Jergilikti Dəriger

(roman)

Jaraly jürekterge –
tylsym men tynyştyq.
Anama.

I tapay
ÖLKE MEN ADAM
1829 jyldyñ jazğytūrğy bir jaidary küninde jasy i̇eluler
şamasyndağy kisi Grand-Şartrezge taiau ornalasqan ülken i̇eldi mekenge
qarai bet alyp, örleu jolmen salt kele jatty. Būl meken - tabany tastaq,
arnasy köbinese qūrğap qalatyn şağyn tau özeniniñ añğarynda ūzynnan
sozylyp jatqan, halqy tyğyz kantonnyñ1 ortalyğy. Qazirde qar suymen
tolysqan özen añğardy boilai būrq-sarq ağyp jatyr, arnasy i̇eki jaqtan
bir-birine qarama-qarsy i̇entelep kelip bettesken qos qyrattyñ ortasynda
qysylyp qalğan, üsterine jan-jaqtan antalap, Savoiia men Dofineniñ
şyñdary tönip tūr. İeki Morenanyñ tizbek-tizbek jotalary, jalpy
nobailary bir-birine ūqsas bolğandarymen, janağy beitanys kisi ötip bara
jatqan öñirdegidei jerdiñ ala-qūlalyğyn, dəl sol tūstağydai kün səulesi
men kölegei köleñkeniñ qūbylğan oinaqylyğyn basqa i̇eşqaidan tabuğa
bolmas i̇edi. Birese añğar alqaby daliiä şalqaiyp ketedi de, jyldyñ qai
mezgilinde de tau būlaqtarynan susyndağan qūnarly jerdiñ nərli ösimdigi
jap-jasyl kilemdei bolyp közdiñ jauyn alyp jatady; birese aldyñnan su
küşimen jüretin taqtai zauyttary köldeneñdep şyğa keledi de, onyñ ər
jerde jaiylyp jatqan jūpyny qūrylystary, qabyğy arşylğan şyrşa
böreneleriniñ qoimalary jalt i̇etip közge şalynady; jañağy buyrqana
sarqyrağan özennen būryp əkelip, auqymdy taqtai naualar arqyly ağyzyp
qoiğan su şyjymdary jəne körinedi. Ər jerde şaşyrağan laşyq üiler
məueli jemis baqtaryna kömilip, i̇eñbekqor kedeişilik jaiyndağy oiğa
itermeleidi. Al odan əregirekte balyqtyñ qabyrşaqtary sekildi birbirine qabattasa jabysqan döñgelek qyşpen jabylğan qyzyl töbeli
şağyn üiler ūzaq jyldar boiğy i̇eñbektiñ berekeli nətijesin aiğaqtap
tūrğandai.
Bosağalarynyñ üstine irimşik keptiretin kerme ornatyp qoiğan. Qaida
qarasañ da, dəl İtaliiädağy siiäqty aula şarbaqtary men üi qorşaularyn
jüzim sabaqtary tūmşalap, japyraqtary malğa jem bolatyn kədimgi
jatağan şegirşin būtalary orap alğan. Keibir jerlerde tabiğattyñ
təlkegimen tömpe-töbeşikter bir-birine miñgese jaqyndap kelgende,
aralarynda öndiristik qūrylystarğa da, i̇egistikke de, tipti laşyq üilerge
de oryn qalmağan. Tek özen ğana, qūldyrağan qūlama sulary sarqyrap,
aspanmen talasqan i̇eki granit şoqynyñ arasynan jaryp ötipti. Olardyñ
tas qabyrğalarynan joğary, i̇eki jağynan antalap, biıktigi jüz kezge deiin
baratyn qalyñ qarağai men şyrşa, samyrsyn ağaştary ösken. Dinderi
tüp-tüzu bolyp boi tüzegen būl əsem ağaştar, būta japyraqtaryn öz
yñğaiyna qarai türlişe jaiqaltyp, öne boilary mükpen örnektele
aişyqtalyp, joldyñ i̇eki jağyn tūtasa qorşap alğan; olardyñ i̇etek
jağyna orala ösken aiuqūlaq, şeten, bürgen, itmūryn sabaqtary öz aldyna
ədiptelip, qyzyldy-jasyldy ər berip tūr. Sol būtalardyñ balausa jas
iısteri tau gülderiniñ tanaudy şertken aşqyltym jūparymen,
joğarydağy balqarağai, kökterek jəne jasyl şyrşa şaiyrymen aralasa
añqyğanda, adamnyñ basyn ainaldyryp, kökiregin kernegendei.
Joğarydağy jartastardyñ ara-arasynan aqşa būlttar jügirip, birese biık
şyñdaryn būldyrata orap alady, birese olardy qaitadan jarqyrata
jalañaştap körsetedi; i̇endi birde jañağy būlttardyñ seldiregen silemderi
şüikelenip baryp, jaqpar tastarğa özderi ūrynyp jatady. Tau işi osylai
sət saiyn qūbylyp, əp-sətte öñin özgertip bökteri bozara, añğary ağara,
jazyqtağy kök maisa öziniñ tabiği ərimen qūlpyra, qabaqtağy jartas
naizadai üşkirlene ağaş arasynan syğalağan kün səulesiniñ yñğaiymen
ərqaisysy özderiniñ tür-tüsterin san-saqqa jügirtip oinağanda, osy
körinisterdiñ ūzyn yrğasy dünieniñ bərin jasartyp, jañğyrtyp tūrğan
jyl mezgiliniñ osynau mausymynda ainalany tylsym tynyştyqta
mülgitip, tap-taza kök aspandy kün nūrymen tamyljytyp tūr.
Bir sözben aitqanda, būl sondai tamaşa ölke, mūnyñ aty - Frantsiiä!
Jolauşy, ūzyn boily kisi, üstinde kök şūğadan tigilgen mūntazdai tap-
taza kiımi bar, i̇erteñgisin, sirə, qylşyq jünin dəl sondai qylyp tazartqan,
sauyry jyp-jyltyr attyñ üstinde, kədimgi atty əskerdiñ qart
ofitserinşe, qaqqan qazyqtai bolyp tip-tik otyr. Tipti əskeri adamdy
aitpai tanytatyndai, moinynda qara galstugy, qolynda bes sausaqty
küderi qol qaby, beline bailağan bylğary qūndaqty pistoletteri, i̇erdiñ
artqy qasyna myqtap bailastyrğan qorjyny bolmağannyñ özinde de, onyñ
i̇eşnərseni alañ qylmaityn jaibaraqattyğy, sony anyq añğartqandai
qoñyrqai öñi, səl ğana qarasan dağy bar, biraq jalpy jamaly tüzu keskini,
şyp-şiraq qimyl-qozğalysy, ötkir köz janary men mañğaz bas bitimi
osynyñ barlyğy onyñ üi işilik beibit tirşilikke oralğanda da qalmaityn
əskeri maşyqtaryn anyq tanytqandai i̇edi. Onyñ ornynda basqa adam
bolsa, tauly tabiğattyñ əsem körinisterine tañ-tamaşa qalğan bolar i̇edi;
əsirese sol taular Frantsiiänyñ ülken özen añğarlarymen ūştasqan
tūstary onyñ közin qyzyqtyrmai qoimas i̇edi; biraq Napoleon soğystary
tūsynda talai i̇elderge basyp kirgen frantsuz armiiäsynyñ ofitserine,
ərine, mūndai körinister tañsyq bolmasa kerek; sondyqtan būl kisi myna
jerlerdegi tabiğat körinisteriniñ aluan türliligine i̇eşbir tañdanbastan,
jai ğana qyzyqtap kele jatyr.
Sirəğysynda, Napoleon soldattyñ jan düniesindegi tañyrqau sezimin
birjolata joiyp jibergen boluy kerek. Sol sebepten de bet-ajarynyñ
myzğymas myğymdyğyna qarap, köldeneñ kisi kim-kimniñ de bir kezderi ūly
imperatordyñ öz zamanyñda şalqyp ötken jeñimpaz tuy astyndağy sapta
bolğanyñ aina-qatesiz añğarar i̇edi. Jolauşy rasynda da, qazirgi kezde
neken-saiaq kezdesetin, Napoleon joryqtarynyñ barlyğyna qatysa jürip
aman qalğan, oqqağary bar deitin sarbazdardyñ biri bolatyn. Söite tūryp,
ömirinde aita qalğandai i̇erekşe i̇eşteñe bolğan joq. Kədimgi qatardağy
jauyngerşe qaharmandyqpen soğysty, imperatordan alys-jaqyn jürip,
kündiz-tüni birdei öziniñ boryşyn adal oryndady, siltegen qylyşy mült
ketken joq, biraq qaruyn i̇eşqaşan bekerge de siltemepti. Jağasynda
Qūrmetti legion ordeniniñ belgisi jarqyraidy; onysy da tegin i̇emes-ti;
öitkeni Məskeu tübindegi şaiqastan keiin, bükil polk bolyp, sol küngi
i̇esten ketpes qyrqysta būl ordenge laiyq adam jalğyz osy kisi dep
tanyğan-dy.
Būl özi ömirde sirek kezdesetin ūstamdy, Uiañ minezdi, jan düniesinde
zəredei jaryqşağy joq, özi jaiynda bireuge ötiniş aitudy özine qorlyq
sanaityn adamdar qataryna jatady; sondyqtan da bolar, əskeri atağy da
qyzmet i̇etken jyldaryna qarai zañ boiynşa ğana, tym baiau joğarylap
otyrğan. 1802 jyly leitenant atağyn alğan ol eskadron komandirligine
tek 1829 jyly, mūrty ağarğan kezde ğana jetti; biraq ömiriniñ minsiz
ötkendigi sondai, onymen kezdesken ərbir adam, meili general bolsa da,
oğan i̇eriksiz qūrmet sezimin bildirer i̇edi; al ondaidy joğarğy jaqtağylar
keşire bermeitin. Onyñ i̇esesine qarapaiym soldattar, biri qalmastan, ony
körgende, meiirban ananyñ aldyndağy jas baladai izet bildiretin; sebebi
būl olarğa əri qatal, əri qaiyrymdy minez tanytuşy i̇edi. Mūnyñ özi de i̇en
aldymen dəl solar siiäqty soldat boldy, olardyñ qyzyqty şyjyğy men
şyjyqty qyzyğy birdei ömirin, kinəly-kinəsyz qylyqtaryn jaqsy
biletin, soldattarğa ylği "jigitter" dep söileitin, joryq üstinde qala
halqynan atqa jem, özderine azyq alyp jatsa, oğan tyiym salmaityn.
Mūnyñ jeke ömiri qūpiiä küiinde qaldy. Būl, sol kezdegi barlyq
jauyngerler siiäqty, dünieni oq-dəriniñ tütini arqyly ğana nemese
imperatordyñ bükil İeuropağa qarsy jürgizgen soğystarynyñ araarasyndağy sirek bolatyn talas kezeñderinde ğana kördi. Būl üilenu
jaiyn i̇eske alyp kördi me i̇eken?
Mūndai sūraqqa i̇eşkim jauap bere almas i̇edi. Ərine, bir qaladan bir
qalağa, bir ölkeden bir ölkege tynymsyz auysyp jürgende, polktyñ öz
işinde nemese sonyñ qūrmetine ūiymdastyrylğan toi-dumandarda
əielderdiñ mysyn basyp jürgen kezderi boldy, biraq onyñ anyq-tanyğy
i̇eşkimge məlim i̇emes-ti. Ol i̇eşqaşan sopy bolyp köringen joq, i̇eşqandai
jiyn-toidan bas tartqan i̇emes, polktyñ dəstürine de kir keltirip körmegen;
al baz bireuler əlde qalai odan mahabbat məselesi jöninde sūrai qalsa, ol
pəlen dep tis jarmaidy nemese jai qaljyñğa ainaldyryp jiberedi. Keide
bir ofitser toi qyzuy üstinde odan: "Al, siz qalaisyz, Jenesta", - dep
turalap kelse, būl: "Kəne, myrzalar, tartyp jibereiik!" - dep jaltara
jauap qaitarar bolar.
Qysqasy, Per-Jozef Jenesta myrzanyñ bylaişa aitqanda,
jyltyrağy joq özindik bir Baiardynyñ2, boiynda i̇eşqandai poetikalyq ta,
i̇eşqandai romantikalyq ta i̇erekşelik joq, meilinşe qarabaiyr körinetin
kisi i̇edi. Bükil boi-basyña qarap tūrsañ dəuletti adam tərizdi, al
şyndyğynda bar bailyğy jalaqysy bolğanda, bolaşağy zeinetaqysyna
ğana bailanysty i̇edi. Bizdiñ eskadron komandirimiz, ömirdegi
sətsizdikterinen təjiribe men saqtyqtyñ tağylymyn alyp şyqqan sauda
salasyndağy kəri kökjaldar sekildi, alğan jalaqysyn i̇eş uaqytta tügel
jūmsamai, i̇eki jyldyñ ailyğyn qorlandyryp qoiğan. Karta oiynyñ
ūnatqan i̇emes, oiynşylardyñ arasynda bireu-mireu ketip qalsa nemese
keñesşi kerek bola qalsa, būl özine qatysy joq nərsedei aljaiyna otyra
beredi. Artyqqa əuestigi joq, al qajettiden qalys qalmaidy. Üstindegi
mundiri polkynyñ özge ofitserlerine qarağanda köpke deiin tozbaityn.
Öitkeni onyñ ortaq dəuletinen tuyndağan ūqyptylyğy boiyna ədet bolyp
siñgen-di. Osyğan qarap, ony tartpaq sarañ deiin deseñ, dymyn qaldyrmai
kartağa ūtqyzyp jibergen nemese basqa bir jolmen taqyrğa otyryp qalğan
i̇esalañ jigitke sonşalyqty jomarttyqpen aqşalyğyn i̇emirene aşyp
jiberetin minezi bar. Teginde, ol özi de talai mülkin oiynğa salyp joq
qylğan bolar, əiteuir qaryz beruge qaşanda əzir tūrady; boryşqordy
kinəlauğa haqysy joq adamdai, qaryzyñdy qaitar dep i̇eş uaqytta i̇eşkimge
i̇eskertken i̇emes. Qaraqan jalğyz basty bolyp, polkta ösken ol üşin armiiä
əuleti, polky tuğan üiindei bolyp ketkendikten, onyñ ünemşildiginiñ
sebebin i̇eşkim dittep jatqan joq, qaita, jūrt sol üşin qūrmettep, i̇erteñgi
qartaiğan küniniñ qamy bolar dep i̇esirkeitin. Jenesta podpolkovnik
dərejesin aluğa əzirlenip jürgen, sondyqtan jūrttyñ bəri: onda
zeinetkerlikke deiin polkovnik atağyna jetip alyp, sonsoñ bir jaily
tükpirge ornalasudan basqa maqsat joq şyğar dep oilaityn.
Jas ofitserler ərbir manevrden keiin Jenestany söz qylğanda, ony
uçilişede alğaşqy nagradany alğannan keiin, sony mise tūtyp, ar
jağynda kədimgi aq boryq bölke nandai tap-taza, biraq dəm-tūzsyz küiinde,
i̇eş nərsege əuestigi joq, tek öz jūmysyn atqarudy ğana biletin qaq-soqsyz
momyn qasqalar qataryna jorityn da, al kisi parqyn tanityn sūñğylalar
pikiri odan özgeşe bolatyn. Ondai tomyryq minezdi tūiyq adamdardyñ jai
közqarasy nemese işten bulyğyp şyqqan bir auyz aşy söziniñ özi ar
jağynda būrqyrap jatqan dauyl bar i̇ekenin añğartar i̇edi. Siz būl kisiniñ
sabyrly jüzine qarap tūrsañyz, işinde qazandai qainağan sezimderin
küşpen buyp, jüreginiñ tereñ tükpirine jasyra biletin qabiletin tüsiner
i̇ediñiz, al ondai öner oñaiğa tüspeidi, tek soğystyñ qauip-qateri men
kezdeisoq oqiğalaryna des bermeitin tözimdilikpen qalyptasady. Birde
polkke jañadan kelgen jas jigit, özi Frantsiiänyñ bir nəniniñ balasy
bolatyn, Jenesta jaiynda bilgişsip tūryp: "odan keremettei müləiim
sviaşennik nemese dünie jüzindegi i̇eñ adal dükenşi şyğar i̇edi", - demesi
bar ma.
– Jəne i̇eşkimge jaramsaqtana bilmeitin markiz degendi qosyp
qoiyñyz,– dedi jañağy sözdi i̇estip qalğan Jenesta bilgişsingen böspe
baidy oqty közimen atyp tūryp. Otyrğandar qarqyldap külip jiberdi:
leitenanttyñ əkesi, əigili alaiaq, qai ökimetke bolsa da jağa biletin, tipti
memlekettik töñkerister kezinde de qalqyp betke şyğa keletin adam i̇edi,
balasy özine ūqsap tuypty. Frantsuz armiiäsynda Jenesta siiäqty adamdar
da kezdesedi: is üstinde olar ūly bolyp körinedi, al odan keiin nağyz
qoidan qoñyrdyñ özi, ataq-dañqqa ūmtylmaidy, qauip-qaterdi oilamaidy;
ondailar adam tabiğatynyñ mümkindiginen əlde qaida jiı kezdesedi.
Alaida Jenestany minsiz adam dep oilasañyz, siz qateleser i̇ediñiz. Ol
küdikşil, şyrt i̇etpe kisi, talasqanda jeñistik bermeidi, ylği da özinikin
dūrys dep özeureidi, tipti qateleskenin de moiyndamaidy, al i̇endi bylyqşylyqtary basynan asady. Soldat qyzmetinen süiegine siñip qalğany
küşti işkilikke qūmarlyğy. Saltanatty jağdaida kietin kiımderi men
barlyq belgi-nysandaryn tağyp otyrğan kezderde ol üstel basynan
mañğazdanyp, qalyñ oiğa batqandai baptana təkapparsyp tūrar i̇edi.
Joğarğy qauymnyñ jol-joralary men sypaiylyq zañdaryña birsydyrğy
jetik, solardy əskeri yjdahatpen oryndaudy myzğymas nūsqaudai berik
ūstaidy, tabiği aqyl-parasat pen i̇estiiärlyq jön-jobadan da qūr alaqan
i̇emes, əskeri taktika men strategiiä, at üstinde semserlesu qağidalary jəne
mal dərigerligi isiniñ jai-japsary jöninen jap-jaqsy habardar, al biraq
solardyñ i̇esesine jalpy bilim jağy tipti jadağai i̇edi. Onyñ şala-pūla
i̇esinde qalğany Tsezardyñ əlde konsul, əlde Rim imperatory bolğandyğy;
Aleksandr əlde grek, əlde makedoniiälyq: bir təuiri sol ataq-dərejelerdiñ
qaisysyna bolsa da dausyz köne ketetin. Ol otyrğan jerde tarihi nemese
ğylymi taqyrypqa əñgime bola qalsa, ol jeñil ğana izet bildirip, bas
izeumen şekteletin; qūddy bir pandyqtyñ biıgine şyğyp alğan tereñ oily
ğūlamadan kem i̇emes-ti.
1809 jyly 13 mamyr küni Napoleon Venany alğan frantsuz əskerine
arnap ündeu jazğan; sol ündeude: "Avstriiänyñ bekzadalary Medeiäğa ūqsap,
özderiniñ balalaryn öz qoldarymen tūnşyqtyrdy", - deitin sözder
bolatyn; jaña ğana kapitan şenin alğan Jenesta öziniñ mərtebeli əskeri
atağyna daq tüsirgisi kelmegendikten, Medeiä degenniñ kim i̇ekenin sūrai
almapty. Napoleonnyñ danyşpandyğyna süiengen ol imperatordy
frantsuz əskeri men Avstriiänyñ sarai adamdaryna arnağan ündeuinde tek
resmi tilde ğana söileidi degen senimmen Medeiäny əldeqandai bir jeñil
jüristi ertsgertsoginia bolar dep oilap qalğan. Sondyqtan ündeude aty
atalğan Medeiänyñ əskeri önerge bir qatysy bar bolar dep ūqqan ol
mademuazel Rakurdyñ "Medeiäny" qaitadan sahnağa şyğarğanyna deiin
osy oidan qaitpağan. Kapitan jarnamany oqyğannan keiin, mən-jaidy
körşilerinen sūrap bilip, i̇endi ataqty aktrisany mifologiiälyq keiipker
rölinde körmek bolyp, dəl sol keşte Frantsuz komediiäsyna attanğan i̇eken.
Alaida, qatardağy soldat kezinde oqyp, jazyp, sanap üirengen, söitip
sauatyn aşuğa tabandylyğy jetken ol, kapitan bolğannan keiin, əlbette,
öziniñ bilimin jetildirumen şūğyldanuy qajet i̇ekenin tüsingen. Sondyqtan
ol roman atauly men jaña kitaptardy qūnyğa oqyp, solardan alğan azynaulaq bilimdi şeber paidalandy. Öziniñ ūstazdaryna rizaşylyq
bildirgende, tipti Pigo-Lebrendi3 qorğauğa deiin baryp, onyñ i̇eñbekterin
öte tağylymdy dep, al özin ülken psiholog dep bağalauğa deiin barğan.
Saqtyğy men jai tirliktegi aqyl-parasaty arqasynda ömirde birde-bir
ağat qadam jasap körmegen osynau ofitser Grenoblden i̇endi ğana şyğyp
grand-Şartrezge qarai jol tartyp kele jatqan; sol üşin aldyn-ala polk
komandirinen bir aptalyq demalys sūrap alğan. Toqtausyz ūzaq jürermin
dep oilamağan, biraq kezdesken şarualardyñ silteuimen joldan köp adasyp
jürdi de, aqyrynda bir jerden at şaldyryp, tyñaiyp almaq, sodan keiin
ğana saparyn jalğastyrmaq boldy. Qazirgi qyzu nauqan kezinde üi bikesin
kezdestire qoiu kiyn bolar dese de, ol ainalasy tört būryştala
şarşylanğan qauymğa tiısti alañnyñ ortasynda japyraiğan, söitse de
kez kelgen jolauşynyñ aldynan aşyq tūrğan laşyqtardyñ biriniñ
aldyna kelip, at basyn tiredi. Qauymnyñ ieligindegi būl jer topyrağy
əbden taqyrlanyp, betki qabaty tap-taza sypyrylğan i̇eken; ər tūsta kön
tögetin şūqyrlar körinedi. Qabyrğalary jarylyp ketken laşyq üilerdi
ainala rauşan gülderi men şyrmauyq aralas şalğyn şöp ösken. İeki
jerkepeniñ arasynda qurap qalğan bir tūp qaraqattyñ quraiyna i̇eski
şüberekter jaiuly tūr. Bir qūşaq saban üstinde şaljaiyp şoşqanyñ
qabany jatyr; Jenestanyñ alğaş körgen tiri jəndigi osy boldy. At
tUiağynyñ tyqyryn i̇estigen saryq qaban bir qors i̇etip, tūmsyğyn köterdi de,
ülken qara mysyqty ürkitip jiberdi. Töbesine bir buda şöpti qondyryp
alğan şaruanyñ jas qyzy körindi, soñynan üstibastary jalba-jūlba tört
bala i̇erip keledi, bəriniñ de qimyldary pysyq, özderi u-şu, közderi jaltjūlt, öñderi əp-əsem, künge küigen, periştege i̇eliktegen periniñ tentek
balalary dersiñ.
Künniñ közi şaqyraiyp tūr, sondyqtan bolsa kerek, aua da, myna
jerkepeler de, köñ üiindileri de, mynau ürpekbas balalar da bir türli
tazaryp, türlenip körinetin siiäqty. Jolauşy bir saptyaiaq süt bolmas pa
i̇eken dep sūrady. Qyz jauap berudiñ ornyna qarlyqqan dausymen əlde
kimge ün qatty. Laşyqtyñ tabaldyryğynan jasamys əiel körindi; qyz
qolymen kempirdi nūsqady da, özi mal qorağa kirip ketti; Jenesta soğan
qarai jaqyndady, ainalasyn qorşap alğan balalardy basyp ketpesin dep,
atynyñ basyn tarta ūstağan. Ol jañağy ötinişin qaitalap aityp i̇edi, əiel
ada-küde bas tartty: mai būlğaiyn dep jinap otyrğan sütiniñ qaimağyn
kim būza qoisyn! Oğan jauap retinde ofitser būl şyğyndy tiısinşe öteuge
uəde berdi de, atyn qaqpanyñ aldyndağy baranğa bailai salyp, laşyqtyñ
işine kirdi. Bikeniñ tört balasynyñ türlerine qarağanda, jastary birdei
siiäqty; būl əntek oqiğa jolauşyny tañ-tamaşa qaldyrdy. Şarua əieldiñ
besinşi ūly jəne bar i̇eken, i̇etegine jabysyp sol jür; şidigen ap-aryq
şiltikke köbirek kütim kerek i̇ekeni körinip tūr, demek, şeşesi mūny
özgelerden əlde qaida jaqyn tartatyny da belgili siiäqty.
Jenesta ot jağylmağan biık qazandyqtyñ qasyna jailasqan, onyñ
joğary jağyndağy sörede əlemiş gipsten jasalğan kişkentai müsin tūr:
qolynda kötergen səbi bar Aisa. Tamaşa i̇emeurin! Laşyqtyñ i̇edeni
balşyq, i̇ejelgi zamandağy i̇eski ədispen tyğyzdalğan; tazalap sypyryp
qoiğanyña qaramastan, ər jeri köpsyp ketken; kədimgi apelsinniñ
qabyrşağyndai kedir-būdyr. Qazandyqtyñ qasynda ağaş şərkei iluli tūr,
işine toltyra tüz salyp qoiypty; tömende taba men qazan körinedi.
Syrtqy i̇esikke qarama-qarsy kereuet tūr, tūsyna toqyma örnekti kerme
ūstalğan. Baltalap qoldan istelgen üş aiaqty jaidaq oryndyqtar, nan
sauyt, su qUiatyn ülken ağaş kübi, şelek, süt qUiatyn qyş qūtylar, taqtai
söreniñ üstinde jip iıretin qondyrğy, irimşik jaiatyn birneşe toqyma
jaima, qaraiyp ketken qabyrğalar, qūrt tesken i̇esik, onyñ joğarğy
jağynda kişkentai temir torly közəinek mineki laşyq üidiñ işki körinisi
osy.
İendi biraz zerigip, jer i̇edendi qamşymen ūrğylap otyrğan ofitserdiñ
köz aldynda bolğan mynadai bir qyzyq oqiğany baiandaiyq. Kempir sary
qotyr şyqqan i̇erketaiyn i̇ertip, jerqoimanyñ i̇esiginen tömen tüsip ketken
kezde, jañağy tört bala ofitserdi tañyrqap bolğannan keiin, aulada jatqan
saryq şoşqany qualai bastady. Būryn balalar jai oiyn qylyp jüretin
baiğūs januar laşyqtyñ tabaldyryğyna taqai berui mūñ i̇eken, balalar
oğan jabyla ketip, jan-jaqtan jūmyryqtarymen tömpeştiñ astyna aldy.
Saryq tompañdai qaşa jöneldi. Jaudy solai quyp tastağannan keiin
balaqailar şolannyñ i̇esigin şabuylğa aldy; auzynyñ bosap tūrğan ilgegi
op-oñai ağytylyp ketti de, i̇endi olar jemis qoimasyna qarai lap berdi;
osyğan qyzyqtap qarap otyrğan Jenesta bir kezde balalardyñ kepken
i̇erikke antalap jatqanyñ kördi. Sol kezde qatqan köndei qūrysyp qalğan
kempir qonaqqa dep bir qūmyra sütti köterip üige kire bergen.
– Əi, oñbağandar-ai! - dep baj i̇ete qaldy ol.
Kempir balalardyñ birinen soñ birin şolannan jetektep şyğara
bastady, biraq qoldaryndağy örikke tigen joq, tek öziniñ asyl qazynasy
tūrğan qoimanyñ i̇esigin myqtañqyrap bekitti.
– Tüu, tüu, balaqailar-ai, aqyldy bolsañdarşy. Bağyp jürmeseñ,
būlar barlyq örikti bir-aq jep bitirer. Sondai jügirmekter i̇emes pe! - dep
bir qoidy da, Jenestağa qarady.
Əiel jaidaq oryndyqqa kelip otyrdy da, sary qotyr balany özine
qarai jaqyndata tartyp, i̇erekşe bir analyq i̇eptilikpen şaşyn sulap,
sonsoñ tarai bastady. Al ana törteui, mūryndarynan soralary aqqan, betauyzdary saltaq-saltaq, biraq densaulyqtary balğadai, bireui qabyrğağa,
bireui kereuetke, bireui narğa süienip, ün-tünsiz örikterin jep tūr,
közderiniñ astymen beitanys adamğa qulana qarap qūiady.
– Būl balalar sizdiki me? - dep sūrady ofitser kempirden.
– Ğapulyq ötinemin, taqsyr, jetimhananiki. Ərqaisysy üşin mağan
aiyna üş frank jəne bir qadaq sabyn tölep tūrady.
– Ne deseñiz de, bəibişe, būlar sizge, söz joq, i̇eki i̇ese qymbatqa
şyğatyn bolar.
– Bizge Benasi myrza da osyny aitady, biraq ta osy bağağa basqalar da
alyp jatqanda, biz qalai qūr qalaiyq. Balalardy alu op-oñai deisiz be?
Əueli talai tabaldyryqty tozdyrasyñ. Nege deseñiz, bizdiñ olarğa beretin
sütimiz teginge tüsedi, öitkeni biz oğan i̇eşqandai şyğyn şyğarmaimyz. Al
i̇endi üş frank degeniñiz, myrza, qyp-qyzyl aqşa. Mineki, sonda on bes
frankiñiz əueden jauğan bolyp şyğa keledi, al bes qadaq sabynyñyz
mūnyñ syrtynda jatyr. Al bizdiñ jerde künine on su4 tabudyñ özi
qanşalyqty qiyndyqqa tüsedi deseñizşi!
– Sizdiñ öz jeriñiz bar ma? - dep sūrady Jenesta.
– Joq, taqsyr. Marqūmnyñ tiri kezinde jer bar i̇edi, ol ölgennen soñ
joqşylyq basyp ketti de, satyp jiberuge tura keldi.
– Sonda deimin-au, boryşqa kilikpei, jyldyñ aiağyna deiin qalai
şyğasyz? - dep Jenesta tañğaldy. - Siz jañağy aqşağa balalardyñ kirqoñyn juasyz, olardy asyraisyz, kütimi jəne bar.
– Jöni solai-aq, jaqsy myrza, - dep əiel de qostap jatyr, sary
qotyrly səbidiñ basyn tarap otyryp. - Jyl aiağyna deiin qaryzsyz
bolmaidy. Sonsoñ, öziñiz körip otyrsyz, qūdai da jar bolady. İeki siyrym
bar. Jazdygüni, oraq kezinde, qyzymyz i̇ekeumiz masaq teremiz, qysta
ormannan şirindi ağaş tasimyz, keşkilik jün iıremiz.Tek əiteuir ötken
jylğydai qystan qūdai saqtasyn de. Diırmenşiden ün alamyn dep jetpis
bes frank boryşty boldym. Bir təuiri, diırmenşiniñ özi - Benasi
myrzanyñ jalgeri... Kedeidiñ şyn janaşyry dep əne sol Benasi myrzany
ait! - Ol əli qaryzymdy qaitar dep i̇eşkimnen talap i̇etken i̇emes, bizden de
talap i̇ete qoimas. Qazir bir siyr būzaulady, oralymğa kelu oñaiyraq
bolar.
Meiirimimen janaşyrlyqty osy şarua kempirden körip otyrğan tört
jetimek örikterin jep bolğan. Ögei şeşeleri ofitserden közin almai
əñgimelesip otyrğanda, balalary qazdai tizilip, jüzimi bar şolannyñ
i̇esigin tağy bir būzyp kiruge yñğailanğan. Təttige qūmartqan balalyq
nəpsiniñ itermeleui ğoi. Biraq frantsuz soldattaryna ūqsap basaköktemeidi, nemister sekildi jymysqylap barady.
– Jügirmekterdi qaraşy əne! Qūiasyñdar ma sender, joq pa?
Kempir ornynan türegelip baryp, işindegi i̇eñ boi şañyn ūstap aldy da,
alaqanymen bir salyp, i̇esikten əri qarai iterip jiberdi; bala qynq i̇etken
joq, basqalary da jym boldy.
– Sizge qiyn-aq i̇eken!
– Joq, taqsyr, būlar əli jas qoi: örikti körgen soñ qyzyğyp
tūrğandary da. Qaramasañ jep-jep küpti bolyp qalady.
– Jaqsy köresiz be özderin?
Osy sözderdi i̇estigende, kempir basyn köterip aldy da, ofitserge
mysqyldy közben bir qarap jauap qatty:
– Jaqsy körmegende şe? Üşeuin ösirip qaitardym, - dep tağy bir
kürsindi, meniñ qolymda olar alty jasqa deiin ğana bolady.
– Öz balalaryñyz bar ma?
– Bərin de jerge berdim.
– Öziñiz qanşağa keldiñiz? - dep sūrady Jenesta jañağy saualyn juypşaiğan bolyp.
– Otyz segizdemin, taqsyr. Aldymyzdağy İvan küninde küieuimniñ
qaitqanyña i̇eki jyl bolady.
Əiel, aqyr-soñynda, sary qotyrly səbidi kiındirip i̇edi, balaqan soğan
masattanğandai, qabağyn tüiip i̇erkelik bildirdi.
– Myna əieldiñ bar ömiri - jankeştilik pen qybyr-jybyr i̇eñbek i̇eken, dep oilady Jenesta.
Aisa paiğambar düniege kelgen mekendei osy şañyraqtyñ astynda
əiel baiğūs qyñq dep qynjylmai, asa auyr analyq mindetterin atqaryp
jür. Taskereñ meñireulik astynda qandai jürekter kömilip qalğan! Qandai
bailyq jəne qandai qaiyrşylyq! Ağaş şərkei kigen ūlylyq pen i̇eskiqūsqyğa orauly injildiñ qadirin özgeden göri soldat jaqsy bağalaidy. Kei
jerlerde əulielik sözder jazylğan kitaptardy mauytyğa, jibekke, atlasqa
oralyp tüptelgen küiinde, neşe türli tüsinik, anyqtama, qosymşalarymen
qosa-qabat kezdestiresiñ, al myna jerde sol əulielik sözderdiñ nağyz töl
ruhy beinelengen. Aisanyñ adam bolğany sekildi, tastandy balalarğa ana
bolğan, sonsoñ masaq terip, azap tartqan, qaryzğa batyp, özin nesibeden
aiyrğan; sol analyq boryşyn oryndau jolynda qaiyrşylyq ömir keşip
jürgenin moiyndağysy kelmeitin myna əielge qarap tūryp, qūdaidyñ
qūdiret küşine qalai senbessiñ. Būl əieldi körgende, myna jalğan düniege
izgilik taratyp jüretin jandar men kök jüzin meken i̇etken ruhtardyñ
arasynda əlde qandai bir tuystyq bailanys bar i̇ekenin moiyndamasqa
bolmas i̇edi; sol sebepten de ofitser oğan qarap tūryp tañdana bas
şaiqağan.
– Nemene, Benasi myrza jaqsy dəriger me? - dep sūrady ol aqyrynda.
– Onşasyn bilmedim, taqsyr, biraq əiteuir kedeilerdi tegin i̇emdeidi.
– İe, onda təuir adam boldy, - dedi Jenesta oilanyp tūryp.
– Təuir bolğanda qandai, taqsyr! Mūndağy jūrttyñ bəri de i̇erteñdi-keş
onyñ i̇esimin dūğağa qosyp otyratyny tegin i̇emes.
– Mynau sizge, anasy, - dep, Jenesta birneşe maida aqşa ūsyndy. Al
mynau balalarğa, -dep tağy bir ekiu qosty. - Benasi myrzanyñ üii alys pa?
- atyna mine bergende ol osylai dep tağy sūrady.
– Joq-ə, ol ne degeniñiz, köp bolsa bir le5 şyğar.
Ofitser əli de keminde i̇eki le jüretin bolarmyn degen senimmen ketken.
Alaida köp keşikpei ağaş arasynan şetkeri üiler qarañdap közge şalyna
bastady da, sonsoñ üşkir şoşaq töbeli şirkeudiñ ainalasynda
jypyrlağan derevnia üileri aiqyn körindi, şatyrdyñ şiferin töbeniñ
būryş-būryşyna şegendep bekitken qañyltyr jolaqtary künge
şağylysyp jarq-jūrq i̇etedi. Əldeqandai özindik bir i̇erekşeligi bar
osyndai üi töbeleri Savoiiada jiı kezdesuşi i̇edi, sirə, sonyñ şekarasy da
taiau bolsa kerek. Añğar aumağy būl jerde keñeie tüsipti. Şağyn ğana
alqapta, özen boiyn jağalai şaşyrap jatqan Uiadai üiler jaqsylap
öñdelgen öñirdiñ sənin keltirip-aqtūr, ainalanyñ bərin qorşağan tau, tipti
būl jerden jol tauyp şyğyp ketuiñ de qiyn siiäqty. Qyrattyñ oñtüstik
i̇eteginde jaiylyp jatqan selenniñ şet jağyndağy şegirşin alleiäsyna
jete bergende, Jenesta atynyñ basyn tartyp, bir top baladan Benasidiñ
üiin sūrastyrğan. Balalar əueli bir-birine qarasyp, odan keiin beitanys
kisini közderimen tintip şyqty, bala degenniñ bir nərseni alğaş körgende
osylai qaraityn ədeti ğoi: qarañyzşy, ərqaisysynyñ özinde qanşama
tañdanys, qandailyq or aluan oi bar! Səlden keiin özgelerden pysyqtau
jalañaiaq bala, ötkir közderi oinaqşyp, balağa tən minezben, ofitserdiñ
sözin sol küiinşe qaitalap:
— Benasi myrzanyñ üii deisiz be, taqsyr? dedi. — Sonsoñ sözin
jalğastyrdy:— Men i̇ertip baraiyn.
Ol attyñ aldyna tüsip alyp jürip ketti; jolauşyğa jol körsetkendi
maqtanyş kördi me, əlde balanyñ i̇elgezektigi me, əlde bəlkim, bala jastağy
qoldy-aiaqtylyqqa jan-tənimen qūmar keletin ədetke baqty ma, kim bilsin.
Jenesta selenniñ bas köşesimen jürip keledi, tastaqty, būralañy köp, i̇eki
jaqtyñ üileri i̇entelep tūrğan köşe, ərkim öz üiin qalai bolsa solai
tūrğyza salğany körinip tūr. Myna jerde peşi bar qosalqy qūrylys tura
joldyñ ortasyna şyğyp ketken; əne bir şoşaq töbeli üişiktiñ büiiri
kese-köldeneñdep, joldy birjola jauyp tastai jazdağan; al odan
əregirekte taudan aqqan jylğa ony jyrymdap oiyp ketken. Jenestanyñ
közine tüsken üilerdiñ birqatary töbesin qarauytqan jūqa taqtaimen,
köpşiligi sabanmen, i̇endi birazy qyşpen japqan; al qalğan jeti-segizi
şifer töbeli, ərine, olar kiureniñ, aralyq sudianyñ jəne jergilikti
baişikeşterdiñ mekeni bolsa kerek. Būl jer nağyz meñireu tükpir i̇eken;
derevnia qūddy dünieniñ i̇eñ şetinde tūrğandai, i̇eşkimmen bailanysy joq,
bərine jat körinetin birdeñe sekildi; onyñ tūrğyndary da əleumettik
qozğalys ataulydan syrt qalğan, onymen tek bolmaşy tindermen, tek
salyq jinauşy arqyly ğana jalğasqan jandar sekildi körinedi.
Jenesta tağy birneşe qadam jürgende, derevniadan joğaryraq taudyñ
üstinen ötetin keñ
köşeni kördi. Şamasy, derevnia i̇eski, jaña bolyp i̇ekige bölinetin tərizdi.
Rasynda da, ofitser atynyñ tizginiñ tartynqyrap ūstağan kezde, jiñişke
qalystyñ ar jağynda irgesin
myqtap qalağan üiler körindi; töbeleri şetinen jarqyrap, i̇eski
derevnianyñ üstinen qaraidy. Sol jaña üilerden, jağalai jas ağaştar
otyrğyzylğan köşelerden ən i̇estildi Būl qol öner kəsibimen ainalysatyn
adamdardyñ jūmys üstinde qosylyp aitatyn öleñi; soğan ilese
şeberhanalardyñ bir-birine ūlasqan u-şuy jetti; Būl stanoktardyñ
qūmyqqan yzyñy, türpi i̇egeudiñ şiqyly, balğalardyñ tarsyly. Jolauşy
üilerdiñ mūrjasynan şyqqan seldir tütindi, sonsoñ odan göri qoiuyraq
arbaşylardyñ, temirşilerdiñ, ūstalardyñ köriginen būrqyrağan budaqbudaq ysty körip keledi. Jolbasşy balağa i̇ergen boiymen derevniadan
jürip ötkende, Jenesta ər jerde bytyrağan fermalarğa, jaqsylap
öñdelgen i̇egindikke, qatar tizilgen i̇ekpe ağaştarğa qysqasy, jer
qyrtysynyñ qalyñ qabatynda tyğylyp qalğan Bri tərizdi bir müiiske tap
boldy; bir qarağanda, jaña selen men ony qorşağan taulardyñ arasynda
osyndai müiis bolady dep oilauğa əste de qisyny joq siiäqty. Osy tūsqa
kelgende balaqai toqtai qalyp:
– Mineki onyñ üii, - dedi.
Ofitser atynan sekirip tüsti de, şylbyryn bilegine silke tastai salyp,
i̇eñbektiñ qai türine de aqy tölenui kerek qoi degen oimen, qaltasynan
birneşe su ūsaq aqşa alyp, balaqanğa ūsyndy; bala tañdanğannan közin
baqyraityp tūryp aqşany aldy da, rahmet aitpastan, i̇endi ne bolar i̇eken
degendei, añyryp tūryp qaldy.
"Būl ölkede örkeniet əli öristei qoimağan i̇eken, i̇eñbekke qūrmet öte
küşti, al qaiyrşylyq mūnda əzir kele qoimapty", - degen oi keldi
Jenestağa. Ony i̇ertip kelgen bala aulanyñ jatağan qorşauyna süienip,
Jenestanyñ artynan añyra qarap tūr.
Qaqpanyñ i̇eki jaq jaqtauy men qorşaudyñ arasyn jalğastyrğan tor
köz taqtailar qaraiyp ketken. Tömengi jağy biteu qaqpanyñ bir kezdegi
qonyrqai syry öşip ketken; qaqpanyñ joğarğy jağyna sūiaudai qylyp
jūmyr sary symnan qatarlap istik qağylypty. Qaqpanyñ i̇eki jaqtauynyñ
üstinen aişyq qylyp ornalastyrğan būl əlemiş qaqpa jabylğanda
ortadağy sūiaulary birigip, qarağaidyñ bürşigine ūqsap körinedi i̇eken. Köp
jerin mük basqan, qūrt jep şūrq-şūrq tesken, talai zamandar boiy qūn
qaqty bolğan, jauyn-şaşyn astynda tūryp, qūr süldesi ğana qalğan.
Qūlap ketkeli tūrğan qaqpağa qarap, üi iesiniñ şaruağa qyrsyzdyğyn
aitpai-aq biluge bolatyn i̇edi; ol, ərine, ofitserge ūnağan joq: sondyqtan
əlde bir işki oiynan qaitqandai keiippen qabağyn tüidi. Biz köbinese özge
kisi turaly özimizge qarap ölşem jasaimyz: özimizdegi kemşilikti özgege
keşirimşil kelemiz de, artyqşa dep sanaityn qasietimizdiñ onda joğyna
qatal qaraimyz. Ofitser Benasidi üi şaruasyna ūqypty, myğym adam
retinde körgisi kelgen, al myna üiiniñ qaqpasy onyñ mūndaiğa paryqsyz
i̇ekenin tanytqandai. Öz basy ūqypty, ünemşil soldat Jenesta, qanşama
abaişyl bolğanmen, beitanys adamnyñ qaqpasyna qarap-aq, onyñ ömiri
men minez-qūlqy jöninde osylai qorytyndy jasap qoidy. Qaqpa
jartylai aşyq tūr qandai beiqamdyq!
Jenesta selolyq jerdiñ sengiştigin paidalanyp, ai-tüige qaramastan
aulağa turalap kirip bardy; atyn şarbaqqa bailai salyp, kürmeuin tartyp
jatqanda, atqoradan jylqynyñ kisinegeni i̇estildi; ofitser de, aty da
moiyndaryn būryp, sol jaqqa qarağan; atqoranyñ i̇esigi aşylyp,
tabaldyryqtan basynda jünnen toqylğan qyzyl qalpağy bar jalşy
körindi; basyndağysy aumağan frigiilikterdiki siiäqty, bostandyqtyñ
nysany bar; būl öñirdegilerdiñ bəri osyndai qalpaq kietin körinedi.
Atqoranyñ işi birneşe jylqy siiärlyq ken i̇eken, Jenestanyñ Benasidi
izdep kelip tūrğanyñ bilgennen keiin, şal süliktei jarağan aiğyrğa
süisine qarap tūryp, ony qorağa bailauğa yqylas bildirdi. Ofitser atynyñ
soñynan i̇erip qorağa kirdi de, onyñ işki jai-küiin bildi; işi tap-taza,
jylqylardyñ tösenişi jūmsaq, Benasidiñ i̇eki aty da küili, kütimdi
körindi, kiure minetindei-aq səigülikter i̇eken. Üidiñ işinen baspaldaqqa
qyzmetker əiel şyqqan; ol beitanys kisi özinen mən-jaidy sūrastyrar
dep kütip qalyp i̇edi, biraq ol Benasidiñ üide joq i̇ekenin jalşydan i̇estip
bilgen-di.
– Otağasy diırmenge ketken, - dedi qart adam, - sol jerden
jolyqtyramyn deseñiz, myna
sürleumen jüre beriñiz, kökoraidan ötkende diırmenge baryp bir-aq
tirelesiz.
Jer jaiymen tanysqysy kelgen Jenesta Benasidiñ keluin kütpesten,
jolmen diırmenge qarai bettegen. Qyrattyñ bauraiynda şaşyrap jatqan
selenniñ şetine şyqqan kezde, onyñ köz aldynan jaiylyp jatqan keñ
añğar, sonyñ tösine qadalğan əsem tüimedei diırmen körindi; aitary joq,
būryn-sondy öziniñ köz janaryn jaulağan jarqyn körinis i̇edi būl.
Taudyñ i̇etegine taianyp kelgen özen osy tūsta jaiylyp ketip, şağyn
kölge ainalypty da, onyñ üstinen satylap, bir-birinen boi asyra
köterilgen naiza tas şyndar, kün səulesiniñ özgeruine qarap, bireuleri
jarqyrap qūlpyrsa, i̇endi bireuleri qara köleñkede boi tasalap, jasyl
şyrşalardyñ arasynan qarauyta moiyn sozady. Solardyñ bir-birimen
jarysa joğary örlep baryp, əri qarai tömen qūldyrauyna qarağanda, būl
siiäqty sai-sala, añğaralaptar birine-biri jalğasyp kete beretin siiäqty.
Köldiñ bir ūrymtal jağasynda jañadan ğana boi kötergen diırmen, ainala
qorşağan ağaştardyñ ortasynan oryn tepken bir jaily mekendi közge
i̇elestetkendei. Al özenniñ arğy jağalauynda, taudyñ tap i̇etegine jabysa
ornalasyp, qazirgi batar künniñ külgin səulesinde kömeskilene köringen
i̇esik-terezesiz onşaqty laşyq üiler de Jenestanyñ közinen tys qalğan
joq. Töbelerine deiin şūrq-şūrq bolyp tesilgen būl iesiz mekenderdiñ
ainalasy jaqsylap öñdelgen i̇egin-jailar; bau-baqşa, bəri de qazir bos
şabyndyqqa ainaldyrylğan, solarğa ər tūstan aryq tartylyp, özennen
suarylyp tūratyn siiäqty, baptaluy Limuzennen bir kem i̇emes.
Osy siiäqty i̇eski i̇eldi mekenderdiñ tamtyğyn körgende, köñilimizdiñ
qūlazyp, qaiau tartatyn sebebi nelikten? Ol, söz joq, jūtağan i̇eldiñ
jūrtynda qalğan adam qasiretiniñ köldeneñ közge auyr tietindiginen. İeski
ziratty körgende ajaldy oilasaq, iesiz qalğan derevnianyñ jūrty
tirşiliktiñ auyrtpalyğyn i̇eske tüsiredi; ajal degen i̇erteli-keşti aldyña
keletin tausynşaq kün, al ömirdiñ auyrtpalyğynda şek joq. Mine sol
şeksizdiktiñ qasireti de ölşeusiz. Myna derevnia qandai ğana qasiretten
osylai ien qaldy i̇eken degen kömeski oimen kele jatqan Jenesta tastaq
jolmen diırmenniñ qasyna jetti de, i̇esiktiñ aldynda, qaptauly astyq
üstinde otyrğan qyzmetker jigitten jön sūrady.
– Benasi myrza anau jaqqa qarai ketti, - dep jigit jañağydai qūlağan
üidi nūsqady.
– Şamasy, derevniany ört şalğan-au? - dep sūrady ofitser.
– Joq, taqsyr.
– İendeşe nege būlai bolğan?
– Nege? - deisiz be dep, üige kirip bara jatqan jigit i̇eki iyğyn qusyryp
qoidy. - Ony Benasi myrzanyñ özi aita jatar.
Ofitser arasynan jylğalap özen ağyp jatqan iri qoitastardan
qūrastyryp salğan köpirdiñ üstinen ötti de, jañağy qyzmetker nūsqağan
üidiñ qasyna keldi. Laşyqtyñ sabannan japqan töbesi bütin körinedi,
üstin mük basyp ketkenmen əli de myqty, i̇esik-terezesi de syrt közge
qalpynda siiäqty. Jenesta baspananyñ işine kirip kelgen boida, astynda
ot janyp jatqan oşaqtyñ qasynda, oryndyqta otyrğan nauqas adamdy
kördi, onyñ qarsy aldynda i̇eki tizesin bügip mosqal əiel tūr; qasynda betin
oşaqqa qarai būrğan jəne bir i̇erkek körinedi. Baspana degeni jalğyz ğana
bölme, sonyñ syğyraiğan kişkentai terezesine kenep ūstalypty. İedeni jer. Üi işindegi mülik ataulydan közge körinetinderi: bir jaidaq oryndyq,
üstel jəne qiralañdağan kereuet. Mūndai jūtañdyqty, mūndai kedeilikti
Jenesta būryn i̇eş uaqytta körgen i̇emes; tipti jer üilerde tūratyn Resei
şarualarynyñ tūrmysy da būğan ūqsamaityn. Üi işiniñ kerek-jarağy
degennen nyspy joq; tipti i̇eñ qarapaiym as pisiretin de ydys körinbeidi.
Tek itaiağy joq demeseñ, nağyz atqoradan olai da i̇emes, būlai da i̇emes.
Jaman jəutik tösek-oryn men nauqas adamnyñ qabyrğadağy şegege iluli
tūrğan i̇eski-qūsqy kiımderi bolmasa, jəne de, işine saban tösep qoiğan
ağaş şarqaidy i̇esepke almasa, būl baspanany da, derevnianyñ qañyrap bos
qalğan özge üileri siiäqty, ien qalğan birdeñe i̇eken dep oilauğa bolatyn
i̇edi. Jañağy jasamys şarua əiel i̇eki tizesin bügip jiberip, nauqastyñ i̇eki
aiağyn ağaş astauğa qūiylğan ylai suğa batyra almai əlek bolyp jatyr.
Derevnia adamdarynyñ tomağa tūiyq ömirine üirenip ketken beiqam kisiler
aiaqtyñ tyqyry men ökşelik temir syldyryn i̇estigende i̇eleñ i̇etip, ottyñ
aldynda tūrğan i̇erkek artyna jalt būryldy; onyñ önindegi tañyrqağan reñ
kempirdiñ keskininen de baiqaldy.
– Benasi myrza siz bolasyz ba dep sūraudyñ özi artyq bolar, - dedi
ofitser. - Jolauşy adamdy aiypqa būiyrmañyz, taqsyr: men sizdi üiiñizde
kütip otyra almadym; sol şydamsyzdyq meni mynadai maidan dalasyna
alyp keldi. Alañdamai, şaruañyzdy istei beriñiz. Kelgen sebebimdi
qolyñyz bosağan soñ aitarmyn.
Jenesta üsteldiñ şet jağyna kelip, ünsiz otyryp qaldy. Laşyqtyñ
işine kün səulesinen göri oşaqtyñ otynan jaryq köbirek tüsip tūr: tau
şyndarynan jan-jaqqa şaşyrap ketken kün səulesi añğardyñ būl
müiisine i̇eşqaşan tüspeitin türi bar. Şoqtağy şaiyr siñgen şyrşa
būtalary şyrt-şyrt i̇etip mazdap jatyr; sonyñ səulesimen ofitser özi
syryn bilsem, qūpiiäsyn aşsam degen işki oimen ədeii izdep kelgen
adamynyñ keskinine qadala qarap otyr. Al Benasi myrza, jergilikti
dəriger, i̇eki qolyn qusyryp, əli türegep tūr; ol Jenestanyñ jañağa
sözderin ün-tünsiz tyñdady da, onyñ tağzymyna jauap retinde işarat
bildirgennen keiin, qaitadan nauqasqaqarai būryldy; kelgen ofitserdiñ
özine tesile qarap, qadağalap otyrğanyña nazar audarğan joq.
Benasi orta boily, jauyryny jalpaq, keudesi keñ kisi i̇eken. Üstindegi
jasyl sürtügin qausyryna kiıp, barlyq tüimesin salyp alğanda, ofitser
onyñ dene bitimin anyqtap köre alğan joq; bir orynda qalşiyp tūr, bükil
tūlğasy qara köleñkede, sondyqtan bolar, ottyñ səulesi tüsken basy
jarqyrap anyq körinedi. Doktordyñ bet əlpeti Satirdy6 közge
i̇elestetkendei: səl ğana taipaqtau kelgen biık mañdaiynyñ ər jerinde
buyltyğy bar, şyqşyty şyğyñqy, tañqylau mūrnynyñ qos aiyrlanyp
bitken tanauy tapqyr oidyñ jitiligin añğartqandai. Qyp-qyzyl, i̇etjeñdi
i̇erinderiniñ jiek iınderi aiqyn körinedi. İegi kesek, som. Oinaqy qoñyr
közderiniñ alasy aqyqtai jalt-jūlt i̇etkende, ar jağynan aryny basylğan
asaulyqtyñ nyşany baiqalady. Būl kezde buryl tartqan qara şaşy, betauzyn qos qyrtystap tilgilegen əjim taramdary, şaşymen birge qyrauğa
şaldyqqan qalyñ qastary, mūrnynyñ üstinen jürip ötken tamyr tinderi,
sarğyş betiniñ ər jerinde alaulağan qyzyl küreñ daqtar mine osylardyñ
barlyğy i̇eludi i̇eñsergen dərigerdiñ jas şamasy men onyñ azap-beineti mol
i̇eñbeginen habar bergendei. Basynda kartuzy bar, sondyqtan bas bitiminiñ
qandai i̇ekenin añğaru qiyn, biraq ofitserdiñ joramaldauy boiynşa,
kədimgi "isker bas" deitinniñ nağyz özi bolsa kerek. Jenesta, bir kezde
Napoleonnyñ izdep tauyp jürgeni siiäqty, təuekelşil adamdarmen istes
boluğa özi de üiir, jəne de, ülken ister üşin jaralğan adamdardy bet
əlpetine qarap anyqtauğa maşyqtanğan kisi bolğandyqtan, Benasidiñ əzirge
bimağlūm ömirinen əldeqandai bir qūpiiä syrdy añğarğandai bolyp, onyñ
mynadai özgeşe öñine köz toqtata qarap tūryp: "Būl ne ğyp selenniñ
dərigeri küiinde qalyp qoidy i̇eken?" - dep oilağan. Onyñ öñine köz toqtata
qarap otyryp, jalpy bet bitimi özi siiäqty ne bir qarabaiyr adamdarğa
ūqsas bola tūra, öñinde sol syrtqy momaqandyqqa mülde kereğar
əldeqandai kürdeli işki dünieniñ taby bar i̇ekenin baiqağan Jenesta bir sət
sol doktordyñ yñğaiymen nazaryn nauqasqa qarai audaryp i̇edi, mūnyñ oi
ağymynyñ bağyty kenetten özgerip sala berdi.
Atty əskerdiñ tis qaqqan sarbazy öziniñ jauyngerlik ömirinde talai
kepterdi körip i̇edi, al biraq myna nauqastyñ öñine közi tüsip ketkende, aza
boiy tik tūryp, titirep jüre berdi: kədimgi öliktiñ öñiñdei sūp-sūr betine
i̇eş uaqytta aqyl-oidyñ səulesi tüsip körmegendei, ajarynda tek tilsiz
qasirettiñ izi ğana qalğan dersiñ; söileiin dese əli tili şyqpağan, al
aiqailauğa dərmeni joq qūddy səbi balanyñ öñi siiäqty, qysqasy, jan
təsilim aldyndağy kəri kretinniñ7 meñireu qalpy. Eskadron komandiriniñ
adam nyspysynda əli kezdestire qoimağan jan iesi osy kretin bolatyn.
Rasynda da, nauqastyñ myj-myj bolyp qyrtysqan mañdai terisin, suğa
qainatyp pisirgen balyqtyñ közindei battiğan közderin, qorektik
zattardyñ jetispeuinen şaştary jidip tüsip qalğan jəne i̇eşqandai aqylesti ūstap tūra almastai sopaiğan qauaşaq basyn körgende, Jenestanyñ
ornynda basqa kim bolsa da, söz joq, mynadai maqūlyqtan azarda-bezer
bolyp jirenip qalar i̇edi: ne bitim nobaiy dūrys jan-januardyñ
tartymdylyğy joq, ne aqyl-sanasy, ne tüisik-tüsinigi joq, auzynan
i̇eşqandai mağynaly dybys şyğaryp körmegen, ruhani dünieden i̇eşbir
habary joq bir maqūlyq. Ömir boiy osyndai azap şekken bişara jannyñ
sol qasiretten ada bolğaly jatqanyñ körgen adamnyñ oğan aiauşylyq
bildirip müsirkeui tipti mümkin i̇emes siiäqty; öitkeni mūnyñ tirşiligin ömir
dep aituğa auyz barmaidy; alaida myna kempir soğan jany qalmai
aiauşylyq bildirip, baltyryn sipağanda qatty bəiek bolyp otyr; soğan
qarap, myna miğūlany onyñ küieui i̇eken dep oilap qaluğa bolğandai. Al
doktor Benasi bolsa, ajal auzyndağy adamnyñ qimylsyz betine, janary
söngen közine qadala qarap tūryp, i̇erekşe i̇eppen qolyn ūstady da, tamyryn
basty.
– Būlaudan paida bolmai qaldy, - dep, ol basyn şaiqady, - ornyna
qaitadan jatqyzaiyq.
Qausağan qūr süiegi qalğan deneni özi köterip aldy da, kereuetke
qaitadan jatqyzdy; şamasy, jaña ğana ol mūny dəl osylai köterip
tüsirgen boluy kerek; suyp bara jatqan aiağyn jailap qana tüzulep qoiyp,
i̇eki qoly men basyn i̇eppen jaiğastyrğanda da, ol kədimgi ananyñ auru
balasyn aialağanyñdai qalyp bildirgen.
– Bəri bitti, qazir jan tapsyrady, - dedi Benasi kereuettiñ qasynda
tūryp. İeki közinen betine jasy sorğalağan kempir i̇eki büiirin taianyp, jan
təsilim üstindegi nauqastan köz almai qaraidy. Jenesta da ünsiz; myna
siiäqty i̇eşkimge kerek i̇emes sorlynyñ ölimi özine nege sondai qatty əser
i̇etken sebebin özi de bilmeidi. İeşqaşan künniñ közi tüspeitin osyndai
tünek añğarlarğa tağdyr aidap aparğan mynadai miskinderge körsetiletin
şeksiz aianyş ony da bilep ketken i̇edi. Osyndai kretinderi bar
otbasylarda dini yrym-jorağa ainalyp ketken mūndai sezim asa bir aiauly
hristiandyq izgilik-meiirimdilikten jəne qoğamdyq tərtip üşin
sonşalyqty paidaly dini nanymnan, bolaşaqtyñ qaiyr-jaqsylyqtary
jaiyndağy ūğym-tüsinikterden bastau alady, al mūnyn özi bizdi jerjahandağy qasiret-qaiğy ataulymen ymyralastyratyn birden-bir toqtam.
Məñgilik iman-şapağattan dəmetken ümit janağy beibaqtardyñ tuğantuystaryn da, manaiyndağy barlyq adamdardy da sol miğūla beibaqtarğa
sonşalyqty janaşyr qamqorlyq bildirip, janqiiärlyq jərdem körsetuge
itermeleidi; ol miğūlalar əueli olardyñ būl qamqorlyğyn tüsinbeidi, al
keiinnen mülde ūmytyp ketedi. Būl bir ğajaiyp tağylymdy dəris! Sonyñ
yqpalymen közsiz meiirbandyq közsiz qasiretpen qūian-qoltyq qatar
jüredi, kretinder tūratyn ölkeniñ adamdary olardy üi işine qūt əkeletin
yrys köredi. Sol nanymnyñ arqasynda qala tūrmysynyñ jağdaiynda
tağdyry i̇eki jüzdi, jalğan qamqorşylyqqa, auruhana tərtibine tap bolatyn
beibaqtar mūnda būla ömirdiñ raqatyna bölenedi. İzer özeniniñ joğarğy
bastauynda öte köp ūşyrasatyn kretinderge aşyq aspannyñ astynda, mal
bağudy üiretip, tabyn-tabynnyñ soñynan salpaqtatyp qūiady. Olar
əiteuir bastary bos, i̇erkindikte ömir keşedi, özderiniñ baqytsyzdyğyna
töleu bolğandai, azdy-köpti syi-qūrmet köredi.
Əldeqaida aulaqta, bir yrğaqpen oqtyn-oqtyn derevnia qoñyrauy
qañğyrlap, dindar adamdarğa özderiniñ bir pirədary dünie salğanyñ
habarlai bastady. Qūdai atynan qağylğan dabyl ainalany kümbirine
kömip, arasynda auyq-auyq tynyp qalyp, sonsoñ laşyq üilerdi qaitadan
kernep ketip, azaly mūñyn mañaiğa tügel taratyp tūr. Bir kezde dübirlegen
aiaq tyqyry i̇estildi: ünsiz qozğalyp qalyñ tobyr keledi. Səlden keiin
şirkeuden azynap azaly joqtau əni keldi qūlaqqa jandy tebirentip, nebir
dinsiz adamdardyñ da jüregin i̇eljiretkendei, adam üniniñ qūdiretti üilesim
küşin alyp keledi. Şirkeu sol küşti sezbei ötken maqūlyq üşin təuap
qylyp, jasağanğa jalbarynyp qaluğa asyqqandai. Kiure körindi, onyñ
aldynda qolyna aiqyş ūstağan qyzmetşi, art jağynda bürikkişi bar
janazaşy, odan keiin i̇elu şaqty adam keledi öñkei əielder, şalkempirler, bala-şağalar: bəri de jamyrap dūğa oqyp, şirkeu horyna
qosyla zarlaidy. Doktor men ofitser bir-birine ünsiz köz tastap, tobyrğa
jol bere, keiin şegindi; kelgen jūrt birazy aulada tize bügip tūryp qalğan.
Sviaşennik i̇eşqaşan künə jasamağan adamzat balasymen qoştasu rəsimine
kirisip, janaza dūğasyn oqi bastağanda, osynau tobyrdağy bet-jüzderi qūsqūs bolğan dindarlardyñ ajaryna iman üiirilip, izgilik paida boldy. Saisai bolyp əjim basqan betterdiñ qyrtys-qyrtysyna jas sorğalady; aşyq
aspan astynda künge küiip, jel qaqty bolğan kön terilerge qaiğy Uialady.
Ərkimniñ öz yrqymen iıp i̇eljiregen osynau tuysqandyq sezimde i̇eşqandai
riiälyq joq i̇edi. Qalyn qauymda miğūla miskinge aiauşylyq bildirmeitin,
oğan auzynan jyryp bir üzim nanyñ tatyrmaityn bir jan tabylmastai i̇edi:
ərbir jalañaiaq jügirmek ony əkem dep i̇emirengendei, ərbir külegeş qyz
anaşym dep aialağandai i̇edi.
– Ol köz jūmdy, – dedi kiure.
Osy bir sözder jūrtty selt i̇etkizip qaiğyğa batyrdy. Ər jerden
şyrağdan jağyldy. Biraz adamdar tüni boiy məiittiñ qasynda küzette
qaluğa yñğai tanytty.
Benasi men ofitser syrtqa şyqqan. Bir top şarualar doktordy
toqtatyp aldy.
– Sizdiñ öziñiz araşa tüse almağan bolsañyz, doktor myrza, onda
jabbar qūdaidyñ öz əmirimen ketken boldy ğoi būl marqūm.
– Men qolymnan kelgenniñ bərin istedim, dostar, - dep jauap qatty
doktor.
Doktor soñğy iesi ol düniege ketip, iesiz qalğan derevniadan şyğa
bergende Jenestağa qarai būryldy.
– Jañağy öziñiz i̇estigen sözder men üşin qandai jūbanyş bolğanyña siz
sene de qoimassyz-au. Osydan on jyl būryn būl derevnianyñ adamdary
meni ūryp öltire jazdap i̇edi, qazir qañyrap bos qaldy, ol kezde mūnda
otyzğa tarta otbasy bolatyn.
Jenestanyñ oğan tañ-tamaşa bolyp qarap qalğany sondai, doktor
jañağy kirispe sözden keiin, jolşybai kele jatyp, barlyq tarihyn
baiandap ketti.
– Osynda kelgen boida, taqsyrym, men bir top miğūla adamdardy
kördim, - dep bastady ol söziñ – artqa būryla, sonau qirağan üilerdiñ
tamtyğyn nūsqap. - Derevnia ainala qorşağan tau jotalarynyñ arasynda
qystyrylyp, özenniñ dəl jağasyna ornalasqan i̇eken; köktemde qar suy
özenniñ arnasyn toltyryp jiberedi, aua degen qapyryq, künniñ nərli
səulesi būl jerge mülde tüspeidi, tau jotalarynyñ ūşar basyn ğana
jyltyratady; - demek, tirşiliktiñ bəri jañağy auyr indettiñ qozdauyna
jol aşyp tūr. Meñireu miğūlalardyñ nekelesuine zañ tyiym salmaidy,
olardyñ būl jerdegi qorğanyşy soqyr senim ğana; ol kezde būl men üşin
beimağlūm küş. Alğaşqy kezde oğan iştei nəlet aitumen jürdim de, barabara soğan tañyrqaityn boldym. Al mūnyñ aty kretinizmniñ
(miğūlalyqtyñ - Red.) Bükil öñirge tarauyna jol aşu degen söz ğoi. Olai
bolsa, tən men jannyñ būl indetiñ joiu ölkege zor qyzmet körsetu bolyp
tabylmaq; öte şūğyl qajettik, biraq ony jüzege asyramyn degen adam
öziniñ basyn jūtuy haq. Qoğamdyq ortalardyñ qai-qaisysyndağydai, būl
jerde de iıgilikti is tyndyramyn degen adam, özgeniñ jeke müddesine
timegenmen, odan əldeqaida qauip tiregi adamdardyñ dini nanymdaryna
qol sūğatyn bolady; al soqyr senimge ainalğan dini ūğym-tüsinik - adam
sanasyna myqtap siñgen nərse.
Alaida men i̇eş nərseden taiynbadym. Özimdi osy kantonnyñ meri i̇etip
tağaiyndasa i̇eken dep tilek bildirdim jəne sol tilegime jettim, sonsoñ
prefektiniñ söz jüzindegi qoldauyna ie boldym; sodan bir tünde barlyq
nauqastardy, belgili bir tölemaqy berip, Savoiiadağy Egbel deitin jerge
köşirdik: kisi köbeidi, bərine jaqsy kütim ūiymdastyryldy. Osyndai
adamsüigiştik əreketterim üşin halyq özime öşigip aldy. Kiure mağan
qarsy uağyz aiğyp söz söiledi. Miğūlalardy alastau qajettigin aityp,
i̇eldi mekenniñ i̇eñ i̇estiiär adamdaryna aitqan sözderim dalağa ketti,
nauqastardy tegin i̇emdegenim de beker bolyp şyqty, bir küni ormannyñ
şetinde kele jatqanymda oqqa ūşa jazdadym.
Men Grenobldegi i̇episkopqa baryp, kiureni almastyrudy ötindim. İmam
ağzam yqylasty rai bildirip, meniñ bastamalaryma qolqabys tigize alatyn
kiureni tañdap aluyma kömektesti: aitqandai-aq, baqytyma qarai, aspannan
tüskendei bir adal nietti adam tap keldi. Söitip, öz isimdi jalğastyra
berdim. Bir tünde biraz adamdardy köndirip aldym da, tağy bir alty
miğūlany köşirdim. Būl joly meni qorğauşylar da tabyldy keibireuleri
özimniñ jaqsylyq jasağan adamdarym; sondai-aq qauymdyq keñestiñ
müşeleri. Meñireulerdi asyrau isiniñ qanşalyqty qymbatqa tüsetiniñ,
miğūlalardyñ zañsyz paidalynyp kelgen jerlerin qauymnyñ qarauyna
alyp, jerge zəru şarualarğa berse, onyñ qanşalyqty tiımdi bolatynyn
olarğa əbden ūğyndyrdym. İendi bailar da meniñ jağyma şyqty; biraq
kedeiler, kempirler, balalar jəne birneşe qyñyrlar mağan əli de
jauyğyp jür. Ökinişke qarai, nauqastardy soñğy joly da tügel əkete
almadyq. Jañağy öziñiz körgen nauqas ornynda joq bolyp şyqty da, ony
özgelermen birge jöneltudiñ reti kelmedi; söitip, ol i̇erteñine derevniada
qalğan birden-bir miğūla bolyp şyqty; ras, şala i̇estilerdiñ əli de
birneşe otbasy qalğan i̇eken, biraq olar miğūlalyq indetine dəl jañağydai
şalynbağan i̇eken. Men bastalğan isti aqyryna jetkizeiin degen oimen
özimniñ qyzmet kiımimdi kiıp, qaqpadan şyğa bergenimde əlgi miğūlanyñ
dostary meni basyp ozğan; söitsem, işinde şaldary, balalary men
əielderi nauqastyñ laşyğynyñ aldyna jinalyp tūr i̇eken, solar meni
balağattap, bir toby basyma tas jaudyra bastady.
Osy qarbalasta men, söz joq, jan-jaqtan jamyrap aiqailağan, birinbiri dürliktirgen yzaly toptyñ qūrbany bolyp ketetin i̇edim, sol
miğūlanyñ özi qūtqaryp qaldy. Baj i̇etip baqyrğan dauysqa jalt qarasam,
laşyqtyñ tabaldyryğynda beibaqtyñ özi tūr; qūddy myna i̇esuastardyñ
bastauşysy siiäqty. Sonyñ qarasy köringen boida-aq aiqai-şu jym
boldy. Men dereu i̇esimdi jiyp, būlarğa tiımdi məmle ūsyndym; qūdai
oñdağanda, jūrt tynyştaldy da, men oiymdy tüsindire aittym.
Jağdaidyñ qiyndyğy sondai, bəribir jaqtauşylarym meni aşyq qorğai
almaityn i̇edi; qaita, mynau soqyr senim bilep, lepirip alğan köpşilik odan
saiyn qūtyrynyp, özderiniñ i̇eñ soñğy kösemin jan sala qorğaştaityn i̇edi;
ony alyp kete almaitynyma közim jetti.
Sonymen, men nauqasqa timeimin dep uəde berdim, üiinde qaldyratyn
boldym; biraq būlar onymen aralaspaityn bolady, barlyq tūrğyndar
derevniadan özenniñ arğy betine köşedi de, poselkede jaña üilerge
ornalasady, biz osylai dep kelistik; olarğa üi salyp berudi men öz
mindetime aldym, ol üşin telim dep jer kesip berdim, būl jūmystarğa
ketken şyğyndy qauym keiin mağan tügel ötedi. Alaida, taqsyrym meniñ,
būl məmle şarualar qojalyğyna tiımdi bolğanymen, olardyñ qarsylyğyn
birjola toitaru üşin əli de jarty jyl boiy əure boluyma tura keldi.
Şarualardyñ i̇eski laşyqtaryna sonşalyqty bauyr basyp qalğany tipti
miğa syimaityn nərse i̇edi. Qarap tūrsañ, olardyñ üi siiäğy joq, al ərbir
şaruanyñ soğan kindiginen bailanyp qalğany qaibir bankirdiñ saltanatty
saraiğa qūmartqanynan beter i̇edi. Ol nelikten deisiz? Kim bilsin. Bəlkim,
sezim neğūrlym az bolsa, solğūrlym küşti bolatyn şyğar. Əlde, bəlkim,
oi i̇eñbegimen mülde ainalyspağan adam mülikke jaqynyraq keletin şyğar,
jəne de, mülki neğūrlym az bolsa, solğūrlym qymbat körinetin de bolar.
Tipti ərilegende, minez jağynan şarua da bir, qamaudağy tūtqyn da bir... ol
öziniñ işki quatyn bostan bosqa şyğyn qylmaidy, bir ğana zatqa
şoğyrlandyrady; sondyqtan onyñ sezimi de tyrysqan berik keledi.
Ğapu i̇etiñiz meniñ sözuarlyğymdy, meniñ būlai oiymdy syrtqa
şyğaruym öte sirek bolady. Jəne de, meni bir jadağai oilarğa əues i̇eken
dep te oilap qalmañyz, taqsyr. Ne nərsede bolsa da is pen paida qatar
jürui kerek. Ökiniştisi sol, osynau kedei adamdardyñ oi-örisi neğūrlym
tar bolsa, olarğa nağyz paidaly isti tüsindiru solğūrlym qiynğa soğady.
Sondyqtan da mağan özim bastağan istiñ i̇eñ bolmaşy ūsaq-tüiekterine deiin
bilip otyru qajet boldy.
Ərkimniñ kökeiinde bir-bir uaiym, bəriniki de oryndy-aq, dau aituğa
dətin barmaidy: "Būl qalai boldy, taqsyr, üiler əli salynyp bitken joq",
"Jaraidy, deimin men olarğa, üi daiar bolğanda, köşemiz dep sözderiñdi
beriñderşi". Des bergende, sol i̇eteginde qazirgi ien derevnia tūrğan taudy
tolaiymen bizdiñ selenniñ menşigine alyp beruimniñ səti tüsti. Sol taudyñ
jartastaryna boilap ösken orman ağaştarynyñ bağasy uədeli jer
telimderi men salynatyn üilerdiñ qūnyñ töleuge i̇emin-i̇erkin jetti, al
üiler tügel salyndy. İeñ asau degen otbasylardyñ bireui jaña qonysqa
köşui mūñ i̇eken, meniñ qamqorlyğymdağy üilerdiñ basqalary da lap berdi.
Osy özgeristen keiin igilikterdiñ körnekiligi sondai, būrynğy kün közi
tüspeitin, basqaşa aitqanda, jan jyluy joq derevniadan aiyrylğysy
kelmei jabysqan adamdardyñ özderiniñ de būğan aiqyn közderi jetti. Būl
istiñ nətijeli aiaqtaluy, qoğamğa alyp bergen jerlerdiñ memlekettik
keñeste bekitilui meni kantondağy i̇eñ bedeldi adamğa ainaldyrdy.
İə, taqsyr, osynyñ bəri qanşama maşaqat boldy deseñizşi! Doktor
tūra qalyp, i̇eki qolyn sermep, qyzyna söiledi. Osy selennen qanşa barsañ
da tük öndire almaityn prefekturağa deiingi jəne i̇eşbir jan i̇esigine
tūmsyğyn batyra almaityn memlekettik keñeske deiingi qaşyqtyqtyñ
qandai i̇ekenin men ğana bilemin. Al, saiyp kelgende, dep doktor sözin
jalğastyra berdi: qūdai tapsyn dünieniñ kiltin ūstap tūrğan
alpauyttardy: soñdarynan qalmai jürip, əiteuir degenime jettim. Soğan
da təube. Apyr-ai, keide bir qalamyñdy əldeqalai süikei salğannyñ
özinen qanşalyqty igilikti nətije tuyndap jatatynyñ siz bilseñizau!..Kişkentai bolsa da məni zor osy bir isti qolğa alyp, sony jerine
jetkizgen arada ötken i̇eki jylda būrynğy joq-jūqana tūrğandardyñ ər
üiinen keminde i̇eki siyr öriske şyğatyn boldy; memlekettik keñestiñ
kelisimin kütpesten men Şveitsariiädağy, Overna men Limuzendegi siiäqty
suarma jelisin tartqyzdym. Tañ-tamaşa bolğan tūrğyndardyñ köz aldynda
ainalanyñ bəri jap-jasyl kögalğa ainaldy, jaiylymnyñ oty jaqsarğan
soñ siyrlardyñ süti de molaidy.
Būl jeñistiñ jemisi orasan zor boldy. Jer sulandyru jönindegi meniñ
bastamama i̇elikteuşiler köbeidi. Kökorai kögaldardyñ kölemi, maldyñ
sany, auylşaruaşylyq önimderiniñ tüsimi artty. Sodan keiin men i̇endi əli
de öñdelip jetpegen osynau bir pūşpaqty odan saiyn körkeitip, bilimnen
mülde maqūrym qalğan tūrğyndardy ağartu isimen baisaldy türde
şūğyldana bastadym. Kördiñiz be, taqsyr, bizdiñ jalğyz basty ağaiyndar
myljyñ sözge təuir keledi: bir nərseni sūrasañ boldy sonyñ jauabyn
aitqanda toqtata almaisyñ. Men osy arağa kelgende, añğardyñ boiynda
jeti jüzdei tūrğyn bar i̇edi, qazir i̇eki myñnyñ ainalasynda. Jañağy
miğūlanyñ oqiğasynan keiin jalpy jūrttyñ qūrmetine ie boldym.
Kisilermen qarym-qatynasta sypaiy bolğanmen öz tūğyrymdy berik
ūstaimyn, sondyqtan kantondağylar meni mült jibermeitin adam dep
i̇esepteitin boldy. Men jūrttyñ senimine ie bolu üşin bərin de istedim,
biraq onymdy i̇eşkimge köz qylyp sezdirgen joqpyn. Tek əiteuir özime
tiısti mindetterdiñ bərin, tipti i̇eñ ūsaq-tüiekke deiin mültiksiz oryndap,
jūrttyñ qūrmetine ie boludy ğana oiladym. Jaña ğana öziñizdiñ köz
aldyñyzda jan tapsyrğan baiğūsty mindetime alamyn dep uəde berip i̇edim,
rasynda da mağan deiingi qamqorşylarynyñ bərinen artyq janaşyrlyq
bildirdim. Onyñ tamağy, kütimi qauymnyñ asyrap alğan balasynyñ
dərejesinde boldy. Aqyr-aiağyñda tūrğyndar özderiniñ aitqandaryna
qarama-qarsy istep jürgen isterimniñ barlyğy solardyñ paidasyna
şyqqanyñ tüsindi. Biraq degenmen de olarda i̇eski senimniñ jūrnaqtary
saqtalyp qalğan, ol üşin men i̇eşkimdi jazğyrmaimyn. Men sol
bişaralarğa kömektesu maqsatymen öz aralaryndağy i̇estiiär degenderin
özime qaratu üşin miğūla töñiregindegi tüisik-tüsinikterdi tügel
paidalanyp baqtym.
– Mineki, biz kelip te qaldyq! - dedi Benasi səl ünsizdikten keiin öz
üiiniñ töbesin közi şalyp. Ol tyñdauşydan əldeqandai bir maqtau nemese
alğys i̇estirmin dep kütken joq: öziniñ qyzmet babyndağy alğaşqy
qiynşylyq kezeñi turaly əñgimelegende, sirə, öziniñ aitqysy kelgen işki
tilegine bağynyp, qoğamnan oqşau jürgen adamdardyñ ondaidy tyñdauğa
əues keletinin sezgen de boluy kerek.
– Taqsyr, - dedi ofitser, - men atymdy sizdiñ at qorañyzğa qoiyp ketip
i̇edim. Mūnda ne şaruamen kelgenimdi bilgennen keiin, būl qylyğyma
keşirim i̇etersiz dep oilaimyn.
– İe, iə, ne şaruamen? - dep sūrady Benasi, özin mazalağan bir oilardy
serpip tastağandai jəne qasyndağy kisiniñ syrttan kelgen jolauşy i̇ekeni
i̇endi ğana i̇esine tüskendei bolyp.
Būl özi minezi aşyq, jūğymdy kisi i̇edi, sondyqtan Jenestany da tanys
adamdai qarsy alğan.
– Taqsyr, - dep jauap qatty ofitser, - men Grenobldiñ bir tūrğynyñ
Grave degen myrzany siz keremettei i̇emdep şyğarypty da, özine baspana
beripti degen habar i̇estidim. Sonan keiin, sizdiñ marhabatyñyzdan ümit i̇etuge
i̇eşqandai negizim bola qoimasa da, bəlkim, meni de i̇emdep şyğarar ma i̇eken
degen ümitpen jedeldetip kelip tūrğan betim i̇edi. Al, şynyñda, men ondai
jaqsylyğyñyzğa tūratyn şyğarmyn! Qart sarbaz i̇edim, bir i̇eski jaranyñ
orny maza bermei jürgeni. Meniñ hal-jaiymdy zerttep bilu üşin kem
degende bir apta uaqyt kerek bolar, öitkeni auruymnyñ auyq-auyq
qaitalaityn soqpasy bar jəne...
– Nesi bar, taqsyr, - dep Benasi onyñ sözin bölip ketti. Grave
myrzanyñ bölmesi sizdiñ qūzyryñyzda, raqym i̇etiñiz...
Būlar üige kirerde doktor qūra qūşyp kelip i̇esik aşqan; sony körip,
Jenesta mūny üiinde tūratyn kisi izdep jür i̇eken-au dep oilap qalğandai
i̇edi.
– Jakota! - dep dauystady Benasi. - Kelgen myrza tamaqty bizben birge
işetin bolady.
– Ğapu i̇etiñiz, taqsyr, - dep Jenesta lezde uəj bildirdi, - aldymen aqypūlyn kelisip alğanymyz dūrys bolmas pa i̇edi.
– Qaidağy aqy-pūl?
– Meniñ tūrğanym üşin. Bizdi meni men meniñ atymdy tegin
asyramaityn bolarsyz...
– İeger bai bolsañyz, - dep jauap qaiyrdy Benasi, - tölei jatarsyz; al
i̇eger bai bolmasañyz, — onda i̇eşteñe de kerek i̇emes.
– İeşteñe de? Jenesta tağy uəj bildirdi. Būl, meniñ oiymşa,
qymbatyraq bolar. Məsele meniñ bai-kedei boluymda i̇emes
qoi,aityñyzşy, bətir-i̇eke, künine on frankiden tölep tūrsam, az bolmas pa
i̇eken; i̇emniñ aqysy, əlbette, öz aldyna şyğar?
– Janym jek köredi, bireuge meimandostyq jasap, ony quanyşqa
bölegenim üşin, sodan aqy alu degendi, - dedi doktor qabağyn şytyp. - Al
i̇em jağyna keletin bolsaq, öziñiz mağan ūnaityn bolsañyz ğana ony qolğa
alamyn. Bailar meniñ uaqytymdy satyp ala almaidy, ol bizdiñ alqaptyñ
tūrğyndaryna tiısti. Mağan ataq-dañq ta, bailyq ta qajet i̇emes, men
nauqastardan maqtau da, alğys ta talap i̇etpeimin. Sizdiñ mağan töleitin
aqşañyz osy jerdegi kedeilerge qajetti dəri-dərmek alu üşin
Grenobldegi dərihana ielerine ketedi.
Qatqyl ünmen, i̇eşbir ökinişsiz aitylğan osy sözderdi i̇estigen adam, dəl
Jenesta siiäqty: "Mineki, adam dep osyny ait!" - dep oilağan bolar i̇edi.
– Sonymen, demek, taqsyr, - ofitser de özine tən birbetkeilikpen
nyğyzdap söiledi, -künine on frankiden töleitin bolamyn, al siz ony
öziñizdiñ qalauyñyzben jūmsai beriñiz. Söitip, məsele şeşildi, al
qalğanyñ tağy da kelise jatarmyz, - osyny aitqannan keiin ol doktordyñ
qolyn alyp, i̇erekşe bir jürek sezimimen qysyp qoidy. - Men mūndağy
özime körsetiletin barlyq kütim üşin künine on ğana frank ūsynyp
otyrsam da, bəribir meniñ qūnsyz bireu i̇emes i̇ekenimdi öziñiz köre jatarsyz.
Benasi özin izgi jandy meiirban i̇etip körsetuge əste de tyryspağan osy
söz saiystan keiin beiməlim nauqas dərigerdiñ üiine kirip kelse, üidiñ
barlyq ūsqyny aulanyñ saldama qaqpasy men üi iesiniñ üstindegi kiımge
ūqsap-aq tūr i̇eken. Tirşilikke i̇eñ qajetti zattardan basqanyñ bərine
Benasidiñ selqos qaraityny tipti bolmaşy nərselerden de körinip tūr. Ol
Jenestany as üi arqyly i̇ertip jürdi būl ashanağa qarai ötetin i̇eñ töte jol
i̇edi. İeger de işi kədimgi köşedegi dəmhanalardağydai qara-qojalaq as üidi
ydys-aiaqtyñ mol jiyntyğy körkeitip tūrğan bolsa, būl kiureniñ būrynğy
qyzmetkeri Jakotanyñ ūqyptylyğynyñ arqasy i̇edi; doktordyñ üiindegi i̇eñ
myqty bilikşi ədette "biz" dep söileitin osy əiel bolatyn. İegerde
kaminniñ üstinde mūntazdai tap-taza bolyp jylytqyş aspap tūratyn
bolsa, onyñ sebebi, ərine, Jakotanyñ qystygüni jyly jerde jatudy
jaqsy köretindiginen i̇edi; ol sonymen birge, osy aspappen, öziniñ
aituynşa, i̇eş nərseni oilamaityn otağasynyñ tösegin de jylytyp
qūiatyn; Benasi ony özgege keremettei söleket kemşilik bolyp körinetin
naq osyndai qasietteri üşin jaldap alğan bolatyn.
Jakota bükil üidi bilegisi keldi, al doktorğa keregi de onyñ barlyq
şaruaşylyğyn basqaratyn dəl osyndai adam i̇edi. Ne nərseni de öziniñ
qalauymen satyp alatyn da, satatyn da, jinaityn da, aiyrbastaityp da,
ornalastyratyn da, ornyñ auystyratyn da, buyp-tüietin de, sonsoñ
qaitadan şeşetin de Jakotanyñ bir özi; üi qojasy oğan birde-bir ret
i̇eskertu jasağan i̇emes; sondyqtan üidi, atqorany, jalşyny, as üidi, baqty
jəne üi qojasynyñ özin-öz bildigimen basqarady. Tösek-oryndy auystyra
ma, kir jua ma, azyq-tülik aldyra ma bərin öz qalauymen isteidi. Şoşqa
satyp alyp, ony soiğyzatyn da, bağbanğa ūrsatyn da, səskelik pen tüstikke
ne berudi şeşetin de özi; ūradan üidiñ töbesine deiin, sonsoñ töbeden ūrağa
qarai jügiredi de jüredi, oiyna kelgen qandai tərtipti ornatsa da, i̇eşkim
i̇eşqandai qarsylyq körsetpeidi. Benasi oğan tek i̇eki türli ğana şart
qoiğan: tüski tamaq sağat altyda daiyn bolsyn jəne ailyq şyğyn pəlen
somadan aspasyn. Jūrttyñ bəri özine bağynyp tūratyn əiel ünemi əndetip
öleñ aityp jüredi ğoi Jakota da solai: basqyştan satylap jügirip
jürgende, birese būlbūldai sairaidy, birese saqyldap küledi, birese
öleñdi aqyryn yñyldap aitady, birese şyrqap salady, sonsoñqaitadan
yñyldaidy. Boi-basy öte taza jüredi, sondyqtan, üidi de taza ūstaidy.
"Meniñ talğamymnyñ osyndai bolğany qandai jaqsy, əitpese Benasi
myrzanyñ jağdaiy müşkil bolar i̇edi, - dep qūiady özi, -būl baiğūstyn küi
tañdamaityndyğy ğoi, qūrdyñ i̇eti dep kapusta berseñ, sony baiqamaidy,
jei beredi; men bolmasam, Benasi myrza apta boiy köilegin auystyrmai
kiıp jürer i̇edi". Jakota kir juuğa bir qajymaidy, jarqyratyp jihaz
tazalaudy onyñ tua bitken mamandyğy dersin; tazalyqty ol janyñdai
jaqsy köredi, - kədimgi şirkeudegidei, minsiz, jarqyrağan, adamnyñ janyñ
jadyratatyn tazalyqty. Lac ataulymen arpalysa alysady, bir tynym
almastan, köringen jerdiñ tozanyñqağady, kir juady, kir ötekteidi.
Auladağy qaqpanyñ qausap tūrğany janyña batyp, tynyştyq bermeidi.
On jyl boiy ər aidyñ basynda Benasi myrzadan jalynyp-jalbarynyp
jaña qaqpa jasatamyn, üidiñ qabyrğalaryn būiatamyn, bərin de
"abattandyramyn" degen uədesin qoimai jürip aluşy i̇edi; sol sözin osy
künge deiin oryndağan joq. Sondyqtan üi qojasynyñ beiqamdyğyna
renişin ylği da maqtau sözimen aiaqtai kelip, ünemi bir tüiinmen
aiaqtaityn:
– Aqymaq dep aita almaisyñ, ol bizdiñ ölkede keremettei ister
tyñdyrdy. Söite tūryp, keide aqymaq ta bolady; aqymaqtyğy sondai,
keide tipti jas baladai bərin de alaqanyña salyp beruge tura keledi!
Jakota būl üidi dəl öz üiindei jaqsy köredi; aitary joq, jiyrma i̇eki
jyl tūrğanda, mūndai aldanyşqa haqysy da bar i̇edi. Benasi osynda kelgen
bette, qaitys bolğan kiureniñ üii satylady degendi i̇estidi de, sonyñ bərin:
üiin, jerin, jihazyn, ydys-aiağyn, şarabyn, tauyqtaryn, i̇eskiden kele
jatqan müsindi qabyrğa sağatyn, aty men qyzmetker əielin qosa tügelimen
satyp alady.
Aspazşy ataulynyñ ülgili ökili Jakotanyñ şiedei dop-döñgelek
qyzyl mörleri bar qara sisadan tikken köilegi typ-tyğyz tolyq denesin
tyrsita kerip, bar müşesin bederlep körsetkende, osy qazir-aq tyrs i̇etip
jarylyp keterdei əser qaldyrady. Basyndağy ainalasyn bürmelegen
appaq qardai döñgelek şepşigi būğağy salbyrağan sürensiz bet-ajaryn
odan saiyn bozartyp körsetedi. Qimyly şiraq alasa boily juan əiel
byrtiğan i̇etti sausaqtarynyñ qimylyna köz ilestirmei jūmys istep tūryp,
qatty dauystap söilegende, auzyna tynym bolmaidy. İeger ol bir ğana sət
ünsiz qalyp, aljapqyşynyñ i̇etek jağyn üşküldep büktei bastasa, üi
qojasy men qyzmetkerdiñ bireuin ūzaq uaqyt qazbalaidy i̇eken dei ber.
Jakota, ərine, koroldiktegi i̇eñ baqytty aspazşy boldy. Onyñ basyndağy
baqytty būl dünieniñ bar jaqsylyğymen qosa tolyqtai tüssek, onyñ
danqoilyğyn bylai dep tolyq qanağattandyrğan bolar i̇edik: bükil i̇eldi
meken ony mer menen i̇eginjai küzetşisiniñ i̇eki ortasyndağy bir aralyq
bilik dep tanidy.
Ac üiden üi iesi i̇eşkimdi kezdestire almady.
– Būlar qaida joğalyp ketken? - dedi ol - Sizdi būl jerge alyp kelgenim
üşin ğapu i̇etiñiz, - dep i̇endi Jenestağa qarai būryldy. Ülken i̇esikke baqtan
kiredi, al men qonaqtardy būlai qabyldap körgen joq i̇edim, biraq... Jakota!
Mynadai lepti aiqaiğa üi jaqtan əiel dausy ün qatty. Sol i̇eki arada
Jakotanyñ özi şabuylğa şyğyp, Benasidi şaqyrdy da, būl dereu solai
qarai jöneldi.
– Ədemi-aqsyz, taqsyr! Būl sizge ūqsaidy! Tüstikke qonaqtardy
topyrlatyp şaqyrasyz, biraq mağan i̇eskertpeisiz; "Jakota" dep bir
aiqailasam boldy, bəri de dap-daiyn bola qalady dep oilaisyz ğoi! Myna
myrzañyzdy as üide qabyldamaq pa i̇ediñiz? Zaldy aşyp, otty tamyzyp
jiberuge bolmady ma? Nikol sol jaqta, ol bərin tyndyrar i̇edi. Al i̇endi
baryñyz da, qonaqpen birge baqta seruendei tūryñyzdar. Sonyñ köñilin
aulañyz; ədemi baq degennen tüisigi bar adam bolsa, marqūm kiure
myrzanyñ grab alleiäsyna aparyp körsetiñiz, söitkenşe bolmai, men de
bərin əzir i̇etermin tüstikti de, dastarqandy da, zaldy da.
– Öte jaqsy! Aitpaqşy, Jakota, Benasi sözin əri qarai jalğastyrdy,
myna myrza bizdiñ üide tūra tūrady. Grave myrzanyñ bölmesine kirip
şyğudy ūmytpa. Tösek-ornyñ jañğyrt jəne sonsoñ...
– Siz i̇endi tösek-orynmen ainalyspaq pa i̇ediñiz, ə? - dep Jakota sözdi
ilip əketti. – Onyñ qonalqağa ne kerek i̇ekenin men biletin şyğarmyn. Al
öziñiz jyl boiy Grave myrzanyñ bölmesine bir ret te bas sūqqan joqsyz
ğoi. Ony qaraudyñ tük qajeti joq, bəri tap-taza, ainadai jarqyrap tūr.
Söitip, i̇endi ana myrza bizdiñ üide tūrady i̇eken ğoi? - dedi ol i̇endi
jūmsaryñqyrap.
– İə.
– Qanşağa?
– İendi ony bile almadym. Onda senin ne şaruañ bar?
– Qalaişa şaruam bolmaidy, taqsyr? Bərekeldi, "onda senin ne şaruan
bar?" Mynau bir jañalyq i̇eken.. Al azyq-tülik şe, ə?
Uaqyt basqa bolsa, osy siiäqty sözderdiñ tasqynyñ üi iesiniñ basyna
toğytyp, özine senbeitinin qosa aitar i̇edi, būl joly osymen toqtaldy da,
Jakota i̇endi soñyna i̇erip, as üige bardy. Jañadan bir masyl keldi dep
oilap, i̇endi Jenestany körgenşe asyğyp kelip i̇edi, sony körgen boida-aq
əiel jaramsaqtanyp tizesin büge qalyp, basynan aiağynan deiin qarap
şyqty. Būl sətte ofitserdiñ öñi tūnjyrap, özi oiğa batyp tūrğan,
sondyqtan ajary suyqtau i̇edi. Qyzmetker əiel men üi iesiniñ əñgimesinen
ol Benasidiñ özi ynjyqtau-au degen oi tüiip, soğan renjip tūrğan; öitkeni
ol doktordyñ osynau şağyn ölkeni miğūlalyqtyñ pəlesinen qūtqaru
jönindegi tabandylyğyna tañğalyp, ol jöninde özinde qalyptasqan
joğary pikir i̇endi tömendep qalyp tūr i̇edi.
– Mynau bədik mağan ūnamaidy! - dep Jakota öz betinşe kübir i̇etti.
– İeger siz şarşamağan bolsañyz, taqsyr, - dedi doktor öziniñ beiməlim
nauqasyna, - tüski tamaqqa deiin baqta seruendei tūraiyq.
– Əlbette, - dedi ofitser.
Būlar ashanağa qarai ötti de, odan əri baspaldaqtyñ qasyndağy
ashanany zaldan bölip tūrğan auyz üi arqyly baqqa şyqty. Auyz üidiñ
şynylağan ülken i̇esiginen əri üidiñ qarsy betin körkeitip tūrğan biık tas
baspaldaq jəne bar i̇eken. Aumağy birdei tört şarşyğa bölinip,
aralarynan tartylğan tüp-tüzu jiñişke joldardyñ i̇eki jağyna şəmşit
ağaştary i̇egilgen baqtyñ arğy basynda qyzyl qaiyñ toğaiy jaiqalyp tūr;
Būrynğy iesiniñ quanyşy da sol bolsa kerek. Ofitser ər jerin şūrq-şūrq
i̇etip qūrt tesken ūzynşa oryndyqqa otyra ketti; ainalasyn jüzim
qozalary orap tastağan saialy oram-jaiğa, qatar tizip otyrğyzylğan jemis
ağaştaryna, baqşa ösimdikteriniñ qyrqalaryna köz de salğan joq; mūnyñ
barlyğynyñ janaşyr kütuşisi marqūm kiureniñ dəstürlerine adal Jakota
bolatyn: öitkeni Benasi baqqa mülde selqos qaraityn körinedi.
Ofitser öristep kele jatqan qysyr əñgimeni kilt toqtatty da, doktorğa
saual berdi:
– Taqsyr, on jyldyñ işinde myna añğardyñ halqyn qalaişa üş i̇ese
arttyra aldyñyz? Siz kelmei tūrğanda būl jerde jeti jüz adam bolğan
i̇eken, al qazir, öziñiz aitqandai, i̇eki myñnan asypty.
– Būl jaidy būğan deiin menen i̇eşkim sūrağan joq i̇edi, - dedi doktor. Bizdiñ ien qalğan būl tükpirdi güldenteiin degen maqsatty aldyma qoisam
da, qazirgi jūmysymnyñ köptiginen būl jaidy oilastyra qoimappyn; özim
qaiyr sūrağan monah sekildi bolyp jürip, bylaişa aitqanda "baltanyñ
sabynan bal tamyzğandai" qylyp, men osyğan qalai jettim. Men özim
i̇emdep, jazyp alğan Grave myrza, bizdiñ jarylqauşymyz, menimen birge
tau aralap, meniñ i̇eñbegimniñ jemisin körip jürgende, teoriiä jağyn
oilastyrğan i̇emes.
Bir sətke ünsizdik ornady, Benasi qonağyna nazar audarmastan, tereñ
oiğa ketti, al ofitser odan köz almai, qadala qarap, sonyñ syryn bilgisi
keledi.
– Būl qalai boldy dep sūraisyz ğoi, qaiyrymdy taqsyr? - dep doktor
əñgimesin jalğastyrdy. Özinen-özi bolğan is; sonsoñ bizdiñ özimiz qoldan
jasaityn qajettilikter men olardy qanağattandyrudyñ arasyndağy
əleumettik tartylys zañy boiynşa. Barlyq istiñ tüiini osynda.
Qajettikteri joq halyq kedeilikke duşar. Men osynda auysqanda selende
jüz otyz şarua qojalyğy bar i̇eken, al añğardağy jalpy sany i̇eki jüz
qojalyq şamasynda. Jergilikti ökimet degenimizdiñ qūramy sol jalpy
jūtañdyqqa saima-sai: sauatsyz mer, onyñ kömekşisi - qauymnan aulaq bir
jerde tūra tym jalger, al aralyq sot jalaqymen qalt-qūlt kün köretin
kedei mūndar, ol azamattyñ hal-ahualynyñ aktilerin jürgizudi istiñ mənjaiyn bilmeitin hatşyğa tapsyryp qoiypty. Jetpiske kelgen i̇eken,
ornyna iıs almas nadan vikarii kelipti. Ölkeni basqaratyn qoğamnyñ
betke şyğarlary mine osylar. Mynadai tamaşa tabiğattyñ aiasynda
tirşilik i̇etken halyq belşesinen batpaqqa batyp otyr; kün köristeri
kartop pen süt; mañaidağy körşilerge nemese Grenoblge şyğaryp
satatyndary irimşik qana, sodan azdağan paida tabatyn siiäqty. Səl
auqattylary, azdap qairat körsetetinderi zyğyr i̇egedi i̇eken, olar tügeldei
selenniñ öz tūtynymyna ketedi; keide arpa nemese sūly i̇egetin bolğan; al
bidai degendi köz de körmeidi.
Bizdiñ ölkede önerkəsippen ainalysatyn jalğyz adam mer bolatyn;
qarauynda ağaş kesip, taqtai tiletin kəsipşiligi bar, ağaş kesetin
alandardy sutegin satyp alady da, bölşektep ağaş saudasyn jürgizedi.
Jol degen atymen joq, sondyqtan kesilgen börenelerdi jazdyñ künderi
itşilep jermen süiretedi, şynjyrdyñ bir basyna şotaiaq istik temir
bekitedi de, ony börenege qadaidy, al i̇ekinşi basyn attyñ tertesine
bailaidy. Grenoblge baru üşin attysy da, jaiauy da joğary örlep, keñ
sürleumen ketedi; al tömengi añğar boiynan i̇eşkim aiaq attap basa almaidy.
Osy aradan bizdiñ kantonnyñ şekarasyna deiin baratyn tamaşa joldyñ
ornyñda, qūdai biledi, sizdi bizge alyp kelgen sol jol ğoi, iə, sonyñ
ornynda ol kezde ūzynnan ūzaq sozylyp jatqan küi batpaq bolatyn. Birdebir saiasi oqiğa, birde-bir töñkeris əleumettik qozğalystan qalys jatqan
bizdiñ būl meñireu tükpirge jetip körgen i̇emes. Būl jerge jalğyz-aq
Napoleonnyñ i̇esimi jetken de, osy jerde tuyp ösip, üilerine aman qaitqan
i̇eki-üş qart soldattyñ yqylasy arqasynda ol būl öñirde əuliege ainalyp
ketken; olar imperator men onyñ əskerleri jaiynda osyndağy aşyq
auyzdarğa i̇erteden qara keşke deiin neşe türli hikaialardy i̇ertegidei
qylyp aitady i̇eken.
Aitpaqşy, olardyñ osynda qaityp oraluynyñ özi būryn bolmağan
oqiğa. Men kelmei tūrğanda mūndağy əskerge alynğan jastar i̇elge qaitpai,
sol jaqta qala bergen. Bir ğana osy jaittyñ özi-aq būl ölkeniñ
qaiyrşylyğyn ap-aiqyn jetkizse kerek.
Mineki, taqsyr, kantonnyñ ortalyğy men körgende dəl sondai halde
bolatyn; al i̇endi taudyñ arğy betindegi qauymdar da osyğan qaraidy, biraq
ondağylar jerlerin jaqsylap baptaidy, tūrmystary təp-təuir, tipti
auqatty dep aituğa da bolğandai. Mūndağy meken-jailardy aityp, söz
şyğyn qyludyñ qajeti bolmas: üi i̇emes, kədimgi mal qoranyñ naq özi; adam
da, mal da birge tūrady. Men birde Grand-Şartrezge baryp, qaitar jolda
osy arağa soqqanym bar. Jolauşy tüsetin jer joq, Vikariidiñ öz üiine
toqtauğa tura keldi; ol satuğa dep əzirlengen osy meken-jaida uaqytşa
tūrady i̇eken. Vikariiden ony-mūnyny i̇ejiktep sūrai otyryp, öñirdiñ
müşkil halin anyqtap bildim; biraq būl aranyñ aua raiy, jer qūnary,
tabiği bailyqtary mağan qatty ūnady.
Ol kezde, taqsyr, ötken künniñ taqsiretinen taryğyp, jaña bir ömirge
añsap jürgen jaiym bar i̇edi. Qūdai oñdaiyn degende, adamğa bir igilikti oi
jibermei me, tirşiliktiñ talqysyna boi ūrsyn degendei. Men osy ölkeni
türlendireiin dep bekindim, kədimgi ūstaz adam balany qalai tərbieleuşi
i̇edi, dəl solai. Siz meniñ ijdağattyğyma madaq aityp əure bolmañyz. Mağan
kereginiñ özi sol bolatyn. Men üşin köñil aulaityn i̇ermek kerek i̇edi, qalğan
ömirimdi əlde bir qiyn iske bağyştap, sodan qanağat tapqym kelgen.
Tabiğaty sondai bai bola tūra, adam pendeniñ paryqsyzdyğynan
osyndai küizelisti küige tüsken būl kantonda özgeris jasaimyn degen adam
bükil ömirin sarp i̇etuge tiıs i̇edi; meni qyzyqtyrğan da naq sonyñ
qiyndyqtary boldy. Kiureniñ üiin de, bostan bosqa jatqan jerin de
arzanğa satyp alu mümkindigine közim jetkennen keiin, men osyndağy
jergilikti dərigerdiñ mindetin quana-quana qabyl i̇ettim; al ondai jūmysqa
jūrttyñ köbi qūlyqsyz bolatyny belgili. Men osyndağy kedeilerge
janaşyr bolğym keldi, biraq olardan i̇eşqandai alğys dəme i̇etkenim joq.
Men şarua adamdardyñ qyñyr minezinen de qaiyr kütpedim; adamğa
jaqsylyq isteimin dep jürip, qandai pəlege ūşyrauyn mümkin i̇ekenin de
ūmytqan i̇emespin. Men ainalamdağy adamdardy perişte dep oilağanym
joq, barymen bazar i̇etpek boldym; baiğūs şarualardan qaiyrym da bolmas
jəne i̇erteñdi-keş qara jūmystyñ soñynda jürgen olardan pəlendei
qastyq ta kele qoimas; biraq juastan juan şyğady degendi de i̇este
ūstadym. İeñ bastysy, meniñ tüsingenim olarğa qandai özgeris jasasañ da,
aldymen onyñ özderine paidaly i̇ekenine, tūrmystaryn jaqsartuğa septigi
tietinine naqty közderin jetkiz; sonda ğana olardy selt i̇etkize alasyñ.
Şarua ataulynyñ bəri de Kəpirstan əulieniñ balalary ğoi, közin şūqyp
körsetpeseñ, i̇eş sözge senbeidi.
– Siz, bəlkim, meniñ alğaşqy qadamdaryma külersiz, - dedi doktor səl
ünsizdikten keiin. -Men özimniñ qiyn isimdi kərzeñkeniñ şeberhanasynan
bastadym. Būl öñirdiñ kedeileri irimşik salatyn toqyma sebetter men
ūsaq-ūlañ saudağa qajetti kərzeñkelerdi Grenoblden satyp alatyn. Men
bir pysyqşa jigitti tauyp aldym da, özenniñ jyl saiyn tolqyn aidap
şyğaryp jatatyn qūnarly topyrağy mol jağasynan kölemi əjeptəuir
telimdik jer jaldap aluğa köndirdim, öitkeni ondai jerde qalyñ şilik
ösetini belgili. Sonsoñ mūndağy tūrğyndar jyl saiyn qanşama kərzeñke
satyp alatynyn şamamen i̇eseptep şyğardym da, sonsoñ Grenoblge
attandym. Onda baryp, qolynan kərzeñke toqu keletin bir taqyr kedeidi
tauyp alyp, osynda köşirip əkeldim. Sonsoñ onyñ alğaşqy kezdegi
toqityn kərzeñkelerine kerekti talşilik şabaqtarynyñ aqşasyn özim
tölep tūrdym. Būl jūmystyñ paidaly i̇ekenine közi jetken basqa bir
kəsipker şyğyp, ol da əlgindei şybyqpen qamtamasyz bolğanğa deiin
osylai istedim. Jəne janağy şeberge jasağan kərzenkelerdiñ qaladağydan
əri arzan, əri jaqsy bolatyn bolsyn dep tapsyrdym. Ol meniñ
aitqanymdy tüsindi. Söitip, öz jerimizde talşilik pen kərzeñke saudasy
paida boldy da, onyñ jemisiniñ nəpaqaly i̇ekendigine jūrttyñ közi tört
jyldan keiin ğana jetti. Öitkeni jaqsy kərzeñke toqu üşin onyñ şiligin
tek üş jyldan keiin ğana kesuge bolatynyñ, sirə, öziñiz de biletin
şyğarsyz.
Söitip, istiñ alğaşqy kezeñi sətti boldy, toquşymyzğa kerekti şikizat
molynan qamtamasyz i̇etildi. Ūzamai, ol Sen-Loran-de-Podağy bir
şaruanyñ qyzyna üilendi; onyñ jinastyrğan azyn-aulaq aqşasy bar
i̇eken. Soğan olar ədemilep üi salyp aldy; işi jaryq, auasy taza,
sañğyrağan sarai bolyp şyqty. Men oğan laiyqty jer tañdap berip, işki
qūrylysynyñ qandai boluyna da aqyl-keñesimmen kömektestim.
Mine, men naq sol kezde masairadym, taqsyr. Öitkeni men seloda
önerkəsiptiñ alğaşqy negizin saldym ğoi; men sol öndiriske ne bolatyn
adamdy jəne onyñ qarauynda isteitin qol şeberlerin alyp keldim ğoi.
Meniñ būl quanyşym sizge jai bir balanyñ oiynşyğy siiäqty körine me?
Şynymdy aitsam, taqsyr, kərzeñkeniñ şeberi jaña oramjaiğa ornalasyp
alğan alğaşqy künderi, men onyñ şeberhanasynyñ tūsynan ötip bara
jatqanda, ərdaiym jüregim lüp-lüp i̇etetin i̇edi.
Tereze qaqpaqtaryn jasyl syrmen syrlap tastağan, i̇esiginiñ aldynda
ūzyn otyrğyşy bar, ainalasyn jüzimniñ qozalary qorşap tūrğan,
aulasynda buma-buma şiliktiñ şybyqtary jatqan, al üiine kirseñ, üstine
müsindi denesine jarasqan səndi kiım kiıp, aldyndağy i̇eki şekesi
torsyqtai, i̇eki beti balbūl janyp, jairañ qaqqan böpesin i̇emizip otyrğan
jas əielin, al aulasynda əzil-qaljyñ aralastyra, öleñdetip-əndetip,
qoldary qoldaryna ilespei kərzeñke toqyğan şeber jigitterdi, ony
baqylap, basqaryp tūrğan üi iesin körgende jəne onyñ osy taiauda ğana
joqşylyqtyñ zaryn tartyp jürip, i̇endi qağanağy qarq bolyp tūrğanyñ
oilağanda, sizden jasyrmaiyn, taqsyr, meniñ özim de şydai almai, bir
sətke sol kərzeñke toqityn şeberlerdiñ biri bolyp ketkendei,
şeberhanağa kirip baramyn; olardyñ hal-jağdailaryn sūrastyryp,
əñgimelerine aralasyp ketemin. Mūnyñ özi men üşin ülken bir ğanibet i̇edi.
Özimniñ de, özgelerdiñ den quanyşym men özimniñ ortaq qyzyğyma
ainaldyrdym. Özime myqtap sengen alğaşqy adamnyñ üii meniñ
taianyşym boldy.
Öitkeni būl kedei ölkeniñ bolaşağy i̇edi; öitkeni kərzeñke toquşynyñ
əieli öziniñ tūñğyşy jöninde qalai armandasa, meniñ būl ölkeniñ
bolaşağy jönindegi armanym da dəl sondai bolatyn. Meniñ aldymda
tūrğan is te köp i̇edi, men būzyp-jaryp ötuge tiısti bolğan i̇eski ūğymdar da
köp i̇edi. Men qasarysqan qatty qarsylyqqa tap boldym; ony örşitip
jürgen būrynğy sauatsyz mer bolatyn; öitkeni men onyñ ornyña keldim
ğoi, sonsoñ onyñ bedeli tüsip qalyp i̇edi ğoi.
Sondyqtan men ony özime kömekşi qylyp alyp, özimniñ paidaly isime
bastas i̇etkim keldi. İə, taqsyr, osynau topas, baryp tūrğan qyrsyq
adamnyñ közin özgelerden būryn aşpaqşy boldym. Būl jerde onyñ
ataqqūmarlyğy men paidakünemdigi meniñ paidama şyqty. Jarty jyl
boiy tamaqty bir dastarqannyñ üstinen işip jürdik, sonda men
kantondağy ömirdi jaqsartu jönindegi özimniñ josparymdy aşyp aityp
bergensin. Jūrttyñ köbi osynau yryqsyz dostyqty men atqarğan
mindettiñ i̇eñ abyroisyz jağy dep te qarağan bolar, al biraq şyndyğynda
būl adam meniñ i̇eñ ūtymdy qaruym bolyp aldy!
Öziniñ boryşyn ūmytyp, odan bas tartqan adam onda ma, sirə! Men
ölkedegi ömirdi jaqsartpaq bolyp jürip, ondağy adamdardyñ jaiyn i̇esten
şyğarsam ne bolmaq i̇edim?!
Sondyqtan i̇eñ aldymen qatynas jolyn salu kerek boldy. İeldiñ
auqatyn arttyrudyñ i̇eñ tete joly osy bolatyn. İeger biz qalalyq keñesten
rūqsat alyp, Grenobldiñ dañğylyna deiin jaqsy jol sala alatyn bolsaq,
būdan i̇en əueli meniñ kömekşim ūtatyn i̇edi; öitkeni ol būryn öziniñ
əzirlegen börenelerin jolsyzben tasyğanda, üş i̇ese qymbat aqy tölep
kelgen bolsa, i̇endi bizdiñ tegis jolmen op-oñai tasymaldap, ağaştyñ neşe
türin ötkizgende, būrynğydai jylyna alty jüz frank i̇emes, odan əlde
qaida qomaqty aqşa tüsirer i̇edi; al söite-söite birsypyra bailyq jinap
aluğa da bolatyn i̇edi. Sony bilgendikten ol aqyry mağan jaqtas bolyp
şyqty.
Būrynğy mer bükil qys boiy qabaqtardy aralap, tamyr-tanystarymen
birge işip jürip, jūrtty ügitteuge kiristi: jaqsy qatynas joly salynsa,
būl ülken tabystyñ közi bolady, ərkimniñ-aq Grenoblmen sauda-sattyq
jasauyna mümkindik tuady dep əñgime taratty. Munitsipalitet keñesi jol
saluğa rūqsat bergennen keiin, men prefektiden departament qorynan
material tasymalyna qajetti jərdem aqşa bölgizdirdim; sebebi qauymnyñ
öz aqşasy būğan jetkiliksiz i̇edi; onyñ üstine kölik tabu da qiyn bolatyn.
Sonsoñ, aqyr-aiağynda, özimniñ üstimnen ösek taratyp, baiağy
bailardyñ salyğyn qaita i̇engizbek dep pəle jauyp jürgen nadandardyñ
paidaly iske közderin tezirek jetkizu üşin, men bastyq bolğan alğaşqy
jyldyñ özinde bireuge qatty, bireuge tətti aityp jürip, poselkeniñ barlyq
tūrğyndaryn, əiel demei, jas demei, kəri demei, tüp-tügel jeksenbi
künderi taudyñ basynda jūmys isteuge köndirdim: ol jerdiñ topyrağy
tamaşa i̇eken, sonda jaiau jürip, osy küngi bizdiñ derevniadan Grenobldiñ
tas jolyna qarai şyğatyn joldyñ on boiyna belgi qağyp şyqtym.
Des bergende, kerekti zattardyñ bəri qolymyzda i̇edi. Jūmys ūzaqqa
sozyldy, būl bastama menen köp tözimdilikti talap i̇etti. Bireuler zañdy
bilmegendikten, i̇eñbek qaryzyn öteuden bas tartady; al i̇endi nannan
taryndyq körip jürgender bir kün jūmystan qalmaidy. Söitip jūrt, i̇eki
lelik jol jūmysynyñ üşten i̇eki böligin atqarğan kezde, tūrğyndar būl
şaruanyñ paidaly i̇ekendigine közderi əbden jetti de, joldyñ qalğan üşten
birin öz yntalarymen atqaryp şyqty.
Qauymnyñ bolaşaq bailyğyn oilai jürip, jol boiyndağy jyranyñ
i̇eki jağyna qos qatar terek otyrttym. Sol ağaştar qazirdiñ özinde ülken
bailyq; onyñ üstine, jaiqalğan ağaştardyñ arqasynda būl joldyñ körki
memlekettik dañğyldan kem bolmai şyqty: joldyñ üsti ərdaiym qūrğaq,
sondyqtan onyñ şyğyny jylyna i̇eki jüz frankige de jetpeidi. Men sizge
ol joldy körsetemin əli, siz köre qoimağan şyğarsyz: sirə, būlai qarai
basqa jolmen tömenirekte jatqan körikti jolmen kelgen bolarsyz; ol
joldy i̇erterekte añğar boiynda salynğan oqşau üilermen qatynasty
dūrystau üşin tūrğyndar osydan üş jyl būryn özderi salyp aldy.
Solai, taqsyr, əregirektegi bes jyl būryn syrttan kelgen adam mūndai
ūğymdardy qarañğy halyq sanasyna i̇eşbir küşpen siñdire almaityn bolsa,
bergi üş jylda jūrttyñ i̇esi kirip, osylai istedi.
İendi əri qarai tyñdañyz. Meniñ kərzeñkeşi jigitimniñ kəsibi kedeiler
qauymyna jaqsy ülgi boldy. Jaña jol poselkeniñ bolaşaqta güldenip
ketuiniñ alğaşqy negizi bolğanymen, osy i̇eki bastamany əri qarai damyta
beru üşin, əli de kökeitesti talai kəsip türlerine qozğalys beru kerek i̇edi.
Talşilik şybyqtaryn ösiruşi men kərzeñke toquşyny barynşa qoldai
otyryp, jol qūrylysyn əri qarai jürgize otyryp, men özimniñ maqsatyma
qarai ilgeri jylji berdim.
Mende i̇eki at bar, ağaş saudasymen ainalysyp jürgen kömekinimniñ üş
aty bar, solardy tağalatu üşin Grenoblge baru kerek; sondyqtan men mal
dərigerliginen habary bar bir ūstany azğyryp, bizge köşip kel, jūmys
bastan asady dep sendirdim. Dəl sol küni əsker qyzmetinen bosap, qiyn
jağdaida qalğan bir soldatty kezdestirdim, alatyny jüz ğana frank
zeinetaqy i̇eken; əjeptəuir sauaty bar, meriiäğa əkelip hatşy qylyp
qoidym, əiel tauyp berudiñ de reti kelip qaldy; söitip, onyñ izdep jürgen
baqyty basyna qondy da qoidy. Mine, osy i̇eki ot basyna, kərzeñke toquşy
men derevniadan köşip kelgen jiyrma i̇eki şarua qojalyğyna üi kerek
boldy. Olardyñ üstine tağy on i̇eki otbasy qosyldy: olar şeberler,
öndirisşiler men tūtynuşylar, tas qalauşylar, baltaşylar, töbe
jabuşylar, ağaş şeberleri, temirşiler, əinekşiler i̇edi; bərine de köpke
deiin jetetin jūmys bar, öitkeni olar özgelerge üi salyp berip, i̇endi
özderine meken-jai salmaq. Oğan qosa özderi i̇ertip kelgen jūmysşylar
jəne bar. Men qyzmetke kiriskenniñ kelesi jylynda bizdiñ qauymdağy üi
sany jetpiske deiin köbeidi.
Bir öndiristi qūrsañ, ol i̇ekinşi öndiristi talap i̇etedi. Men ölkemizdi i̇eldi
mekenge ainaldyryp, būryn kedeilerdiñ oiyna kirip te şyqpağan
qajettikti tudyrdym. Qajettikten öndiris, öndiristen sauda tuyndady;
saudadan halyqtyñ əl-auqaty artty, al auqatty tūrmystan paidaly oilar
tuyndady. Jūmystağy şeberlerge daiyn nan kerek boldy, söitip, düniege
naubaişy keldi. Halyqtyñ boiyndağy jalqaulyq siiäqty keseldi silkip
tüsirip i̇edim, olar kareketşil bolyp aldy da, i̇endi bir ğana zyğyrdy kerek
i̇etumen qanağattanbaityn boldy; men kelgende, jūrt zyğyrdyñ nanymen
ğana küneltuşi i̇edi; men olardy i̇eñ aldymen qara bidaiğa nemese aralas
daqylğa qara bidai men aq bidaidyñ qospasyna köşirmek boldym; sodan
künderdiñ bir küninde i̇eñ kedei adamdardyñ da aq boryq bidai nanyn jep
otyrğanyn kördim.
Meniñ oiymşa, adamnyñ aqyl-oiynyñ damuy tügeldei salauatty ömir
jağdaiynyñ jasaluyna bailanysty bolmaq. Auyl-aimaqta qasapşy paida
bolsa, ol adamdardyñ auqaty artyp, aqyl-oiy kemeldene bastağanynyñ
jarşysy. Qoly qimyldağannyñ auzy qosa qimyldaidy, auzy qimyldasa
aqyl-oiynyñ kirgeni.
Künderdiñ küninde bidai i̇egu de bir tūraqty qajettikke ainalar-au
degen oimen men osy jerdiñ topyrağyn zerttegenmin. Sonda meniñ közim
jetkeni selendi auyl şaruaşylyğyn örkendetudiñ sara jolyna bir salyp
alsam, tūrğyndar sany i̇eki i̇ese köbeiedi de, jūmysqa özderi-aq belsenip
kirisedi degen senim i̇edi. Mine sol kezeñ i̇endi keldi.
Bizdiñ qauymdağy biraz jer Grenobldegi Grave myrzanyñ ieliginde
bolatyn. Biraq oğan i̇eşqandai paida keltirmeitin. Sol jerlerge bidai
i̇eguge bolatyn. Ol kisiniñ prefekturada bölimşe bastyğy i̇ekenin siz bilesiz.
Özinin ölkesin jaqsy köretin ol kisi, meniñ meselimdi qaitarmai, būryn da
talai aitqanymdy istep jürgen-di; i̇endi men oğan myna jerdiñ paidasy
şaş-i̇etekten keletinin dəleldedim.Ər türli jinalysta, jūmystyñ kirisşyğysyn i̇esepteu siiäqty əure-sarsañmen arada birneşe kün ötti; men
solardyñ barlyq şyğynyñ öz moinyma aldym; sondyqtan Grave myrza,
tartpaqtağan əieliniñ qarsylyğyna qaramastan, bizdiñ qauymnan
ərqaisysy jüz arpandyq8 tört ferma saluğa kelisim berdi; tyñ jerdi
jyrtuğa, tūqym, soqa-saiman, mal satyp aluğa, jol saluğa qajetti
qarjyny da küni būryn berip qoimaq boldy. Men de i̇eki ferma salmaq
boldym; ondağy oiym bir i̇esepten bos jatqan jerdi öñdettiru bolsa,
i̇ekinşiden, qazirgi zamannyñ auyl şaruaşylyğyn jürgizudiñ paidaly
ədisterine halyqtyñ közin jetkizu bolatyn.
Bir jarym aidyñ işinde bizdegi halyqtyñ sany üş jüz adamğa artty.
Alty fermağa birneşe üili jan köşip barmaq boldy, kölemdi tyñ jer
telimderin jyrtu, ol i̇egistikterdi kütip-baptau jūmystary osynyñ bərine
jūmysşy qoly kerek i̇edi. At-arbaly adamdar, jer qazuşylar, kömekşi
şeberler, kündik jaldamalylar jan-jaqtan ağylyp kele batsady.
Grenobl jolynyñ boiymen i̇ersili-qarsyly kölik qaptap ketti. Bükil
kanton qozğalysqa keldi. Ağyl-tegil bop tögilip jatqan aqşa jūrttyñ
aranyñ aşty; būrynğy sal bökse salğyrttar qimyldap, bükil poselke
ūiqydan ūiandy.
Osy öñirdegi jarylqauşylardyñ biri Grave myrza jönindegi əñgimeni
i̇eki sözben aiaqtaiyn. Provintsiiänyñ şeneunik adamyna tən küdikşildigi
bola tūra, meniñ uədeme nanyp, ol qyryq myñ frankini küni būryn qolyma
ūstata bergende, ol aqşanyñ qaiyr-qaitpasyn bilgen joq i̇edi. Qazir ərbir
fermanyñ özi oğan jalaqydan ğana jüz myñ frank əkelip tūrady;
fermerlerdiñ jūmysty jaqsylap jolğa qoiğany sondai, olardyñ
ərqaisysynda kem degende jüz arpannan jer, üş qoi, jiyrma şaqty
siyr, jüz-jüzden ögiz, bes-besten jylqy bar; ərbir ferma jiyrma
adamnan batyraq jaldaidy. Əri qarai tört jyldyñ işinde fermalar əzir
boldy. İegindik jerlerimizden öte bitik önim alyndy tyñ jerden özgeşe
boluy mümkin de i̇emes i̇edi, jergilikti tūrğyndar tañ-tamaşa qaldy. Al men
bolsam, sol jyly qatty qauiptengenmin.
Jaz jañbyrly bola ma, əlde quañşylyq bola ma, öz i̇eñbegim i̇eş bolsa
i̇eşteñe i̇emes, al i̇el senimi aqtalmasa qaitpekpin? Biz i̇egin orağyna kirisip
ketkende, diırmen kerek bolyp qaldy. Körip otyrsyz, biz ony da tūrğyzyp
aldyq, bir sonyñ özi ğana mağan jylyna bes jüz frankidei paida keltirip
tūr. Sondyqtan şarualar meni "beti on" kisi dep, mağan əuliedei senedi.
Jaña qūrylystar, fermalar, diırmen, i̇ekpe ağaştar men ösimdikter,
joldar osynyñ bəri men azğyryp alyp kelgen şeberlerge jūmys tauyp
berdi. Ras, alğaşqy alpys myñ franki aqşamyz ər türli qūrylysqa
jūmsalyp i̇edi, jūrttyñ tūtynu aqysynan ol qarjy artyğymen qaitty.
Men qūlağy körine bastağan qolöner kəsibi men saudany jandandyruğa köp
küş salğanmyn. Məselen, jas köşetterdi ösirudiñ şeberi bağbandy bizdiñ
poselkege köşip kel dep köndirdim de, kedei şarualarğa jemis ağaştaryn
otyrğyzudyñ paidaly i̇ekenin tüsindirdim. Söitip, künderdiñ küninde
Grenobldegi bükil jemis saudasyn tügeldei öz qolymyzğa aldyq. "Sender
ğoi, deimin men şarualarğa, qalağa irimşik aparyp satasyñdar. Soğan
qosyp añ, qūs i̇eti, kökönis, şöp, saban, tağy basqa önimderdi nege
aparmaisyñdar!". Osy aitqanyma köngen adamdar köptegen qosymşa
tabysqa qol jetkizdi. Söitip, bizde tolyp jatqan ūsaq kəsipşilik
şaruaşylyqtary paida boldy; alğaşynda olar baiaulap damyp i̇edi,
aqyrynda künnen-künge qaryştap ösip ketti. Qazir qarap tūrsañ, düisenbi
saiyn selennen Grenoblge qarai azyq-tülik tiegen alpys arba birden
attanyp jatady; al üi qūsyna jemge dep i̇egiletin zyğyrdyñ kölemi
būrynğy adamğa arnap i̇egilgen i̇egistikten əldeqaida köp.
Ağaş saudasy dami kele birneşe salağa bölinip ketti. Bizdegi
önerkəsipti damytu zamanynyñ törtinşi jylynan bastap, ağaş
saudagerleri bizge: otyndyq, qūrylystyq ağaştar dep, taqtai dep, ağaştyñ
qabyğy dep, kömir dep, jüie-jüiesimen keletin boldy. Janadan töseniş
taqtailar men beldeulik ağaştar tiletin tağy tört qondyrğy salyndy.
Būrynğy mer ağaş saudasynyñ keibir maşyqtaryn igergennen keiin,
mūnyñ sauatyna əbden jetilu qajettigin ūğymdy. Ol ər jerlerdegi ağaş
bağasynyñ aiyrmaşylyğyn zerttei kelip, sonyñ özine paidaly jağyn
añğardy da, aluşylar şeñberin keñeite tüsti; al qazir bükil departament
kölemindegi ağaş saudasynyñ üşten biri sonyñ qolynda.
Tasymal qūraldarynyñ köbeigendigi sondai, qazir bizdiñ selende arba
jasaityn üş, əbzel jasaityn i̇eki şeber bar, olardyñ ərqaisysynda üşüşten kömekşi jūmys isteidi. Aqyr-aiağyñda, bizde aspap ataulynyñ
qajettigi tipti ösip ketti de, tağy bir ūsta köşip keldi; tūrmysy onyñ
tamaşa. Tabysqa ūmtylys küşeigen saiyn, tapqyrlyq ta köbeie tüsedi
i̇eken. Bizdegi önerkəsip adamdary i̇endi bükil kantonğa, sonsoñ kantonnan
departamentke yqpal jürgize bastady; sol kölemdegi saudanyñ tabysy da
molaidy. Men jaña bazar jaiynan ləm desem boldy, ar jağyn
adamdardyñ tapqyr aqyly özi-aq alyp ketedi.
Arada tört jyl ötti, selennin beinesi mülde özgerdi. Būryn selonyñ
köşesimen kele jatqanda, bir oğaş dybys i̇estilmeitin, al besinşi jyly
bəri de silkinip, bərine jan bitti. Şeberhanalarda köñildi ən qalyqtaidy,
duyldasqan dauystar i̇estiledi, stanoktardyñ birde aqyryn, birde qatty
dürsili meniñ qūlağymdy əldileidi. Beinesi jañarğan, jağalai ağaş
otyrğyzylğan köşeleri tap-taza, üileri səndi poselkeniñ köşelerinde
i̇ersili-qarsyly sapyrylysqan halyq. Osyndai jemisti özgeristerdi körgen
tūrğyndardyñ köñilderi toq, jaidary; paidaly iske jūmylğan adamdarğa
osynyñ özi-aq ylği da ömir syilap jatady.
– Osynau bes jyl, meniñşe, bizdiñ mekenniñ auqatty tūrmysynyñ
alğaşqy kezeñi boldy-au deimin, - dedi doktor az ünsizdikten keiin sözin
qaitadan bastap. - Osy jyldardyñ işinde men barlyq tyndy köterip
şyqtym, aqyl-oiğa da, i̇egindik dalağa da - bərine jan bitti. Sol uaqyttan
bastap halyqtyñ əl-auqaty da, öndiristiñ örkendeui de barğan saiyn arta
berdi. İekinşi kezeñi əzirlenip jatty. Bizdiñ kişkentai ğana əlemimiz
kiıngisi keldi. Bizde ainataraqşy, sonsoñ i̇etikşi, tiginşi, qalpaqşy paida
boldy; akuşerka keldi; men onyñ kömegine öte zəru i̇edim, öitkeni jas
tumalardy qabyldauğa köp uaqytym ketetin. Soñğy jyrtylğan tyñ jerden
öte bitik i̇egin alyndy. Bizdegi auyl şaruaşylyq önimderiniñ artyqşa
sapaly boluyna tyñaitqyştar men könniñ köp tögilui sep boldy, al
könniñ köp bolğany mal men adam sanynyñ köbeiüi arqasynda i̇edi.
Meniñ isim būdan bylai myqtap örge basuğa mümkindik aldy. Men
tūrğyn üilerdi sauyqtyrdym, tūrğyndardy birte-birte jaqsy tamaqtanuğa,
təuir kiınuge üirettim; örkeniet nyşandarynyñ mal ösiru isine de əser
i̇etuine köp qūş jūmsadym. Maldyñ tūqymy men sapasy, demek, mal
öniminiñ sapasy onyñ kütimine bailanysty ğoi; men mal qoralarynyñ taza
boluyna zer saldym. Maldyñ bağymy neğūrlym jaqsy bolsa, odan tüsetin
paida da mol bolatynyna men neşe türli salystyrular arqyly
şarualardyñ közin jetkize bastadym; sondyqtan qauymdağy maldar
auyrmaityn boldy.
Siyrlar men būqalardyñ qorasy i̇endi Şveitsariiä men Overniadağydan
birde kem bolmaityn dərejege jetti. Qoi qoralary men at qoralar dəl
Grave myrza men i̇ekeumizdikindei keñ, i̇eñseli, taza aua kelip tūratyndai
şaruaşylyq qūrylystary dərejesinde qaita jabdyqtaldy.
Jalğa aluşylar meniñ ideiälarymnyñ i̇eñ birinşi uağyzşylary boldy,
olar küməndanuşylardy birden dūrys jolğa salyp, meniñ aitqan
aqyldarymnyñ qandailyq paidaly, jemisti i̇ekenin közbe-köz dəleldep
otyrdy. Tūrmysy tömenderge qarajat bölip tūrdym, əsirese mūqtaj
qolönerşilerdi qamqorlyqqa aldym: olar jūrtqa jaqsy önege körsetip i̇edi.
Meniñ aqylymmen kinəraty bar, aryq tūraq, tipti orta qol maldary bar
adamdar olaryn satyp jiberip, asyl tūqymdylarğa aiyrbastady. Sonyñ
nətijesinde biraz uaqyttan keiin bizdiñ önimder basqa qauymdardikinen
basym tüse bastady. Bizde qalyptasqan tamaşa tabyndardağy mal terileri
de jaqsy boldy. Osynyñ barlyğy da öte mañyzdy i̇edi. Öitkeni bylai:
auyl şaruaşylyğynda tipti bolmaşy nərseniñ özi məndi bolyp şyğady.
Būryn bizden barğan ağaş qabyqtary arzanğa satylatyn, al keiin sol
qabyqtardyñ da, mal terileriniñ de sapasy arttyrylyp, i̇endi özen
jağasynan teri öñdeitin zauyt saldyq ta, soğan jan-jaqtan teri ileuşiler
ağylyp kele bastady, kəsipşiligimiz örge basty. Osyndai isterdiñ
nətijesinde būryn mekendegi jūrt şarap degenniñ ne i̇ekenin bilmei,
qoiyrtpaq birdeñeni işip jürse, i̇endi təuir şarap qajettikke ainaldy;
qabaqtar paida boldy; bara-bara alğaşqy qabaq keñeitilip, beketşi aulağa
ainaldy; sol jerden jolauşylar kölik jaldap, bizdiñ jolmen GrandŞartrezge qarai ağylatyn boldy. Mine, qazir i̇eki jyl boldy, bizdegi
saudanyñ küşeiip ketkendigi sondai, i̇endi i̇eki beketşi aulanyñ özi de paida
keltiretin boldy.
Bizdiñ güldenuimizdiñ i̇ekinşi kezeñinde aralyq sudia qaitys bolğan. Biz
üşin ülken olja bolğany sol, Grenobldiñ būrynğy notariusy bir iste
sətsizdikke ūşyrap, şyğyndanyp qalğan i̇eken, biraq degenmen əli de azdyköpti qarajaty bolsa kerek: derevniada bai dep aituğa əbden syiarlyqtai;
Grave myrza sony azğyryp, bizdiñ mekenge köşip keluge köndiripti; sol
kelip, bir jaqsy üi satyp aldy da, dəl meniñ jolymmen ketti: ferma salyp
aldy, qurai ösip ketken tyñ jerdi jyrtty; qazir tauda üş birdei şağyn
saiajaiy bar. Otbasy jan-jaqty adamdar. Özi būrynğy hatşy men sot
oryndauşysyn özgertip, oryndaryna sauaty molyraq, i̇eñ bastysy, isker
adamdardy aldy.
Sol jaña kelgen adamdar kartoptan spirt ağyzatyn şarap zauytyn
saldy; jün juatyn kəsiporyn aşty; öte tabysty osy i̇eki kəsiporynğa
jañağy i̇eki otbasynyñ qojaiyndary basşylyq i̇etedi, özderiniñ qyzmet
babyndağy jūmystaryn da jürgizedi.
Men qauymğa qarjy tüsetin jaqtaryn qarastyrdym, onyma i̇eşkim
kedergi jasağan joq; tipti meriiä ūiymdastyrğan kezde de solai boldy, men
onda tegin mektep aşyp, mūğalimin sonyñ işinde tūratyn i̇ettim. Asa
mañyzdy būl jūmysqa bir kedei sviaşennikti tañdap aldym: ol bir kezde
revoliutsiiä isine ant berip, sol üşin bükil departamentte jek körinişti
bolyp jür i̇eken; sol kisi qartaiğan şağynda bizden kelip baspana tapty.
Mūğalimimiz– dəuleti qaitqan bir saliqaly əiel, basyn qaida sūğaryn
bilmei jürgende, biz onyñ əjeptəuir auqat jinap aluyna kömektestik;
taiauda ol kisi ainaladağy bai fermerlerdiñ qyzdaryna arnap pansion
aşty.
İeger, taqsyr, būğan deiin men jerdiñ osynau pūşpağynyñ
tarihyndağy özimniñ atqarğan rölim jaiynda aituğa haqyly bolsam, i̇endi
mynany aituğa tiıstimin: osy qauymdy örkendetu isiniñ teñ jartysy osy
selendik mahallanyñ aimağyndağy şynaiy Fenolen sanalatyn jana kiure
Janve myrzanyñqolymen isteldi; osy jerdegi adamdardyñ minez-qūlqyn
jūmsartyp, barlyq halyqty bir üili jandai biriktirip, bauyrlastyq
ruhyn i̇engizgen sol. Aralyq sot Diufo myrza da, keiinirek kelgenimen,
tūrğyndardyñ alğysyna laiyqty. Qysqasy, meniñ özeurep aitqan barlyq
sözderimnen əldeqaida dəleldi tsifrlarğa jüginip aitar bolsam, qazir
bizdiñ qauymda i̇eki jüz arpan orman, jüz alpys arpan kökorai bar. Ol
kiureniñ qosymşa jalaqysyna jüz ekiu, selo küzetuşisine– jüz frank,
mektep mūğalimi men mūğalimasyna sonşalyqty somada aqşa töleidi; bes
jüz frank joldy jöndeuge, sonşalyqty soma meriiäny, şirkeu üiin
ūstauğa, şirkeudiñ öz qajetine jəne basqa şyğyndarğa jūmsalady;
sonymen qatar tūrğyndardan qosymşa salyq alynbaidy. İendi on bes
jyldan keiin qauymda kesiletin myñ frankilik ağaş bolady jəne de,
salyqtyñ barlyq somasyn tölep qoiğannyñ özinde, tūrğandardan bir dene
de almauğa mümkindik tuady; söitip būl Frantsiiädağy i̇eñ bai qauymdardyñ
birine ainalady.
– Taqsyr-au, men myna sözderimmen sizdi yğyr qylğanym joq pa? - dep
sūrady bir kezde Benasi, Jenestanyñ öñindegi ünsiz oişyldyq izin
osyndai beijaidyqtyñ belgisine joryp.
– Joq, ol ne degeniñiz! - dedi ofitser.
– Bizdiñ saudamyzdyñ, önerkəsibimizdiñ, auyl şaruaşylyğymyz ben
tūtynuymyzdyñ, taqsyr, əzirge tūtynuşylyq qana mañyzy bar i̇edi, - dedi
doktor əñgimesin əri qarai jalğastyryp. – Būlqalyppen belgili bir kezeñde
ol toqyrap qaluy yqtimal i̇edi. Ras, men poşta aştym, temeki, oq dəri,
karta saudasyn ūiymdastyrdym; būl jerdiñ, mūndağy tūrmystyñ jana
qauym jağdaiyndağy artyqşylyqtaryn aityp, salyq jinauşyny
osylai qarai beiimdedim, ol būrynğy tūrağyn tastap, osylai qarai
auysty; özim qajet dep i̇eseptegen zattardy der kezinde osynda öndiretin
i̇ettim, işinde qol önerşileri bar jaña tūrğyndardy osylai qarai tarttyq,
olardyñ mal-mülik aluyna kömektestik; jūrtta basy artyq aqşa paida
bola bastasa-aq tyñ jerlerdi jyrtqyzamyz, söitip tau bökterlerin
tügeldei i̇egistikke ainaldyrdyq, bir pūşpaq qaldyrmai öñdeitin boldyq.
Alğaşqy kelgen kezderimde kedeiler jağy Grenoblge jaiau
qatynaityn, aparatyn irimşikterin jaiau jetkizetin; i̇endi jemisi bar ma,
jūmyrtqasy, qūstary, tauyqtary bar ma bərin kölikpen tasidy.Söitesöite tabys köbeie berdi. İeñ kedeileriniñ özinde bau-baqşasy bar, i̇erte
pisetin jemisteri men kökönisteri bar. Auqattylyqtyñ tağy bir belgisi i̇endi
i̇eşkim üide nan pisirmeitin boldy: uaqyt ketedi deidi; maldy da selenniñ
bala-şağasy bağady.
Alaida, taqsyr, önerkəsip oşağyn ürlep, oğan ūdaiy tamyzyq tastap
otyru kerek boldy. Selendegi öndiris əli körkeiip kete alğan joq, tauar
saudasyn qyzdyryp, jan-jaqtan iri-iri məmleler jasalyp jatqan joq;
qoimalar tolyp, qainap jatqan bazary da joq. İeldiñ qolyndağy küni i̇erteñ
kapital bolatyn basy artyq aqşany saqtap otyru əli az; öndiris pen
tūtynystyñ özara qimyly arqyly sol qorlanğan aqşany neğūrlym köp
adamdardyñ qolynan ötkizip otyrğanmen, halyqtyñ əl-auqaty odan köbeie
bermeidi. Məsele onda i̇emes. İeger kelip jatqan tabys mol bolsa, al öndiris
pen tūtynystyñ ara salmağy teñ bolsa, onda janadan jekeşe kapital
paida bolyp, qoğamdyq bailyqtyñ molaiuy üşin, i̇eki jaqqa birdei kapital
tasymaly boluy kerek, söitip, i̇eldiñ sauda balansynda tūraqty aktiv
boluy kerek.
Jetkilikti mölşerde jer qory joq i̇elderdi, məselen, Tir, Karfagen,
Venetsiiä, Gollandiiä jəne Angliiä siiäqty memleketterdi osy oi ərdaiym
syrtqy i̇elderden naryq keñistigin igeruge itermelep otyrğan. Men
saudanyñ üşinşi satysyna negiz salu üşin özimizdiñ şağyn əlemimizdi de
osyndai oiğa oiystyruğa tyrystym.
Bizdiñ igiligimiz köldeneñ jolauşynyñ közine onşa şalyna bermeitin,
öitkeni bizdiñ kantonnyñ ortalyğynda özge sondailardan köp aiyrma joq
siiäqty, ol tek meni ğana qairan i̇etetin. Halyq bolsa, birtindep östi,
ölkeniñ, damuyna özi qatynasyp jürgendikten, ol jaiynda jalpylama
pikir qorytudan aulaq i̇edi.
Arada jeti jyl ötkende men jat jūrttyq i̇eki adamdy kezdestirdim,
i̇ekeui de bizdiñ selendi nağyz qalağa ainaldyryp jiberetin adamdardai
bolyp körindi. Bireui tiroldyq jigit, on qolynan öner tamyp tūr,
şarualarğa arnap başmaq tigedi i̇eken; Grenobldiñ serilerine jaraityn
mūndai aiaq kiımdi Parijdiñ birde-bir i̇etikşisi tige almas. Osyndai səndi
būiymdy da, ol üşin qajetti aspaptardy da özi jasaityn, özi i̇el aqtap
jürgen osyğūrly ismer de i̇eñbekqor nemis İtaliiädan qaityp kele jatqan
jolynda bizdiñ selenge toqtai qalğan i̇eken; aldynda kəsibi, auzynda öni,
sol i̇eldi i̇ersili-qarsyly tügel şarlap şyğypty.
Sol jigit bizge kelip, aiaq kiım kerek pe dep sūrastyrğan i̇eken, jūrt ony
mağan jiberipti; men oğan i̇eki par aiaq kiım tapsyrdym, oğan kerekti
qalybyn özi jasady. Men jat jūrttyq jigittiñ būl isine tañ-tamaşa
qaldym; mən-jaiyn sūrastyra bastap i̇edim, jigittiñ taq-taq i̇etkizip
qaitarğan qysqa jauaptary da, öziniñ boibasy da mağan ūnady; bir
körgende-aq jarq i̇etken bolmysy aldağan joq; men osy selende qal dedim,
jūmysyña barynşa kömektesemin dep uəde berdim, aitqandai-aq,
tiroldik seriniñ qarauyna əjeptəuir kölemde qarjy böldim.
Ol kelisti. Meniñ de öz oiym boldy. Bizde teri ileudiñ sapasy
jaqsarğan, arada biraz uaqyt ötkennen keiin özimizdiñ kantonda-aq arzan
bağamen aiaq kiım şyğara beruge bolatyn i̇edi. Al men kərzeñke öndirisin
keñeitpek oida jürgenmin. Qolynan is keletin bir pysyq adamdy mağan
qūdai aidap əkelgen i̇eken, men sonyñ kömegimen selende əri paidaly, əri
tūraqty sauda isin ūiymdastyrmaq boldym. Aiaq kiımge zərulik i̇eşqaşan
joiylmaidy ğoi, al onyñ sapasy jaqsara tüsse, tūtynuşy ony baiqamai
qoimaidy.
Qūdai oñdağanda, taqsyr, men qatelespegen i̇ekenmin. Qazir bizde bes teri
zauyty bar, solarğa öñdeitin teri qazir bükil departamentten tüsip jatady;
bizdiñ önerkəsipşiler teri izdep, tipti sonau Provansqa deiin barady; ər
zauytta teri ileuge qajetti zattar şyğarylady. Sonda deñiz, taqsyr,
işiler tiroldik jigitke bylğary jetkizip ülgere almai jatady; onyñ
qarauynda qyryqqa taiau i̇etikşi şeber jūmys isteidi!
İekinşi kelgen jigit jai ğana qara şarua, onyñ qyzyqtary anadan i̇eş
osal i̇emes, biraq ony tyñdap jatpai-aq qoiyñyz; sol jigit osy jerdegi
jalpaq jiekti qalpaq jasaudyñ oñai ədisin oilap tapty; qazir ol sondai
qalpaqtardy sonau Şveitsariiä men Savoiiağa deiin şyğaryp satady.
İeger tauardyñ joğary sapasyn būdan bylai da saqtap, bağasyn arzan
küiinde ūstai alsaq, osy i̇eki öndiristiñ özi-aq örkendeudiñ sarqylmas közi
bola alady i̇eken, solar mağan bir oi saldy: jylyna üş ret osynda
jərmeñke ötkizip tūraiyq degen. Bizdiñ kantondağy önerkəsiptiñ örge
basuyna qairan qalğan prefekt osy jöninde koroldiñ būiryğyn
şyğartuğa kömektesti. Ötken jyly sondai üş jərmeñke ötkizip i̇edik,
solardyñ atağy Savoiiağa deiin jetken olar mūny i̇etik pen qalpaqtyñ
jərmeñkesi dep atap ketipti.
Bizdiñ ölkedegi bolyp jatqan jañalyqtardan habardar Grenobldegi bir
notariustyñ ağa qyzmetkeri, özi kedei bolsa da bilimdi, i̇eñbekqor jigit
i̇eken, Grave bikeş degen atpen notarialdyq kense aşsam degen ötinişpen
Parijge barady da, sol ötinişi qabyl alynady. İendi oğan keñseniñ
patentin satyp alu qajet bolmai qaldy. Jana poselkedegi alanda, aralyq
sottyñ dəl qarsysynan üi salyp aluğa mümkindik tuğyzyldy. Būdan bylai
bizde apta saiyn bazar bolady, onda mal men astyq jöninen iri-iri
məmleler jasalyp tūrmaq. Kelesi jyly, söz joq, dərihana aşylady, odan
keiin sağat jöndeitin şeberhana, jihaz, kitap dükenderi sonsoñ səndi
būiymdar ortalyğy aşylatyn bolady. Söitip, biz nağyz qala ülgisimen
ömir süremiz, nağyz qalağa laiyqty üiler paida bolady. Bizdegi oqu-ağartu
ilgeri qadam basyp ketkendigi sondai, men qauymdyq keñestiñ aldyna
şirkeudi jañğyrtyp, syrtyn ədemileu, sonyñ jañadan şirkeu üiin salu,
sondai-aq qalanyñ ortalyğynan keñ kölemdi jərmeñke alañyn jabdyqtap,
ainalasyna ağaş i̇egu, tūrğyn üilerdiñ qataryn būzbau üşin köşelerdiñ
aumağyn mejeleu jöninde ūsynystar i̇engizgenimde, i̇eşkim qarsylyq
bildirgen joq, söitip, jañadan salynğan üiler köşelerdiñ qataryn būzbai,
köşe boilary tüzu, keñ, jaryq boluyna jūrttyñ bəri de kelisti.
Mineki, taqsyr, osyndai jūmystardyñ nətijesinde bizde bir kezdegi
jüz otyz jeti üidiñ ornyña myñ toğyz jüz üi paida boldy;iri qara mal
sany segiz jüzden üş myñğa deiin, adam sany jeti jüzden i̇eki myñğa deiin
östi, al añğar boiyndağy tūrğyndardy i̇eseptegende tipti üş myñğa baryp
qalady. Qauymda on i̇eki bai, jüzge tarta dəuletti, i̇eki jüzdei auqatty
otbasy bar. Qalğandary i̇eñbek i̇etedi. Bəri de sauatty. Aitqandai, bizde ər
türli gazetter jazdyryp alatyn on jeti adam bar. Bizdiñ kantondy
aralasañyz, əli de talai kedei adamdy kezdestiresiz; meniñ oiymşa, olar
tipti köp-aq, biraq i̇eşkim qaiyr sūramaidy bərine de jūmys bolady. Qazir
men nauqastardy aralap jürip, künine i̇eki atty zoryqtyra jazdaimyn. Kez
kelgen sətte ainalasy bes le jer jüremin mağan tönetin i̇eşqandai qauip
joq: meni atqysy keletin adam bolsa, ony basqalar tabanda sespei
qatyrady. Jūrttyñ iştei jaqsy körip berilgendigi osy öñirdegi
özgeristerden meniñ öz basyma tapqan oljam sol bolar; al onyñ ar
jağynda, qastarynan ötip bara jatqan kezimde, barşalarynyñ dauryğa
aiqailasyp: "Səlamatsyz ba, Benasi myrza!" dep jyly jüzben amandasyp
jatatyny öz aldyna. Al anau ülgili fermalarymnan özdiginen kelip tüsip
jatatyn bailyq men üşin mūrat i̇emes, qajetine jūmsalatyn mūqtajdyq
i̇ekenin siz öziñiz de tüsinersiz.
– İeger, bar ğoi, taqsyr, barlyq jerde jūrt sizden ülgi alatyn bolsa.
Frantsiiä ūly i̇elge ainalyp keter i̇edi de, İeuropany kerek qylmas i̇edi-au,
şirkin! dedi Jenesta məz-meiram bolyp.
– Oibai-au, jarty sağat boiy men sizdi nege būl jerde qañtaryp
otyrmyn, - dedi sol kezde Benasi, tipti qas qaraiyp qalypta ğoi; jüriñiz
dastarqanğa.
Doktor üiiniñ ər qabatynan baq jaqqa qarai bes tereze şyğady i̇eken.
Üi i̇eki qabat, töbesin qyş tekşelermen japqan, mansardasy öz aldyna.
Jasylğa būialğan tereze qaqpaqtary üidiñ syrtqy qoñyrqai
qabyrğalarynan i̇erekşe jarqyrap körinedi; al üi qabattarynyñ ara
jikterinde būryştan būryşqa deiin tartylatyn ədepki əşekei ədipterdiñ
ornyña jüzim qozalarynyñ sabaqtary ösip tūr. Tömengi irgelerde i̇ekpe
bengal rauşanynyñ solğan tübirtikteri körinedi; üi töbesinen su ağar
qūbyrlar tartylğan i̇eken, şamasy, jañağy solğan gülderdi suaratyn
jañbyrdyñ tamşysy ğana bolsa kerek.
Üige ülken i̇esikten kirgende, dəliz retindegi basqyş alañynyñ oñ
jağynda tört terezeli qonaq üi bar i̇eken; terezeleriniñ bəri de aula men
baqqa qaraidy, üidiñ marqūm bolyp ketken būrynğy qojasy, sirə, myna
qonaq bölmege biraz qarjysyn sarp i̇etken bolar, i̇edeni parket,
qabyrğalaryna taqtai panel qağylypty da, joğarğy jaqtaryna būdan i̇eki
ğasyr būrynğy toqyma perdeler ūstalypty. Bylqyldaq ülken kreslolar
qytaidyñ türli-tüsti jibegimen qaptalğan; kaminniñ üstinde i̇eskilikti
altyn şyrağdan tūğyrlary jyltyraidy; tereze perdeleriniñ
şaşaqtaryna deiin tögilip tūr, osynyñ bəri sviaşenniktiñ sən-saltanatty
tūrmysyn aiğaqtaidy. Osyndai i̇erekşeligi bar üi jihazyna Benasidiñ
qosqan jañalyğy tereze aralyqtarynda qabyrğalarğa taqap i̇eki jerden
oiumen örnektelgen i̇eki ağaş bağan ornatypty jəne kaminniñ üstine
tasbaqanyñ sauytyna qondyrğan sağat ornatypty da, syrtyn mys
symdarmen örnektep qoiypty.
Doktor būl bölmege sirek kiretin bolsa kerek, auasy tym tymyrsyq
körinedi. Temekiniñ tūnyp qalğan aşy iısi seziledi kiure jaryqtyqtan
qalğan jalğyz belgi sol ma dersiñ jəne temekiniñ külimsi iısi kamin
jaqtağy būryştan keletin siiäqty; şamasy, kiure sol būryşta tapjylmai
köp otyratyn bolğan-au. Üstine köpşik töselgen i̇eki ülken kreslo birinebirin qarsy qaratyp, kaminniñ qasyna qoiylypty. Grave ketkeli kaminge
ot jağylmağan i̇eken, qazir ūsaqtalğan şyrşa otyny şyrt-şyrt i̇etip
laulap tūr.
– Keşkisin əli salqyn ğoi, - dedi Benasi, - peştiñ aldynda boi
jylytyp otyrğanğa ne jetsin.
Jenesta oilanyp otyr: myna doktor tūrmystyñ ūsaq-tüiek
kareketterine nege sonşalyqty samarqau qaraitynynyñ sebebin tüsine
almai añ-tañ.
– Taqsyr, - dedi, ol bir kezde, - sizdiñ keudeñizdegi nağyz azamatqa bitken
jan i̇eken; biraq söite tūryp, sonşama zor jūmystar tyndyrğanda, osyğan
ükimettiñ de közin aşuğa tyryspağanyñyz tañdanarlyq is.
Benasi aqyryn ğana myrs i̇etip küldi.
– Frantsiiäny örkenietke tartudyñ ədisteri turaly nege baianhat
jazbadyñyz deisiz ğoi, solai ma? Mağan Grave myrza da aitqan osyny.
Ökinişke qarai, ükimettiñ közin aşa almaisyñ mūndai iske; əsirese özin
ağartu isimen şūğyldanyp jürmin dep oilaityn ükimettiñ közin aşu degen
tipti bolmaityn şarua. Bizdiñ būl jerde tyndyrğan isterimizdi, əlbette,
barlyq merler - özderiniñ kantondary üşin, barlyq qalalyq magistrattar
-özderiniñ qalalary üşin, prefekt - özinin departamenti üşin, ministr Frantsiiä üşin, ərkim öziniñ qyzmet aiasynda, baiağyda-aq isteuleri kerek i̇edi.
Men ūzyndyğy i̇eki le jerge jol salaiyq dep jūrtty köndirdim;
basqalar dañğyl tarttyryp, qanal qazdyrta alar i̇edi ğoi; men şarualarğa
arnap qalpaq tigetin öndiristi kötermelep otyrmyn, al ministr bolsa,
Frantsiiäny şetel önerkəsibiniñ basqynşylyğynan qūtqara alar i̇edi ğoi:
ol üşin, aitalyq, sağat öndirisin kötermelese, özimizde öndiriletin
şoiynnyñ, bolattyñ, domna peşteriniñ sapasyn jaqsartuğa, sondai-aq
jibek qūrtyn ösiruge, köknər i̇eguge kömektesse jetip jatyr. Sauda isinde
kötermeleu degenniñ məni qamqorsu degen söz i̇emes əli. Būl jerde dūrys
saiasat i̇eldiñ şet derjavalarğa təueldi bolmauy degen maqsatqa bağyttaluy
kerek, biraq keden kedergisi deitin masqara men ər türli tyiym salu
jüielerine jol berilmesin. Önerkəsipti tek sol önerkəsiptiñ öz kömegimen
ğana qūtqaruğa bolady: bəsekelestik onyñ tirşilik közi. Qamqorsu
şaralary ony marğausytady; monopoliiä men tosqauyl tarifter ol üşin
ölim. Saudağa i̇erkindik jariiälağan i̇el özge i̇elderdiñ barlyğyn özine
berermen i̇etedi, öziniñ boiynan sonşalyqty önerkəsiptik quaty sezinip,
tovarlardyñ bağasyn bəsekelesteriñe qarağanda tömenirek deñgeide ūstai
alatyn bolady. Frantsiiä mūndai maqsatqa Angliiädan əldeqaida oñai
jeter i̇edi, öitkeni bizdiñ i̇eldiñ aumağy odan köp ülken, sondyqtan ol
auylşaruaşylyq önimderiniñ qūnyñ önerkəsipte tölenetin jalaqynyñ
tömendeuine səikes keletin deñgeide ūstap tūra alar i̇edi; frantsuz ükimeti
mine osyğan ūmtyluy kerek, məseleniñ zəruligi osynda jatyr.
İə, qaiyrymdy taqsyr, mūndai məseleni zertteu meniñ ömirimniñ
maqsaty bolğan i̇emes; men özimdi keşeuildep bağyştağan is meniñ
aldymnan kezdeisoq kelip kilikti. Osynyñ barlyğy jai ğana nərseler,
odan ğylym jasai almaisyn, onda kisini tañ-tamaşa qylarlyqtai i̇eşteñe,
i̇eşqandai teoriiälyq tereñdik joq; bar pəlesi jai ğana paidaly nərse.
Jəne əp-sətte bite de qūiatyn is i̇emes; būl salada jetistikke jetemin deseñ,
kün saiyn i̇erteñgisin öz boiyñnan özgede joq tözimdilik tap, bylai
qarağanda, senen şyğatyn i̇eşqandai şyğyn joq, biraq bir sabaqty
damylsyz qaitalai beretin ūstazdyñ tözimdiligi kerek; ol marapaty joq
tözimdilik.
Biz myna siz sekildi ūrys dalasynda qan tökken adamğa qūrmetpen
qaraimyz, al jas şamasy birdei balalarğa bir sözdi dürkin-dürkin
qaitalaumen öziniñ küş-quatyn künnen künge qūrta beretin adamdy jek
köremiz. Aiqai-şusyz jaqsylyq isteuge i̇eşkim de qūştar i̇emes.
Şyntuaittap kelgende, i̇ejelgi zamannyñ ūly adamdaryn qol bastamai-aq,
i̇en soñğy qatarğa tūryp ta, i̇elge qyzmet i̇etu üşin jigerlendirgen azamattyq
ar-namys bizde joq. Bizdiñ zamannyñ derti özim bilemdik. Mihrabtan əulie
köp. Onyñ sebebi mynau. Monarhiiämen birge biz ar-Uiattan, ata-baba dinimen
birge
hristian
izgiliginen,
memleketti
basqarudyñ
nətijesiz
təjiribelerinen keiin otanşyldyqtan aiyryldyq. Būl tūrğylar işinara
küni bügin de bar, öitkeni ideiälar ölmeidi, biraq būl künderi olar adamdy
jigerlendirmeidi. Bizdiñ zamanymyzda qoğamdy qoldau üşin bir ğana tirek
bar, ol özimşildik. Ərkim tek özine ğana senedi.
Bolaşaq qoğamğa qyzmet i̇etetin adam; biz odan joğary i̇eş nərseni
körmeimiz. Bizdi özimiz qūldyrap qūlap bara jatqan şyñyraudan
qūtqaratyn ūly adam ūltty jañğyrtu üşin, söz joq, tipti daraşyldyqty
da paidalanady; biraq sol jañğyruğa deiin biz materialdyq müddeler men
işki i̇esep ğasyrynda ömir süremiz. Osy sözder ərkimniñ-aq auzynda. Bizdi
özimizdiñ qadir-qasietimizge qarap bağalamaidy, jağdaiymyzğa qarap
bağalaidy. Halyqtan şyqqan qairatker adam i̇eleusiz qalady. Osy közqaras
ükimettiñ özine siñip ketti. Öziniñ ömirin təuekelge tigip baryp, talai
adamdardyñ ömirin qūtqarğan teñizşi jauyngerge ministr kök tiyndyq
medal jiberedi, al öziniñ dauysyn satqan deputatty ministr myrza
Qūrmetti legion ordenimen marapattaidy. Mūndai tərtip üstemdik i̇etken i̇el
qaran qalady. Jekelegen adamdar siiäqty, ūlttar da küş-quatty biık
sezimderden ğana alady. Halyqtyñ sezimderi degen būl onyñ ūjdany. Al
bizde ūjdannyñ ornyña jüretin nərse paidakünemdik. Ər adam tek öz qara
basyn oilaidy, şynaiy azamattyq i̇erlikti kezdestiresiñ be, joq pa? ol
jöninde tek özine ğana senedi. Al şyndyğynda mūndai izgiliktiñ i̇eñ birinşi
şarty öziñnen öziñ bas tartyp şyğuyñ ğoi.
Azamattyq i̇erlik pen əskeri i̇erliktiñ tüpki negizi bir bastauda jatyr. Siz
öz ömiriñizdi birden beruge tiıstisiz, al bizdiki bir-bir tamşylap baryp
qūridy. Mūndağy da, ondağy da bir ğana küres, biraq aiqastyñ türi bölek.
İgi nietteriñniñ boluy jetkiliksiz; jerdiñ ne bir i̇eleusiz qalğan tükpirine
örkenietti i̇engizu üşin bilimdi bolu kerek; al biraq myqty i̇erik-jigeriñ
bolmasa, tipti bilimiñ de, adaldyğyñ men otanğa degen süiispenşiligiñ de
sağan kömektese almaidy; sondyqtan sen öziñdi qoğamğa paida keltiretin
mindetterge bağyştağan kezde özimşildik müddelerden bas tartu üşin
jañağydai berik i̇erik-jigermen qarulanuyñ kerek. Ərine, Frantsiiäda ərbir
qauymğa şaqqanda keletin bilimdi adam jalğyz-jarym i̇emes, otanşyl adam
da biren-saran i̇emes, biraq meniñ kəmil senimim boiynşa, öziniñ boiynda
əlgi aitylğan bağaly qasietterdi temir şyñdaityn ūstanyñ
qaisarlyğymen, sonyñ tabandylyğymen ūştastyrğan adamdy kez kelgen
kantonnan taba bermeisiñ. Qiratqyş adam men jasampaz adam i̇erikjigerdiñ i̇eki jaq basy osylar: biri isti əzirleidi de, i̇ekinşisi təmamdaidy;
birinşisi jauyzdyqtyñ piri bolyp körinse, i̇ekinşisi jaqsylyqtyñ piriñdei
bolyp körinedi, bireuine būiyratyny alğys, i̇ekinşisine būiyratyny
qarğys. Zūlymdyqtyñ dausy jer jarady da, pasyqtardy ūiatady, solardy
masairatady; al izgilik köpke deiin ün şyğarmaidy. Adamzat
ataqqūmarlyğynyñ tañdap alğan röli öte ūtymdy. Sondyqtan ərkim öz
basynyñ paidasyn kezdeitin qūpiiä oidan ada küide atqarylğan dünielik
is, frantsuzdardyñ salt-dəstürin bilim kelip özgertkenşe, bizde kezdeisoq
qūbylys küiinde qala berdi. Al i̇endi salt-dəstürimiz özgerip, bizdiñ
barlyğymyz da nağyz azamat bolğan kezde, kündelikti ömirdiñ barlyq
igiligine qaramastan, bizdiñ barşamyz jer şaryndağy i̇eñ zerikken, i̇eñ
maubas, i̇eñ qabiletsiz, i̇eñ baqytsyz halyq bop şyğa kelmeimiz be?
Mūnşalyqty mañyzdy məselelerdi şeşu meniñ qolymmen kelmeidi,
sebebi men memleket basynda tūrğan adam i̇emespin. Özgeniñ bərin bylai
qoiğanda, ükimet myna sebepterden dūrys közqarasta bola almaidy:
örkeniet isinde, taqsyr, bəri de şartty türde ğana. Bir i̇elge jaramdy
bolğan ideiälar i̇ekinşi bir i̇elge pəle bolyp jabysady, aqyl-oidyñ alalyğy
da jerdiñ şolalyğynan kem i̇emes. Bizde sətsiz bilikşilerdiñ sonşalyqty
köp bolatyn sebebi mynadan: basqaruşylyq qabilet degenimiz meilinşe
asqaq, meilinşe taza sezimnen tuatyn beiimdilik. Būl rettegi kemeñgerlik
tanym-bilimnen tumaidy, jan jüieniñ bitiminen tuady. Bilikşiniñ isəreketine de, aqyl-oiyna da i̇eşkim bağa bere almaidy, şynaiy qazylar
odan aulaqta, al onyñ is-əreketiniñ jemisi tipti odan da aulağyraqta
jatady. Sondyqtan kim-kim de i̇eş nərseden qauiptenbei-aqözin bilikşimin
dep jariiä i̇ete alady. Biz, frantsuzdar, adamnyñ aqyl-oiyna op-oñai
aldanyp qalamyz, ideiäğa bai adamdardy əspettep şyğa kelemiz; al biraq
i̇erik-jiger qajettirek jerde ideiälardyñ məni töömen bolady. Aqyraiağynda, i̇el basqaru degen sözdiñ məni jūrtqa azdy-köpti dūrysūğymdar
men is-qimyl ədisterin tyqpalauda i̇emes, sol jaqsy-jaman ūğymdardy
köpşiliktiñ igiligi üşin dūrys jaqqa qarai bağyttai bilude. İeger meşeulik
pen kertartpalyq i̇eldi jaman jolğa bastaityn bolsa, öz qatelerinen
halyqtyñ özi-aq bezip şyğady. Auyl şaruaşylyğyndağy, saiasi nemese
otbasylyq ömirdegi qateliktiñ qandaiy bolsa da şyğynğa aparyp soğady,
sondyqtan ərkim ony saiyp kelgende öz basynyñ paidasy üşin tüzetedi.
Qūdai des bergende, men būl jerden şyn məninde tyñ isterdi taptym.
Meniñ aitqan aqylymmen jūrt i̇egistik jerlerdi jaqsylap öñdedi; sonsoñ
auyl şaruaşylyğynda boiğa siñgen ziiändy ədetter joq qoi, jerdiñ özi de
öte qūnarly; sondyqtan men i̇eşbir qiyndyqsyz-aq bes tanapty
şaruaşylyq ədisin i̇engizdim, şabyndyqtardy qoldan suardyq, kartop
i̇egetin boldyq. Auyl şaruaşylyğynda meniñ i̇engizgen jüiem i̇eşkimniñ
sana-sezimine tigen joq. Kerek deseñiz, biz Frantsiiänyñ keibir
öñirlerindegidei kədimgi qarapaiym soqany da paidalanğanymyz joq;
jyrtyndy jūmystar «aşa köp bolmağan soñ, ketpenniñ özimen-aq isti
tyndyryp jürdik. Men i̇engizgen döñgelekti türendi tegerşik jasaityn
şeber maqtauğa ainaldy; öitkeni ol öziniñ jasağan būiymyn ötkizuge
yntyzar; sondyqtan ol özdiginen meniñ kömekşim bolyp şyqty. Özge
isterdegi siiäqty, mūnda da men ərkimniñ müddelerin ūştastyryp,
üilestirip otyruğa tyrystym. Sonsoñ, būl jerdegi kedeilerge tikelei
paida keltiretin önimderdi öndiruden olardyñ əl-auqatyñ arttyratyn
önimderdi öndiruge köştim. Būl arağa syrttan i̇eş nərse əkelgenim joq, tek
qana tūrğyndardy baiytuğa yqpal i̇etetin önimderdi syrtqa şyğaruğa
kömektestim, sonyñ būlarğa tiımdi i̇ekenin közben köretindei i̇ettim. Olar öz
i̇eñbekteriniñ nətijesi arqyly meniñ ideiälarymnyñ jarşysy bolğanyñ
özderi de baiqamai qaldy. Tağy bir jağdai. Grenobl bizden bes ledei
ğana jerde; al ülken qalanyñ mañyndağy adamdar öz būiymdaryn op-oñai
ötkizedi. Qauymdardyñ barlyğy birdei iri qalalarmen irgeles i̇emes qoi.
Ərbir istiñ retinde ölkeniñ dem-tynysyn, onyñ ornalasqan jerin,
mümkindikterin i̇eske alyp otyru kerek, jer şūraiyn, adamdarynyñ
i̇erekşeligin, olardyñ ömir saltyn zerttegen maqūl; Normandiiäda jüzimdik
ösiru degen siiäqty i̇ersilikke barmau kerek. Sondyqtan da basqaru
ūstanymdary özge jaittardan göri özgergiş keledi, Būl jerde jalpyğa
birdei ortaq i̇ereje joq. Zañ ataulynyñ ülgisi bar, al salt-dəstür, jer
jaiy, aqyl-oi degender olai i̇emes; al i̇eldi basqaru degen zañdardy adam
müddesine nūqsan keltirmei, jergilikti jağdaidy i̇eskere otyryp qoldana
bilu öneri degen söz. Taudyñ arğy jaq bauraiynda bizdiñ tastap ketken
derevniamyz bar; onyñ jerin döñgelekti soqamen öñdeuge bolmaidy;
topyraq qabaty onşa qalyn i̇emes; i̇eger qauymnyñ meri jer öñdeudiñ bizdegi
ədisine i̇eliktegen bolsa, qaramağyndağy adamdaryn küizeliske ūşyratatyn
i̇edi; men oğan jüzimdik ösiriñder dep aqyl bergenmin, sonsoñ byltyr
ondağy tūrğyndar jüzimnen mol önim alyp, i̇endi bizden astyqty şarapqa
aiyrbastap alatyn boldy. İeñ bastysy, meniñ aqyl aitqan adamdarym
mağan senetin boldy, biz ünemi bailanys jasap tūrdyq. Men şarualardy
aurudan aiyqtyrdym, öitkeni olar i̇em-domğa öte beiim keledi; rasynda da
barlyq gəp nauqastardy jūğymdy tamaqpen qorektendirip, əldendirude
ğoi. Əlde ünemşildikten be, nemese kedeilikten be, əiteuir şarualardyñ
tamaq işui öte mardymsyz keledi de, aurudyñ köbi aş-aryq tyqtan bolady;
əitpese jalpy şarualardyñ densaulyğy jaman i̇emes qoi.
Men özim əu basta, bir beimağlūm jankeştilik ömir bastauğa birjola
bekingen kezde, kim bolsam i̇eken dep köp tolğandym: kiure bolaiyn ba, əlde
selendik dəriger nemese aralyq sudia bolğan dūrys pa dep. Osy üş adamdy
sviaşennikti, zañger men i̇emşini halyqtyñ kemeñger oiy ylği da qara
jamylğymen qosaqtap jüretini tegin i̇emes qoi, taqsyr; olardyñ bireui
adamnyñ jan jarasyn i̇emdese, i̇ekinşisi qalta qaiğysynan, üşinşisi tən
aqauynan aryltady; söitip, olar qoğamnyñ negizgi üş tiregin beineleidi:
ar-Uiatyn, dünie-mülkin jəne densaulyğyn. Bir kezde osynyñ alğaşqysy,
sonsoñ i̇ekinşisi bükil memleket biligin qoldarynda ūstady. Jer betindegi
bizden būrynğylar adamnyñ aqyl-oiyn bilegen sviaşennikterdi birden-bir
bilik iesi boluğa tiıs dep oilady, bəlkim, sol oilary dūrys ta bolğan
şyğar: sviaşennik ol kezde korol de boldy, əulie de boldy, qazy da
boldy; jəne ol kezde dünieniñ tūtqasy adamnyñ ūjdany men ar-Uiaty
boluşy i̇edi. Qazir bəri özgerdi, al biz sol zamannyñ baryn barşa, sol
küiinde qabyldauğa tiıspiz. Siz öziñiz bilesiz, al men i̇eldegi ağartu isi men
halyqtyñ əl-auqaty osy üş adamğa bailanysty dep bilemin, olar ökimet
biliginiñ üş türi, solardyñ arqasynda halyq is-əreketterdiñ, müddelerdiñ,
ūstanymdardyñ yqpalyn tikelei sezinedi, al soñğy üşeui oqiğalardyñ,
menşiktiñ, ideiälardyñ asa mañyzdy saldary bolyp tabylady. Uaqyt
ötken saiyn özgerister əkelip tūrady; menşik köbeiedi nemese azaiady, sol
aluan türli özgeristerdiñ yñğaiymen barlyq isti jönge keltirip otyru
kerek tərtip ataulynyñ negizi osynda.
Ölkeni örkenietke tartyp, önerkəsipke negiz salu üşin, jeke
adamdardyñ müddeleri ūlttyq müddelermen qai tūsta ūştasatynyñ, olar
qandai is-əreketterden, qandai materialdyq müddeler men ūstanystardan
körinetinin halyqqa ūğyndyryp otyru kerek. Mineki men qoğamdyq
ömirdiñ osy jaqtarymen sözsiz toqailasyp otyratyn janağy üş
mamandyq bizdiñ zamanymyzda örkeniettiñ asa ūly tūtqalary boluğa tiıs
dep ūqtym; osy mamandyqtardyñ ökilderi ünemi bailanysty bolyp
otyratyn mūqtaj taptardyñ tağdyryn jaqsartamyn degen adal nietti
adamğa mümkindikti ərdaiym janağy tūtqalar ğana bere alady. Al biraq
şarua adam janyña iman beremin dep yğyr qylatyn sviaşennikten göri
təniñdi sauyqtyrarlyq dəri beretin adamğa köbirek senedi; bireui şaruamen
onyñ özi öñdep jürgen jer turaly söilesedi, i̇ekinşisi sol şaruanyñ qazir,
sorğa qarai, tük qatynasy joq aspan jaiyn əñgimeleidi; meniñ sorğa qarai
dep otyrğanym bolaşaq ömirge degen nanym tek köñilge medet qana i̇emes,
basqaruğa kömektesetin qūral da.
Dinniñ qoğamdyq zañdardağy şapağatyn tigizetin birden-bir küş i̇ekeni
beker me? Taiauda biz qūdaidy aqtap aldyq. Din joğalyp ketken kezde,
zañdardyñ oryndaluy üşin ükimet lañkestikti oilap tabuğa məjbür boldy;
biraq ol adamda ürei tuğyzatyn, sondyqtan ötkinşi i̇edi. Baiqaisyz ba,
taqsyr, şarua adam nauqas kezinde nemese təuir bola bastap, əli de tösek
tartyp jatqanda, aqyldy derekterdi i̇eriksiz tyñdaidy jəne jüielep
tüsindirgende qapysyz ūğynady. Osy oi meni doktorlyqqa jeteledi. Men
şarualarmen i̇esep-qisapqa otyrğanda, solardyñ paidasyn közdedim, meniñ
olarğa aitqan aqyl-keñseterim jüzege asa kele öz ideiälarymnyñ dūrys
i̇ekenin dəleldep şyqty.
Halyqtyñ közi aldynda künəsiz bolu kerek. Künəsizdik Napoleondy
jasady, i̇eger əlem onyñ Vaterloo tübindegi jeñilisi jaiynda bilmegen
bolsa, sol künəsizdik qūdai jasağan bolar i̇edi. Mūhammed əueli jer
şarynyñ üşten birin jaulap alyp, sodan keiin dinniñ negizin saluşy
bolğan sebebi onyñ qalai ölgenin i̇eşkim körgen joq. Selendik dəriger üşin
de, jaugerşi üşin de ortaq bir zañ bar: ūlt pen qauym bir öris. Adam
barlyq jerde de adam. Sonsoñ tağy bir aitarym men özim qaryz bergen
adamdaryma talapşyl boldym. Meniñ tabandylyğym bolmasa, jūrttyñ
bəri meni jek körer i̇edi. Şarualar, özderi əkki pende bolğandyqtan,
aldanğan jalqaulardy syilamaidy. Sen öziñdi aqymaq qyluğa jol berdiñ
be, onda əlsizdik körsetkenin. Basqaru isine küş qana jüredi. İeger
nauqastyñ bai adam i̇ekenine közim jetpese, i̇emdegenim üşin i̇eşkimnen
i̇eşqandai aqy alyp körgen i̇emespin. İeger nauqas adam öte zəru bolyp
tūrmasa, men tegin dəri bermeimin. Şarualar mağan aqşa tölemese de,
özderiniñ boryşty i̇ekenderin biledi; keide olar öz köñilderin könşitu
üşin meniñ atyma sūly alyp keledi, onşa qymbat bolmasa astyq
əkeletinderi de bolady. Al birde diırmenşi meniñ i̇emdegenim üşin balyq
alyp kelipti, sonda men oğan aittym: "bolmaşy nərsege sonşa
şyğyndanğanyñ ne?" - dedim; meniñ būl diplomatiiämnyñ i̇esesi qaitady:
qysqa qarai men kedeilerge ülestirip beru üşin odan birneşe qap ün
alamyn. Qūdai aqy, taqsyr, bizdiñ şarualardyñ jüregi izgi, tek olardy
qorlamau kerek. Men qazir olar turaly būrynğy pikirimdi əldeqaida
jaqsarttym.
– Sizde, ərine, qiyndyqtar da bolğan şyğar? - dedi Jenesta.
– İeşqandai da, - dep jauap qaiyrdy Benasi, - bir auyz paidaly söziñ
köke myljyñ köp sözden əldeqaida artyq qoi. Istiñ jaiymen birge
şarualardyñ özderi turaly da men olarmen kep əñgimelestim, arasynda
əzil-qaljyñymyz da köp bolatyn. Alğaşynda olardyñ tyñdağysy da
kelmei jürgen; i̇eskilikti talai tanymdaryn özgertuge tura keldi: men
qalanyñ adamymyn, al qalalyqtar olardyñ ata jauy ispettes. Men osy
küreske əuelendim. Jaqsylyq pen jamandyqty jasauşylardyñ arasynda
bir-aq aiyrma bar - ar-Uiattarynyñ montanylyğy men mazasyzdyğy, al
i̇eñbekteri - birdei. İeger alaiaqtardyñ minezi minsiz bolsa, olar moiyndaryn
üzudiñ ornyna millioner bolyp keter i̇edi.
– Taqsyr, - dep dauystady Jakota, i̇esikten kire berip. - Tamaq suyp
barady!
– Men janağy i̇estigenderim jaiynda bir i̇eskertpe jasağym keledi.
Taqsyr, - dedi Jenesta doktordy qoltyğynan demep alyp, - Mūhammedtiñ
soğystary jöninde men birde-bir derek oqyğan i̇emespin, sondyqtan onyñ
əskeri qabiletteri jöninde i̇eşteñe aita almaimyn, al biraq
frantsuzdardyñ soğys nauqany kezindegi imperatordyñ soğystyq
taktikasyn baiqağan bolsañyz, siz ony nağyz qūdai dep oilağan bolar
i̇ediñiz. Tipti Vaterloo tübinde jeñilis tapqanynyñ özi onyñ adam ataulydan
artyqşa jaralğandyğynan i̇edi ony myna qara jer kötere almady,
sondyqtan onyñ aiağynyñ astyndağy jer jarylyp ketti, bar bolğany sol
ğana. Al qalğan əñgimeleriñizdiñ bərine de sözsiz kelisemin; qūdai töbemnen
ūrsyn dep aitaiyn, sizdi tapqan əieldiñ i̇eñbegi əste de i̇eş ketpegen!
– Jə, dəmge jüriñiz! - dedi Benasi da dausyn kötere jymiyp.
Ashananyñ qabyrğalary tügeldei taqtaimen şegendelip, qoñyrqai
tüske būialğan i̇eken. Taldan toqylğan birneşe oryndyq, bufet, söreli
şkaftar, şağyn peş, sonsoñ kiure marqūmnyñ əigili aspaly sağaty mine,
bölmedegi bar jihaz osy. Üstine aq dastarqan jaiylğan as üsteliniñ
üstinde sən-saltanattyñ iısi de joq. Faians ydystar qoiylypty. Alğaşqy
sūiyq asqa marqūm kiureden qalğan dəstür boiynşa tūzdyğy küşti sorpa
berildi, sirə, mūndai tağamdy basqa i̇eşbir aspazşy babyna keltirip būlai
əzirlei almas dep oilaisyn. Doktor men meimany sol dəmdi işip ülgirgen
joq, as üige bir kisi basa-köktep kirip keldi de, Jakotanyñ küñkildegeniñ
i̇eleñ qylmastan, i̇entelep ashanağa qarai ötti.
– Ne bop qaldy? - dedi doktor.
– Əlgi bizdiñ üidiñ bəibişesi, Vino hanym şe, qaraptan qarap otyryp,
appaq qūdai boldy da qaldy. Bərimizdiñ de zəremiz zər tübine ketkeni.
– Qaitemiz onda, - dedi Benasi sabyrmen, dastarqan basynan tūruğa
tura keledi.
Doktor türegeldi. Ol qanşama ötinse de, Jenesta köngen joq,
aldyndağy aljapqyşyn jiyp tastady da, əskeri adamnyñ ədetimen lyp
i̇etip ornynan tūrdy; iesi joq üstelde jalğyz otyrmaimyn dep üzildikesildi aitty da, zalğa qarai bettedi: i̇eptep boi jylytyp alyp, sonsoñ
bizdiñ jer basyp jürgen talai beibaqtarymyzdyñ uaiym-qaiğysy
jaiynda azdap oi tolğamaq.
Köp keşikpei Benasi qaityp keldi de, bolaşaq dostar tağy da üstel
basyna jaiğasty.
– Taburo kelip ketti, sizben söilesetin sözim bar deidi, - bağanadan beri
tağamyn qaita-qaita qyzdyryp, qaitadan əzirlegen Jakota i̇esikten osylai
dep söilep kirgen.
– Auyryp qalğan kimi i̇eken? - dedi doktor.
– İeşkimi de auyrğan joq, taqsyr. Özimniñ jūmystarym jaiyn-da
aqyldasaiyn dep i̇edim
deidi.
– Jaraidy. Taburo men üşin aiağymen jürip jürgen filosofiiälyq
traktat, - dedi Benasi Jenestağa qarap. - Osynda kelgen kezde köz
toqtatyñqyrap qarañyzşy, söz joq, sizdi qyzyqqa batyrady. Kündik
jūmysqa jaldandy, ünemşildigimen jūrtqa ūnady: tamaqty az işip,
jūmysty köp istedi. Al i̇endi sol pysyqtyñ qaltasyna azdağan ekiu qorlana
bastağan boida-aq, ol būrynğydan da jylpostanuğa ainaldy; söitti de,
bizdiñ kedei kantondağy men sengizgen jañalyqtarğa auyz sala bastady;
Taburo solardan paida tauyp, baiuğa ainaldy. Segiz jyldyñ işinde ol
qyruar dəulet jinady bizdiñ kanton üşin qyruar, qazir onda, dəu de bolsa,
bir qyryq myñ frankidei qor bar şyğar. Siz onyñ qandai jolmen baiyp
jürgenin taba almaityndyğyñyzğa men bəs tiguge barmyn. Ol - ösimqor;
ösimqor bolğanda nağyzdyñ özi, al ösimqor bolyp alğan sebebi - kantonnyñ
barlyq tūrğyndarynyñ ərqaisysynyñ zəruligin paidalanady jəne
i̇esebinen janylmaidy; öitkeni onyñ jūrtpen jasasqan məmlesiniñ
paidakünemdik syryn aşamyn dep jürip, men köp uaqytymdy şyğyn
qylar i̇edim.
Alaaiaq Taburo jūrttyñ bəri jer i̇endeuge jūmylyp jatqanyn
körgennen keiin, töñirekti tügel aralap jürip, i̇egis kezinde kedeilerge
tūqym beru üşin astyq satyp alady. Ondaida, öziñiz bilesiz, dəl tūqym
seber kezde şarualarğa, keide tipti fermerlerdiñ özderine de, tūqym aluğa
aqşa jetpei qalady. Sol kezde Taburo ağai keledi de, bireuge bir qap arpa
beredi, aqysyna oraq kezinde bir qap qarabidai alady; i̇endi bireuge bir qap
bidaidyñ ūşyğyn beredi de, bir qap ūn alady. İendi būl antūrğan osyndai
aram saudany bükil departament köleminde jürgizetin boldy. İeger bireumireu köldeneñ tūrmasa, bəlkim, ol million da tabar i̇edi.
Mineki, taqsyr, bir kezde Taburo degen kündik jūmysqa zar adam
aqpeiil, i̇elgezek, jūrttyñ bərine qolqabys tigizuge əzir tūrğan süpsüikimdi jigit bolyp i̇edi, i̇endi tabysqa bökkennen keiin, Taburo degen
myrza paida boldy baryp tūrğan naisap, qyrsyq, təkəppar. Baiyğan
saiyn būzylyp barady. İeñbekqor, jūmys basty şarua auqatty tūrmysqa
köşse-aq, nemese, iri jer ielenuşige ainalsa-aq boldy, nağyz qyzyl köz
pəleniñ özi bolady da şyğady. Mynadai bir tap bolady şala inabatty,
şala būzyq, şala bilimdi, şala sauatty ondailar qandai ükimetti bolsa da
i̇esinen tandyrady. Sol tapqa tən maşyqtar myna Taburoda da bar: bir
qarağanda añğal, tipti nadan, al i̇endi öziniñ paidasyna kelgende tipti
sūñğyla bolyp ketedi.
İedendi qaiystyrğandai solqyldatyp kirgen aiaq tarsyly ösimqor
i̇ekenin aitpai sezdirgen.
– Kiriñiz, Taburo! - dep dauystady Benasi.
Doktordyñ janağy i̇eskertu sözderin i̇estigen ofitser Taburoğa qadala
qarap qalyp i̇edi, sonda körgeni jüdeubas, i̇eñkişteu kelgen şarua adamy,
döñes mandaiyn qos qyrtys əjim basqan. Ainalasy qarauyta döñgelenip,
ortasyndağy kişkentai nükteden oqtai atyla syğyraiğan sūrğylt közderi
ūsqynsyz ajarynyñ ar jağynan tesip şyqqandai jylt-jylt i̇etedi. İeki
i̇erni jymqyrylyp, tars jūmylğan, joğary qarai imigen üşkir iegi
mysqyl üielegen mūrnynyñ ūşyna qarai itinip tūr. İeki şyqşytynda
iegine qarai tereñ sailanyp, tağy qos əjim tartylğan, olardy da bir
orynda tūraqtamaityn köşpeli ömirdiñ taiğaqtyğy men saudagerdiñ
zymiiän qulyğyn aitpai tanytqandai. Şaşy aqqylşyqtana bastağan.
Üstine kigeni kök tüsti əp-ədemi kürte, i̇eki jaq büiirinde seltigen tört
būryşty ülkenqaltalary bar, kürtesinin aşyq jağasynan örnekti aq
jeleti körinedi. Ol kirgen boida i̇eki aiağyn taltaityp tūryp, basynda
dobaldai şoqpary bar taiağyna süienip tūra qaldy. Soñynan i̇ergen
kişkentai ispan iti, Jakotanyñ narazylyğyna qaramastan, birge kirdi de,
iesiniñ aiağyna oralyp jata ketti.
– Al, kəne, qandai şaruan bar? - dep sūrady Benasi.
Taburo as üstelinde, doktordyñ qasynda otyrğan beitanys adamğa
küdikti közimen bir qarap qoidy da, sözin bastady:
– Əñgime nauqas jaiynda i̇emes, mer myrza, biraq siz qaltanyñ jyrtyqtesigin adam boiyndağy kinərattan kem i̇emdemeisiz ğoi, sondyqtan men
sizben sen-lorandyq bir kisimen aradağy kikiljiñ jaiynda aqyldasaiyn
dep kelip i̇edim.
– Sen anau aralyq sotqa nemese sonyñ hatşysyna nege barmaisyñ?
– İe! Oibai-au, taqsyr, istiñ jaiyn siz olardan göri jetigirek bilesiz
ğoi; sondyqtan sizdiñ aujaiyñyzdy bilip alsam, iske de əldeqaida
batylyraq kiriser i̇edim ğoi.
– Jarqynym, Taburo, men kedei adamdarğa dərigerlik keñesimdi tegin
beremin, al sen sekildi baidyñ yryñ-kezek isterine bosqa uaqyt ketire
almaimyn. Dalada tegin jatqan bilim joq.
Taburo qolyndağy börkin umajdai bastady.
– İeger sen meniñ pikirimdi bilgiñ kelse, al sonda sen biraz aqşañdy
ünemdeisiñ ğoi, əitpese ol aqşany Grenobldiñ sudialaryna sanap tūryp
berer i̇ediñ, sen aldymen jetimekter üiiniñ balalaryn asyrap otyrğan ana
Marten degen jesir əielge bir qap qara bidai jibert.
– Oibai-au, taqsyr, ol ne degeniñiz, siz aitsañyz boldy, men ony quanaquana jiberemin ğoi. Al i̇endi öz şaruamdy aitamyn dep, alystan kelgen
meimandy mezi qylmas pa i̇ekenmin? - dep Taburo Jenesta jaqty nūsqap
qoidy.
– Sonymen, əñgime mynadai, taqsyr, - dedi ol Benasidiñ meziretimen
sözin jalğastyryp, osydan i̇eki ai būryn mağan Sen-Lorannyñ bir adamy
kelip aitady: "Taburo, sen mağan jüz otyz qadaq arpa satpas pa i̇edin?" deidi. - "Nege satpaiyn", - deimin men. – Būl meniñ kəsibim. Osy qazir kerek
pe?"- "Joq" - deidi ol, - köktemge qarai: jazdyq daqyldardy seber kezde" "Jaraidy-aq". Mine sodan keiin bağasy jöninde biraz salğylastyq ta,
aqyry qol soqtyq; ol mağan barlyq arpanyñ Grenobldegi qazirgi bağasy
boiynşa tolyq qūnyñ töleidi; al men bolsam, astyqty oğan nauryz
aiynda tabys i̇etemin, ərine, şaşylğan-tögilgenin i̇esepke ala otyryp. Al
i̇endi arpa degeniñiz, taqsyr, barğan saiyn şyğandap qymbattap barady,
qysqasy, ol qainağan süttiñ betiñdei köterilip ketti. Aqşa mağan qazir öte
qajet, sondyqtan jañağy arpamdy alamyn da basqa bireuge satamyn.
Kimniñ qandai dauy bar, solai i̇emes pe, taqsyr?
– Joq, ol arpa i̇endi sağan tiısti i̇emes, - dedi Benasi. - Ol seniñ qoimañda
jai saqtauly ğana tūrğan. Sondyqtan, i̇eger arpa arzandap ketse, sen ony
jañağy kelisilgen bağamen al dep zorlai alasyñ ba?
– Olai bolğan künde, ana jügirmek mağan tük te tölemeitin bolady ğoi.
Kim özine qastyq oilaidy? Qyp-qyzyl paida öziñniñ qolyña kelip
tūrğanda, odan qūr qalatyndai ne körinipti? Onyñ üstine tauar seniki,
biraq aqşasyn tölegennen keiin ğana. Solai i̇emes pe, ofitser myrza? Sizdiñ
əskerde qyzmet i̇etkeniñiz körinip-aq tūr.
– Tabura, - dedi Benasi dausyn salmaqtai söilep, - sen būl isten
ūtylasyñ. Aramdyq üşin qūdai i̇erteli-keşti bir jazalamai qoimaidy.
Apyr-au, myna sen sekildi isin adal jürgizetin bilgiş, sauatty adam bizdiñ
ölkede qalai ğana aramdyqtyñ ülgisine ainalyp ketti. Sen osyndai daudamaiğa jol berseñ, kedei baiğūstar mop-momaqan bolyp, seni ūrlapqarlamasyn deisiñ be? Batraqtar senin jūmysyñdy istemei, aljailaryna
qydyryp jüretin bolady, söitip jūrttyñ bəri ar-Uiattan aiyrylady.
Seniñ būl isin jön i̇emes. Tauaryn bir ret satyldy. İeger sen-lorandyq
şarua arpany sol boida alyp ketse, sen ony qaityp ala almas i̇ediñ ğoi;
demek, sen öziñe tiısti i̇emes zatqa ielik i̇etemin deisiñ; seniñ arpañ baiağyda
aqşağa ainalyp ketken, seniñ öz yqtiiäryñmen. Al, aita ber.
Jenesta doktorğa qarağanda, onyñ közinde Taburanyñ şylp i̇etpegen
betine üi iesiniñ nazaryn audarğysy kelgendei syr bar i̇edi. Rasynda da,
Benasi jañağydai toitarys bergennen keiin de ösimqordyñ bet-ajary
sazarğan küiinen bir tanğan joq. Mañdaiyna bir tamşy qan jügirgen joq,
syğyraiğan közderi de miz baqpaidy.
– Bylai i̇etsem, taqsyr: men arpany ötken qystağy bağasyna beremin
dep mindetime alyp i̇edim; qazir oilap otyrmyn, arpany bermesem dep.
– Beri qaratty, Taburo: sen arpany tezirek jönelt, əitpese sen jūrt
aldynda abyroi-bedelden ada bolasyñ. Tipti osy daudy öz paidaña
şeşken künde de sen ar-Uiaty joq, sözinde tūrmaityn i̇eki jüzdi adam degen
ataqqa qalasyñ...
– Jə, meiliñiz bilsin, meni alaiaq deñiz, jauyz deñiz, ūry deñiz. Qyzu
üstinde adam ne aitpaidy, mer myrza, oğan nesine renjiın. Məmle isinde
ərkim öz paidasyn oilaidy.
– Sen jañağydai ataqqa özin ūrynğaly tūrsyn.
– Oibai-au, taqsyr, zañ meniñ jağymda bolsa ne isteiin...
– Zañ seniñ jağynda bolmaidy.
– Siz sony ras aityp otyrsyz ba, şynymen solai ma, taqsyr? Qalai
degenmen, oñai şarua i̇emes qoi.
– Əlbette, rasy sol. Üstel basynda bosqa otyrmas i̇edim, sağan
zañdardyñ jinağyn zorlap oqytar i̇edim. İeger būl is sotqa baratyn bolsa,
sen ūtylasyñ; sonsoñ būl üige aiaq basa almaisyñ: men özim syilamaityn
adamdardy qabyldamaimyn. Sen daulassañ jeñilesiñ. Tüsindiñ be?
– Joq, taqsyr, jeñilmeimin, - dedi Taburo. - Bilesiz be, mer myrza,
arpany bereşek adam men i̇emes, sol sen-lorandyqtyñ tap özi, odan men
satyp alğanmyn, i̇endi sol meniñ tauarymdy jetkizip beruden bas tartyp
otyr. Men osy isti ūtamyn ba, joq pa, tek sony biluge ğana kelgenmin;
sottyñ oryndauşysyna sodan keiin baraiyn, qalai şyğyndansam da
sonsoñ köreiin dep oilağanmyn.
Jenesta men doktor bir-birine qarasty, biraq myna siiäqty sotty is
jaiyndağy şyndyqty bilgisi kelip, ösimqordyñ oidan şyğarğan myna
qulyğyna tañ qalğandaryn i̇ekeui de bildirmedi.
– Jaraidy, Taburo, olai bolsa, seniñ sen-lorandyq məmlesinde Uiat
bolğany; ondai adamdarmen məmlege barudyñ i̇eşqandai qajeti joq.
– İei, taqsyr-ai, naq sondai adamdar ğoi osyndai istiñ mən-jaiyn
jaqsy biletin.
– Sau bol, Taburo.
– Əmiriñizge qūldyq, mer myrza jəne onyñ aq peiil bastasy.
– Al, qalai, - dep sūrady Benasi ösimqor ketkennen keiin, - Parijde
bolsa, jañağy adam tez arada millioner bola alar ma i̇edi?
Tüstikten keiin doktor men onyñ meimany qonaq bölmege qaityp
oraldy da, bükil keş boiy, əbden ūiqyğa ketkenşe, soğys jaiynda, saiasat
jaiynda əñgimelesumen boldy. Bir sözdiñ retinde Jenesta ağylşyndardy
ölerdei jek köretinin bildirdi.
– Taqsyr, - dedi doktor bir kezde, men üiimdegi meimanymdy kim dep
oilaiyn, sony sūrauğa rūqsat i̇etiñizşi.
– Meniñ aty-jönim Per Bliuto dep jauap qaiyrdy Jenesta, men
kapitanmyn, polkym Grenoblde.
– Jaraidy, taqsyr. Graveniñ osynda ötkizgen ömir saltyn qabyl i̇eter
me i̇ediñiz? İerteñgisin, səskelikti işkennen keiin men ölkeni aralap
ketkende, ol kisi mağan şyn yqylasymen i̇erip jürer i̇edi. Meniñ
şūğyldanyp jürgen isim sonşalyqty qara dürsin, sondyqtan ol sizge ūnai
qūiar ma i̇eken, oğan közim jetpeidi. Jəne siz öziñiz de jer iesi i̇emessiz,
derevnianyñ meri de i̇emessiz; basqa jerlerde jürgende közine tüspegendei
qyzyqty i̇eş nərseni būl jerden köre almaisyz; ainala laşyq üiler —
birinen-biri ainymaidy; biraq onyñ i̇esesine taza aua jūtasyz, onyñ üstine
seruenge şyqqanda sizdiñ bir maqsatyñyz bolady.
– Sizdiñ ūsynysyñyzğa men sondai quanyşty i̇ekenimdi jetkize
almaimyn; özim de osyndai ötiniş bildirgim kelip i̇edi, biraq sizdi yğyr
qylamyn ba dep imengenmin.
Üi iesi Jenestany i̇ekinşi qabatta qonaq bölmeniñ üstindegi bölmege
i̇ertip apardy; aitpaqşy, jañağy oidan şyğarylğan familiiäny atamai-aq,
aty-jönin osy küiinde qaldyramyz.
– Tüu, mynasy jaqsy boldy ğoi, - dedi Benasi aqyryn sybyrlap.
Jakota sizdiñ bölmeñizge ot jağyp qoiypty. İeger sizge əlde bir nərse
qajet bolsa, bas jaqta qūzyryñyzğa jez qoñyrau daiyn tūr.
– Būl jerde ne qajet bolsyn! - dedi Jenesta ağynan jarylyp. - Tipti
myna jerde otyryp aiaq şeşetin oryndyq ta tūr i̇eken. Ondaidyñ qadirin
tek baiyrğy jauynger ğana biledi. Soğysta jürgende, taqsyr, osy bir ant
ūrğan aiaq kiımiñdi şeşip qūiatyn mümkindik bolmai, armanda jüretin
kezderiñ bolady. Birneşe joryqtan keiin, əsirese ūrystan keiin, aiağyn
isinip ketedi de, - malmandai su bolğan i̇etigiñnen ony suyra almai silen
qatady, sondyqtan köbinese i̇etikşeñ ūiyqtauğa tura keledi. Salt basyn
jürgende, būl onşama kiyn da i̇emes.
Özinin būl sözine i̇erekşe mən bergendei, ofitser qulana közin
syğyraityp qoidy da, tan-tamaşa bolyp, bölmeniñ işin közimen şola
bastady: işi öte jaily, tap-taza, işiniñ jihazy da bir sydyrğy səndi.
– Qandai tamaşa! - dedi ol. - Sizdiñ öziñizdiñ tösek bölmeñiz de öte əsem
bolar?
– Qalasañyz kirip köriñiz, - dedi doktor da, - men sizge körşimin,
aramyzda tek baspaldaq qana bar.
Jenesta doktordyñ jatyn ornyña kirip baryp, jartylai qañyrap
tūrğan bölmeni körgende qairan boldy; jalan qabyrğalaryna qoñyrqai
örnekti sarğyş tüsqağaz japsyrylypty, onyñ da ər jerinin öni ketip
quaryp qalğan. Qojyr-qojyr i̇etip laqpen būialğan temir kereuet, joğary
jağynan boilap tartylğan beldikten tömen qarai salbyrata qoñyrqai
tüsti i̇eki kolenkor perde tüsirilgen, i̇edende jip-jinişke tömen qol kilemşe,
özi əbden qyrqylyp tozğan, osynyñ bəri auruhanadağy jağdaidy közge
i̇elestetetin i̇edi. Kereuettiñ bas jağynda tünde şyrağdan qūiatyn tört aiaqty
kişkentai üstel tūr, onyñ joğary-tömen jyljyp tūratyn qaqpaqşasy
ərili-berili qozğalğan saiyn qoltoqpaqtai taq-taq i̇etip tūratyn tərizdi.
İendi osy köriniske üş oryndyqty, sabannan toqylğan i̇eki kreslony,
jañğaq ağaşynan istelgen komodty, onyñ üstinde tūrğan legen men bir
büiiri şytynap ketken qūmyrany (sirə, su qUiatyn boluy kerek), onyñ
jiegin qorğasynmen ədiptegen qaqpağyn qosyñyz. Kaminge ot jağylmapty,
saqal-mūrt qyratyn ūstarasy qabyrğağa jippen ile salğan i̇eskilikti
ainanyñ aldyndağy kaminniñ syrly taqtaiy üstinde jatyr. Tazalap
sypyrylğan i̇edenniñ ər jeri qyrylyp, oiylyp, kedir-būdyrlanyp qalğan.
İeki terezege tağy da kolenkor perde ūstalypty, i̇etek jaqtarynda jasyl
şaşaqtary jalbyraidy. Bölme işindegi müliktiñ bəri, tipti üstinde siiä
sauytpen paraq-paraq qağazdar, qalamūştar jairap jatqan döñgelek
üstelge deiin, osylardyñ bəri-bərisi Jakotanyñ ūqyptylyğymen
saqtalyp tūrğan minsiz tazalyqqa qaramastan, būl bölmede tūratyn adam
kədimgi monahtyñ jankeştiligimen ömir süretinin, zattan göri sezimge
köbirek beriletinin aitpai-aq dəleldep tūr.
İesik aşylğan kezde, ofitser doktordyñ kabinetin kördi, ol, sirə, mūnda
da tym sirek bas sūğatyn boluy kerek. Öitkeni ondağy körinis te dəl
jañağy tösek bölmesindegidei. Şañ basqan birneşe kitap dəl sondai şañ
basqan sörelerde şaşylyp jatyr; al dərihananyñ tañbaly qağazy
japsyrylğan şyny şişalardy körgende, kisiniñ basyna būl jerde jalpy
ğylymnan göri dəri daiyndauğa köbirek köñil bölinedi-au degen oi keler
i̇edi.
– Sizdiñ bölmeñiz mağan tigen bölmeden nege sonşalyqty özgeşe dep
sūrağyñyz keledi-au, şamasy, - dedi Benasi. - Onyñ sebebi, üiine qonaq
bolyp kelgen tanystaryna adamnyñ ūsqynyñ alatyn i̇eski aina ūsynğan
adamdar üşin men ölerdei Uialamyn; ondaida meimany əlgi ainağa qarap
tūryp; apyr-ai, men qalai semirip ketkenmin dep nemese men osynşa
jüdegenmin be dep tañdanar i̇edi, nemese: men özim auru i̇emespin be, əlde bir
jyn ūryp ketti me dep, özinen-özi quystanar i̇edi.
Bizdiñ dostarymyz kele qalğanda, solardyñ uaqytşa bolsa da tūratyn
ornynyñ jaily bolğanyña ne jetsin? Qonaqjailyqty men öz basym
minezdiñ jomarttyğyna sanaimyn, tipti baqytqa balaimyn, keñ peiildiñ
körinisi dep oilaimyn; siz mūny qai jağynan alyp qarasañyz da, tipti
maqtanşylyqtyñ syñaiy dep i̇esepteseñiz de, mūnyñ özi kelgen dosyñyzğa
jyly şyraiyñyz ben aq peiiliñizdiñ belgisi bolyp körinbes pe i̇edi?
Mineki sizdiñ qūzyryñyzda səndi saltanat, tükti kilem, qymbat
perdeler, sağat, örnekti tūğyrğa ornatylğan şyrağdan; sizdiñ qūzyryñyzğa
anau i̇elgezek Jakota, sizge arnap tünde kietin mynau jap-jaña başmaqty
alyp kelip jürgen, ərine, sol; staqanğa qūiyp süt, boi jylyta ma dep
grelka əkelip jürgen de sonyñ özi; kiure marqūm qaidan tauyp əkelgenin
qūdai bilsin, əiteuir dəl mynadai jūmsaq kresloda siz būryn şirene
şalqaiyp otyrmağan bolarsyz; iə, şynyñda da, i̇eger siz əri sapaly, əri
səndi jəne yñğaily bir nərse izdeseñiz, aldymen şirkeuge baryñyz.
Qysqasy, sizdiñ tösek bölmeñiz öziñizge ūnar dep oilaimyn. Siz
syrğyğan ūstarany da, iısi jūpar añqyğan sabyndy da, üi işinde
kezdesetin janğa jaily ne bir qadirli zattardyñ bərin de osy jerden
tabarsyz dep oilaimyn. Al, qymbatty Bliuto myrza, qonaqjailyq
jönindegi meniñ būl pikirim bizdiñ bölmelerdiñ arasyndağy
aiyrmaşylyqty əli de tolyq tüsindire almağan bolsa, onda küni i̇erteñ,
meniñ üiimde topyrlağan jūrtty körgende, tösek bölmem men
kabinetimdegi siyqsyzdyq sebebin sonda tüsinersiz. Sonsoñ, men özim de
üide omalyp otyra beretin kisi i̇emespin, ünemi jol üstinde jüremin. Al
i̇eger üide bolsam, damylsyz şarualar kelip jatady: meniñ janym da, tənim
de solarda, myna baspana da solardyñ qaramağynda; sondyqtan meniñ
sypaiylyqty oilauğa da nemese sol bir biiäzy jandar üiimniñ sənin būzyp
ketti-au dep qynjyluğa da mūrşam bolmai qalady. Sən-saltanat degen
jeke sarailarğa, oram-jailarğa, buduarlarğa9 nemese dos-jarlar üşin
jinastyrylğan bölmelerge ğana laiyq. Sonymen birge, men būl jerde
tünep qana şyğamyn, sondyqtan mağan jyltyrağan bailyq ne üşin kerek?
Teginde, myna jalğan dünieden meniñ qanşalyqty mezi bolğanymdy siz
bilseñiz-au!..
Būl kisiler bir-birine jyly jüzben qaiyrly tün aitysyp, qūşyrlana
qol qysysty da, dem aluğa ketti. Ofitser birden üiyqtai almai, jañağy
kisi turaly oiğa ketti, mūnyñ oiynda onyñ barğan saiyn tūlğalanyp bara
jatqanyñ sezindi.
II tarau
DALA KÖRINISTERI
Atty əskerdiñ öz atyna degen üiirsektigi Jenestany tañsəride
töseginen tūrğyzyp alyp, atqorağa qarai jügirtip i̇edi, bir təuiri Nikol
onyñ üstin mūntazdai qylyp tazalap qoiğan i̇eken.
– Tūryp ketkensiz be, Kapitan? - dedi tañdanyp, oğan qarsy jolyqqan
Benasi, əskeri adam degen osy; sizge derevnianyñ tañy da maza bermeidi
i̇eken.
– Öziñizdiñ köñil küiiñiz jaqsy ma? Jenesta oğan jauap berudiñ ornyña
qarsy saualmen dostyq qolyn ūsyndy.
– Meniñ köñil küiim i̇eşuaqytta şyndap jaqsy bolğan i̇emes, - degen
Benasidiñ jauabynda da əzil-şyny aralas i̇edi.
– Qalai ūiyqtadyñyz, taqsyr? - dep Jenestağa arnağan saualymen i̇endi
Jakota sözge aralasty.
– Qūdai aqyña, sūlu bike, sizdiñ salğanyñyz qalyñdyqtyñ töseginen
bir de kem bolğan joq.
Būl sözge meimanasy tasyğan Jakota i̇eki i̇erkektiñ soñynan i̇erip keledi.
Olardyñ üstel basyna jailasyp jatqandaryn körip, ol i̇endi Nikolge
qarady:
– Rasynda da, ofitser myrza kerbez seriniñ özi i̇eken, ə!
– Nesin aitasyñ! Qazirdiñ özinde qolyma qyryq sudy ūstata saldy!
– Aldymen qaitys bolğan i̇eki kisiniñ üiine kirip şyğaiyq, - dedi Benasi
ashanadan şyğa bergende qonağyna, - Ras, öziniñ janama qūrbandaryna
köñil bildirip jüru doktorlarğa laiyq i̇emes; biraq men sizdi i̇eki üige i̇ertip
aparaiyn, sonda siz adamnyñ tabiğaty jöninde i̇eki türli ğibratty əser
alasyz. Sol körinisterdi körgennen keiin, tau halyqtarynyñ öz sezimderin
bildirude qyr adamdarynan qanşalyqty özgeşe i̇ekenine köz jetkizesiz.
Bizdiñ kantonnyñ bir bölegi taudyñ biık qūzdaryn mekendeidi, mine
solardyñ keibir dəstürinen i̇eskiliktiñ iısi añqyp tūrady, keide tipti taptaza taurattyñ joralğylaryna tap bolasyn. Tau jotalarynyñ boiymen
tartylğan şekarany tabiğattyñ özi syzyp bergei be deisin, -sol
şekaranyñ i̇eki jaq beti bir-birine tipti ūqsamaidy; joğaryda küş bar, al
tömende -ədis; joğaryda ülken sezimder bar, al tömende - özimşil oilar.
Ajui añğaryn i̇esepke almağanda, sonyñ soltüstik jağynda jarymester
tūrady da, al oñtüstigin aqyly asqandar meken i̇etedi; solardyñ arasyn
bölip tūrğan jalğyz būlaq qana, al i̇endi aiyrmaşylyqtary jer men
köktei: boilary, jürgen jüristeri, bet əlpetteri, salt-dəstürleri, isteitin
kəsipteri; men mūndai şūğyl aiyrmaşylyqty basqa i̇eş jerden körgen
i̇emespin. Osy jağdai jergilikti ökimet oryndaryna ölkede jan-jaqty
zertteu jürgizip, sonyñ nətijesine qarap zañdar qabyldau jöninde oi
saluğa tiıs i̇edi ğoi. Ə, attar daiyn bolğan i̇eken, jüreiik!
Salt atty i̇ekeu köp ūzamai poselkeniñ Grand-Şartrez atalatyn tau
jotalaryna qarai bettegen şetindegi bir üige taqap keldi. Syrtqy türine
qarağanda, auqatty adamdardyñ mekeni sekildi üidiñ aulasynda, būlar i̇eki
oryndyqtyñ üstine i̇eki jaq basynan qoiylğan tabytty kördi: üstin qara
şūğamen aiqara jauyp, qasyna tort şyrağdan qoiypty, qasynda bir
jaidaq oryndyq, onyñ üstinde mys tabaqşağa qūiylğan şipaly su,
qasynda bük ağaşynyñ japyrağy. Aulağa kirgen ərbir adam məiittiñ
qasyna kelip tize bügedi de, "Otçe naş" əueniñ aityp kelip, tabytqa
şipaly sudan bürkedi. Jañağy qara jamylğynyñ üstine aulada qaqpanyñ
qasyna otyrğyzylğan gülzardan jasminniñ jas taldary qoiylypty;
qaqpanyñ joğarğy jaqtauyna deiin örmelep jüzimniñ sabaqtary ösip tūr.
Bir qyz üidiñ aldyn sypyryp jür; türine qarağanda, qandai qaiğyly
oqiğa bolsa da, soğan rəsimdi işarat bildiruge köngen adamnyñ qalpy
baiqalady. Marqūmnyñ ülken ūly, jiyrma i̇eki jastar şamasyndağy jigit,
qaqpanyñ aşasyna süienip, qimylsyz qalşynyp tūr. İeki közinde
möltildegen jas, biraq sorğalap aqqany bilinbeidi, sirə, syrt közge
baiqatpai sürtip tūratyn siiäqty.
Osy körinisti syrttan baqylap tūrğan Benasi men Jenesta attaryn
jatağan tas qorşaudyñ aldynda ösip tūrğan terekterge bailap, aulağa
kirgen kezde, ūranyñ qaqpağy aşyldy da, astynan üidiñ bəibişesi
köterildi, onyñ artynan qolynda süt qūiğan qūmyrasy bar tağy bir əiel
şyqty.
– Berik bolyñyz, baiğūs Pelte, - dedi jañağy əiel. - İei, qūdai-ai,
qaidan oñai bolsyn qyryq jyl boiy otasqan qosağynan aiyrylu.
Sol kezde jesirdiñ közi şylandy.
– Siz əlgi qyryq sudy tölediñiz be? - dedi bəibişe səl ünsizdikten keiin,
alaqanyñ jaiyp.
– Qarai köriñiz, men ūmytyp barady i̇ekem ğoi, - dep qasyndağy əiel
onyñ qolyna ūsaq aqşany ūstatty. - Qaiğyra bermeñiz, körşi. Ə, mine,
Benasi myrza da keldi.
– Qalaisyz, bəibişe, boiyñyz serginkiredi me? - dedi doktor.
– Basqa ne amal bar, qymbatty Benasi myrza, - dedi bəibişe közine jas
alyp, - tözbegende qaiteiik. Əiteuir, dətke quat, baiğūs küieuim azaptan ada
boldy. Biraz beinetti tartty ğoi! Joğary şyğyñyzdar, myrzalar. Jak,
myna myrzalarğa oryndyq əkelseñşi. Qimaldasaişy! Əkeñdi bəribir
tiriltip ala almaisyñ, ol jerde qanşama qadalyp tūrsañ da. İendi sen i̇eki
adamnyñ jūmysyn isteitin bolasyñ.
– Sabyr i̇etiñiz, bəibişe, balañyzdy əurelemeñiz, biz otyrmaimyz.
Balañyz i̇endi sizge qarailasady ğoi, əkesiniñ ornyñ joqtatpas.
– Bar, kiınşi, Jaq! - dedi əiel. – Qazir mūny alyp ketuge keledi.
– Al, qoş bolyñyz, bəibişe, - dedi Benasi.
– Sizderge qūldyq, jaqsy myrzalar.
– Kördiñiz be, - dedi doktor şyqqannan keiin, – būl jerde ölim degen
küni būryn belgili bolğan oqiğa sekildi qabyldanady, ol kündelikti ömirdiñ
ağymyn būzbaidy, tipti qaraly dəstür de saqtalmaidy. Oğan derevniada
i̇eşkim şyğyndanyp jatpaidy: bireu joqtyqtan, bireu tartynşaqtyqtan.
İə, selo halqy qara jamylmaidy. Ölikti aza tütu degen jai ğana salt i̇emes,
şyğarylğan zañ i̇emes, olardan joğary tūrğan nərse ğoi, ol ərilep
kelgende, barlyq zañdardan biık rəsim, onyñ arğy negizinde adamgerşilik
jatady. Al biraq, biz Janve myrzamen i̇ekeumiz qoğamdyq tərtipti saqtau
üşin salt-dəstürden attamau kerek dep qanşama küş salsaq ta, şarualarğa
osyny ūğyndyra almai-aq qoidyq. Būlar teginde jaman da adamdar i̇emes,
biraq i̇eski ūğymdardan i̇endi ğana arylğan, jaña qarym-qatynastardy əli
ūğynyp ülgirmegen; olar əzirşe qatañ tərtip pen qaraşa tūrmystyñ
molşylyğyna jetkizetin ūğymdarğa ğana jaqyndap keldi, al i̇endi meniñ
būl isimdi jalğastyratyn kisi bolsa, būlar qoğamdyq negizderge tirek
bolatyn ūstanymdarğa keiinirek köteriletin bolady.
Şynyñda da, adal nietti jai qarapaiym adam bolu jetkiliksiz, ony əli
körsete bilu kerek; qoğam tek salt-sana ūğymdarymen ğana ömir süre
almaidy: tirşilik i̇etu üşin sol ūğymdarğa səikes is-əreket jasau kerek.
Selendik qauymdardyñ köpşiliginde otağasysy ölgen jüzdegen
otbasylardyñ işinde sol marqūmdy ūzaq uaqyt i̇eske alyp jürerliktei
i̇erekşe sana-sezimi bar sanauly adamdar ğana bolady, qalğandary arada
jyl ötpei jatyp mülde ūmytyp ketedi. Osyndai ūmytşaqtyqtyñ aty
moraldyq jaraqat desem, siz kelisesiz be? Din halyqtyñ jany, din onyñ
sezimin bildiredi, solarğa asqaqtyq darytady, özderin maqsatker i̇etedi;
biraq qūdiretti qūdai bolmasa din de bolmaidy, demek, adam qolymen
jasalğan zañdarda i̇eşqandai qauqar bolmaidy. Ūjdan degen tek qūdaiğa
ğana tiısti, al pende əleumettik zañğa bağynady; i̇eger biz qaiğy-qasirettiñ
dəstürli rəsimderin joiyp jibersek, i̇es-aqyly tolyspağan balalar men
ülgi-önegege mūqtaj adamdardyñ barlyğyna zañdarğa moiynsūnu
qajettigin üiretpesek, sonymen birge qaharymen qaimyqtyryp, meiirimen
jibitip otyratyn, jalğan dünieniñ igiligin özi berip, özi qaityp alatyn
ūly küşke tabynu qajettigin ūğyndyrmasaq, biz qūdaisyzdyqqa qarai bir
qadam jaqyndai tüspes pe i̇edik?! Ağynan jarylsam, men sondai külkili
ūjdansyzdyq künderin bastan ötkizdim de, dini rəsimderdiñ, üi işilik
quanyştyñ, dəstürler men merekelerdiñ qadirin tek osy jerge kelgende
ğana tüsindim. Otbasy ğasyrlar boiy adam qoğamynyñ negizi bolyp qala
beredi. Ökimet pen zañdy qūrmetteudiñ i̇eñ bastapqy sabaqtary adamğa
otbasynda beriledi; naq sonda ol bağynyştylyqqa üirenuge tiıs.
Otbasylyq ruh pen ata-ananyñ biligi bizdiñ jañaşa zañ şyğaruşylyq
jüiemizdegi əli de az nazar audarylyp kele jatqan i̇eki tūp qazyğymyz
bolyp tabylady. Otbasy, qoğam, departament bizdiñ bükil i̇elimizdiñ
bolmysy osy üşeuinde tūrğan joq pa?! Sondyqtan zañdar osy üş aiyr
tirekke negizdelui kerek.
Meniñ oiymşa, jūbailardyñ nekelesuine, balanyñ tuuyna, kisiniñ
ölimine bailanysty ədet-ğūryptardy i̇erekşe saltanatty rəsimdermen atap
ötu kerek. Katolik dinine i̇erekşe qūdiret berip, ony kündelikti tūrmysqa
i̇engizgen nərse syrtqy jarqyldaqtyq; osy qasieti ony ömirdiñ barlyq
mañyzdy mezetterinde jolğa salyp, ylği da oğan saltanatty sipat berip
otyrdy; i̇eger sviaşennik öz qūzyrynyñ biıgine köterilip, jaña ədetğūryptarğa hristian moraline laiyq asqaqtyq daryta alsa, jañağy
saltanatty sipat odan saiyn əserlene, odan saiyn ūlyqtana tüspek.
Būryn men oilauşy i̇edim: katolik dini degen aluan türli soqyr
senimder men yrym-jyrymğa negizdelgen jylpostyq oiyny ğoi dep, ol
ağartu zamany kelgende qūridy ğoi dep; al mūnda kelgennen keiin men
onyñ saiasi qajettiligi men adamgerşilik paidasyn moiyndadym; būl
jerde men sol sözdiñ şyn mağynasynda qanşalyqty qūdiretti i̇ekenin
tüsindim. Din degen söz "bailanys" degen ūğymdy bildiredi, sondyqtan,
əlbette, şirkeu rəsimderi, nemese, basqaşa aitqanda, dinniñ syrtqy
körinisteri ər türli qoğamdyq jikterdi talai ğasyrlarğa toptastyra
alatyn birden-bir küş bolyp tabylady. Aqyr-aiağyñda, men būl jerge
kelgennen keiin dinniñ adam janynyñ jarasyna myñ da bir aiyqtyrğyş
daru i̇ekenin sezindim; i̇endi onymen taitalasudy qoiyp, onyñ oñtüstik
halyqtarynyñ qyzu qandy minezimen tamaşa üilesim tabatynyñ közben
kördim.
– Myna joğary qarai örlegen jolğa tüseiikşi, - dedi doktor öz sözin
özi bölip, biz sonau qyrattyñ üstine şyqsaq boldy, i̇eki qanattan tamaşa
körinis aşylady. Jerorta teñiziniñ deñgeiinen üş myñ kez biıktikten biz
Savoiia men Dofineni, Lionne taulary men Ronany köremiz. Biz mülde
basqa bir qauymğa tap bolamyz ol taulyqtar qauymy; Grave myrzanyñ
fermasyna barğanda, men sözben aitqan körinisti siz közben köresiz, bizdiñ
ömirimizdiñ i̇eñ basty oqiğalary jaiyndağy meniñ közqarasymdy
rastaityn tabiği saltanattyñ tolyq körinisi aşylady köz aldyñyzdan.
Būl qauymda qaza qatty qadirlenedi. Kedeiler qaruly kiım satyp alu üşin
sadaqa jinaidy, olarğa qaiyrym körsetuden i̇eşkim bas tartpaidy. Jesir
qalğan əiel öziniñ qaiğysyn aityp, marqūmyn joqtaudan bir kündi qūr
jibermeidi; tipti arada on jyl ötse de, küni keşegi beti jabylmağan
öliktei aza tūtady.
Mūndağy salt-dəstürler baiağy patriarhaldyq zamandağydai, əke
biliginde şek joq, aitqan sözi zañ; üiiniñ qaq törinde otyryp alyp,
tamaqty jalğyz özi oñaşa işedi, al əieli men balalary soğan daiaşy bolyp
jüredi; mañaiyndağylardyñ bəri onymen imenip söilesedi, aldyna
kelgende bas kiımderin alyp tūrady. Osylaişa tərbielengen adamdar öte
namysşyl, ör minezdi keledi. Būl dəstür, meniñ oiymşa, izgi tərbieniñ
məni bolyp tabylady. Qauymnyñ adamdary şetinen ədil, şaruaqor jəne
i̇eñbekşil keletini tegin i̇emes.
Əulettiñ otağasy əkesi jasy jetip, jūmysqa jaramai qalğanda, malmülkin balalaryna i̇enşilep, tepe-teñ bölip beredi, sonsoñ ony balalary
asyraidy. Ötken ğasyrda toqsanğa kelgen bir qart baba mal-mülkin tört
balasyna i̇enşilep berip, ərqaisysynda üş aidan tūratyn bolypty. Birde
ol ülken ūlynyñ üiinen kişi ūlyna ketip bara jatqanda, bir köñildesi
odan: "qalai, jağdaiyña rizasyñ ba?"– dep sūrasa kerek. "Riza bolmağanda
şe, depti sonda janağy qart, olar meni özderiniñ tuğan ūlyñdai kütedi".
Osy söz, taqsyr, sol kezde öziniñ polkymen birge Grenoblde tūrğan
ofitser, özi belgili moralist Vovenarg degen kisige sonşalyqty tamaşa
körinipti de, ol sony Parij salondarynda talai ret qaitalap aitsa kerek,
aqyry sol aituly sözdi Şamfor deitin jazuşy ilip alypty. Ony
aitasyz-au! Bizde mūnyñ əkesindei sözderdiñ talaiyn i̇estuge bolady, ətteñ
sony i̇estitin jazympazdar kezdese bermeidi.
– Bogemiiä men Vengriiäda jürgende meniñ moraviiälyq tuysqandar men
lollardtardy10 körgenim bar. Olar da sizdiñ taulyqtarğa ūqsaidy. Köne
mal halyq, soğystyñ auyrtpalyğyna tözimdiligi jağynan olardy perişte
dersiñ.
– Taqsyr-au, qarapaiym adamdardyñ minez-qūlqy barlyq i̇elderde
birdei ğoi, - dep doktor qostai söiledi. – Aqiqattyñ barlyq jerdegi
körinisi bir tektes keledi. Şynyñ aitqanda, derevniadağy ömir aqyl-oidyñ
jolyn kesip otyrady, biraq onyñ i̇esesine pasyqtyqty tejep, izgilikke öris
beredi. Turasy solai, adamdardyñ bir jerge şoğyrlanuy neğūrlym az
bolsa, qylmys ta, zūlymdyq oilar da solğūrlym sirek bolady, sol
sebepten zañnyñ būzyluy da biren-saran ğana kezdesedi. Auanyñ tazalyğy
salt-dəstürdiñ būzylmauyna köp-köp əser i̇etedi.
Osy tūsqa kelgende i̇eki jolauşy attarynan tüsip, tastaq jol-men jaiau
köterilgen de, bağana Benasi aitqan qyrattyñ töbesine şyqqan-dy. Janjaqtarynan jyqpyl-jyqpyl jalañaş jartastar antalap tūr, töbelerinde
bir tal ösimdik joq; jartastardyñ qarauytqan bastary aiqyş-ūiqyş
jaryqşanyp ketken, adam aiağy bara almaityn qūlama qūz; qatar-qatar
şanşylğan jartastardyñ ar jağynda şūraily jerler qyrqanyñ i̇eteginen
əri qarai jolaqtana irelendep, sozylyp ketedi i̇eken, i̇eki jüz arpandai ğana.
Oñtüstikke qarai, biık taulardyñ arasyndağy keñ alqaptan əride
frantsuzdarğa tiesi Morena, Dofine, Savoiia jartastary, al olardan da
ənegirekte Lionne taulary mūnartyp körinedi. Jenesta köktem küniniñ
səulesine bölengen tabiğat körinisterin tamaşalap tūrğanda, kenetten
synsyğan dauystar i̇estildi.
– Jüriñiz, - dedi oğan Benasi, - joqtau bastaldy. Būl öñirde joqtau
ölikti jerleu rəsiminiñ bir böligi bolyp sanalady.
Osy kezde ofitser jartasty töbeniñ batys jaq bauraiynda ken aumaqty
alyp jatqan fermany kördi; birdeilep destelengen tört būryşty
şaruaşylyq jailary. Granit tastan qiylğan kümbezdi jarma qaqpa tipti
zəulimdenip körinedi; i̇ejelgi zamannan beri tūrğandai or tūlğasyn
ainalasyndağy japyraqtaryn keñge jaiyp, tūtasa qatar tizgen jüz
jyldyq ağaştar men arqanyñ ainalasyn şudalağan qalyn şalğyn tipti
aruaqtandyryp tūr. Aulanyñ arğy qoinauynda i̇eñseli tūrğyn üi körinedi,
onyñ ainalasy da qaptağan rigalar, qoi, at qoralary, astyq qoimalary,
sarailar, solardyñ naq ortasynan qazylğan ülkenūrada şirip jatqan qon.
Mūndailyqty bai fermalarda ədette qaptağan halyq qyzu tirlikti
qainatyp jatsa kerek i̇edi, al mūnda öli tynyştyq. Mal qorasynyñ
qaqpağy jabyq, mal öriske şyqpağan, sol mañnan yñyldağan, möñiregen
dybystar i̇estiledi. Astyq qoimalary, at qoralary tars bekituli, üige qarai
aparatyn jol tap-taza qylyp sypyrylğan. Ədette bir-birimen
sapyrylysyp, qarbalasyp jatatyn tirşilik ornyñda tylsym basqandai
tynyştyq, mülgigen taulardyñ jartastan qūlağan köleñkelerine deiin
sūlyq mine osynyñ bəri qosylğanda, adamnyñ köñiline bir türli auyr mūñ
Uialatqandai.
İerkek-əieli bar on i̇eki adam üidiñ ülken bölmesine kirer i̇esiktiñ
aldynda qatarlasa tūryp alyp, dauystaryn soza ün qosyp: "Otağasy öldi!"
- dep zarlana küñirengen de, jüikeni qūrtatyn talai kepterdi körgen
Jenestanyñ öziniñ de i̇erkinen tys boiy titirkenip ketken. Ol qaqpadan
üige jetkenşe osy dauys i̇eki ret qaitalady. Būlar tynyştala bergende,
üidiñ aşyq tūrğan terezesinen dauys qylyp añyrağan əiel dausy
i̇estildi.
– Men bireudiñ qaiğysyna kuə bolyp, köldeneñnen kilige almaimyn, dedi Jenesta Benasige qarai būrylyp.
– Jaqyndarynan aiyrylyp, qazaly bolğan üilerge men ylği da
baramyn, - dep jauap qaiyrdy doktor, - bireu-mireu qaiğydan auyryp
qalmady ma i̇eken, kisiniñ marqūm bolğany anyq pa i̇eken, men sony biluim
kerek. Taisaqtamai meniñ soñymnan i̇eriñiz; onyñ üstine būl qaraly ülken
jiyn, halyq köp bolady, sondyqtan sizdi i̇eşkim de baiqamaidy.
Jenesta doktordyñ soñynan i̇erip jüre bergen-di; birinşi bölmede
şynyñda da tuğan-tuystary lyq toly i̇eken. Būl i̇ekeui sol qalyñ tobyrdyñ
arasynan qysyla-qymtyryla, ülken qonaq bölmeden tösek bölmeniñ
i̇esigine qarai ötti; al janağy qonaq bölme degenderi əri as üi, əri bükil
otbasynyñ jinalatyn jeri bolsa kerek: dūrysyn aitqanda, būl anaumynau otbasy i̇emes, tūtas bir əulettiñ toğysatyn orny siiäqty, ortadağy
üsteldiñ ūzyndyğyna qarağanda, kem degende qyryq şaqty adam syiatyn
türi bar.
Benasi kirip kelgende, üstinde qara dürsin köilegi bar, şaşyn
tarqatyp jiberip, məiittiñ qolynan qolyn almai zarlap tūrğan symbatty
əiel kenet tyna qaldy. Üstine i̇en səndi kiımderi kigizilip, tösek üstinde
ūzynnan sozylyp jatqan öliktiñ denesi suyğan. Būl dünieniñ şaruasynan
ada bolyp, özge bir tynyştyqta damyldağan adamnyñ reñi baiqalady
jüzinen; betiniñ i̇eki jağynan kömkergen aq şūlan būira şaşynan əlde bir
asqaqtyq əser bilingendei. Kereuettiñ qasynda qos jūbaidyñ balalary
men tuystary tūr, i̇eki jaqtyñ adamdary özara biryñğailana jiktelip,
jaryla bölingen: sol jaqta əieliniñ tuystary: on jaqta marqūmnyñ
tuystary. İerkekter men əielder tizelerin bügip şoqynuda, bəri derlik
i̇egilip jylap tūr. Ainala jarqyrap janğan şyrağdan. Aimaqtyñ
sviaşennigi men şirkeudiñ ənşileri bölmeniñ orta tūsynda, beti aşyq
tabyttyñ qasyna ornalasqan. Osynau ürim-būtaqty ülken əulettiñ otağasy
jəne qasyndağy ony birjolata məñgilikke jūtyp jibergeli tūrğan tabyt
körer közge auyr qazanyñ qaiğyly körinisin tanytqandai.
– Beu, meniñ marhabatty myrza törem, seni i̇eñ inabatty adamnyñ bilikparasaty da qūtqara almady ğoi, - dep zarlady jesir qalğan əiel,
doktordy menzep, - i̇endeşe būl qūdaidyñ būiryğy ğoi, seni qabyrğa menen
būryn əketip bara jatqan. İə, meniñ qolymdy süiispenşilik sezimmen
qysatyn ystyq alaqanyñ suyp barady! Men ömirlik serigimnen
aiyryldym, myna üi öziniñ qamqorşy iesinen aiyryldy, sen bizdiñ nağyz
jebeuşimiz i̇ediñ. Ətten! Seniñ aqyl-parasatyñ men artyqşa qadirqasietiñe bügin basynda menimen birge seni joqtap otyrğan jandardyñ
bəri tənti i̇edi, al seniñ jaidary da Uiañ mineziñdi tek men ğana biluşi i̇edim!
Jūbaiym-ai, qosağym-ai, qairan, bügin senimen, myna senimen məñgige
qoştasatyn boldym-au, bizdiñ qarağaştai tiregimiz-ai, meniñ jaisañ
myrzam-ai! Seniñ şarapatyñ men mahabbatyñ bərimizge, mağan da,
balalaryña da ortaq i̇edi, i̇endi bərimiz de sol əkeden aiyryldyq!
Jesir qalğan əiel küieuiniñ jansyz denesin qausyra qūşaqtap alyp,
onyñ suyq betin köz jasymen juyp, jyly i̇erinderimen qūşyp süiip
jatqanda, qyzmetkerleriniñ qosyla jamyrağan dauystary jaña ornağan
tynyştyqty qaitadan būzdy:
– Otağasy öldi!
– İə, dep olardy əiel qostai jöneldi, öldi bizdiñ qymbatty, süiikti
əkemiz; sol i̇edi ğoi bizdiñ jeitin nanymyzdy tauyp berip jürgen, biz üşin
i̇egin i̇egip, astyq jinap, mūñsyz i̇etip jürgen; sol i̇edi ğoi bizge jön üiretip,
ömirde adastyrmai alyp jürgen. Seni joqtamağanda kimdi joqtaiyn, jan
joldasym, köñilime bir qaiau tüsirmegen janaşyrym; sen qaşanda bizge
meiirban, ömirde qaisar, tözimdi jan i̇ediñ; seni i̇emdeimiz dep janyñdy
qinağan kezimizde de, periştem-au, sen qyñq i̇etpei, basalqy aityp i̇eñ:
"Jaraidy, balapandarym, būdan i̇endi paida joq", - dep bizdi jūbatyp i̇eñ;
al sonyñ aldynda birneşe künbūryn ğana: "bəri de jaqsy, dostarym!" dep
quantyp i̇eñ. Qūdireti küşti qūdai, ainalasy az-aq künniñ işinde üiimiz
quanyştan aiyrylyp, qūlazyp qaldy; kerer künimiz qaran boldy;
düniedegi i̇eñ artyq, i̇eñ adal, i̇eñ qadirli dep jürgen adamymyz köz jūmdy;
i̇endi sağan qandai diqan teñ keler, kün-tün demei tau aralap şarşasañ da,
üige jairañdap, jymiiä külip keluşi i̇eñ. Bərimiz seni janymyzdai jaqsy
köruşi i̇ek! Sen az künge ğana jol jürip ketseñ, üiimiz qūlazyp, jüdep
qaluşy i̇edi, sensiz biz dūrystap tamaq ta işpeuşi i̇edik. İendi qaitip kün
körermiz, seni qara jerdiñ astyna berip qoiyp; aq periştemizden köz
jazyp, seni kermei jüruge, qalai ğana tözermiz? Köru joq i̇endi i̇eşqaşan,
dostar! Köru joq i̇endi ony, bauyrlar! Köru joq i̇endi, balalarym meniñ!
Aiyryldy olar qamqor əkeden, bauyr bauyrdan, dos dostan aiyryldy; al
men sonyñ bərinen aiyryldym, üige iesinen aiyryldy!
Əiel i̇eliktiñ qolyn alyp, i̇eki tizesin bükti de, betine betin taqap kelip,
qolynan süidi. Qyzmetkerler üş dürkin qaitalap dauystady:
– Otağasy öldi!
Sol sətte ülken ūly şeşesiniñ qasyna kelip:
– Anajan, Sen-Lorannan kisiler keldi, olarğa şarap qūiu kerek i̇edi, dedi.
– Balam, - dep jauap qatqanda, jaña dauys qylyp zarlap otyrğan
şeşesi i̇endi jailap qana sabyrly əuenge köşken, - kiltterdi tauyp, üidiñ
i̇endigi iesi sensiñ, olarğa dəl əkeñ bardağydai yqylas tanyt, əke orny
oisyrap tūrmasyn... Tağy bir qarap mauqymdy basaiynşy, - dep əiel
joqtau sözin qaitadan jalğastyrdy. - Ətteñ, dünie! Sen meniñ
janasqanymdy sezbeisiñ, i̇endi oğan seniñ boiyñ jylynbaidy! İendigi bir
tilegim - seni aqtyq sapar aldynda jūbatyp qalaiyn: keudemde janym
tūrğanda sen meniñ jüregimdesin; sol jürekke sen ylği quanyş syilauşy
i̇ediñ, i̇endi sony i̇eske alyp qana, köñildi jūbatarmyn; seniñ jarqyn beineñ
osy bölmede məñgi sönbei tūrady. İə, jasağan meni özi alyp ketkenşe, sen
osyndasyñ. Qūdai qosqan qosağym, i̇esti osy sözimdi. Myna qasietti
tösegiñdi sol küiinde saqtauğa ant i̇etemin. Qaşanda būl tösekte birge i̇edik,
i̇endi ögeisip, salqyn tartyp, jalğyz qaldy. Sen kettiñ de, əieldiñ basyna
qonğan baqyttyñ bəri ūşty; üidiñ iesi, jardyñ jūbaiy, balalardyñ əkesi,
ömirlik serigim, süiikti jarym, qysqasy, bəri-bərinen aiyryldym.
– Otağasy öldi! - qyzmetkerler tağy da dauys qosyp jariiä i̇etti.
Osy dauysty özgeler de qostap küñirengen kezde tūl əiel böline
qystyrğan qaişysyn aldy da, būrymynan ūzyn bir uys şaşyn qiyp
alyp, öliktiñ qolyna qystyrdy. Jūrttyñ bəri tym-tyrys boldy.
– Būl qylyğy i̇endi qaityp küieuge şyqpaimyn degen niettiñ belgisi, dedi Benasi. Tuystarynyñ kütip tūrğany da osy bolatyn.
– Al osyny, meniñ süiikti əmirşim! əiel dausy dirildep osy sözderdi
aitqanda, barlyq jürekter tügel i̇eljiregen i̇edi. Adaldyqtyñ osy belgisin
meniñ antym dep qabylda da, qabiriñde saqta. Biz i̇endi məñgi-baqi birgemiz,
men seniñ ūrpağyñdy aialap ösiru üşin janyñdy jasartyp ötken
balalaryñnan ketpeimin. İesti osy sözimdi, ömirimdegi jalğyz qymbatym,
asyl jarym! Sen marqūm bolsañ da, meniñ əmirşim bolyp qalasyñ, seniñ
aruağyñdy ardaqtap, yrqyna könip ötemin!
Doktor Jenestany qolynan ūstap, özine qarai ikemdedi de, olar syrtqa
qarai bettedi. Birinşi bölmede jūrt lyq toly i̇eken, taudağy körşiles
qauymnan dos kisiler kelipti; jūrttyñ bəri ünsiz mülgip otyr; myna üidiñ
qaiğy-qasireti barşanyñ köñilin bilep alğan.
Benasi men ofitser tabaldyryqtan attai bergende, əldekimniñ ölgen
kisiniñ balasyna bergen saualy qūlaqqa şalyndy.
– Ol qaşan jan təsilim boldy?
– Men onyñ aqtyq demi bitkenin köre alğanym joq, - dep ağynan
jaryldy jiyrma bester şamasyndağy jigit. - Ol meni şaqyrğan i̇eken,
biraq men alysta i̇edim!
Söitti de, jigit i̇eñirep qūia berdi, sonsoñ sözin qaitara jalğastyrdy:
– Aldynda ğana ol mağan aitqan: "Ūlym, osy qazir seloğa jönelşi,
salyqty töleu kerek i̇edi; meniñ janazamdy şyğaryp jatqanda uaqyt ötip
ketedi, al biz būryn olai uaqytty ötkizip körgemiz joq ", - dedi. Osyny
aitqanda, boiy azdap jeñileigen boldy. Sonsoñ men ketip qaldym. Ol men
joqta qaitys boldy, oğan deiin i̇eşqaşan qasynan ketip körgen joq i̇edim.
– Otağasy öldi! - degen qyzmetkerlerdiñ dausy i̇estildi.
– Ətteñ! Ol öldi, biraq onyñ soñğy köz janary mağan būiyrmady,
aqtyq demine de men kuə bola almadym. Sonda salyq jaiyn nesine oilady
i̇eken baiğūs? Meili, bar aqşa küie bersin, üiden ketpeuim kerek i̇edi! Onyñ
soñğy ret baqyldyq aitqan sözine barlyq dünie-mal jeter me? Jetpeidi!
Alda, təñiri-ai! Əkeñ auyrsa, qasynan attap şyqpa. Əitpese jan ökinişi
ketpeidi oiyñnan.
– Beri qaraşy, dostym, - dedi oğan ofitser, - men ūrys dalasynda
myñdağan adamdardyñ qaza tapqanyñ kördim, sonda ajal olardyñ birdebireuiniñ balalary kelip qoştassyn dep kütip tūrğan i̇emes; sabyr i̇etiñiz,
jalğyz siz i̇emessiz!
– Biraq, meniñ əkem, taqsyr-au, i̇erekşe i̇edi ğoi, - dep jigit qarsy dau
aitty, - meniñ əkem sondai izgi adam i̇edi!
– Joqtau, - dedi Benasi, doktor i̇ekeui fermanyñ qyzmet bölimşelerine
qarai ketip bara jatqanda, - məiitti tabytqa salğanğa deiin basylmaidy, al
jesir qalğan əieldiñ dauys qyluy odan saiyn örşip, küñirene tüsetin
bolady. Şynyñda mūndailyq inabatty jūrtşylyq aldynda osylai
ağynan jaryla sūñqyldap söz aitu abyroiyna tek künədan pək əielder
ğana ie bolady. İeger jesir əiel əlde bir jerden jaza basyp kinəli bolsa,
būlai dep bir auyz söz aita almas i̇edi, əitpegen künde ol özin-özi
əşkerelep, özin-özi jazalağan bolar i̇edi. Qazylar aldyna öli men tiriniñ
osylai qatar kelip aryzdasuy degen tamaşa dəstür i̇emes pe? Əieldiñ
qaraly kiım kiıp, qara jamyluy bir apta ötkennen keiin, tağy da jūrt
jinalğan kezde bolady. Oğan deiin bir apta boiy tuğan-tuystar
marqūmnyñ bala-şağasynyñ qasynda bolady, solardyñ şaruasyn
biryñğailauğa kömektesedi, özderin jūbatady. Osynyñ özi adamnyñ aqyloiyna igi əserin tigizedi, teris isterden tejeidi, öitkeni jūrt jinalğan
jerde ərkim jūrttyñ ğaibat sözine iligip qalmaiyn dep abai bolady.
Aqyr-aiağynda, sol qaraly kiım kiılgen küni ölikke dūğa oqylyp, as
beriledi; tuğan-tuystary sodan keiin ğana tarasady. Osynyñ barlyğyna
zor mən beriledi, öitkeni üidiñ otağasy qaitys bolyp jatqanda oğan kelip
baqyldaspağan adamnyñ janazasyna i̇eşkim kelmegen de bolar i̇edi.
Osy tūsta əlgi i̇eki kisi fermanyñ qosalqy qyzmet bölimşelerine taqap
kelgen i̇edi, doktor
mal qoralarynyñ qalai jasalğanyñ körsetu üşin qoranyñ i̇esigin aşa
bergen.
– Baiqañyzşy, kapitan, bizdegi qora-köpsylardyñ barlyğy da dəl
osyndai qylyp bir ülgimen jasalğan. Tamaşa i̇emes pe, rasynda da?.
Keñ jailau qora-jaidy körgende, Jenesta tañ-tamaşağa qaldy siyrlar men būqalar qūiryqtaryn qabyrğağa berip, bastaryn beri qarata,
i̇eki qatardan tizilip tūr. Bir-bir malğa arnalğan jeke qorşaularynyñ ara-
arasy əjeptəuir alşaq: ağaştan aiqastyryp jasalğan torközderden
sūiaudai bolyp maldyñ müiizderi, jylt-jylt i̇etken közderi körinedi. İesi
bir kirip şyqqanda-aq bar maldyñ jai-küiin tegis köretindei. Jem-şöp
i̇erekşe ülgimen jasalğan jaima astau arqyly şöp qoradan tura ottyqqa
əkelip tüsiriledi, i̇eşqandai ysyrap joq. Qoranyñ jer i̇edenine töseniş
töselgen, ərbir tordyñ aralyğy tazalap sypyrylğan; auasy jeldetkişpen
tazartylyp tūrady.
– Qystygüni, - dep əñgimeleidi Benasi Jenestany qoranyñ işimen
jailap qydyrtyp jürip, jūrt myna alañdarğa otyrmaqqa jinalady da,
jūmysty birigip atqarysady. Jağalai üstelder qoiylady da, jūrttyñ
bəri kelip tegin jylynady. Qoi qoralar da dəl osyndai ülgimen jasalğan.
Siz aitsa senbessiz, al biraq mal degeniñ tərtipke oñai köndigedi i̇eken ğoi:
olar öristen qaitqanda talai ret baiqağanym bar. Ərbir siyr öziniñ tūraq
jaiyna qaşan ötetin kezin aiqyn biledi de, tüpkirdegi siyrlar ötip
bolğanşa kezegin kütip tūrady. Qarañyzşy! Ərbir maldyñ meken-jaiynda
oryn jetkilikti siyrdy i̇emin-i̇erkin sauuğa da, üstin tazartuğa da mümkindik
bar; i̇edeni bir jağyna qarai oiystyryp töselgen; maldyñ qi-saryğy tez
ağyp ketedi.
– Maldyñ qorasyna qarap, basqa jailardy da añğaruğa bolarlyqtai, dedi Jenesta. Jaramsaqsyz-aq aitaiyn: sizdiñ i̇eñbegiñizdiñ igiligi keremet
i̇eken.
– Būğan qol jetkizu oñailyqpen bolğan joq, - deidi Benasi oğan jauap
qaiyryp, biraq maldaryna qarasañyzşy!
– Aitary joq, siz beker maqtamaisyz iesin, - dep ofitser qostap jatyr.
– Al i̇endi, - dep jalğastyrdy sözin doktor, – būlar attaryna minip,
qaqpadan şyğa bergende, tötesinen tartyp, jaña köterilgen tyñ jerdiñ
i̇eginin köre keteiik, bizdiñ qauymnyñ Bos degen añğaryn11 aityp i̇edim ğoi
Sizge.
– Salt atty jolauşylar kelistirip baptalğan i̇egistik jerlermen birer
sağattai jürgen; Jenesta doktordy sol jerlerdiñ tamaşa öñdeluimen
qūttyqtady; olar attardyñ jürisine qarai birde əñgimelesip, birde sözdi
doğaryp kele jatyp, taudy ainalyp ötti de, selenge kelip tireletin
jerlerge qaityp oraldy.
– Keşe, - dedi Benasi Jenestağa qarai būrylyp, būlar jiñişke saidan
ötip, ken añğarğa şyqqan kezde, men sizge Napoleon qūlağannan keiin
əskerden qaityp kelgen soldatty körsetemin dep i̇edim ğoi. Baiqauymşa,
i̇endi birneşe qadam jer jürgennen keiin, biz ony jolyqtyramyz-au
deimin, anau köldiñ taudan aqqan būlaqtarmen ilesip kelgen şaiyndy
balşyğyn tazartyp jatqan sol kisiniñ özi bolsa kerek. Sizdiñ nazaryñyzdy
audara tüsu üşin, onyñ ömiri jaily aita ketken teris bolmas. Familiiäsy
Gondren. Myñ da jeti jüz toqsan i̇ekinşi jyly, on segiz jasynda,
jigitterdi əskerge alyp jatqanda, būl zeñbirek bölimşesine jazylğan.
Qarapaiym soldat, Napoleonnyñ İtaliiä joryqtaryna qatysady,
Mysyrda da bolady, Amen bitimi jasalğannan keiin Şyğystan qaityp
keledi; sonsoñ İmperiiä künderinde ol gvardiiäşy pontonşylar polkyna
auystyrylady da, ūzaq uaqyt Germaniiäda bolady. Aqyr-aiağyñda beişara
jigitti Resei soğysyna jiberedi.
– Biz tipti tuys bolyp şyqtyq qoi, - dep qaldy Jenesta, - men de
qatynasqanmyn ol joryqtarğa. Sondai kereğar aua raiynyñ keremetterine
tözu üşin temirdei myqty densaulyq kerek qoi. Qūdai aqy, Mysyr,
Germaniiä, Portugaliiä jəne Resei jerlerin şarlağan, söitip kelip, əli öz
aiağymen jürgen adamnyñ ömirine Alla Tağalanyñ özi kepildik bergen
şyğar-aq!
– İendeşe sondai i̇erdi i̇endi öz köziñizben köresiz, dep jalğastyrdy
əñgimesin Benasi. Soğysta talqandalu degenniñ ne i̇ekenin öziñiz bilesiz, ony
aityp jatpai-aq qūiaiyn. Bizdiñ soldat keiin əskerlerimiz ötken Berezina12
özeninen köpir salğan pontonşylardyñ işiñde bolğan ğoi, sonyñ alğaşqy
tireulerin bekitu üşin ol beluardan suğa tüsedi. Gondrenniñ aituynşa,
pontonşylardyñ qolbasşysy general Ebleniñ əskerleri işinde būl
jūmystan bas tartpağan qyryq i̇eki ğana i̇er jürek adam tabylady.
Generaldyñ özi de suğa tüsip, jañağylardy jigerlendirip tūrady;
ərqaisysyna myñ frankilik zeinetaqy alyp beremin, Qūrmetti legion
ordenin bergizemin dep köñildendiredi. Berezinanyñ suyna aldymen tüsken
jauyngerdiñ bir aiağyn sel jūlyp ketedi de, ile-şala özin de ağyzyp
əketedi. Būl ərekettiñ nemen bitkenin i̇estiseñiz, onyñ qandai azap-beineti
bolğanyñ da bile berersiz: Jañağy qyryq i̇eki pontonşydan jalğyz-aq
Gondren tiri qalğan ğoi. Otyz toğyzy Berezinadan ötken kezde qaza bolğan
da, i̇ekeui poliak lazaretinde jan tapsyrğan. Al bizdiñ soldat baiğūs
Vilnodan myñ segiz jüz on törtinşi jyly, Burbondar qaityp ornağannan
keiin ğana qaşyp şyğa alğan.
Gondren köziniñ jasyn tökpei aita almaityn general Eble qaitys
bolady. İeki qūlağy kereñ bolyp, özi əbden qaljyrağan sauatsyz köpirşi
i̇eş jerden ne paida, ne qorğanyş taba almaidy. Aqyry, qaiyrşylap,
Parijge jetedi ol, soğys ministrligindegi kenselerdiñ tabaldyryğyn
tozdyrady. Sondağy sūraityny baiağy uədeli myñ frankilik zeinetaqy
nemese Qūrmetti legionnyñ ordeni i̇emes, tek qana zapasqa jiberu; əskerdegi
jiyrma i̇eki jyl qyzmetten, qanşama i̇ekenin bir qūdaidyñ özi ğana biletin
talai joryqtardan keiin, būğan əbden haqysy bar i̇emes pe, biraq oğan sol
jyldar işindegi jalaqysynan da, jol şyğyndarynan da, zeinetaqydan da
tük timeidi: Solardyñ soñynda bir jyl salpaqtap jürip tük şyğara
almai, tipti bir kezde özi ajaldan qūtqaryp qalğan adamdardan da i̇eş qaiyr
körmei, bərinen tüñilgen de, öziniñ tağdyr-talaiyna moiynsūnğan; söitip,
osy öñirge qaityp kelgen.
Qazir osy atausyz qalğan qaharman aryq qazyp, ər tuazyna on sudan
maida alady. Qaida küi-batpaq bolsa sonda jüredi, "sondai şaruağa
merdigerlik alğanmyn" - deidi de, birde-bir qara jūmysşy təuekel
i̇etpeitin beinetke būl barady. Batpaqty qūrğatady, suarmaly alaptarğa
aryq tartady, söitip künine üş frank aqşa tabady. Qūlağy kereñ bolğan
soñ bet əlpetinde ne ajar bolsyn, ünemi tünergen qalpy, özi tabiğatynda
sözuar bolmağan adam, biraq jan düniesi bai!
Biz onymen jaqsy dos-jarmyz. Austerlin soğysynyñ jyldyq
merekelerinde, imperatordyñ tuğan küninde, Vaterloo tübindegi jeñilisti
i̇eske alğanda, ol mağan qonaq bolyp ketedi; sondai astardan keiin men oğan
bir napoleondor beremin; sol oğan üş ai şarapqa jetedi. Qart soldatqa
meniñ körsetken qūrmetimdi bükil qauym qostaidy; soğan dəm tatqyzuğa
bəri qūştar. Al özi namys üşin jūmys isteidi. Menen ülgi alğan jūrttyñ
bəri, tipti kez kelgen üi, oğan qoşemet körsetip, qonaqasyğa şaqyryp
tūrady. Men birde oğan jiyrma frankilik maida aqşany zorğa dep
alğyzğanym bar: İmperatordyñ sureti bar degen soñ ğana aldy. Özine
körsetilgen ədiletsizdik namysyna qatty tigen, biraq ol zeinetaqydan göri
Qūrmetti legion ordenin ala almai qalğanyña köbirek küiinetin tərizdi.
Köñilinde jalğyz-aq jūbanyş bar: manağy köpirler salynyp bitkennen
keiin general Eble tiri qalğan pontonşylardy imperatorğa aparyp
tanystyrğan ğoi, sonda Napoleon bizdiñ Gondren baiğūsty qūşaqtap,
keudesine basqan i̇eken; kim biledi, imperatordyñ sol meiiri bolmasa, būl
baiağyda-aq ölip qalar ma i̇edi, qaiter i̇edi; ol osy i̇estelikti janyña medet
tūtady jəne Napoleon qaityp keler dep ümittenedi; imperator öldi dep
i̇eşkim ony sendire almaidy; ol Napoleondy ağylşyndardyñ qolynda
tūtqynda dep oilaidy, sondyqtan ol, meniñ oiymşa, qazirgi saiahat şegip,
raqat tauyp jürgen ölermenderdiñ aqsaqalyn jai ğana öltire saludan
taiynbaityn siiäqty.
– Kettik! Kettik! manadan beri doktordyñ əñgimesin dymyn işine tarta
tyñdap kele jatqan Jenesta selt i̇etip ūiqydan ūianğandai dauystap
jiberdi. Kettik şapşañyraq, men ony köruge qūştarmyn.
Sonsoñ qos salt attyly sau jeliske salyp, jedeldete jürip ketti.
– İekinşi bir soldat bar, - dep Benasi tağy söz bastady, ol da ömirin
joryqta ötkizgen temirdei berik jandardyñ biri. Frantsuz soldattarynyñ
barlyğy siiäqty, onyñ körgen küni atys, aiqas bolğan, jeñisti de körgen;
köp qasiret şekken, biraq kiız pogonnan basqa iyğyna i̇eşteñe ilmegen. Özi
köñildi kisi, Napoleondy qūdaidai köredi, Valutina tübindegi şaiqasta
qolynan Qūrmetti legion ordenin alğan. Dofineniñ perzenti bolğandyqtan
barlyq iste tərtip saqtaidy, sondyqtan zeinetaqy alady, ordenge alatyn
qosymşasy tağy bar. Jaiau əskerdiñ jauyngeri bolğan būl jigittiñ
nyspysy Gogla, bir myñ segiz jüz on i̇ekinşi jyly Napoleonnyñ
gvardiiäsyna kiripti. Bir i̇esepten ony Gondrenniñ ekonomkasy dese de
bolady; bir hat tasuşynyñ jesiriniñ üiinde i̇ekeui birge tūrady, barlyq
tapqan aqşalaryn sol əielge beredi; izgi minezdi kempir baiğūs solarğa
baspana bergen, tamaqtaryn istep bergen, kiındirgen; janaşyr
tuystaryndai kütken. Gogla derevniağa poşta tasidy. Qyzmeti sondai
bolğan soñ, kantonda bolyp jatqan jañalyqtardyñ bərin sol biledi;
sondyqtan jūrt jinalğan jerdegi söilegiş atanğan tilbezer; Gondren ony
keremet tapqyr, qu köredi. Gogla Napoleon jaiynda əñgime aitqanda, būl
ony i̇erniniñ jybyrlauyna qarap tüsinedi. İeger bügin keşke, ədettegidei
meniñ bir saraiyma jūrt otyrmaqqa jinalyp, bas qosa qalsa, biz
baiqausyz aralaryna kirip ketemiz; söitip, men sizdi qyzyqqa batyramyn.
Mynau qazyp jatqan sonyñ aryğy, biraq meniñ pontonşy dosym
körinbeidi būl arada.
Doktor men ofitser ainalany köz toqtata şolyp şyqty; al myna
jerde jairap, onyñ küregi, ketpeni, təşke arbasy jatyr; üime
topyraqtyñ arasynda Gondrenniñ üstine kiıp jürgen soldat kürtesi
körinedi, biraq tastaq joldyñ boiynda özi qara körsetpeidi; jol dep
tūrğandary jol da i̇emes, jai ənşeiin irelendegen jyraqana,üstinen şöp
ösip ketken; astynan syldyrap jaidaq su ağatyn boluy kerek.
– Ol osy mañda bir jerde boluy kerek. İei, Gondren! - dep dauystady
Benasi.
Sol kezde Jenestanyñ baiqağany, üieme topyraqtyñ ar jağyndağy
būtalardyñ arasynan seldirep şyqqan temekiniñ tütini bilinedi i̇eken,
doktorğa sony nūsqady; ol tağy da dauystady. Səlden keiin pontonşy
basyn qyltityp qarady da, merdi tanyp, jiñişke soqpaqpen tömen qarai
tüsti.
– İei, qart! - dep aiqailady oğan Benasi, i̇eki alaqanyñ dabylğa ūqsatyp
döñgelete qalqalap, mineki, tuysyñ keldi sağan sonau Mysyrdan, senimen
tanyspaqşy.
Gondren basyn joğary köterip alyp, Jenestağa ūzaq uaqyt qadala
qarap qaldy; qai jaqtan pəle kelip qalady dep qaupeilegen qart soldattyñ
əkki közqarasy i̇edi. Bir kezde onyñ qyzyl jolaq orden belgilerin kördi de,
ofitserge ünsiz səlem qyldy.
– Kişkentai kapral tiri bolğan da, dep aiqailap söiledi oğan Jenesta,
sen orden de alatyn i̇ediñ, zeinetaqyğa da qarq bolatyn i̇ediñ, öitkeni sen
qazirgi epolet tağyp taltañdap jürgender men myñ da segiz jüz on i̇ekinşi
jyldyñ qaraşa aiynda özenniñ oñ jaq jağalauyna ötip ülgergenderdiñ
talaiyn ajaldan araşalap qaldyñ ğoi. Ətteñ, dostym, -dedi ofitser tağy
da; söitti de özi attan tüsip jan jüregi i̇eljirep kelip, Gondrenniñ qolyn
qysty, ətteñ, men əskeri ministr i̇emespin.
Pontonşy şal osy sözderdi i̇estigende tūla boiy qalşyldap ketti de,
izinşe basyn tömen salbyratyp jiberdi, sonsoñ asyqpai qorqorynyñ
külin qağyp, qaltasyna salyp alğannan keiin tilge keldi:
– Men özimniñ boryşymdy atqardym, ofitser myrza, tek basqalar ğoi
atqarmai ketken; solar - meni qorlağan. Qağaz sūrady menen! "Qaidağy
qağaz? - deimin men olarğa, - jiyrma toğyzynşy biulleten13 bar ma? - sol
meniñ qağazdarym!"
– Əli de izden, jarqynym. Qazir, qoldauşyñ bar bop tūrğanda sözsiz
ədildikke jetesin.
– Ədildik deidi? - qart pontonşy osy sözdi tiksinip aitqanda, dəriger
men ofitserdiñ de aza boilary tik tūrğan.
Bərinde de ün joq, i̇eki jolauşy Napoleonnyñ bir kezde üş ūrpaqtan
iriktep alğan bolattai berik legionynan qalğan osy bir jaryqşaqqa qarap
qalğan. Gondren qirasa da berilmegen jeñimpaz joiqyn əskerdiñ şyn
mənisindegi jarqyn ülgisi i̇edi. Şaldyñ boiy tyğynşyqtai ap-alasa, al
keudesi talystai, jauyryny qaqpaqtai; jelqaqty bolyp, əjim basqan
betinde jybyr-jybyr i̇etip bülkildep tūrğan būlşyq i̇etterinen jauynger
aibynynyn izi aiqyn tanylady. Tüsi suyq, jazyq mañdaiy beine bir
mərmər tastan qaşalğandai; al biraq sūiyq şaşynyñ jidip ər jerde bir
şaşyrağan aq şulan taldaryn qaljyrağan bastyñ qūiqasy əzer köterip
tūrğandai i̇edi; kerisinşe, jündes qoldary men kenep köileginiñ aşyq
jağasynan qylşyğy būrqyrağan keudesinde əli de köp qairat saqtalğan.
Özi de qisyq aiaqtaryn qaqqan qazyqtai tapjyltpai, qasqaia qarap tūr.
– Ədildik deisiz be? - dedi ol əlgi sözin qaitalap. Ol bizdiñ ağaiynğa
būiyrmağan nərse! Bizde sottyñ pristavtary joq, bizdiñ sybağamyzdy
daulap jüretin adam tabylmaidy būl aradan. Al myna jelqapty toltyru
kerek, dedi de, öziniñ qarnyñ özi nūqyp qaldy, sondyqtan bizde basqağa
uaqyt joq. Keñselerde būğyp alyp, boi jylytyp otyrğan töreşikterdiñ
qūrğaq sözine qaryn toimaidy, sondyqtan men ortaq qazannan nesibeles
bolaiyn dep osy arağa qaityp oraldym, osyny aitty da, ol küregimen
batpaqty bylş i̇etkizip ūryp qaldy.
– Būğan tözuge bolmaidy, qart joldas, - dedi Jenesta. Men öz ömirim
üşin sağan qaryzdarmyn, sondyqtan sağan septesin qolymdy ūsynbasam,
qadir bilmes naisap bolyp şyğar i̇edim. Men bilemin ğoi, Berezinanyñ
köpirlerinen qalai ötkenimdi, sony ūmytpağan
talai darqan jigitterdi de bilemin. Solar da mağan ün qosar, söitip,
otan seniñ siñirgen i̇eñbegiñdi laiyğymen bağalaityn bolar.
– Bonapartşyl degen ataqqa qalasyz! Odan da būl iske aralaspañyz,
ofitser myrza. İendi bəribir, men itşilep kelip tylğa jettim de,
jarylmağan bombağa ūqsap, jerdiñ astyna kömildim. Biraq bir nərseni
i̇eskermeppin. Tüiege minip qūmdy şölden ötkende de, Məskeudegi örttiñ
jalynyña qaqtalyp tūryp, şarabyna i̇erin tigizgenimde de mynau ata-anam
otyrğyzğan ağaştardyñ tübine kelip ölerimdi bilmeppin, - dedi de, ol öziniñ
şaruasyna kirisip ketti.
– Qaitsin, baiğūs şal, - dedi kübirlep Jenesta, onyñ ornynda men
bolsam da osylai ister i̇edim; əkemiz bizdiñ kelmeske ketti.
– Taqsyr, i̇endi ol dərigerge qarap söiledi, myna kisiniñ könbistigi mağan
öte auyr əser i̇etti; ol üşin meniñ qandai qinalğanymdy özi bilmeidi ğoi,
meni de sol altyndağan jaltyraq mundir kiıp alyp, soldattyñ jai-küiin
oilamaityn oñbağandardyñ birine jatqyza saldy-au, sirə.
Ol atyn keiin qarai kilt būrdy da, baryp pontoşynyñ qolyn ūstap
alyp, tura qūlağyna aiqailady:
– Myna meniñ keudemde jarqyrap tūrğan, bir zamandarda ar-namystyñ
belgisi bolğan ordendi auzyma alyp ant i̇eteiin, adam qolynan keletin
isterdiñ bərin isteiin, qaitkende de sağan zeinetaqy alyp bereiin,
ministrdiñ qanşama qol sermegenine de köneiin, tipti koroline, dofinine
tağy basqa əulielerge deiin baraiyn!
Osy sözderdi i̇estigende, Gondren şaldyñ tūla boiy qalşyldap ketti,
ol Jenestağa qadala qarap tūryp:
– Sonda siz öziñiz de qatardağy soldat boldyñyz ğoi? - dedi.
Ofitser basyn izedi. Sol kezde Gondren i̇eki alaqanyñ ysqylap tūryp
kelip, Jenestanyñ qolyn aldy da, myqtap qysyp tūryp, tağy söiledi:
– General myrza, men sol joly suğa tüskende, armiiä üşin ömirimdi
qūrban i̇eteiin dep i̇edim; küni büginge deiin tiri jürsem, ol da qūdaidyñ
bergeni i̇eken. Al i̇endi, taqsyr, meniñ sözime qūlaq qoiyñyz, imanymdy
üiirip tūryp aitaiyn: Ana kisini keudege iterip tastağannan keiin, men
dünieniñ bərinen bezgenmin. Amal qaisy, mağan osy jerdi būiyrtqannan
keiin, — dep ol kekesinmen aiağynyñ astyndağy jerdi nūsqady, — men
özime tiısti jiyrma myñ dollardy, bylaişa aitqanda, tirnektep alyp
jürmin.
– Jaraidy, dostym, - dedi Jenesta Gondrenniñ izgi jandylyğy men
keşirimşildigine qairan qalyp, al biraq meniñ myna syiymdy aluğa qarsy
bolmassyñ.
Osy sözdi aitty da, ofitser öziniñ keudesin nūqyp körsetip,
pontonşyğa i̇eljirep qarap tūrdy; sonsoñ atyna yrğyp minip, Benasimen
birge jele şoqytyp jürip ketti.
– Ökimettiñ qataldyğy kedeilerdi bailarğa qarsy soğysqa aidap
salady, - dedi doktor. -Belgili bir uaqyt şeñberinde ökimet biligi senip
tapsyrylğan adamdar özderiniñ halyq jöninde jasağan ədiletsiz isteriniñ
sözsiz saldary jaiynda i̇eş uaqytta baiyptap oilanğan i̇emes. Ras, kedei
adam öziniñ künköristik nanyñ tauyp jep jürgendikten, ūzaq uaqyt kürese
almaidy, biraq ol zar şekken barlyq jürekterden ündestik tabady.
Zañsyzdyqtan japa şekken bir adamnyñ zary sol zañsyzdyqqa narazy
bolyp jürgen barlyq adamdardyñ zaryna köbeitiledi, söitip, aşytqy
būrqyrai bastaidy. Biraq būl da i̇eşteñe i̇emes, osydan jinala kelip, i̇eñ
ülken zūlymdyq tuyndaidy. Ədiletsiz qylyqtar qoğamnyñ joğarğy
jağyna qarsy halyqtyñ bulyqqan öşpendiligin örşite tüsedi. Sol
sebepten de burjua kedeidiñ jauy, ol mūny zañnan tys qūiady, aldapsulaidy, ūrlap-qorlaidy. Kedei üşin ūrlyq qylmys i̇emes, zūlymdyq i̇emes,
kek. İeger bilikşi ədildik körsetudiñ ornyña kişkentai adamdarğa qiiänat
jasaityn bolsa, olardyñ özderi jeñip alğan qūqyqtaryn aiaqqa basatyn
bolsa, onda sol qaiyrşylyqqa ūşyrağan aş-aryq adamdardan öz
talaiyna bağyp, özgeniñ menşigin qūrmette dep qalai talap i̇etuge bolady?
Mağan jañağy Gondrenge beriluge tiısti myñ frankilik zeinetaqyny kense
qağazdarynyñ tozañyn qağyp otyratyn bir lauazymdy i̇egeuqūiryq
paidalanyp otyr-au degen oi kelgende, tūla boiym türşigip ketti. Al
osydan keiin qaiğy-qasiret degennen tük habary joq bireulerdiñ halyqty
tym kekşil dep kinəlaitynyñ qaitersiñ! İeger ükimet jeke adamdarğa
raqattyñ ornyña azap əkeletin bolsa, ondai ükimetti qūlata salu səti
kelgende op-oñai jüzege asady; halyq odan kegin alğan bolyp şyğady.
Memleket adamy kedeilerdiñ jağdaiyna ylği da sot ədildiginiñ közimen
qarauğa tiıs; öitkeni ol tek kedeiler üşin ğana jasalğan!
Būlar selenniñ işine kirip, köşemen kele jatqanda, qarsy aldarynda
aiaqtaryn ilbip basqan köri şal men qasyndağy kempirin közderi şaldy.
Şaldyñ buyndary tartylyp qalğan boluy kerek, i̇eski şərkei kigen
aiaqtaryn süirete basyp, zorğa ketip barady. İyğynda asyp alğan dorbasy
bar, odan ər türli aspap-saimandardyñ bastary qyltiyp körinedi;
Keibireuleriniñ kir-kir, mai-mai bolğan saptary soraiyp tūr; dorbanyñ
i̇ekinşi bir jartysynda nan, birneşe domalaq jua, jañğaq sekildi tağamdar.
Şaldyñ aiaqtary qisaiyp ketken. Özi de bükireiip, jūmys üstinde
otyra-otyra beli əbden büktelip qalğan, ūzyn taiaqqa süienip zorğa
jyljidy. Syrtynan juan jippen köktegen, jalpaq jiekti, kün qaqty
qalpağynyñ astynan appaq şaşy şaşyrap körinedi. Üstindegi qatqyl
kenepten tigilgen kiımi ala-qūla jamaudan tüsin özgertip, şūbar-ala bolyp
ketken. Düniedegi barlyq zattardyñ saldama tamtyğy işindegi i̇eñ
aianyştysy qartaiğan adamnyñ saldamasy bolsa, myna qarttyñ basynda
sonyñ barlyq bişaralyğy tügel bar i̇edi. Qasyndağy əieliniñ basynda i̇eş
adam tüsinip bolmaityn bir kepeş, onyñ üsti-basy da qomyt, biraq denesi
şalynan göri tikşildeu, arqasynda tañyp alğan jūqalau sopaqşa qyş
qūmyrasy bar, ony i̇eki qūlağynan belbeu ötkizip, myqtap bekitipti.
Arttarynan kele jatqan at tUiaqtarynyñ tyqyryn i̇estip, keiin qarai
būryla qarağan i̇eki jaiau Benasidi tanyp toqtai qaldy. Olarğa köz
toqtatyp qaraudyñ özi bir qasiret i̇edi; ömir boiğy jūmystan əbden diñkesi
qūryğan şal jəne onyñ aiyrylmas serigi, ol da jarymjan, i̇ekeuiniñ de
bet-ajarlary künge, ystyq-suyqqa əbden qaqtalğan, bet-auyzdaryn aiğyzaiğyz əjim basyp, tabiği tūrpattarynan tük qalmağan.
Osynau qart pen qariiänyñ ömir tarihy olardyñ bet əlpetinde osylai
jazuly bolmasa da, ony türlerine qarap-aq anyqtauğa bolar i̇edi. Olar bükil
ömirlerinde qol ūstasyp birge jūmys istegen, qol ūstasyp birge qasiret
şekken; köptegen qasiret pen azdağan quanyşty birdei bölisken:
tūtqynnyñ qarañğy zyndanğa boi üiretetini siiäqty, būlar da özderiniñ
qaseki tağdyrlaryna i̇etterin üiretken; tūla boilary tūnyp tūrğan aq
jürektik. Bet-ajarlarynan izgilik pen aqpeiildiliktiñ nūry şaşyp tūr.
Özderimen jaqynyraq tanysa kelgende, olardyñ mañdaiyna jazylğan
kedeiliktiñ tañbasyna köldeneñ kisi qyzyğarlyqtai i̇edi. Bet əlpetterine
qarap tūrsañ, bastarynan keşken qasiretti aitpai-aq tanisyñ, biraq soğan
mūqalmağandary jəne anyq baiqalady.
– Al, qalai, Moro atai, əli de jūmysqa qūlşynyp jürsiz be?
– İə, Benasi myrza. Ölip qalmai tūrğanda, sizdiñ əli de i̇eki-üş
tobylğyly təlimiñizdi jyrtyp bermekpin, - dep əzildegende, şaldyñ qara
közderi jainap ketken-di;
– Myna əieliñizdiñ arqalap əkele jatqany şarap i̇emes pe? Jan
tynyştyğyn oilamaityn bolsañyzdar, əiteuir şarap işip tūrğaisyzdar.
– Jan tynyştyğy deisiz be? Jannyñ jabyrqauy ğoi ol! Kün közinde
tūryp, bir jaña öskinniñ betin arşysañ, kün közi men auadan boiğa quat
daridy. Al osynyñ özi - nağyz şaraptyñ tūrğan jeri; taqsyr, sol
şarapty Kurteil meri myrzadan sizdiñ marhabatyñyzben tegin alyp
jürgenimizdi men bilemin. İe, qalai qulyqqa salsañyz da, bizdi aldai
almaisyz.
– Al, qoş bolyñyzdar. Şanferliudiñ
jatyrsyzdar-au, şamasy, bəibişe, solai ma?

telimine

qarai

bara

– İə, taqsyr, keşe keşkilik bastağanbyz.
– Səttilik tileimin, - dedi Benasi. Osy tauğa qarağanda, özderiñiz de bir
ləzzat alatyn şyğarsyzdar: tügeldei özderiñiz jyrttyñyzdar ğoi.
– Öitpegende şe, taqsyr, dep jauap qaiyrdy qariiä. Bizdiñ i̇eñbegimiz.
Bir üzim nanğa tūratyn i̇eñbek siñirdik!
– Kördiñiz be, - dedi Benasi ofitserge qarap, i̇eñbek i̇etu, jer öñdeu
kedeilerge memlekettiñ berip qoiğan rentasy osyndai. Qareketsizdikti
nemese qaiyrşylyqty şal özine masqaralyq dep sanar i̇edi. Ol aşyq
dalada, kün köziniñ astynda qolyna ketpenin ūstap jatyp ölgendi qalar
i̇edi. Rasynda da, qaisar şal! Ol ylği jūmys üstinde bolatyn, sol jūmys
birte-birte onyñ ömirine ainalyp ketti, al biraq ol ölimnen de
qoryqpaidy, öziniñ közqarasynda tereñ filosofiiälyq sipat bar i̇ekenin
sezbeidi. Diqandar üşin, batraqtar üşin qysqasy, bükil ömir boiy i̇enbek
i̇etip kelip, qartaiğan şağynda aş-jalañaş, qaiyrşy bolyp öletin barlyq
adal nietti şarualar üşin myna bizdiñ kantonda baspana jasau kerek degen
oiğa meni itermelegen naq osy, Moro şal bolatyn.
Taqsyr, meniñ osy jerden baiyiyn degen oiym bolğan joq, onyñ
mağan tükke de keregi joq. Öziniñ barlyq ümitin üzgen adamğa köp nərse
kerek pe, sirə? Ömir degenin tek jalqaular men jatyp-işerler üşin ğana
qymbatqa tüsedi, öitkeni būl əleumettik ūrlyqqa jatady. Napoleon özi
qūlağannan keiin, onyñ kütimine jūmsalatyn şyğyndar jöninde talas
tuyp jatqanyñ i̇estigende aitqan i̇eken: meniñ tūrmys qajetime bir at pen
künine bir ekiu bolsa jetedi dep. Men osy jerge kelip ornalasqannan keiin
aqşadan bas tartqan i̇edim, al sodan bylai men aqşanyñ qanşalyqty
əluetti i̇ekenin bildim; i̇eger özin bireulerge jaqsylyq istegiñ kelse aqşa
qajet i̇ekenin bildim. Sonymen, men özimniñ üiimdi üi-küisiz beişara
qarttarğa baspana retinde paidalansyn degen ösiet qaldyrdym; onda Moro
siiäqty ör-kökirekterden basqa mūqtajdar özderiniñ qalğan ömirlerin
ötkizulerine bolady. Sonsoñ meniñ jerim men diırmennen tüsetin toğyz
franki kiristiñ azyn-aulağy qystyñ qatal künderinde kantondağy i̇eñ kedei
otbasylaryna kömek körsetu üşin jūmsalady. Mūnymen şūğyldanatyn
mekeme munitsipalitet kenesiniñ baqylauynda bolady, al onyñ
qamqorlyğyna men kiureni tağaiyndağym keledi. Söitip, meniñ būl jerde,
osy kantonda köldeneñnen tapqan bailyğym basqa i̇eşqaida ketpeitin
bolady.
Mūndai baspananyñ jarğysy meniñ jazba ösietimde aitylady. Ony
i̇egjei-tegjeilep aitsam, ərine, sizdi zeriktirip alarmyn; biraq men myna
bir jaitty atap aitqym keledi: men barlyq jağdaiatty i̇eskerdim-au dep
oilaimyn; i̇eñ arğysy qolöner men ğylymğa ikemi bar balalardy oqytuğa
qauymnyñ öz mümkindigi boluy üşin aqşalai saqtyq qor jasadym.
Sonymen, özim bastağan örkeniet isi men ölgennen keiin de jalğastyryla
beredi.
Kördiñiz be, kapitan Bliuto, bir igilikti isti oiğa alğan bolsañ, jan
dünieñ soñy aiaqsyz qaldyrtpaidy. Tərtip pen təmamdylyqqa ūmtylys
jaqsy bolaşaqtyñ i̇eñ senimdi kepili. Qane, jolda köp ainalşyqtai
bermeiik, men tağy da bes-alty nauqasty baryp köruim kerek.
Būlar birşama uaqyt ünsiz jürdi, sonsoñ bir kezde Benasi jol serigine
qarap küldi:
– Bərekeldi, kapitan Bliuto, men sizdiñ sūrağyñyzğa i̇eligip, sauysqanşa
şyqylyqtai berippin ğoi, al siz öz ömiriñiz turaly ləm demeisiz;
şyndyğynda ol öte qyzğylyqty bolar. Sizdiñ jasyñyzdağy soldat ömirde
talai kepti bastan keşken-aq şyğar, sonyñ əñgimesin baiandasanyz.
– Ne əñgimeleitini bar, - deidi Jenesta, meniñ ömirim əskerdegi ömir.
Barlyq əskeri adamdardyñ tirligi bir qalypta. Meniñ ülken atağym bolğan
joq, kədimgi qylyşpen şabu nemese şabylu, basqalar siiäqty men de
söittim. Napoleon qalai qarai bastasa, solai qarai i̇ere berdik: imperator
gvardiiäsy i̇erekşe i̇erlik körsetken şaiqastardyñ barlyğynda aldynğy
şepte jürdik. Ol jūrttyñ bərine belgili jait. Atyñdy kütu, keide
aştyqtan üzdigip, şölden qatalau, qajet bolsa qandasyp aiqasu, mineki,
soldattyñ ömiri degen. Bar bolmysy sol ğana.
Keide bizdiñ ağaiyndardyñ aiqastağy nətijesi tipti attyñ tağasyna da
bailanysty bolady, sol dūrys bolmasa da polete ūrynuyñ op-oñai! Al
jalpy aitqanda, men talai i̇elderdi kördim, köbinen köz aldymda i̇eles qana
qaldy, men ölimniñ de talaiyn kördim nətijesinde öz ömirimniñ qadiri
ketip qalğandai.
– Degenmen, i̇erekşe bir qiyn jağdaiğa tap bolğan kezderiñiz de bar
şyğar, öz basyñyzğa tikelei qauip töngen bir jaittardy i̇estu qyzyq-aq
bolar i̇edi.
– Bəlkim, solai da şyğar.
– Öziñizdiñ i̇esiñizde ūmytylmastai bolyp saqtalyp qalğan bir oqiğany
aityñyzşy. Qoryqpai-aq qoiyñyz! Tipti bir i̇eren i̇erligiñiz turaly
aitsañyz da, mende sizdi maqtanyñqyrap ketti-au degen oi atymen
bolmaidy. Senip aitqan syry syrtqa şaşylmas dep oilağan adamyna:
"İə, men solai istep i̇edim!" - dep ağynan jarylsa, i̇eşqandai ağattyğy joq.
– Jə, solai-aq bolsyn. Öte bir şetin oqiğa jaiynda aitaiyq– keide
küni osy uaqytqa deiin sonyñ ökinişi özekti örteidi. On bes jyl boiy
soğysqanda, men tek qorğanu qajet bolğan jağdaida ğana kisi öltirdim. Biz
aldyñğy şeptemiz, şabuyldap kelemiz; aldymyzda jau, i̇eger biz ony
jairatpasaq, ol bizden rūqsat sūrap tūrmaidy, qanğa būiaidy: demek. özin
qūrymaiyn deseñ, ony qūrt– sonda ğana seniñ aryn taza.
Biraq, taqsyrym meniñ, meniñ bir jigitti tym kezdeisoq jağdaida
jairatyp salğanym bar. Sol qylyğymdy oiğa alğanda jüregim tipti i̇ezilip
ketedi: sondağy öliktiñ būzylyp ketken öñi əli künge deiin közime i̇elestep
tūrady. Öziñiz törelep köriñiz... Məskeuden keiin şeginip ketken kezimiz.
Ūly armiiä degen ataq qaida qalğan?! Ögizdei öñkildep qaşyp kelemiz.
Tərtip pen tudan birjola aiyrylğanbyz! Ərkim özinşe qoja,
imperatordyñ öz üstemdigi bitkenine köz jetkizgeni de osy tüs deuge
bolady.
Berezinadan ötip, Studianka deitin derevniağa i̇entelep kelip kirdik: bireu
qyrmanğa, bireu myjyraiğan üişikke lap berip, bireu ūradağy kartopqa,
bireu qyzylşağa tap berip jatyr. Baspana, tamaq degendi köz körmegeli ne
zaman; al myna jer bir keñ jailau. Alğaşqy kelgender, ərine, bərin
jylan jalağandai jep bittirgen. Men soñğylardyñ biri bolyp jetkenmin.
Biraq tamaqty oilauğa da şama joq, ūiqy qysyp barady. Köz aldymda bir
jabyqqyrman körindi kirip barsam, jiyrma şaqty adam jatyr, öñkei
generaldar, ofitserler, ər türli şenniñ adamdary, aitary joq, ylği i̇eñbegi
siñgen adamdar: Jiuno, Narbonn, imperatordyñ adiutanttary qysqasy,
armiiänyñ barlyq betke şyğarlary osynda. Būl jerde qatardağy
soldattar da bar; olar da, meili Frantsiiänyñ marşaly kelse de,
astaryndağy tösenişin berer i̇emes. Bos oryn joq, bireuler qabyrğağa
süiene, aiaqtarynan tik tūregelip ūiyqtap tūr, bireuler aiaq astynda, jerde
ūiyqtap jatyr; bəri de bir-birine jabysa būiyğyp qalğan; sondyqtan men
i̇eş jerge synalap kire almadym. Sol sereigen adam denelerin basa-köktep
attap kelemin; bireuler ūrsysyp jatyr, bireuler tipti ün şyğarmaidy;
syrtqy sypaiylyqty bylai qoiğanda, tipti zeñbirektiñ dobynan da
aiyldaryn jiiär i̇emes.
Baiqaimyn, jappa qyrmannyñ töbesiniñ astynda əldeqandai bir
söreler baiqalady, soğan köteriluge i̇eşkimniñ batyly barmady ma, əlde
şamalary kelmedi me, əiteuir i̇eşkim köterilmeidi; dereu soğan köterildim
de, sol jerge jailasyp jatyp, aiağymdy sozyp jiberdim, i̇endi tömenge
qaraimyn bəri de sereiip, jairap jatyr. Būl bir öte köñilsiz körinis i̇edi,
biraq soğan qarap jatyp, qarqyldap külip jibere jazdadym. Bireuler
aptyğyp, üsigen səbizdi kemirip jatyr, al generaldar bolsa, jyrtyq-tesik
oramaldardy bürkenip alyp, kör-kör i̇etedi.Şyrşanyñ maiynan ağyzğan
şyrağdan öleusirep janyp tūr; osydan i̇ert ketse de, i̇eşkim tūregelip
söndirer i̇emes.
Şalqamnan jailasyp jattym da, ūiqyğa ketip bara jatyp, közimdi
aşsam, qyrmannyñ töbesin japqan beldik taqtai i̇eptep qozğalatyn siiäqty,
iə, şyğystan batysqa qarai qozğalyp, aqyryn ğana jyljyp ketip barady.
"Myrzalar, dep saldym aiqaidy, qarañdar anau töbedegi beldikke, bireu
sony suyryp alyp, otyn qylmaq! Qazir üstimizge qūlaidy, bərimiz de
astynda qalyp ölemiz!" degende jan dausym şyqty. Biraq, bar ğoi taqsyr,
i̇eşkim selt i̇etken joq, ūiyqtağandary ūiyqtai berdi, al jañağy birdeñeni
jegenderi de miz baqpady, auyzdaryn maljañdatyp şainai berdi. Qaitpek
kerek, jyly ornymnan türegelip, jerge tüsuge tura keldi. Bireu kelip
ornyma jatyp alsa da ne isteiin, myna jatqan ataqtylardy qūtqaryp qalu
kerek qoi. Syrtqa şyğyp, qyrmandy ainala qarasam, i̇eñgezerdei bireu,
Viurtembergtiki bolu kerek, qyrmannyñ tebe taqtaiyn suyryp alğaly
jatyr.
"İei, i̇ei!" - dep aiqailap, qolymmen "toqtat!" degen belgi berip i̇edim. Ol
özinşe aiqailady: "Ueh mir aus dem Uesicht, oder ich schlad dich todt!"14- ə,
solai dediñ be?! Ke mir aus dem gezit15 dedim men de. - Ol bola qoimas!"
Söitim de jerde jatqan onyñ myltyğyn köterip alyp, nemisti tūrğan
jerinde sulatyp saldym. Söittim de, ornyma qaita kelip jatyp, ūiyqtap
kettim. Mineki, bar bolğany osy.
– Joq, būl köpti qūtqaru üşin istelgen zañdy qorğanys qoi; sizdiñ
öziñizdi kinəlaityn is i̇emes, dep qarsy dau aitqan Benasi.
– Al, biraq anau myrzalar keiin meni i̇eseñgirep jürip istegen isi ğoi
dep, - kelemej qylğandary bar, dep Jenesta sözin jalğastyra berdi;
i̇eseñgireu me, əlde basqa ma, biraq solardyñ köbi qazir bir-bir səuletti
saraida būla bolyp tūryp jatyr, oilarynda alğys degennen tük nyspy
joq.
– Siz ony alğys atty qymbat ötem üşin jasağan joqsyz ğoi, solai i̇emes
pe? - dep küldi
Benasi. – Mūnyñ özi de ösimqorlyqtyñ bir türi ğoi.
– İə, men ony jaqsy tüsinemin, - deidi Jenesta tağy da, - bir paidasy
üşin istelgen is bolsa, onyñ izgilikti məni dereu joiylyp ketedi;
sondyqtan ony əñgimelep aityp jatudyñ özi de maqtannyñ bir türi bolyp
şyğady, būl jañağy alğystan da beter nərse. Al i̇endi nieti adal adam osy
jaiynda aitpağan bolsa, onyñ jaqsylyq jasağan qaryzdar adamy odan
saiyn bezere beredi. İendeşe jūrttyñ bəri ünsiz otyrğanda, ondai ülgi
qaidan kelmek? Al manağy baiğūs pontonşy frantsuz əskerin qūtqaryp
qalsa da, osyny jūrtqa jariiä i̇etip, özim bir paida tabaiynşy degen oi
onyñ basyna kirip te şyqpağan. Jə, sol bişara mülde jarymjan bolyp
qalsa, öziniñ ar-Uiatymen bir üzim nan taba alar ma i̇edi, sirə?.. Osyğan jauap
beriñizşi, filosof!
– İə, ras, moralğa kelgende, dünieniñ bəri şartty bolyp ketedi, deidi
Benasi. Biraq būl öte qauipti oi, özimşildikke beiim adam ar-Uiat məselesin
öz paidasyna qarai ikemdep ketui mümkin. Beri qarañyzşy, kapitan,
moral ūstanymdaryna sözsiz moiynsūnğan adam olardan auytqyğan
adamnan joğary tūrmai ma, tipti osyny qajettikten istegen künde de? İeger
bizdiñ sol pontonşymyz jarymjan bolyp qalyp, aştan ölse de, ol öziniñ
ūlylyğymen Gomerge ūqsamas pa i̇edi? Adamnyñ ömiri, söz joq, izgilikke de,
danalyqqa da birdei syn, öitkeni jañağynyñ i̇ekeui de mahşarğa kerek.
Izgilik te, danalyq ta men üşin tūraqty qūrbandyqtyñ i̇eñ tamaşa körinisi
bolyp tabylady, sonyñ ülgisin pendelerge Aisa paiğambar körsetpedi me?
Danalyq dünieni ağartyp jürgende kedeişilik köredi, al izgi nietti adam
özin jalpynyñ igiligi üşin qūrban i̇etip jürgende jaq aşyp ündemeidi.
– Söziñiz dūrys-aq, taqsyr, - dedi i̇endi Jenesta, - biraq jer basyp
jürgenniñ bəri birdei perişte i̇emes, pendeler ğoi, biz tolymdylyqtan əli
qaşyq jatyrmyz ğoi.
– Ərine, - dep jauap qaiyrdy Benasi, - özim turaly aitsam, qatelesu
qūqyğyna köp qiiänat jasadym. Biraq qalai bolğanda da biz öz basymyzdy
tolymdylyqqa qarai beiimdei beruimiz kerek. Izgilik degen adam janynyñ
biık mūraty ğoi, sondyqtan ony ərdaiym qūdai tağalanyñ qasietti nəsibi
dep bilu jön.
– Əmin, aitqanyñyz kelsin, - deidi oğan ofitser. - Solai-aq bolsyn, izgi
adam bağaly qazyna deiik, biraq, oilap qarañyzşy, sol qūdaidyñ adamğa
bergen nəsibi, tipti añğaldyqpen bolsa da, az-maz til bezep, sözuarlyqqa
salynuğa jol beretini bar i̇emes pe?!
– Beu, taqsyr-ai, doktor ajarynan mūñaiğandyq tanytyp, jymiiä
küldi, düniede özimen-özi ğana bolatyn adamdar sekildi, siz de keşirimşil
i̇ekensiz, al men bolsam, öz ömirimdegi köptegen qara daqtardy juamyn dep
əlektenip jürgen qatal adammyn.
Jolauşylar būlaq basyndağy laşyq üige taianyp keldi. Doktor soğan
kirip ketken. Jenesta tabaldyryqtyñ aldynda tūryp, birese köktemgi
tabiğattyñ körkin tamaşalaidy, birese laşyqtyñ işine köz salyp,
tösekte jatqan auruğa qaraidy. Bir kezde sony qarap jatqan Benasidin
narazy dausy i̇estildi.
– Būdan bylai men kelmei-aq qūiaiyn, bəibişe, siz bəribir meniñ
aitqanymdy oryndamaidy i̇ekensiz. Küieuiñizge nan jegizipsiz. Ony
öltireiin dep oiladyñyz ba? Masqara! İeger siz əli de oğan bidaiyqtyñ
köjesinen basqa dəm tattyratyn bolsañyz, men būlai qarai aiaq
baspaimyn, basqa jaqtan dəriger izdeñiz.
– İendi qaiteiin, taqsyr! Beişara şalym aştan būrlyğyp, zar
qaqsaidy, mine i̇ekinşi
aptağa ketti, işinde bir tüiir dom joq...
– Siz meni tyñdaisyz ba, joq pa? Men rūqsat bergenşe siz küieuiñizge
bir üzim nan beretin bolsañyz, ony sespei qatyrasyz, tüsindiñiz be?
– İendi bir tüiir de bermeiin, taqsyr... qalai i̇endi, aiyğatyn türi bar ma
öziniñ? - dep sūrady əieli doktordy şyğaryp salyp tūryp.
– Joq deimin, ol tamaq işip qoiypty da, jağdaiy tömendep qalypty.
Sizge qaitip tüsindireiin, qyñyr minez bəibişe, nauqasqa tamaqty
mysqaldap ber dese, siz toiğanşa tyqpalaisyz. Būl şarualarğa söz
ötpeidi, doktor i̇endi ofitserge qarap söiledi. Nauqas adam birneşe kün
tamaq işpese boldy, būlar ony öldige sanaidy, söitedi de, tamaqty üstiüstine tyqpalaidy, şarap işkizedi. Mine mynau aqyldy bəibişe de
küieuin öltirip qūia jazdapty.
– Oipyr-ai, şarapqa batyryp bergen biz üzim nannan öle qalğany ma
küieuimniñ?!
– Dəl solai, bəibişe. Men kelgenşe tiri jatqanyña toba deñiz, sol bir
üzim nandy jep alğannan keiin. Ūmytpañyz: meniñ aitqandarymdy
būljytpai oryndaityn bolyñyz.
– İeger oryndamasam, tūrğan jerimde til tartpai keteiin.
– Jaraidy, körermiz. İerteñ keşke kelip, qanyñ ağyzamyn. Jüriñiz,
myna būlaqty jağalap, jaiau baraiyq, - dedi Benasi i̇endi ofitserge
būrylyp. - Meniñ baratyn jerime kölik jüre almaidy.
Attardy myna nauqastyñ balasy qarai tūrar. Bizdiñ myna añğardyñ
tabiğatyna qarasañyz, köz toimaidy; qarañyzşy, ağylşyn bağynan qai
jeri kem? Qazir bir qyzmetkerdiñ üiine kire şyğaiyq,– paqyr ülken ūly
ölgennen beri jūbanyş taba almai jür. Ötken jyly ūly, jas öspirim
bala, i̇egin orağynda i̇eresek adamnyñ jūmysyn isteimin dep, baiğūs
zoryğyp ketipti, sodan küzdiñ aiağyna taman qatty auyryp, aqyry qaitys
boldy. Mūndai küşti əkelik sezimdi meniñ birinşi ret köruim. Ədette,
şarua adamdar balalarynyñ ölimin mal-mülkiniñ şyğyn bolğanyñdai ğana
köredi de, qaiğysy sonyñ jas mölşerine səikes bolady. Öitkeni bala
i̇erjete kele, əkesiniñ kapitaly i̇esebinde sanalady. Al myna kedei balasyn
şyn jaqsy köredi i̇eken. "Meniñ qasiretim basylatyn i̇emes" degeni bar i̇edi,
ony bir küni şabyndyq basynda körgenimde,– şalğysyna süiene qalşiyp
tūryp qaldy da, bir qolyndağy qairağymen orağyn qairaudy da ūmytyp,
oiğa berilip ketip. Sodan bylai qarai ūlyn auzyna alğan i̇emes, ylği işten
tynyp jüredi.
Osyndai əñgime üstinde Benasi men onyñ meimany teri ileu
zauytynyñ qasynda japyraiğan bir üige taianyp kelgen. Səmbi taldyñ
tübinde jasy qyryqtar şamasyndağy kisi nanğa sarymsaq jağyp jep tūr
i̇eken.
– Al, qalai, Gane, qyzyñnyñ jağdaiy?
– Bilmeimin, taqsyr, - dedi ol tūnjyrap, öziñiz körersiz; - əiteuir,
əielim qasynan ketpeidi. Siz bar yqylasyñyzdy salyp jürsiz, biraq üiime
bir kirip alğan osy ölim meniñ barymdy alyp tyna ma dep qorqamyn.
– Ölim i̇eşkimniñ üiine de köp aialdamaidy, ondai uaqyt joq onda.
Ünjūrğandy tüsirme.
Benasi soğan i̇erip, üige kirip ketken. Jarty sağat şamasynda qyzdyñ
şeşesin i̇ertip,
syrtqa şyqty, söilep keledi:
– Qauiptenbeñiz, meniñ aitqandarymdy oryndañyz, qazir tönip tūrğan
qauip joq... İeger siz zerikken bolsañyz, dep ol i̇endi ofitserge būryldy, özi
atyna yrğyp minip, men sizdi selenge baratyn jolğa salyp jibereiin, üige
qaita beriñiz.
– Joq, qūdai aqy, men i̇eş te zerikken joqpyn.
– Köretinimizdiñ bəri osy tərizdi öñkei laşyqtar, derevniadağy
üilerdiñ bir-birinen aiyrmasy bolmaidy.
– Kettik, - dedi ofitser.
Olar osy betpen birneşe sağat boiy kantondy bir şetinen bir şetine
deiin aralap şyqty da, keşke taman selenge qarai būryldy.
– Men i̇endi ana bir jerge soğa ketuim kerek, dep doktor ofitserge
şoğyrlanyp tūrğan bir top biık şegirşin ağaştaryn nūsqady. Sol
ağaştarğa keminde bir i̇eki jüz jyl bolğan şyğar,dep qoidy tağy da. Sol
jerde bir əiel tūrady, keşe biz tüstik işip otyrğanda bir jigit kelip aityp
i̇edi ğoi: öñi qūp-qu bolyp ketti, - dep.
– Qauipti bir nərse me i̇eken?
– Joq-ə, - dedi Benasi, jükti əielderde bola beredi. Küni jaqyndap
qalğan. Sol kezde keibir əielderdiñ buyny tartylyp qalady. Biraq abai
bolyp, qarap tūru kerek: bir keleñsiz jağdai bolyp qala ma dep, balany
men özim qabyldap aluym kerek. Aitqandai, siz qazir bizdegi i̇eñ jaña
önerkəsip ornyñ köresiz ol qyş zauyty. Joly da tamaşa, qalasañyz,
attardy biraz şaptyryp alaiyq.
– Sizdiñ atyñyz bizge i̇ere almai qalar-au, - dedi de, – Jenesta astyndağy
atyna: "Qaryşta, Neptun!" - dep belgi bergen.
Közdi aşyp jūmğanşa Jenesta jüz qadamdai ilgeri ketip qaldy da,
būrqyrağan şañnyñ arasynda közden ğaiyp boldy, biraq, onyñ aty
qanşama qaryştap şapqanmenen, doktordyñ atynyñ ünemi qatar kele
jatqanyñ sezip i̇edi. Minekei, Benasi atyna bir nərse dep til qatyp i̇edi, ol
dereu ofitserdi basyp ozyp, qara üzip ketti, al ofitser ony tek qyş
zauytyna barğan jerde ğana quyp jetse, doktor tük körmegendei, atyn
toqyma qorşauğa bailap jatqandy.
– Təiiri alsyn! - dep tañdana qasyna kelgen Jenesta attyñ i̇eñ bolmasa
büiirin soğyp, terşimegenin körip, tañğaldy. - Jylqy dep mine osyny ait!
Qai tūqymnan özi?
– Bəse, solai bolar! doktor osyny aitty da, külip jiberdi. Siz bir
tepiriş dep oilap pa i̇ediñiz?.. Men tūlparymnyñ tarihyn aita bastasam,
tym ūzaqqa keter; Rustannyñ tap-taza berberi tūqymdas i̇ekenin, onyñ
Atlastan kelgenin aitsam da jeter sizge. Berberiniñ jylqylary arab
tūqymdarynan bir de kem tüspeidi. Rustan tauğa atylyp şyqqanda, bir
busanbaidy ğoi, al i̇endi jarqabaqtan jürgende sürinu degendi bilmeidi
januar. Men mūny syiğa alyp i̇edim, al şynyñ aitsam, ondyq i̇eñbegim de
siñgen. Qyzyn ajaldan araşalap alyp qalğanym üşin, əkesiniñ mağan
tartu i̇etkeni osy bolatyn. Ol qyz İeuropadağy i̇eñ bai atanyp jürgen kisiniñ
mūrageri i̇edi: men oğan Savoiiada saiahatta jürgen kezinde tap boldym. Ol
qyzdy qalai i̇emdep, təuir qylğanymdy aitsam, meni bir suait i̇eken dep
qalarsyz... Əne, i̇estip tūrsyz ba, jol jaqtan qonyraudyñ syldyry men
doñğalaqtyñ saldyryn. Vinonyñ naq özi i̇emes pe i̇eken jeldirtip kele
jatqan, sol bolsa, anyqtap qarağaisyz.
Səlden keiin tört səigülikti qatarlap jekken küime körindi; əbzelsaimany da nağyz Bridiñ bai fermerlerindegidei i̇eken. Şūğadan şaşaq,
jez qonyrau, bylğary əbzel bəri de əsem, bəri de bailyq pen barlyqtyñ
belgisi. Syrtyn kökpen syrlağan keñ küimeniñ işinde i̇eki beti döñgelenip
künqaqty bolğan mañğaz jigit otyr; şybyrtqysyn küzetşiniñ
myltyğyndai aldyna kezene ūstap, əlde bir əuendi ysqyrtyp qūiady.
– Joq, būl özi i̇emes, delbeşisi i̇eken, - dedi Benasi. Qarañyzşy, kisiniñ
jetiskendigi aitpai-aq körinip tūr, tipti at-tūrmanynyñ özinen de! Saudasattyğynyñ örge basqandyğynan ğoi bəri de; mūndaidy tükpirdegi
derevniadan neken-saiaq köresiñ.
– İə, iə, ülde men büldege bölengen i̇eken, - dep qoidy ofitserde.
– İendeşe, Vinoda mūndai at-arba bir i̇emes, i̇ekeu. Is oraiymen jürgende
minetin jorğasy tağy bar; saudasynyñ şalqyp tūrğany ğoi; al i̇endi
osydan tort jyl būryn dymy joq i̇edi. Joq, qatelesippin, bary
moinyndağy qaryzdary ğana bolatyn... Jüriñiz, baraiyq. Benasi
delbeşini dauystap şaqyryp aldy: — Aitşy, jigitim, Vino hanym
üiinde me i̇eken?
– Baqşa jaqta jür, myrza, jaña ğana şartaqtyñ ar jağynan körgenmin.
Baryp aitaiyn, siz keldi dep.
Jenesta Benasidiñ soñynan i̇erip, ainalasyn şartaqpen qorşap
tastağan ülken təlimge qarai ötti. Bir jaqbūryşta ülken töbe qylyp üigen
türli-tüsti saz balşyq türli tüsti qyş, kafeldik taqta öndirisine qajetti
şikizat; i̇endi bir büiirde tau bop üiilgen buda-buda tobylğy men otyndyq
ağaş; odan əregirekte, toqyma qorşaudyñ ar jağyndağy alañda
jūmysşylar aq kirişti ügitip, kirpiş qUiatyn laidy bylğastyryp jatyr;
aulanyñ kirer i̇esigine qarama-qarsy, zəulim şegirşin ağaştarynyñ tübinde,
döñgelek jəne tört būryşty qyş jasap şyğaratyn şağyn zauyt tūr, al
ana kögaldyñ ar jağynda, ainalasyna ağaş otyrğyzyp tastağan alañqaida
qyş keptiretin jappanyñ töbesi, odan əride öneşi soraiğan peş pen onyñ
üñireigen ottyğy, qasynda jairap jatqan ūzyn sapty kürekter körinedi.
İendi bir büiirde közge qoraştau üi tūr qojaiynnyñ tūrğyn jaiy,
soğan japsarlastyra salğan sarailar, at, siyr, astyq qoralary. Üi
qūstary men şoşqalarğa qaida barsa da mol öris, keñ jailau. Barlyq üijailar men qora-köpsylarda jainağan tazalyq, qaida qarasañ da şaruaqor
qojaiynnyñ tyñğylyqty isiniñ izderi.
– Vinodan būryn, - dep jalğastyrdy əñgimesin Benasi, – būl jerde
tūrğan bir bolymsyz, jalqau adam i̇edi, özi işudi təuir köretin. Bir kezde
batyraq bolğan, al keiin zauytty özi jalğa alğan soñ, bar bilgeni - töpelep
peşti jağa beru de, jalaqysyn tölep tūru ğana boldy; i̇eşqandai iskerlik
qabileti de, sauda-sattyğy da joq i̇edi. Aitalyq, i̇eşkim odan būiym sūrap
kelmese, önimi bosqa jatyp bülinetin, iske jaramai qalatyn. Aqyry,
aştan öluge ainaldy. Söitip tūryp əieline kün körsetpedi; məjün qylyp
jiberdi; özderi kədimgi qaiyrşylyq küige tüsti. Ol adamnyñ jalqaulyğy
men iıs almas topastyğynan men özim de əbden bezirep bolğanmyn; zauytqa
qaraudyñ özi men üşin azapqa ainalğany sondai, tipti mañaiynan
jürmeitin boldym. İerli-zaiyptylar qartaiğan; bir küni şaldyñ aiaq-qoly
sal bolyp qalypty; men ony dereu Grenobldağy mügedekter üiine aparyp
ornalastyrdym.
Zauyttyñ iesi i̇eşbir söz aitpastan kəsporyndy qaityp aluğa kelisti,
onyñ qandai küide i̇ekenine qarağan joq. Men sony jalğa alyp, kantonda
önerkəsipti damytuğa septigi tietin adam izdedim. Sol kezde Grave
myrzanyñ üi jinauşy qyzmetker əieliniñ küieui, qūmyraşyda şeber
bolyp istep, bolymsyz jalaqysyna üi işin asyrai almai jürgen jigit
meniñ ūsynysymdy qabyldai ketkeni. Öziniñ kök tiyn qarajaty joq bola
tūra, sol zauytty jalğa almaq boldy; osy jerge kelip ornalasty da,
əielin, şeşesi men köri i̇enesin qyş jasauğa üiretip, özine kədimgidei
jūmysşy qylyp alypty. Qūdai aqy, olardyñ qandai jol tapqanyñ tipti
bilmeimin. Sirə, Vino peşke jağatyn otyndy qaryzğa alğan bolar da, özi
tün balasyna dorbalap material tasyp, sonysyn kündiz öñdegen boluy
kerek qysqasy, qūpiiä türde jūmysty qyzdyryp jibergen, al i̇eki kempirşeşesi üsterine qomyt kiıp, zoryğyp jürip jūmys istegen. Sonymen,
Vino peşten birneşe qabat qyş şyğaryp ülgirgen; alğaşqy jyly tek
nanmen ğana küneltken, bükil otbasy bolyp qyzyl taban küide i̇eñbek
i̇etken, biraq şydağan. Vinonyñ i̇erligin, tözimdiligin, kisiligin közderimen
körgen köp jūrt, aqyrynda, oğan janaşyrlyq bildirgen, onyñ jaqsy
atağy i̇elge jaiylğan.
Özi de qajyrly jigit i̇eken: tañerteñ i̇ertemen Grenoblge ketip, kirpişi
men qyşyn satsa, tüs kezinde qaityp kelip, tündelete tağy da qalağa
ketetin bolğan; bir jerde tūraqtap otyrudy bilmegen. Alğaşqy jyldyñ
aiaq kezinde i̇eki balany özine qolqabys i̇etip alğan i̇eken, sol kezde men oğan
aqşalai qaryz berdim.
Sonymen, ne kerek, taqsyr, otbasynyñ jağdaiy jyldan-jylğa oñdala
berdi. İekinşi jylğa aiaq basqanda i̇eki kempir i̇endi kirpiş qūimaityn, tas
uatpaityn boldy da, baqty kütuge auysty, kiım jamap, tamaq pisirumen
ainalysty; keşkisin otyra qalyp jip iıredi, kündiz ormanğa baryp otyn
əkeledi. Əieliniñ sauaty bar, i̇esep-qisapty sol jürgizedi.
Vino bir at satyp alyp, i̇el aralaidy, daiyn önimge tapsyrys
jinaidy. Mənerli taqtaşa, tamaşa kafeldik şarşy jasaudy üirenedi,
olaryn bazar bağasynan arzanğa ötkizedi. Üşinşi jyly bir arba, tağy i̇eki
at satyp alady. Ol alğaşqy at-arbaly bolğan tūsta, əieli de nağyz
sənqoilyq dərejege jetedi. Tabystary birden-birge molaiyp,
şaruaşylyğy nyğaia tüsedi.
Vinonyñ barlyq isinde tərtip bar, tazalyq bar; ünemşildik onyñ
şağyn bailyğynyñ tüp tūtqasy. Mineki, ol qazir alty jūmysşyny
jaldap otyr, olarğa jalaqyny jaqsylap töleidi; delbeşi ūstaityn
boldy, barlyq isine keñ öris berdi; qysqasy, öndirisin birte-birte ūlğaita
otyryp, saudany öristetti, söitip auqatty tūrmysqa jetti. Ötken jyly
qyş zauytyn satyp aldy, kelesi jyly üiin qaita salmaq. Otbasynyñ
barlyq adamdarynyñ deni sau, kiım kiısteri jaqsy. Küieuiniñ barlyq qamqareketi men uaiym-qaiğysyn birge bölisken əieli būryn jüdeu, tyriğan
aryq bolsa, qazir tolysyp, tipti ədemilenip, ajarlanyp ketken. İeki kempir
de köñildi; qutandap şarua soñynda jüredi, qoldary bosai qalsa sauda
jağyna kömektesedi.
Jūmys aqşa keltirdi, aqşa üige tynyştyq pen densaulyq əkeldi,
köñilge quanyş darytty. Men üşin būl şaruaşylyq özim qūrğan
qauymnyñ da, jas tülek sauda memleketteriniñ de şyn mənisindegi tiri
tarihy bolyp tabylady. Būryn şañ-tozañnyñ astynda iesiz qalyp, azyptozğan zauyt qazir bar quatymen jūmys istep tūr; işi tolğan adam,
qainağan ömir, qūral-jabdyğy mol, jaqsy qarulanğan. Mineki, qyruar
aqşağa otyn men qajetti materialdar qory jasalğan mausymdy jūmysqa
i̇eñ keregi osylar ğoi: qyş degen zat jyldyñ belgili bir uaqyttynda
mausymnan qyrküiekke deiin ğana daiyndalatynyñ öziñiz bilesiz. Osyndai
qainağan jūmysty körudiñ özi ğanibet i̇emes pe. Qyş jasaudyñ bizdegi
birden-bir şeberi barlyq selendik qūrylystardyñ bərine öz ülesin qosty.
Qaşanda köñili köteriñki, qaşanda qimyl üstinde jüretin, qaşanda
qareketşil osy jigitti halyq "Jalyqpas" atap ketkeni de ədemi-aq.
Benasi sözin aiaqtap bolğan joq, ədemi kiıngen jas əiel, basynda səndi
qalpaq, aiağynda aq şūlyq, belinde jibek aljapqyş, üstinde alqyzyl
köilek, keibir qimylyna qarağanda, būryn üi kütuşi bolğan tərizdi sol
kelip, baq jaqtağy qaqpany aşty da, öziniñ aiağy auyr küiine qaramastan,
aiağyn şapşañ basyp, qonaqtarğa qarai bettegende, būlar da oğan qarsy
jürdi.
Vino hanym şynyñda da öte tartymdy, tolyqşa kelgen əiel i̇eken;
ajary i̇eptep künge küigen, al biraq tabiğatynda özi appaq i̇ekeni baiqalady.
Mañdaiynda azdağan əjimi bar sirə, būrynğy qaiyrşylyq tūrmystyñ
zardaby bolar; al qazirgi aqjarqyn aşyq ajarynan mūñsyzdyq lebi i̇esip
tūr.
– Benasi myrza, - dedi ol nazdy ünmen, doktordyñ aialdap qalğanyñ
körip, - mağan bir qūrmet körsetiñizşi, üige kirip dem alyñyzşy.
– Tilegiñizge qūldyq, - dep jauap qaiyrdy būl. - Jüriñiz, kapitan.
– Ystyqtağan şyğarsyzdar, süt işesizder me, əlde şarap pa? Küieuim
şildehanağa arnap şarap qorlandyryp qoiğan. Sodan dəm tatyñyz, Benasi
myrza, sonsoñ öziñiz aitarsyz, jarai ma toiğa, əlde joq pa?
– Sizdiñ küieuiñiz taptyrmaityn adam ğoi.
– İə, taqsyr, - dedi əiel artyna būryla qarap, salmaqty ünmen,
tağdyryma rizamyn.
– Bizge i̇eş nərseniñ keregi joq, Vino hanym, men sizdiñ haljaiyñyzdy biluge ğapa keldim, auyrlap qalğan joqsyz ba?
– Joq, joq, - dedi əiel. – Kördiñiz be, men qarap otyrmaiyn dep,
baqtağy qyrqany qopsytyp jatyrmyn.
Osy sətte əieldiñ i̇eki birdei şeşesi taianyp kelgen Benasige
səlemdesuge kelipti, al delbeşi jigit sol manaty aulanyñ ortasynda
tūrğan küii tūryp qalğan i̇edi, sol jerden doktordy anyq körip tūr.
– Köreiin, kəne, qolyñyzdy əkeliñizşi, - dedi Benasi Vino hanymğa.
Ol ünsiz, bar oiyn işine tartyp alyp, zeiin sala, hanymnyñ tamyr
soğuyn sanai bastady. Al ana i̇eki əiel, kədimgi selen əielderiniñ ədetimen,
qysylmai-qymtyrylmai, ofitserdi közderimen tintip qarai bastady.
– Bəri de dūrys kele jatyr, - dedi doktor köñildene dauystap.
– Bosanar küni jaqyn ba? - dep sūrady i̇eki ana birdei qosarlanyp.
– Osy aptanyñ işinde anyq bolady. – Sonsoñ, səl ünsizdikten keiin
qaita sūrady. -Nemene, Vino jol jürip ketip pe i̇edi?
– İə, taqsyr, - dep jauap qatty jas əiel, küieuim meniñ şildehanama
deiin barlyq şaruany bitirip qūiaiyn dep asyğyp jür.
– Al olai bolsa, dostarym meniñ, güldene beriñizder, baiyñyzdar,
balaly-şağaly bolyñyzdar.
Ofitserdi mynau şala-jansar üidegi tazalyq tañ-tamaşa qaldyryp
i̇edi. Benasi sony baiqap qalyp, odan saiyn qostai söiledi.
– Şaruaşylyqty būlai jürgizu tek Vino hanymnyñ ğana qolynan
keledi. Körşi əielderdiñ birazy osy kisiden üirense i̇eken dep tiler i̇edim
men.
Kelinşek i̇eki beti du i̇etip, tömen qarap qaldy, al i̇eki kempir doktordyñ
maqtau sözin i̇estip, töbeleri kökke jetkendei boldy. Üş əiel qatar tüzep,
attardyñ tūrğan jerine deiin ony şyğaryp saldy.
– Mineki, dedi Benasi kempirlerge qarap, sizder i̇endi bek baqytty
boldyñyzdar. Əje bolğylaryñyz kelip i̇edi ğoi sizderdiñ.
– Tüu, aita körmeñiz! - dep kelinşek əñgimege aralasty. Meniñ özimde de
degbir joq! İeki şeşe ūl nemereni qalaidy, küieuim qyz bolsa i̇eken deidi.
Solardyñ qaisysyna jağaiyn.
– Al, öziñiz qaisysyn qalaisyz? - dedi Benasi külip.
– Mağan keregi, taqsyr, böpe bolsa boldy.
– Kördiñiz be, analyq meiir paida bola qalypty, dedi atynyñ tizginin
tarta bastağan doktor ofitserge Būrylyp.
– Qoş bolyñyz, Benasi myrza, - dep dauystady kelinşek, siz kelgende
üide bolmağanym-ai dep ökinedi i̇endi küieuim.
– Ol Granj-o-Belge myñ dana qyş jiberudi ūmytqan joq pa i̇eken?
– Ərine, jibergen. Siz ony bilesiz be, bükil kantonnyñ tapsyrysy
bolsa da, ol qolyn bir-aq silteuge bar, biraq sizdiñ tilegiñizdi oryndamai
qoimaidy. Biraq sizden aqşa aluğa batyly bara bermeidi, al men aitamyn
oğan: sizdiñ aqşañyzdyñ qaiyry mol bolady, deimin; sol yp-yras.
– Cay bolyñyzdar, - dedi Benasi.
Üş əiel, bir delbeşi, i̇eki qyzmetker qyş zauytyna kire beristegi
toqyma şartaqtyñ aldynda Benasi əbden ūzap ketkenşe tapjylmai
qarady da tūrdy; qymbat adamdary ketip bara jatqanda kisilerdiñ qimai
qarap tūratyn ədeti ğoi: dos köñilderdiñ osyndai jaqsy ğūrpy barlyq
i̇elderde birdei bolatyny da sondyqtan-au.
Benasi künniñ közine qarap tūrdy da, jol serigine bylai dedi:
– Ymyrt jabyluğa deiin əli i̇eki sağat uaqyt bar, i̇eger qarnyñyz qatty
aşyp qalmağan bolsa, biz bir öte qylyqty qyzğa soğa keteiik; men
aurulardy aralap şyqqannan keiin, tüstikke deiingi uaqytymdy ərdaiym
soğan böletin i̇edim. Kantondağy jūrttyñ bəri ony meniñ "syrlasym" dep
ataidy; biraq bizdiñ ölkede qalyñdyqqa laiyqtalğan mūndai ataqty jūrt
kekesinmen bergen i̇eken dep oilap qalmañyz. Meniñ baiğūs qyzğa jasağan
qamqorlyğym keibireulerde qyzğanyş sezimin tuğyzğanmen, meniñ minezim
turaly jūrttyñ bərinde qalyptasqan pikir i̇eşqandai qisyq oilarğa jol
bermeitini tüsinikti bolsa kerek.
Qyzdyñ jūmys istemei-aq joqşylyq körmeui üşin meniñ ne sebepti
oğan renta berip qoiğanymdy jūrttyñ tüsine bermeitini ras, biraq onyñ
ūstamdylyğyna jūrttyñ bəri senedi jəne de meniñ köñilimniñ jaqyndyğy
dostyq qamqorlyqtyñ şekarasynan asyp bara jatsa, meniñ oğan üilenip
alatynymdy jūrt tağy biledi.
Biraq bizdiñ kantondy bylai qoiğanda, - dep doktor sözin jalğastyra
tüsti de, miğynan külgendei meziret bildirdi, bükil düniede men üşin əiel
degen ūğym joq. Mahabbatşyl adam, əsirese ömir oğan qūlazyğan ien dala
siiäqty bolyp qalğan kezde, qadirmendi Bliuto, bükil jan-tənimen belgili
bir nərsege nemese maqūlyqqa bailanyp alady. Sondyqtan, mağan qūlaq
salyñyz, itke nemese atqa qūmartqan adamğa tüsiniktirek közben
qarağanyñyz jön bolar! Meniñ kün şuaqty otanym Langedokta qoişynyñ
jaqsy köretin qoşaqany onyñ özine qandai bolsa, tağdyrdyñ būiryğymen
mağan būiyrğan inabatty jandar arasynda būl dimqos qyz da men üşin dəl
sondai: janağy qoişy sol qoşaqanyñ qalai məpelep, aialasa, onymen dəl
adamşa söilesip, ony i̇en şūraily jerge jaisa, oğan i̇eñ arğysy it te jəbir
jasamaityny bar ğoi.
Benasi osy sözderdi türegelip tūryp, bir qolyn attyñ jalyna salyp
qoiyp söilegen; sonda ol dəl qazir at üstine yrğyp mingeli tūrğandai
körinse de, onşa asyqpağan, öitkeni öziniñ kökiregin kernegen nəzik sezim
özge bir şūğyl qimylmen üilespeitindei köringen.
– İendi qaitemiz, - dedi bir kezde kenetten ün qatyp, - kettik soğan! Men
oğan sizdi özim alyp bara jatyrmyn, oğan özimniñ qaryndasymdai
qaraitynyma osynyñ özi-aq dəlel i̇emes pe, solai ğoi?
İekeui de atqa qonğan kezde Jenesta doktorğa mynadai söz bastağan:
– Būl qyzdyñ jaiyn sūrastyryp jatu, bəlkim, meniñ tarapymnan
əbestik te bolar. Biraq onyñ ömiri, teginde, qyzyqtyğy jağynan sizdiñ
mağan baiandap aitqan adamdaryñyzdyñ ömirinen kem bolmas.
– Taqsyr, - dedi sonda Benasi atynyñ basyn tejeñkirep, meniñ oğan
degen qatynasym, bəlkim, sizge tüsiniksiz bolar. Onyñ tağdyry dəl
menikindei; bizdiñ talaiymyz basqaşa bolsa kerek i̇edi; meniñ oğan degen
sezimim, ony körgen saiyn mende bolatyn tebirenis bizdiñ tağdyrymyzdyñ
sol ūqsastyğynan tuyndaidy. Siz ğoi əskeri qyzmetke kiriskende, öziñizdiñ
beiimiñizdi i̇eskerdiñiz, əitpese öziñizdiñ dəl qazirgi jasyñyzda əskeri
tərtiptiñ būğauynda jürmegen bolar i̇ediñiz; demek, məñgilik ümit pen
məñgilik küdiktiñ adam janyn qalai-qalai qinaitynyñ siz tüsine
almaisyz, özine jat ortada ömir süruge məjbür bolğan adamnyñ janyñ
jegen qasiretti de siz tüsine almaisyz. Ūzaq soğystan tuyndağan talai
sūmdyqtardy közben körgen sizde sezimtaldyq degen joiylyp bitken: al
biraq ta siz köktemniñ der şağynda japyrağy sarğaiyp ketken ağaşty
körgende, öziniñ barynşa tolysyp, i̇erkin ösui üşin jetkilikti türde nər
alatyn topyraqqa otyrğyzylmağandyqtan, semip-qatyp, birjola soluğa
ainalğan ağaşty körgende, sizdiñ jüregiñiz de ökinişten syzdap ketpes pe
i̇edi? Qor bolğan ösimdiktiñ şarasyz könbistigi jiyrma jasymda da meniñ
közimdi jasqa toltyruşy i̇edi, sondai körinisti qazir körsem de men teris
ainalyp ketemin. Meniñ jastyq şaqtağy qasiretim jasamys kezdegi
qasiretimniñ habarşysy i̇eken, men sonda bolaşaqtyñ qaiğysyn dəl bügin
sanadan tys sezgendei bolyppyn; öziniñ jazmyştağy tausynşaq küniniñ
mezgilinen būryn tönip kele jatqanyñ sezingen şarasyz ağaş sekildi
sezinippin adamnyñ da, ağaştyñ da bir dərmensizdigi osynda.
– Sizdiñ meiirbandyğyñyzdy körgende, men sizdi dəl sondai qasiretti
köp körgen adam-au dep oilağan i̇edim!
– Tüsinesiz be, taqsyr, doktor Jenestanyñ jañağy sözine jauap
bermesten, öz sözin jalğastyra berdi. Būl qyz turaly aitu meniñ özim
turaly aitu degen söz. Ol basqa topyraqqa aparyp otyrğyzylğan ösimdik,
biraq qasiret şeguge kelgende ösimdik i̇emes, ol adam, sondyqtan onyñ
janyñ i̇eşbir sañylauy joq qara tünektei qalyn qasiretti oilar birinen
soñ biri kelip müjidi de jatady. Beişara qyz beinet şegude. Jany tənin
jep, öltirip barady. Sondai auyr azapqa jem bolğan əlsiz jannyñ
jağdaiyn köre tura, men qalaişa nemqūraidy qalmaqpyn; bizdiñ myna
özimşil düniede men özim qandai azap-beinetti bolsa da qaiyspai qarsy
alamyn dep jürgen i̇er adam, men i̇ekeş men de, ərbir keş saiyn osyndai
qasirettiñ auyrtpalyğynan ada-küde bas tartyp keter de i̇edim, biraq
qūdaiğa degen senimim sol qasiretimniñ aşy zərin jūmsartyp, jüregime
tətti bir ümitterdi Uialatady. İeger bizdiñ barşamyz da bir qūdaidyñ
perzenti bolmağan künde de, ol qyz bəribir meniñ qasireti ortaq
qaryndasym bolyp qalar i̇edi.
Benasi būl əñgimeni osy bağytta jalğastyra beruge qoryqqan adamşa
atyn tebinip qalğan; sonyñ soñynan Jenesta da şoqytyp ketti.
Taqsyr, attar cap jeliske auysyp, qatarlasa bergen kezde, doktor
əñgimesin qaita jalğastyrğan, bylaişa aitqanda, özge əielderdiñ
barlyğyn tabiğat quanyş üşin jaratqanda, mūny nazalanu üşin jaratqan
tərizdi. Osyndai miskin jandardy körgende, basqaşa da ömir bolady
degenge qalaişa ilanbaisyñ? Oğan əser i̇etpeitin nərse joq: būltty,
jauyn-şaşyndy künderde ol "aspanmen birge i̇egiledi", būl onyñ öz sözi.
Qūstarmen birge sairaidy, aspan aşylğanda ol da jaidary; aşyq künde
qūlpyryp ketedi; jūpar iısten keremettei ləzzat alady: birde tañerteñgi
jañbyrdan keiin gül kültesi aşylyp, jūpar iısi añqyp tūrğan kezde,
jañbyrdyñ suyna malynyp, jalt-jūlt i̇etken lala güldiñ iısin qūşyrlana
jūtyp, küni boiy raqattanğany bar; ol sondaida beine bir tabiğatpen
birge ūianyp, ösimdik ataulymen birge türlenetin tərizdi. İeger kün qapyryq
bolsa, naizağai aldynda auany elektr toğy kernep tūrğan şaqta, ol özinenözi dimkəstənip, mülde mazasyzdanyp ketedi: birese jatyp, birese tūryp,
bir türli meñzeñ küige tüsedi, al ne bolğanyn özi de bilmeidi. Men sonyñ
jaiyn anyqtap bilmek bolsam, ol aitady: sai-süiegim syrqyrap, bükil
denem i̇ezilip barady, deidi. Mūndai kezderde ol mülde samarqau, öziniñ tiri
i̇ekenin denesiniñ auyrğanyña qarap qana biletin siiäqty; jüregi, öz sözimen
aitqanda, keudesinen ytqyp ketuge daiyn tūratyndai körinedi. Baiğūs
qyzdyñ köz jasyn tögip otyrğan kezin talai kördim: söitsem, ol taudyñ
kün batar kezdegi körinisin qyzyqtap otyrady i̇eken, şyndardyñ ūşar
basynda būiralanğan būlt tüidekteri japyrlap, batar künniñ altyn
şapağyna malynyp tūrğan kezin körip, i̇egiledi i̇eken. "Balapan-au, nege
jylap otyrsyñ?" - dep sūraimyn. "Tipti bilmeimin, taqsyr, - dep jauap
berer i̇edi ol sonda, - osy jerde otyrmyn, aqymaq bolyp; joğary qarasam
boldy, qyzyğyna közim toimai ketedi de, aqyrynda, özimniñ qaida
otyrğanymdy bilmei qalamyn". - "Ol jaqtan ne kördiñ?" "Men sony aita
almaimyn". Jauaby osy, ar jağynda keş boiy sūrasañ da, bir auyz uəj
ala almaisyñ. Birese i̇eki közi möldirep, sağan qarağanda, janarynda
qasiretti oi tūrady, əlde bir nərseni qadala oilap, özimen-özi otyrady.
Ondaidağy tereñ oiğa batqany basqalarğa da əser i̇etedi; basqany qaidan
bileiin, əiteuir sondai sətterde ol mağan elektrdiñ toğy kernegen qara
būlt siiäqty bolyp körinedi. Bir küni men oğan sūraqty jaudyrdym kelip,
aşyq əñgimege şaqyrmaq boldym. Özim qyzyp ta kettim. Ol qaitti deisiz
ğoi. İeñirep jylap jiberdi. Al teginde öte köñildi, aq jarqyn, külegeş,
isker, sözge tapqyr, söileskendi təuir köredi, keide oilamağan jerden
tosyn pikirler aitady; biraq belgili bir nərsemen berilip şūğyldana
almaidy; dala jūmysyna barğan kezde bir güldi körse, ūzaq uaqyt soğan
qadala qarap otyryp qalady, sudyñ syldyrap aqqanyña qaraidy; möldir
tūma būlaqtardyñ tübindegi ərqily iırimderdi qyzyqtaidy; üiindi ūsaq
tastardy, topyraqty, qūmdy, su işindegi ösimdikterdi, jağadağy mükti,
şaiyndy balşyqty közimen timiskilep, solardyñ san aluan tür-tüsin,
aişyqty örnekterin tamaşalap otyrady.
Men osy ölkege auysqan tūsta beişara qyz aşyğyp jür i̇eken, qaiyr
sūrauğa namysy jibermeidi, tipti amalsyz bolğan kezde ğana kantonnyñ
tūrğyndarynan kömek sūrauğa məjbür bolsa kerek. Ara-kidik jigerin Uiaty
jeñip, birneşe kün i̇egindikke jūmysqa şyqsa, tez ūiyqtap, auyryp qalady
da, jūmystan qaityp ketedi i̇eken. Sodan birsypyra uaqyt ötkende əl
jiyp, körşi fermağa barady, mal kütuge jaldanady; təp-təuir istep jürip,
bir küni ony da tastap ketedi, sebebin aitpaidy.
Ərine, kündik jūmys onyñ qoly i̇emes i̇edi, sebebi būl qyzdy təuelsizdik
pen tūraqsyzdyqtyñ beinesi dese bolğandai. Bir kezde ol ər türli
sañyrauqūlaq terip, solaryn Grenoblge aparyp satatyn bolsa kerek.
Qalağa barğannan keiin neşe türli jyltyraq oiynşyqtarğa qyzyqpai ma:
azdağan tiyn-teben tüsirse, özi sodan baiyp kettim dep oilai ma i̇eken, aş
jürgenin, i̇erteñgi künin ūmytyp, ər türli lentalar, oiynşyqtar satyp ala
bastaidy. Al i̇endi selendegi qyz-qyrqyndarğa onyñ moinyndağy jez
aiqyny, altyn jalatqan tüimeşegi, tağy basqa birdeñeleri ūnai qalsa, būl
sony bere salady i̇eken de, özi məz-meiram bolady i̇eken öitkeni ylği
jüreginiñ yrqymen jüredi.
Osyndai sebeptermen ony bireuler jaqsy köredi, bireuler aiauşylyq
bildiredi, i̇endi bireuler qarap jürip öş bolady. Būl sonyñ barlyğyna
nazalanady: onyñ işinde jalqaulyğy da, izgi jandylyğy da, i̇erkeligi de,
təttige üiirligi de bar, onyñ üstine qyzyqqa üiir qysqasy, nağyz əieldiñ
özi, əserşil de əuesqoi ondaida tipti balağa ūqsap ketedi: bireudiñ jaqsy
qylyğyn aitsañ, soğan keremettei i̇eligip, qyzara börtedi, kökiregi
lüpildep, quanğanynan jylap jiberedi; qaraqşylar turaly əñgime aitsañ
zəre qūty qalmai, bozaryp-sazaryp qalady. Bükil dünie jüzinde dəl
mūndai riiäsyz minezdi, mūndai aşyq jürekti izdeseñ taba almassyñ;
adaldyğy namys qorlyğymen şektes: saqtap qoi dep jüz qaraly altyn
aqşa beriñizşi, özi qaiyr sūrap jürse de, ony adam bilmeitin bir jerge
tyğyp qūiady.
Osy sözderdi aitqanda Benasidiñ dausy qaltyrap ketti.
– Men ony synamaq boldym da, taqsyr, - dep jalğastyrdy ol sözin, artynan sonyma ökinip qaldym. Bir kisini synap körmek bolğanda, onyñ
soñyna jansyzdarşa tüsesiñ de, öziñ yñğaisyzdanasyñ, soğan senimsizdik
körsetkendei bolasyñ.
Osy arağa kelgende doktor öziniñ qūpiiä oilaryna berilgendei ünsiz
qaldy, onyñ sözderi ofitserdi qandai yñğaisyzdyqqa qaldyrğanyñ özi de
baiqamady, al ofitser bolsa, sol qysylğanyñ sezdirgisi kelmegendei,
attyñ tizginimen əurelenip qalğan. Lezde Benasi qaitadan söilep ketti:
– Soğan küieu tauyp bergim keledi; i̇eger tapsam, bir fermamdy
jasauyna berer i̇edim, tek əiteuir bir təuir jigit kez kelip, sony baqytty
i̇etse bolar i̇edi, öitkeni ol qyz baqyt üşin jaralğan adam. Beişara qyz
balalaryn i̇esten tana jaqsy körer i̇edi, onyñ kökiregin kernep tūrğan
sezimderdiñ barlyğy əielderdiñ külli sezimderin bir jerge tüiistirip
tūrğan bir-aq sezimde toğysar i̇edi, ol analyq sezim ğoi; biraq əzirşe oğan
birde-bir i̇erkek ūnağan i̇emes. Alaida ol özi ölerdei sezimtal jəne ony özi
biledi, men sony birde baiqap qalğanymda, ol öziniñ jüikesine tietin minez
şetindigin aşyq moiyndağan i̇edi. Ol özine səl ğana janasyp ketkende selt
i̇ete qalatyn sirek əielderdiñ qataryna jatady Būl qauipti minez. Soğan
orai onyñ oişyldyğy, əielge bitken təkkapparlyğy ülken qūrmetke
laiyq. Ol qarlyğaştai ürkek. Al i̇endi boiğa bitken daryndylyğyn
aitsañyz, taqsyr! Ol dəulet üşin, mahabbat üşin jaralğan jan: şirkin,
qandai senimdi, qandai tūraqty serik bolar i̇edi kisige... Qazir jasy jiyrma
i̇ekide ğana, biraq tartqan azabynyñ auyrtpalyğynan bügilip, sönip barady;
ol öziniñ qūbylmaly, əserşil tabiğatynyñ tym qūştar, tipti, bəlkim,
jasqanşaq janynyñ qūrbandyğyna ainalyp barady. Lyp i̇etpe, baiansyz
mahabbat ony i̇esten tandyrar i̇edi. Men onyñ adamgerşilik bitimin əbden
zerttegen adammyn, onyñ jüike jüiesiniñ qandailyq küşti soqpasy
bolatynyñ, oğan elektrdiñ quaty qandai əser i̇etetiniñ tikelei
baiqağanmyn.
Men onyñ köñil küii men aua raiynyñ arasynda sözsiz bailanys bar
i̇ekenin de sezgenmin; ol tūrmaq, aidyn jañaruy da oğan əser i̇etedi, mine
osynyñ bərin anyqtai keldim de, men ony i̇erekşe qamqorlyqqa aldym;
sebebi osynau neken-saiaq qyzdyñ kirpiiäz bolmysyn men ğana tüsinip,
dūrys jolğa salyp otyra alady i̇ekenmin. Ol, joğaryda aityp öttim ğoi,
men üşin üstin üldelep qoiğan toqty sekildi. İendi onyñ özin de köresiz,
mineki onyñ tūratyn üii.
Jolauşylar būta arasyndağy qūlama sürleumen aiañdap otyryp, tau
bökteriniñ üşten i̇ekisin jürip ötken-di. Joldyñ bir būrylysyna kelgende
Jenesta qyzdyñ üiin kördi. Taudyñ i̇eñ jalpaq i̇erneuinde tūr. Kölbeulep
sozylğan tamaşa kögal, kölemi üş arpan şamasynda bolar, ainalasyna
ağaş i̇egilip, i̇etegin tau būlaqtary şaiyp jatyr, qūlama jar jaq betine
qorşau retinde tūtas qyrqa soğylypty, onşa biık te i̇emes, alasa da i̇emes,
biraq jer bederin kelegeilep jauyp tastamağan.
Kirpişten salynğan jaipaq töbeli üidiñ mañdaişa jağy jappa
siiäqtanyp ilgeri qarai sūqtanyp baryp bitken i̇eken, sonyñ özi üige i̇erekşe
sən berip tūr. İeki qabat qūrylystyñ i̇esikteri men tereze qaqpaqtary jasyl
syrmen syrlanypty. Üidiñ basty i̇esigi oñtüstikke şyğady i̇eken, sondağy
jalpy aumağy tipti şağyn körinedi; şağyndyğy sondai, terezeleri osy
oñtüstik jağynda ğana; oram jaidyñ basty i̇erekşeligi mūñtazdai tap-taza
bolyp jainap tūr.
Jappanyñ astyñğy jağy nemis ülgisi boiynşa taqtaimen şegendelipti
de, aq syrmen syrlanypty. Üidiñ ainalasyna i̇egilgen akatsiiä ağaştary
güldenip tūr, olardan basqa tağy bir jūpar iısti ağaştar, alqyzyl
itmūryn, şyrmauyq, solardyñ ortasynda zəulim jañğaq ağaşy boi
körsetedi, - basqalaryn qyryqqanda oğan timepti; olardan əretirekte,
būlaq boiynda səmbi taldar ösip tūr. Art jaqta buk, şyrşa ağaştary
qarauyta tūtasyp, solardyñ şeninde üi tipti səndi körinedi.
Būl kezdegi auanyñ özi de tau jaqtan, baqşa işinen añqyğan jūpar
iısine toly. Sonau kökjiekte aşyq, möldir aspanğa aqbūlttar jinala
bastağan. Alystağy şyndar da batar künniñ anyq alqyzyl şapağyna
bölene, tipti əsem körinedi. Joğarydan qarağanda, bükil añğar alaqanğa
salğandai aiqyndala tüsken; Grenoblden bastap sonau doğadai iılgen
jartasty qyrqanyñ tübinde aidyn köldei bop jaiylyp ketken özendi
keşe ğana Jenestanyñ özi kesip ötken. Alysyraqta, üidiñ joğary jağynda
boişañ terekter tizilip tūr būl selennen Grenoblge qarai tartylğan
ülken joldyñ sürlesi. Al selenniñ özi qiğaştap tüsken kün səulesine
bölenip, almastai jarqyraidy, sonyñ barlyq terezelerge şağylysa
jarqyrağan ūşqyndary qyzyl küreñ nūr şaşady. Jenesta osy keremet
körinisti körgende, atynyñ basyn tejep, añğar boiynda şaşylyp jatqan
qūrylystarğa, jañadan qatar tüzegen poselkege jəne jañağy qyzdyñ üiine
qarai qolymen nūsqap, tañdanyp qalğan.
– Bir myñ segiz jüz on besinşi jyly Vagramda jeñiske jetip,
Napoleonnyñ Tiulrige qaitqan kezinen bermen qarai, - dedi ol kürsinip,
basqa i̇eşbir nərse mende mūndai tebirenis tuğyzğan joq i̇edi. Taqsyr, osy
quanyş üşin men sizge qaryzdarmyn, öitkeni selendi jerdiñ mūndailyq
əsem körkin köre biludi mağan siz üirettiñiz.
– İə, dep jauap qaiyrdy doktor myrs i̇etip, qalalardy jaulağannan göri
olardy salğan dūrysyraq!
– Qoiyñyz, taqsyr! Məskeudiñ alynuy men Mantuianyñ qūlauy şe?
Mūnyñ ne i̇ekenin siz qalaişa bilmeisiz! Nemese bizdiñ i̇erlik dañqymyz
barlyq frantsuzdardyñ mereii i̇emes pe i̇edi? Siz jaqsy adamsyz, Napoleon
da jaman adam bolmaityn, sizder ūnasqan bolar i̇ediñizder; i̇eger Angliiä
bolmağanda, bizdiñ imperator qūlamaityn i̇edi; i̇endi moiyndauğa bolatyn
şyğar, ol öldi ğoi: men ony qūrmetteitin adammyn. Būl jerde
būqpantailap syğalaityndar joq şyğar, - dedi ofitser jan-jağyna qarap
qoiyp. Qandai dara bilikşi i̇edi şirkin! Adamdardy qandai tanuşy i̇edi.
Sizdi ol memlekettik keñeske tağaiyndağan bolar i̇edi, öitkeni ol nağyz
bilikşi bolatyn, ülken bilikşi bolatyn; i̇eñ arğysy, soğystan keiin
ərkimniñ oqşantaiynda qanşadan oq qalğanyna deiin bilip otyratyn.
Qairan da qairan i̇erim-ai! Siz mağan dimkəs qyzdyñ jaiyn əñgimelep kele
jatqanda, men onyñ İelena əulie aralynda dünieden ötkenin oiladym. Beu,
at arqasynda şoqytyp jüretin jöne şalqaiyp taqta otyratyn adamğa
sondai aua raiy men sondai baspana qaidan döp kelsin? Bağbandyqpen
ainalysypty degendi aityp jür jūrt. Təñirim-ai! Sol kapusta otyrğyzu
üşin jaralyp pa i̇eken?! Biz i̇endi Burbondarğa qyzmet i̇etuimiz kerek, adal
qyzmet i̇etuimiz kerek, taqsyr, öitkeni, keşe siz dūrys aittyñyz: Frantsiiä
qalai degenmen de tübinde Frantsiiä küiinde qalady.
Osy sözderdi aita kelip, Jenesta atynan tüsti de, Benasidiñ istegenin
istep, atyn tizgininen ağaşqa bailai berdi.
– Üiinde joq bolğany ma? - deidi doktor, qyzdyñ tabaldyryq aldynda
tūrmağanyñ körip.
Būlar üige kirgen, biraq tömengi qabattyñ bölmesinde i̇eşkim körinbedi.
– Sirəğysynda, i̇eki birdei salt attynyñ jele şoqytyp kele jatqanyñ
körip, - deidi Benasi jymiiä külimdep, – joğaryğa ketken toi telpişegin
kiıp, belbeuin buynbaq bolyp, qysqasy, səndenip şyqpaq nietpen.
Söitti de, ol Jenestany tömende qaldyryp, özi üi iesin izdep ketti.
Ofitser i̇endi törti bölmeni közben şolyp, qarai bastağan. Qabyrğalarğa
alqyzyl rauşan gülderiniñ sureti salynğan qoñyr tüs qağaz
japsyrylypty, i̇edenge kilem ornyña örme jöke töselgen. Oryndyqtar,
kreslo, üstel tügeldei ağaştan jasalğan, biraq syrlanbağan. Bölme işin
əşekeilep tūrğan nərseler: səmbi taldyñ būtağynan şeñberlep toqylğan,
sonsoñ gülkülteleri men mük aralastyryp örnektelgen qūmyra-jəşikter,
terezelerde seldiregen aq perdeler, olardyñ i̇etegin ədiptegen qyzyl
şaşaqtar. Kamin üstinde aina, i̇eki şamnyñ ortasynda jyltyr farfordan
jasalğan vaza; kreslonyñ qasynda şyrşa ağaşynan jasalğan jadağai
oryndyq, üstel üstinde pişilgen matalar, şala tigilgen köilek; sonsoñ
tiginşiniñ i̇eñ qajetti mülikteri: zat salatyn kərzeñke, qaişy, ine-jip,
tağysyn tağylar. Bəri de teñizden jaña ğana şyğarylğan ūlutas siiäqty
jaltyrap tūr. Qarsyda, dəlizdiñ arğy basynda, basqyşqa taman as üi
körinedi. Şamasy, joğarğy qabatta da osy siiäqty i̇eki bölme boluy kerek.
– Jaraidy, nesine qorqasyz, - dep qyzğa aitylğan Benasidiñ sözderi
i̇estildi. Jüriñiz, baraiyq ta!
Osy sözderdi i̇estigen boida Jenesta aiağyn jyldam basyp, bölmege
oraldy. Mine, i̇endi denesi jip-jiñişke, symbatty qyz keldi kirip,
qysylyp-qymtyrylğanda i̇eki beti qyzaryp ketken; üstinde seldir jūqa
matadan tigilgen alqyzyl köilek, i̇eteginde neşe türli jelbirşekteri bar.
Bet-ajary i̇eptep jaiylynqyrap kelip, keibir qazaq-orys qyzdaryna ūqsap
ketetin siiäqty, mūndai beine frantsuzdarğa 1814 jylğy qaiğyly
qyrğynnan bermen qarai tanys. Rasynda da, qyzdyñ tanauy soltüstik
qyzdarynyñ köpşiliginde bolatyndai i̇eptep tañqiynqyrap bitken, auzy
ülken, iegi quşyq, qoldary qyzaryp ketken, aiaqtary nağyz şarua
qyzdarynykindei iri, jalpaq. Jel men künniñ ötinde jürgenimen, beti
künge küimegen, qan-sölsiz aşañ, kədimgi quarğan şöp siiäqty; biraq būl
aşañdyq alğaşqy bir qarağandağy əser, sonysymen de tartymdy; al
kögildir közderiniñ janarynda jabyqqan mūñ; qimyl-qozğalysy nəzik,
dausy jūmsaq, bet əlpeti dəl doktordyñ əsirelep aitqanyñdai bola
qoimasa da, ofitser qalai degenmen de ajarynan ömirdiñ köp taqsiretin
tartqan i̇erekşe, dimkəs adamnyñ keipin tanyğandai boldy. Qyz kelgen
boida şymtezek pen qurağan būtalardan jedeldete ot jağyp jiberdi de,
kresloğa kelip otyryp, tigip jatqan köilegin qolyna aldy; söitti de,
qonaqtyñ közqarasynan qaimyqqandai, közin tömen salğan boiy otyryp
qaldy; syrt közge jaibaraqat köringenimen, qysylğany baiqalyp tūr;
əsirese bir köterilip, bir tömen tüsip, terbelip tūrğan kökiregi; Jenestağa
keremettei əsem köringeni de osynysy i̇edi.
– Al, meniñ qadirmendi qyzym, şarua jürip jatyr ma? - dep sūrady
Benasi, köilekke dep kesilip-pişilgen mata qiyndylaryn audarystyryp
tūryp.
Qyz doktorğa əri qysylyp, əri qiyla ötingendei rai bildirip jauap
qatqan:
– Mağan ūrysa körmeñizşi, taqsyr, bügin bir köilekti de bitire
almadym, siz öte zəru adamdarğa kerek dep mūqiiät tapsyrsañyz da; kün
bügin tipti tamaşa i̇eken, seruendep kettim de, sañyrauqūlaqtyñ neşeme
türin terip, Jakotağa aparyp berdim; ol kisi de sondai quanyp qaldy: bügin
sizderde tüstikke qonaqtar bolady i̇eken ğoi, sony bilgendei aparğanym
qandai jaqsy bolğan! Özim de sezip i̇edim, bügin sañyrauqūlaqqa baru kerek
i̇ekenin.
Osyny aitty da, qyz is tiguge kiristi.
– Üiiñiz öte jaqsy i̇eken, bikeş, - dedi oğan Jenesta.
– Tipti de meniki i̇emes būl üi, taqsyr, qyz közin beitanys adamğa qarai
bir töñkerip tastady da, sol üşin özi de qysylğandai, i̇eki beti duyldap
ketti. Būl üidiñ iesi Benasi myrza.
Qyz i̇endi montany közderin doktorğa qarai audarğan.
– Balapan-au, siz öziñiz de jaqsy bilesiz ğoi, būl üiden sizdi i̇eşkim de
quyp şyqpaitynyñ, - dedi doktor qyzdy qolynan ūstap tūryp.
Qyz kenet ornynan ūşyp tūrdy da, bölmeden jügirip şyğyp ketti.
– Al, kəne-i̇e, qyz sizge ūnai ma? - dep doktor i̇endi ofitserge qarady.
– Baiqaisyz ba, - dedi Jenesta, – özinde bir tartymdylyq bar. Mekenjaiyn da Uiadai qylyp, kelistire jasağan i̇ekensiz.
– Nesi kelissin! Tüs qağazdardyñ bağasy on bes-jiyrma sudan aspaidy;
tek tañdauy kelisken dep aita beriñiz, sol ğana. Ağaş jihazdar i̇esepke
kirmeidi; ony tek rizaşylyq köñil üşin kərzenkeşi şeber jasap berdi.
Tereze perdelerin birneşe köleñ qorqiyqtarynan qūrastyryp,
bikeşimizdiñ özi tigip aldy. Üidiñ de, işindegi qarapaiym körinistiñ de
ūnap tūrğan sebebi siz ony tau arasynda, bir ien tükpirde birinşi ret körip
tūrsyz, mūndai meken-jaidy kezdestirermin dep tipti oilağan joqsyz; būl
jerde köz tartyp, köñil audarar bir nərse tabylar dep te kütken joqsyz;
al būl jerdegi barlyq qūpiiänyñ syry üi men tabiğattyñ bir-birimen
keremettei üilesim tapqandyğynda; qarañyzşy, tabiğattyñ özi bərin
qolmen qoiğandai qylyp, bir jağynan būlağyn syldyratyp, i̇endi bir
jağynan qatar-qatar ağaştaryn tizip, anau keñ kökoraida neşe türli
şöpterin ösirip, hoş iısti gülderin jainatyp qoiğan. İə, sizge ne bop
qaldy? - dep sūrady Benasi qyz qaityp kelgen boida.
– İeşteñe de bolğan joq, jai-jai, - dedi qyz, qoradağy tauyqtar şyğyp
ketti me i̇eken dep...
Qyz jorta aitqan, doktor sony sezip qalyp, qūlağyna sybyrlady:
– Jyladyñyz ba?
– Böten adamnyñ közinşe siz ondai əñgimeni nesine aitasyz? - dep qyz
reniş bildirgen.
– Bikeş, - dedi sol kezde Jenesta, - siz tomağañyzdy beker tūiyqtai
beresiz; mynadai jaily oryn, qūtty mekende sizge küieu ğana jetispei
tūr.
– Onyñyz ras, - dedi qyz mūñaiyp, - biraq men ne isteiin, taqsyr?
Kedeiligime qaramai, keriktigim bar. Qyrda jūmys istep jürgen küieuge
tamaq tasyğym kelmeidi, atqosşy boluğa da zauqym joq; jaqsy köretin
adamyn kedeiliktiñ taqsiretin tartyp, şyğar jol tappai jürgenin körip
otyrudyñ nesi jaqsy? - Onyñ üstine, bala basty bolyp, küieuiñniñ i̇eskisin
jamap-jasqap otyrsañ. Kiure myrzanyñ bir aitqany bar i̇edi: hristian
əieline ondai oilar jaraspaidy dep; ony men özim de jaqsy bilemin, biraq
amal qaisy? Kei-keide men qatqan qara nanğa qarap otyrsam da, tek əiteuir
tüski astyn əuresine tüspesem i̇eken dep oilaimyn; i̇endeşe meniñ sol
minezim küieudi körge aparyp tyqsyn deisiz be? Meniñ babymdy tabamyn
dep jürgende, jūmystan zoryğyp ketse, sol ədildik bolar ma i̇edi? Joq,
meni qūdaidyñ özi jazalap, jalğyzdyqqa būiyrğan bolar.
– Onyñ üstine, meniñ būl i̇erketaiym jaratylysynan jalqau, - dedi
Benasi, - oğan da qonu kerek. Al i̇endi osy əñgimelerdiñ barlyğynyñ tüiini
būl əli i̇eşkimge ğaşyq bolmağan, -dep söziniñ aiağyn əzilge ainaldyra
küldi.
Səl otyrğannan keiin doktor ornynan tūrdy da, syrtqa şyğyp ketti:
– Siz, sirə, Benasi myrzany öte jaqsy köretin bolarsyz? - dep sūrady
Jenesta qyzdan.
– O, ərine, taqsyr. Bir men ğana i̇emes, būl jerdegi jūrttyñ bəri ol
üşin otqa tüsip, suğa ketuge bar. Biraq ol tek basqalardy ğana i̇emdeidi, al
öziniñ boiynda bir dauasyz syrqat bar. Siz oğan dospysyz? Bilesiz be būl
kisige ne bolğanyñ? Osyndai adamdy aiyqpas dertke ūşyratqan kim i̇eken?
Şynyñda būl kisi jer basyp jürgen qūdaidyñ öz beinesi. Tañerteñ
qasynan janasyp ötken jerdiñ i̇egini qaulap şyğa keledi jūrttyñ köbi
soğan senedi.
– Al siz senesiz be?
– Taqsyr, men ony bir ret körsem boldy...
Qyz özinen-özi qysylyp, bögelip qaldy da, qaitadan söiledi:
– Sol küni kündikke köñildi jüremin.
Qyz basyn tömen salbyratyp jiberdi de, jalma-jan qaitadan inejipke kiristi.
– Al, qalai? Napoleon turaly aitty ma sizge kapitan? - dep sūrady
üige qaita kirgen doktor.
– Siz Napoleondy kerdiñiz be? - dedi qyz jūlyp alğandai, ofitserdiñ
öñine qarağanda məz-meiram bolyp.
– Körgende qandai, - deidi Jenesta. - Myñ ret körgen şyğarmyn, tipti
odan da köp bolmasa.
– Tüu, şirkin-ai, əskeri ömirden birdene i̇estirme i̇edim men.
– İerteñ, şamasy, osynda kelip kofe işetin bolarmyz. Sonda sağan
"əskeri ömirden birdeñe" aitylyp qalar, balapan. Osyny aitqannan keiin
Benasi qyzdy iyğynan qausyra qūşaqtap aldy da, mañdaiynan süidi.
Kördiñiz be, būl meniñ qyzym ğoi, Benasi i̇endi ofitserge qarai būryldy,
i̇eger mūny mañdaiynan bir süimesem, küni boiy bir nərse jetpegendei
bolady da tūrady.
Qyz Benasidiñ qolyn qysyp, i̇estir-i̇estimes dauyspen:
– Siz qandai jaqsy adamsyz, - dedi.
Qonaqtar qoş aitysqanda, qyz şyğaryp salmaq bolyp üiden birge
şyqty, olardyñ attanyp ketkenin körmek. Jenesta i̇erge nyğyzdalyp
otyryp alğan kezde, qyz Benasidiñ qūlağyna sybyr i̇etti:
– Myna myrza kim bolady?
– Bese, aitamyn ğoi, - doktor külip jiberdi de, aiağyn üzeñgige sala
bergende tağy söiledi: - iə, bəlkim, būl seniñ qūdai qosqanyñ bolyp
şyğar...
Jolauşylar qūlama soqpaqpen tömen qarai tüsip bara jatqanda, qyz
olardan kez almai qarady da tūrdy; olar baqty orağytyp ötip, arttaryna
qarağanda, qyzdyñ üiindi tastyñ üstine şyğyp, əli de qarap tūrğanyñ
kördi: qonaqtaryna tağy bir qarap, qoştasu rəsimimen basyn bir izep
qalğysy kelgenin işterinen bilip barady.
– Taqsyr, myna qyzdyñ boiynda ədetten tys bir nərse tūr, - dedi
Jenesta doktorğa, -būlar üiden birsypyra jer ūzap şyqqannan keiin.
– Şynymen be? - dep jauap qatty doktor. Özime-özim bir jiyrma ret
qaitalap aitqan şyğarmyn:būdan artyq əieldi tappaisyñ dep; biraq men
ony qyzym nemese qaryndasym ğūrly jaqsy körgennen basqağa bara
almaimyn: jüregim meniñ ölip qalğan.
– Tuysqandary bar ma öziniñ? - dep sūrady Jenesta, əke-şeşesi qandai
adamdar bolğan?
– Oi, ol bir jatqan tarih, - deidi Benasi. - Onyñ əkesi de joq, şeşesi
de joq, tuğan-tuysqannan da i̇eşkimi joq. Meni qairan i̇etken onyñ i̇el
işindegi laqap aty. Özi bizdiñ osy selende tuypty. Sen-Loran-de-Ponda
kündik jūmysqa jaldanyp jürgen əkesin jūrt qabyrşy dep ataidy i̇eken;
ərine, onyñ da sebebi bar: olardyñ əuletinde ūrpaqtan-ūrpaqqa tarağan
bir-aq kəsip qabyrşylyq bolypty. Kisige jat i̇estiletin suyq-aq söz. Sonau
Rim zamanynan bastap, bizdiñ jerde, tipti Frantsiiänyñ basqa da birqatar
oblystarynda, küni osy uaqytqa deiin qalmai kele jatqan bir ədet əielin,
aiağyna əieldik bir jūrnaq qosady da, küieuiniñ atymen atai beredi;
sondyqtan myna qyzdy da əkesiniñ laqap atymen qabyrşy qyz dep atap
ketken.
Sol jalşy bir graf əieldiñ üi kütuşisin jaqsy körip qalady da, soğan
üilenedi. Ol graftyñ meken-jaiy osydan birneşe le ğana jerde. Bizde,
biz ğana i̇emes, jalpy derevniada bireuge süiip qosylu degen bolmaidy.
Ədette, şarualar üilengende, balaly bolu üşin, üide əiel boluy üşin
üilenedi əiel jaqsylap tamaq istep beredi, qyrğa tamaq əkeledi, köilektik
kenep toqidy, jyrtylğan kiımin jamaidy. Bizdiñ ölkede baiağydan beri
önege bolyp kele jatqan bir ədet əlde bir jigit, üş-tört arpan artyq jeri
bar i̇eken dep, sol üşin öziniñ "qalyñdyğyn" tastap, basqa bireumen ketu
degen sirə da bolmaidy. Jañağy qabyrşy men əieliniñ tağdyry qaiğyly
bolsa da, olardyñ ülgisi bizdiñ şarualardy Dofineniñ adamdaryndai
i̇esepqorlyqqa jetelei almasa kerek. Qabyrşynyñ sūlu əieli baladan
qaitys bolypty da, küieui qaiğydan sol jyly-aq dünie salypty; söitip
jaña ğana jaryq körgen şarana sol şala jansar ömirden basqa i̇eşqandai
mūra körmei, taqyr orynda qala beripti. Jetim qyzdy janaşyrlyq
bildirgen körşi əiel bauyryna basyp, toğyz jasyna deiin asyran saqtağan
i̇eken. Biraq ar jağynda, qanşa qaiyrymdy bolsa da, şamasy kelmei,
asyrandy qyzdy qaiyr sūratyp jiberedi. Bir küni jetimek qyz baiağy graf
əieldiñ qamalyna tap bolady. Şeşesiniñ aruağy üşin dep, ony sonda alyp
qalady.
Bəibişeniñ mūrager qyzyna kütuşi bolsyn degen i̇eseppen mūny baidyñ
üii neşe türli azapqa salady. Bes jyldan keiin tūrmysqa şyqqan i̇erke
totai bikeştiñ, ondağy basqa da baişikeş myrzalardyñ oiynşyğy
qylyp qorlaidy, özin adam ğūrly körmei, neşe türli japa şektiredi;
birese qamqorşy, birese dos bolğansyp, əurege salady. Alğaşqy kezde
mūrager özine əmpei de qylady; sauatyn aşady, muzyka üiretedi. Söitip
jürip saltanatty, səndi ömirge i̇eti üirenedi, öziniñ jağdaiyna
jaraspaityn nərselerge əues bolady. Bir küni sory qainağan qyz, jas
bəibişeniñ qymbat köilegin kiıp alyp, ainanyñ aldynda köleñdep bilep
jürgenin ömirşisi körip qalady da, qatty aşulanyp, üiinen quyp jiberedi.
On alty jastağy qyz bala qañğyryp qaiyr sūrap ketedi. Būl ömirden
bezinip, suğa ketip ölgisi de keledi, kez kelgen adamğa satylyp, künkörgisi
keledi. Osyndai delsal küide jürip jūmysqa jaldanady, oraq kezinde
auyr jūmystan zoryğyp ketip, qatty auyryp ta qalady. Qoişy, söitip
qañğalaqtap jürgende bizdiñ selenge tap bolady ğoi. Būl meniñ osy arağa
kelip ornyğyp jatqan kezim bolsa kerek. Men osyndağy tūrğyndardyñ
ruhani əlemimen tanyspaq bolyp i̇el aralap jürgende, osy qyzdy kördim
de, keremettei tañğaldym. Sonsoñ dimkəstigine közim jetkennen keiin
qamqorlyğyma aldym. Uaqyt öte kele, bəlkim, tiginşilikke töselip keter;
qalai bolğanda da men onyñ tirşiligin qamtamasyz i̇ettim.
– Myna jerde qatty jalğyzsyraityn da bolar, - dedi Jenesta.
– Joq, onyñ üiine baqtaşy qyz kelip qonyp jüredi, - dep jauap
qaiyrdy doktor. - Siz baiqamağan bolarsyz, sol üidiñ joğaryraq jağynda
meniñ fermamnyñ qyzmet bölimşeleri bar, şyrşalardyñ tasasynda.
Qyzdyñ üii əbden qauipsizdik jağdaida. Teginde, bizdiñ alqapta aram oily
tentekter joq; birli-jarym baiqala qalsa, men əsker qyzmetine
jibertemin; olar tamaşa soldat bolyp şyğa keledi.
– Qyz baiğūs-ai! - dep qaldy Jenesta.
– Al jergilikti adamdar ony baiğūs dep oilamaidy, qaita, baqytty dep
i̇esepteidi; olar qyz ben şarualardyñ arasynda ülken aiyrma bar i̇ekenin
tüsinbeidi: qūdai olardy küşti i̇etip jaratqanda, mūny tym nəzik qylğan.
Salt attylar Grenobldiñ jolyna şyqqan kezde, aldarynan aşylğan
tabiğat körinisi ofitserdi qanşalyqty qairan i̇eterin küni būryn bilgen
Benasi özine-özi riza bolğandai keiippen atynyñ tizginin tartqan: seriginiñ
tan-tamaşa bolğanyn öz közimen körip raqattanbaq. Ərqaisysynyñ biıktigi
alpys kez şamasyndai qatar jatqan i̇eki qyrqa jalpaq joldyñ i̇eki jağynda
örkeştene sozylyp baryp, köz ūşynda alasaryp baryp ğaiyp bolady,
osynyñ barlyğy jasyl jamylğan jandy i̇eskertkiş siiäqty bolyp
körinetin de, sony öz qolymen jasağan adamnyñ zañdy maqtanyşy bolyp
tabylatyn-dy.
Ağaştardyñ japyrağyn i̇eşkim qimaidy, sondyqtan olar aspandy
boilap öse beredi de, bastary joğaryda tüiise tūtasyp, zəulim şatyrğa
ūqsap tūrady, italian terekteriniñ bükil ösimdikter əlemindegi ataqabyroiy olarğa teginnen-tegin kelmegen. Solardyñ qazirgi körinisi de
keremet. Joldyñ bir jağyna köleñke tüsip, tūtasqan qalyñ ağaş qarauyta
bastasa, qarsy beti batar künniñ şapağyna bölenip, ormannyñ jas
öskinderi altynğa malynğandai, birese jalt-jūlt i̇etip myñ qūbylady,
birese samal jelge terbetilip, ainalağa səule ūşqyndaryn şaşyrata
şalqidy.
– Osy jerdi i̇erkin ielenip jürgen siz öte baqyttysyz-au, tegi,– dep
Jenesta ağynan jarylğan, osynyñ bəri köñilge quanyş qoi.
– Taqsyr, - dep doktor da öz paiymyn aityp jatyr, adamdy
aldamaityn bir-aq sezim bar ol tabiğatqa degen süiispenşilik. Tabiğat
adamdy tünildirmeidi. Myna tūrğan terekterge on jyl boldy.
Ağaştardyñ osylai tūtasa tegis tamyr jaiğanyñ körgeniñiz bar ma, cipə?
– Qūdaidyñ qūdireti küşti ğoi! - dep köterile söilegen ofitser şetsizşeksiz ūzyn joldyn qaq ortasyna şyğyp tūryp aldy.
– Sizdiñ söziñiz men üşin şynaiy syilyq, - dedi oğan Benasi.
– Men özim osy joldyñ üstinde kele jatyp, oi jüzinde talai
qaitalağan sözderdi sizden i̇estigenim bir ğanibet. Osy jerge kelgende
adamnyñ boiyn bir türli dini sezim bileidi. Biz i̇ekeumiz ğoi bir-bir
tüiirşik topyraq siiäqtymyz. Özimizdiñ sondai bolymsyzdyğymyzdy
sezingen saiyn biz Qūdai Tağalağa jaqyndai tüsemiz.
Olar sol ünsiz tūrdy da, baiaulap jürip ketken, mynau jasyl jelek
ortasynda dürsildegen at tUiaqtary bir kümbezdi hram astynan şyqqan
siiäqty guildep, kümbirlep i̇estiledi.
– Osynşama şattyqty tebirenis sətteri qala halqynyñ oiyna da kirip
şyqpaidy-au, sirə, - dep til qatty doktor. - Sezesiz be siz terektiñ
qoimaljyñ şyryny men samyrsyn şəiiriniñ iısin. Qandai raqat!
– Beri qarañyzşy, mynau ne nərse? - dedi Jenesta i̇eleñ i̇etip.
– Qane toqtaiyqşy.
Alystan ən i̇estildi.
– Kim būl öleñ aitqan i̇erkek pe əlde əiel me? Əlde qūs pa? - deidi
ofitser dauğyn bəseñdetip. Əlde būl myna ūly tabiğattyñ öz dausy ma?
– Solardyñ bəri de bar, - dep jauap qaiyrğan doktor atynan sekirip
tüsip, ony tizgininen terekke bailap jatyr.
Ol ofitserdi qolymen ymdap qasyna şaqyrdy. İekeui şomyrt
būtalarynan tūtasqan jandy qorşaudy boilap, jailap jürip keledi, būta
bastarynan tögilgen appaq güldiñ jūpar iısi keşki dymqyl auada i̇erekşe
əserli bolyp seziledi. Soqpaqtyñ ər jerine şaşyrap tüsken kün səuleleri
tūtasqan terek japyraqtarynyñ qara köleñke sūlbasynda tipti jarqyrap
körinedi; būrqyrağan osynau qalyñ səule tasqynynan qūmdaq joldyñ arğy
basynda japyraiyp köringen laşyq üidiñ qabyrğasyna qyzyl-küreñ
şapağyn tüsirip tūr. Sonyñ altyn ūşqyndary sabanmen japqan üi
töbesiniñ qara qoşqyl tüsin de türlente ərlendirip jibergen; bir jağyna
qarai qisaiyp ketken mañdaişa beldiginen qūian kapusta men muk siiäqty
birdeneler qyltiğanymen, jañağy bualdyr səuleden laşyqtyñ öz sūlbasy
da būldyrap zorğa körinedi; biraq üidiñ tozğan qabyrğalary men i̇eski i̇esigi
janağy ötkinşi səulemen əjeptəuir ajarlanyp, alystan közdi aldağandai:
keide i̇erekşe köteriñki köñildiñ jeleuimen adam keskininiñ de osylai
ajarlanyp ketetin tūsy bolady.
– Tabiğattyñ aiasynda keide adamnyñ jan düniesin sergitip, əsire
serpiltip jiberetin bir körinister bolady. Aisa paiğambar taudyñ basyna
şyğa kelgen kezde, qasyndağy kömekşisi: "jappany tūrğyzamyz da, osy
arağa jailasamyz", dep osyndaida aitqan ğoi. Osy bir sətte tabiğattyñ
dausy da tabiğattyñ dəl özi siiäqty tap-taza bolyp syñğyrlap, meilinşe
nəzik i̇estiletin tərizdi i̇edi; biraq jañağy dauys batar künniñ ərinen
aiyrylyp, qara küñgirttenip bara jatqan tünegi siiäqty jat, azaly
i̇estilgen; beine bir söngen kün şapağynyñ aspanda qarauytyp tünergeni
siiäqty jəne de jer betindegi bir kündik gülder men köbelekterdiñ qysqa
ömiri siiäqty, bir türli baiansyz ajal beinesin i̇elestetkendei i̇edi. Künniñ
mūndai mezgilinde jañağy totyqqan şapaqtyñ özinen mūñ seziletini
siiäqty, jañağy ənde de auyr mūñnyñ taby bar i̇edi; ol halyq əni, mahabbat
pen qasirettiñ öni i̇edi: Frantsiiänyñ Angliiäğa degen ūlttyq öşpendiligin
bildiretin ən i̇edi. Bomarşe keldi de, osy ənge şyn mənisinde əsem əuen
darytty; söitti de, būl on frantsuz sahnasynda öziniñ kindik şeşesine
süiispenşiligin bildirgen kütuşi jigittiñ auzynan şyrqalatyn bolğan.
Bireu sol ənniñ sözin aitpai, tek ən yrğağyn ğana jetkizip tūr, biraq sonyñ
özi de adamnyñ boiyn i̇eljiretip, sai süiegin syrqyratqandai i̇edi.
– Aqqudyñ qoştasu əni, - dedi Benasi, - bəlkim, mūndai dauysty jüz
jylda da qaitalap i̇esti almassyñ. Tezirek baraiyq: mynau öleñdi dereu
toqtattyru qajet. Balaqai özin-özi əltireiin dep tūr ğoi, ony əri qarai
tyñdau adamgerşilikke jatpaidy... Toqtat, Jaq! Əi, toqtatsañşy! - dep
aiqailady doktor.
Ən üzildi. Jenesta əlde nege arbalğandai, ornynan qozğalar i̇emes.
Künniñ közin būlt basty da, tabiğat ta, dauys ta jym boldy.
Jañağy künniñ jūmsaq səulesi men samal jeldiñ, ən aitqan bala
dausynyñ ornyña qara köleñke, salqyn yzğar men tylsym tynyştyq
ornady.
– Sen nege tyñdamaisyn? - dep dauystady Benasi. Būdan əri küriş
samsany da, ūludyñ sorpasyn da, jas qūrmany da, aq nandy da almaisyn.
Sen ölgiñ kelgen i̇eken, şeşeñdi zarlatqyn kelgen i̇eken, solai ma?
Jenesta Uiadai ğana kişkentai aulağa kirgen boida on bester
şamasyndağy qyzdai nəzik, qatilez balany kördi; jidigen sirek aq şabdar
şaşy bar, bet-ajary da sondai, kədimgi bir opalap alğan tərizdi. Ol biık
jasmin būtasynyñ tübinde, güldegen siren ağaşynyñ tasasynda tūrğan
ūzyn oryndyqtan ilmiıp tūregeldi.
– Men sağan aitqanym qaida, - dedi doktor sözin jalğastyryp, kün
batqan kezde jatyp ūiyqta, keşki salqynda dalağa şyqpa, i̇eşkimmen
söilespe demep pe i̇edim. Öleñ aitu oiyna qaidan kele qaldy?
– Ras, Benasi myrza, kün öte jyly, jyly künde adamnyñ köñili de
köteriñki bolady! Al men ylği qaltyrap toñyp jüremin. Meniñ köñildenip
ketkenim sondai, tipti öleñ aitqanymdy da baiqamai qalyppyn;
"Malbruk joryqqa attandy" dep bastap, öz-özimnen i̇eligip ketippin:
dausym da sizdiñ qoişyñyzdyñ dausyndai syzylyp ketken.
– Baiqa, i̇endigiden əri olai istemeitin bol, i̇estidiñ be?.. Qane, qolyñdy
əkelşi, beişara bala.
Doktor balanyñ tamyryn basyp kördi. Onyñ kögildir közderi
jaişylyqta mop-momaqan boluşy i̇edi; al qazir ottai janyp, oinaqşyp
tūr, bala bir nərsege qobaljyğan.
– Bəse, aittym ğoi, özin jipsip tūrsyn ğoi, - dedi Benasi. - Şeşen bir
jaqqa ketip pe i̇edi?
– İə, taqsyr.
– Jügir, üiine bar da jata qal
Nauqas balany Benasi men ofitser laşyğyna i̇ertip kirgizdi.
– Şyrağdandy tamyzyp jiberiñizşi, kapitan Bliuto, - dedi de, doktor
balanyñ üstindegi jūpyny kiımderin şeşindire bastady .
Bölmeniñ işine şamnyñ jaryğy tüskende Jenesta balanyñ tyriğan
aryq türin körip, tañğaldy: qūr teri men süiek qana. Benasi ony jatqyzyp
qoiyp, denesiniñ ər jerin tyqyldatyp köre bastady, kökireginiñ syrylyn
tyñdady; demalasynyñ jaramsyz qyrylyna qūlaq türip az tūrğannan
keiin, Jaktyñ üstindegi körpesin qymtai tüsip, qasynan üş-tört qadamdai
alystap bardy da, i̇eki qolyn qusyryp, oğan ünsiz qarap qalğan.
– Al, qazirgi haliñ qalai, şyraq?
– Jaqsy, taqsyr.
Benasi tört aiağy birdei şoinañdağan üsteldi kereuetke qarai
jaqyndata jyljytty da, kaminniñ üstinen staqan tauyp alyp, kişkentai
şişağa işkilik dəri əzirledi; Jenesta köterip tūrğan şyrağdannyñ
jaryğyna tosyp tūryp, dəriniñ birneşe tamşysyn sanap aldy.
– Şeşeñ neğyp keşigip jatyr?
– Əneki, kele jatyr, taqsyr, - dedi Jak. İestidiñiz be, sürleudi basqan
aiağynyñ tyqyryn.
Doktor men ofitser sony tosyp tūryp, üi işine köz salğan. Kereuettiñ
aiaq jağynda i̇edende işine mük toltyrğan jalañ matras jatyr, üstinde
jamylğysy da, körpesi de joq; sirə, şeşesi sol jerge kiımşeñ jata
ketetin boluy kerek. Jenesta ünsiz, qolymen sony nūqsap i̇edi, doktor
tüsine qalyp, şeşesiniñ de jai-küiine aiauşylyq bildirgen. İesik aldynan
ağaş kebistiñ tyqyryn i̇estip, doktor syrtqa şyqty.
– Qola jeñgei, bügin ūiqyny qoiyp, Jakty qarap tūrğanyñyz jön
bolar. İeger tynysy tarylyp bara jatsa, myna staqandağy dəriden
işkiziñiz. Biraq i̇eki-üş jūtymnan artyq bermeñiz. Osy stakandağy dəri bir
tünge jetuge tiıs. Şişadan stakanğa dəri qUia körmeñiz; sonsoñ dəl qazir
balanyñ üstindegi iş kiımderin auystyryñyzşy, özi qatty terlep jatyr.
– Bügin jeidesin juyp ülgirgen joq i̇edim, azdağan tiyn-teben bola ma
dep Grenoblğa kendirdiñ şüikesin aparyp i̇edim.
– Jaraidy, men jeide jiberteiin.
– Sonda, balamnyñ jağdaiy naşarlap qalğany ma?
– Küter jaqsylyğy şamaly, Kola jeñgei, onyñ üstine, özi saqtanbai,
öleñ aityp qoiypty, ol üşin renjimeñiz de, oğan ūryspañyz, öziñiz de
bekem bolyñyz. İeger Jak tym mazasyzdanyp bara jatsa, körşi əieldi
mağan jiberiñiz. Sau bolyñyz.
Doktor joldasyn dauystap şaqyryp aldy da, i̇ekeui soqpaq jolmen keri
qaitty.
– Balaniki qūrt auru ma? - dep sūrağan Jenesta.
– Ərine, solai, qūdaiym-ai! - dedi Benasi. Būdan təuir bolyp ketu
tabiğattyñ bir keremeti bolar i̇edi. Ğylym būğan əzir əlsiz. Parijdegi
meditsina fakultetiniñ professorlary bir jañalyq aşqan i̇eken, siz jaña
sonyñ kuəsi boldyñyz. Ökpe auruy kezinde keibir adamnyñ tamağyndağy
dybys tinderinde bir türli özgeris paida bolyp, dausy keremettei
jaqsaryp ketedi i̇eken de, oğan i̇eşbir ənşi şaq kele almaidy i̇eken.
– Jo, taqsyr, bügingi kün siz üşin köñilsizdeu boldy, - dedi doktor
atyna mine berip, sözin əri qarai jalğastyrdy da. Barğan jerlerimizdiñ
bərinde de qasiret-qaiğy, bərinde de ölim jəne sonyñ bərinde de tağdyrğa
ünsiz moiynsūnu. Şarua adamdardyñ öliminde filosofiiälyq sipat bar:
qaiğy-qasiretti ünsiz tartady da, kədimgi januarlar siiäqty qūlap tüsedi.
Jə, ölim jaiyndağy əñgimeni doğaraiyq ta, attardy aidanqyraiyq.
Ymyrt jabylmai tūrğanda üige jetip alaiyq; sizge jaryqta jana
poselkeni körsetkim keledi.
– Bəli! Mynau ört i̇emes pe, - dedi Jenesta tau bökterinde budaqtağan
qoiu tütindi, aspanğa şapşyğan jalyndy körsetip.
– Joq, būl onşa qauipti ot i̇emes. Aqkirişti örtep jatqandary bolar.
Bizde taiauda osyndai jaña kəsip paida boldy, tobylğyny otyn qylady.
Kenetten gürs i̇etip myltyq atyldy da, Benasi selt i̇etip qalyp, aşyq
narazylyq bildirdi:
– Tağy Biutife me öner şyğaryp jürgen. Jaraidy, köreiik būl joly
kim jeñgenin!
– Atys ana jaqtan i̇estildi, - dedi Jenesta, dəl özderiniñ töbesindegi tau
jaqta ösip tūrğan buk ormanyñ nūsqap. - İə, sol jaqta, joğaryda; qart
soldattyñ qūlağy şalt i̇estimes.
– Kettik solai qarai! Benasi atynyñ basyn bosatyp jiberip, şaba
jöneldi; kədimgi bir kedergili bəigege tüskendei, jolsyzben tura ormanğa
qarai tartyp barady: bar maqsaty qylmyskerdi tapjyltpai, tura tūrğan
jerinde ūstau.
– Siz ony qusañyz, ol sizden zytyp barady, - dep dauystaidy Jenesta,
doktordyñ soñynan zorğa ilesip.
Bir kezde Benasi kilt toqtai qalyp, atynyñ basyn keri būrdy da, keiin
qarai şapty; səlden keiin jañağy quğan adamy būlardyñ dəl töbesindegi
jartastyñ üstinde, būdan jüz qadamdai jerden boi körsetti.
– Biutife! - dep aiqailady Benasi, onyñ qolyndağy ūñğysy soraiğan
ūzyn myltyğyn köre salyp, tüs tömen qarai!
Biutife doktordy tani ketti de, sözsiz bağynyştylyqtyñ belgisindei,
dostyq niet bildire, tömen iılip tağzym i̇etti.
– Solai-aq bolsyn, - dedi sonda Jenesta til qatyp, adam qatty
qoryqqandyqtan nemese basqa bir sezimge berilgendikten, jandərmen
qylyp jartastyñ ūşar basyna deiin örmelep şyğyp ketti deiik, al i̇endi
būl sodan qaitip tömen tüspekşi?
– Men ol jağynan qauiptenbeimin, - dep jauap qatty Benasi, - būl
jigitke tau i̇eşkisi de i̇ere almaidy. Qazir köriñiz de tūryñyz.
Soğys ofitserge adam balasynyñ öjettigin bağalaudy üiretken ğoi, tik
jartastyñ biık basyna deiin örmelep şyqqanda taisalmağan Biutife sol
qūlama qūzdyñ i̇erneulerinen i̇erkin attap, aiağyn mült jibermei,
şapşañdata tüsip kele jatqanda, būl soğan qyzyğa qarap qalğan. Jigit öte
küşti jəne ğajap i̇ebdeili i̇eken, jartastyñ i̇eñ bir qauipti tūstarynan da
şimirikpei qūldyrap keledi; tipti aiaq əreñ iliner jerde de ol kədimgi
parket i̇edende alşañdağandai sabyrly körinedi; tabanynyñ taiyp
ketpesine sonşalyqty senimdi. Ūzyn ūñğyly myltyq i̇endi oğan taiaq bolyp
alğan.
Biutife jaqyndap kelgende Jenesta ony anyqtap körgen: dene bitimi
sidañ, qimyly şapşañ, būlşyq i̇etteri būltiğan orta boily jigit i̇eken, i̇er
jürek qiiäpatyna būl tañdana qarady. Şamasy, ol i̇eşqandai zorlyqqa
barmai-aq, öziniñ nege bolsa da tözimdi ailakerligi arqasynda, astyrtyñ
zattaryn köz ilestirmei, qazyna adamdaryn aldastyra berip alyp ötetin
əkki bolsa kerek. Kün-qaqty bolğan bet-ajarynan batyldyğy bilinip-aq
tūr. Sarğyş-qoñyrqai aialy közderi qyrannyñ közindei ötkir bolğanda,
tömen qarap iılip bitken mūryny sol qyran bürkittiñ tūmsyğyndai
aibarly. İeki jaq samaiyn qoiu tük basqan. Sol ğana i̇ezu tartyp külgende,
alqyzyl i̇erinderiniñ arasynan appaq tisteri jarqyrap körinedi.
Tabiğatynda būiralanyp bitken jirendeu saqal-mūrty men samai tükteri
tumysynda qaişy körmese de, bet-ajaryna batyldyq pen qataldyq
nyşandaryn odan saiyn daryta tüsken. Ünemi qimyl üstindegi
qoldarynyñ būlşyq i̇etteri i̇erekşe jetilip, nyğyzdala tüsken. Keudesi
talystai, tipti keñ jatyr, jazyq mañdaiy tua bitken aqyldyñ kenişi
tərizdi. Bükil syrtqy türinen i̇erlik, təuekelşildik pen sabyrlylyq közge
ūryp tūr mūnyñ bəri öz ömirin ylği qaterge bailap, öziniñ boiyndağy
qairat pen aqylgöi qabiletin ünemi synğa salyp jüretin adamğa ton
minezder, sondyqtan ol ərdaiym özine senimdi bolady. Üstindegi köilegi
şyrmauyq tikenge arandap pərşalanğan, aiağyndağy sandalyn
jylanbalyqtyñ terisinen tilingen taspamen şandyp alğan. Kök kenepten
tigilip, şūrq-şūrq bolğan şalbarynyñ jyrtyğynan künge küigen aiaqtary
körinip tūr kədimgi būğynyñ aiaqtaryndai sidañ, şymyr jəne symdai tüptüzu.
– Aldyñyzda tūrğan adam bir kezde mağan oq atqan, - dedi Benasi
sybyrlap. - Al qazir bireu-mireuden qūtylğym kelse, Biutife sony
oilanbai-aq sileitip salar i̇edi. Biutife, -dep i̇endi ol tərtip būzğan añşyğa
qarap būryldy, - men seni sözinde tūratyn jigit qoi dep oilap i̇edim,
sondyqtan sağan ara tüskenmin. Janağy myltyq atqan sensin ğoi jəne özin
graf Labranşuardyñ jerinde tūrsyn. İeger osynyñdy ormanşy i̇estip
qalsa qaiter i̇ediñ, sor qaqqan neme? Seni qūdai saqtağanda, men sağan
protokol jasamaimyn, əitpese bir qylmysty qaitalap jasağanyñ üşin
sen sottalyp keter i̇ediñ, onyñ üstine seniñ qolda qaru ūstauğa haqyn joq.
Senin myltyqty jaqsy köretiniñdi bilgendikten, seni aiap, myltyğyñdy
özinde qaldyrğanmyn.
– Tamaşa zat i̇eken, - dedi ofitser, mynau ūzyn ūñğyly añşylyq
myltyqtyñ Sent-eten şeberleriniñ qolynan şyqqandyğyn aitpai-aq
joramaldap.
Astyrtyn añşy basyn joğary köterip aldy da, Jenestağa turalap
qarady: būl onyñ janağy maqtau sözine riza bolğany i̇edi.
– Biutife, - dedi Benasi sözin jalğastyryp, Uiattan janyn qysylmai
ma? İeski kəsipke qaityp oralatyn bolsañ, qas qaqqanşa tordyñ ar jağynda
otyratyn bolasyn; onda seni i̇eşkim katorgadan araşalap alyp qala
almaidy, qarğysqa ūşyraisyñ da, masqara bolasyn. Osy keşke
myltyğyñdy mağan alyp kel, özine dep saqtap qūiamyn.
Biutife qoly dirildep, myltyğynyñ ūñğysyn qysyp qoidy.
– Aitqanyñyz ədil, mer myrza, - dedi ol. - Men kinəlimin, men zañdy
būzdym, men oñbağan adammyn. Jaraidy, myltyğymdy tartyp ala beriñiz,
biraq būl i̇endi birjola sizde qalsyn. Bilip qoiyñyz: soñğy oqpen men özimdi
atpaqşy i̇edim. İendi ne amal bar! Men sizdiñ aitqandaryñyzdy qalt
jibermei oryndadym, al myna köktemde qanym tasyp ketti. Men jer
jyrta bilmeimin, ömir boiy qūstardy asyrap jüru - suqanym süimeitin
jūmys; belimdi bügip, baqşada qyrqaqazu nemese arba soñynan salpaqtap
jürip, şybyrtqyny şyqpyrtu, nemese at bağyp, qora tazalau - men üşin
jasalğan kəsipter i̇emes. Sonda qaiteiin, aştan öluim kerek pe? Men üşin
jaqsy ömir tek ana jaqta ğana, joğaryda, -dedi ol sol ünsizdikten keiin,
tau jaqty nūsqap. - Bir apta boldy sol jaqta qañğyrğanyma; bir sernanyñ
izine tüsip i̇edim, sizderge būiyrğan i̇eken, anau jartastyñ töbesinde jatyr, dep ol joğary jaqty qolymen nūsqady. - Benasi myrza, siz öte
qaiyrymdy adamsyz ğoi, meniñ myltyğymdy tartyp almai-aq qoiyñyz.
Sizge ant sözimdi bereiin, men būl qauymnan şyğaiyn da, Alpi taularyna
keteiin; ondağy serna aulağan añşylar meni quğyndamas; qaita, jyly
şyraimen qarsy alar; men sondağy mūzart taulardyñ işinde bir jerde
qatyp ölermin. Sizden nesin jasyraiyn; tauda əri ketkende i̇eki-aq jyl ömir
sürgim keledi; sizderdiñ myna batpaqtaryñyzğa maltyğyp itşilegenşe,
ökimet adamdary joq, kedenşilerden, jergilikti küzetşilerden, koroldiñ
prokurorynan ada sol jaqta jüre tūraiyn. Sondağy qimaitynym siz ğana
bolasyz, qalğan jūrttyñ bərinen yğyr boldym. Siz qanşalyqty i̇ezdigiñizdi
qorğağanyñyzben, əiteuir i̇eşkimdi būl dünieden alastamaisyz ğoi...
– Al, Luiza şe?
Biutife oilanyp qaldy.
– Əi, dostym! - dedi Jenesta. - Sen sauatyñdy aş, sonsoñ meniñ
polkyma kel, at arqasyna min de, karabiner bol Al, i̇egerde jauğa qarsy
joryqqa attan dep dabyl qağylar kün tusa, onda Qūdai Tağalanyñ
mañdaiyma jazğany osy i̇eken dep oila da, qalğan ömiriñdi zeñbirektiñ
qasynda, oqtyñ ötinde, qandy aiqastyñ qaq ortasynda ötkizetin bol, aqyry
general bolyp şyğasyñ.
– Şirkin, Napoleon qaityp kelse goi, - dep jauap qaiyrdy Biutife.
– Bizdiñ uədemiz i̇esiñde me? - dep doktor əñgimege aralasty. - Sen i̇ekinşi
ret jazaly bolsam soldatqa ketemin degen i̇ediñ ğoi. Jarty jyl uaqyt
beremin, - sauatyñdy aşasyñ, onyñ ar jağynda bir baidyñ i̇erke mūragerin
izdep tabarmyn, sonyñ ornyña əsker qyzmetine barasyñ.
Biutife tau jaqqa qarady.
– Joq, sen Alpige barmaisyñ! - dedi Benasi dausyn köterip. - Sen
siiäqty adam, sözdiñ adamy, boiynda talai jaqsy qasieti bar adam, i̇elge
qyzmet i̇etui kerek, bir otriadqa komandir boluy kerek; serna quyp jürip
moinyñ üzu oğan jaramaidy. Seniñ qazirgi ömiriñde katorgağa soqpai kete
almaisyn. Küşiñdi bosqa sarp qylyp jürsiñ, odan keiin ūzaq uaqyt dem
almasa bolmaidy; söitip jürip jalqaulanyp ketesiñ, būzylasyn, zorlyqqa
barasyñ; al meniñ maqsatym - seniñ öz degeniñe qarama-qarsy, seni jaqsy
jolğa alyp şyğu.
– Qaitemiz, onda zerigip, qaiğydan öletin bolamyz-dağy. Qalağa barsam,
tūnşyğyp kete jazdaimyn. Anda-sanda Luizany Grenoblge alyp
barğanda, bir künge şydai almaimyn.
– Ərkimniñ öz qalauy bar, sony özimiz bilip aluymyz kerek te, ne sodan
qūtylu kerek, ne bolmasa sonyñ özin jūrt üşin paidağa asyru kerek. Jə,
kün keşkirip qaldy, mende uaqyt joq. İerteñ myltyqty alyp kel, sonda
söilesermiz, ūlym. Qoş bol. Al ana sernany Grenoblge apar da sat.
Jolauşylar ilgeri jürip ketti.
– Mine nağyz adam dep osyny ait! - dedi Jenesta qyzbalanyp.
– Teris jolda jürgen adam, - dep jauap qatty Benasi. - İendi ne isteu
kerek? Ne aitqanyn öziñiz i̇estidiñiz. Osyndai qabiletti jannyñ bosqa ölip
bara jatqanyñ körudiñ özi qasiret. İeger Frantsiiänyñ jerine jau basyp
kirgen bolsa, Biutife jüz qaraly i̇er jigitpen Morenanyñ tauynda tūtas
bir diviziiäny ai boiy bögep tūrğan bolar i̇edi, al beibit künderde ol öziniñ
küşin tek zañğa qarsy isterge ğana paidalana alady.
Onyñ işki qajettigi kedergilerdi basa-köktep ötu; i̇eger onyñ ömirine
tönip tūrğan i̇eşqandai qauip bolmasa, onda ol qoğammen alysady,
astyrtyn əreket i̇etuşilerge kömektesedi. Ol sondai i̇er jalğyz özi saldama
qaiyqpen Ronany kesip ötedi de, Savoiiağa aiaq kiım tiep aparady; ap-auyr
jükti arqalap alyp, aiaq baspas jartastyñ basyna alyp şyğady; sol jerde
qatqan qara nannyñ qyrtysyn qorek qylyp, tura i̇eki təulik otyra alady.
Qysqasy, bireulerdiñ ūiqyny jaqsy köretini siiäqty, būl ylği qauipqaterdi jaqsy köredi. Ylği da basyn bəigege tigip jürmese, mynau qara
dürsin tirşiliktiñ aiasyna syimaidy. Al men bolsam, osyndai adamnyñ
tömen qarai qūldyrap baryp, qaraqşy bolyp ketuin, söitip, aqyry
eşafot astynda öluin qalamaimyn. Jə, bizdiñ selen qalai i̇eken, sizge
ūnady ma?
Jenesta alysyraqtan jartylai döñgelengen ülken alañdy körgen,
ainalasynda jasyl jelek jamylğan ağaştar, alañnyñ dəl ortasynda,
biık terekterdiñ aiasynda jaltyrağan qol körinedi. Alandy taudyñ kölbeu
bauraiynda üş qatar i̇etip otyrğyzylğan ağaştar qorşap tūr, odan
əregirekte japonnyñ laq ağaşy, al odan da joğaryraqta şağyn şegirşin
ağaştary.
– Bizdiñ būl jerde jərmeñke ötkiziledi, - dep tüsindirip keledi Benasi.
Bas köşe əregirekten bastalady, əne bir köringen ədemi i̇eki üi bar ma,
olardyñ jaiyn men sizge aitqanmyn: bireui aralyq səttiki, i̇ekinşisiniñ iesi
- notarius.
Būlar oima tastardan tegistep töselgen ken köşege şyqty; i̇eki jağyna
qatarlap jüzdegen üiler salynypty, aralaryna tügeldei derlik baq
otyrğyzylğan. Ilgerirekte, osy köşeniñ tūiyqtalar tūsynda, beri qarap
tūrğan şirkeu körinedi. Odan beri de tağy bir köşe qiyp ötedi i̇eken, onyñ
boiy da qatar tizilgen üiler. Şirkeu alañyndağy kiure üiiniñ qarsysynda
meriiä. Jūmys künin aiaqtağan əielder, balalar men i̇erkekter, Benasidi köre
salyp, üileriniñ aldyna jügirisip şyğyp, bireuleri bas kiımderin şeşip,
i̇endi bireuleri jamyrai səlemdesip, qoşamettep jatyr; bala bitken onyñ
atynyñ aldyna şyğyp alyp, sekirip oinaidy; at iesiniñ meiirimine
atynyñ juastyğy sai i̇ekenin özderi anyq biletin tərizdi. Osynyñ bərinde
de ərbir tereñ sezimniñ tübinde tyğylyp jatatyn ūstamdy sypaiylyq
siiäqty bir ğajap ibalyq bar i̇edi. Jenesta jūrttyñ Benasidi qalai qarsy
alyp jatqanyñ körgende, onyñ kanton tūrğyndary özimdi syilaidy dep
būrynyraqta aitqan bir söziniñ kemitip aitylğan sypaiylyq i̇ekenin
sezingen-di. Şynynda da, būl düniedegi barlyq bilikşilerge körsetiletin
qūrmettiñ işindegi i̇eñ qymbaty, bağynyşty adamdardyñ jüreginde
jazylyp qalğan qūrmet i̇ekeni osy körinisten baiqalyp i̇edi būl şynaiy
halyqtyq bilikke körsetilgen qūrmet i̇edi.
Meili, adam öziniñ ataq-dañqyna, öziniñ quat-küşine mastanyp, közi
qaraiyp ketsin, biraq jan düniesiniñ arğy tükpirinde ol öziniñ jeke
basynyñ is-əreketine bailanysty bolğan, sodan tuğan sezimderdi ğana
i̇erekşe qadirlep, bağalai alar i̇edi, al şynyñda öziniñ tükke tūrğysyz
i̇ekenin, öz biliginiñ syrtqy körinisterinde myna ömirge özgeris əkelgendei,
i̇eşqandai jaña, i̇eşqandai ūly is tyndyra almağanyn körer i̇edi.
Korolder, meili olar bükil əlemge bilik jürgizsin, barlyq ajaldy
pendeler siiäqty, öziniñ şekteuli ortada ömir süretinin, onyñ zañdaryna
bağynyşty i̇ekenin, öziniñ jeke basynyñ baqyty sol ainalasyndağy
adamdardyñ sezimine bailanysty i̇ekenin tüsinuge tiıs. Al Benasi bolsa,
bükil kantondağy jūrttyñ özine tügel bağynatynyñ jəne dostyq
yqylasta i̇ekenin ğana sezinetin i̇edi.
III tarau
HALYQTYÑ NAPOLEONY
– Kirseñizşi, taqsyr, - deidi Jakota. Qonaqtar kütip qaldy ğoi. Ylği
östesiz de jüresiz. Qanşa janyñdy salsañ da, sizdiñ kesiriñizden, tamaq bir
dūrys bolmaidy. Bəri bulanyp, i̇ezilip ketti.
– Mine biz keldik, - deidi Benasi jymiiä külip. Jolauşylar attarynan
tüsip, doktordyñ şaqyrğan qonaqtary otyrğan bölmege qarai bettegen.
– Myrzalar, - dedi ol Jenestany qolynan jetelep, sizge Bliuto
myrzany tanystyruğa marhabat i̇etiñizder: būl kisi Grenoblde tūrğan atty
əsker polkynyñ kapitany, bizdiñ üide tūrmaq oiy bar baiyrğy soldat.
Sonsoñ ol, üstine qara kiım kigen ūzyn boily, aryqşa kelgen aq
şaşty kisini nūsqap tūryp, Jenestağa qarap söiledi:
– Aralyq sudia Diufo myrzamen tanysyñyz. Būl kisi jaiynda sizge
aitqanmyn, qauymnyñ güldenip ketuine būl kisiniñ tigizgen paidasy az
i̇emes. Tanysyp qoiyñyz, - dep, ol i̇endi Jenestany közinde kögildirligi bar,
tyriğan aryq, öni quqyl jigittiñ qasyna alyp keldi, onyñ üstine kigeni de
qara kiım i̇eken, – būl Tolene myrza, Grave myrzanyñ küieu balasy, bizge
kelip ornyqqan tūñğyş notarius.
Benasi türine qarağanda jartylai şarua, jartylai qalalyq, bezeu beti
dörekileu köringenimen, jüzi jyly juan adamğa qarai būryldy:
– Meniñ marhabatty kömekşim ağaş saudageri Kambon myrzamen
tanysyñyz; halyqtyñ tilektestikpen senim körsetip jürgeni– osy kisiniñ
arqasy. Al myna kisiniñ nemen şūğyldanatynyñ aityp jatudyñ özi artyq
bolar, - dedi Benasi sviaşennikti nūsqap.
– Sizdiñ köz aldyñyzdağy būl kisini qūrmettep syilamau tipti mümkin
i̇emes.
Ofitser sviaşenniktiñ öñinen közin ajyratyp ala almai qalğan–
öitkeni odan bir ruhani əsemdiktiñ nūry şaşyrap tūr i̇edi, oğan şeksiz
süikimdilik darytyp tūrğan da sol bolatyn. Alğaş bir qarağanda, Janve
myrzanyñ türi, bəlkim, ajarsyz da körinip qalar, öitkeni onyñ keskininde
keibir üilesimsiz qatqyldyq bar i̇edi. Tapaltaq boiy, tyraştanğan keipi,
tipti sol tūrğan tūrysynyñ özi osynyñ bəri onyñ dene bitiminiñ
əljuazdyğynan habar bergendei i̇edi, al biraq montany jüzinen ol kisiniñ
işki düniesiniñ şynaiy-hristiandyq baisaldylyğyn, jan tazalyğynan
tuyndaityn küş-quaty men tabandylyğyn tanuğa bolatyn-dy. Kögildir
aspanmen şağylysyp tūrğandai aşyq möldir közderinen jüreginde
jalyndap tūrğan izgilik otynyñ ūşqyny jarqyraidy. Özin-özi ūstauynda
qarapaiymdylyq pen tabiğilyq bar, abyrjuy joq, barlyq qimylqozğalysynan bir türli jas boijetken qyzğa ton biiäzylyq pen Uiañdyq
baiqalady. Bükil beinesi körgen adamda qūrmet sezimi men jaqynyraq
tanysu tilegin tuğyzar i̇edi.
– Qoiyñyz, mer myrza, - dep, Benasidin marapat sözderinen kədimgidei
qysylyp qaldy.
Dausynyñ özi Jenestany qatty tebirentken; osynau beimağlūm
sviaşenniktiñ auzynan şyqqan azğantai ğana bolmaşy sözderin i̇estigennin
özi ofitserde i̇erekşe bir tağzym sezimin tuğyzğandai i̇edi.
– Myrzalar, - dedi kire bere, qonaq bölmeniñ dəl ortasyna i̇eki büiirin
taianyp tura qalğan Jakota, - sorpa daiyn.
Benasi qonaqtardyñ ülken-kişisine qaramai, otyrğan retimen attaryn
atap-atap şaqyrğan kezde, bes meiman tik köterilip ashanağa qarai ötti de,
üstelge jaiğasyp otyrdy, sonsoñ kiure i̇eşbir mənerleusiz aqyryn qoñyr
dauyspen dəm aldyndağy dūğasyn oqydy. Üsteldiñ üstine kesteli matadan
jasalğan dastarqan jabylypty ataqty ismerler atanğan ağaiyndy
Grendorjdardyñ sonau Genrih IV tūsynda oilap tapqan būl dastarqany
barlyq bəibişelerdiñ i̇erekşe qūnttap ūstaityn mülki bolatyn. Appaq
bolyp jarqyrap tūr, özinen jebir şöptiñ jūpar iısi añqidy: Jakotanyñ
kir juğanda, suğa sony qosyp şaiqaityn ədeti bolatyn. Kök jiek faians
ydystary da appaq bolyp köz tartady. Al i̇endi myna siiäqty segiz qyrly
grafinderdiñ saqtalyp qalğap birli-jarym ülgisin tek tükpirdegi
provintsiiälyq qalalardan ğana köruge bolar i̇edi. Müiizden oiyp jasalğan
pyşaq saptaryndağy ər türli januarlardyñ beinesi tipti əsem. Osy
siiäqty tamaşa saqtalyp qalğan i̇eskilikti sən-saltanat nysandaryn
qonaqtar qoldarymen ūstap körip, tan-tamaşa qalysty; bərin de üi iesiniñ
ūqyptylyğy men jaidary minezine joridy.
Jenesta sorpa qūiğan qūmyranyñ qaqpağyndağy ər türli kökönis
tağamdarynyñ türli-tüsti būiaumen örnektep salğan bederli suretterin
qyzyqtap otyr būl XVI ğasyrdağy ataqty qūmyra şeberi Bernar
Palissiden qalğan mūra bolatyn.
Jinalğan qonaqtar qoğamnyñ ər türli toptarynyñ ökilderi. Benasi
men Jenestanyñ qaisar i̇erlikke tən ənderi Janveniñ ikonğa ūqsas
montany keskinine tipti ūqsamaidy; al notariustyn bet-ajary aralyq
sudia men mer kömekşisiniñ i̇eski bet siyqtaryna qarağanda tipti jas
körinedi. Osynau ər aluan adamdardyñ bet jüzi arqyly osy jerde bükil
adamzat qoğamynyñ ökilderi tügel qatynasyp otyrğandai sezildi;
solardyñ barlyğynyñ da önderinen öz ömirlerine rizaşylyq, bügingi küni
men bolaşağyna berik senim baiqalatyn siiäqty. Tek Tonele myrza men
Janve, tirşiliktegi körgenderi tipti az bolğandyqtan, aldarynda qandai
oqiğalar kütiptūr i̇eken dep oilaityn bolulary kerek; öitkeni būlar
bolaşaq bizdiki dep sanaidy da, qalğan qonaqtar tek ötken ömir jaiyndağy
əñgimelerge ğana beiim sekildi; biraq barlyğynyñ da ömir jaiyndağy
əñgimeleri baisaldy; degenmen sözderinen uaiymnyñ i̇eki türli reñi
baiqalady: bireui keşki ymyrttyñ ala keuim köleñkesi tərizdi i̇endi qaityp
oralmaityn quanyştyñ şala-şarpy i̇este qalğandary, al i̇ekinşisi aşyq
künniñ ümit artar aq şūğylysyna ūqsas.
– Siz, şamasy, bügin myqtap şarşağan bolarsyz, kiure myrza? - dep
sūrady Kambon.
– Şarşadym, taqsyr, - deidi oğan jauap berip Janve, miğūla baiğūs
pen Pelte ağai i̇ekeui i̇eki mezgilde jerlendi ğoi.
– İendi i̇eski derevniadağy laşyqtardy būzuğa bolady, - dep Benasi öziniñ
kömekşisine nūsqau berip jatyr. - Solardan bosağan tyñ jerlerden kem
degende bir arpan kökorai jasauğa bolady ğoi; onyñ üstine qauym miğūla
Şotardy kütuge jūmsalyp kelgen jüz franki qarjyny ünemdeidi.
– Sol jüzdi üş jyl qatarymen tömendegi oipanğa, būlaq suy jaiylyp
ketetin tūsta ötkel saluğa audaryp tūrğan jön, dep qoidy Kambon. Selen
men añğardyñ tūrğyndary Jan-FransuaPasturonyñ telimin basyp ötudi
ədet qylyp ketken; ol baiğūs sodan i̇edəuir zalal şegip jür.
– Dūrys-aq, - dep qostady ony aralyq sudia, ol aqşany jūmsaudyñ i̇eñ
töte joly sol. Meniñ oiymşa, basqanyñ jerin basyp jol salu degen
derevniadağy i̇eñ keseldi məsele. Aralyq sudiadağy dauly məselelerdiñ
oiynan biri özgeniñ ieligine köz alartu. Menşik qūqyğyna tyiymsyz qol
sūğu oryn alğan kantondarda i̇esep joq. Özgeniñ menşigin qūrmetteu, zañdy
qūrmetteu Frantsiiäda jūrt sanasa bermeitin sezim, al şynyñda ony
kötermelep otyru qajet. Köptegen jūrt zañğa yqpal i̇etudi qajetsiz nərse
dep sanaidy; al şyndyğynda bizde mətelge ainalyp ketken izgiliktiñ
belgisi dep i̇esepteletin "Jazañdy qūdai bersin" degen söz i̇ekijüzdiliktiñ
belgisi, ol bizdiñ özimşildigimizdi bürkemeleitin söz. Moiyndauymyz kerek,
bizdiñ boiymyzda otanşyldyq joq! Kimde-kim zañnyñ mañyzdylyğyn
sanasyna ornyqtyryp, sony tipti özine ziiäny tier tūsta da mültiksiz
oryndaityn bolsa, mine nağyz otanşyl adam sol. Asyly, qylmyskerdi
jazyqsyz qūia berseñ, sen sonyñ bolaşaqtağy zūlymdyq isine kinəli bolyp
şyğasyn.
– Birimen-biri sabaqtas, - deidi Benasi. Merler joldy dūrystanqyrap
salatyn bolsa, būrys sürleuler bolmas i̇edi. Al i̇endi munitsipalitet
keñesşileri bilimdirek bolsa, menşik ieleri men merler özgeniñ jerine köz
alartuşylyq jaittaryna qarsy tūrğan kezde, solarğa qoldau körsetken
bolar i̇edi; qamal, i̇egindik jer, laşyq üi, ağaş degenderdiñ bəri de qasietti,
sondyqtan qūqyqtyñ ülken-kişisi turaly söz qozğauğa bolmaidy dep,
nadandarğa ūğyndyryp otyrğan jön. Jaqsylyqqa bastaityn mūndai
būrylysqa birden jetuge bolmas, ol i̇eñ aldymen halyqtyñ adamgerşiligine
bailanysty, al biz ony sviaşennikterdiñ batyl aralasuynsyz özgerge
almaimyz. Būl, ərine Janve myrza, sizge qatysy joq əñgime.
Men ony özime qatysy bar dep oilamaimyn, - dedi kiure, i̇ernine mysqyl
üiirip. Öitkeni men katolik dininiñ qağidalaryn sizderdiñ basqaru isi
jönindegi közqarastaryñyzben üilestiruge tyrysyp jüremin. Men
ūrlyqtyñ tübi qorlyq i̇ekeni tūrğysynda uağyz aitqanda, pendelerge qūqyq
jöninde jañağy siz aitqan oilardy ylği da ūğyndyryp otyramyn.
Rasynda, Qūdai ūrlyqty jazğyrğanda, ūrlanğan zattyñ qūnyna
qaramaidy: ol ūryny jazalaidy. Öz qarauymdağy dindarlarğa
ūğyndyratyn qağidalarymnyñ məni osynda.
– Sizdiñ jūmysta abyroily bolyp jürgeniñiz sondyqtan, kiure myrza,
- dep qostady ony Kambon. Bizdiñ qauym būryn qandai i̇edi, al qazir qandai
dep, i̇ekeuin salystyra kelgende, sizdiñ arqañyzda jūrttyñ aqyl-oiynda
bolğan özgeristerdi myna men bilemin ğoi. Ərine, halqy dəl bizdegidei
uaqyttaryn aiamai i̇eñbek i̇etetin kantondar köp i̇emes. Bizdegi maldyñ bağymy
tamaşa, ilude bir bolmasa i̇eginge tüspeidi. Ormandar otalmaidy. Jūrttyñ
auqatty, janğa jaily tūrmysqa jetkeni osyndai ūqyptylyq pen i̇eñbektiñ
arqasy i̇ekenin siz şarualardyñ aqyl-sanasyna qūiyp jetkizdiñiz.
– Demek, siz öz qūzyryñyzdağy i̇elge dən riza i̇ekensiz ğoi, kiure myrza? dep sūrağan Jenesta.
– Kapitan myrza, - dep jauap qatty oğan sviaşennik, - jer basyp
jürgenderdiñ bərin birdei perişte dep toqmeiilsuge bolmaidy. Qaida
bolsa da, qaiyrşylyq bar jerde qasiret bar. Qasiret pen qaiyrşylyqty
zūlymdyqqa paidalanyp ketuge bolady, bilik te sol siiäqty. Şarualar
i̇egistik jerine deiin i̇eki le jer jürip baryp, keşke qarai jūmystan
sileleri qatyp, üige qaityp kele jatqanda, üilerine asyqqan añşylardyñ
aldyñdağy i̇egindik pen şabyndyq jerlerdi basa-köktep tura tartqandaryn
körgende, solarğa i̇eliktemeidi dep oilaisyz ba? Joldaryn osylaişa
qysqartqan adamdardyñ qaisysy zañnan attap ketken bolyp i̇esepteledi,
jaña öziñiz aitqandai? Jūmys istegeni me, nemese, seruen qūrğany ma?
Qazirgi bailar da, kedeiler de bizge birdei qysas qylady. Din de, bilik
siiäqty, aspannyñ biıktiginen nemese qoğamnyñ biıginen ylği da tömen
tüsuge tiıs; al bizdiñ zamanymyzda joğarğy toptarda dinge degen senim
halyqqa qarağanda əldeqaida az; al biz aitamyz: ömirdiñ taqsiretine
könbistik jasağany üşin qūdai halyqty jūmaqta jarylqaidy dep. Özim
şirkeudiñ uağyzdary men joğarğy dini adamdardyñ nūsqauyna tügeldei
bağynğanmen, qalai degende de, men oilaimyn: biz dini ğūryptar
məselesinde baiağyda-aq talapty bəseñdetuimiz kerek i̇edi, onyñ ornyña orta
dərejeli adamdardyñ jan jüiesinde dini sezimdi küşeituge tyrysuymyz
kerek i̇edi, - ortaşa auqaty bar sol adamdardyñ hristian dinine boi
ūsynudyñ ornyña sol jaiynda talasqa beiim tūratyny bar.
Baişikeşterdiñ filosofiiälyq jalğan oilary kedeiler üşin qaterli
ülgige ainaldy da, dinbasylarda tym ūzaq narazylyqtar tuğyzdy. Bizdiñ
dūğa dəstürlerimizden belgili bir nətije bolsa, biz soğan özimizdiñ jeke
yqpalymyzdyñ arqasynda jetip jürmiz, al şyndyğynda tūtas bir qauym
kölemindegi dini senimderdiñ beriktigi belgili bir adamnyñ qadir-qūrmetine
bailanysty bolsa, sol aqylğa syia ma? hristian dini bükil qoğamdyq
tərtipke şapağatyn tigizip, onyñ qorğanyştyq ūstanymdary barlyq
toptarğa tereñdep siñgende ğana dini ədet-ğūryptar saqtalatyn bolady.
Dinniñ ədet-ğūryptary degen onyñ syrtqy türi ğana, al qoğam sol türdiñ
arqasynda ğana tirşilik i̇etedi. Sizderge tigeni - tu, al bizge nəsip bolğany
aiqyş...
– Kiure myrza, meniñ bir bilgim keletini, - dedi Jenesta, Janveniñ
sözin bölip, - sizdiñ osyndağy kedeilerge jeksenbi künderi köñil köterip
seruendeuge, bi bileuge tyiym salatyndaryñyzdyñ sebebiñiz ne?
– Kapitan myrza, - dep jauap qaiyrdy kiure, bidiñ özin biz teris
körmeimiz, biraq ony biz ədepsizdiktiñ sebepkeri retinde jazğyramyz; ol
jūrttyñ mazasyn alyp, derevnianyñ salt-dəstürin būzady. Otbasyndağy
ruhtyñ tazalyğyn saqtau, otbasy qatynastarynyñ qasietin qorğau
degenniñ məni jamandyqty tūp-tamyrymen joiu bolyp şyqpai ma?
Tönele sözge aralasty:
– Zorlyq-zombylyq bolmai tūrmaityn kanton joq i̇ekeni məlim, al bizde
ondai nərseler neken-saiaq boluğa ainaldy. Osyndağy keibir şarualardyñ
jer jyrtyp jürgende körşisinen birer tilim jerdi qağyp ketuden
taiynbaityndary, kerek bolsa, bireudiñ bir tüp ağaşyn qiyp alatyndary
beker i̇emes; biraq solardyñ bəri de qala adamdarynyñ künəsimen
salystyrğanda tük i̇emes. Meniñ oiymşa, bizdiñ alqaptyñ tūrğyndary
sirek kezdesetin inabatty halyq.
– İnabatty deisiz be? dep kiure myrs i̇etti. Bizde dini fanatizm bolady
dep qauiptenudiñ oraiy joq.
İendi əñgimege Kambon söz qosty:
– Oibai-au, osyndağy tūrğyndardyñ bəri kün saiyn tüstik dūğağa
baryp, apta saiyn aryzdasuğa baratyn bolsa, jerdi kim öñdeidi jəne
ondai jūmysqa üş sviaşeniktiñ de şamasy kelmes.
Būl sözdi kiure ilip əketti:
– Taqsyr, jūmys isteu degenniñ özi de Qūdaiğa qūlşylyq qylumen
birdei. Şirkeu qyzmetine tym jiı bara beru dinniñ jəne onyñ tirektūrğylarynyñ mənin tüsinuge kedergi jasaidy, al qoğamğa tirşilik beretin
naq solar ğoi.
– Al siz otanşyldyqqa qalai qaraisyz? - dep sūrağan Jenesta.
– Otanşyldyq, - dedi kiure mañğazdanyp, tek ötkinşi sezim tuğyzady,
al din olardy tūraqty i̇etedi. Otanşyldyq adamnyñ öz paidasyn uaqytşa
ūmytuy degen söz; al hristian dini adamnyñ teris minezderine qarai əreket
i̇etetin tūtas bir jüie.
– Alaida, taqsyr, revoliutsiiälyq soğystar tūsynda otanşyldyq...
– İə, revoliutsiiä kezinde biz keremet ister isteimiz, - dep Benasi
ofitserdiñ sözin bölip jiberdi, biraq arada on tört jyl ötip i̇edi, myñ segiz
jüz on törtinşi jyly-aq bizdiñ otanşyldyğymyzdan nyspy da qalmady.
Al i̇endi Frantsiiä men İeuropany dini ideiälar bilegen kezde, jüz jyldyñ
işinde Aziiäğa on i̇eki mərtedei joryq jasaldy.
Osy tūsta aralyq sudia söz qosty:
– Bəlkim, halyqtardy bir-birine soğys aşqyzatyn materialdyq
sebepterdi joiu qiyn bolmas, al i̇endi dini qisyndardy qorğağannan basqa
belgili bir aiqyn maqsaty joq soğystarda, rasynda da, şek joq-au.
– Būl qalai, taqsyr, balyqtan taza dəm tatpağansyzdar ma? - dedi
Jakota, qasyna Nikoldi i̇ertip kelip, üsteldegi bosağan ydys-aiaqtardy
jinastyryp jatyp.
Öziniñ dağdysy boiynşa aspazşy bir tağamnan keiin bir tağamdy
üzdiksiz əkelip jatyr; mūnyñ bir qolaisyz jeri qomağai adam toiğanyña
qaramai jei beredi de, ynsaptylar alğaşqysyna toiyp qalady, söitip
keiingi dəmdi tağamdardan maqūrym qalady.
– Beri qarañyzdar, myrzalar! - dep dausyn qattyraq şyğarğan
sviaşennik aralyq sudiağa şüilige söiledi: Dini soğystarda belgili maqsat
bolğan joq dep siz qalai aitasyz? Bir zamandarda dinniñ qoğamdağy öte
quatty küş bolğany sondai, materialdyq müddelerdi dini məselelerden
bölip qarauğa tipti de bolmaityn.
Sondyqtan da ərbir soldat öziniñ ne üşin şaiqasatynyñ öte jaqsy
biletin...
– İeger jūrt din üşin sonşama uaqyt soğysatyn bolsa, onda Qūdai
Tağalanyñ ony dūrys negizde jasamağany ğoi, - dep qaldy Jenesta.
Qūdaidyñ auzynan şyqqan ərbir nūsqau adamdar üşin myzğymaityn
aqiqat boluy kerek i̇emes pe?..
Jūrttyñ bəri añyraiyp kiurege qarağan.
– Myrzalar, - dedi Janve, - dindi jürekpen sezedi kisi, aqylğa
salmaidy. Alla Tağalanyñ jolyna şek keltiruge bolmas bolar.
– Qysqasy, sizdiñ baqsylyğyñyzğa bas izei ber deseñizşi, - dedi
Jenesta, Qūdaidy i̇eşqaşan i̇eske alyp körmegen soldattyñ
tikbaqailyğymen.
– Taqsyr, - dep i̇endi sviaşennik te tiksine söiledi, dəl katolik diniñdei
basqa birde-bir din bizdiñ köñilimizdi jailandyra almaidy, i̇eşqaisysy
köñilimizdi ondai sergite almaidy, sonsoñ, özgesin bylai qoiğanda, onyñ
aqiqatyna sengennen sizdiñ şyğatyn şyğynyñyz ne?
– İə, būl söziñiz ras, şyğyn köp bolmas, - dedi Jenesta.
– Solai şyğar, al i̇endi senbeitin bolsañyz, ol qymbatqa tüsedi. Odan
da, taqsyr, sizge jaqynyraq tūrğan myna jer betindegi tirşilikti söz
qylaiyq. Qarañyzşy, qūdai öziniñ qolymen i̇elşilerine istetip otyrğan
pendeşilik isterdegi qūdai qūdiretiniñ nətijeleri qandai? Hristian
dininiñ jolynan taiğan adamdar köp nərseden maqūrym qaldy. Şirkeu
jaiynda kitap betine qaraityn adam sirep ketti, ol jaiynda jūrt halyq
arasynda ədeii taratylyp jürgen qate ūğymdardy ğana biledi; al
şyndyğynda jūrttyñ i̇endi jüzege asyrmaq bolyp jürgen memlekettik
qūrylysynyñ minsiz ülgisin şirkeu jasap bergen bolatyn. Sailamalylyq
ūstanym ony ūzaq uaqytqa arnalğan zor saiasi küşke ainaldyrdy. Bir
kezde dini nizamdardyñ barlyğy bostandyqqa, teñdikke negizdelgen i̇edi.
Barlyq joldar ortaq iske bağyttalğan-dy. İmam, abbat, i̇episkop, ruhani
ordenniñ generaly, papa osylardyñ barlyğy şirkeudiñ müddesine səikes
şynaiy adaldyqpen sailanyp qoiylatyn, bəri de sonyñ ruhyn bildiretin,
oğan sözsiz bağynu mindetti sanalatyn. Adamdardy ūltqa biriktirip, adamdy
sansyz köp dastandar, soborlar, müsinder, suretter men muzykalyq
şyğarmalar jasauğa şabyttandyrğan osy ruhtyñ adam qoğamy üşin
qanşalyqty igilikti bolğanyñ aitpai-aq qūiaiyn da, sizdiñ nazaryñyzdy
tek mynağan ğana audaraiyn: bizdiñ halyqtyq sailaularymyz, qosşy
biler soty, qos palatamyz özderiniñ tūp-tamyrymen jergilikti jöne
əlemdik
soborlarğa,
i̇episkoptar
soborlary
men
kardinaldar
kollegiiälaryna baryp tireledi; bar aiyrmaşylyğy örkeniet jönindegi
osy zamannyñ filosofiiälyq tüsinikteri, meniñ oiymşa, katolik
birliginiñ asqaq ta qūdiretti ideiäsy aldynda tipti süreñsiz bolyp şyğady
al osy birlik Aisanyñ sözi men isi arqyly təmamdalyp, dini qağidağa
ainalğan jalpy adamzattyq birliktiñ alğaşqy beinesi bolatyn. Şirkeu
adamzat aqyl-oiynyñ tiregi bolyp tūrğan zamandarda yqtimal bolğan
keremetterdi tuğyzu, qazirgi saiasi qūrylys qanşama jetildi degenmen,
onyñ qolynan op-oñai kele qoimaidy.
– Ne sebepten? - dep sūrağan Jenesta.
– Birinşiden, onyñ sebebi sailamalylyqty tek qana sailauşylardyñ
barynşa tolyq teñdigi jağdaiynda ğana saiasi ūstanym dərejesine
köteruge bolady; geometriiänyñ tilimen aitqanda, sailauşylar "teñ
şamalar" boluğa tiıs, al qazirgi zamannyñ saiasatkerleri oğan ğūmyrda qol
jetkize almaidy. Onyñ üstine, ūly qoğamdyq qareketter tek sezimniñ küşi
arqasynda ğana jasalady, tek osy küş qana adamdardy biriktire alady, al
qazirgi jalğan kemeñgerler zañdardy tek jeke bastardyñ paidasyna ğana
negizdeidi, al bas paida adamdardy biriktirmeidi, qaita ajyratady.
Qūqyqtary aiaqqa basylğandarğa, halyqtyñ qasiretine degen qaltqysyz,
jankeştilik aianyşpen jigerlengen adamdar bir kezde dünie jüzinde
qazirgiden jiı kezdesuşi i̇edi. Sondyqtan da sviaşennik, ortaşa
auqattylardyñ osynau ökili, materialdyq küşke qarsy tūryp, halyqty
jaularynan qorğai aluşy i̇edi. Kezinde şirkeulerde jer ieligi boldy;
alaida syrt qarağanda olardy nyğaituğa tiısti dep i̇eseptelgen sol jer
igiligi şirkeudiñ ömir tirşiligin būzyp jiberdi. Rasynda da, i̇egerde
sviaşenniktiñ jeke menşikke i̇erekşe qūqyğy bolatyn bolsa, onda ol
qanauşy, i̇egerde memleket oğan jalaqy töleitin bolsa, onda ol şeneunik.
Al i̇eger sviaşennik kedei bolsa, ol boiğa bitken tabiği qabiletimen
sviaşennik bolsa, i̇eger onyñ bar tiregi qūdaida, bar bailyğy dinşilderdiñ
jüreginde bolsa, ol qaitadan Amerikada uağyz taratqan missioner bolyp
şyğady, onda ol paiğambar, onda ol jaqsylyqtyñ padişasy. Bir közben
aitqanda, kedeişilik ony əmirşi-bilikşi i̇etedi, al bailyq onyñ tübine
jetedi.
Janve otyrğan jūrttyñ nazaryn baurap aldy. Qarapaiym kiureden
osyndai söz şyğady dep oilamağan qonaqtar osy sözderdi zerdege salyp,
ünsiz otyryp qalğan.
– Janve myrza, sizdiñ aitqan aqiqattaryñyzğa bir i̇eleuli qatelik kirip
ketti, - dedi Benasi. - İgilik degen ne nərse deitin töñirekte talasyp
jatudy jaqtyrmaitynym öziñizge məlim, - būl məseleni talqylap jatuğa
jazuşylar men bilik basyndağylar qūmar. Meniñ oiymşa, kisi belgili bir
saiasi jüieniñ mənin ūğynğan bolsa, jəne de, i̇eger ol sol jüieni jüzege
asyruğa küşim jetedi dep sezinse, onda ün-tünsiz baryp, dereu bilikti
qolğa aluy kerek te, qimyldauy kerek; al i̇eger ol i̇eseñgirep, jön tappai
jürgen jai bir naisap bolsa, onda onyñ köpirme sözben halyqty sendirmek
bolğan əreketi i̇essizdik bolyp şyğady.
Solai bola tūrsa da, bizdiñ qadirmendi uağyzşymyz, sizben talaspaq
bolatyn sebebim, men qazir sözimdi özderiniñ bilim bilikterin aqiqatqa jetu
üşin birlesip jūmsauğa üirengen adal nietti adamdarğa arnamaqpyn.
Meniñ pikirlerim, bəlkim, sizge şetin körinui mümkin, biraq būl pikirler
ūzaq oilanyp-tolğanudyñ jemisteri jəne olar soñğy qyryq jyl işindegi
qaiğyly oqiğadan tuyndağan. Qazirgi konstitutsiiälyq oppozitsiiä deitinge
jatatyn adamdar talap i̇etip jürgen jappai dauys beru şirkeuge qoldanğan
jağdaida öte tamaşa ūstanym bolatyn, öitkeni, qadirmendi uağyzşy,
sizdiñ öziñiz atap ötkendei, dini qyzmetkerlerdiñ barlyğy ol kezde bilimdi
bolatyn, dini sezim olardy bağynyştylyqqa üiretken-di, oilau jüiesi
olarda biryñğai bolatyn, özderine ne kerek i̇ekenin, qaida bara
jatqandaryn bəri de jaqsy biletin. Al biraq i̇egerde qazirgi liberalizmniñ
dəuirlep tūrğan Burbondar ükimetine qarsy i̇essizdik küresinde qoldanyp
otyrğan ideiälary saltanat qūratyn
liberaldardyñ özderi de qūryp keter i̇edi.

bolsa,

onda

Frantsiiä

da,

Solşyldardyñ kösemderi mūny jaqsy biledi. Olar üşin küres jai
ğana ükimet biliginiñ məselesi. İeger de, qūdai odan saqtasyn, burjuaziiä
oppozitsiiä tuyn köterip kelip, sol burjuaziiänyñ dañğoilyğyna qoş
kelmeitin əleumettik artyqşylyqtardy qūlatatyn bolsa, ol jañağy
saltanattyñ artynan ile-şala halyqtyñ özine qarsy küresti bastaidy; al
halyq bolsa, aqyr-aiağynda, onyñ kədimgi aqsüiekterdiñ bir türi ğana i̇ekenin
körer i̇edi; biraq būl azğyndağan ūsaq aqsüiekter bolyp şyğar i̇edi; söite
tūra, olardyñ bailyğy men artyqşylyqtary halyqqa būrynğydan da
jaman jek körinişti bolar i̇edi, öitkeni olardy halyqtyñ arqasyn
būrynğydan da beter aiazdai qaryğan bolar i̇edi. Būl küreste, halyq demeiaq qūiaiyn, qoğam tağy da qūryğan bolar i̇edi; öitkeni küizelgen halyq
uaqytşa saltanat qūrğanda asa zor jolsyzdyqtar qatar jüretin ədeti. Būl
keskilesken, bitispes küres bolar i̇edi; öitkeni oğan sailauşylar
arasyndağy sansyz köp alauyzdyqtar jel bergen bolar i̇edi; dauystardyñ
sapasynan göri sany mañyzdy bolyp tūrğan jüiede sailauşylardyñ
bilimsiz, köpşilik jağy qoğamnyñ joğarğy toptarynan basym tüsip,
jeñiske jeter i̇edi.
Būdan tuyndaityn qorytyndy memlekettik qūrylystyñ özi
artyqşylyqtaryn qorğauğa tiısti top neğūrlym toptasqan bolsa, ol
qūrylys solğūrlym jolğa qoiylğan, solğūrlym tūraqty, demek,
solğūrlym jetilgen bolyp şyğady. Meniñ būl jerde "artyqşylyqtary''
dep otyrğanymnyñ bir kezde qoğamnyñ köpşilik böligine nūqsan keltiru
arqyly onyñ tañdauly böligine zañsyz alyp berilgen qūqyqtaryna i̇eşbir
qatysy joq; meniñ aityp otyrğanym qoğamnyñ ökimet biligin qolynda
şoğyrlandyrğan toby. Ökimet biligi degenimiz memlekettiñ jüregi tərizdi
nərse. Tabiğat öziniñ kez kelgen tuyndysyna köbirek yqpaldylyq darytu
üşin oğan bir şoğyr tirşilik quatyn beredi. Sol tuyndylardyñ biri saiasi
organizm.
Özimniñ oiymdy mysaldar arqyly tüsindireiin. Aitalyq, Frantsiiäda
jüz pər bar deiik; solar jüz qaraly qaqtyğysqa sebep bolady. Sol
pərlerdi joiyp jiberiñizşi, barlyq bailar tüp-tügel artyqşylyq
jağdaida bolady; būrynğy artyqşylyğy bar jüz qaraly adamnyñ ornyña
dəl solardai jüz myñ adam paida bolady; söitip, siz qoğamdyq teñsizdiktiñ
jarasyn asqyndyra tüsesiz. Rasynda da, halyqtyñ tüsiniginde jūmys
istemei-aq ömir süru qūqyğynyñ özi de artyqşylyq. Onyñ oiynşa, i̇eş
nərse öndirmei tūtynuşy jyrtqyş. Ol i̇eñbek i̇etken adamdy közben körui
kerek, aqyl-oi i̇eñbeginiñ jemisi onyñ özin baiytatyn bolsa, būl oğan
i̇eşqandai mən bermeidi. Sonymen, siz qaqtyğys sebepterin köbeite
otyryp, küresti azğantai toppen şekteudiñ ornyña ony qoğamnyñ barlyq
jikterine taratpaq bolasyz. Şabuyl men qarsylyq jappailyq sipat alğan
kezde apat bolmai qoimaidy. Bailardyñ sany qaşanda kedeilerden az
bolady; demek, küres qara küşke ainalsa, jeñis kedeiler jağynda bolmaq.
Tarih meniñ pikirimdi qostaidy. Rim respublikasy senatorlarğa
artyqşylyq bergennen keiin bükil dünie jüzi oğan tabynyp i̇edi. Senat
ökimet biligin beinelegen. Al biraq salt attylar men kelimsekter memleket
basqaru isine aralasqannan keiin, iağni patritsiiler qatary köbeigen kezde
Respublika öldi. Sulladan, tipti Tsezardan da keiin Tiberii ony Rim
imperiiäsyna ainaldyrdy, ökimet biligi bir adamnyñ qolyna şoğyrlanğan
jüie osynau ūly derjavanyñ ömirin birneşe ğasyrğa ūzartty.
Jabaiylardyñ basyp kirui tūsynda məñgilik qala qūlady da, odan keiin
Rimde imperator bolğan joq.
Bizdiñ jerimiz jaulap alynğannan keiin, frankiler ony özara bölisip
aldy da, öz ielikterine i̇eşkim tiıse almaityn tərtipti saqtap qalu üşin,
feodaldyq artyqşylyq degendi oilap tapty. Jüzdegen, tipti myñdağan
kösemder i̇elge ie bolyp aldy da, jaulap alğan qūqyqtaryn qorğau üşin
özderiniñ nūsqau i̇erejelerin jasady. Olardyñ artyqşylyqtary şekteuli
bolğan kezde feodalizm şydap tura aldy. Al "asyl tūqymdyğa" jatatyn
bes jüz adamnyñ dvorian degen sözdiñ tura mağynasy osy sany i̇elu myñğa
jetken kezde memlekettik töñkeris boldy. Dvoriandardyñ ökimeti tym
şaşyrandy i̇edi. Sondyqtan olarda küş te, quat ta bolmaityn, onyñ üstine
dvoriandar özderi oilamağan aqşa men oi-pikirdiñ būğaudan bosauy aldynda
mülde qorğansyz bolyp şyqty.
Sonymen, i̇eger monarhiiälyq qūrylysty jeñip masairağan burjuaziiä
halyqtyñ köz aldynda artyqşylyqqa ie bolğandardyñ sanyñ köbeitu
maqsatyn közdese, onda mūndai özgeristiñ nətijesi mynadai bolyp
şyğady: i̇endi burjuaziiäny jeñip, halyq masairaityn bolady. İeger ondai
töñkeris bola qalsa, oğan türtki bolatyn sebep qoğamnyñ barlyq jikteri
arasyna sailau qūqyğynyñ şeksiz taraluy bolar i̇edi. Dauys bergen adam
daukes keledi, al dauly ökimet degen bolmaidy. İendeşe ökimetsiz qoğam
bolady degenge senesiz be? Joq. Olai bolsa, ökimet degen küş. Al küş
i̇eşqandai dausyz şeşimderge süienuge tiıs. Osynyñ barlyğy meni
mynadai oiğa alyp keldi. Sailamaly ūstanym qazirgi ükimetter üşin i̇eñ
apatty ūstanymdardyñ biri. Meniñ oiymşa, talanğandar men kedeiler
tabyna berilgendigimdi men dəleldedim, sondyqtan olar meni qastyq
oilady dep aiyptai almas; biraq solai bola tūra, men osy taptyñ i̇eñbek
jolyna tañ-tamaşa qalyp, onyñ tözimdiligi men könbistigi aldynda
basymdy ie otyryp, qalai bolğanda da bylai dep kesip aitamyn: i̇el
basqaru isine qatynasuğa ol qabiletsiz. Meniñ ūğymymda proletariiler
halyqtyñ kəmeletke jetpegen perzentteri, sondyqtan olar qamqorşynyñ
qarauynda qala beruleri kerek. Sonymen, meniñ oiymşa, myrzalar,
sailamalylyq ūstanymy degen sözdiñ keltiretin ziiäny bir kezdegi arojdan men bostandyq degen sözderdiñ keltirgen ziiänynan kem bolmaidy,
al soñğy i̇eki sözdi halyq teris tüsindi, teris ūğyndy: ony köteriliske
bastaityn dabyl, qiratyp-joiuğa şaqyrğan ūran dep qabyldady.
Sonymen, saiyp kelgende, meniñşe, halyqqa qamqorşylyq jasau ədil
jəne qoğamdy ūstap tūru üşin qajetti bolyp körinedi.
– Mūndai jüie bizdiñ qazirgi zamandağy barlyq közqarastarymyzğa
qaişy keledi, sondyqtan biz sizden tüsinik sūrauğa qaqylymyz dep
oilaimyn, - dedi Jenesta doktordyñ sözin bölip.
– Marhabat, kapitan.
– Myna qojaiynymyz ne dep otyr! - dedi Jakota as üige kelip
būrqyldai söilep. Jaqsy bopty qarğamyz, halyqty qysyp ūstau kerek
dei me, olar mūnyñ aitqanynan şyqpauşy i̇edi ğoi.
– İə, men mūndai sözdi Benasi myrzadan kütken joq i̇edim, - dep Nikol
da qostai jöneldi.
– Men nadan tobyrdy auyzdyqtaityn qatañ zañdardy talap i̇etkende bir
ğana maqsatty közdeimin, dep sözin jalğastyrdy doktor az ünsizdikten
keiin, qoğamdyq jüieniñ barlyq buyndary ikemdi de i̇ebdeili bolsyn,
joğarğy taptardyñ dərejesine deiin köteriluge i̇erik-jigeri men qabileti
bar adamdardyñ ötuine mümkindik bolsyn deimin. Qandai ökimet bolsa da
özin saqtaudyñ qamyn oilaidy. Būrynğylar siiäqty, qazirgi bilikşiler de
ömir süru üşin küşti adamdardy barlyq jerden izdestirip jürip, öz
ortalaryna tartyp otyruğa tiıs; sonda olar, bir jağynan, özderine
qorğauşy tabady; i̇ekinşi jağynan, halyqty köteriliske şaqyratyn
qairatty adamdardan aiyrady. İeger memleket qoğamdyq ataqqūmarlyqtyñ
aldynan biri auyr, biri jenil osy i̇eki joldy qatar aşatyn bolsa, auyr jol
əlsiz adamdar üşin, al jenil jol i̇erik-jigeri myqty adamdar üşin, — onda
sol memleket revoliutsiiänyñ aldyn alyp otyrady; al revoliutsiiä degender
özderine laiyq dərejege deiin joğaryğa qarai köteriluge qabileti bar
üzdik tūlğalardyñ aldynan qoiylatyn tosqauyldardyñ saldary.
Bizdiñ i̇elimiz bastan keşirgen qyryq jylğy silkinis üzdik tūlğalardy
tuğyzatyn əleumettik qūrylys i̇ekenin aqyl-oiy dūrys adamdarğa dəleldep
körsetse kerek i̇edi. Ondai tūlğalardyñ i̇eşbir dausyz üş türli
artyqşylyğy bolady. Būlar aqyl-oi salasyndağy artyqşylyq, saiasat
salasyndağy artyqşylyq jəne mal-mülik jağynan artyqşylyq. Al osy
artyqşylyqtar adamnyñ talantyna, biligine jöne bailyğyna, nemese,
basqaşa aitqanda, ərbir istiñ negizine, qūralyna jəne nətijesine səikes
kelmei me. Aitalyq, bizdiñ aldymyzda, bylaişa aitqanda, tyñ jer jatyr,
onda qoğamdyq jikterdiñ tolyq teñdigi bar, balalardyñ tuuy bir qalypty,
ərbir otbasyna bölip berilgen telimdik jer de birdei; al biraq uaqyt öte
kele, siz tağy da baq-dəulettiñ qazirgi teñsizdigin köresiz. Osynau ap-aiqyn
aqiqattan tuatyn qorytyndy: bailyqtağy, aqyl-oi men biliktegi
artyqşylyq fakti; onymen sanasuğa tura keledi; biraq halyq mūny
ərdaiym qiiänat dep sanaidy, öitkeni ol i̇eñ ədil jolmen qol jetkizilgen
qūqyqtardy artyqşylyq dep oilaidy. Osydan aiqyn bolatyny –
qoğamdyq şart16 degenimiz ərqaşanda dəulettilerdiñ dəuletsizderge qarsy
odağy bolyp tabylady. Demek, zañdar kimge paidaly bolsa, kim-kimge özinözi qorğau tüisigi qajet bolsa, kimde-kim qauipti köre biluge tiısti bolsa, ol
zañdardy naq solar şyğaratyn bolady. Halyqtyñ tynyştyğy halyqtyñ
özinen göri solarğa keregirek. Halyq daiyn tūrğan baqytty alğysy keledi.
İegerde sizder bükil qoğamdy tūtas küiinde osyndai közqaras tūrğysynan
alyp qaraityn bolsañyzdar, onda tezirek menimen birge mynany
moiyndaityn bolyñyzdar: sailau qūqyğyn tek qana qolynda bailyğy,
biligi nemese basynda aqyly bar adamdar paidalanuğa tiıs, sondai-aq
deputattardyñ qyzmet aiasy meilinşe şekteuli boluğa tiıs.
Zañ şyğaruşy adam, myrzalar, öz zamanynan joğary tūrğany jön. Ol
jiberilgen qatelerdiñ jalpy bağytyn dūrys añğarady, halyqtyñ oiy
qalai qarai oiysyp bara jatqanyn anyqtaidy; demek, ol qazirgiden göri
bolaşaq üşin, zamany ötip bara jatqan ūrpaqtan göri öskeleñ ūrpaq üşin
i̇eñbek i̇etedi. Sonymen, sizder qara halyqty zañ şyğaruğa şaqyrasyzdar,
biraq ol öz deñgeiinen joğary köterile ala ma? Joq. Deputattardyñ
jinalysy tobyrdyñ pikirin neğūrlym dəl beinelese, ol memleketti
solğūrlym naşar basqaratyn bolady, onyñ közqarastarynda asqaqtyq
neğūrlym tömen bolsa, onyñ şyğarğan zañdary solğūrlym kömeski,
solğūrlym tūraqsyz bolady; öitkeni tobyrdyñ aty tobyr, sol tobyr
küiinde qala beredi.
Zañ belgilengen i̇erejelerge bağynudy talap i̇etedi, al i̇ereje ataulynyñ
bəri ornyqqan ədet-ğūryptar men jeke müddelerge qaişy keledi; i̇endeşe
tobyr zañdardy özine qarsy bağyttai ma? Joq. Zañdar köbinese ədetğūryptarğa kese-köldeneñ kelip otyruğa tiıs. Zañdardy ədet-ğūryptardyñ
jalpy dərejesine yñğailau degen söz mūnyñ aty: İspaniiäda dinge qysym
jasau men sauyqqoilyq üşin, Angliiäda saudagerlik ruh üşin, İtaliiäda
qoğamnyñ ruhyn bildiru üşin tağaiyndalyp, biraq bükil qoğamnyñ özin
bildire almaityn önerge degen qūmarlyq üşin, Germaniiäda – dvoriandar
əuleti üşin, Frantsiiäda añğal oi üşin, ideiälardy sənge ainaldyrğyştyq
üşin, bizdiñ tübimizge jetip kele jatqan saiasi partiiälarğa əuestik üşin
köterme syilyqtar tağaiyndaumen bir bos bolyp şyqpai ma?!
Bizdiñ Frantsiiäda qyryq jyldan astam uaqyt işinde, iağni sailau
kollegiiälary zañdarğa qol sala bastağaly qandai oqiğalar boldy? Bizde
qyryq myñ zañ bar. Sol qyryq myñ zañy bar halyq zañsyz otyr. Ortaşa
qabiletti aqyly bar bes jüz adam osynşalyqty mañyzy bar mindetter
deñgeiine köterile ala ma? Joq. Tūtas bir ğasyrdyñ boiynda kemel
aqyldy jüz adam tabylmaidy. Ər türli jerlerden kelip bas qosqan bes
jüz qaraly adamdar zañnyñ mənin i̇eş uaqytta birdei tüsine almaidy, al
zañ biryñğai, birtūtas boluğa tiıs. Əri qarai. Zañ şyğaruşy jinalys
i̇erteli-keşti bir ğana adamnyñ biligine bağynyşty bolady, söitip,
korolder əuletiniñ ornyña sizderde birin-biri almastyryp otyratyn jöne
özderi qymbatqa tüsetin premer-ministrler əuleti bolady. Neşe türli
yryñ-kezekten keiin Mirabolar, Dantondar, Robesperler nemese
Napoleon: tolyp jatqan konsul symaqtar nemese Napoleon şyğady.
Rasynda da, belgili bir salmaqty köteru üşin belgili bir qūş boluy
kerek; būl küş azdyköpti mölşerdegi tetikterge bölinui mümkin; biraq jinaqtap kelgende,
küş janağy köteriletin salmaqqa mölşerles boluğa tiıs: Būl jerdegi
salmaq dep otyrğanymyz qarañğy, japa şekken qarapaiym halyq, qai
qoğamnyñ da betki qabaty. Ökimet biligi öziniñ tabiğaty jağynan
zorlyqşyl oğan ülken ūiymşyldyq kerek, öitkeni onyñ qarsylyq
körsetu küşi halyqtyq qozğalystyñ tegeurinine teñ boluğa tiıs. Basqaru
artyqşylyğy azğana toppen şekteluge tiıs degendegi sizderdiñ
aldaryñyzda men damytqan ūstanymnyñ qoldanu kezindegi türi osy.
Ökimet biligine daryndy adamdardy jiberiñizderşi, olar osy tabiği
zañğa özderi de bağynady, sonsoñ oğan i̇eldi de bağyndyrady; al i̇eger sizder
qarabaiyr adamdardy jinap alatyn bolsañyzdar, i̇erte me, keş pe, bir
daryndy adam keledi de, olardy jeñip şyğady: sol kezde aqyly köbirek
deputat memleket qamyn oilauğa kirisedi; al qarabaiyr küşpen auyz
jalasady. Nətijesinde, zañ şyğaruşy jinalys lañkestik kezindegi
Konvent siiäqty ideiäğa, nemese Napoleon tūsyndağy Zañ şyğaruşy korpus
siiäqty küşke, aqyr aiağynda, bizdiñ zamanymyzdağy siiäqty belgili bir
basqaru jüiesine nemese aqşağa ornyn beredi. Keibir aqylgöiler arman
i̇etip jürgen Respublikalyq jinalys mümkin i̇emes; oğan ūmtyluşylar jai
añğaldar nemese bolaşaq tirandar. Halyqty is-əreketke köndiru qajet
bolyp tūrğanda, oğan tönip kele jatqan qauip jaiynda köpirme sözben
ainalysatyn jinalys qalaişa sizderge josyqsyzdyq bolyp körinbeidi?
Halyqta tek qana alym-salyqtardy bekitu men nemese keri qaitarumen
şūğyldanatyn deputattar bolsyn, i̇en dūrysy da, talai ğasyrlardan beri
i̇eñ qatal jauyzdyq tūsynda da, i̇eñ jūmsaq taqsyrdyñ tūsynda da bolğany
osy i̇emes pe? Qazynağa qaşanda aqşa kerek; alaida alym-salyqtyñ tabiği
şegi bolady, odan asyp ketse halyq töleuden bas tartyp, köteriliske
şyğady nemese oğan könedi de öledi.
Sailanğan korporatsiiä öziniñ ökildigine jatatyn qajetter, ideiälar
sekildi özgergiş bolyp, ədiletsiz zañdarğa bağynğysy kelmese būl jaqsy.
Biraq imperiiänyñ barlyq tükpirlerinen kelgen bes jüz adam jaqsy zañ
jasai qūiady dep topşylau öte döreki qaljyn, sondyqtan i̇erteli-keşti
halyqtar onyñ sazaiyn tartatyn bolady. Sol kezde olar tirandaryn
özgertedi, bar bolğany osy. Bilik, zañ bir adamnyñ qolynda boluy kerek,
ol özinin is-qimyldaryn jağdaidyñ yrqymen ünemi jalpy jūrttyñ
maqūldauyna ūsynyp otyruğa məjbür. Alaida bir adamnyñ, nemese
birneşe adamnyñ, nemese bükil halyq būqarasynyñ biligin tek dini
mekemeler ğana auyzdyqtai alady. Din joğarğy biliktiñ jolsyzdyqtaryna
qarsy tura alatyn birden-bir, şyn mənindegi küş. İeger halyqtyñ dini
sezimi ölgen bolsa, onda ol öz ūjdanymen bülikşige, al taqsyr qajettikten
tiranğa ainalady. Palatalar, taqsyrlar men bodandardyñ i̇eki arasyndağy
osynau dənekerler, əlde qandai bir bitimşil oryn bolyp qalady. Demek,
zañ şyğaruşy jinalystar büliktiñ nemese ozbyrlyqtyñ odaqtasy bolyp
tabylady. Solai bola tūrsa da, men iş būryp otyrğan dara bilik jaqsy,
biraq sözsiz jaqsy i̇emes, öitkeni saiyp kelgende saiasat ədet-ğūryptar men
dini senimderge təueldi bol mai qoimaidy.
İeger halyq jünjise, i̇eger aqylgöisu men qaişylyq ruhy ony
tübirimen büldirgen bolsa, onda, bostandyqtyñ jalğan i̇elesterine
qaramastan, ol halyqtyñ despotizmge qarai bara jatqany; şyn
mənisindegi dana halyqtar qaşanda bostandyqqa despotizmniñ syrtqy
türlerin saqtai otyryp jetedi. Osynyñ barlyğynan tuatyn qorytyndy:
sailau qūqyqtaryn şūğyl şekteu qajet, küşti ökimet biligi qajet, baidy
kedeige dos i̇etetin, kedeidi tügeldei bağynyşqa köndiretin quatty dini
sezim qajet. Bir sözben aitqanda, şyn mənisindegi şūğyl is deputattar
jinalysynyñ qūqyqtaryn bylaişa i̇etip şekteu kerek: olar tek alymsalyq jönindegi məselelerdi ğana şeşetin bolsyn, zañdardy jasauşy
bolmai, tek bekitetin bolsyn.
Köptegen adamdar basqaşa oilaidy, men ony bilemin. Būrynğyşa,
jaqsyny jan salyp izdeitinder əli de kezdesedi, olar qaitkende de
qoğamdy aqylğa qonymdyraq i̇etip qūrğylary keledi.
Jañalyq i̇engizemiz deuşiler şydamdyraq bolsyn. Men Hristian dinin
ornyqtyruğa qanşama uaqyt ketkenin oilaimyn; al mūnyñ özi beibit
jolmen jüzege asyrylatyn ruhani töñkeris bolatyn. Osyny i̇eseptep
kelip, i̇endi jer betindegi igilikterge bailanysty töñkeristen tuyndaityn
qiyndyqtar jaiynda oiğa qalğanda, meniñ tūla boiym titirkenip ketedi;
sondyqtan tirşiliktiñ qazirgi tərtibin men batyl qoldaimyn. Ərkim özinşe
oilai bersin, dep jariiä i̇etip i̇edi ğoi hristian dini; ərkim öziniñ i̇egindik
jerin baptasyn, dep jariiälap otyr qazirgi zamannyñ zañy. Ərkim özinşe
oilasyn būl ruhani qūqyqtarğa berilgen bata; ərkimniñ özindik i̇eginjailary bolsyn būl adamnyñ talap-tilegi men i̇eñbekqorlyğyna berilgen
bata.
Bizdiñ qoğam osylai qūrylğan. Özin-özi qorğau sezimin tabiğat adam
ömiriniñ negizi i̇etti, al bükil qoğamnyñ ömiri jeke bastyñ paidasyna
qūrylğan. Şyn mənisindegi saiasi tūğyrlar, meniñ oiymşa, osylar. Din
özimşildik sezimniñ osy i̇ekeuin de bolaşaq ömirge sendiru arqyly basyp
tastap, qoğamdyq özara qatynastardyñ qatqyl tüiinderin jūmsartyp
otyrady. Qūdai Tağala əlde bir belgisiz zañdarmen əlemniñ mehanizmindegi
kikiljiñderdi bəseñdetip otyratyny siiäqty, ol bizge adamnyñ özin-özi
ūmytuyn imandylyq dep sanaityn dini sezimderdi darytu arqyly adam
müddeleriniñ qaqtyğysynan tuyndaityn qaiğy-qasiretterdi jūmsartyp
otyrady. Hristian dini kedeilerge bailardyñ boluyna tözimdilik bildirudi
üiretedi de, al bailarğa kedeilerdiñ auyr tūrmysyna jeñildik tudyrudy
üiretedi; meniñ oiymşa, i̇eki sözben aitqanda, Qūdai men adamnyñ barlyq
zañdarynyñ məni osy bolyp şyğady.
– Men memleket qairatkeri i̇emespin, - dep söz qystyrğan notarius, sondyqtan mərtebeli ağzam mağan əlde bir sauda qoğamyndağy boryşqaryzdyñ i̇esep-qisabyn jöndep otyruğa ökildik alğan adam beinesinde
i̇elesteidi, al ondai qoğam ylği da joiylyp ketu jağdaiynda
otyratyndyqtan, ol öziniñ mūragerine öz qolymen alğan aqşalai qarjyny
qaldyruğa tiıs dep oilaimyn.
– Men de memleket qairatkeri i̇emespin, - dep Benasi jedel sözimen
notariusty bölip ketti. Qauymnyñ, kantonnyñ nemese okrugtiñ tūrmysyn
jaqsartu üşin adamğa tüzu aqyl ğana kerek, al departamentti basqaratyn
adamğa i̇endi talant kerek bolady; alaida əkimşilik qyzmettiñ osynau tört
salasynyñ kölemi şekteuli, olardy qamtu üşin onşama ken közqaras qajet
i̇emes; olardyñ müddeleri bükil quatty memlekettik organizmniñ ömirimen
belgili bir aiqyn bağyttarda ğana bailanysty bolady. Joğarğy salalarda
barlyq istiñ örisi keñi tüsedi de, memlekettik qairatker özine tiısti isti
tügel şolyp, bilip otyruğa tiısti. Departamentte, okrugte, kantonda
nemese qauymda istegen isiñniñ jemisin on jyl ilgeriden köre alatyn
bolsañ, onda, ərine, köp nərse tyndyruğa bolady; al i̇endi əñgime tūtas
halyq jaiynda bolğanda, onyñ tağdyryn jüz jyldyq i̇esepke mölşerlep
joramaldauğa tura keledi.
Kolberler men Sollilerdiñ barlyğynyñ danyşpandyğy, i̇eger ol
Napoleondar men Kromvelderdi tuğyzatyn i̇erik-jigerge süienbese, tükke
tūrmaidy. Ülken memlekettik qairatker degen, myrzalar, ol ğasyrdyñ
ərbir jylynda beinelengen ülken oi degen söz, sol jyldardyñ
ərqaisysynyñ güldenui men jetiskendigin solar əzirleidi. Beriktik oğan
bərinen de būryn qajet bolatyn qasiet. Ol adamnyñ barlyq isteriniñ
işinde beriktik küştiñ i̇eñ joğary dərejede körinetin türi. Keibir
uaqyttardan bermen qarai keñ qūlaşty ūlttyq ideiälarmen i̇emes, jai bir
bolmaşy üirenşikti oilarmen ğana körinetin adamdar tym köbeiip ketti;
sondyqtan da biz şyn mənindegi memlekettik qairatkerden adamnyñ i̇eñ
joğarğy mūrattarynyñ beinesin körgimiz keledi. Ər uaqytta barlyğyn
küni būryn köre bilip, oqiğalardyñ aldyn alyp otyru, biliktiñ buyna
pisip mastanudan joğary tūru, öziñniñ küşiñe sene bermei, paida
keltiretiniñdi bilgendikten ğana bilik basynda qalu, öziñniñ jeke basyñnyñ
qūştarlyqtary men tipti jai ğana ataqqūmarlyğyñnan bas tartu, söitip
öziñniñ qabiletiñdi ərdaiym boida saqtau, ərdaiym aldağyny köre bilu,
qimyl-əreketke əzir bolu; ədil de tabandy bolu, jalpyğa birdei tərtipti
saqtau, jürektiñ əmirimen jürmei, tek qana aqylğa boisūnu, i̇eşqaşan
küdikşil de, sengiş te, kümənşil de, köñilşek te, kinəmşil de bolmau;
aqyraiağynda, halyqtyñ sezimimen bite qainau jəne ony ərdaiym öziñniñ
yrqyñda ūstau, oğan qanatty oiyñmen, qyrağy köziñmen, qoñyrauly qoiu
dauysyñmen yqpal i̇etip otyru, ūsaq-tüiekke aldanbai, ərbir bastamanyñ
nətijesin köre bilu, osynyñ barlyğy jai ğana adam degen ūğymnan asypartylyp jatqan joq pa?! Son-dyqtan da halyqtar özderiniñ ūly da izgi
əkelerin məñgi qūrmet tūtuğa tiıs.
Bölmede səl ğana ünsizdik paida boldy, qonaqtar bir-birine qarasty.
Myrzalar, armiiä turaly sizder i̇eşteñe aitpadyñyzdar ğoi, - dedi
Jenesta dauystap. Meniñşe, əskeri qūrylym būl kez kelgen azamattyq
qoğamğa nağyz ülgi: qylyş halyqtyñ qamqorşysy.
– Kapitan, - dedi aralyq sudia külip, bir qart advokat aitqan i̇eken:
imperiiälar isti qylyşpen bastap, siiäsauytpen aiaqtağan dep; mine biz
siiäsauytqa kelip otyrmyz.
– Myrzalar, biz dünieniñ tağdyryn şeştik qoi, i̇endi basqa birdeñe
aitaiyq ta. Qane, ğibadathananyñ şarabynan birer staqan tartyp
jibereiik, kapitan, - dedi doktor küle söilep.
– Men i̇ekeuinen de bas tartpaimyn, - deidi Jenesta stakanyñ ūsynyp,
men osyny sizderdiñ densaulyqtaryñyz üşin, bükil adamzattyñ ataqabyroiyn asyryp jürgen adamnyñ densaulyğy üşin işemin.
– Jəne bizdiñ bərimiz ystyq sezimmen jaqsy köretin adam üşin, - dep
i̇edi kiure, meilinşe Uiañ dauyspen.
– Janve myrza, men mardamsyp ketip, künəğa batyp jürmeiin.
– Kiuro myrza aqyryn söilep, bükil kantonnyñ bar dauyspen dabyrata
aityp jürgen oiyn jetkizdi, - dedi Kambon janağy sözge tüzetu i̇engizip.
– Qaneki, dostar, Janve myrzany üiine şyğaryp salaiyq ta, aily
tünde biraz seruendeiik.
– Kelistik, desti qonaqtar dauryğyp, i̇eñ aldymen kiurege qūrmet
körsetudi özderiniñ boryşy sanağandyqtan.
– Otyrmaqqa kirip şyğaiyq, - dedi doktor kiuremen jöne basqa
qonaqtarmen qoştasqannan keiin, Jenestany qoltyqtap alyp. Ol jerden,
kapitan Bliuto, Napoleon turaly əñgime i̇estisiz. Meniñ tanys
şarualarymnan bireu-mireu osyndağy poştaşy Goglany söilettirip
bağar, sonda bizdiñ qalanyñ süiiktisi jaiynda əñgimege jarisyz. Meniñ
atşym Niokl saraiğa baspaldaq aparyp qoiğan bolar, biz kişkentai
əinekşe arqyly sonyñ töbesine şyğyp alamyz da, şöptiñ üstinen bərin
körip otyramyz. Ras aitamyn, baraiyq: bizdiñ otyrmaqty köruge əbden
bolady. Men ylği da şöptiñ işine kömilip alyp, jatamyn da, soldattyñ
əñgimesin i̇estimin nemese bir şaruanyñ auzynan i̇ertegi tyñdaimyn. Biraq
jaqsylap tyğylyp jatu kerek, olar sondai qyzyq adamdar, syrttan
kelgen bir adam bolsa, özderi qysylyp-qymtyrylyp, əlek bolady.
– Əu, süiikti meniñ otağasym, - deidi Jenesta, - men de talai ret jorta
ūiyqtağan bolyp, jol boiynda tynystau kezinde, tünde, əskerlerimniñ
talai əñgimesin tyñdağanmyn. Sondaida bir işek-silem qata külgenim bar.
Tipti dəl solai Parij teatrynda da külmegen bolarmyn. Bir jasamys
unter-ofitserqu tilge salyp, mysqyldap-möteldep, soğystan qorqatyn jas
jauyngerlerge Məskeuden keiin şegingen kezdegi bir oqiğalardan əñgime
soqpasyn ba?! Onyñ sözin tyñdap otyrsañ, frantsuz əskerleri aiudyñ
auruyna şaldyğypty, tura suattan mūzdy su işipti, ölgen soldattar kürtik
qarğa kömilip jatypty, frantsuzdar Aqtañdaq Rusti közben köripti,
attarynyñ i̇etin şikidei müjipti, atqa mingişter sileleri qatqanşa
şapqylapty, i̇etten jasağan dirildekti jaqsy köretinder əbden toiypty,
əielderi öte salqyn deidi, bərinen de qiyn bolğany qyrynatyn ystyq su
joq i̇eken deidi. Qysqasy, mūrny üsip ketip, "Qoñqaq mūryn" atanğan
kurer şal sondai soraqylardy şūbyrtyp kelip, özi de qarqyldap küledi
i̇eken.
– Aqyryn, - dedi Benasi, - biz keldik, aldymen men köterileiin, sonsoñ
siz şyğyñyz.
Būlar i̇eşkimge sezdirmei baspaldaqpen joğary köterildi de, şöptiñ
arasyna kirip, jaqsy ornalasyp jatty, tömende otyrmaqqa jinalğan
şarualar būlarğa anyq körinedi. Əielder üş-tört şyrağdannyñ
töñiregine ūilyğyp otyr; bireuleri is tigip, bireuleri jip iıredi; i̇endi
bireuleri qoldaryn qusyryp, moiyndaryn sozyp, əñgime aitqan qart
şaruağa qadala qarap qalypty. İerkekterdiñ birazy otyr, birazy qūşaqqūşaq şöptiñ üstinde jatyr. Ün şyğarmai türegep tūrğan i̇endi bir top
adam şyrağdandardyñ ainalasyndağy işine su toltyrylğan şyny
şarlardyñ səulesinde köleñkeleri qalt-qūlt i̇etedi. Əlsiz şyrağdandardyñ
jaryğynan ülken saraidyñ işi qara köleñkelenip qana körinedi; sol ala
tünekte qaltyldağan şam səulesi adamdardyñ betinde oinap, özinşe bir
əsem körinis tudyryp tūr. Bir jerde əñgimege i̇elikken şarua əieliniñ jazyq
mañdaiy men möldir közi jarq i̇etse, i̇endi bir jerde tünergen şaldyñ
qatqyl öni men i̇eski kiımderi i̇eles berip ötedi. Osy siiäqty əptürli küide
otyrğan adamdardyñ barlyğy da əñgimeni ūiyp tyñdauda. Öte qyzyqty
körinis, ol adam sanasyna poeziiänyñ qanşalyqty siqyrly küşpen əser
i̇ete alatynyñ aiğaqtaidy. Şarua adamy əñgimesinen şym-şytyryqsyz
keremetter men şyndyqqa ūqsas i̇ertegilerdi kütedi. Taza poeziiänyñ
dostary solar i̇emes dep kim aita alady?
– Üidiñ syrty ūsqynsyz köringenimen, - deidi əñgimeşi şarua jañadan
kelgen i̇eki kisi joğaryda jailasyp jatqan kezde, bizdiñ beişara bükir
kempir arqalağan kendirin bazarğa jetkizip, odan keri qaitqanşa əbden
silesi qatqan, onyñ üstine ymyrt jabylyp qalğan. Ol bir tünep şyğuğa
rūqsat aldy da, qapşyğyndağy qatqan nanymen jüregin jalğady. Al üidiñ
beinesi, qaraqşylarmen əmpeiles bolğanymen, olardyñ tünde ne
istemekşi bolyp uədeleskesinen habarsyz i̇edi; sondyqtan ol bükir kempirdi
joğaryğa ornalastyrğan, biraq şamdy söndirgen joq. Bükir əiel qatqyl
kereuettiñ üstine jailasty da, dūğasyn oqyp, kendiriniñ jaiyn oilai
bastağan. Qalğyp bara jatyp, ol syrttan tyqyr i̇estidi közin aşyp alsa,
qoldarynda qol şamy bar i̇eki adam kirip keledi; i̇ekeuiniñ de qoldarynda
pyşaq; əieldiñ zəresi ūşyp ketti, öitkeni sol kezde myrzalar adam i̇etinen
jasalğan samsany jaqsy köretin; qyzmetkerleri ony tipti pisirip ülgirmei
jatatyn. Biraq kempirdiñ tyrysqan denesinde qandai i̇et bolsyn, sony
oilady da, köñili ornyña tüsken. Janağy i̇ekeui kempirdiñ qasynan ötip
ketip, ülken bölmede tūrğan kereuetke qarai bettedi onda işi zatqa toly
dorbasy bar, özi siqyrşymyn dep jüretin bir juan myrza jatqan-dy.
Jañağy i̇ekeudiñ boiy ūzynyrağy qol şamyn joğary köterip, myrzany
aiağynan tartyp qaldy, al tapaltağy, özi masañdau siiäqty köringen,
myrzany basynan ūstai aldy da, qolyn bir-aq siltep, basyn kesti de aldy!
Sonsoñ i̇ekeui dorbany alyp, tömen qarai tüsti de ketti. Myrzanyñ denesi
bir bölek, basy bir bölek, kölkigen qannyñ betinde qalqyp jöneldi.
Al, kerek bolsa, deimin men, bükir qolğa tüsti! Ol i̇endi qalai zytyp
ketudi oilap jatyr, biraq mūny būl jerge alyp kelgen Qūdaidyñ əmiri
i̇ekenin özi bilgen joq-ty. Kempirdiñ zəresi ūşty, al qoryqqan adamda i̇es
qalmaityny belgili. Sol i̇eki arada üidiñ bikesi jañağy baskeserlerden
bükirdiñ jaiyn sūramasy bar ma; olardyñ da zəresi ūşyp, taqtai
basqyşpen qaitadan joğaryğa ketti; özderi sybyrlasa talasyp keledi:
– Öltiru kerek deimin ony!
– Nesine öltiremiz?
– Öltir ony!
– Joq, öltirmeimin!
İekeui kirip keldi. Būl kempir de aqymaq i̇emes, ūiyqtağan adamdai i̇eki
közin tars jūmyp alğan. Qūddy bir səbi baladai ūiyqtap jatyr; i̇eki qolyn
keudesine qoiyp, işinen ğana dem alady, nağyz perişte. Qolynda qol şamy
bar jigit jaryqty közine taiap əkelip i̇edi, kempirdiñ kirpigi de
qimyldamaidy basy ketip qala ma dep qoryqqany sondai.
– Körip tūrsyñ ğoi kesken tomardai sileiip jatyr, - deidi ūzyn
boilysy.
– Būl kempir degender sondai qu keledi, - deidi tapaltağy. - Öltire
salaiyn, dūrysy sol bolar. Sonsoñ, tūzdaimyz da, şoşqalarğa jem
qylamyz.
Kempir jatyr, osy sözderdi i̇estise de tyrp i̇etpeidi.
– Rasynda da sereiip qalypty, - deidi jañağy boiy alasa tentegi:
kempirdiñ tyrp i̇etpeitinin körip tūr.
Sonymen, ne kerek, bükir aman qalğan. Aitary joq, pəleket kempir.
Mūndağy bikeşter osyndai sözderdi i̇estise, periştedei qimylsyz jatuy
neğaibil bolar. Baskeserler ölikti bas salyp jamylğyğa orady da, mal
qorağa aparyp tastady, kempir i̇estip jatyr: jan-jaqtan şoşqalar qaptap
ketti qors-qors i̇etedi! Tük qaldyrmai jeidi de qūiady.
– Tañerteñ, - deidi əñgimeşi sol ünsizdikten keiin, bizdiñ kempir ketpek
boldy, tünegeni üşin i̇eki su berdi. Dym bilmegendei, tüiinşegin qolyna
alyp tūryp, derevniadağy jañalyqtardy sūrastyrdy, sonsoñ jailap qana
syrt qaşyqty da, al kelip qaşsyn. Biraq qaidan qaşady?! Qoryqqanynan
i̇eki aiağyn basa almai qaldy, sonyñ özi jaqsy boldy oğan. Sebebi mynadai.
Şirek ledei jerge mityqtap zorğa jetip i̇edi, qarasa qaidan paida
bolğany belgisiz, keşegi qaraqşylardyñ bireui: mūnyñ soñynan i̇erip
kelipti, qulyğy, kempir i̇eşteñeni baiqamady ma i̇eken dep, köz jetkizgisi
kelgeni. Kempir de sony sezip qalyp, tastyñ üstine otyra ketti.
– Sizge ne boldy, apai? - deidi qaraqşy, keşegi i̇ekeudiñ kişisi, i̇eñ
zūlymy, mūny bağyp kelgen osynyñ özi.
– İei, qarağym-ai, - deidi kempir oğan, - myna tüiinşegim tym auyr i̇edi,
şarşağanym sondai, bir Qūdaiğa qarağan adam köterispese (kördiñder me,
qandai qu kempir?), men laşyğyma jete alatyn i̇emespin.
Osy arada qaraqşy ony aparyp saluğa tilek bildirdi. Kempir oğan
kelisti. Qaraqşy ony qolynan jetektep alyp bara jatyp, synamaq
bolady, boiynda qorqynyş bar ma i̇eken dep. Qaida sağan, aiylyn da
jimaidy, tük bilmegendei jürip barady. İekeui auyl şaruaşylyğyn söz
qylğan boldy, kendirdi qalai öcipy jaiynda birdeneler aitty, əiteuir
qalanyñ şetine deiin şüiirkelesken siiäqty; bükir kempir sonda tūratyn,
sol jerde qaraqşy onymen qoş aitysty sottyñ adamdarymen kezigip
qalamyn ba dep qoryqty bilem.
Kempir üiine tüske tarmasa oralğan, i̇endi küieuin kütti, al oiynda
keşegi bazarğa barğany, tünde ne körgeni. Otağasysy keşke taman keldi.
Qaryny aşyp qalğan i̇eken, būl soğan tamaq isteuge kirisedi. Tabağa mai
jağady, al özi əielge bitken minezimen jaq jappai söilep jür: kendirdi
qalai satqanyñ aitady, biraq tündegi şoşqalar turaly, öltirilgen myrza
turaly, onyñ mülkin tonap alyp, özin şoşqalarğa jem qylğany turaly
lom demeidi. Sonsoñ tabany otqa qoiyp, tazartpaq bolady. Bir kezde ottan
alyp, sürteiin dese işi tolğan qan deidi!
– Sen mynağan ne salyp i̇ediñ? - dep sūraidy ol küieuinen.
– Tük te salğanym joq.
Kempir közime birdeñe i̇elestep ketti me dep oilaidy əielderdiñ keide
söitetini bolady ğoi, söitedi de, tabany qaitadan otqa qūiady.
Bir kezde bir nərse dürs i̇etedi. Qūbyrdan domalap tüsken bas!
– Masqara! Mynau keşegi öltirilgen kisiniñ basy ğoi., Özi mağan
baqyraiyp qaraidy! Ne qyl deidi mağan?!
– Onan kegiñdi al, - degen bir dauys i̇estiledi.
– Öi, i̇esuas! - deidi kempirge kendir satuşy şaly. - Tağy aljiyn dediñ
be? - Sony aitady da, basty ūstai alady. Sol kezde bas mūnyñ sausağyn
tistep alady. Yza bolğan otağasy basty dalağa laqtyryp jiberip,
kempirine ūrsyp söileidi:
– Jūmyrtqañdy quyr, joqty aita bermei, bas degenniñ mysyq i̇emes
pe?!
– Mysyq deidi? Qalai mysyq bolady dop-domalaq nərse?
Söitedi de, kempir tabany tağy da otqa qūiady. Tağy bir nərse dürs
i̇etedi. İendi aiaq tüsedi. Bəri qaita bastalady. Küieui būl joly da
tañdanbaidy, aiaqty köterip alady da, i̇esikten laqtyryp tastaidy. İendi
i̇ekinşi aiaq qūlap tüsedi, odan keiin i̇eki qoly, sonsoñ keudesi qysqasy,
keşegi öltirilgen jolauşy bölek-salaq bolyp tügel tüsedi. Mə-sağan
quyrğan jūmyrtqa! Al otağasynyñ qaryny aşyp barady.
– Ant i̇eteiin jaratqannyñ atymen, - deidi ol, – jūmyrtqañ quyrylyp
bolsyn, sonsoñ körermiz būl kisini jailastyrudy.
– İendi öz köziñmen kördiñ ğoi onyñ adam i̇ekenin? - deidi bükir kempir.
İendeşe nege aittyñ jaña bas i̇emes dep? Bosqa talasasyñ.
Kempir jūmyrtqalaryn şağyp, quyryp əkeledi de, şalynyñ dəl
tūmsyğynyñ astyna
qūiady. İendi ūrsuğa da şamasy joq, əlgi körinisten keiin jüregi ainyp
ketedi. Küieui
tamağyn jep otyr. Bükir qoryqqanynan toiyp otyrmyn dep qūtylmaq.
Böten bir adam i̇esik qağady. Tyq-tyq!
– Būl kim?
– Keşegi öltirilgen adam.
– Kiriñiz, - deidi otağasy.
Jolauşy üige kirip, ūzyn oryndyqqa otyrady da, söz bastaidy:
– Qūdaidy ūmytpañdar, qūdai degen qūr qalmaidy, onyñ şapağatyn
nəsip qylady. Bəibişe, meni öltirip jatqanda köziñmen kördiñ ğoi, nege
ündemeisiñ? Şoşqalar meni jep qoidy. Al şoşqa jūmaqqa bara almaidy,
sondyqtan men hristian basymmen, bir qorqaq əieldiñ kesirinen tamūqqa
baratyn boldym. Osyndai sūmdyqty kim körgen? Meni qūtqaru kerek.
Tağy sondai sözder aitylady. Bükir kempirde zəre qalmaidy, tabasyn
tazalap bolğanan keiin, üstine jeksenbilik kiımderin kiıp, körgen-bilgen
sūmdyqtaryn aitpaq üşin sotqa jöneledi; söitip barlyq oqiğa
əşkerelenedi de, qaraqşylar bazar alañynda ainalma doñğalaqqa
tartylyp jazalanady.
Osyndai igilikti isten keiin bükir kempir men onyñ otağasysynan asqan
kendir ösiruşi bolmaidy. Ol az bolğandai, olardyñ köpten beri zaryğyp
kütken ūldary tuady, ol ösip i̇er jetken soñ koroldiñ barony bolady.
Minekei öjet minezdi bükir kempirdiñ bastan keşken kepteri jaiyndağy
əñgime osyndai jəne mūndağy aitylğannyñ bəri aqiqat şyndyq.
– Mūndai əñgimeler mağan ūnamaidy, - dedi bir kezde Qabyrşy qyz. –
Būdan keiin ylği közge birdeneler i̇elestep jüredi. Men bərinen de
Napoleon jaiyndağy əñgimelerdi qyzyğyp tyñdaimyn.
– Mine osy dūrys-aq, -dep qyrman küzetuşisi ilip əketti. Kəne, Gogla
myrza, imperator jöninde aityñyzşy.
– Otyrmaq onsyz da sozylyp ketti ğoi, - dep jauap qaiyrdy poştaşy,
- al men jeñis turaly jürdim-bardym aita almaimyn.
– Oqa i̇emes, aita beriñiz! Biz ol turaly bilemiz ğoi, talai ret aitqansyz,
biraq ylği da tyñdai bergimiz keledi.
– İmperator turaly aityñyzşy! - dep birneşe adam bir auyzdan
dauystady.
– Jo, bolsyn-aq, - dedi Gogla. Biraq özderin körersiñder, asyğyp aitqan
əñgimede mən bolmaidy. Odan göri men senderge naqty bir şaiqas turaly
aityp bereiin. Qalasañdar, Şan-Ober tübindegi aiqasty aitaiyn, oqdəriniñ bəri bitip, bizdiñ naizamen şyqqan kezimiz ğoi.
– Joq! İmperator turaly ait! İmperator turaly!
Ardager bir qūşaq şöptiñ üstinen türegeldi de, jinalğan jūrtty
mūñdy közimen bir şolyp ötti, sol közdiñ janarynda qart soldattyñ
basynan
keşken
qiyndyqtarynyñ,
azap-beinetteriniñ,
qaiğyqasiretteriniñ izi jatyr i̇edi. Ol i̇eki iyğyn bir qomdap tastağanda, bir
kezderi kiım-keşegin, aiaq kiımin, dorba tübinde jüretin bar bailyğyn sol
joryq qapşyğyna tyğyndap alyp, arqasyna qarai yrğytyp jiberetin
ədeti de közge i̇elestegendei i̇edi; sonsoñ ol denesiniñ barlyq salmağyn sol
jağyna qarai audaryp, oñ aiağyn səl ilgeri jyljytty da, jūrt tilegin
qabyl alyp, əñgimesin bastauğa əzirlendi. Mañdaiyna tüsken bir şüike aq
şaşyn keiin silkip tastap, basyn aspanğa qarai şalqaityp aldy:
Beine bir özi baian i̇etkeli tūrğan hikaianyñ biık deñgeiine köterilip
alğysy kelgendei.
– Bilesiñder me, dostylar, Napoleon Korsikada tuğan būl
frantsuzdardyñ araly, biraq ony şyjytyp tūrğan kün İtaliiäniki,
ondağynyñ bəri qyp-qyzyl otqa qaqtalğandai janyp tūrady, al
tūrğyndary, meili əkesi, meili balasy bolsyn, tükke tūrmaityn bolmaşy
üşin, birin-biri öltirip jatady: salttary sondai. Aldymen aitaiyn, qūi
seniñder, qūi senbeñder, onyñ öz şeşesi, sol kezdiñ i̇en sūlu əieli, əri jiti
aqyldy adam, alğaşynda ony, bala kezinde de, odan keiingi ömirinde de ər
türli qauip-qaterden aman jürsin dep, qūdai jolyna tüsirmek bolypty;
onyñ da sebebi bolsa kerek; bosanar aldynda tüs köredi sonda bükil əlem
otqa oranyp tūr i̇eken deidi. Qandai köregendik tüs! Demek, şeşe baiğūs
qūdaiğa jalbarynyp, nəresteniñ atynan ant beredi: Napoleon sol kezde
aiaq asty bolyp qalğan qūdai qūdiretiniñ qasietti imanyñ qalpyna
keltiredi degen kepildikti moinyña alady.
Al i̇endi qūlaq qoiyp tyñdañdar da, aityñdarşy, osy teginnen tegin
bolğan is pe i̇edi?!
Şyndyqtyñ şyndyğy i̇emes pe, bir qūpiiä kelisim bolmasa, adam degen
qalyn jaudyñ qataryn jaryp ötip, qardai borağan oq pen doptyñ
arasynan atpen ağyzyp aman-sau kete alar ma i̇edi; al bizdi jau sonda
şybyn ğūrly körmei qyryp jatqanda, onyñ basy apaman. Men Eilau
tübinde öz közimmen kördim. Dəl qazirgidei köz aldymda, ol bir qyrqağa
örmelep şyqty da, qolyna dürbisin alyp, tömendegi şaiqasqa qarap
tūryp:
– Istiñ barysy jaqsy! - dedi.
Bastaryna şaşaq tağyp alyp, sonyñ ainalasynda qaptap jüretin
alaiaqtar qaida barsa da sonynan qalmai, bizdiñ i̇estuimizşe, tipti tamağyn
da dūrys işkizbeidi deuşi i̇edi, sondai qulardyñ biri, tipti i̇erkinsip ketkeni
ğoi, imperator tūrğan jerinen qozğalyp kete bergende-aq sonyñ ornyña
baryp tūra qalmai ma. Qas qaqqanşa, basyndağy şaşağy jalp i̇ete tüsti.
Qūddy ūstaramen keskendei! Özderin bile beriñder, Napoleon qūpiiä syryn
i̇eşkimge aitpauğa sert bergen ğoi. Sol sebepten de, onyñ qasyna i̇ergen
adamdar, tipti i̇eñ jaqyn dostary da, kesken terektei sūlap tüsip jatady
i̇eken: Diurok, Beser, Lann degender jai adamdar i̇emes, bolattan soqqan
arystar i̇edi ğoi, bərin özi şyndağan. Qysqasy, ol qūdaidyñ öz perzenti,
soldattarğa əke bolyp jaralğandyğyna bir anyq dəlel onyñ leitenant
bolyp, kapitan bolyp jürgenin i̇eşkim i̇eşqaşan körmegen. İə, ol birden
general boldy. Türine qarasañ, jiyrmanyñ üşeuine de kelmegen siiäqty,
al general atanğany baiağyda, Tulondy alğan kezden bermen qarai; sonda-aq
ol özinen özgelerdiñ bəri de zeñbirekti nysanağa dəldep qoiudan mülde
beihabar i̇ekenin birden körsetken. Mineki sonda, demek, kişkentai ğana
jūqaltañ bas qolbasşy bizdiñ İtaliiädağy armiiäğa kelip i̇edi; al armiiäda ne
azyq-tülik, ne qaru-jaraq, ne aiaq kiım, ne üs kiım joq, nağyz qaiyrşy
armiiä, turasyn aitqanda tūttai jalañaş!
– Dostylar, - deidi ol bizge, mine biz birgemiz! Aitqanymdy
ūmytpañdar, i̇eki aptadan keiin jeñimpaz atanasyñdar, ine-jipten
şyqqandai jana kiım kiesiñder, üsteriñde şinel, aiaqtarynda jap-jaña
getr, myqty başmaq bolady: biraq solar üşin Milanğa baruğa tura keledi,
jañağylardyñ bəri sonda.
– Al, kettik! Silkinip kep berdi deisiñ frantsuz, janynyñ tūrğan jerin
qarasañşy! Nemistiñ seksen myñ sotkaryna qarsy barğan biz otyz myñ
jalañaşpyz al - analar şetinen qapsağai boily, qapysyz qarujaraqtanğan. Qazirgidei köz aldymda. Alaida-şe, Napoleon, ol kezde bar
bolğany Bonapart qana, tipti men özim de bilmeimin, bizdiñ boiymyzğa
qandai küş bergenin. Tünde de jürip kelemiz, künde de jürip kelemiz,
olardy Montenotte tübinde de tömpeştedik; Rivoli, Lodi, Arkole,
Millesimo mañailarynda da qoldy bir sermegennen qaldyrğan joqpyz,
i̇eşbir jerde közderin aştyrmadyq. Soldat jeñiske dönigip aldy. Mineki,
Napoleon nemistiñ generaldaryn töbeden bir basty ma, olar qaida
bararlaryn, qai jerden bastaryna pana tabarlaryn bilmei qalady; al
bizdiñ sabaz olardyñ qaqqanda qanyñ, soqqanda sölin alady; bir joly
mynadai da jağdai boldy: olardyñ on myñ qaraly adamy torğa tüsti, al
solardy qorşağan ne bəri myñ jarymdai ğana frantsuz, ərqaisysy jaudyñ
jüzine turady; sol jerde tapjyltpai zeñbirekterin, azyq-tüligin,
aqşalaryn, qaru-jarağyn sypyryp aldy aluğa tūrarlyq degen nərseniñ
birin qaldyrğan joq, al özderin suğa da toğytty, tauğa da soqty, auada da
şaqty, qūrğaqta da oqtyñ astyna aldy, barlyq jerde şyqpyrtty. Mine,
söitip jürgende əsker qanattana bastady; sebebi barlyq qasietteriniñ
üstine imperator aqyldy adam i̇edi, ol adamdardy baurai bildi, senderdi
azat i̇etuge keldik deitin. Demek, sonsoñ sol jerdiñ toğyşarlary bizdi
üilerine de jiberedi, aialaudy da biledi; əielderi müsirkeidi, əielder
ərdaiym ədildik jağynda. Qoişy, bir sözben aitqanda, toqsan altynşy
jyldyñ vantozynda, ol kezde qazirgi nauryz aiy solai dep atalatyn-dy,
bizdi suyrlar i̇eline Savoiiağa aparyp tyqty; alaida joryq aiaqtalğan, al biz
Napoleonnyñ küni būryn aitqanyñdai, İtaliiänyñ qojasymyz.
Al kelesi nauryzda, arada bir-aq jyl ötkende, i̇eki mərte joryqtan keiin
ol bizdi Venanyñ özine jaqyndatyp apardy. Bəri qūl-talqan boldy: biz üş
armiiäny qatarynan talqandadyq, avstriiälyq tört generaldy ol düniege
jönelttik, solardyñ bireui şaşy ağarğan şal i̇edi örtengen saban
arasyndağy i̇egeuqūiryqşa Mantuianyñ tübinde küldi kömeş boldy.
Korolder tize bügip jalbaryndy! Olarğa bitim şarttary ūsynyldy.
Osynyñ bəri jai adamnyñ qolynan keler me i̇edi? Joq. Qūdai ony
qoldady, basqa tük te i̇emes. Ol injildegi bes taba nan siiäqty köbeiip keter
i̇edi: kündiz şaiqasta qolbasşy, onyñ josparyn tünde jasaidy; demek,
saqşylardyñ ylği köretinderi onyñ ūiqy-külki degendi bilmei, as-su
işpei, tün balasyna ərli-berli teñselip jüretini. Soldat osyndai
keremetti körgennen keiin ony əke demegende qaitedi. Sonymen kettik
ilgeri! Al Parijdegi tobyrlarda maza joq: mynau alaiaq qaidan bəlkim,
sonda paida boldy, aspannan ala ma özi būiryqty? büite berse, bükil
Frantsiiäny qolyna alyp alar; ony Aziiäğa nemese Amerikağa jiberu kerek
i̇eken, baryp tynyştalar, desedi olar. Kədimgi Aisa paiğambardyñ özindei,
tağdyryna jazylğan ğoi. Şyny-aq solai, oğan bireu būiryq jetkizedi
Mysyrğa baryp qyzmet i̇etsin deidi. Mineki, onyñ şyn qūdaidyñ ūlyndai
bolğan jeri osy i̇edi. Biraq is onymen bitken joq. Ol öziniñ i̇eñ tañdauly
sarbazdaryn şaqyryp alyp, solardy jeliktire bylai dep aitady:
– Qazir, dostylar, bizge Mysyrdy jemtik qylyp berip otyr. Biz ony
İtaliiädan da beter, bir-aq şainap jūtamyz. Qatardağy soldattar kinəz
bolady, özderine jer ieligin alady! Alğa!
– Alğa! Jigitter! - dep aiqailasady serjanttar.
Sonymen biz Tulonğa keldik, odan əri jol Mysyrğa tartady.
Ol kezde ağylşyndar özderiniñ barlyq kemelerin teñizde ūstaityn.
Demek, biz jağadan kete bergende, Napoleon bylai deidi:
– Olar bizdi baiqai almaidy, onyñ sebebi, sender mūny bilip qoiyñdar,
senderdiñ generaldaryñnyñ aspanda öz jūldyzy bar; bizdi bastaityn da,
qorğaityn da sol.
Aitty - bitti. Teñizde jüzip kelemiz, Maltany aldyq: jenistiñ şölin
basatyn apelsin ğūrly körgen joqpyz; öitkeni ol sondai adam bolatyn,
jūmyssyz qarap otyra almaidy. Mineki, Mysyrğa da keldik. Solai-tyn.
Mūndağy būiryq basqaşa. Bilesiñder me, mysyrlyqtar i̇ejelden beri
bilikşi taqsyrdyñ ornyña alyptardy ūstaidy i̇eken, əskerlerinde san joq,
qūmyrsqadai qūjynaidy; būl özi aruaqtar men aidaharlar17 jailağan i̇el
körinedi; onda qoldan salynğan zəulim piramidalar bolady i̇eken, bizdiñ
taulardan kem i̇emes; özderiniñ patşalaryn solarğa jerleidi i̇eken şirimesin
degenderi, dəstürleri sondai. Jağağa şyqqan boida, kişkene kapral bizge
bylai deidi:
Jigitter, özderin jaulağaly kele jatqan i̇elderde jūrt tolyp jatqan
köp qūdailarğa tabynady, mine sol qūdailardy qūrmetteu kerek; öitkeni
frantsuz jūrttyñ bərine dos boluy kerek; halyqtardy jeñgenmen
qyspaqqa salğan jön bolmaidy. Mynany myqtap i̇esterinde saqtandar:
alğaşynda i̇eşkim i̇eş nərsege timesin, artynan bəri de bizdiki bolady!
Basyñdar aiaqty!
Bəri de dūrys jürip jatty. Al ondağy halyq Napoleondy añyz arqyly
biledi i̇eken, özin Kəpir Bonaberdi dep ataidy; olardy "Ot ūstağan sūltan"
degen mağynada bolsa kerek; özinen zəreleri qalmai qorqady. Sol kezde
Türkiiä, Aziiä, Afrika i̇elderi siqyrşylyqpen ainalysyp, bizge qarsy
Mədi atty bir ybylysty jibergen; aitularyna qarağanda, ol aqboz atqa
minip aspannan tüsken, atyna da, özine de zeñbirektiñ doby darymaidy,
i̇ekeui de qūr auamen qorektenedi, desedi. Keibireuler köripti-mys, biraq ol
jöninde men i̇eşteñe aita almaimyn. Arabtardyñ bastyqtary men
mamlukter öz soldattaryna ūğyndyryp qoiğan: Mədide alyptyñ küşi bar,
ol soğysqanda bizdiñ əskerlerdi jeñildirmeidi; ol Napoleondy jeñu üşin
jəne odan Süleimen paiğambardyñ mörin tartyp alu üşin jiberilgen
perişte, deidi i̇eken. Özderiniñ qaru-jaraq qoimasynda sondai bir zat
bolady i̇eken, sony bizdiñ general ūrlap əketipti-mis. Kördiñder ğoi, bizdiñ
olarğa qandai soqqy bergenimizdi.
Biraq sonda olar Napoleonnyñ şartyn qaidan bilip qoiğan? Tağy da
aitaiyn būl tegin i̇emes.
Būl kisi jönindegi olardyñ ūğymy sondai, kədimgi bir būl aruaqtarğa
būiryq berip, özi bir jerden bir jerge qūstai ūşyp jüretin siiäqty
köringen. Būl rasynda da nağyz jelaiaq i̇edi. Sonsoñ tağy bir aitatyndary:
bizdiñ bastyq olardyñ padişasyn alyp qaşpaq bolypty-mys; keremet
sūlu əiel i̇eken, būl sol əiel üşin öziniñ bükil bailyğyn bermek jəne
sonyñ üstine kögerşinniñ jūmyrtqasyndai bir gauhar tas syilamaq
bolypty-mys; biraq padişamen aşynalas bir mamluk mūndai məmleden
üzildi-kesildi bas tartypty-mys.
Mine osyndai şataq janjal şyğypty-mys. Sondyqtan ol soğyssyz
bitpeitin körinedi. Odan biz nege tartynamyz, oq-dəri degen bərimizge
jetedi. Demek, söitip, biz Aleksandriiä qalasy men Gizehtiñ tübinen bekinis
jasap, piramidalarğa taianyp kelgenbiz.
Künniñ qainap tūrğan ystyğynda, qalyñ qūmğa maltyğyp jüruge tura
keldi; keibireulerdiñ miy qainap, i̇esterinen adasyp qalğan; közderine su
i̇elesteidi, biraq otan şölderi qanbaidy, keide kelei-ke i̇elesteidi, ağyltegil terleri basylmaidy. Biz mamlukti ūstap aldyq ta, talqanyñ
şyğardyq. Napoleon barlyğyn jeñdi; söitti de, Joğarğy jəne Tömengi
Mysyrdy, Araviiäny, tağy talai talqandalğan patşalyqtardyñ
astanalaryn jaulap aldy; olardyñ ornyñda qaptağan öñkei miğūlalar,
jyn-şaitandar, jorğalağan kesertkeler qaldy; al jer degeniñ şetsiz de
şeksiz, qalağanynşa al da, igere bar.
Napoleon i̇el işinde osyndai istermen şūğyldanyp, bərin dūrys jolğa
qūiamyn dep jürgende, ağylşyndar Abukir tübindegi şaiqasta onyñ
flotyn tügeldei örtep jibergen; ondağylary əiteuir bizge bir qastyq
jasau. Ol kezde Napoleondy şyğysta da, batysta da qatty qūrmettep
syilağan, Papa ony ūlym dep atağan, Mūhammedtiñ nemere tuysy öziniñ
süiikti əkesindei körgen. Mine osyndai jağdaida ol Angliiädan janağy
flottyñ kegin qaitaru üşin, odan Ündistandy tartyp almaq bolady.
Söitip, ol bizdi Qyzyl teñiz arqyly soldattarğa jalaqy ornyna gauhar
tas pen altyn beretin, öziñdi səuletti saraida tūrğyzatyn ölkege qarai
bastamaq bolğan; biraq sol i̇eki arada Mədi bizge oba indetin jibermek,
söitip, bizdiñ jeñisterimizdiñ jolyn kespek bolypty. Demek, toqtai qal!
Nemese sol paradqa attanyp kör, i̇eki aiağyñnyñ qaida qalğanyñ da
bilmessiñ. Soldattyñ jany keudesinde zorğa jür, Sen-Jan-d' Akrdi almaq
bolyp, i̇er jürekteri üş ret basyp kirip i̇edi, ala almady. Oba jetti
tüpterine. Onymen oinauğa bolmaidy! Bəri qirap auyrdy. Jalğyz-aq
Napoleon aman, güldei jainap jür; sonda bükil armiiä kördi: jūrttyñ bəri
ainala qirap auyryp jatqanda onyñ ap-aman jürgenin. Qalai
oilaisyñdar, dostylar, osy tegin be?
Bizdiñ dərigerlik küimelerde jairap jatqanymyzdy mamlukter biletin,
sondyqtan jolymyzdy bögemek bolypty, biraq Napoleondy qapy qaldyra
almaisyñ. Demek, ol aitady öziniñ özgelerden göri terisi qalyñyraq
joiparlaryna:
– Al, kəneki, arşyndarşy meniñ jolymdy, - deidi. Onyñ qiyp tüser
qyrğiy, i̇eñ adal dosy Jiuno bar bolğany myñğa tarta adam alyp şyğyp,
bizdiñ jolymyzğa kese köldeneñ tūrmaq bolğan bir patşasynyñ armiiäsyn
borşalap tastady. Demek, biz Kairdağy bas meken-jaiymyzğa qaiyra
oraldyq. Tağy da jaña is. Napoleon joqta Frantsiiä parijdikterdiñ
talauyna tüsken, soldattardyñ jalaqysyn, kiım-keşegin keşeuildetken
solar: meiilderi, aştan ölsin degenderi, al əskerler bükil dünie jüzin
jaulap alsyn degen de solar i̇edi, biraq i̇eşqandai qamqorlyq jaiyn
oilamady. Aqymaqtar ispen şūğyldanudyñ ornyña kök i̇ezu sözuarlyqpen
ainalysty. Aqyrynda bizdiñ əskerler talqandaldy, Frantsiiänyñ
şekaralary būzyldy öitkeni onda kisi bolmady ğoi. Baiqaisyñdar ma, men
kisi dep otyrmyn, öitkeni jūrt ony solai dep aitatyn, biraq ol bos söz; al
onyñ jūldyzy bolatyn, tağy basqa artyqşylyqtary öz aldyna, al kisi
degender myna bizder i̇edik. Ol Frantsiiäda ne bolyp jatqynan Abukir
tübindegi şaiqastan keiin i̇estidi, sonda biz üş jüz de adamdy şyğyn
qylmai, bir ğana diviziiämen türiktiñ jiyrma bes myñdyq küşi bar tūtas
əskerin jeñip. Jartysynan köbin teñizge quyp tyqqan bolatynbyz, malty
otyryp!
Mysyr aspanyndağy künniñ kürkiri basyldy. Teñizdiñ ar jağyndağy
istiñ jaiy ketkenin körip otyr, sonsoñ ol mynadai şeşimge keledi:
Frantsiiäny qūtqaratyn myna men, men sony bilemin: i̇endeşe solai
qarai tartuym kerek. Ərine, būl jaidan, onyñ ketip qalğanynan, əskerdiñ
tük habary joq, əitpese ony küşpen bolsa da sonda qaldyryp, Şyğystyñ
imperatory i̇etpes pe i̇edi.
Ol ketken soñ bizden de küi ketti, öitkeni bizdiñ quanyşymyz da,
jūbanyşymyz da sol
i̇edi. Ol, demek, qolbasşylyqty Kleberge tapsyryp ketken i̇eken, onyñ
da i̇erligi i̇eşkimnen kem i̇emes i̇edi, ətten ömiri qysqa boldy bir mysyrlyq
atyp öltirdi; sol üşin ol naizanyñ ūşyna otyrğyzyldy. Ol zamanda sol
ölkelerde bas kesu degen jaza bolmaidy i̇eken; jañağydai jazamen auyr
azapqa tüsken qylmyskerdi müsirkegen bir soldat oğan su qūiğan qūtyny
bergen i̇eken, sony işip, meiirin bir qandyrypty da, sol boida jan
tapsyrypty.
Biraq bizde ondai ūsaq-ūlañmen ainalysatyndai uaqyt joq. Napoleon
"Fortuna" deitin bir kişkentai kememen attanyp ketedi de, Angliiänyñ
jaraqty kemeleri, fregattary, tağy sondai jelkendi teñiz qūraldary
qorşap alğanyña qaramastan, solardyñ dəl tūmsyqtarynyñ astynan jyp
berip ötip ketedi de, Frantsiiädan bir-aq şyğady. Ol kisiniñ qabileti sondai
i̇edi teñizderden attap ötip, tura öziñe qarai jüretin. Ol da, ərine, tegin
i̇emes. Mine, solai! Ol Frejiuske kelip tüsedi, mūnyñ aty bir aiağymen
Parijde degen söz. Ol kelgen bette bəri sonyñ aldynda bas iıp tağzym
i̇etedi, ol dereu ükimet məjilisin şaqyrady.
– Sender meniñ soldat perzentterime ne istediñder?! - dep sondağy kök
myljyñdardy qyspaqqa alady. Sender jatyp işer jalmauyzsyñdar,
sender adamdy adam ğūrly körmei qorlaisyñdar, Frantsiiäny soryp
semirgensiñder. Būl ədiletsizdik, men mūny barlyq japa şekkenderdiñ
atynan aityp tūrmyn! - deidi.
Al, analar auyzdaryna ne kelse sony aityp, tipti ony qūrtyp
jibertileri de kelgen, biraq asyqpañdar. Būl olardy özderiniñ kökezulikke
salynğan kazarmalaryna qamap tastap, syrtqa qarai terezeden sekirtti de,
öziniñ nökerlerine qosyp aldy, sonsoñ olar jym bolyp, naq köşedegi
jezökşelerdei köngiş bola qaldy. Osy janjaldan keiin būl konsul
boldy; basqalar özderi bile bersin, al i̇endi būl kisi joğarydan jaratuşyğa
i̇eş uaqytta küməndanğan i̇emes, sondyqtan Alla Tağalanyñ aldynda aitqan
antyn būljytpai oryndady: onyñ şirkeulerin özine qaitardy; dini
senimdi qalpyna keltirdi; qazir qoñyrau ataulynyñ barlyğy Allağa madaq
aityp, mūnyñ da ataq-dañqyn asyruda. Demek, jūrttyñ bəri oğan riza: i̇eñ
aldymen özgeniñ qorlyq-zorlyğynan arylğan poptar; odan keiin
saudagerler, olar da ədilet jolynan taia jazdağan zañnyñ qudalauynan
qoryqpai-aq, i̇endi öz isterin alañsyz jürgizetin boldy; al üşinşiden
inabattylar; öitkeni sorğa qarai, üirenşikti iske ainalğan ölim
jazasynan būl olardy qorğap otyr.
İendi jaulardy qolğa alu kerek i̇edi; būl kisi ondaidy keiinge qaldyra
almaidy; onyñ üstine bir qarağanda-aq bükil jer jüzin jaqyn körşisindei
tügel qamtityn qasieti bar i̇edi. Mineki, ol İtaliiäğa bardy qūddy
terezeden bas sūqqandai bir qarap i̇edi, sol jetip jatty. Kədimgi şabaq
balyqtardy kit qalai jūtsa, būl da dəl solai qylğytty! Tüu! Frantsuzdar
olardy otqa qaqtağandai qylyp şyjğyrğanda, bizdiñ jeñisimiz bükil
əlemge əigili boldy mine osynyñ özi jetkilikti i̇edi.
– İendigiden əri oinamaimyz! - dedi nemister.
– Bizge osy jetip jatyr! - dep şulasty basqalary. Nətijesi: İeuropa
taiqaqsydy, Angliiä keiin şeginip ketti. Jalpyğa birdei beibitşilik,
korolder men halyqtar birimen-biri qauyşyp qūşaqtasuğa bar. Mine dəl
sol kezde Qūrmetti legion ordenin oilap tapty. Ne aitary bar tamaşa-aq
nərse. Bulonide tūtas əskerdiñ aldynda tūryp, ol bylai dedi: "Frantsiiäda
jūrttyñ bəri batyr! İeger jai halyq ūly ister tyndyrar bolsa, soldatqa
tuys bolsyn da, qūrmet tuynyñ astyna ağaiyn retinde biriksin". Biz osy
qazir ğana Mysyrdan qaityp oralğan betimiz. Al özgerister qanşama! Biz
odan aiyrylysqanda general i̇edi, arada azğantai ğana uaqyt ötti i̇endi
imperator mərtebesinde körip tūrmyz. Qūdai aqy, sūlu bikeş jas ūlanğa
qandai qūmartsa, Frantsiiä da oğan dəl sondai qūmartuly.
Istiñ bəri osylai oñğaryldy boldy, barşa jūrttyñ mereiine orai
deiik, imperatordy taqqa otyrğyzudyñ Būryn-sondy aspan astynda bolyp
körmegen səuletti saltanaty jasaldy. Üsti-bastary altynmen aptalğan
papa men kardinaldar Alpi taularynan tikelei asyp, patşany taqqa
otyrğyzu toiyna qarai asyqty, əsker men halyq osy toidy qoşemettep
qol soqty. Osy oraida bir oqiğany aitpai ketsem dūrys bolmas i̇edi.
Mysyrda jürgen kezimizde, Şam i̇elimen şekaralas qūmnyñ ortasynda,
Mūsa tauynyñ qyrqasynda oğan Qyzyl kiımdi bir adam kelip:
– Isiñ jaqsy jürip jatyr! - degeni bar. Sodan keiin Marengo tübindegi
dəl jeñisti keşte əlgi Qyzyl adam onyñ aldyna i̇ekinşi ret kelip bylai
dedi:
– Bükil əlem kelip aiağyna jyğylğanyn köresiñ, söitip sen Frantsiiänyñ
imperatory, İtaliiänyñ koroli, Gollandiiänyñ myrzasy, İspaniiänyñ,
Portugaliiä men İllirii aimağynyñ əmirşisi, Germaniiänyñ saqtauşysy,
Polşanyñ qūtqaruşysy, Qūrmetti legionnyñ tūñğyş iegeri degen
mərtebege jetesiñ qysqasy, sen almağan ataq-dəreje qalmaidy!
Baiqaisyñdar ma, Qyzyl adam onyñ qiiälyndağy i̇eles siiäqty birdene
i̇edi; al köp jūrttyñ aituynşa, ol mūnyñ öz jūldyzy men aradağy
bailanysşy şabarmany bolğan siiäqty. Men būl əñgimege i̇eşqaşan sengen
i̇emespin; al i̇endi Qyzyl kiımdinin oğan kelgeni anyq aqiqat, öitkeni būl
oqiğany Napoleonnyñ öz auzymen aitqany bar: Qyzyl adam oğan i̇eñ
qysylşañ kezde kelip, Tiüilri saraiynyñ şatyrynda jasyrynyp
jatypty-mys. Napoleon ony keşkisin taqqa otyrğyzu rəsiminen keiin
köredi. Üşinşi rette olar tolyp jatqan əp türli isterdiñ jaiyn
talqylaidy.
Osydan keiin imperator tūp-tura Milanğa attandy da, İtaliiänyñ
koroli bolyp rəsimdeldi. Soldattyñ būla ömiri sonda bastalyp i̇edi. Hat
tanityn adamdardyñ bərine ofitserlik ataq berildi. Zeinetaqy men gertsog
atağy aspannan jañbyrdai jaudy; Frantsiiäğa teginnen kelgen qazyna
bailyq generaldarğa ülestirildi; qatardağy soldattarğa. Qūrmetti legion
iegerlerine renta berildi, men sondağy qosymşa zeinetaqyny əli de alyp
jürmin. Qysqasy, armiiä būryn i̇eş uaqytta oilamağan dərejede
qamqorlyqqa alyndy.
Sonymen birge imperator öziniñ bükil dünie jüzine bilikşi boluğa tiıs
i̇ekenin bilgen, sondyqtan barlyq bailardyñ qaltalaryn qaqtyryp, būryn
i̇eşqandai i̇eñ-tañbasy bolmağan jerlerge tamaşa i̇eskertkişter
ornatqyzdy; aitalyq, būryn İspaniiädan Berlinge kele jatqanda jol
boiynda ne köruşi i̇ediñ? Al qazir Saltanat arqalary tūrğyzyldy,
töbelerine qatardağy soldattyñ müsinderi ornatyldy, qarap tūrsañ köz
toimaidy, beine bir generaldar siiäqty mañğaz körinedi. Sen ağaiyndarğa
üsteme salyq salmai-aq, i̇eki-üş jyldyñ işinde imperator qazynanyñ
qoryn altynmen toltyrdy, köptegen köpirler salğyzdy, sarailar
tūrğyzdy, joldar tösetti, ğalymdar şyqty, zañdar paida boldy, kemeler,
porttar jasaldy; mereke-meiramdar ötkizildi, ol soğan milliondai qarjy
jūmsady, sol qarjyğa, meniñ i̇estuimşe, i̇eger onyñ oiyna kelse, jüz sulyq
maida aqşamen bükil Frantsiiä jerin jauyp jibere alar i̇edi desedi.
Sonymen, ne kerek, ol taqqa myqtap ornatyp, barlyq i̇elderdiñ bileuşisi
bolyp alğannan keiin onyñ rūqsatynsyz İeuropa ol kezde dymyn şyğara
almaityn özderiniñ otbasynda bes ūl, üş qyz qatar öskenin i̇eske alyp, bir
küni bizben əñgimelesip otyryp, bylai dedi:
– Jigitter, oilañdarşy, senderdiñ imperatorlaryñnyñ tuystary
qaiyrşylyqta jürse, sol ədildik bolar ma i̇edi? Ərine, joq. Men solardyñ
da özim siiäqty sən-saltanatty ömir süruin qalaimyn! İendeşe solardyñ
ərqaisysyna bir-bir koroldik jaulap alu öte qajet; dünie jüzin tügeldei
frantsuz bileitin bolsyn, meniñ gvardiiämnyñ soldattarynan jer-jahan
qaltyrap tūrsyn, Frantsiiä oiyna ne kelse sony istesin, al özgelerdiñ
auzynda, bizdiñ teñgelikte jazylğandai: "Qūdai senderdi saqtasyn!" degen
sözder aitylatyn bolsyn.
– Dūrys-aq, - deidi sonda əskerler, sağan kerekti koroldikterdi biz
naizanyñ ūşymen əperemiz.
– İe, onyñ nesin aitasyñ, özderiñ bilesiñder, soğysta keiin şeginip
körgen joqpyz. Ol aidy jaulaimyn dese, biz qaru-jarağymyzdy asynyp,
aspanğa qarai örleuge əzir i̇edik; biraq, qūdai saqtağanda, onyñ basyna
mūndai oi kelmedi. Korolder taq üstinde şalqaiyp üirengen ğoi, əlbette,
oğan köngileri joq, al bizdiñ biletinimiz tek alğa! Qaryştap, arşyndap,
jönep berdik deisiñ, ainalanyñ bəri tağy da astan-kesten. Sol künderi
qanşama adamnyñ tabany tozdy, özderi ömirden ozdy. Jau oñailyqpen
beriler i̇emes, keide özimizge qarai bas salady frantsuzdardyñ ornyñda özge
bireuler bolsa, jailary tabylary haq. Al i̇endi özderiñe mağlūm, frantsuz
tumysynda dana halyq, əiteuir özekti janğa bir ölim bar i̇ekenin ol biledi.
Sondyqtan biz til tartpastan ölip jatsaq ta ökinbedik imperatorymyzdyñ
barlyq jağrafiiä ataulyny qalai jairatyp jatqanyñ körudiñ özi bir
ğanibet i̇edi (Osy tūsta Gogla aiağymen jer i̇edendi şeñberlep syzyp ötti).
Sonymen qoimai: "Myna jerde koroldik bolady", dese bitti,
aitqanyndai-aq, bir koroldik paida bola qalady. Sondai zamandar ötti
ğoi bastan. Köziñdi aşyp jūmğanşa keşegi polkovnikter dereu general al
generaldar marşal, marşaldar korol bola qalady.
Solardyñ bireui tiri qaldy, osy oqiğalar turaly İeuropağa sol aityp
bere alar i̇edi; ətteñ ne kerek, negizi gaskondyq bola tūryp, basyndağy
təjin saqtap qalu üşin Frantsiiäny satyp ketti, şirkin-ai, sonda onyñ i̇eki
beti bir şylp i̇etpedi-au, nesine şylp i̇etsin, qorğağany altyn təj bolsa!
Qysqasy, hat tanityn saperlerge deiin aq süiek atağyn alyp jatty. Men
öz közimmen kördim, Parijde Napoleonnyñ töñireginde on bir korol men
bir top bekzadalar şamğa üimelegen köbelektei kölpildep jürdi bir kezde.
Özderiñ bilesiñder ğoi, joly bolğan ərbir soldat i̇eñbegine qarai taqqa
otyruğa deiin köterile alğan jağdaida gvardiiälyq kapralğa qaidan bağa
jetsin; bizdiñ ərqaisymyz jeñiske öz ülesimizdi qosyp jattyq; ony
imperator biulletenderinen özderiñ jaqsy bilesiñder. Al sondağy
şaiqastardy aitsañdarşy! Austerlits tūsynda əskerler qūddy bir
paradta jürgendei i̇erkin qimyldady; Eilauda Napoleon bir ürlegendei
bolyp i̇edi, orystar kölge batty da ketti; Vagral tübinde üş təulik boiy
şaiqasqanda soldattar syr bermedi...
Qysqasy, lauqylda qanşa əulieniñ aty jazylsa, mūndağy i̇erlerdiñ
sany da sonşalyq i̇edi. Söitsek, Napoleonnyñ qynabynda şynyñda Alla
tağalanyñ qylyşy bar i̇eken. Ol əp soldatty öz balasyndai əlpeştep
ūstady; seniñ aiaq kiımiñ bütin be, iş kiımiñ, şineliñ bar ma, jeitin nanyñ
men atatyn oq-dərin jetkilikti me; söite tūra, özin qalai biık ūstaityn i̇edi,
patşalyqqa jaratylğan adam solai bolmağanda qaitedi. Biraq bəribir! Kez
kelgen serjant, tipti kez kelgen soldat "taqsyr" dep oğan tikelei aita
alatyn i̇edi, keide özderiñniñ mağan "dostym" deitinderin siiäqty. Sonda
oğan bir aqyl aitar bolsañ, ol qūlaq qoiyp tyñdar i̇edi, özimizben birge qar
tösenip qatar jatar i̇edi; qysqasy, qarap tūrsañ, kədimgi qarapaiym adam.
Men öz közimmen kördim: jauğan karteçtiñ astynda qalai tūrğanyñ; qalt
i̇etpeidi, dəl osy jerde otyrğan özderin siiäqty. Qabağyn da şytpaidy; bir
sət te qarap otyrmaidy, bir jerde tūraqtap tūrmaidy, dürbiden köz
almaidy, oğan bir qarasañ boldy jüregiñ ornyña tüsedi. Qalai bolatynyñ
men tipti bilmeimin, keide bizben söilese qalsa boldy, janymyzdy jalyn
şarpyğandai jigerlenip ketemiz, özimizdi onyñ til alğyş balasyndai i̇etip
körsetkimiz keledi, qorqu degen oida joq, gürsildegen zeñbirekke qarsy
ūmtylamyz, töbemizden tömpeştegen karteçke de qaramaimyz. Tipti oqqa
ūşyp, ölip bara jatqandar da, ony körgende küş-qairattaryn boilaryna
jinap, ūşyp türegeledi, əsker tərtibimen səlem berip: "Jasasyn
imperator!" dep bir aiqailap qalady.
Osynyñ özi tegin be i̇edi? Jai qarapaiym adam üşin sender osylai ister
me i̇ediñder?!
Söitip, ol barlyq isti təmam qyldy. Al padişa Jozefina, özi sondai
tamaşa əiel, biraq oğan perzent əkele almady, sondyqtan özin öte jaqsy
köre tūra, tastauğa tura keldi. Ne amal bar, memleket isteri üşin oğan ūl
balalar kerek i̇edi. İmperatordyñ osyndai qiyn jağdaida i̇ekenin bilgen
İeuropa bilikşileri özara qyrqyssyn: oğan kim qūda tüsip, qalyñdyq bere
alady? degen talas töñireginde. Aqyry ol avstriiälyq bir qyzğa üilendi:
bizdiñ i̇estuimizşe, Tsezar əuletinen tarağan desedi, i̇ertede sondai bir adam
bolğan i̇eken qazir jūrttyñ auzynda tek sonyñ aty: bir ğana bizdiñ ölkede
i̇emes, bükil İeuropadağy istiñ bəri sodan bastalğan körinedi, sözime küi
seniñder, küi senbeñder, men Dunaidan ötkende, sol Tsezar saldyrğan
köpirdiñ tamtyğyn öz közimmen kördim, jūrttyñ aituynşa, ol özi Rimdi
bilep tūrğan, Napoleonğa jekjattyğy bar körinedi, sondyqtan Napoleon
ol qalany mūragerlik jolymen ūlyna beruge haqyly bolsa kerek.
Sonymen, demek, üilenu toilaryn ötkizdi, şyrqatyp merekeledi, sonyñ
qūrmetine bükil halyq on jylğa alym-salyqtan bosatyldy, biraq, ne
kerek, salyq jinauşylar ony tüp-tügel öndirip aludan bas tartqan joq.
Jo, aitqandai-aq, olar üilendi, sonsoñ əieli imperatorğa bir ūl tuyp
berdi, ol "Rimniñ koroli" dep ataldy; Būl da bir qūlaq i̇estimegen jañalyq
i̇edi, öitkeni əkesi tiri tūrğanda korol bolyp tuğandy kim körgen?!
Dəl sol küni süiinşi aityp, Parijden Rimge aua şary ūşyrylğan da,
ol bükil qaşyqtyqty bir təulik işinde jürip ötken. İə, solai! İendi
osydan keiin əlginiñ bəri teginnen tegin bolğan dep kim talasa alady? Joq,
būl joğarydan bolğan būiryqtyñ nətijesi i̇edi! İendeşe, Frantsiiänyñ
mərtebesin köteru üşin Napoleondy qūdai Tağalanyñ özi jiberipti degen
sözdi bekerge şyğarğan adamnyñ tili kesilsin!
Mine, sodan keiin, demek, özine būrynnan dos-jar orys imperatory
əieldi orystan almadyñ dep būğan aşulanyp, bizdiñ jauymyz
ağylşyndardy jaqtap ketedi. Al Napoleon bolsa, būl uaqytqa deiin
Angliiäny auyzdyqtauğa mūrşasy kelmei jürgen. İendi teñizdiñ ar
jağyndağy sol qūstyñ qanatyn qaiyratyn mezgil jetipti. Napoleon
qaharyna minip, bizge mynadai əmir berdi:
– Soldattar, sender İeuropanyñ barlyq astanalaryn jailap
boldyñdar, i̇endi jalğyz Məskeu ğana qaldy, onyñ özi de Angliiämen odaq
bolypty. Sondyqtan, Londondy Ündistanmen qosa jaulap alu üşin i̇endi
men Məskeuge qarai attanbaqpyn.
– Demek, būğan deiin jer betinde aiaq basyp körmegen qalyñ əsker
jasaqtaldy da, künderdiñ bir küninde bizdiñ bərimizdi qairan i̇etip, bir
million adam köriniske jinaldy.
– Ura! - dep aiqailaidy orystar.
Söitsek, bükil Resei men qūtyrğan qazaqtar bizden jylystap ketip
barady. İel men i̇el şaiqasqa tüsken, dünieniñ bəri astan-kesten,
Napoleonnyñ der kezinde saqtyqty oilauy kerek-aq.
Qyzyl adamnyñ i̇eskertkeni qaida: "Aziiä İeuropamen ūstasyp jatyr!",
dep. Sondağy mūnyñ qaitarğan jauaby: "Jeter osy söz, saqtyqtyñ
şaralaryn qoldanarmyn", degen. Aitqandai-aq, jan-jaqtan korolder
jinalyp, Napoleonnyñ qolyn jalap jatyr Avstriiä, Prussiiä, Bavariiä,
Saksoniiä, Polşa, İtaliiä, bəri bizdiñ jaqta, bəri de jaramsaq qarap
tūrsañ tamaşa-aq! Napoleonnyñ tulary i̇eşqaşan dəl sol paradtağydai
jaiqala jelbiremegen bolar: İeuropanyñ barlyq tularynan şoqtyğy biık
i̇edi.
Poliaktarda quanğannan i̇es joq, öitkeni imperator olardyñ jağdaiyn
jaqsartuğa uəde bergen; Polşa men Frantsiiä i̇ejelden bauyrlas bolatyn.
Qysqasy, armiiä: "Resei bizdiki!" dep lepirip tūr. Joryqqa attanyp berdik,
qaru-jaraq jaqsy: saldyrtyp kelemiz al orystar körinbeidi. Qysqasy, ol
qularğa Məskeu özenine jetkende ğana kiliktik sol jerge bekinipti. Men sol
tūsta orden aldym, nağyz qyrğyn soğys sonda boldy. İmperator i̇eseñgirep
qalğandai, Qyzyl adammen kezdesken i̇eken, sol aitypty:
– Balam, baiqa, bir pəlege ūryndyñ, adamyñ jetpei qalyp jürmesin,
dostaryñ satyp ketedi, - depti.
Demek, osy arada Napoleon bitimge keleiik deidi. Biraq şartqa qol
qoimas būryn bizge aitady:
– Körsetemiz orystarğa! - deidi.
– Jaraidy! - deidi əskerler.
– Alğa! - dep aiqailaidy serjanttar.
Aiağymdağy i̇etigim tozdy, üstimdegi kiımim boi-boi bolyp qysqardy,
qanşama jer jürgenimizdi sodan bile beriñder jəne ol qai bir oñyp tūrğan
jol deisiñder! Biraq amal qaisy?! "Botqanyñ biter jeri osy bolsa, aianyp
qalmau kerek", - deimin özime-özim. Bir ülken saidyñ aldyna kelip
toqtadyq aldyñğy şep osy ara. Dabyl qağylğan kezde jeti jüz zeñbirek
qatarynan gürsilge basty: qūlağyñnan qan saulap keter me i̇eken deisiñ.
Jaudyñ i̇erligin de bağalai bilu kerek orystar keiin şeginer i̇emes, olar da
frantsuzdar sekildi ajalğa qarsy atoi saluda, biz bir adym ilgeri jylji
almadyq.
– Alğa! - degen būiryqty i̇estimiz. Mine imperatordyñ özi de keldi.
Baiağy sol qalpy, atpen qūiğytyp şauyp keledi, bizge qolymen nūsqau
beredi mynau bekinisti qaitkende de alu kerek. Bizge qairat-jiger berui mūñ
ilgeri qarai jügiremiz. Saiğa aldymen men jetkenmin. Qūdaiym-ai!
Leitenantyñ ba, polkovnigin be, soldatyñ ba qynadai qyrylyp jatyr.
Oqasy joq! İesesine jalañaiaqtylarğa i̇etik, hat tanyğyş pysyqtarğa epolet
tiıp qaldy. Bükil aldyñğy şepti jañğyryqtyra: "Jeñis!" degen aiqai
i̇estildi. Biraq ne paida mūndaidy kim körgen, jiyrma bes myñ frantsuz
jairap qalypty. Aitarğa auyz barmaidy. Öziñ oilap qara: ainalañ i̇egini
orylğan dala sekildi, biraq añyzda jusap jatqan masaq i̇emes, adam!
Arynymyz basylyp qaldy. Qasymyzğa imperator kelgen, biz dereu
qorşap aldyq. Demek, bizdi müsirkeidi, köñili tüskende adamdy aialauy
ğajap i̇edi özimiz üsip-jaurap, aş qasqyrdai bügilip jürgenimizge
qaramastan, tözip baqtyq. Ol da jany qalmai, öz qolymen ordender
ülestiredi, ölgenderge qūrmet körsetedi, al sonsoñ, demek, bizge qarap ūran
tastaidy:
– Məskeuge!
– Bolsa bolsyn Məskeuge! - deidi armiiä.
Məskeudi aldyq. Al orystar köp oilanyp jatpai-aq, özderiniñ
astanasyn örtedi de jiberdi. Qala i̇eki kün boiy otqa oranyp, laulap jatty,
ainalasy i̇eki ledai aumaq tūp-tügel janyp ketti. Zəulim üilerdiñ tamtyğy
ğana qaldy. Otqa balqyğan temir men qorğasyn töbeden jañbyrdai
sorğalaidy. Sūmdyq is boldy! Senderge şyndyğyn aita alamyn ğoi,
töbemizden dəl mūndai naizağai töngen i̇emes. İmperator aitady:
– Jə, jetti, əitpese barlyq soldattarym jer jastanatyn türi bar, deidi.
Biz oğan quanyp qaldyq, azdap tynys alyp, küş jinamasaq bolatyn
i̇emes, öitkeni əbden silemiz qatty. Kremldiñ töbesindegi altyn aişyqty
qağyp tüsirgenbiz, ər soldatqa bir nəpaqa tiıp qaldy. Al i̇endi qaitar jolda
qys ədettegisinen bir ai i̇erte tüsti, oñbağan oqymystylar soñy nege
dūrystap aitpağan deseişi, aqyry mine aiazğa ūryndyq. İendi bizde əsker
joq, tüsinikti me? İendi bizde generaldar joq, tipti serjanttar da qalmady!
Söitip, demek, qaiyrşylyq pen aşarşylyqtyñ nəubeti bastaldy, nesin
jasyraiyn, būl nəubette bərimiz de teñ i̇edik. Bərimizdi bilegen jalğyz-aq
oi tezirek Frantsiiäny körsek i̇eken; aiaq astynda qaru-jaraq nemese aqşa
jatsa da, i̇eşkim i̇eñkeiip alar i̇emes; ərkim betiniñ auğan jağyna qarai lağyp
keledi, myltyqtaryn dūrystap ūstai da almaidy, ataq-abyroidy oilauğa
dərmen joq. Kün bolsa qaqağan aiaz, imperatordyñ jūldyzy közine de
körinbeidi. Aspannyñ oğan degen yqylasy özgerip ketken siiäqty. Keşegi
qyrandarynyñ bügin jeñilisten qaşyp bara jatqanyñ körgendigi türinen
adam şoşyrlyq i̇edi. Qatulanyp alğan; qatulanbağanda qaitedi! Mine,
aldymyzda Berezina. İə, dostylarym meniñ, arymdy auyzğa alyp ağynan
jarylaiyn: būl dünie jaralğannan beri talai ğasyrlar boiy mūndai
astan-kestendi i̇eşkim körmegen bolar əskeri bar, köligi bar, zeñbiregi bar,
bəri midai aralasyp ketken, onyñ üstine qar qūiyp tūr, aspan əbden
tünerip alğan. Myltyğyñnyñ ūñğysyna qolyñ tiıp ketse boldy, qaryp
tüsedi.
Mine dəl osy tūsta armiiäny pontonşylar qūtqaryp aldy; olar öz
oryndarynda tapjylmai tūrğan; solardyñ işinde myna bizdiñ Gondren
i̇erekşelenip körindi; mūzdy keşip jürip köpir salğan qaisarlardan qazir
tiri jürgen osy ğana. Sol köpirler arqyly bizdiñ əskerler orystardyñ
quğynynan qūtylyp ketti; sirə, būğan ūly armiiänyñ būrynğy dañqynan
qaimyqqandary da sebep bolğan şyğar.
Ūzaq əñgimesiniñ osy tūsyna kelgende, Gogla öz sözine ūiyp, sañyrauğa
tən yntamen tyñdap otyrğan Gondrendi nūsqap söiledi:
– Gondren degen i̇er jürek soldat, bylaişa aitqanda, qūrmetti soldat;
ol senderdiñ qandai qūrmetteriñe de laiyq.
– Sonda men, - dep Gogla əñgimesin jalğastyra tüsti, - imperatordy
körgenim bar: köpirdiñ qasynda qalt i̇etpesten qarap tūr; aiazyñdy i̇elen
qylatyn i̇emes. Al i̇endi osy teginnen be? Ol öziniñ asyl qazynasy qūryp
bara jatqanyñ, baiyrğy mysyrlyq soldattarynyñ qyrylyp jatqanyn
kördi. Köpirdiñ üstinen jyljyğan markitantkalar18, at-arbalar,
zeñbirekter körinisi tym aianyşty i̇edi bəri de əbden qaljyrağan,
şaldyqqan, qausağan. Işindegi pysyqtary tudan aiyrylmapty, öitkeni,
bile bilseñder, tu degen Frantsiiänyñ özi, būl senderdiñ bauyrlaryñ, būl
azamattyñ, soldattyñ ar-namysy, sondyqtan oğan daq tüspeui kerek, ol
aiazğa qaqyrap synbauy kerek. Üsip-jaurap jürgen biz imperatordyñ
qasyna kelgende ğana boiymyz jylynatyn; oğan bir qauip töngeniñ körsek
boldy, topyrlap qasyna jinalamyz, al sonda qasymyzdağy joldastardy
qūtqaru üşin aialdauğa mūrşa joq. Sonda i̇estitinbiz ol tün balasyna
zarlap, öziniñ soldattaryn joqtaidy i̇eken dep. Al qalai degenmen de tek
sol ğana, tek bizdiñ frantsuz bauyrlarymyz ğana sondai qiiämetten
qūtylyp şyğa alatyn i̇edi, rasynda da qūtylyp şyqty; ras, şyğyn öte
köp boldy onyñ ne aitary bar. Odaqtastar bizdiñ saqtyq qorymyzdy jep
qoidy. Qyzyl adamnyñ aitqany keldi bəri de imperatorğa satqyndyq
jasady. İmperator gvardiiäsy i̇engizilgennen bastap Parij suaittarynyñ
üni öşip i̇edi, i̇endi til bitip, imperatordyñ şaruasy bitti degen əñgime
taratty; oğan qarsy qastandyq oilastyryp, politsiiä bastyğyn öz jağyna
qaratty; söitip, imperatordy qūlatpaq. Osyndai əreketterdi sezgennen
keiin, ol ketip bara jatyp, bizge aitqany:
– Qoş bolyñdar, jigitter, öz nysandaryñdy qorğañdar, keşikpei
qaityp kelemin! - degen sözder i̇edi.
Hal i̇endi naşarlady generaldar ne bolsa sony aitady, özi bardağydai
qaidan bolsyn. Marşaldar özara janjaldasyp, ötirikke belşeden batty.
Söitetin jöni de bar: Napoleon köñilşek i̇edi, solardy tym semirtip
jibergen, bəri de altynğa malynğan, maiğa bögip şailağannan aiaqtaryn
basa almai qalğan. Barlyq pəle osydan bastaldy: köpşiligi polktarymen
jaudyñ jelkesinde tūrsa da, bir qybyr i̇etken joq; al bizdi jau ökşelep,
Frantsiiäğa qarai quyp keledi.
Mine osy tūsta imperator qaityp oraldy jaña jauyngerlerdi
jasaqtap əkelipti: kileñ sen tūr, men ataiyn: qandai jauyñdy bolsa da
jairatyp salatyn öjetter būl solardy öz yñğaiyna beiimdep alypty,
qarsy kelgendi qağyp tüsiretin öñkei baskeserler, burjuadan iriktegen
qūrmetti qarauyly bar, jaraqty jasaq, bizdiñ aramyzda i̇erigen maidai siñdi
de ketti. Biz de nyq tūrmyz, biraq əiteuir bəri de bizge qarsy,
əskerlerimizdiñ keremet i̇erligine de qaramaidy. Sonymen, ne kerek,
Drezden, Liuttsen, Bautsen tübindegi şaiqastarda, halyq pen halyq bettesip
aiqasty. Sender özderiñ bilesiñder, ol kezde frantsuzdar asqan i̇erlik
ülgilerin körsetti; sondyqtan jauyngerlerdiñ ğūmyry jarty jyldan
aspaityn. Biz jeñispen şeru tartyp kelemiz, al ağylşyndar bizdiñ
syrtymyzdan ğaibat aityp, özge halyqtardy azğyruda, ösek taratuda.
Aqyr-aiağynda, sondai tobyrlardy jaryp öttik. Sol kezde aramyzğa
imperator da kele qalğan, i̇endi jürer jolymyzdy arşi bastadyq; öitkeni,
aldymyzda teñiz be, əlde qūrlyq pa bəribir: "Ötu kerek!" dese boldy, biz
būzyp-jaryp ötemiz. Söitip jürip, aqyry Frantsiiäğa da jettik: tuğan
jerdiñ auasy-ai deseişi, körgen azap-beinettiñ bəri artta qaldy, i̇eñ bir
dimkəs degen jaiau əskerge deiin şiryğyp sala berdi. Mysaly, men özim
turaly aitsam, jaryq düniege jañadan qaita kelgendei boldym. Əneki
sol biraq ol kezde əñgime Frantsiiäny, bizdiñ otanymyzdy, qysqasy, tamaşa
Frantsiiäny bükil İeuropadan qorğap qalu turaly bolatyn; al İeuropa əri
qarai quyp tastamaq bolğanymyz üşin öşikti. Sonda biz ony ne üşin
istedik? özimizdi jep qoimasyn dep istedik qoi: qatal Soltüstiktiñ jūmsaq
Oñtüstikke tisi qyşyp tūratyny beker me i̇edi keibir generaldardan men
mūny öz qūlağymmen i̇estigenmin.
Būl tūsta imperatordyñ özi de kördi: öziniñ qaiyn atasy, özi koroldiñ
tağyna otyrğyzğan dostary, bilik basyna qaitarğan ne bir naisap
tobyrlar bəri mūnyñ özine qarsy şyğypty. Qysqasy, tipti frantsuzdar
men odaqtastar da joğarydan alğan būiryqpen öz qatarymyzdan şyğyp,
özimizge qarsy tūrdy. Sonyñ bir mysaly Leiptsig tübindegi şaiqas.
Mūndai opasyzdyqqa qarapaiym soldattyñ özi bara almas i̇edi, solai ğoi?
Al analar bir künde üş ret qūbylyp, öz sözderinen qaityp jatty, sonda
özderine şaqyratyndar kniaz atağy barlar!
Sol i̇eki arada basqynşylyq bastaldy. İmperator öziniñ arystandai
aibynyñ körsetse-aq boldy, jau keri şeginedi; sol kezde Frantsiiäny
qorğau üstinde onyñ jasağan keremetteri sonau İtaliiäny, Şyğysty,
İspaniiäny, İeuropa men Reseidi jaulauğa barğan kezdegi i̇erlikterinen
əldeqaida artyq i̇edi. Demek, i̇endi ol jat jūrttyq jaulardy tügel qyrmaq:
jaraidy, bilsin olar Frantsiiäny qalai qūrmetteu kerek i̇ekenin; sondyqtan
ol jau qosyndaryn Parijge deiin i̇emin-i̇erkin jiberip aldy, ondağy oiy
bərin osy arada birjola qūrtu da, ataq-dañqtyñ i̇eñ joğarğy deñgeiine biraq
köterilu; öitkeni būl şaiqas özge barlyq şaiqastardyñ işindegi i̇eñ irisi,
qysqasy, barlyq şaiqastardyñ kökesi bolatyn!
Biraq Parij tūrğyndary özderiniñ kön terileri men adyra
düñgirşekteri üşin zəreleri ūşyp, qaqpany aşty da jiberdi; mine sodan
əri bastaldy deisiñ opasyzdyq ta, basqa da neşe türli pəle; bastan baqyt
ūşty; padişağa qyspaq körsetildi, terezelerge aq tular bailandy, al
būryn imperatordyñ janyñda jürgen generaldar ony tastap, būryn
i̇estimegen Burbondar jağyna şyğyp ketti. İendi ol Fontenbloda bizben
qoştasatyn boldy:
– Soldattar!..
Sözi əli künge deiin qūlağymda tūr, bərimiz de jas baladai i̇eñirep
jyladyq; qyran sureti bar tular kədimgi jerleu kezindegidei tömen iıldi,
onyñ sebebi, men turasyn aitaiyn senderge. biz İmperiiäny jerlep
jattyq, bizdiñ barlyq armiiälarymyzdan tek köleñke izi ğana qaldy.
Sondyqtan, demek, ol öz qamalynyñ basqyşynan tūryp bizge bylai deidi:
– Jigitter, biz opasyzdardyñ kesirinen jeñiliske ūşyradyq, i̇endi kök
jüzinde körisermiz i̇erlerdiñ tūraq mekeni sol ğoi. Meniñ ūlyma qorğanyş
bola köriñder, ony senderge senip tapsyrdym: jasasyn Napoleon İekinşi!..
Ol i̇endi ölmek boldy, söitti de, jeñilgen Napoleondy i̇eşkim körmesin
dep, u işti; onysy tūtas bir polkty sespei qatyratyn küşti u i̇eken, biraq
būğan əser i̇etpedi; ol da oilağan ğoi qūmarlyqqa boi ūrmai tūrğandağy:
qūdai menen bezgen i̇eken, i̇endi mağan səttilik joq i̇eken, dep oilaityn baiağy
Aisa paiğambar siiäqty. İendi közi jetedi öziniñ məñgi ölmeitindigine,
mūnyñ isi ədil i̇ekenine, məñgige imperator bolyp qala beretinine.
Sondyqtan ol oqşaulanyp, oñaşa aralğa ketti; i̇endigi oiy aqymaqtyqqa
jandary qūmar adamsymaqtardyñ amal-ailalaryn oiğa salu.
Ol osyndai oi soñynda jürgende qytailar men Afrika
jağalauyndağy jabaiylar, berberler men tağy basqa köne mal halyq ony
özgelerden bölekşe jaratylğan adam dep i̇eseptegen, onyñ tuyna qol
tigizbegen; kimde-kim qol tigizse, ol qūdaidyñ qaharyna ūşyraidy dep
oilağan. Janağy adamsymaqtar ony Frantsiiädan alastap jatqanda, ol
bükil dünie jüzine bilik jürgizip tūrğan. Demek, ol tağy da öziniñ
Mysyrdan oljalağan bölekei kemesine otyryp alyp, ağylşynnyñ alyp
kemeleriniñ tūmsyğy astynan jyp berip ötip ketti de, frantsuz jerine aiaq
basty; al Frantsiiä oğan moiynsūndy; būl habar qoñyrau ataulyny
küñgirletip qūstai ūşty; i̇endi bükil i̇el bolyp: "Jasasyn imperator!" degen
ūrandy ün qosty. Mūndai keremettiñ keremetin bizdiñ būl ölke de şattana
qarsy aldy; Dofine halqy Uiatqa qaldyrğan joq; onyñ üstindegi sür
beşpentin körgende, jūrttyñ bəri quanyştan jylağanyñ i̇estip, men de bir
marqaiyp qalğanmyn.
Nauryzdyñ biri küni Napoleon i̇eki jüz ğana soldatpen jağağa şyğyp,
frantsuz jəne Navarra koroldigin jaulap aldy da, jiyrmasynşy
nauryzda ol qaitadan Frantsuz koroldigine ainaldy. Dəl sol küni ol
Parijde boldy; jolyndağy kederginiñ bərin sypyryp tastap otyryp,
süiikti Frantsiiäsyn qaitadan qolyna aldy; baiyrğy jauyngerlerin jinap
alyp, olarğa "Mine men keldim!" degen üş-aq söz aitty.
Qūdaidyñ qūdiretimen bolğan keremetterdiñ işindegi i̇eñ zory osy i̇edi.
Əitpese basyndağy telpegin bir būlğağanda-aq tūtas bir imperiiäny basyp
alğandy kim körgen? Frantsuz küiredi dep oilağan jūrttyñ bəri. Ol qaidan
bolsyn! Qyran qūs keldi samğap, ūlttyq armiiä bas köterdi, sonsoñ biz
Vaterlooğa qarai jönele berdik. Mine Gvardiiänyñ qūryğan jeri sol i̇edi.
Napoleon qalğan əskerlerimen ölgen-tirilgenine qaramai, jaudyñ
zeñbiregine qarsy üş mərte şabuylğa şyqty, sonda da ol ölgen joq!
Bizdiñ ağaiyndar osyny közderimen kördi! Sonymen şaiqasta jeñildik.
Keşkisin imperator baiyrğy soldattaryn bizdiñ qanymyzğa būialğan
maidan dalasyna jinap alyp; qyran sureti beinelengen tulardy sap
ağaştarymen qosa örtetti; bizdiñ qyrği qyrandarymyz būryn bizdi ilgeri
qarai bastauşy i̇edi, būryn bükil İeuropanyñ üstinen qalyqtap ūşuşy i̇edi,
al qazir jau qolyna tüsti degen masqaradan qaşyp barady. Anau Angliiä
bar ma, qanşama qazynasyn tökse de, jeñis tügil, qyrannyñ qūiryğynan
ūstai almaityn i̇edi-au. İendi sol qyrandardan aiyryldyq. Qalğandaryn
özderiñ de jaqsy bilesiñder. Qyzyl adam degeniñ qyp-qyzyl aldamşy
i̇eken, Burbondardyñ jağyna şyğyp ketti! Frantsiiä kül-talqan boldy;
soldattarda i̇endi i̇eşqandai kün qalğan joq, özderine tiısti sybağanyñ
bərinen aiyrdy da, üilerine qarai quyp tastady; olardyñ ornyña sap
tüzep te jüre almaityn dvoriandardy aldy olarğa qarasañ jüregiñ
ainityn i̇edi. Napoleondy opasyzdyq ailamen aldy da, ağylşyndar
mūhittyñ ortasyndağy ien aralğa aparyp, jartasqa bailap tastady; sol
jartas qazir bükil əlemnen on myñ kez biıkte boi köterip tūr. Frantsiiänyñ
igiligi üşin Qyzyl adam kelip ökimet biligin qaitaryp bergenşe Napoleon
solai tūra beredi.
Analar aitady, ol öldi deidi! İə, ölipti-mis. Ony bilmeitin
adamdardyñ sözi sol Özderiniñ jeksūryn memleketterinde halyq köterilip
ketpesin dep, jūrtty aldağan türleri. Tyñdañdarşy. Dūrysynda dostary
ol jönindegi paiğambarlyq sözderdi şyndyqqa şyğaru üşin, ony şöl
dalada ədeii tastap ketken; senderge aitudy ūmytyp ketippin ğoi:
Napoleon "Şöl dalanyñ arystany degen söz. Būl əulieniñ auzynan
şyqqandai aqiqat. İmperator jaiynda basqa bir söz i̇estiseñder senbeñder,
olardyñ bəri ötirikşiler. Alla Tağala jai adamnyñ atyn qyzyl
əriptermen jazdyrar ma i̇edi, al oğanöz atyn bükil jer betinde dəl solai
i̇etip jazdyrdy i̇esimi i̇eş uaqytta ūmytylmasyn dep...
Halyq pen soldattyñ əkesi Napoleon jasai bersin!
– Jasasyn general Eble! - dep aiqailady pontonşy.
– Siz Məskeu özeniniñ janyndağy oqpañnap qalai aman qaldyñyz? - dep
sūrady odan bir şarua əiel
– Ony qaidan bilem? Tūtas bir polk küiimizde tüskenbiz, sodan jüz
qaraly jaiau əsker tiri qaldyq qoi; öitkeni ony alu tek jaiau əskerdiñ ğana
qolynan keletin is i̇edi. Bilesiñder me, jaiau əsker degen armiiädağy i̇eñ basty
küş qoi...
– Al atty əsker şe? - dep aiqailağan Jenesta şöp maiasynyñ üstinen
sekirip tüsip, saraidağylardyñ aldynda kenetten paida bolğanda, i̇eñ
jürekti degenderdiñ özderi de şoşynyp qalğan. Beu, otağasy-ai.
Poniatovskiidiñ qyzyl ūlandaryn, krasirler men dragundardy, basqa da
şabandoz i̇erlerdi qalai ūmytasyz?! Napoleon şaiqasty tezirek jeñispen
aiaqtağysy kelgende Miuratqa aitpas pa i̇edi: "Mərtebelim, mağan
mynalardy ortasynan qaq bölip kesip berşi!" dep. Sol kezde biz əueli
qatty jelispen bastap, artynan dürkirep şabamyz. Bir, i̇eki! Bitti! Jau
əskeri ortasynan pyşaqpen keskendei qaq jarylyp qala beredi. Atty
əskerdiñ arşyndy şabuyly, qartym, karteçinniñ zalpynan əldeqaida
alymdy keledi.
– Au, pontonşylar şe? - dep sañyrau da aiqailap jatyr.
– Osylai, jigitter, - dep sözin jalğastyrdy Jenesta, - öziniñ töbeden
dik i̇ete tüskeninen
jūrt əli de sekem alyp tūrğanyñ sezip jəne sol üşin özi de
yñğaisyzdanyp, būl jerde, əlbette, i̇eşqandai jansyzdar joq bolar,
kəneki, mynany alyp, bölekei kapral üşin tartyp jiberiñderşi!
– Jasasyn imperator! - dep otyrmaqqa jinalğan jūrt bir auyzdan ūran
saldy.
– Aqyryn, jigitter, - dedi ofitser öziniñ işinde bulyğyp tūrğan qasiret
sezimin būqtyruğa tyrysyp. - Aqyryn! Ol: "Dañq. Frantsiiä, şaiqas!"
degen sözderdi auyzğa alyp tūryp ömirden ötti. Jigitter, ol öldi, biraq
beinesi məñgi öşpeidi!
Gogla sener-senbes küide jauyrynyñ bir qusyryp qoidy da,
mañaiyndağylarğa sybyrlap söiledi:
– Myna ofitser əli de əskeri qyzmette ğoi, al mūndailarğa imperator
öldi dep jer jüzine taratyp jüru jöninde būiryq berilgen. Soldat ne
būiyrsa, sony oryndaidy. Onyñ nesin sögemiz.
Saraidan şyğa bergende Jenesta Qabyrşy qyzdyñ mynadai sözin de
i̇estip qaldy:
– Myna ofitser imperatordyñ da, Benasi myrzanyñ da dosy.
İendi jūrttyñ bəri i̇esikke qarai i̇entelep, Jenestany bir körip qaluğa
ūmtylysqan, sonda aidyñ səulesimen onyñ doktordy qoltyqtap bara
jatqanyñ da anyq körip i̇edi.
– Tüu men bir aqymaqtyq jasadym-au, - dedi Jenesta, tezirek üige
qaitaiyqşy! Jañağy qyrandardan, zeñbirekter men şaiqastardan basym
ainalyp qaldy!..
– Al, meniñ Gotlam turaly ne aitasyz? - dep sūrağan Benasi.
– Taqsyr, dəl jañağydai əñgimeler Frantsiiäğa Respublikanyñ on tört
armiiäsyn öz qoinyñda məñgilik saqtap qalyp, İeuropağa zeñbirek zalptary
arqyly salmaqty dat aituyna kömektesedi. Mine, meniñ pikirim kerek
bolsa.
Səlden keiin būlar Benasidiñ üiine jetken; i̇ekeui de oiğa berilip, qonaq
bölmede otyryp qaldy; kamindegi söngen ottyñ şoqtary jylt-jylt i̇etedi.
Jenesta dərigerdiñ özine i̇eşbir kümənsyz yqylas bildiretiniñ sezip otyr,
biraq jeñiltektik baiqatpaiyn degendei, qazir qandai oida i̇ekenin sūrauğa
yñğaisyz körip otyr; degenmen, Benasige qaita-qaita synai qarap otyryp,
onyñ i̇erinderinen jymiğan bir aqjarqyn külkiniñ i̇emeuriniñ baiqap
qalğandai boldy: ədette būl şyn mənisinde ruhy küşti adamdarda bolatyn
minez doktor sondai syñaimen mūny iştei ūnatyp, ağynan jaryla jauap
beruge işarat bildirgendei körindi. Jenesta bylai dep söz bastağan:
– Taqsyr, sizdiñ myna ömiriñiz jai qarabaiyr adamdardyñ ömirine
mülde ūqsamaidy, sondyqtan siz zaiyrly qauymnan ne sebepti aulaqtap
kettiñiz dep sūrasam, onyñ i̇eşbir əbestigi bolmas dep oilaimyn. Bəlkim,
meniñ būl yntyğymdy orynsyz da körersiz, biraq zañdy i̇ekenine kelisersiz.
Beri qarañyzşy, meniñ i̇eş uaqytta, joryqtarda da sen dep söilespegen
köp-köp dos-jarlarym boldy, al biraq, birge otyryp, işkennen keiin üş
kün ötken soñ; "bar, baryp kaznaçeiden jalaqymdy alyp kelşi" dep
aitqan adamdarym da boldy; mūndai minez toi üstindegi dyrduda i̇eñ
sypaiy adamdar tarapynan da baiqalyp qalady. Jə, ol öz aldyna al men
sizdiñ peiiliñizdi kütpei-aq, özime dos dep sanağym keldi, sebebin özim de
bilmeimin.
– Kapitan Bliuto...
Dəriger mūnyñ jalğan familiiäsyn atağanda, ofitser bir türli
tyjyrynyp qalğan. Meimanynyñ bet-ajary tyrysyp ketkenine Benasi de
tañdanyp, būl nesi i̇eken degendei, özi de tesireiip qarady; biraq sebebin
əlde nege jori almai, betiniñ üirenşikti dağdysy bolar degen oimen sözin
jalğastyra berdi:
– Kapitan, özim turaly aitu mağan öte auyr. Keşeden beri meniñ osy
öñirde jüzege asyra alğan jaqsy özgeristerim jaiynda aitqanda da qatty
qinaldym; biraq onda əñgime bizdiñ qauym turaly, onyñ özimmen müddesi
bir tūrğyndary jaily boldy. İendi özim turaly aitsam, əñgime tek meniñ
qara basym jaiynda bolyp ketedi ğoi, al meniñ ömirimde pəlendei
i̇erekşelik joq.
– Sizdiñ ömiriñiz tipti anau Qabyrşy qyzdyñ tağdyrynan da köñilsiz
bolğan künniñ özinde, - deidi Jenesta, - sony öziñizden i̇estigim keler i̇edi; siz
sekildi adamdardy osy jerge alyp kelgen tağdyrdyñ təlkegin bilgim keler
i̇edi.
– Kapitan, meniñ auyz aşpağanyma on i̇eki jyl boldy. Al qazir, men bir
aiağymmen kördiñ jieginde tūrğanda, özimdi soğan aparyp tyğatyn soqqyny
kütip jürgende, sizge şynymdy aitaiyn, būl ünsizdik meni qinaityn
boldy. On i̇eki jyl boiy qasiret şegip kelemin, al mende qaiğydan qajyğan
jürekterdiñ dos köñilmen syrlasyp şer tarqatar jūbanyşy da joq.
Meniñ sorly müsəllamdarym şarualar bolsa, ol baiğūstar mağan öz
talailaryna birjola moiynsūnğan könbestiktiñ ülgisin tanyta jürip,
qalai degenmen de meniñ janaşyrlyğymdy köredi; al meniñ işimdegi
qūpiiä qūsalyqtyñ zapyran zaryn i̇eşkim seiilte almaidy; i̇eşkim aq
jüregin aşyp kelip, dos köñilden qolymdy qysa almaidy, al şyndyğynda
syi-qūrmettiñ i̇eñ ülkeni sol i̇emes pe i̇edi, sodan anau Gondren şalğa deiin
i̇eşkim maqūrym qalmapty.
Jenesta osy tūsta dərigerge qolyn qūlşyna ūsynyp i̇edi, būl soğan
qatty tebirendi.
– Bəlkim, Qabyrşy qyz öziniñ periştege tən izgi janymen meni tüsingen
de bolar i̇edi, - dep jalğastyrdy dəriger əñgimesin dausy dirildep, - tipti,
bəlkim, ol meni süigen de bolar i̇edi, al onda onyñ özi de baqytsyzdyq
bolyp şyğar i̇edi. Beri qarañyz, Kapitan, tek siz siiäqty soğysta
şynyqqan, jüregi keşirimşil jauynger nemese ömirge şattana qaraityn
jas jigit qana tyñdai alady meniñ jan syrymdy, öitkeni ony ömir körgen,
tis qaqqan i̇erkek nemese ömirden i̇eşbir habary joq jas bala ğana tüsine
alar i̇edi.
İertede maidan dalasynda jan keşip bara jatqan qolbasşylar
sviaşennik joq kezde öz
qylyşynyñ tūtqasyndağy aiqyşqa qarap jatyp aryzdasady i̇eken,
sony özi men qūdaidyñ arasyndağy adal nietti ara ağaiyn köredi i̇eken.
Sondyqtan Napoleonnyñ tapjylmaityn tabandy sarbazy, bolat
semserdiñ jüzindei keskir siz ğana, bəlkim, meni tüsinetin bolarsyz. İeger
siz adamnyñ i̇en asyl sezimderiniñ kürdeli əlemine şyn nietiñizben den
qoiyp, qarapaiym jürekterdiñ kəmil senetin qymbatyna yqylaspen zer
salar bolsañyz, meniñ əñgimem sizge qyzyqty köriner, al i̇endi memlekettik
isterge arnalğan i̇erejelerdi öziniñ jeke basynyñ jağdailaryna qarai
ikemdep dağdylanğan bilgiş jaryqtyqtarğa mūnyñ özi külkili bolyp ta
körinui mümkin. Men barlyq jaidy aşyp aitpaqpyn, öitkeni öz ömirimde
bolyp ötken jaqsyny da, jamandy da orağytyp ketkim kelmeidi, men
sizden i̇eş nərseni jasyrmaimyn; öitkeni men qazir jarqyldaq qauymnan
alystamyn, adam pendesiniñ suyldaq sözine nemqūraidymyn, tek bir
qūdaidyñ özinen ğana ümittimin.
Dəriger ünsiz otyryp qaldy da, sonsoñ ornynan türegelip, sözin
jalğastyrdy:
– Əñgimeni bastamas būryn, men şai əzirlettireiin. On i̇eki jyldyñ
işinde Jakota kelip, şai işesiz be dep sūraudy bir ret te ūmytqan i̇emes; ol
kelip sözimizdi bölip jürer. Al öziñiz şai işesiz be, Kapitan?
– Rahmet, işkim kelmeidi.
Benasi tez arada qaityp oraldy.
IV tapay
JERGILIKTI DƏRIGERDIÑ JAN SYRY
– Men Langedok deitin şağyn qalada tuyppyn, - dep bastady dəriger
əñgimesin, - əkem sonda i̇erteden tūrady i̇eken; səbilik kezeñim sonda ötti.
Segiz jasqa kelgende meni Sorez kolledjine bergen i̇edi, sony bitirgennen
keiin, oquymdy aiaqtau üşin Parijge attandym. Əkem jas kezinde dünieni
oñdy-soldy şaşyp, tipti, ata-jūrtymyzdan da aiyrylyp qalğan i̇eken,
əiteuir üilenui sətti bolypty da, odan keiingi dünieqoñyz ünemşildikpen
jağdaiyn dūrystap alsa kerek; provintsiiä adamdary bailyqtyñ jūmsap
qyzyğyn körmeidi, tek atağyna semiredi ğoi, onda seniñ dañğoilyğyñ da
iske aspai sönip jatady. Əkem baiyp alğannan keiin, jalğyz ūlynyñ
üzilgen ümitteriniñ ornyn salqyn qandy sarabdaldyqpen toltyrmaq boldy
kəri ata-ananyñ i̇eñ soñğy bolsa da izgi nietten tuğan adasuy sol i̇edi;
öitkeni olar özderiniñ inabatty ömir təjiribesi men i̇estiiär i̇esepqorlyğyn
balalaryna mūra i̇etip qaldyrudy oilaidy, olardyñ ömirdiñ qyzyğyna
i̇eligip, sodan köbirek ləzzat alğysy keletin tilekterimen jūmystary da
bolmaidy. Saqtyqqa beiim əkem meni tərbieleudiñ i̇erekşe bir josparyn
jobalapty da, men sonyñ qūrbany bolyp şyqtym. Ol öziniñ bailyqdəuletiniñ qanşalyqty mol i̇ekenin menen ölerdei jasyryp ūstady da,
meniñ bolaşaqtağy igiligimdi oilağan bolyp, jastyğymnyñ nağyz der
şağynda joqşylyqqa tap qyldy. Qaitkende de öz biligim özimde bolsa
i̇eken dep tilegen jas jigitti jan tözbeitin qyspaqta ūstady; mağan
kedeilikte kerek bolady dep i̇eseptegen maşyqtaryn darytuğa tyrysty;
olardy: tözimdilik, bilimge qūştarlyq, i̇eñbekqorlyq i̇edi; ol oilady: mağan
kedeiliktiñ zaryn tartqyzsam ünemşildikke üiretermin dep; al men onyñ
aqyl-keñesterin boiğa siñirer jasqa jetken kezde, i̇endi tezirek ömirlik
mamandyqty tañda dep qystady. Meniñ beiimim meditsina salasyn zertteu
jağynda
boldy.
Tomağa
tūiyq
provintsiiälyq
kolledjdegi
oratoriandardyñ jartylai monastyrlyq pənderiniñ i̇ezgisinen keiin,
Sorezden şyğyp, birden astanağa tap boldym. Əkem meni özi i̇ertip aparyp,
öziniñ bir dosyna amanat i̇etti. İeki qart meni aralastyrmai, özderi oñaşa
otyryp, barynşa saqtyq oilağan şarualarynyñ jobasyn belgilepti:
ömirden tük təjiribesi joq şiki ökpe balany əueli jastyqtyñ qūştarlyq
qūiyny i̇eliktirip əketpesin degen qamqorlyqtarynyñ türi. Mağan
jūmsalatyn qarjy tirşiliktiñ i̇eñ zoru degen qajetterine ğana şaqtalyp,
qatañ i̇eseptelgen; onyñ özi qolyma üş aida bir-aq ret beriledi tipti sonyñ
özinde de Meditsina fakultetine oqudyñ aqysy tölendi degen tübirtek
qağaz bolsa ğana. Adamnyñ namysyna tietin būl siiäqty senimsizdik tərtip
pen i̇esep degen syltaumen bürkemelengen. Abzalynda, meniñ bilim aluyma
jəne köñil köteruime degen qarjyda əkem aqşağa taryndyq jasamağan
siiäqty. Tek onyñ i̇eski dosy ğana, ömirdiñ şym-şytyryq būralañyna
tüsken bala jigitke basşylyq i̇etu tapsyrylğanyñ özine dəreje körgen, al
öz boiyndağy sezim-tüisikteriniñ barlyğyn is qağazdary siiäqty söresörege sūryptap qoiyp, tek mölşerlep qana jūmsaityn adamdar qataryna
jatady i̇eken. Qajet bolsa, ol öziniñ jazu dəpterine qarap jiberedi de, seniñ
ötken jyly, dəl osy küni, dəl osy sağatta nemen şūğyldanyp
otyrğanyñdy qalt i̇etkizbei aityp beredi. Ol myna ömirdi kəsiporyn dep
i̇esepteidi de, onyñ i̇esep-qisabyn kədimgi kommertsiiälyq ədispen jürgizedi.
Al asylynda osynau baisaldy adam, i̇eptegen qulyğy da bar, abaişyl da
sekemşil bola tūra, meni baqylauğa alğanyñ ərdaiym bilgizbeuge
tyrysatyn, kitaptardy özi satyp əperedi, oqudyñ aqşasyn da özi töleidi;
aitalyq, men atqa salt minip jürudi üirenem desem boldy, qaida təuir
manej bar i̇ekenin i̇elpildep özi baryp biledi, sonda meni özi alyp barady,
meniñ tilegimniñ aldyn orap, mereke künderde minetin attardy küni būryn
jalğa alyp qūiady. Osy bir tamaşa adam, kereginde özim orağytyp ketuge
dağdylanğan kərilik qulyqtaryna qaramastan, mağan i̇ekinşi əke boldy.
"Dostym, - der i̇edi ol tizgindi i̇eptep bosatpasa, meniñ üzip keterimdi
sezgen bir sətterde, jastar keide sol jastyqtyñ qyzuymen i̇essizdik
qylyqtar jasap qūiatyny bolady; sizge aqşa qajet bolyp qalatyn
jağdailarda özime keliñiz. Kezinde sizdiñ əkeñiz de mağan talai ret qol
ūşyn bergen, sizge qajet bolyp qalğan birneşe ekiu menen ərdaiym
tabylady, biraq mağan ötirik aitpañyz, jasağan qateligiñiz bolsa,
jasyrmai aityñyz, ony moiyndauğa Uialmañyz; men de jas bolğanmyn,
adal dos retinde biz bir-birimizdi qaşanda ūğamyz".
Əkem meni Latyn mahallasyndağy bir otbasylyq pansionğa
ornalastyrğan, ieleri marhabatty adamdar i̇eken; mağan təp-təuir
jabdyqtalğan jeke bölme berdi. Alaida i̇emin-i̇erkindiktiñ alğaşqy
qadamdary, əkeniñ keñ peiili, meniñ jolyma arnap jasağan şyğyndary
meni onşa i̇eleñ i̇etkizgen joq. İerkindik degenniñ qadirin bilu üşin, bəlkim,
onyñ ləzzatyn tatyp köru kerek şyğar. Alañsyz balalyq şaqtyñ
i̇estelikteri kolledjdegi köñildi basyr qylğan əuenniñ əserinen ūmytylyp
ketti me, bilmeimin, əiteuir aqyl-oiym əli de qūrsauly i̇edi; odan keiin
əkeniñ aqyl-keñesteri jaña bir mindetter arqalatty; odan qaldy,
Parijiñniñ özi mağan bir jūmbaq bolyp körindi; ony bilip almai tūryp,
nesimen aualanudy bilmeidi i̇ekensin. Sonymen, - dep oiladym men, ömirimde əzir i̇eşteñe özgere qoiğan joq, barlyq jañalyğy - qazirgi oqyp
jürgen jerim būrynğydan göri kölemdirek jəne özi Meditsina fakulteti
dep atalady. Degenmen, alğaşqy kezde oquğa qūlşyna kiristim,
lektsiiälarğa tügeldei qatynasyp jürdim, sabaqqa bar zeiinimmen şomyp
kettim de, basqa i̇ermek degendi oiğa da alğan joqpyn, - Parijde aiaq bassañ
iline ketetin ğylym qazynasyna bükil ynta-yqylasymmen berilip
ketkendigim sondai. Biraq köp ūzamai, aq köñil añğal jastardy arbağyş
joldastyq qarym-qatynastyñ beikünə nyşandaryn betke ūstap keletin
kezdeisoq tanystyq degender paryqsyz Parij ömiriniñ tūnğiyğyna qarai
birtindep tarta bastady. İeñ aldymen mağan teatrlar men akterlerdiñ teris
yqpaly əser i̇etti: solardy körgen boida-aq i̇esimnen aiyrylyp qaldym.
Astananyñ spektakderi jastardy azdyryp jiberedi; teatrdyñ adam
janyñ astan-kesten i̇etetin yqpalyna qarsy tūruğa jastar dərmensiz;
sondyqtan da men jas ūrpaqty būzuğa kelgende qoğam men zañ birdei kinəli
dep i̇esepteimin. Jiyrma-jiyrma bester aralyğyndağy jas adamnyñ jan
jüiesin būlqan-talqan i̇etetin qūştarlyq ataulyğa bizdiñ zañdarymyz,
bylaişa aitqanda, közin jūmyp qaraidy; Parijde barlyq nərse ony
i̇esinen tandyrady, bəri tynymsyz arbap tūrady; din oğan imandylyqty
uağyzdaidy, zañ jön silteidi, al astananyñ aldamşy siqyry men sürqiiä
ədet-ğūryptary jamandyqqa qarai jeteleidi; Parijdegi i̇eñ salauatty
degen i̇erkek pen saliqaly degen əieldiñ baliğattylyqty keleke i̇etetini
beker me? Qysqasy, osynau orasan zor qala kədimgi bir öziniñ aldyna tek
qana jamandyqty marapattau mindetin qoiyp alğan ba dersiñ, öitkeni
mūnda adal qareketpen qoğamda özine laiyq oryn aluğa tyrysqan jas
adamnyñ jolynda ūşyrasatyn kedergiler neşe türli jalğan
jyltyraqtardan əldeqaida jiı kezdesedi. Men ūzaq uaqyttar boiy keş
qūrğatpai teatrğa bardym, söitip jürip sauyq-sairanğa əuestenip aldym.
Özimniñ töl mindetterimdi i̇esten şyğaryp, i̇eñ şūğyl sabaqtarymdy
i̇erteñge qaldyratyn boldym; būrynğydai bilimge de qūmartyp tūrmadym,
tek asa qajetti degen, onsyz doktorlyq diplom alatyn dərejege jete
almaisyñ degen jūmystardy ğana atqaryp jürdim. İendi lektsiiä üstinde
professorlardyñ sözin tyñdamaimyn, olardyñ bəri de biriniñ sözin biri
qaitalai beretindei körindi mağan. Men özimniñ tabynğan qūdailarymdy
tərki qyldym da, kədimgi Parijdiñ öz adamy bolyp aldym. Qysqasy, men
provintsiiädan kelip astanağa tap bolğan, kelip alyp jaman jolğa tüsken,
biraq əli de keibir şynaiy sezim jūrnaqtarynan ada bolmağan,
adamgerşiliktiñ keibir joralğysynan əli de habary bar, boiyn bilep
alğan jaman ədetterden arylğysy keletin, biraq soğan qairat-jigeri
jetpeitin jas adamnyñ küdikti ömirin keşip jürdim.
Men qorğana bilmedim. Jañağy arbağyş siqyrlar meniñ öz işimde i̇edi.
İə, taqsyr, meniñ bet-ajarymda jalğandyq joq: neşe türli
qūmarpazdyqtyñ izi bar onda. Biraq qalai degenmen de jan düniemniñ
tükpirinde pək adamgerşilikke ūmtylğan talaptyñ jūrnağy bar i̇edi; sol
jūrnaq, qazirgi ömirdiñ bailausyz bödenine qaramastan, tüpterdiñ tübinde
ar-Uiatty ūiatyp, būzylğan tirlikten bezindiruge, səbiınde dinniñ taza
būlağynan susyndağan adamdy qaitadan qūdai jolyna tüsiruge tiısti i̇edi.
Jer betindegi tirşiliktiñ jalğan raqatynan aldanğan adam i̇erteli-keşti
beiiştiñ jeñsik jemisine qūmartsa, onyñ nendei aiyby bar? Barlyq
jastarğa tən minezben men de talai-talai şattyqqa bölendim, men de talai
ret qaiğy-mūñnyñ aldyna kelip bögeldim; biraq onyñ ərkimde ər türli
dərejede; birese men jastyqtyñ küşin myzğymas qairat-jigerge balap
adastym, özimniñ qabilet-darynymdy asyra bağalappyn; birese aldymnan
qylañ bergen azyn-aulaq kedergini zoraita i̇elestetip, özimniñ tabiğatyma
jat üreige berilippin; bir kezde ūlan-ğaiyr jospar jasap, ataq-dañqty
armandasam, i̇eñbekke bel bailasam, alğaşqy dañğaza toidan keiin izgi
niettiñ barlyğynda da boldym. Jüzege aspağan asqaq oilar köz aldymnan
būldyrap i̇eles bergende, men sol jaryq səulege qarai qanşama qūlşynyp
ūmtylsam da, boiymnan jasampaz qūş taba almadym. Boiküiez jalqaulyq
pen toqmeiil özimşildik aqyry meni aqymaq i̇etti; olai deitinim - özin-özi
zor tūtyp, özin-özi dardai körgen adam sol oiyn aqtamasa, daraqy aqymaq
bolmağanda qaitedi. Meniñ qareketimde i̇eşqandai maqsat bolmady, men
ömirdiñ güline qūmarttym, biraq sol gülderge nər beretin i̇eñbekten
jirendim. Kezdesken kedergige kiligip qarsy tūrmadym, bəri de op-oñai
özdiginen bolady dep oiladym, ğylymdağy jetistik pen mansaptağy
tabysty oraiy kelgen səttiliktiñ arqasy dep jorydym. Danalyq mağan
dañğaza şalalyq bolyp körindi. Ğalymdyqqa qolym jetpei tūryp, jettim
dep oiladym; ūly isterdiñ bastau būlağy tözimdilik bolsa, men ony oiğa da
almadym, solarğa jeter joldağy qiyndyqtar da meniñ jyrymda
bolmapty, men tek bolaşaqtağy ataq-dañqtyñ qūr buyna pisip jürippin.
Dumandy dəuren qas qaqqanşa ötti de ketti: teatrdyñ qyzyğy tez basyldy.
Parij köp ūzamai kedei student üşin qūlazyğan tüzge, qañyrağan bos
keñistikke ainaldy; tamyr-tanys ataulydan qalğany jarqyldaq qauymnan
bezip şyqqan jalğyz şal men üilerine ylği bir tomağa tūiyq köñilsiz
adamdar kelip jüretin oñaşa otbasy ğana i̇edi.
Sondyqtan, oiğa alğan mansabynan jerigen, aldynda aiqyn maqsaty
joq, aqyl-oiy belgili bir bağytta ornyqpağan jas adamdardyñ ədetimen
küni boiy köşe kezip, özen jağalap, mūrağattar men qoğamdyq baqtardy
aralap, sendeldim de jürdim. Būl jastağy qareketsizdik basqa qai
uaqyttağydan da auyr bolady, öitkeni būl kezde jastyqtyñ qyzuy bosqa
ketedi, quaty maqsatsyz rəsua bolady. Jas adam boiyndağy zauqyn
joğaltyp almai, öziniñ işki tilekterin jüzege asyrarlyq tirşilik küşquattary tügel bar tūrğan jağdaida, sol küş-quattary jastyqtyñ öjet
senimdiligimen i̇eselep arta tüsken jağdaida, onyñ qaisar i̇erik-jigeri
aldynan qandai mümkindikter aşatynyñ men onda tüsinbegen i̇ekenmin.
Bala kezde bizdiñ jan düniemiz añğal, ömirdiñ qauip-qateri bizge
bimağlūm, al odan bergi jas öspirim kezde biz sol ömirdiñ qiyndyqtaryn,
onyñ şetsiz-şeksizdigin i̇eptep seze bastaimyz; soğan köz jibergende
taisaqtap qalamyz; qoğamdyq ömir maidanyña jaña ornalasqan kezde, biz
aqylymyzdan adasyp qalğandai bolamyz, beine bir jat i̇elde japa-jalğyz
jürgendei abdyraimyz. Qai jasta da bimağlūm nərseden zəremiz ūşady.
Jas öspirim jigit zirkildep atyp tūrğan zeñbirekke qarsy jügiredi, al onyñ
i̇elesi köringende i̇esi ketip keiin şeginedi. Sol balan jigit qandai i̇erejege
den qūiaryn bilmeidi; neni beru kerek, neni qabyldau kerek, qalai qorğanu
kerek, qalai şabuyldau kerek - ol sonyñ birin bilmeidi; özi əielderge əues,
biraq olarğa syrttai tabynady da, qarsy kelgende jasyp qalady; öziniñ
jaqsy qasietterinen japa şegip jüredi; ol izgi sezimge toly, periştedei
adal, arambaqai i̇esepqorlyqtan ada, sarañdyqty bilmeidi, ötirik aitsa paidakünemdikten i̇emes, tek maqtan üşin ğana; ar-Uiatyn əli de saudağa
salyp körgen joq, biraq sonyñ nūsqağan tura jolyna birden tüspei,
taiqyp ketedi. Aqyldyñ aitqanyña jürmei, jürektiñ qalauy boiynşa
ömir sürgen adamdar köp uaqyttar boiy osyndai küi keşedi. Men de dol
sondai jağdaida boldym.
Men bir-birine qarama-qarsy i̇eki türli tüisiktiñ oiynşyğyna
ainaldym. Jas kezimizde i̇esten aiyryla qūmartqan arman-tilekterge
jetsem-au dep men ah ūrdym, biraq jas öspirimge tən sezimtaldyq mağan
i̇erik bermedi. Jaqsyğa yntyq əserşil janğa Parijdiñ jantalas ömiri
mülde apatty, ondağy ataqty adamdar men bai adamdardyñ qūzyryndağy
igilikter özgelerdiñ qūmaryn qozdyrady. Ūlylyq pen pasyqtyq
toqailasqan osynau əlemde künşildik kisini ilgeri jyljytpaidy, qaita,
onyñ tübine jetedi. Ataqqūmarlyq, qūmarpazdyq jəne öşpendilik
arasyndağy tynymsyz küreste ne solardyñ qūrbany bolasyñ, ne soğan
i̇eriksiz öziñ tartylasyñ. Jas adam zūlymdyqtyñ beleñ alyp, izgiliktiñ jer
bolğanyñ ünemi körip jüredi de, aqyrynda onyñ öziniñ adamgerşilik
tūğyrlary da birtindep şaiqala bastaidy; Parijdiñ ömiri, bylaişa
aitqanda, onyñ ar-namysynan balalyq baliğattyñ ūlpasyn ūşyryp
əketedi; mine, sodan keiin-aq onyñ adamgerşilik jağynan azğyndauynyñ
ybylystyq isi bastalady da, qas qaqqanşa jerine jetip tynady.
Ömirden alğaşynda özgelerden göri tartymdyraq köringen ləzzattardy
ala bilu üşin talai qauip-qaterdi jeñip ötui kerek, ol üşin ərbir qadamdy
oilanyp baryp basu kerek, sonyñ nətijelerin salmaqtap otyru kerek.
Osyndai oi saraptary aqyrynda özimşildikke aparyp soğady. Baiğūs
student bireuge ölerdei ğaşyq bolyp, özge dünieni ūmyta bastasynşy,
mañaiyndağylardyñ barlyğy japa-tarmağai aqyl-keñesterin aitqan
bolyp, ony seniminen aiyrady da, aqyrynda ol, öziniñ i̇erkinen tys,
sekemşildikke boi ūryp, būrynğy abzal oilarynyñ bərinen saqtana
bastaidy. Osy küreste adamnyñ jany qasañ tartyp, ūsaqtap ketedi,
barlyq istiñ tizgini aqylgöilikke köşedi, al mūnyñ özi tap-taza parijdik
bezbüirektikke aparyp soğady; mūndai ədet-ğūryp tūsynda jarasymdy
jeñiltektik pen jasandy aqjarqyndyqtyñ astarynda ataqqūmarlyq pen
i̇esepqorlyq jatady. Parijde i̇eñ añğal degen əiel tipti baqytqa bögip
jürgenniñ özinde aqylynan adaspaidy.
Osynyñ barlyğy, əlbette, meniñ minez-qūlqym men sezimderime əser
i̇etti. Meniñ ömirimdi ulandyrğan qatelikter basqa adamdardyñ köpşiliginde
jürekterine tastai bolyp auyr qasiret tüsirmes i̇edi, biraq oñtüstiktiñ
adamdary dindar keledi ğoi, katolik dininiñ uağyzdaryna da, ol düniedegi
ömirge de senedi. Sol senimderdiñ saldarynan qūştarlyq tereñdei tüsedi,
ar-Uiattyñ ökinişteri ūzaq uaqyt mazağa tynyştyq bermeidi.
Men dərigerlik oqumen şūğyldanyp jürgen kezde barlyq jerlerde
əskeri adamdar basym bolatyn; əielderge ūnau üşin kem degende
polkovniktiñ belgi-tañbalaryn tağyp jüru kerek i̇edi. Jarqyldaq qauym
üşin kedei student degen nemene? Tük i̇emes. Ystyq qūştarlyqtyñ
qolamtasyna küiip-janyp jürip, sony syrtqa şyğaratyn teskindik taba
almağan, öziniñ maqsat-tilekterin jüzege asyru talaby üstinde qadam
basqan saiyn aqşa tapşylyğyna tap bolatyn; ğylym men ataq-dañq
jolyn quğanmen, öziniñ añsağan armanyña oñailyqpen jete almaisyñ dep
sanaityn; jyn-oinaq oryndarda op-oñai būzylyp ketetiniñdi, al baisaldy
qauymğa jol aşuyn qanşalyqty qiyn i̇ekenin bile tūra, baliğattyqtyñ
işki dauysyna qūlaq qoiudy nemese jaman ülgilerge boi aldyrudy bile
almai jürgen men mūndar qara tünek qūştarlyqtyñ qūşağynda qasiretti
künder keştim; janyñdy qūlazytatyn jalğan jarqyldaqtyqtan jəne
ötkinşi aldanyştarmen alma-kezek auysyp otyratyn jabyrqau
tirşilikten yğyr boldym. Aqyr-aiağynda, osynau küñgirt kezen jas
adamdardyñ ömirinde bola beretin mynandai bir qalypty jağdaiğa kelip
tireldi.
Bireudiñ otbasylyq baqytty ömirin būzudy men ərqaşanda opasyzdyq
dep sanadym; men i̇ekijüzdilik jasai almaimyn, öz sezimderimdi turalap
aşyq bildiremin; sondyqtan ünemi jalğandyqpen ömir süruge janym tügil
tənim de töze almas i̇edi. Ötkinşi quanyşqa köñilim daualağan i̇emes,
baqyttyñ ləzzatyn babymen baiandy türde tatqym keledi! Jaman qylyqqa
mülde yñğaisyz i̇ekenmin, biraq joğarğy qauymğa ötsem degen talai
nətijesiz əreketterden keiin, jalğyzdyqtan qaji bastadym; i̇eger sol
joğarğy qauymğa ötsem, bəlkim, kim biledi; bir təuir əieldi kezdestirer me
i̇edim: ol özimdi neşe türli aila-amaldardan janaşyrlyqpen saqtandyrar
ma i̇edi, ədepti minez-maşyqtarğa tərbieler me i̇edi, meniñ namysyma
timesten aqyl-keñesterin aitar ma i̇edi, meniñ bolaşağyma paidasy tietin
adamdarmen tanystyryp, solardyñ ortalaryna kirgizer me i̇edi, bəri de
mümkin ğoi. Men solardyñ bərinen küder üzdim; sol kezde men ərilese tipti
qasterli şym-şytyryq mahabbat şatağyna ilinip ketuim mümkin i̇edi, biraq
ol jağynan da jolym bolmady. Təjiribeniñ joqtyğynan boiymdy
kernegen ystyq qūmarlyqty syrtqa şyğarar jol taba almadym.
Aqyrynda, taqsyr, ūzaq uaqyt soñyna tüsip jürgen bir qyzdy özime
qaratyp, əueli qūpiiä bailanys jasadym, söitip, ol öziniñ tağdyryn meniñ
tağdyryma əkelip qosty. Bailyğy bolmasa da salauatty otbasynan
şyqqan ol men üşin öziniñ qoñyrjai üiin tastap, öz bolaşağyn i̇eşbir
küdiksiz meniñ qolyma əkelip tapsyrdy, sol bolaşağynyñ tamaşa
bolatynyña şyn jürekten sendi. Meniñ kedeiligim ol üşin i̇eñ küşti
kepildik bolyp körindi. Sol sətten bastap, meniñ jüregimdi dübirletken
dauyl, i̇esten tandyrğan i̇esirik oqiğalar, ataqqūmarlyq - bəri de baqyttyñ
būlasyna batyp ketti, būl joğarğy qauymnyñ salt-dəstürin, onda
qabyldanğan sypaiylyq i̇erejelerin de, i̇eski ūğymdarynyñ yqpal küşin de
bilmeitin baqyt i̇edi, tek balalyq şaqta bolatyn būltsyz aspandai şuaqty
baqyt i̇edi; öitkeni alğaşqy mahabbat degenimiz qam-qareket pen i̇eñbekke
toly tirşiligimizdi arailandyratyn i̇ekinşi balalyq şaq qoi. Kei adamdar
ömir degenniñ ne i̇ekenin birden tüsinedi, odan dūrys tüiin tüiedi, özgeniñ
qateligine zeiin qoiyp, sodan bir paidaly sabaq alady, qoğamnyñ
zañdaryna üñilip, odan da özderine tiımdi qorytyndy jasaidy, ondai
adamdar barlyq nərseniñ parqyn biledi. Sondai salqyn qandy adamdar
aqyldylar qataryna jatady. Al olardan özge, kedei aqyndar, küigelek
jandar tym əserşil bolady da, köbinese aiaqtaryn jañsaq basady; men de
solardyñ qataryna jatamyn.
Teginde, meniñ alğaşqy üiirsektigim şyn mənisindegi mahabbat i̇emes i̇edi,
men jürektiñ əmirimen jürgenim joq, soqyr sezimniñ yrqymen jürippin.
Qyz bişarany özime qūrban i̇ettim, biraq sony özimşe əbden dəleldep
baqtym, özimdi istep jürgen isimde i̇eşqandai soraqylyq joq dep sendirdim.
Al qyz bolsa, şynaiy berilgendiktiñ ülgisi i̇edi periştege bitken jürek,
parasatty aqyl, izgi jan. Mağan ylği paidaly keñester beretin.
Alğaşynda onyñ süiispenşiligi meniñ tabandylyğymdy nyğaitty, sodan
keiin alğanym aialap jürip, qaitadan oqudy qolğa aluğa köndirdi, meniñ
qabiletime sendi, bolaşaqtağy jetistigime, ataq-dañqyma, baq-dəuletime köz
jetkizdi.
Bizdiñ zamanda meditsina ğylymnyñ barlyq salalarymen toqailasady
ğoi, sondyqtan dərigerdiñ ataq-dañqqa ie boluy oñai i̇emes, biraq onyñ
i̇esesi artyğymen qaitady. Parijde ataq-dañq ərdaiym soñyna bailyğyn
i̇erte keledi. Meniñ aq peiil süiiktim ömirdiñ neşe türli taqsiretin menimen
birge kördi; sonyñ ūqyptylyğynyñ arqasynda bizdiñ azyn-aulaq
qarjymyzdyñ özinen keibir əuestikke qolymyz jetip qalatyn. Būrynğy
jalğyz basty kezimdei i̇emes, i̇ekeuimiz birigip tirşilik i̇etken tūsta meniñ
i̇erke totailyğymdy tūiattandyruğa da aqşa köbirek auysatyn boldy.
Būl i̇endi, taqsyr, meniñ ömirimdegi i̇eñ bir tamaşa kezeñ i̇edi. Sabağym
qyzu jürip jatyr, aldymda maqsatym bar, maqtau da i̇estip qalamyn, mağan
süiispenşilik sezimin tuğyzğan əielge özimniñ oilarym men tyndyrğan
isterimdi əñgimelep aityp qūiamyn; i̇eñ bastysy, ol mağan öziniñ aqylparasatymen tereñ qūrmet sezimin darytty, tipti i̇eşqandai aqyl-parasatqa
mümkindik joq kezdiñ özinde onyñ boiynan mūndai qasiet tabylatyn i̇edi.
Bəri de osylai i̇edi, taqsyr, al meniñ ömirim ūzyn-şūbaq bir sarynmen
ötip jatty. Typ-tynyş, alañsyz baqyttan artyq i̇eşteñe joq qoi düniede,
biraq jürektiñ alabūrtqan dauylyn bastan keşken adam ğana bağalai
alady ony. Ömirdiñ auyrtpalyğyn sezbei, öziñniñ kökeikesti oilaryñdy
aityp, soğan ündestik tabudyñ özi bir ğanibet qoi! Men siiäqty
ataqqūmarlyq josparlaryn aialap jürgen, ər nərsege əues adamdy, juyr
mañda kele qoimağan ataq-dañqtyñ artynan salpaqtap jüruden şydamy
tausylğan adamdy mūndai baqyt tez toidyrady i̇eken. Būrynğy i̇elesti
armandar meni qaitadan baurap əketti. Men bailyqtan keletin ləzzattyñ
barlyğyn tatuğa qūmarttym, mahabbattyñ müddesi dep sony tiledim. Keide,
keşkilik, əlde bir şalqyğan saltanatty ömirdiñ bualdyr körinisterin közge
i̇elestetip, mūñly oiğa berilgen kezderim bolatyn. Sondai da meni
süigenimniñ süikimdi dausy selt i̇etkizer i̇edi, men oğan jañağy qiiäli
armandarymdy jasyrmai aitamyn. Ərine, özin tügeldei meniñ baqytyma
bağyştağan beikünə jandy qinaitynmyn. Ol əsirese meniñ oinaqy
tilekterimdi oryndau qolynan kelmegenine qynjylatyn. Oi, taqsyr-ai,
əiel degen halyqtyñ qūrbandyqqa əzir tūratyny ğajap qoi!
Osynau lepti sözderdiñ astarynan bir işqūstalyq ta sezilip i̇edi, Benasi
bir sətke oilanyp qaldy, al ofitser onyñ ünsizdigin būzğan joq.
-Söitip, taqsyr, - dep doktor əñgimesin əri qarai jalğastyrdy, - bylai
qarağanda, bizdiñ birligimizdi nyğaituğa tiısti oqiğa sony būzdy da, meniñ
keiingi barlyq qasiretterimniñ alğaşqy sebebi bolyp şyqty. Sol kezde
əkem qaitys bolğan, mağan qyruar mūra qaldyryp ketipti, sol
mūragerliktiñ şarualaryn retteu üşin birneşe ai boiy Langedokqa
ketuime tura keldi; men jalğyz attandym. Tağy da bostandyqqa qol jetti.
Jas kezde mindetteme ataulynyñ i̇eñ jağymdysyna deiin kisige yñğaisyz
ğoi. Boryş pen i̇eñbektiñ qajettigin moiyndap jüru üşin birsypyra ömir
təjiribesi kerek bolady. Langedoktyñ tūtanğyş perzenti bolğandyqtan,
men mynadai mümkindikterge quandym: üiden bir ketsem, qaşan qaityp
oralsam da öz i̇erkim; men ne istep, ne qoiğanym jaiynda, tipti öz
yqtiiärymmen bolsa da i̇eşkimge i̇esep bermeimin.
Ərine, özimdi bailap-matap bergen öristerimdi birjola ūmytyp
ketpesem de, mūndağy tirşilik ötken jaittardan meni alystata berdi,
olarğa bailanysty i̇estelikter kömeski tarta bastady. Solarmen qaitadan
bailanysty bolamyn-au degen oiğa öz-özimnen şamdanatyn boldym, tipti
sonyñ özi qajet pe degen de sūraq qylañ berip qalady. Al sonymen birge
şynaiy mahabbat sezimine toly hattar birinen soñ biri kelip jatyr; biraq
jiyrma i̇eki jastağy jigittiñ oiynşa, əiel bitkenniñ bəri süiü üşin
jaralğan jandar; Sondyqtan ondai jigit jürektiñ i̇eljireuin jai
qūmarlyqtan ajyrata almaidy; ol tən ləzzatynyñ barlyğyn mahabbat dep
qabyldaidy; solardyñ barlyğy oğan ömirdegi basty nərse bolyp körinedi;
süigenimniñ hatynda qanşalyqty şynaiy izgilik bar i̇ekenin men tek
keiinirek, ömirdi de, adamdardy da anyğyraq tanyğan kezde ğana tüsindim;
hattarynda ol özi turaly i̇emes, öziniñ mahabbaty turaly ğana jazatyn, men
üşin meniñ bailyğymdy aityp quanatyn, özi üşin i̇eş nərseni tilemeitin,
meni özgerip ketedi-au degen oidyñ ūşyğy da bolmaityn onda, öitkeni öz
boiynan ondai i̇eş nərseni sezbeidi ğoi.
Al men bolsam, tūla boiymmen ataqqūmarlyq i̇esepterge batyp kettim,
bailyqqa būla bolyp ömir sürmek boldym, jarqyldaq qauymda belgili
adam bolyp, soğan sai bir tamaşa nekege otyrmaq oiğa keldim. "İə, ol meni
jaqsy köredi!" degen siiäqty bezbüirek, salqyn sözben şektelu de oiymda
joq i̇emes. Al işki nietim odan qalai da qūtylu bolatyn. Söitip, basyñdy
qatyryp jüresiñ, öziñnen öziñ Uialasyñ, qataldyqqa barasyñ, qūrbanyñnyñ
janyñ jaralaisyñ, sonsoñ sonyñ aldynda qyzaryp jürmes üşin birjola
öltirip tynasyñ.
Qaiğyly adasu üstindegi sol künderdi oiğa salsam, meniñ köz aldymnan
bizdiñ jüregimizdiñ tereñ tūñğiyqtary aşylady. İə, taqsyr, mağan seniñiz,
adam tabiğatynyñ zūlymdyqtary men izgilikterin solardy öz basynan
ötkizgen adam ğana jete biledi i̇eken. Bizdiñ arymyz bərine ölşem. Biz
özgelerge ərdaiym öz ölşemimizben kelemiz, al özgeler bizge qandai
ölşemmen keletinin oiğa da almaimyz.
Men Parijge qaityp oralyp, özime arnap jalğa alynğan oñaşa
oramjaiğa ornalastym; men özimniñ sezimderimde bolğan özgerister
jaiynda da, qaityp kelgenim jaiynda da osynyñ bərine tikelei qatynasy
bar birden-bir adamğa habarlamadym. Men jarqyldaq jastar qauymynan
bir körnekti oryp alğym keldi. Alğaşqy künderim tūmandy sənsaltanattyñ qyzyğymen ötti de, osyndai alañsyz ömirdiñ raqatyna əbden
qūnyğyp alğannan keiin, köñildiñ i̇eşqandai bosandyğynan qoryqpai-aq,
süiiktime baryp qaitpaq boldym: oiym odan birjola qol üzbek. Əielge tən
sezimtaldyqpen ol meniñ işki oiymdy birden sezdi, biraq köz jasyn irkip
qaldy. Ol meni jek köruge tiısti i̇edi, biraq mineziniñ Uiañdyğy men
izgiliginen sol jekkörinişin bir ret te bildirmedi. Sol keşirimşildigi meni
qatty qinady. Biz, aqsüiek jendetter, jol toryğan qaraqşy jendetter
siiäqty, qūrbandarymyzdyñ qorğanğanyñ ūnatamyz, baiqaisyz ba, olardyñ
küresip, qarsylasqany solardyñ ajalyna kinəli bizderdiñ aqtaluymyz
üşin jeñildik bolar i̇edi.
Sony müsirkegendikten men qaitadan barğyştai bastadym; meiirlene
alğanym joq, biraq yqylasty körinuge tyrystym, sodan birtindep jai
sypaiylyqqa köştim de, aqyrynda, aramyzda əlde bir işki kelisim
bolğandai, ol meniñ böten adam qalpynda boluyma mūrsat berdi; Sonda
men özimdi bir kisilik tanytqandai sezinip jürdim. Ar-Uiattyñ əli de bolsa
sezilip qalatyn mazasyzdyğyn tūnşyqtyryp tastau üşin jarqyldaq
ömirdiñ qūiynyñda i̇esten aiyryla qūiğytyp, şyrköbelek ainaldym.
Özin syilamaityn adam oñaşalyqta ömir süre almaidy, sondyqtan
men de, Parijdiñ jarqyldaq jastary siiäqty, paryqsyz ömir saltyna
köştim. Men təp-təuir bilim alğanmyn, zerdem jaqsy, sondyqtan jūrt
közine öz şamamnan artyğyraq aqyldy kerindim; söittim de, özimdi
özgelerden artyq sanadym; meni sondai artyqşylyğym bar dep sendiru
jağympazdarğa tiımdi i̇edi, olar sol közdegen oilaryna op-oñai jetti.
Sonymen tipti azğantai uaqyttyñ işinde men bir keremet i̇erekşe adam
bolyp şyqtym, biraq sol pikirdi aqtau jaiyn oiğa da alğan i̇emespin.
Jaramsaqtyq jarqyldaq qauymdağy i̇eñ bir opasyz aila, əsirese
Parijde solai; mūnda neşe türli qaskünemder talantty alğaş jaryq
körgen künnen bastap tūnşyqtyru üşin, onyñ besigin gül şoqtarymen
bastyryp tastaidy. Söitip men, "i̇el qataryna şyğaiyn" degen oimen ne
özim jöninde qalyptasqan joğary pikirdi de, ne jetken jetistikterimdi de
paidalanğan joqpyn, paida keltiretin adamdarmen tanystyqqa da
barmadym. Tynym tappai jeñiltek dyrdudyñ soñynda jürdim. Parij
salondarynyñ masqarasy sanalatyn ötkinşi əueiilikterim de boldy. Ol
salondarğa ərkim şynaiy mahabbat izdep barady, biraq soñynda jürip
solyğyn basqanşa əigili jezaiaq bolyp şyğady; aqyrynda nağyz
qūştarlyq degen ūğymnan birjola aiyrylyp qalady. Özgelerge i̇eliktep
jürip, men köbinese əli būzylmağan, kirşiksiz taza jandarğa qiiänat
jasadym, söitip olarğa öz kebimdi kigizdim.
Osyndai qylyqtarmen sūmdyq jamanatty bolyp jürsem de, boiymda
özim ylği moiynsūnatyn parasattyñ keibir jūrnaqtary saqtalyp qalğan
i̇edi. Osyndai jağdaida jürip, men qanşama ret aldandym jəne sol
aldanğanymdy moiyndauğa arlandym. Özim iştei maqtan sanap jürgen
sengiştigim üşin ainaladağylardyñ qaharyna ūşyradym. Jarqyldaq
qauym jetistikke jetkenderdiñ aldynda ğana bas iedi, al oğan qalai
jetkeni olarğa kerek i̇emes. Qauymnyñ pikirinşe, istiñ maqsaty nətijesi.
Sol qauym mağan üş ūiyqtasam tüsime kirmeitin jamandyqtar men
jaqsylyqtardy, jeñister men sətsizdikterdi japsyrdy; meniñ i̇eşbir
habarym bolmağan aşynalyq bailanystardy tañdy, i̇eşqandai qatynasym
bolmağan qylyqtar üşin jazğyrdy; men örlikke basyp, sondai jala
ösekterdi teriske şyğarudy qajet dep sanamadym, dañğoilyqqa bağyp,
jalğan abyroi əperetin alyp-qaşpa sözderge qarsy şyqpadym. Syrtym
bütin, işim tütin küide jürdim.
İeger meniñ basyma kenetten bir pəle ūşyramasa, būl qalpymda
birtindep bar kisilikten aiyrylyp, birjola jamandyqtyñ yqpalynda
qalatyn i̇edim, öitkeni tynymsyz qūbylyp, oinap tūrğan qūmarpazdyq,
astamşyldyq atauly sol jamandyqty qūtyrtyp, asqyndyra berer i̇edi de,
nətijesinde dene əlsirep, jan jüieniñ quaty qūruğa bet alar i̇edi. Men
küizeluşilikke ūşyrap qaldym; ol bylai boldy. Adam qanşalyqty bai
boldym dese de, Parijde onyñ aldynan əldeqaida iri bailar şyğyp
otyrady. Sen sony quyp jetip, asyp tüskiñ keledi. Basqa bir əñgüdikterdiñ
yqpalymen osyndai talastyñ qūrbany boldym; tört jyldan keiin
jerimniñ bir böligin sattym da, qaltanyñ kepildikke berdim.
Sol tūsta men bir sūmdyq soqqyğa tap boldym. Özim tastap ketken
əieldi körmegenime i̇eki jyldai uaqyt ötken, al sol kezdegi meniñ ömir
saltym bir pəlege aparyp soqtyrmai qoimaityn i̇edi. Sondai jağdaida men
oğan qaityp oralar da i̇edim. Bir küni keşke, dañğaza toidyñ üstinde
otyrğanymda, men bir japyraq qağaz aldym; onda əlsiz qolmen jazylğan
mynandai jazu bar i̇eken:
"Köp ūzamai men ölemin, dostym, men sizdi körgim keledi, balamnyñ
aldağy küni ne bolaryn bilsem deimin: siz ony özimniñ ūlym dep tanisyz
ba; söitip, men ölgennen keiin keibir ökinişter paida bolsa, sony
jeñildetuge zauqyñyz bolar ma i̇edi?".
Būl sözderdi oqyğanda qan tamyrlarym müzdap ketti. Hat būrynnan
janymdy jep jürgen keibir jaittardy qaitadan ūiatty jəne sonymen
birge onda bolaşaqtyñ bir qūpiiä syry bar siiäqty i̇edi. Men küimeniñ
keluine şydamai, jaiau kettim de, bükil Parijdi kesip ötip, qaraly arUiattyñ aidauymen bezip kelemin. Öz qūrbandyğymdy körgen boida,
alğaşqy qaiğynyñ əseri odan saiyn asqyna tüsti. Bişara əiel üi işiniñ
jinaqylyğymen öz basyndağy meniñ qasiretimnen bolğan qaiyrşylyqty,
ömirdiñ basqa da taqsiretterin jasyrğysy kelgendei bolypty; men
balamyzdy özimniñ ūlym dep jazdyrtamyn dep resmi türde uəde
bergennen keiin, ol jūmsaryp, saliqaly sabyrmen öziniñ körgen
qorlyqtaryn aita bastady. Sol boida men ony barlyq jağynan
qamqorlyqqa aldym, ğylymnyñ barlyq qūraldaryn paidalanyp baqtym,
biraq soğan qaramastan, amal ne, ol ölip ketti. Meniñ būl qamqorlyğym men
jan aşyrlyq meiirimim tym keşeuildep jetken i̇eken, tek əiteuir jan
təsilim aldyndağy azabyn sol jeñildetkendei bolar. Osy jyldar boiy ol
baiğūs balany tərbieleimin, sony asyraimyn dep, jar qūlaty jastyqqa
timei i̇eñbek i̇etipti. Sol analyq sezimi tūrmys tauqymetinde oğan septigin
tigizgen bolar, biraq tastandy degen auyr qaiğy onyñ diñkesin qūrtsa
kerek. Alğaşqy qadamdy öz tarapynan jasauğa talai ret oqtalsa da, əiel
namysy jibermepti, köziniñ jasyn köl qylyp jylasa da, meniñ atyma
qarğys aitpapty: myna meniñ nysapsyz nəpsimdi toidyru üşin töbemnen
tömen qarai tögilip jatqan altynnyñ i̇eñ bolmasa bir ūşqynyñ sonyñ
ömirin, bizdiñ balamyzdyñ ömirin jeñildetu üşin bölip berudi oilamağan
mağan qandai qysas qylsa da sauap i̇edi ğoi. Auyr taqsiretti sol künəniñ
jazasy dep ūğypty.
Sen-Sulpps soborynyñ qaiyrymdy sviaşennigi oğan taianyş
bolypty; sonyñ montany qoñyr dausy əieldiñ jan düniesin ornyna
keltiripti, əiel mihrabtyñ aiağyna bas qoiyp, köziniñ jasyn qūrğatypty,
sol jerden ümit izdepti. Meniñ qūzyrymnan bolğan qasiret birtindep seiile
bastaidy. Bir küni ol ūlynyñ auzynan şyqqan "əke" degen sözdi i̇estipti, özi
üiretpegen söz i̇eken osydan jüregi i̇eljiregen ana meniñ keltirgen barlyq
zaualymdy keşiripti. Biraq tögilgen köz jasy, kökirekte Uialağan mūñ,
arqağa batqan auyr jūmys aqyry onyñ densaulyğyn qūrtypty. Taqsiretke
qarsy küreste medet bolatyn jūbanyş pen qaisarlyq din tarapynan tym
keşeuildep kelipti. Əiel nauqastanyp qalypty; meni qaityp oralar degen
ümit oty talai janyp, talai sönip, qinai bergen jürek aqyry şydamapty.
Söitip, əbden diñkesi qūryğan kezde, mağan kinə artaiyn degen oidan
aulaq ol mağan ajal auzynda jatyp əlgi hatty jazğan i̇eken; ony jazğyzyp
jürgen de - bir jağy dini sezimniñ yqpaly bolsa, i̇ekinşi jağynan, meniñ
izgiligime degen senimi bolsa kerek. Būl soğan kəmil sengen, özi de mağan
talai ret - aitqan seniñ köñiliñ būzylğan joq, köziñ qaraidy dep; özin de
kinəlağan - əiel namysyna beker berildim-au dep: "İeger men hatty i̇erterek
jazsam, -dedi ol birde, - bəlkim, biz nekege otyryp ülgeretin i̇edik te,
balamyzdy zañdastyryp alatyn i̇edik".
Mūndai jaqyndyqqa ol balasy üşin ğana peiil boldy, i̇eger öziniñ
ajaly taiau i̇ekenin, aralary bəribir ajyrap ketetinin sezbese, ol mūny tipti
oiyna da almas i̇edi. Biraq ol keşigip qaldy, ömiri sanauly ğana i̇edi. Sol
jerde, taqsyr, sol əieldiñ jan təsilimi üstinde tūrğanda, men birjola
özgerdim, şyn berilgen jürektiñ qandai asyl qazyna i̇ekenin sonda bildim.
Men onda i̇er adamnyñ əli de köz jasyn köl qylyp jylai alatyn jasynda
i̇edim. Süiiktimniñ keudesinde əli de jany bar sol bir sanauly künderdegi
meniñ aitqan sözderim, istegen isim, közimniñ jasy meniñ şyn nietimmen
raidan qaitqanymnyñ, tereñ qaiğyğa şomğanymnyñ kuəsi i̇edi. Būl ardaqty
jandy tym keş bağalağan i̇ekenmin, i̇endi sodan aiyrylyp qalam ba dep
qoryqtym, jarqyldaq qauym ömiriniñ qandai baiansyz i̇ekenin, sol
qauymdağy sən quğan bikeşterdiñ işteri qandai keuek, sözderi qandai
özimşil i̇ekenin sonda ūqtym.
Men adamdardyñ i̇eki jüzdi öñine qarai-qarai şarşappyn, olardyñ
jalğan sözderin tyñdai-tyñdai şarşappyn, jasandy sezim əleminde
jürip, şynaiy mahabbatty bosqa añsappyn; mine, ol, sol mahabbat meniñ
qasymda, men sony öltirippin, ol tügeldei tek mağan ğana tiısti bolsa da,
men saqtai almappyn. Tört jyldyñ işinde men özimdi-özim şyndap
tanydym. Meniñ tabiğatym, jan düniemniñ i̇erekşelikteri, birjola
joğalmai, tek qalğyp ketken dini sezimderim, jūrt tüsinbegen jüregim,
qysqasy, bar bolmysym biraz uaqyttan bermen qarai qaita-qaita mynany
aitatyn: ömirdiñ basty məselesin şeşetin, qūmarlyqtan arylatyn joldy
mahabbattan, üi işilik otbasynyñ quanyşynan izdeitin uaqyt jetti,
deitin. Aldymnan i̇eşbir maqsat körmei, bosqa dalaqtap, ləzzat quyp jürip,
ūzaq sandaldym, osylardyñ bərine asqaqtyq beretin mahabbat degendi
bilmedim; sondyqtan otbasynyñ ainalasyndağy mynadai ömir suretteri
meniñ jan jüregimdi tebirentip jiberdi.
Söitip, meniñ közqarastarymda kenetten tübegeili betbūrys boldy.
Men, Parijdegi ömirden būzylğan oñtüstiktiñ qapersiz jigiti, bəlkim,
aldanğan beişara qyzdyñ tağdyryna aianyş bildirmek bylai tūrsyn, būl
jaiynda i̇erikken topta bir auyz jigit aitqan bolsa, özim de külgen bolar
i̇edim; bizdiñ frantsuzdar der kezinde aitylğan jalğyz auyz sözben
qylmysty qyzyqty oqiğağa op-oñai ainaldyryp jiberedi ğoi. Al men
i̇eşqandai min tağa almaityn mynau beiiştiñ periştesi aldynda aqyloidyñ qandai qulyq-sūmdyğy da əlsiz i̇edi; būl jerdegi basty nərse ölim, al
öziniñ şeşesin öltirgen adam men i̇ekenimdi bilmeitin ūlym mağan qarap
şalyqtap küledi. Əiel öldi, ölerinde baqytty küige keldi, meniñ özin
süietinimdi kördi, qaita oralğan būl mahabbatqa nər bergen aiauşylyq i̇emes
i̇edi, tipti bizdi biriktirgen qandastyq bailanys ta i̇emes i̇edi. Osynau qaita
tabylğan mahabbat pen qanağat tapqan analyq sezim onyñ jan təsilim
aldyndağy jan azabyn sap qylğan sağattardy men i̇eş uaqytta ūmyta
almaimyn. Onyñ ainalasyna özim toltyryp tastağan molşylyq, tipti sənsaltanat dese de bolar, üstine ədemi kiım kigizip, ülde men büldege orap
qoiğan büldirşinniñ riiäsyz külkisi osynau titimdei jan iesiniñ baqytty
bolaşağynyñ kepili siiäqty köringen-di: al osy səbidi anasy öz ömiriniñ
jalğasy dep bildi. Sen-Sulpis soborynyñ vikariı meniñ işki azabymdy
köre tūryp, sony əri qarai tereñdete tüsti, öitkeni ol köñil jūbatudyñ bir
auyz arzan sözin aitqan joq, tek meniñ moinyma alğan mindettemelerdiñ
mən-mağynasyn i̇eskerte berdi; ras, būl jöninde meni qamşylaudyñ qajeti
joq i̇edi işki ar-ojdanym mūny jariiä qylyp anyq aitqan. Tūla boiy
izgilikke toly əiel mağan sendi, al men oğan ötirik aittym, süiemin dep ant
i̇ettim, biraq özim opasyzdyq jasadym; men üşin əulie sanaluğa tiısti
beişara jannyñ barlyq baqytsyzdyğynyñ qūnykeri boldym, öitkeni
meniñ qasiretimnen ol jarqyldaq qauymnyñ öşpendiligine ūşyrady; ol
ölip bara jatqanda sonyñ bərin mağan keşirip ketti, barlyq qaiğyqasiretin ūmytyp, köp sözinde tūrmağan adamnyñ soñğy bir sözin maldanyp
ketti.
Agata qyz küninde mağan öz janyn senip tapsyryp i̇edi, al qazir ana
jüregimen sendi. Al bala şe, taqsyr, onyñ balasy şe! Men üşin onyñ kim
bolğanyñ bir qūdaidyñ özi biler. Onyñ boiyndağy barlyq nərse, dəl
şeşesindegidei, ğajap i̇edi: qimyl-qozğalystary, söilegen sözi, sezimtüisikteri deisiñ be; men üşin ol jai tana ūlym i̇emes i̇edi. Men odan özimniñ
arylğanymdy, ornyña kelgen ar-namysymdy kördim; ərbir əkege öz ūly
qandai qymbat bolsa, būl da mağan sondai qymbat i̇edi, biraq men oğan ana
ornyña ana bolğym keldi, i̇eger men özimniñ yqylas-yntammen oğan ana
meiirin izdetpeitindei bolsam, sonda meni qinap jürgen ar-Uiatymnyñ
azaby nağyz jan raqatyna ainalar i̇edi; söitip men özimniñ barlyq izgi
sezimderimdi, dindar adamnyñ barlyq ümit-tilekterin sonymen myqtap
bailanystyrdym.
Qūdai Tağala ana jüregine qandai nəziktik darytsa, meniñ kökiregimdi
de dəl sondai sezim kernedi. Ūlymnyñ dausyn i̇estigen saiyn men i̇esten
aiyryla şattyqqa kenelemin, ūiyqtap jatqanda qarasam közim toimaidy,
köñilim i̇eljirep ketkende közimnen aqqan jas onyñ mañdaiyna tamşylap
tūrady. Bizde mynandai ədet qalyptasty: ol ūiana salysymen meniñ
kereuetime jügirip keledi de, dūğa oqyp üirenedi. Balamnyñ imandai taza,
uyzdai balğyn i̇erninen şyqqan "Bizdiñ qūdai əkemiz" deitin qarapaiym,
öziñ dūğa meniñ janymdy qalai tebirentse, onyñ da janyñ dəl solai
qinaidy i̇eken. Bir küni i̇erteñgisin ol: "Bizdiñ qūdai əkemiz, aspannyñ biık
törinde..." dep baryp, səl ünsiz qaldy da: "o, nege onda anam bolmağan?"
demesi bar ma. Būl söz meniñ öñmenimnen ötip ketti. Qazir ūlym degende
janym joq, biraq meniñ əlegimnen ğoi, ol ömirge kelgen alğaşqy küninen
bastap talai taqsiretke tap boldy.
Ras, zañda jastyqtyñ şalalyğyn i̇eske alatyn da kezder bolady, tipti
oğan qamqorlyq jasalatyn jağdailar kezdesedi: məselen, nekesiz tuğan
balalardyñ jağdaiyn josparly türde jaqsartu jönindegi zañ kedergiler
arqyly bolsa da jüzege asyrylady, onyñ i̇esesine qauym öziniñ i̇eskilikti
ūğymdaryna bağyp, zañnyñ birbetkei qisyqtyğyn qoldap otyrady.
Qoğamnyñ negizi turaly, onyñ qozğauşy küşteri turaly, adam
balasynyñ boryşy turaly, azamattardyñ basşylyqqa alatyn
adamgerşilik ūğymdary turaly meniñ alğaş ret baisaldy türde oiğa
qalğan kezderim de osy tūs bolatyn. Adam sezimderi men qoğam
tağdyrlarynyñ arasyndağy osy təueldilikti danyşpan adam birden ilip
alady; din oily adamdarğa baqytty boludyñ qajetti ūstanymdaryn
ūğyndyrady, al qyzu jandy adamdarğa olardy tek raidan qaitqan arylu
ğana myqtap darytady; meniñ közim osy raidan qaitu arqyly aşyldy.
Men i̇endi ūlyma bola, ūlym üşin ğana ömir süretin boldym, al osynyñ özi
asa manyzdy qoğamdyq məseleler jaiynda oiğa qaldyratyn boldy.
Men balamdy qauymda tabysty bolu üşin, söitip mərtebeli dərejege
jetu üşin mümkindik beretin şarttarmen i̇erte künnen qarulandyrmaq
boldym. Məselen, oğan ağylşyn, nemis, italian jəne ispan tilderin
üiretu üşin sol i̇elderdiñ öz adamdaryn birtindep jalğa alyp otyrdym,
bala solarğa i̇erte künnen tilin syndyryp össin dep oiladym. Balamnyñ ne
nərseni bolsa da tez qağyp alatyn zerektigine quanyp jürdim. Onyñ aqyloiyna i̇eşqandai jalğan ūğym kirip ketpeuin qadağaladym, əsirese ony bala
jasynan oi i̇eñbegine qarai beiimdeuge tyrystym, belgili bir pəndi
oqyğanda, şapşañ jəne dūrys qorytyndylar jasauğa, sonyñ i̇eñ bolmaşy
ūsaq-tüiegine deiin üñile paiymdauğa maşyqtandyrdym, aqyrynda,
qandai da bolsyn qiyndyqtardy ünsiz bastan atqaruğa dağdylandyrdym.
Onyñ közinşe balağat ūğymdar bylai tūrsyn, jai qolaisyz sözder
aityluyna jol bermedim. Ūlymnyñ töñireginde oğan izgilik darytatyn,
jan düniesin asqaqtatyp, şyndyqqa qūştarlyq, jalğandyqqa jiırkeniş
ruhynda tərbieleitin, onyñ boiynda qarapaiymdylyq, sözi men isinde,
jüris-tūrysynda
tabiğilyq
qalyptastyratyn
adamdar
boluyn
qadağaladym. Onyñ oi-qiiälynyñ alğyrlyğy osyndai körneki sabaqtardy
dereu igerip aluyna kömektesti, aqyl-oiynyñ daryndylyğy ğylymmen
şūğyldanuyn jeñildetti. Osyndai jemis ağaşyn məpelep ösirudiñ özi
qandai ğanibet! Analar būğan qandai quanar i̇edi! Onyñ şeşesi basyna
tüsken auyrtpalyqty, barlyq qaiğy-qasiretti köterip jürgende küşquatty qaidan alğanyñ men i̇endi tana tüsindim.
Men sizge, taqsyr, ömirimde bolğan i̇eñ ülken oqiğany baian i̇ettim, al i̇endi
meniñ barlyq ümitterimniñ talqany şyğyp, osy kantonğa tap bolğanyma da
taianyp kelemin. Men sizge bir oqiğany aityp bereiin - i̇eşqandai
i̇erekşeligi joq, əbden jauyr bolğan, biraq men üşin qaiyrsyz bolğan
oqiğa.
Birneşe jyl boiy men bükil jan jüiemdi balama berdim, sodan bir
jaqsy adam ösiruge tyrystym, söitip jürgende bir küni jalğyzdyq i̇esime
tüsip, zərem ūşty, ūlym ösip keledi, dəstür boiynşa, ol bir küni qasymnan
ketedi. Mahabbat degen men üşin ömirdiñ bastauy bolyp körinetin. Men sol
mahabbatty izdemek boldym, sol ūmtylysymda ylği aldanyp jürdim, al
sol ūmtylys jyl ötken saiyn jaña bir küşpen tuyndap, örşi tüsti. Jan
jüiem sondai bir şynaiy üiirsektikke beriluge daiyn i̇edi. Auyr synnan
keiin tūraqtylyqtyñ tamaşa qyzyğyn da, öziñdi qūrbandyqqa bere otyryp
sezinetin raqattyñ quanyşyn da men i̇endi bildim: bəri-bərisin - naqty iste
de, oi-qiiälda da birinşi oryndy özimniñ qalauyma berer i̇edim-au degen
toqtamğa keldim.
Düniede qos jūbaidyñ özara sezimimen bailanğan, i̇ekeuin birdei
jylytyp tūratyn, solardyñ köz janarynan, söilegen sözderinen men
mūñdalap, - i̇eşqandai kümən-küdikke oryn qaldyrmaityn myzğymas adal
mahabbat bolady-au dep, sony arman i̇etip qiiäldaudyñ özi men üşin ğanibet
boldy. Bizdiñ janymyz üşin din qandai bolsa, bükil ömirimiz üşin
mahabbat ta sondai: ol bizdi ruhtandyrady; aldymyzğa bağyt berip,
nūrlandyrady. Men i̇endi i̇erli-zaiyptylardyñ mahabbatyñ köp i̇erkekterdiñ
tüsiniginen basqaşa tüsinetin boldym. Köptegen nekeli ömirde mahabbatty
qūrtatyn ne nərse bolsa, onyñ bükil asqaq əsemdigi de sonda dep bildim.
Men jūptasqan ömirdiñ adamgerşilik tūrğydağy ūlylyğyn bükil jan
düniemmen sezindim, tastüiin qūryş qūimadai birikken sol jūptardyñ i̇eñ
bir küiki jaqtary da məñgilik mahabbatqa kedergi bola almaidy dep ūqtym.
Biraq lüpili dəiim bir jerden şyğyp, ylği da qatar soğyp turatyn,
söitip ğajaiyp tūtastyq qūraityn jürekterdi qaidan tabasyñ? İeger
ondai jürekter şynyñda da bar bolsa, ne tabiğat, ne bir oqiğa olardy birbirinen sonşalyqty alys qiiänğa ajyratyp jiberedi de, olar məñgilik
qosyla almaidy, olar bir-birin tym keşigip biledi nemese olardy ajal
tym i̇erte aiyrady. Tağdyrdyñ osyndai talqysynda bir mən bar siiäqty,
biraq men ony izdestirip jatpadym. Onyñ baiybyna baryp jatuğa meniñ öz
qasiretim de jetkilikti i̇edi.
Sirəğysynda, tolyq baqyt tym sirek kezdesetin boluy kerek,
sondyqtan adamzat ūrpağynyñ ösip-önui oğan negizdele almasa kerek.
Meniñ sondai nekeni arman i̇etuim basqa bir sebepterden i̇edi. Dos degen
mende bolğan joq. Dünie men üşin qañyrap bos tūrdy. Meniñ boiymda
osyndai tatu-tətti birlikke kedergi bolatyn birdeñe bar siiäqty.
Keibireuler menimen tanysqysy keledi, al tanysyp alğannan keiin qaityp
jolağan joq, men de olarğa yntyqpadym. Qauymdağy öziñniñ qadirqasietiñ deitin ūğymdy men qanşama adamdar üşin basyp tastadym,
söitip solarmen qatar jürdim, solardyñ közqarastaryna kelistim, solar
külse men de küldim, minezderiniñ kedir-būdyryna keşirim jasadym, i̇eger
men ataq-dañqqa ie bolsam, ony dostyq yntymaqtyñ bir tamşysyna
aiyrbastap jibergendei i̇edim. Al sol adamdar i̇eşbir qyñ demesten, menen
teris ainalyp ketti. Parijde şynaiy sezim izdegen kisi tek qana qulyqsūmdyq pen reniş-qaiğyğa ūşyrasady. Men aiağymdy qalai qarai bassam
da, ylği örtengen qūla tüzge tap boldym. Meniñ köñilşektigimdi
keibireuler əlsizdik dep sanady, al i̇eger men üstemdikti tartyp aluğa
şamasy keletin jyrtqyştyñ minezin körsetsem, zūlym atanatyn i̇edim;
sondyqtan men basqalardyñ, beikünə külkini qorlağyştardyñ i̇ermegi
boldym; jas jiyrmağa taianğanda būl özinen-özi qalady, al jas kelgen
kezde biz būğan namystanatyn da bolamyz.
Bizdiñ tūsymyzda jarqyldaq qauym zerikti, biraq soğan qaramastan, i̇eñ
nərsiz əñgimelerdiñ özinde baisaldylyq tileidi. Tərbieli, salqyn qandy
qarabaiyr adamğa jūrttyñ bəri bas ietin, - jūrttyñ bəri sony jek
köretin, biraq jūrttyñ bəri soğan bağynatyn sūmdyq zaman! Men osynau
masqara dəieksizdiktiñ sebebin keiinirek aştym. Qarabaiyrlyq, taqsyr,
kündelikti ömir talaptaryna döp keledi i̇eken, ol - qoğamnyñ jai künderdegi
jamylğysy; qarabaiyr adamdardyñ qolynan kelmeitin is keremet bir
ədetten tys nərse bolyp körinedi; daryndylyq, qoltumalyq - mūnyñ bəri
adamdardyñ aialap, tyğyp ūstaityn, tek anda-sanda ğana özderine sən üşin
qoldanatyn asyldary.
Parijde men jarqyldaq qauymnan baiyz tappai, oñaşalyqta ömir
sürdim; qauym üşin men barymdy qūrban i̇etsem de, ol mağan tük bermedi;
ūlym meniñ jüregimdi tügeldei toltyra almady, öitkeni men i̇er adam i̇edim;
men ömirden əbden tauym qaityp, i̇eşkimge belgisiz azaptyñ
auyrtpalyğynan belim qaiysa bastağan kezde bir qyzdy kezdestirdim; ol
mağan qūştarlyq mahabbat darytty: ol syi-qūrmetke, aşyq jariiälyqqa
laiyq mahabbat i̇edi; meni sonşalyqty baqytqa keneltken mahabbat,
qysqasy, nağyz şynaiy mahabbat i̇edi!
Men əkemniñ i̇eskilikti dosy bolğan, bir kezde mağan öte köp qamqorlyq
jasağan kisimen tanystyqty qaita jalğastyrğanmyn; jañağy qyzben sol
üide tanystym da, ony qalğan ömirimde məñgilikke süidim. Taqsyr, adam
jasy i̇eseigen saiyn, ideiänyñ oqiğağa yqpaly neğūrlym küşeie tüsetinin
solğūrlym aiqyn tüsinedi i̇eken. Bizdiñ bərimiz qūrmetteitin, mərtebeli dini
ūstanymdardan tuğan i̇eskilikti ūğymdar meniñ baqytsyzdyğyma sebep
boldy. Qyz iansenistik dep qateden atalğan sektanyñ ruhy men
közqarastaryn qabyldağan, barynşa qūdaişyl katolikterdiñ otbasynan
şyqqan i̇edi; sol sekta bir kezde Frantsiiäda bülik te tuğyzğan, onyñ sebebin
siz bilesiz be?
– Joq, bilmeimin, - dedi Jenesta.
– İpr qalasynyñ episkopy bir kitap jazğan i̇eken, bireuler sodan Papa
biliginiñ qisyndaryna qaişy keletin bir pikirler tauypty. Keiinirek onda
i̇eşqandai küpirlik sözder joq i̇eken degen toqtamğa kelipti, al keibireuler
sondai ilimniñ bar i̇ekenin de teriske şyğarypty. Bolmaşy alauyzdyqtan
Gallikan şirkeui i̇ekige bölinip ketipti de, olar iansenister men iezuitter
dep atalypty. Osy i̇eki myqty sektanyñ arasynda küres bastalypty.
İansenister iezuitterge būzylğandyqty jaqtaidy degen kinə tağyp, özderi
salt-dəstür men dini ūstanymdardyñ kirşiksiz tazalyğyn jaqtağan;
söitip, iansenister Frantsiiäda, bylaişa aitqanda, katolitsizmnen şyqqan
puritandar19 bolğan, būl i̇eki ūğymnyñ bir-birine qanşalyqty janasa
alatyndyğy öz aldyna. Frantsuz revoliutsiiäsy tūsynda, Konkordattan20
keiin, şirkeude şağyn jik tuyp, şynaiy katolikterdiñ bauyrlastyğy
qūryldy, olar Papanyñ kelisimi boiynşa revoliutsiiälyq ökimet
tağaiyndağan i̇episkoptardy moiyndamaityn boldy. Būl ağym özderinşe
"Kişi şirkeu" deitindi qūrdy; onyñ jaqtauşylary, iansenister siiäqty,
qatañ salt-dəstürdi uağyzdady, ony tyiym salynğan, quğynğa ūşyrağan
barlyq sektalardyñ ömir süruiniñ būljymas zañy dep sanady. Köptegen
iansenistik otbasylar "Kişi şirkeuge" qaraityn boldy.
Qyzdyñ əke-şeşsi osy i̇eki sektanyñ i̇ekeuin de jaqtap şyqqan; būl
sektalar joğary adamgerşilikti qasterlep, adamnyñ minezi men syrtqy
türine i̇erekşe mən bergen; būl qatañ ilimder adamnyñ i̇eñ qarapaiym
qylyğyn əspettep, sony bolaşaq ömirmen bailanystyratyn bolğan;
osydan kelip adamnyñ jan sūlulyğy men tartymdylyğy, kisiniñ özgege de,
özine de qūrmetpen qarauy, şyndyq pen jalğandyq jönindegi tym şetin
közqarasy, şeksiz qaiyrymdylyq, sondai-aq qatañ, tipti būljymaityn
ədilettilik, aqyr-aiağynda, jamandyq ataulyğa, əsirese barlyq
zūlymdyqtyñ tüpki negizi retinde ötirikke degen tereñ jiırkeniş qatañ
zañğa ainalğan.
Şynymdy aitaiyn, men i̇eski dosymnyñ üiinde otyrğan kezderimde,
alğaş ret, osy qyzğa süisine qarap, i̇eljiregen sətterimnen asqan tamaşa
minutter meniñ ömirimde būryn boldy ma, joq pa, - men ony bilmeimin:
tūmsa tazalyq, qarapaiymdyq, tərbieli qağilezdik, osy minezderdiñ
barlyğyna i̇erekşe körik berip tūrğan əlgi sektanyñ izgilikteri, - söite tūra
minezinde i̇eşqandai örlik joq. Jüris-tūrysyndağy osyndai qatañ
şekteulerge qaramastan, onyñ ikemdi, sūlu müsininiñ qağilez qimylqozğalysynda ğajap bir əsemdik bar i̇edi. Izgilikke toly jūqaltañ ajarynan,
bet əlpetiniñ nəzik bitiminen qyzdyñ asyl tektiligi aiqyn tanylatyn;
közqarasynda təkapparlyq bar, montany momaqandyğy da joq i̇emes, jüzi
öte sabyrly, jai ğana örip qoiğan qolañ şaşynyñ qanşalyqty
jarasymdy i̇ekenin qyzdyñ özi de bilmeitin siiäqty. Qysqasy, kapitan, biz
bireuge ğaşyq bolyp qalsaq, sol qyz, sol əiel düniedegi sūlulyqtyñ i̇eñ
asqan şyñy bolyp körinetini bar toi, ol da mağan solai körindi; teginde,
əieldi şyndap süiü üşin onyñ tūla boiynan özimizdiñ oiymyz ben
qiiälymyzdağy sūlulyqtyñ barlyq belgilerin tügel köre biluimiz kerek
i̇eken.
Men qyzben tildeskenimde ol i̇eşbir qylmyñsyz, asyqpai jai tana
jauap berdi, öziniñ syñğyrlağan dausyn i̇estudiñ, onyñ bet-ajaryn körudiñ
özi qandai ğanibet i̇ekenin sezgen joq. Kirşiksiz taza qyzdarda bir-birine
ūqsas ortaq belgiler bolady; solarğa qarap periştedei pək tabiğatyn:
nəzik dausyn, möldiregen közin, appaq i̇etin, qimyl-qozğalysyndağy kisini
arbap əketetin ədemilikti birden sezesiñ. Bəri keremet, bəri üilesimdi, al
biraq sol keremettiginiñ ne i̇ekenin bilip bolmaisyñ. Olardyñ ərbir
qimylynda asqaq əsemdik bar. Men qyzğa qūmarta ğaşyq boldym.
Būl ğaşyqtyq meni tolğantyp jürgen oilarğa: ataq-dañqqa, bailyqqa
ūmtylğan tilekterime, meniñ barlyq armandaryma sai kelip i̇edi. Özi sūlu,
bai, köşeli tərbie alğan aqsüiek qyzda qoğamda mərtebeli jağdaiğa ie
bolğan əielden jarqyldaq qauym talap i̇etetin artyqşylyqtardyñ bəri
tabylatyn i̇edi; meniñ añsaitynym da sol i̇edi; qyz jaqsy bilim alğan,
əñgimelese qalsañ sözge ūsta, tapqyr; al bizdiñ Frantsiiäda əielderdiñ
auzynan şyqqan sözderdiñ barlyğy jarqyldaq bolğanmen, nərsiz bos keuek
bolyp keledi toi; mynanyñ sözinde oi kernep tūrady; onyñ barlyq
bolmysynda öziniñ qadir-qasietin anyq sezinetin, kisini qūrmet sezimine
böleitin qasiet bar, qysqasyn aitqanda, būdan artyq zaiypty arman i̇etu
mümkin i̇emes. Men sözdi qoidym! Süigen qyzyñnyñ beinesin jasau qiyn
nərse; onymen i̇ekeumizdiñ aramyzda alğaşqy sətten bastap sülbesin
ūstatpaityn bir qūpiiälar paida boldy.
Köp ūzamai men öz sezimderimdi i̇eski dosyma aştym da, ol meni qyzdyñ
üiine alyp bardy; olar meni dosymdy syilağandyqtan ğana qabyldady.
Ras, ədepkide salqyn sypaiylyq qana tanytqan, birden aşylyp-şaşyla
qoimaityn minez myqtylarğa tən nərse ğoi; olar dostyq peiilin birden
bildirmeidi, biraq i̇esesine ony aqyryna deiin saqtai biledi; söite-söite
olar meni jyly şyraimen qarsy alatyn boldy. Ondai yqylasqa laiyqty
da i̇edim. Öitkeni özim ğaşyqtyq otyna küiip jürsem de, əke-şeşesiniñ
közinşe sypaiylyq saqtadym; bolaşaq tağdyrym solarğa tirelip tūrsa da,
qūldyq
ūrmadym,
jaramsaqtanbadym,
özdigimdi
bildiruge,
adamşylyğymdy tanytuğa tyrystym.
Qyzdyñ otbasy meni jaqynyraq tanyp-bilgen kezde, meniñ myna
qoñtorğai jalğyz bastylyq jağdaiyma özimnen kem qinalyp jürmegen
i̇eski dosym əke-şeşesinen: meniñ ümit artarlyq mümkindigim bar ma, - dep
sūrapty da, solardan jaqsy jauap alypty; biraq əñgimelerinde jarqyldaq
qauymnyñ adamdary bas tarta almaityn keibir tūspaldy sözder de bolğan
tərizdi; al şaldyñ oiy meni "qolaily nekege" otyrğyzbaq siiäqty saltanatty isti saudanyñ məmlesine ainaldyryp, i̇erli-zaiyptylardyñ
birine-birin opyq jegizetin osy söz de aitylyp qalsa kerek. Meniñ dosym
özi jastyqtyñ əueiiligi dep bağalap jürgen jait jaiynda ündemepti.
Onyñ oiynşa, zañsyz balasy bar degen söz būl baquatty otbasyna
sonşalyqty soraqylyq bolyp köriner i̇edi de, qalğan əñgimelerdiñ
barlyğy, onyñ işinde meniñ dünie-mülkim de, jaiyna qalar i̇edi, söitip
aqyry ajyrasuğa aparyp soğar i̇edi. Onyñ oiy dūrys.
"Būl bir tüsinispestik jait, - dedi ol, - ony əieliñ i̇ekeuiñ aqyldasyp opoñai şeşersiñder, keşirimge keledi ğoi?". Meniñ küdigimdi seiiltu üşin ol
öziniñ tūrmys təjiribesine süiene otyryp, qandai dəlelder keltirmedi
deisiñ. Al men, taqsyr, sizge şynymdy aitaiyn, sol kisige bergen uədeme
qaramastan, meniñ alğaşqy oiğa alğanym barlyq jaidy otbasyna ağynan
jarylyp aityp beru i̇edi, biraq olardyñ qatañ dəstürşildigi meni
oilandyrmai qoimady, men sonyñ nətijesinen qoryqtym, sondai
tabansyzdyqtan özimniñ ar-ojdanyma qiiänat jasadym; meniñ qalyñdyğym
şynymen mağan berilgendigin dəleldegenşe aialdai tūraiyn dep şeştim,
oğan deiin masqaramdy aşyp, baqytymdy küidirip almaiyn dedim.
Sonymen, men oğan jan düniemdi bir qolaily sətte aşarmyn dep oiladym
meniñ būl şeşimim anau köregen şaldyñ kədimgi jarqyldaq qauymda
ənşeiin sanalatyn qulyğyn aqtağandai boldy.
Qyzdyñ əke-şeşesi özderiniñ dos-jarlaryna aitpastan, meni küieu
bala retinde qabyldap aldy. Būl siiäqty inabatty otbastarynyñ i̇erekşe
belgisi meilinşe ūstamdylyq bolady i̇eken; onda barşağa, tipti i̇en
bolmaşy nərselerdiñ özine söz şyğarylmaidy. Osy ūstamdylyq, i̇eñ
bolmaşy is-əreketterdegi mañğazdyq adamnyñ sezimderine qandai tereñdik
beretinine siz senbessiz, taqsyr. Onda ne istelse de, bəri tiımdilikpen
isteledi: əielder qoldary bosta kedeilerge arnap iş kiım tigedi, ondai
kezde jeñiltek bos sözderdi i̇esti almaisyñ, biraq külkige tyiym salynğan
joq; biraq əzil-qaljyñ degenderiniñ özi i̇eşkimdi i̇eleñ i̇etkizbeitin jasyq
sözder i̇edi.
Osynau dinderine berik iansenisterdiñ əñgimeleri ədepkide mağan bir
türli jat köringen: jarqyldaq qauymdağy ğaibat sözder men şetin
oqiğalarğa bailanysty aitylatyn ötkir tilmarlyq būl jerde joq; gazet
oqityndar meniñ qalyñdyğymnyñ əkesi men dədesi, al qyzdyñ özi gazet
betine köz salmaidy; öitkeni olardyñ, tipti i̇eñ momaqandaryna deiin,
jazatyndary ylği qylmys pen qoğamdyq kesapattar jaiy; al keiinirek,
osy toqmeiil tazalyq əuendegi ömirge i̇et üirene kele, osyndai yñ-şyñsyz
qūla-töbel tynyştyqtyñ raqatynan bükil jan jüiemmen ləzzat alatyn
boldym.
Būl otbasynyñ tirşiligi syrt qarağanda sañylausyz bir saryndy
köriner i̇edi. Bölmeleriniñ işki körinisinde jürekti mūzdatatyndai bir
salqyndyq bar; men sol bölmelerde birde-bir oryndyqtyñ ornynan
qozğalğanyñ körgen i̇emespin, bir jerde tozañnyñ ūşqyny körinbeidi. Biraq
osy ömirge öziñ de tartylady i̇ekensiñ. Men, bir qyzyqtan bir qyzyqqa
auysyp üirengen, sən-saltanatqa, jarqyldaq qauymnyñ qonaq
bölmelerindegi dumanğa qūmar adam, birtindep boidağy zeriguden arylyp,
tirşiliktiñ artyqşylyğyna boi ūrdym: būl jer oi jüieñdi jelige tartyp
öristetuge mümkindik beredi, közdiñ tūiatyna jağdai jasaidy; mūndai
ömirde jürek qalauy üstemdik alady, ony i̇eş nərse alañdatpaidy; aqyraiağyñda, ruhani dünieñ keñeiip, telegei teñizdei şalqidy. Osynau bir
saryndy ömirde oiyñ, bir oñaşa mekenge qamalğandai küiki tirşiliktiñ
küibeñinen bezinip, şetsiz-şeksiz sezim əlemine şaryqtap ketedi.
Dəl sol kezdegi men siiäqty bar bolmysymen əuestikke berilgen adam
üşin tynyştyq, toqyrau, monastyrdağydai tirşilik salty, belgili bir
ğana isterdiñ belgili bir ğana sağattarda qaitalanyp tūruy süiispenşilikke
küş beredi. Būl siiäqty qaltqysyz tūñğiyq tynyştyqta ərbir qozğalys,
ərbir söz, ərbir qimyl i̇erekşe mənge ie bolady. Jymiğan külki, jalt
i̇etken janar arqyly öziniñ añqau sezimderin bildiretin jürek şirkin
i̇etjaqyn i̇ekinşi jürekke öziniñ quanyşy men renişi jaiynda habar beredi.
Sol kezdegi meniñ bir tüsingenim būl adamnyñ tili sonşalyqty bai söz
örnegimen jymiğan külkiniñ, jalt i̇etken köz janarynyñ mağyna bailyğyn
da, syr tereñdigin de jetkize almaidy i̇eken. Qasymda qatar otyryp, meniñ
osy üige tūraqty qonaq bolyp ne üşin kelip jürgenimdi bilmeitin osynau
momaqan qyzğa özimniñ şeksiz mahabbatymdy bildiruge mümkindik bolmağan
kezde, men sony közimmen, i̇ernimniñ i̇emeurinimsn bildirmek bolyp qanşama
tyrystym. Būl adam ömirinde mañyzdy oqiğada tañdau i̇erkindigi bolsyn
dep, əke-şeşesiniñ qyzğa mümkindik tuğyzğan kezderi bolatyn.
Biz şynymen süigen kezde qalaulyñnyñ qasyñda otyruynyñ özi seniñ
alyp ūşqan sezimiñdi su sepkendei basady i̇eken; sondyqtan bizdiñ oñaşa
otyruymyzğa mūrsat berilgen kezde, biz, beine bir Qūdai Tağalanyñ
aldynda tūrğan dindar adamdai, ğajap bir raqatty küi keştik. Köru
degenniñ məni tabynu degen söz. Men özimniñ jan düniemdi aşa almai
qasiret keşip jürgende, özimniñ tereñ sezimimdi jetkize almai əure bolyp,
iştegi jalyndağan süiispenşiligimdi būqtyryp ūstauğa məjbür bolyp
jürgende, meniñ sol qūştarlyğyma qūrsau salyp, tejep kelgen
ūstamdylyqtyñ arqasynda bizdiñ süiispenşiligimiz ūsaq-tüiek nərseler
arqyly odan saiyn aiqyn sezildi, keide tipti bir bolmaşy oqiğalardyñ
özi keremettei qymbat körindi.
Oğan sağattar boiy süisine qarap otyryp, bir auyz jauap kütu, onyñ
syñğyrlağan dausyna i̇eltip, ūzaq uaqyt ləzzat alu, onyñ ne bir qūpiiä
oilaryna üñilip köz jiberu; izdep jürgen nərsesin tauyp alyp, qolyna
ūstatqanda, sausaqtary dirildemedi me dep qadağalau; sonyñ köilegine,
şaşyna sol ğana janasu üşin, qolynan bir ūstau üşin, ony neğūrlym
köbirek söiletu üşin syltau izdeu, mine osy siiäqty bolmaşy əreketter
mağan bir keremet oqiğa bolyp körindi. Özin osyndai köteriñki jağdaida
otyrğanda, sonyñ i̇eljiregen bir közqarasy, qimyly, dausy meniñ janyma
süiispenşiliktiñ adam aitqysyz kuəsi bolyp körinetin.
Meniñ mahabbatym tek osyndai tilde ğana söilei aldy, qyzdyñ salqyn
qandy, kirşiksiz pək ūstamdylyğy tek osyndai tilge ğana yryq berdi;
öitkeni onyñ minez-maşyğy özgergen joq: ol mağan qaryndasymdai
yqylas tanytty, al biraq meniñ qūmarlyğym neğūrlym küşeiip laulağan
saiyn, meniñ sözim onyñ sözinen, meniñ közqarasym onyñ közqarasynan
qanşalyqty özgeşe i̇ekenin men solğūrlym aiqyn sezindim; söitip,
aqyrynda, būl siiäqty qyz öziniñ sezimin osyndai ürkek ünsizdikpen ğana
körsete alatynyñ tüsindim. Öitkeni qaşan kelsem de, ol qonaq bölmede
otyrady. Men onda qanşa otyrsam, ol da sonda bolady; ol meniñ keluimdi
kütedi, ony aldyn-ala sezedi. Osyndai ünsiz tūraqtylyq onyñ pək
janynyñ qūpiiäsyn aşyp beretin. Aqyr-aiağynda ol meniñ sözderime
quanyşpen den qoidy da, ony jasyra almady. Bizdiñ Uialşaq, kibirtik
sezimimizdi, sirə, əke-şeşesi baiqağan bolulary kerek, olar meni de
özderiniñ qyzy siiäqty momaqan dep i̇eseptepti de, i̇endi mağan on közderimen
qaraityn boldy, meni syi-qūrmetke laiyq dep bildi.
Olar meniñ i̇eski dosyma syrlaryn aşypty, men turaly köp-köp jaqsy
sözder aitypty, i̇endi meni özderiniñ tuğan ūlyñdai qabyldaityn boldy;
əsirese olarğa ūnağany jan jüiemniñ tazalyğy bolypty. Şynyñda da, sol
künderi men qaitadan jigit jasyma oralğandai boldym. Osyndai
inabatty, adamgerşil ortada otyz i̇eki jastağy i̇erkek qaitadan şattyqqa
bölengen jas bozbala bolyp şyqty.
Jaz ötti, meniñ dostarymnyñ jūmystary bitpei, Parijde ədettegiden
ūzağyraq ainalyp qalğan; i̇endi qyrküiek aiynda Overndegi özderiniñ
oram-jailaryna barğaly jatty, sol kezde otağasy meni Kantal
taularynyñ qoinauynda būğyp jatqan i̇eskilikti qamalyna baryp i̇eki aidai
qonaq boluğa şaqyrdy. Būl mağan körsetilgen ülken qūrmet i̇edi: men əli i̇eki
oily bolyp jürgende qarasam, meniñ qalyñdyğymnyñ ajarynda
keremettei ğajap bir tartymdy, keremettei əsem reñ paida bolypty;
ədette momaqan körinip jüretin qyzdyñ işki jürek qūpiiäsyn öziniñ
i̇erkinen tys syrtqa jariiä qylatyn özgeris osynlai-aq bolar.
– Evelina... Qūdai-ai! - dep tebirengen Benasi oiğa şomyp, ünsiz
qaldy.
– Ğapu i̇etiñiz, kapitan Bliuto, - dep jalğastyrdy ol sözin, ūzaq
ünsizdikten keiin. - On i̇eki jyldyñ işinde onyñ atyn birinşi ret atap
otyrmyn, biraq ol ünemi meniñ oiymda köleñdep jüredi, tüsimde de ony
əldeqandai bir dauys sybyrlap aityp qūiady. Mine sol Evelina, aqyry
atyn bir atadym ğoi, basyn bir selt i̇etkizip, būrynğy bappen qozğalatyn
qalpynan özgeşe əntek joğary qarai silkip tastady da, mağan turalap
qarady; öñinde təkapparlyğy joq, bir türli mūñdanğan alañdauşylyğy
bar, sonsoñ kenetten i̇eki beti du i̇etip, tömen qarap ketti. Sodan keiin basyn
jailap qaitadan joğary köterdi; osynyñ özi meni būryn bolmağan bir
belgisiz quanyşqa böledi. Men dausym şyqpai, tūtyğyp jauap berdim.
Meniñ işki jan tebirenisimdi ol birden tüsindi de, i̇eki közi jasqa tolyp,
i̇erke nazben alğys bildirgendei boldy. Barlyq söz osymen aityldy.
Men bükil otbasymen birge solardyñ oram-jaiyna kettim. Sol künnen
bastap biz bir-birimizdi jürekpen ūqtyq ta, ainalamyzdyñ bəri jañaryp
ketti; biz i̇endi būrynğydai beitarap jandar i̇emespiz. Şynaiy mahabbat
qaşanda bir-birine ūqsas qoi, biraq oğan bizdiñ jeke öz basymyzdyñ
i̇erekşeligi qosylady, sondyqtan jalpyğa birdei qūmarlyqtan öz sezimine
şyğar jol izdeitin ərbir adamda ol əri ūqsas, əri özgeşe bolyp keledi.
Mahabbattyñ əri tereñ, əri būrmalanyp būzylğan: i̇ekeuara özimşildik
deitin anyqtamasyn tek filosof pen aqyn tana aqyryna deiin tübegeili
tüsinetin bolar. Biz özimizdi basqa bireu arqyly süiemiz. Al biraq
mahabbattyñ körinisi ər türli bolsa, süiisken jūp dəl osyndai mahabbatty
dünie jaralğannan bergi jerden izdep taba almaityn bolsa, onyñ i̇esesine
solardyñ barlyğy öz sezimderin bir ülgimen bildiredi. İeñ inabatty, i̇eñ taza
degen qyzdardyñ da aitar sözi birdei bolady, olardyñ aiyrmaşylyğy tek
ruhani əlemderiniñ özderine tən əsemdiginde ğana. Al i̇endi özge qyzdarğa
özderiniñ işki yntyğyn syr qylyp syrtqa şyğaru tabiği bolyp körinse,
Evelina üşin būl onyñ dindar jas janynyñ dağdyly tynyştyğy əlde
bir buyrqanğan sezimge i̇eriksiz yryq bergen bolyp şyğar i̇edi; sondyqtan da
öziniñ qağa beriste mağan qarai jalt i̇etken köz janary oğan mahabbattyñ
zorlyğyndai bolyp körindi. Jürek qalauy men sanasyna siñgen
i̇erejelerdiñ arasyndağy taitalasqan küres onyñ oqiğasy az, syrt
qarağanda typ-tymyq, biraq küşti sezimderge toly ömirine tūñğiyq
tereñdik darytyp i̇edi; būl jarqyldaq qauymnyñ ədet-ğūrpynan būzylğan
i̇esalañ qyzdar boilai almaityn tereñdik bolatyn.
Jol boiy Evelina tabiğattyñ sūlulyğyn dəripteumen boldy. Biz
süiikti jannyñ qasynda otyrğanda qandai raqat sezinetinimizdi aita
almaityn jağdaida jüregimizden asyp tögilgen şattyğymyzdy ainaladağy
zattarğa audaramyz da, bizdiñ jasyrynyp jatqan sezimimiz sol zattardy
keremettei əsem i̇etip körsetetini bar. Bizdiñ köz aldymyzdan ötip jatqan
körkem körinister Evelina men i̇ekeumizge aralyq jeleu boldy: biz söilegen
sözderimizge astarly mən beremiz. Evelinanyñ şeşesi əielge tən
sūñğylalyqpen keide qyzyn sastyryp ta qūiady: "Ainalaiyn, qyzym-au,
osy añğardan keminde jiyrma mərte jürip ötken şyğarsyñ, sonda dəl
mūndai tañdanbauşy i̇ediñ ğoi!" - dep qūiady ol, Evelinanyñ i̇erekşe bir
şattanyp, leppen aitylğan sözinen keiin. -"İendeşe, anaşym, men onda
tym jas bolyp, mynadai sūlulyqty tüsinbegen şyğarmyn".
Ğapu i̇etiñiz, kapitan, men sizge bir ūsaq-tüiek jaittardy aityp kettim
ğoi, siz üşin olardyñ i̇eşqandai məni bolmas, ol mağan jañağy bir
qarabaiyr jauap til jetkize almastai quanyş əkeldi, sol kezde qyzdyñ
mağan jalt i̇etip qarağandağy quanyşym odan da zor i̇edi. Biz birese tañ
şapağyna bölengen şağyn derevniany, birese i̇eski jūrttyñ mük basqan
tamtyğyn qyzyqtaimyz, sonda tabiğat körinisterimen birge jan jüiemizde
ornyğyp qalğan tətti sezimder bizdiñ bolaşağymyzğa jol aşqandai
körinedi.
Biz otbasynyñ ata-babadan qalğan qamalyna keldik, men osynda aidan
artyq qonaqta boldym. Būl, taqsyr, meniñ ömirimde mağan aspannan
baqyttyñ nūry jauğan birden-bir kezeñ i̇edi. Qala halqyna bimağlūm
quanyşqa keneldim. Bolaşaqtağy i̇erli-zaiypty ömirdiñ bastauyndai bir
şatyrdyñ astynda tūru, dala kezip birge seruendeu, bir sət mümkindikti
paidalanyp, bir Uiadai saidyñ tynyş tüpkirinde, ağaştyñ tübinde
jailasyp otyru, i̇eski diırmendi qyzyqtau, şertilgen syrdyñ ərbir sözin
qalt jibermei zerdege qūiu, osynyñ bəri süiisken i̇eki janğa i̇esten ketpes
raqat qoi; tabysqan jürekterdi barğan saiyn jaqyndata tüsetin osynau
süikimdi sözder öziñizge de tanys bolar.
İə, taqsyr, ken jazira i̇erkindiktegi ömir, sūlu tabiğat jan dünieniñ
asqaqtağan şattyğymen jaqsy jarastyq tabady. Bir-birine jymiiä külip
qarau, aspan əlemin qyzyqtau, şyqqa malynğan ağaştyñ tübinde otyryp,
auyzdan şyqqan ystyq lebiziñdi qūstyñ ənine qosu, aiaqty jailap basyp
kele jatqanda, üige tym i̇erte şaqyrğan qoñyraudyñ küñgirine qūlaq türu,
jerdegi jybyrlağan qūrt-qūmyrsqanyñ qimyl-qozğalysyna tañyrqau,
baliğaty būzylmağan süiiktiñniñ alaqanyñda qybyr-qybyr i̇etken titimdei
şirkeige qarap i̇eljireu - osynyñ barlyğy künnen künge biıktep, aspan
əlemine qanat qağu degen söz. Mende sol bir baqytty kündermen
bailanysty qanşama i̇estelikter qaldy, solardyñ barlyğyn jinastyryp
tiriltse, meniñ bükil ömirimdi qaitadan körkeitip jiberer i̇edi aluan türli,
ərqaisysy özinşe qymbat i̇estelikter; sebebi, olardan keiin meni i̇eşkim
tüsingen i̇emes.
Bügin bylai qarağanda jai ənşeiin siiäqty, biraq jaraly jürek üşin
zərli mənge toly birneşe körinis ötip ketken sol bir ūmytylmas künderdi
i̇eske tüsirdi. Bilmeimin, siz baiqadyñyz ba, joq pa, kişkentai Jaktyñ
üişigin batyp bara jatqan künniñ şapağy nūrğa toltyryp tūrdy. Künniñ
soñğy səuleleri ainalany tügel jarqyratyp jiberdi de, qas qaqqanşa
söndi, birden qara tünek basty. Bir-birine ūqsamaityn osynau i̇eki köriniste
kədimgidei meniñ ömirimniñ sol kezeñi beinelengen tərizdi i̇edi. Taqsyr,
meniñ qalaulym mağan ömirimde tūñğyş ret süiispenşiliktiñ baliğaty
būzylmağan qyzdyñ ğana auzynan şyğatyn qaitalanbas tamaşa bir syryn
aşyp i̇edi; ürkek jürekten şyqqan sol bir sət qanşama qysqa, ötkinşi
bolsa, ol sonşalyqty salmaqty i̇edi: onda mahabbattyñ tətti kepildigi,
beiiştegi balğyn būlalyqtyñ i̇esteligi bar i̇edi. Sonyñ süiispenşiligine
kəmil közim jetkennen keiin, barlyq şynymdy aitaiyn, i̇eş nərsemdi
jasyrmaiyn dep özime-özim ant berip i̇edim; sony sözbaqtap, özimniñ
kinəmnan bolğan qasiretterimdi əli künge deiin aitpai jürgenime iştei
qatty Uialyp i̇edim.
Soryma qarai, sol bir ğajaiyp künniñ i̇erteñine ūlymnyñ
tərbieşisinen hat keldi; hat balamnyñ ömirine qauiptengen qaiğy-qasiretti
ala keldi. Evelinağa əlgi syrymdy aitpastan jürip kettim, əke-şeşesimen
qoştasarda bir tyğyz şarua bolyp qaldy dep syltaurattym. Men joqta
olar qatty mazasyzdanypty. Meniñ tağy bir mahabbatpen bailanysym joq
pa i̇eken dep qauiptengen olar Parijge hat jazyp, sūrau salypty. Būl tūsta
olar özderiniñ dini ğūryptaryn da ūmytqan: mağan küdiktenip, ar jağynda
sol küdikti seiiltuime de mūrsat bermedi; meniñ bir dosym özimnen
jymysqylap, meniñ jastyqty qalai ötkizgenimdi aityp, barlyq kinəny
mağan audarypty, balam bar i̇ekenin jetkizipti, sony ədeii jasyryp jür dep
aiyptapty.
Men özimniñ bolaşaq tuystaryma hat jazdym, biraq jauap ala
almadym; olar Parijge qaityp oralğan boida baryp i̇edim, meni
qabyldamady. Boiymdy ürei biledi. Men i̇eski dosyma baryp ötiniş
bildirdim; olardyñ nege sonşalyqty özgerip ketken sebebin bilip beriñiz
dedim; öitkeni arada ne bolyp qalğanynan habarsyz i̇edim. Qart sebebin
bilgennen keiin tağy bir izgilik körsetipti: meniñ qylmysqa para-par
ünsizdigimniñ kinəsyn öz moinyña alyp, meni aqtauğa tyrysypty, biraq
odan i̇eş nərse şyqpapty. Evelinanyñ üi işinde bəri dünielik i̇esepke, dini
ədet-ğūrypqa negizdelgendi, əke-şeşesi i̇eski ūğymdardyñ qūrsauynda əbden
qatyp-semgen, sondyqtan qandai igilik aldynda da öz degenderinen
qaitpaityn adamdar bolatyn.
Meniñ aşynuymda şek qalmady. Tönip kele jatqan dauyldyñ betin
qaitarmaq bolyp i̇edim, biraq jazğan hattarym aşylmağan küii qaityp
keldi. Men qoldan kelgenniñ bərin istedim, Evelinanyñ əkesi men
şeşesiniñ meni osynşama qasiretke ūşyratyp, şalğa aitqan aqtyq
sözderin i̇estidim; olar aitypty: öziniñ süigen əieliniñ ölimine kinəly
adamğa, zañsyz tuğan balanyñ əkesine qyzymyzdy i̇eş uaqytta, tipti
Evelina aldymyzğa tizerlep kelip jalynsa da, bermeimiz, - depti.
Osyny i̇estigennen keiin meniñ i̇eñ soñğy ümitim ğana qaldy, i̇endi suğa
ketip bara jatqanda tal qarmaityndai, men soğan jarmastym. Men
Evelinanyñ mahabbaty ata-ananyñ tyiym salğanynan küştirek bolar,
sondyqtan olardyñ qaisar qarsylyğyn jeñer dep oiladym; bəlkim, əkesi
nelikten bolğan, söitip bizdiñ mahabbatymyzdy nege öltirgen sebebin
qyzyna aitpağan bolar degen joramalğa keldim; Evelina soñyn bərin
tikelei özi bilsin de, bizdiñ tağdyrymyzdy özi şeşsin dep oiladym. Men
oğan hat jazdym. Közimniñ jasyn tögip otyryp, qaiğyğa qamalyp,
janymdy qalyñ küdikke jegizip otyryp, men öz ömirimdegi tūñğyş
süiispenşilik hatymdy jazdym. Biraq bəri de bos əure boldy. Aşynyp
otyryp jazğan sözderimniñ i̇esimde keibir i̇elesteri ğana qalypty; əlbette,
Evelinağa aitqan sözderim myna qūralyptas i̇edi: "i̇eger sizdiñ aitqanyñyz
aqiqat şyndyq bolsa, siz menen böten i̇eşkimdi süiüge tiıs i̇emessiz jəne
süie de almaisyz; bəribir sizdiñ ömiriñiz sözsiz sətsizdikke ūşyraidy,
öitkeni bolaşaq jūbaiyñyzğa da, mağan da ötirik aituyñyzğa tura keledi.
Bizdiñ jürekterimizde bekigen odaq zañmen maqūldanğan jağdaida, öziñizdiñ
süigen adamyñyzğa bildiretin qaltqysyz berilgendigiñizdi əke-şeşe
qabyldamai tastady dep mansūq i̇etetin bolsañyz, əielge tən izgilikten
attap ketpeisiz be? Əiel üşin jürek qalauy zañnyñ qūrsauynan ərdaiym
joğary bağalanbauşy ma i̇edi?".
Men özimniñ kinəmnen aqtala otyryp, onyñ kirşiksiz tazalyğyn
köldeneñ tarttym, onyñ meiirbandy, izgi jüregin jylytady-au degen
dəlelderden i̇eş nərse qaldyrmadym. Men osy jaittardyñ barlyğyn sizge
aşyp salğannan keiin, i̇endi onyñ qaitarğan jauaby men özimniñ soñğy
hatymdy da alyp keleiin, - dedi de, Benasi öziniñ bölmesine qarai şyğyp
ketti.
Ol qolyna tozyğy jetken əmiiänyñ ūstap, şapşañ qaityp keldi de,
syrtynan şandyp bailağan bir buma hattardy asyğa-aptyğa, qaltyrağan
qolymen alyp şyqty.
– Mineki, sol qaiyrsyz hat, - dedi ol əlsiz ğana. - Osy sözderdi asyğys
qağaz betine tüsirgen qyz öziniñ oilary jazylğan paraqtardyñ men üşin
qandai zardaby bolatynyñ bilmegen toi... Al mynau meniñ əbden
qaljyrağan jan jüiemniñ soñğy kürsinisi, - dep jalğastyrdy ol i̇ekinşi
hatty nūsqap, - onyñ ükimin öziñiz aitarsyz. Işi mūñ-zarğa toly osy hatty
i̇eski dosym qyzğa jasyryn aparyp tabys i̇etipti, şaşynyñ ağarğanyña
qaramastan tömenşiktep. Evelinadan ony oqyp şyğudy jöne jauap
qaitarudy jalyna ötinipti; sondağy onyñ jazğany: "Taqsyr..." Būryl ol
meni "süiiktim" deuşi i̇edi, osy izgi sözben öziniñ izgi mahabbatyñ bildiruşi
i̇edi, i̇endi meni "taqsyr" dep otyr. Demek, bəri bitti degeni ğoi. Al tyñdap
köriñiz...
"Öziniñ ömirin senip tapsyramyn dep jürgen adamynyñ i̇eki jüzdi bolyp
şyqqanyñ bilu qyzğa öte auyr; biraq qalai bolğanda da meniñ boryşym
sizge keşirim jasau, öitkeni biz ruhy əlsiz jandarmyz ğoi! Sizdiñ hatyñyz
meni tolqytty, biraq i̇endi jazbañyz: tipti sizdiñ jazu örnegiñizdiñ özi meniñ
janymda jaisyzdyq tuğyzady. Biz məñgige ajyrastyq. Sizdiñ mağan bergen
tüsinigiñiz meni jūmsartty, meniñ jan jüiemde sizge qarsy bas kötergen
qolaisyz sezimdi söndirdi, sizdiñ tazalyğyñyzğa sengim keldi! Biraq siz de,
men de meniñ əkemdi köndire almaimyz. İə, taqsyr, men batyldyq bildirip,
sizdi qorğamaq boldym, men boiymdy bilegen üreidi jeñe otyryp, əkeşeşeme jalbaryndym, ondai jağdaidy būryn bastan keşirip körgen i̇emes
i̇edim, men özimniñ barlyq ömirlik i̇erejelerimnen bas tartyp şyqtym. Men
qazir de sizdiñ ötinişiñizge berilip, qylmys jasap otyrmyn, əkeme
bildirmei sizge hat jazyp otyrmyn; biraq şeşem biledi; sizbenen tağy bir
ret söilesuge mūrsat bergen ken peiildigi onyñ meni qanşalyqty jaqsy
köretininiñ dəleli boldy jöne de özim bas tartyp qala jazdağan ata-ana
yqtiiäryna könbistigimdi öz boiymda qaitadan bekite tüsti.
Sonymen, taqsyr, sizge hat jazuymnyñ basy da, aiağy da osy. Sizdiñ
mağan keltirgen qaiğy-qasiretiñizge şyn jürekten keşirim jasaimyn. İə,
siz dūrys aitasyz, alğaşqy mahabbat ölmeidi. Men būrynğy künəsyz qyz
i̇emespin, inabatty zaiyp ta bola almaimyn. Meni qandai tağdyr kütip
tūrğanyñ bilmeimin. Körip otyrsyz, taqsyr, sizdi oilaumen ötken bir jyl
meniñ bolaşağyma köleñkesin tüsirmei qoimaidy; biraq sizdi
kinəlamaimyn... Siz aitasyz, meni ərqaşanda süiemin deisiz! Ol sözder ne
üşin kerek? Jalğyz qalğan baiğūs qyzdyñ buyrqanğan janyña solar
jūbanyş əkele alar ma? Sizdiñ bükil ömirime qasiret salyp ketkeniñizdiñ,
basqany bylai qoiğandağy bir ğana saldary, ər uaqytta sizdi oilap
jüretindigim ğoi. İeger meniñ tağdyryma Aisanyñ qalyñdyğy bolu
jazylatyn bolsa, jabbar ie meniñ jaraly jüregimdi qabyldai ma, joq pa,
ony bilmeimin. Biraq ol mağan osy qaiğyny beker jibermegen bolar, ol,
ərine, meni özine şaqyryp alğysy kelgen ğoi, - meniñ i̇endigi baspanam sol
ğana. Taqsyr, būl dünie men üşin qañyrap bos qaldy. Siz i̇erkekke tən
ataqqūmarlyq talap-tilekter soñynda jürip ūmytarsyz. Men sizdi
kinəlamaimyn, sizge jūbanyş osy bolsyn; əielder jūbanyşty ədette
dinnen tabady. Biz qazir i̇ekeumiz de auyr azap üstindemiz, biraq meniki
auyryraq. Men kimge ümit artsam jəne, əlbette, meni kimnen qyzğanudyñ
reti joq bolsa, bizdiñ ömirimizdi qosaqtap bailağan sol i̇edi ğoi, i̇endi öz
qalauymen sol özi şeşsin. Biz pənide körgen qorlyq-zorlyqta şipaly
taza ūjdandy medet qylamyz, al sizdiñ dini senimiñizde, meniñ
baiqauymşa, dəl ondai myqty negiz joq siiäqty. Taqsyr, jabbar iemiz
meniñ osy ystyq dūğamdy i̇estir bolsa, onda ol sizdi aqiqattyñ aq jolyna
alyp şyğady. Men özimdi ömir jolynda jetelep alyp jüruge tiısti bolğan
adamğa i̇eñ soñğy qoş-qoşymdy joldaimyn: bir kezde i̇eşqandai
künəqarlyq jasamai-aq, ony "süiiktim" deuşi i̇edim, qazir de əli i̇eşqandai
Uiat sezinbei-aq sonyñ tileuin tilep dūğalyq qyla alamyn. Ömir de, ölim de
bir jabbardyñ yrqynda, kim biledi, ol sizdi menen būrynyraq şaqyryp
əketer; bəlkim, būl jalğanda men sizsiz qalatyn bolsam, balañyzdy mağan
amanat i̇etersiz".
– Meiirbandyq sezimge toly osy hat mende qalğan ümittiñ bərin öltirdi,
- dedi Benasi əñgimesin əri qarai jalğastyryp. Alğaşynda men öz
qaiğymmen ğana bolğanmyn; tek keiinirek qana tüsingenim aiauly qyz özin
ūmytyp, meniñ janymnyñ jarasyna şipaly daru qūimaq bolğan i̇eken;
biraq aşudan i̇esim auysyp jürip, oğan tym qatqyl hat jiberip qoiyppyn:
"Bikeş, osy sözdi oqyğannan keiin siz tüsinersiz, men sizden bas tartyp,
sizdiñ yqtiiäryñyzğa könuge əzir i̇ekenimdi. Süigen əieli i̇endi mağan jolama
dep būiyryp tūrsa da, sonyñ yqtiiärnyna könu i̇erkekke janyñ qinaityn
jūbanyş bolar i̇edi. Sizdiñ aitqanyñyz ras men özime-özim ükim
şyğaryppyn. Bir kezde bir beişara qyzdyñ mahabbatyn aiaqqa basyp i̇edim,
i̇endi özimniñ jalyndy mahabbatym keiin serpip tastaldy. Özimniñ jantənimmen berile süigen qalaulym keiin qūnykerim bolyp şyğady dep
oilamappyn. Sizdiñ jüregiñizde osynşa qataldyq, kerek deseñiz, osynşa
meiirimsiz bipazdyq jasyrynyp jatyr-au dep küdiktenbeppin, ol mağan
ylği da nəzik, yntyzar körinuşi i̇edi. Qazir öz mahabbatymnyñ qanşalyqty
şeksiz i̇ekenin körip otyrmyn, sebebi ol i̇eñ auyr synnan sizdiñ
ğaibatyñyzdan ölmei aman qaldy, sizdiñ sol ğaibatyñyz bizdi
bailanystyryp, biriktirip tūrğan dənekerlerdi miz baqpai üzip jiberdi.
Məñgilikke qoş bolyñyz. Ökiniştiñ jasyğan təkapparlyğymen öz künəmdi
öteudiñ jolyn izdestirermin, al siz, meniñ ol düniedegi qorğauşym, sol
künə jöninde aiausyz bolyp şyqtyñyz. Bəlkim, qūdai dəl sondai qatal
bolmas.
Men qasiret şegemin, sizdi oilap qasiret şegemin, sol qasiret meniñ
jaraly jüregimniñ jazasy bolsyn; jalğyzdyqta onyñ qansyrauy i̇eş
uaqytta basylmaidy, öitkeni jaraly jürekterdiñ ülesi tünek pen
tynyştyq. Būdan bylai men i̇eşkimdi süimeimin, meniñ jüregimde
i̇eşkimniñ beinesi qalmaidy. Men əiel i̇emespin, biraq siz siiäqty, meniñ
tüsingenim; men seni süiemin! degen sözdi aitqan boida men bükil ömirime
jeterlik mindetteme alğanmyn. İə, qalaulymnyñ qūlağyna sybyrlap
aitqan osy sözderim ötirik i̇emes i̇edi; i̇eger men sodan keiin özgerip ketsem,
siz meni jek köruge haqyly i̇ediñiz; sonymen, siz meniñ jalğyzdyqta keşken
ömirimniñ tabynatyn piri bolyp qalasyz. Ökiniş pen mahabbat qalğan
barlyq dünieniñ bastauy boluğa tiısti jaqsylyq osy i̇ekeui; aramyzdy
tūñğiyq jar bölip tūrğanyña qaramastan, siz meniñ barlyq jaqsy
isterimniñ barlyğynyñ ruhtandyruşysy bolyp qala beresiz. Siz meniñ
jüregimdi küiinişke toltyrdyñyz, biraq meniñ siz turaly oi-nietimde
i̇eşqaşan küiiniş bolmaidy. Jan jüieni i̇eski tattan tazartyp almai
tūryp, jaña jolğa tüsuge bolmaidy,– solai i̇emes pe? Myna jalğanda men
üşin qymbat jalğyz jürek bar i̇edi, sodan quylyp şyqsam da, soğan
özimniñ soñğy qoş-qoşymdy joldaimyn. Būğan deiin i̇eş uaqytta soñğy
qoştasu sözde mūnşalyqty sezim, mūnşalyqty süiispenşilik bolmağan
şyğar, sol qoş-qoş meniñ janymdy, meniñ ömirimdi özimen birge alyp
ketip barady, i̇endi olardy i̇eşkim tirilte almaidy. Qoş bolğaisyz! Sizdiñ
sybağañyz tynyştyq, al mağan qalğany qasiret".
İeki hat ta oqylyp bolğannan keiin Jenesta men Benasi ünsiz bir-birine
qarasyp, auyr oiğa berilgen küide otyryp qaldy, ol oilaryn da ortağa
salğan joq.
– Men hatty jönelttim de, şimai-şatpaq tüpnūsqasyn saqtap qaldym.
Joğalğan baqytymnyñ i̇endigi qalğan jalğyz töleui osy. Men ölerdei
mūñğa battym, - dep Benasi sözin taty jalğastyrdy, – būl düniede adamdy
myna ömirge bailanystyryp tūratyn nərse baqytqa degen möldir ümit
bolsa, men sony məñgilikke joğalttym. İerli-zaiypty mahabbattyñ
quanyşymen birjola qoştasuğa tura keldi, jüregimde gül jaryp kele
jatqan asyl armandar ölimge kesildi. Sūlulyqqa, izgilikke, taza ömirge
ūmtylyp, raidan qaitqan jannyñ adal nietin dinniñ yqpalyndağy
adamdar tərkilep tastady. Taqsyr, meniñ oiyma neşe türli sūmdyq
şeşimder oraldy, biraq, qūdai oñdağanda, ūlyma degen süiispenşilik
solardyñ bərin jeñdi. Otan degen yqylasymnyñ arta tüskenin, özi
jazyqsyz sebebi bolğan barlyq qaiğy-qasiretterde şyñdalyp kele
jatqanyñ aiqyn sezindim; ərine, balada i̇eşqandai jazyq joq, barlyğyna
özim kinəly i̇edim ğoi. İendi sol bala meniñ birden-bir jūbanyşyma
ainaldy.
Jasym otyz törtte i̇edi, i̇elime əli de paida keltire alarmyn dep
ümittenuime bolatyn i̇edi; əldeqandai ispen ataq-dañqymdy asyryp,
ūlymnyñ ömirine daq tüsiretin qateligimdi juyp-şaiğym keldi. Qandai
tamaşa oilarym sonyñ arqasy i̇edi: sonyñ bolaşağyn oilağan kezderde
tana men şynaiy ömir sürgendei i̇edim. Qaiyspaqqa ne amal! dep tebirendi
Benasi. Sodan beri on bir jyl ötti, al sondağy sūmdyqty kezeñdi i̇eske
aluğa da dətim barmaidy... Taqsyr-ai, men ūlymnan aiyryldym ğoi.
Benasi i̇eki qolymen betin basyp, ünsiz qaldy da, səl özine-özi kelgen soñ
ğana qoldaryn tüsirdi. Dərigerdiñ közindegi jasty körip, Jenestanyñ da
köñili būzyldy.
– Qaiğydan qabyrğam qaiysty, - dep Benasi əñgimesin əri qarai
jalğastyrdy. - Men myna küiki tirşilikten basqa bir ömirge qarai
oiysqan kezde ğana i̇esimdi jinap, dūrys oilai alatyn boldym. Barlyq
pəleni jiberip otyrğan jabbar ieniñ özi i̇ekenin sonda ğana tüsindim de,
sonyñ aitqanyña könip, montanylyqqa boi aldyra bastadym. Ərine, oğan
birden köndige alğanym joq, meniñ qyzba minezim əli qalmağan i̇edi; işte
jalyndağan ottyñ qolamtasy soñğy naizağai kezinde birjola söndi; men
katolikke laiyq birden-bir şeşimge kelgenşe talai ret būltaqtadym. Men
aqyry özimdi-özim joq qylmaq boldym. Şyğar jol tappai
dalğarğandyqtan, osyndai sūmdyq qadamğa salqyn qandylyqpen
şeşildim; ömir bizden bezinse, biz de odan bezine alatyn şyğarmyz dep
oiladym. Kisiniñ özin-özi öltiruine tabiğattyñ özi-aq jol beredi-au degen
ūğym paida boldy mende.
Asqynğan auru adamnyñ tənin qalai küiretse, qaiğy da onyñ janyñ
solai küiretedi; demek, dep oiladym men, i̇eger adam jan auruynyñ azabyn
tartsa, onyñ özin-özi joqqyluğa əbden haqysy bar: "ainalma" bolğan qoi
öziniñ basyn ağaşqa soğyp myj-myj qylmai ma?! Jan dertiniñ azaby tən
dertinen jeñil dep kim aitady.? Oğan meniñ əli künge deiin kümənim bar.
Men bilmeimin, kimniñ ruhy əlsiz: ömir boiy ümitin üzbei i̇emeksip ötken
kisi me, əlde ümitin pyşaq keskendei birjola üzgen kisi me? Meniñ
tüsinuimşe, - tabiği ölim tən dimkəstiginiñ bitken jeri bolsa, özin-özi
öltiru de ruhani dimkəstiktiñ soñğy satysy; biraq ruhani ömir adamnyñ
i̇erik-jigeriniñ i̇erekşe zañdaryna bağynady, sondyqtan öziñniñ ömiriñdi
qiiü üşin aqyldyñ kelisimi kerek: demek, kisini öltiretin pistolet i̇emes,
onyñ aqyly. Sonymen qatar, biz baqyttyñ raqatyna batyp jürgen sətte
bizdi qaiğyğa duşar qylğan oqiğanyñ özi bizdiñ būdan əri bişaralyq
halden bas tartuymyzğa aqtau bola almai ma?
Sol bir qaraly künderde, taqsyr, men köp oilandym, aqyraiağynda,
əlgiden joğaryraq oi tüiindedim. Biraz uaqyt i̇ejelgi məjusilik ilimderge
boi ūrdym, solardan adamğa berilgen jaña bir hūqyqtardy izdedim, biraq
bilimniñ osy zamanğy şamşyraqtaryna ilesip, jañağy i̇ejelgi danalardan
əregirek bardym, bir kezde tūtas jüiege keltirilgen məselelerge üñildim.
Epikur adamnyñ özin-özi öltiruin josyqty dep i̇eseptegen. Būl onyñ
filosofiiäsynyñ tabiği tüiini. Onyñ oiynşa, sezim ləzzaty joq jerde
ömir süru mümkin i̇emes, al i̇eger oğan jol jabyq bolsa, i̇en dūrysy jəne
əbden yqtimaldyğy jandy maqūlyqtyñ jansyz tabiğatqa qaitadan
qosylyp ketui, söitip tynyştyq aluy, öitkeni adamnyñ birden-bir
maqsaty baqyt jöne baqytqa jetu ümiti; sondyqtan kimde-kim qasiret
şekse jöne ol qasiretten aryluğa ümiti bolmasa, ölimniñ özi igilik bolyp
sanalady; öz ömirin öz i̇erkimen aiaqtau aqyly dūrys adamnyñ i̇eñ soñğy
amaly osy.
Epikur būl əreketti maqtamağan da, jazğyrmağan da; ol Bahusty
dəriptei kelip, mynadai sözdermen şektelgen: "Bərimiz de ölemiz,
sondyqtan būl jerde kületin de, közdiñ jasyn tögetin de i̇eşteñe joq".
Odan göri joğaryraq moraldi, boryş jöninde qatañyraq közqarasty
uağyzdağan Zenon men onyñ izbasarlary keibir jağdailarda tabandylarğa
özin-özi öltirudi məslihat i̇etken. Zenon bylai dep i̇eseptegen: adamnyñ
januarlardan aiyrmaşylyğy olar özin-özi öziniñ yqtiiärymen bileidi;
öziniñ ömiri men ölimine bilik jürgizetin qūqyğyn alyp qoiyñyzşy, siz
ony dereu adamdar men oqiğalardyñ qūly i̇etesiz. Ərkimniñ öz ömiri men
ölimin bileu qūqyğy bizge tabiğat pen qoğamnyñ tarapynan bolatyn
pəlelerge qarsy tūru üşin mümkindik beredi; al basqanyñ ömiri men
ölimine bilik jürgizu qūqyğy jauyzdyqty tudyrady.
Adam is-ərekettiñ şeksiz bostandyğyna ie bolğan jağdaida ğana küşti.
Dauasyz qateniñ zardaptarynan qalai qūtylu kerek? Qarabaiyr adam
masqaralyqtyñ uytyp tügel işip qoisa da ömir süre beredi, al kemeñger
adam uly şöp işse de ölip ketedi; adamnyñ süiegin müjip jatqan qUiañnan,
adamnyñ bet-auzyn jep jatqan jegiden sanauly kündik ömirdi jyryp alu
qajet pe? Kemeñger adam qolaily sətin tauyp, aldauyş i̇emşilerdi quyp
jiberedi de, öziniñ qasiretterimen yğyr qylğan dostaryna baqyldyq
sözderin aitady. Al i̇endi qolyña qaru alyp özimen şaiqasqan baskeserdiñ
qarauyna öziñ tüsip qalsañ ne ister i̇ediñ? Ne bağyndym dep tize bük, nemese
basyndy jañğyryqqa sal: aqymaq basyn jañğyryqqa salady, qorqaq
bağynyp tize bügedi, al kemeñger aqyrğy sətte de öziniñ bostandyğyna ie
bolady - özin-özi öltiredi. "Bostan adamdar, - dep jar salypty bir tabandy,
- bostan bola biliñder: qūmarlyqtaryñdy boryşqa qūrban i̇etip, solardan
bostan bolyñdar; qanjar men u arqyly qol jetkizbeitin i̇etip adamnan
bostan bolyñdar; quyp jete almaityn i̇etip, aldyna tosqauyl qoiyp,
tağdyrdyñ biliginen bostan bolyñdar; mindettememen şatastyryp almai,
i̇eski ūğymdardan bostan bolyñdar; joly bolmağan talai mūndarlardy
ömirge bailap qūiatyn döreki soqyr sezimderdi jenu arqyly jabaiy
üreiden bostan bolyñdar".
Osy dəiekterdi i̇ejelgi zamannyñ filosofiiälyq baqşasynan ajyratyp
alğannan keiin, men olardy basqa bir topyraqqa hristian topyrağyna
aparyp otyrğyzbaq boldym; ol üşin olardy jabbar haqtyñ bizge syilağan
i̇erik bostandyğynyñ qisynymen nyğaityp almaq boldym, al i̇erik
bostandyğyn qūdai tağala künderdiñ küninde bizdi öziniñ sotymen sottau
üşin jibergen bolatyn. Men i̇endi: "Naq sol kezde özimdi-özim qorğaityn
bolamyn", - dep bekindim. Al biraq, taqsyr, osy paiymdaular mende
ölgennen keiin bizdi ne kütedi degen oi tuğyzdy da, sol tūsta men özimniñ
irgesi şaiqalyp ketken i̇eski nanymdarymmen toqailasyp qaldym.
Məñgilik turaly oi bizdiñ i̇eñ bir bolmaşy şeşimderimizge yqpalyn
tigize bastağan kezde, adam ömirindegi barlyq nərseler mañyzdy bolyp
körinedi: Jañağy oi adamnyñ jan jüiesine öktemdik yqpalyn tigizedi de,
adam öziniñ boiynda sonyñ əserimen özin şeksizdikpen bailanystyratyn
əlde qandai bir mol keñistikti sezgendei bolady, söitip ainalanyñ bəri
ğajaiyp özgeriske keledi. İeger ömirge osyndai közqaras tūrğysynan
qaraityn bolsañ, onyñ barlyq ūlylyğyn da, barlyq sorlylyğyn da tügel
köresiñ. Men özimniñ künəlarymdy sezine tūra, jer betinde əli de ümitim
bar kezde, özimniñ qaiğymdy tirşiliktiñ ər türli küibeñine bölşektep
taratyp jibergen kezde, men ol dünieni oiyma alğan i̇emespin de. Əieldi
süiü, öziñdi əieldiñ baqytyna bağyştau, otbasynyñ iesi bolu osynyñ bəri
özime maza bermei jürgen künəmniñ öteui bolmaityn ba i̇edi? İeger ol
talabym ornyña kelmese, öz ömirimdi balama arnau da sol künəmniñ öteuine
jüre almas pa i̇edi? Jan jüiemniñ osynau qajetin öteuge ūmtylğan i̇eki
mərte talabym sətsiz bolğannan keiin, adam balasynyñ ğaibaty men ajal
i̇ekeui qosylyp, meniñ janymdy məñgi qūsalyqqa duşar i̇etken kezde, meniñ
barlyq sezimim mūqalyp, özim ömirden i̇eş nərse kütpeitin bolğan kezimde,
mine dəl sol tūsta men qaitadan aspanğa qol jaiyp, qūdaidyñ nietine iek
arttym. Biraq men dindi özimniñ ölimime ortaqtas qūnyker i̇etpek boldym.
Sonsoñ injildi qaitadan oqyp şyğyp, odan özin-özi öltiruge tyiym
salatyndai bir söz tappadym; biraq jarylqauşynyñ qūdailyq sözine boi
ūrdym. Ras, ol jannyñ məñgiligi jöninde i̇eşteñe aitpaidy, i̇esesine öz
əkesiniñ tamaşa patşalyğyn baiandaidy; ol bizdiñ öz əkelerimizdi
öltiruimizge tyiym salmaidy, biraq zūlymdyq ataulynyñ bərin
aiyptaidy. Onyñ əulieleriniñ ataq-abyroiy jəne solardyñ joğarydan
jiberilgendiginiñ dəleli zañdardy jasağandyğynda i̇emes, jer betine jana
zañdardyñ ruhyn taratqandyğynda.
Osy tūsta mağan kelgen oi adamnyñ özin-özi öltirgende jasady-mys
deitin i̇erligi özin-özi jazalağandyğy bolyp tabylady; öitkeni i̇eger onyñ
ölip ketuge i̇erik-jigeri jetken bolsa, onda onyñ ömir süruge həm küresuge
de i̇erik-jigeri jetuge tiısti bolady; qasiretten boiyñdy alyp qaşqanda
sen küştiligiñdi körsetpeisiñ, əlsizdigiñdi körsetesiñ; onyñ üstine
dərmensizdiktiñ saldarynan ömirmen qoştasu hristian dininen bas tartu
degen söz, al onyñ negizinde Aisanyñ; "qasiret şekkenderde iman bar"
degen asqaq sözderi jatyr.
Sonymen, adamnyñ özin-özi öltiruin, tipti barlyq ümit-armanynyñ bəri
tügel küiregen jağdaida da, tipti adam janynyñ ūlylyğy degen jalğan
ūğymğa süienip, üstinen jendettiñ balğasy tönip tūrğan sətte özin-özi joq
qylatyn bolsa da, men i̇endi ony aqtamaityn boldym. Aisa paiğambar
aiqyştyñ azabyna bardy da, bizge adamdar zañdy ədiletsiz qoldanyp
jatqanda da soğan bağynudy üiretti. Aiqyşta oiyp jazylğan jəne
qasietti sözge boilai alatyn adamdardyñ bərine tüsinikti "özinen-özi bas
tartu" degen söz bükil qūdiretti mən-mağynasymen meniñ köz aldyma kelip
i̇elestei qaldy.
Mende saqtalyp qalğan seksen myñ frank aqşa bar i̇edi, men i̇endi
adamdardan aulaqtap keteiin de, qalğan ömirimdi meñireu selendik jerde
ötkizeiin dep şeştim; biraq özi tektes adamdardyñ qoğamyna öş-arazdyq
jəne qatal tomağa tūiyqtyq jeleuimen boi körsetken dañqoilyq katolik
dininde uağyzdalatyn imandylyqqa jatpaidy. Adamdy jek körgen
adamnyñ jüregi qasiret şekpeidi, qaita qasañ tartady, al meniñ jüregim
qansyrağan jaraly i̇edi. Şirkeu jaiyn, onyñ qasiret şekkenderge
körsetetin kömegin oiğa sala kelip, men oñaşalyqta oqyğan dūğanyñ
qandailyq tamaşa i̇ekenin tüsindim, söittim de, i̇ertedegi ata-babalarymyz
aitqandai, jaratqanğa jalbarynyp qyzmet i̇etkenindei berik şeştim.
Meniñ būl şeşimim özgermeitin nyq i̇edi, biraq men əueli maqsatqa jetudiñ
joldaryn zerttep bilip alu qūqyğyn özimde saqtap qaldym. Men barlyq
dünie-mülkimdi sattym da, jan jüiemdi tynyştandyrğan bolyp, kettim de
qaldym. "Dünie jaratqannyñ işinde" degen naqyl meniñ adastyrmas
ümitim boldy.
Əulie Bruno ordeniniñ jarğysy meniñ jan jüiemdi bilep əketti, tereñ
oiğa berilgen küide Grand-Şartrezge jaiau kettim. Ol bir i̇esten ketpeitin
kün i̇edi. Aiağyñdy attap basqan saiyn tabiğattyñ aqyl jetpeitin küşquaty aiqyn körinetin osy jol mağan keremettei tereñ əser i̇eter dep tipti
oilamağan i̇ekenmin. Ainalanyñ bəri aspanğa qarai şanşylğan biık
jartastar, sol biıkten qūldyrap qūlağan şyñyrau, jyra-sailar, myna
tylsym tynyştyqty syldyrymen toltyryp tūrğan būlaqtar, şeksiz
dala, sony ər tūstan qorşap tūrğan tau jotalary, aljaiy əuestik
sezimimen qyzyq izdep kelgen adamğa pana bolğandai quys üñgirler,
ğasyrlar boiy qataryn jazbai tūtasyp tūrğan şyrşalar, közdiñ jauyn
ala jainağan türli-tüsti gülder osynyñ bəri adamdy mülgigen
tynyştyqqa jeteleidi. Əulie Brunonyñ ien əleminde kele jatyp,
dauryğyp söileuge, qatty küluge bolmaidy, öitkeni būl jer qalyñ
mūñnyñ mekeni.
Men Grand-Şartrez monastyryna bardym, mülgigen i̇ejelgi
kümbezderdiñ astynda jürip araladym, biık beldikterdiñ astynda jylap
aqqan būlaqty kördim. Özimniñ bişaralyğymdy moiyndau üşin
kelianyñ21 işine kirip kördim; sonda mağan tynyştyqtyñ bir yzğarly lebi
soqqandai boldy; ğibadathanadağy i̇ejelgi dəstür boiynşa i̇esikte jazuly
tūrğan sözderdi jüregim i̇eljirep tūryp oqydym; men özim yntyğyp kele
jatqan ömirdiñ paryzdary latynnyñ üş sözimen baiandalypty: "Fuge, Late,
tace..."22
Jenesta tüsindim degendei işaratpen basyn izedi.
– Men berik şeşimge keldim, - dep Benasi sözin əpi qarai jalğastyrğan.
- Kelianyñ qabyrğalary pil süiegimen örnektelipti, qatqyl tösek,
oñaşalyq bəri meniñ işki jan dünieme səikes kelip tūr. Monahtar ğibadat
bölmesinde i̇eken, solarmen birge dūğa oqydym. Sol jerde janağy şeşimim
kenet özgerdi ...
– Taqsyr, men katolik şirkeuin jazğyrğaly tūrğanym joq, men onyñ
rəsimderin mültiksiz oryndaimyn, paryz-qağidalaryna senemin, biraq
myna düniege mağūlymsyz jəne būl dünie üşin ölip qalğan qarttardyñ
oqyğan dūğalaryn tyñdap tūryp, men monastyrdağy oqşaulanudyñ tūp
negizinde asqaq özimşildik siiäqty bir nərse bar i̇ekenin tüsindim. Mūndai
oqşaulanu būl dünieni tərki qylyp ketkenderge ğana jarasady, būl
sarğaiyp baryp özin-özi öltirudiñ nağyz özi i̇eken, men ony teriske
şyğarmaimyn, taqsyr. Şirkeu osyndai bekinisterdi qūrğan i̇eken, demek,
olar qoğamğa paidasyz keibir hristiandarğa qajet. Al men bolsam, meniñ
raidan qaituymnan qoğamğa bir paida kelsin deimin.
– Qaitar jolda özimnen-özim birjola bas tartudyñ josparyn qalai
jüzege asyrudyñ joldaryn ūzaq oilandym. Oi jüzinde qatardağy
matrostyñ ğūmyryn keştim, otanğa qyzmet i̇etudiñ i̇eñ tömengi satylaryna
qoidym özimdi, aqyl-oiğa qajettilik ataulydan aulaqtattym, sodan bir
kezde mūndai ömir qanşalyqty i̇eñbekşil, qanşalyqty qūrbandyqqa toly
bolğanymen, paidasy az-au degen qorytyndyğa keldim. İeger qūdaidyñ
mağan azdy-köpti aqyl-oi qabiletin bergeni ras bolsa, sony adamzattyñ
igiligine jūmsau meniñ boryşym. Aşyğyn aitqanda, meniñ boiymda
adamdarmen ruhani aralas-qūralastyqqa qajettik bar i̇edi, sondyqtan oisyz
istelgen ister būğan sai kele bermeidi. Sonsoñ, i̇eger men matros bola
qalsam, meniñ ruhani bolmysyma ton meiirbandyqty qai jerde jürip
jüzege asyrmaqpyn, ərbir güldiñ özine tən jūpar iısi bar i̇emes pe.
– Men osy arağa tünep şyqqanymdy sizge aitqanmyn. Sol tüni mende
osy ölkeniñ jüdeuşiligine bailanysty qūdaidyñ özi būiyrğandai bir
aiauşylyq sezim paida boldy. Əke quanyşynyñ aşy dəmin bir ret tatqan
basym i̇endi soğan birjola beriluge peiil i̇edim, i̇endi sol əkelikten əldeqaida
keñ kölemdegi qamqorlyqty talap i̇etetin meiirban ağa qyzmetin atqaryp,
bükil ölkedegi kedeilerdiñ jaralaryn i̇emdeuge əzirlik sezindim. Meniñ
oiyma kelgeni sonau jas kezimde-aq qūdai tağala mağan dūrys joldy
nūsqap, dəriger boluğa itermelegen i̇edi ğoi, sol bilimimdi dəl osy jerde
qoldanbaq boldym. Onyñ üstine, men özimniñ joldamamdy; "Jaraly
jürekterge tünek pen tynyştyq" dep jazyp i̇edim ğoi; özime-özim zorlap
tañğan isti jüzege asyru kerek i̇emes pe. Men ündemeumen özimnen-özim bas
tartu jolyna tüstim. Karteziandardyñ "Fnge, Late, tace" degen sözderi
meniñ ūranyma ainaldy, i̇eñbegim şipaly dūğa, adamgerşilik tūrğydan
özimdi-özim öltiruim osy kantonnyñ ömiri bolyp aldy; ölkeniñ üstine i̇eki
qolymdy jazyp jiberip, baqyt pen quanyştyñ ūryğyn sebemin, özimde
joq nərseni solarğa beremin. Jaryq səuleden alysta, şarualarmen birge
tūruğa i̇etim üirendi, men şyn məninde qaita tudym. Bet-ajarymnyñ siqy
özgerdi, kün közinen küstenip, əjimmen aiğyzdaldy. Jüris-tūrysym da
şarualarşa, söilegen sözim de solarğa ūqsas, kiım kiısim paryqsyz, səndi
ülgige ūqsamaidy, qyltyñ-syltyñnyñ bəri qaldy. Özim qaq ortasynda
bolğan jarqyldaq qauymnyñ sənqoilary, meniñ parijdik tanystarym
meni körse, bir kezde sol qauymda jarq-jūrq i̇etken adamdy nəzik sənsaltanatqa, Parij meimanhanalarynyñ talğampaz ədetterine üirengen
serini tanymai qalar i̇edi. Ömirde jalğyz-aq maqsattyñ jolyna tüsken
barlyq adamdar siiäqty, syrtqy körinistiñ bərinen men qazir beijaimyn.
Men bir-aq nərseni oilaimyn ömirmen qalai qoştasamyn; men sonyñ
aqyryn bolğyzbauğa da, tezdetuge de qūştar i̇emespin, biraq ajaldyñ auruy
turalap kelgen küni i̇eşbir ökinişsiz ömirden ketemin. Men osy arağa kelip
qonystanğanğa deiingi ömirimdi şyn jürekten sizge baiandadym. Özimniñ
künəlarymdy iri künəlarymdy jasyryp qalğanym joq, alaida ol kimde
bolsa da bar. Qasiretti köp şektim, əli de sağat saiyn şegemin, biraq sol
qasiretterimnen baqytty bolaşaqtyñ peiilin köremin. Men tağdyrğa
köndiktim, biraq men jeñe almaityn bir qaiğy bar. Bügin sizdiñ kez
aldyñyzda men işimde būğyp jatqan qasiretimdi syrtqa şyğaryp ala
jazdadym, biraq siz ony baiqağan joqsyz.
Jenesta ornynan ūşyp tūrdy.
– İə, kapitan Bliuto, ol sizdiñ köz aldyñyzda boldy. Biz Jakty
jailastyryp jatqyzarda Kola apaidyñ tösegin mağan siz öziñiz nūsqap
i̇ediñiz toi. Men qai balany körsem de, özimniñ aiyrylyp qalğan periştem
köz aldyma keledi de tūrady; öziñiz oilañyzşy, ajaldyñ auzynda tūrğan
balany kereuetke köterip salu men üşin qandai auyr i̇ekenin. Men
balalarğa beitarap qarai almaimyn.
Jenesta sūp-sūr bolyp ketti.
– İə, balalardyñ süp-süikimdi aqşabdar bastary, beikünə betbeineleri
ərdaiym meniñ baqytsyzdyğymdy i̇eske tüsirip, qaiğymdy qozğaltyp
ketedi. Men oilağan saiyn zərem ketetin bir jait bar; meniñ osy ölkede
istegen bitimdei jaqsylyğym üşin jūrt atynan jaryla alğys aityp
jatady, al sol jaqsylyqtyñ bəri - meniñ ar azabymnyñ jemisi. Meniñ
ömirimniñ qūpiiäsyn, kapitan, tek siz ğana bilesiz. İeger men osy i̇erlikti
özimniñ künəlarymnan göri səl bəseñdeu sezimnen alsam, men əbden
baqytty bolar i̇edim! Biraq onda aitar əñgimem de bolmas i̇edi.
V tapay
MŪÑDY ƏUENDER
Benasi öziniñ hikaiasyn aiaqtady da, ofitserdiñ bet-ajarynda qandai
qasirettiñ izi tūrğanyn körip, tañğaldy. Meimannyñ jany aşyğyştyq
sergektigine riza boldy, sonyñ köñiline qaiau tüsirdim-au dep iştei özine
renjidi, sony juyp-şaiğandai bolyp:
– Ras-au, menin qasiretim, kapitan Bliuto ... - dei bergen.
– Meni kapitan Bliuto dep atamañyzşy! - dep, Jenesta onyñ sözin
bölip jiberdi, söitti de, ornynan ūşyp türegeldi; özine-özi qatty
nalyğandai türi bar. - İeşqandai kapitan Bliuto joq būl jerde, al men
nağyz oñbağan adammyn!
Benasi tipti qairan qalyp, Jenestağa qarağan; ol üige kirip ketip, şyğa
almai jürgen tükti aradai, qonaq bölmeniñ işinde baiyz tappai tyzyldap
jür.
– Onda siz kim bolasyz, taqsyr? - dep sūrady Benasi.
– Məsele sonda ğoi! - dedi ofitser, dərigerdiñ qarsy aldyna qaitadan
kelip otyryp, biraq onyñ betine tura qarai almady. - Men sizdi aldadym, dedi ol səlden keiin dausy qaltyrap. - Ömirimde birinşi ret ötirik aittym
da, sonyñ sazaiyn myqtap tūryp tarttym; sebebi i̇endi meniñ būl arağa ne
üşin kelgenimdi, nege astyrtyn jürgenimdi tüsindirip aituğa auzym barar
i̇emes. Bylaişa aitqanda, sizdiñ jan-dünieñizge kirip şyqqandai bolğannan
keiin, i̇endi meni kapitan Bliuto dep atağannan göri, sizden bir şapalaq
jegenniñ özi jeñil bolar. Siz, ərine, meniñ būl ötirigime keşirim jasarsyz,
biraq mūny men özime i̇eş uaqytta keşpeimin; öitkeni men, Per-Jozef
Jenesta, özimniñ ömirimdi qūtqarğym kelip tipti əskeri sottyñ aldynda da
ötirik aitpas i̇edim.
– Siz maior Jenestasyz ba? - dedi Benasi jūlyp alğandai, ornynan
tura berip. Ol ofitserdiñ qolyn alyp, şyn jüreginen qysyp tūrdy da,
sözin jalğastyrdy: - Taqsyr, jaña öziñiz aittyñyz, biz tanyspai jatyp
dos boldyq dep. Men özim de sizben kezdesuge qūmartyp jürgenmin, öitkeni
Grave myrza siz turaly köp aituşy i̇edi. Sizdi ol Plutarhtyñ qaharmany
dep ataityn.
– Plutarh qaida bizge! - dedi Jenesta. - Men sizge laiyq i̇emes i̇ekenmin,
sol üşin özimdi-özim sabap aluğa barmyn. Men sizge özimniñ qūpiiä
syrymdy tūp-tura aityp beruge tiıstimin. Teginde, men osynda kelip, siz
turaly məlimet jinau üşin, osylai betperde ūstap kelgenim dūrys ta
bolğan şyğar. İendi biletin boldym, sizdiñ aldyñyzda auyz aşpauym kerek
i̇ekenin. Men turalap aşyq kelsem, sizge de qiyndau bolatyn i̇edi. Sizdi
əldeqalai renjitip aludan meni qūdai saqtai körsin!
– Raqym i̇etiñizşi, maior, men tügine tüsinbei tūrmyn.
– Ony aitudyñ qajeti joq. Mende i̇eşqandai auru joq, men qasyñyzda
bir kündi tamaşa ötkizdim, i̇erteñ qaitamyn. Grenoblde i̇endi sizge tağy bir
dos tabyldy, senimdi dos. Per-Jozef Jenestanyñ əmiiäny, qylyşy,
qany sizdiñ qūzyryñyzda. Jalpy sizdiñ söziñiz şūraily topyraqqa siñdi.
Mine men de zeinetke şyqqan boida, bir meñireu tüpkirge mer bolyp
baramyn da, sizge ūqsap bağamyn. Mende sizdiñ bilimiñiz joq, biraq men
üirenemin.
– Onyñyz ras, taqsyr, qauymnyñ şaruaşylyğyndağy bir ğana, tipti
bolmaşy olqylyğyn toltyraiyn dep qolğa alğan jer iesi i̇eñ təuir degen
dərigerden kem paida keltirmeidi; bireui adamnyñ nauqasyn i̇emdese,
i̇ekinşisi otannyñ denesindegi jarany i̇emdeidi. Degenmen sizdiñ söziñiz meni
i̇eleñ i̇etkizdi toi. Aityñyzşy, sizge bir paidamdy tigize alamyn ba?
– Paidamdy deisiz be? - dedi ofitser dausy dirildep. - Qūdaiym-ai,
qymbatty Benasi myrza, sizge ötiniş aita kelgen şaruamdy i̇endi ləm dep
aituğa batylym baratyn i̇emes. Beri qarañyzşy, öz ömirimde men talai
hristiandy öltirgen şyğarmyn, biraq jüregi izgi bola tūryp ta, şaiqasta
kisi öltiru degen bola beredi, meniñ bet əlpetim dörekileu bolğanmen, mende
əli de biraz nərseni tüsinetin qabilet bar.
– Aitsañyzşy i̇endi.
– Aitpaimyn, sizdi tipti de renjitkim kelmeidi.
– Men qasiretke töze alatyn adammyn, maior.
– Məsele bir balanyñ ömiri jaiynda i̇edi, - dedi ofitser taty da dausy
dirildep.
Benasi qabatyn tüiip, qolymen aita ber degendei işarat bildirdi.
– Balanyñ ömiri jaiynda, - dedi Jenesta qaitalap, - ūqypty da
tūraqty kütim bolsa, əli de qūtqaruğa bolar i̇edi. Özin tügeldei bir ğana auru
balağa arnaityn dərigerdi qaidan tabasyñ? Qalada atymen tabylmaidy.
Sizdi tamaşa adam dep jūrttyñ bəri aitady, biraq sol beker şyğar,
kötermelep aitqan söz şyğar dep, men köp küməndandym. Sondyqtan, osy
jūrt sonşama maqtağan adam qandai i̇eken, özim baryp bileiinşi degen oiğa
keldim. İendi mine...
– Jetti, - dedi doktor, - ol sizdiñ ūlyñyz ba?
– Joq, joq, qymbatty Benasi myrza, meniñ özime onşa abyroi
bermeitin bir oqiğany sizge baiandap beruge tura keledi, sonda öziñiz-aq
tüsinesiz. Siz mağan öz jaiyñyzdy syr qylyp, senip aittyñyz ğoi, i̇endeşe
men de aitaiyn özimniñ syrymdy.
– Sabyr i̇etiñizşi, maior, - dedi de, doktor Jakotany şaqyryp aldy; ol
dereu jetip kelip i̇edi, doktor şai əkel dep tapsyrma berdi. - Baiqaisyz ba,
jūrt tünimen tyrp i̇etpei ūiyqtaidy, al mende ūiqy joq... işimdi qaiğy
i̇ezgilep jatady, sony seiiltu üşin şai işemin. Būl özi adamdy i̇eseñgiretip,
jüike-jüiesin būiyqtyrady, ūiqyny keltiredi, mağan küş berip jürgen
sol Sizdiñ şai işkiñiz kele me?
– Mağan monastyrdan kelgen şarabyñyz dūrysyraq bolar, - dedi
Jenesta.
– Şarap bolsa şarap bolsyn. Jakota, - dedi Benasi kütuşisine, - şarap
pen biskvit əkeliñiz. Tünge qarai tyñaiyp alaiyq, - dedi ol i̇endi
meimanyna qarai būrylyp.
– Şai sizge ziiändy bolar,- dep qoidy Jenesta.
– Ol meniñ qUiañymdy qozdyryp jiberedi; biraq bir dağdylanyp ketken
soñ qūia almai jürmin. Köñildiñ i̇eñ bolmasa keşke qarai sergigeniniñ özi
qandai jaqsy. Al, kəne, qūlağym sizde. Bəlkim, sizdiñ əñgimeñiz meniñ ūzaq
i̇estelikten qozğalyp ketken jan jarama tynyştyq əkeler.
– Sonymen, qadirmendi doktor, - dedi Jenesta, - bosağan staqandy
kaminniñ üstine qoiyp jatyp, Məskeuden keiin şegingen soñ meniñ polkym
poliaktiñ bir şağyn qalaşyğynda demalysqa aialdağan. Altynnyñ qūnyn
bergendei qylyp attar satyp aldyq ta, jailasyp, imperatordyñ qaityp
oraluyn kütip jattyq. Bəri de dūrys. Sizge aityp qūiaiyn, sol kezde meniñ
bir dosym boldy. Biz keiin şegingen kezde, familiiäsy Renar degen unterofitser meni talai ret ölimnen qūtqardy, özime talai jaqsylyqtar
jasady, sonsoñ biz tuysyp kettik, ərine, əskeri tərtipti būzğan joqpyz.
Biz bir şatyrdyñ astynda, böreneden qiyp salynğan üide tūrdyq;
i̇egeuqūiryqtyñ iniñdei tana baspanada tūtas bir üili jan tūratyn, oğan siz
atyñyzdy da bailamas i̇ediñiz. Üişiktiñ iesi bir i̇evrei i̇edi, kəsipteri kez
kelgen nərsemen sauda qylu. Şal əkeleri bizdiñ şegingenimizdi paidalanyp,
köksoqtada qolyn əjeptəuir mailandyryp aldy. Sondai bir adamdar
bolady ğoi tirisinde batpaqqa batyp jüredi de, ölgende altynğa malynady.
Üidiñ astyndağy podvaldy quys-quys qylyp taqtaimen bölipti de,
solarğa öziniñ balalaryn tyğyp tastapty, işinde bir sūlu qyzy da bar i̇eken
ondai sūlular tek i̇evrei qyzdarynyñ arasynda ğana bolady, tek əiteuir
boi-basy taza bolsyn, şaşy jiren bolmasyn. Qyzdyñ jasy on jetilerde,
keskini aqqūba, közi möldirep tūr, qiylğan ūzyn qastary qap-qara, jyltjylt i̇etken qolañ şaşyna qolyñdy bir tigizuge qūmartasyñ. Qysqasy, has
sūludyñ özi!
Osynau tyğylyp jatqan qazynany alğaş ret aşqan men i̇edim; bir küni
keşke, oiymda böten i̇eşteñe joq, qorqorymdy būrqyratyp, köşe boiynda
seruendep jürgenmin; jūrt meni ūiyqtap jatyr dep oilağan bolar.
Sondağy körgenim öte qyzyq körinis i̇edi: balalar ittiñ küşikteri siiäqty
arsy-gürsi. Ata-analary solarmen birge keşki tamaq işip otyr. Men
otağasynyñ qorqorynan būrqyrağan tütinniñ ara-arasynda jarqyrap
otyrğan i̇evreidiñ jap-jas aruyn kördim: bir uys baqyrdyñ işinde
jarqyrağan jap-jaña altyn teñgelik siiäqty.
Qymbatty Benasi myrza, mende bükil ömir boiy mahabbat jaiynda
oilauğa uaqyt bolğan i̇emes-ti. Al myna jerde osy qyzdy köruim mūñ i̇eken,
osy künge deiin özim tek tabiğattyñ yrqyna ğana bağynyp kelgenimdi
tüsindim. Būl joly men ğaşyq boldym aqyl-oiymmen, jüregimmen,
özimniñ bükil bolmysymmen tügel berile ğaşyq boldym. Qūlağyma deiin
qūlai berildim mahabbatqa, jəne, qalai berildim deñiz! Qorqorymdy
būrqyratyp ūzaq tūrdym, i̇evrei qyzynan köz almai qaraimyn, ol
şyrağdandy söndirip, tösegine baryp jatqanşa qaraumen boldym. Tañ
atqanşa közjūmğanym joq. Tüni boiy qorqorymdy qaita-qaita toltyryp
alamyn da, köşe boiy seleñdep jüremin. Būğan deiin mūndai nərse oiğa da
kelmegen. Ömirimde tūñğyş ret üilenu jaiyn oiladym. Tañerteñ atymdy
i̇erttep aldym da, i̇eki sağat boiy dalada şapqylaumen boldym, özime-özim
kelgenşe şabamyn dep, atymdy zoryqtyryp ala jazdadym.
Jenesta sözdi toqtatyp, öziniñ jaña dosyna sekemdene qarap aldy da,
bylai dedi:
– Ğapu i̇etiñiz, Benasi, men sözge şeber adam i̇emespin, oiyma ne kelse,
sony aityp tūrmyn; meimanhanada otyrsaq, mūny aituğa Uialar i̇edim, al
sizdiñ jöniñiz basqa, onyñ üstine derevniada...
– Aita beriñiz, - dedi dəriger.
– Men qaityp kelsem, Renar abyrjyp otyr. Meni bireu jekpe-jekte
öltirip ketpedi me i̇eken dep oilapty; sonsoñ pistoletin tazalap, meni
aruaqtar əlemine attandyrğan adammen baryp janjal şyğarudy
oilastyrğan türi i̇eken... Kördiñiz be alaiaqty! Men oğan özimniñ
mahabbatymdy aittym, üi iesiniñ balalary jatqan quysty körsettim.
Renar olardyñ ybyrsyğan ömirin tüsinetin, sondyqtan onyñ mağan
kömektesuin ötindim; meniñ oiymdy qyzdyñ əke-şeşesine jetkiz, özimdi
İudifpen oñaşa jolyqtyr dedim.
Qyzdyñ aty İudif i̇edi.
Taqsyr, i̇eki apta boiy düniede menen baqytty adam bolmady: kün
saiyn keşkilik i̇evrei şal əieli i̇ekeui meni İudifpen birge otyryp keştik
işuge şaqyrady. Būl jaittyñ barlyğy öziñizge məlim; zeriktirip almau
üşin onyñ bərin sizge aityp jatpai-aq qūiaiyn; biraq siz temekiniñ dəmin
bilmeisiz toi, sondyqtan siz tüsine qoimassyz inabatty adamnyñ özi
süigen sūludan köz almai qarap otyryp, öziniñ jaqyn dosymen jəne
qyzdyñ əkesimen birge jailap qana qorqordy būrqyratyp otyruy qandai
raqat i̇ekenin. Taptyrmaityn raqat!
Men sizge aitaiyn, Renar Parijdiñ jigiti bolatyn, seri bolyp ösken.
Əkesi bakaleiä būiymdarynyñ köterme saudasymen ainalysady i̇eken,
balasyna təp-təuir bilim əperipti de, notariustyq qyzmetke əzirlepti. Ər
nərsege üiretip te ülgirgen i̇eken, balasyn rekrut jönimen əskerge alyp
ketipti, özi de keñsesimen qoştassa kerek. Jigittiñ dene bitimi mundirge dep
jaratylğan, özi de symbatty, əiel közine tartymdy i̇edi. İudif sony süiip
qalğan i̇eken, al meniñ keregim kök tiyndai bolsa kerek.
Men qyzğa yntyğyp, köñilim aspandağy būltty şarlap jürgende,
Renar qu nysanağa ainalma jolmen kelipti: opasyz jigit qyzben söz
bailasypty da, jergilikti zañ boiynşa nekelesip qoiypty, əitpegen künde
rūqsatty ūzaq uaqyt kütuge tura keledi i̇eken. İeger myna nekelesu zañdy dep
tanylmaityn bolsa, onda keiin frantsuz zañy boiynşa üilenemin dep, ol
uəde beripti. Al şyndyğynda Renar hanym Frantsiiäğa barğanda qaitadan
İudif bikeş bolyp şyğa keletin i̇edi.
Ol kezde men osy jailardy bilgen bolsam, Renardy sespei qatyratyn
i̇edim, biraq qyz, onyñ əke-şeşesi jəne meniñ joldasym özara əbden söz
bailasypty. Men qorqorymdy būrqyratyp, İudifti əuliesitip jürgende,
Renar oñaşa jolyğu jöninde sözdi pisirip, öziniñ şarualaryn tyndyryp
jüripti.
Osy oqiğany men mine sizden basqa i̇eşkimge aitqan i̇emespin, öitkeni
onyñ işinde neşe türli opasyzdyqtar bar i̇edi; meniñ mülde tüsinbei
qoiğan bir nərsem: bireudiñ altyn aqşasyn ūrlasa Uiattan ölip ketetin i̇er
adam, i̇endi Uialmai-qyzarmai, öz dosynyñ süiikti əielin ūrlap əketedi,
sonymen qosa bükil baqytyn, ömirin zaiağa jiberedi. Qysqasy, suaittar
üilenip, raqatqa batty, al men bolsam, keş saiyn solarmen birge bolyp,
bir dastarqannan tamaq işip, nağyz ğaşyq adamdai İudiftiñ qasyna
otyrğanğa məz bolyp jürippin, meni adastyrar kezdegi aiarlyğyna i̇ezuimdi
jyrta jymiyp jauap berippin.
Olar osy aldağandary üşin qatty jazalandy! Arymmen ant i̇eteiin,
jaratqan iemiz tirşiliktiñ tüitkilderin biz oilağannan göri tereñirek
tüsinedi i̇eken. Mine orystar kelip, bizdiñ i̇eki jaq büiirimizdi basyp aldy.
Myñ da segiz jüz on üşinşi jyldyñ nauqany bastaldy. Biz qorşauda
qaldyq. Bir küni tañerteñ būiryq keldi belgilengen uaqytta Liubtsen
töñireginde maidan dalasynda bolsyn depti. Dereu joryqqa attansyn
degende, imperator jağdaidy, ərine, bilgen ğoi. Orystar aldymyzdy orap
ketipti. Polk komandiri qala mañynda tūratyn bir poliak əielimen
qoştasamyn dep ainalşyqtap jürgende, aldynğy şeptegi kazak otriady
bizdiñ polkovnikti qasyndağy nökerlerimen qosa qolğa tüsirdi.
Biz zorğa degende atymyzğa minip ülgirip, qala syrtynda sapqa tūrdyq
ta, oq jaudyryp, orystardy keiin tyqsyrdyq, söitip tünde taiyp
tūruymyzğa jol aştyq. Üş sağat boiy tynymsyz aiqasyp, keremettei
i̇erlik körsettik. Biz soğysyp jatqanda, bizdiñ polktyñ kölikteri ilgeri ketip
qalypty. Bizde zeñbirek parqy bolatyn, oq-dəri zapasy sonda i̇edi; bəri
imperatorğa dəl qazir kerek; ölseñ de, tirilseñ de sony dereu tauyp beru
kerek. Bizdiñ orystarğa jantalasa qarsylyq körsetuimizdi körgen jau jağy
bizde tūtas bir korpustyñ küşi bar dep oilasa kerek. Biraq barlauşylary
dereu būl oidyñ qate i̇ekenin, bizde nebəri bir atty əsker polky men
qosymşa jaiau əskerler bölimşesi ğana bar i̇ekenin dereu jetkizipti. Mine
sodan keiin-aq, taqsyr, keşke qarai olar aldarynyñ bərin japyra-jaipap
şabuylğa şyqty da, basaköktep töndi deisiñ üstimizge, köbimiz sol jerde
jairap qaldyq. Qalğanymyz qorşaudamyz.
Renar i̇ekeumiz aldyñğy şepte i̇edik. Ol meniñ köz aldymda jantalasa
soğysyp, jauğa qarai oqty jaudyrğanda, qūddy bir işinde ybylys
otyrğandai i̇edi, sonda əielin oilap jürdi-au, jazğan. Sonyñ arqasynda biz
qalağa qarai jol aşyp öttik; ony qorğap tūrğan auru soldattardy
körgende, adam aiarlyq i̇edi türlerin. Renar i̇ekeumiz i̇endi i̇eñ soñğy lekte
kelemiz; qarasaq, joldy kazaktar basyp alypty. Bir kazak naizasyn kezep,
mağan qarai tönip keledi i̇eken, Renar sony köre salyp, atynyñ sauyrymen
köldeneñdep kelip, meni qorğap qaldy; aty bir keremet arğymaq i̇edi, naiza
soğan qadaldy da, januar Renardy da, kazakty da astyna ala, qūlap tüsti.
Men kazakty sespei qatyrdym da, Renardy qolynan tartyp suyryp aldym;
sonsoñ qapqa salğan astyqqa ūqsatyp, aldyma öñgerip alyp, tartyp kettim.
– Baqyl bol, kapitan, bəri bitti, - dedi ol mağan.
– Joq, deimin men jauap qatyp, əli köremiz!
Qalanyñ şetine kelip kirdik. Men atymnan sekirip tüstim de, mañaidan
bir qūşaq saban əkelip, üstine Renardy otyrğyzdym. Basyn qylyş tilip
ketken i̇eken, şaşynyñ arasynan miy şaşyrap şyğyp jatyr, biraq özinde
əli til bar. İə, ol sondai myqty adam i̇edi!
– Biz i̇esep aiyrystyq, - dedi ol. - Men sen üşin ömirimdi qūrban i̇ettim,
biraq senen İudifti qağyp əketkenmin. İeger balasy aman-i̇esen tusa, özin
de, balasyn da qamqorlyğyña al dūrysynda, soğan üilen.
Qanym qainap ketti, töbet ittiñ öleksesindei tastap jüre berdim, biraq
aşuym basylğan soñ qaita keldim. Ölip qalypty. Kazaktar qalağa ört
saldy; men İudifti i̇esime alyp, soğan bardym. Atyma mingestirip aldym
da, şeginip bara jatqan polkty quyp jettim. İudiftiñ əkesi de, üi işi de
suğa qarq bolğandai jymjylas, topan sudan qaşqan i̇egeuqūiryqtai taiyp
tūrypty. İudif Renardy kütip jalğyz özi qalypty. Öziñiz tüsinesiz ğoi,
alğaşynda men oğan bir auyz söz aitqan joqpyn. Myñ segiz jüz on üşinşi
jyldyñ qaiğyly nauqanyñda, taqsyr, men ony qamqorlyqqa aldym,
jailyraq jerge ornalastyryp jürdim, özin küttim; sondyqtan ol ainalada
ne bolyp jatqanyñ baiqamağan da bolar. Men oqiğanyñ aldyn alyp, ylği
ony özimizden on ledei ilgerirek Frantsiiänyñ şekarasyna qarai
jaqynyraq jerge aparyp ornalastyramyn. Biz Ganau tübinde şaiqasyp
jatqanda, ol ūl tapty. Osy soğysta men jaralanyp qalyp, İudifti
Strasburgte quyp jettim, sonsoñ biz Parijge bardyq, sol kezde meniñ
jolym bolmai, bükil nauqan boiy Parijde nauqastanyp jattym. İeger
sonyñ kesiri bolmağanda, men ol kezde imperator gvardiiäsynyñ grenaderi
bolyp jüretin i̇edim, sebebi imperator meni sonda auystyryp,
joğarylatpaqşy bolğan. Qysqasy, taqsyr, men bireudiñ əieli men balasyn
asyrauğa məjbür boldym, sonda meniñ üş birdei qabyrğam synyq i̇edi.
Öziñiz tüsinesiz, alatyn jalaqym azğantai. Renardyñ əkesi, tis qaqqan köri
kökjal, kelininen bas tartty; İudiftiñ əkesi iz-tüzsiz taiyp bop ketti. Ol
baiğūstyñ özi de qaiğydan əbden jüdegen-di. Bir küni i̇erteñgisin meniñ
jaramdy qaitadan bailap jatyp, jylap jiberdi.
– İudif, seniñ balañnyñ bolaşağyna aiqyş qoiu kerek, - dedim men.
– Mağan da qoiu kerek aiqyşty, - dedi ol kübirlep.
– Jo, - dedim sonda. - Kerek qağazdardy tauyp alaiyq, sonsoñ men sağan
üilenemin de, ūldy zañdastyramyz.. Kimniñ ūly degendi aitpadym.
İudiftiñ mağan alğyspen qarağan mūñdy közin körgende, taqsyr, adam
qandai isten de tartynbaidy i̇eken, al i̇endi onyñ ūly sol künnen bastap
meniñ jüregimnen myqtap tūryp oryn aldy. Bizge jiberilgen qağazdar men
İudiftiñ əke-şeşesi bizge jetkenşe onyñ əli qūri berdi. Öleriniñ
aldynda ol barlyq küşin jinap, ədemi kiımderin kidi, isteluge tiısti
barlyq rəsimderdi istedi, bir buda qağazdarğa qol qoidy; balasyna at
qoiylyp, əke tabylğannan keiin, qaitadan baryp tösegine jatty; men
onyñ i̇eki qolynan, mañdaiynan süidim, sonsoñ ol jürip ketti. Meniñ
üilenu toiymnyñ türi osyndai boldy! İerteñine men onyñ qabirine arnap
birneşe kez jer satyp aldym da, özim qu jetimektiñ əkesi bolyp şyğa
keldim; myñ segiz jüz on besinşi jyldyñ nauqany jürip jatqan kezde, men
ony bir kütuşi əielge berip baqtyrdym.
Sol kezden bastap, men sizge aitaiyn, meniñ ömirimdegi osy oqiğany
jan adam bilgen i̇emes, öitkeni būl maqtanyş qylatyn jağdai i̇emes, biraq
sol balağa öz ūlymdai qamqorlyq jasadym. Onyñ atasy mal-mülikten
aiyrylyp, bükil otbasymen Persiiä men Reseidiñ arasynda bir jerde
qañğyryp jür dep i̇estidim. Bəlkim, ol tübinde baiyp ta keter, asyl
tastarmen sauda qylatyn bilgiş adam dep i̇estimin. Balany kolledjge
ornalastyrdym, taiauda özin matematikağa otyrğyzyp qoidym,
Politehnikalyq uçilişege tüsip, ony üzdik bitirip şyqsyn degen oiym
bar; biraq baiğūs bala şarşap auyryp qaldy. Kökiregi auyrady.
Parijdegi dərigerdiñ aituynşa, ol əli aiyğyp kete alady deidi; ol üşin
tau aralap köp jürui kerek, oğan jany aşyp kütetin adamnyñ ünemi
qarauynda boluy kerek i̇eken. Mine sol sebepten de men sizdi i̇eske aldym,
sizben tanysaiyn, sizdiñ közqarasyñyzdy bileiin, ömir saltyñyzben
tanysaiyn dep ədeii izdep keldim. Biraq sizdiñ əñgimeñizdi tyñdağannan
keiin, siz ben biz jaqsy dos-jar adamdar bolsaq ta, sizge mūndai sabytty
i̇endi sala almaitynymdy tüsindim.
– Maior, İudiftiñ balasyn alyp keliñiz, - dedi Benasi azğana
ünsizdikten keiin. - Sirə, qūdai tağala meni soñğy ret osyndai synğa
salaiyn degen bolar, men soğan tözemin. Būl beinetti men jasağan ieniñ
özine tartu i̇etemin, öitkeni onyñ ūly da aiqyşqa kerilip öldi ğoi. Onyñ
üstine sizdiñ əñgimeñiz meni qatty tebirentti, biraq əiteuir i̇eşqandai zaqym
keltirgen joq; al mūnyñ özi jaqsy nyşan.
Jenesta dərigerdiñ i̇eki qolynan ūstai alyp, qatty qysty, közinen aqqan
jasyn da tyiğan joq, künqaqty betinen sorğalatyp qūia berdi; sonsoñ
baryp til qatty:
– Būl syr i̇endi i̇ekeumizdiñ aramyzda qūpiiä bolyp qalsyn.
– Əlbette, maior. Siz nege işpei otyrsyz?
– Işkim kelmeidi, - dedi Jenesta. - Özime-özim kele almai otyrmyn.
– Jaraidy, al balany qaşan əkelesiz?
– Tipti i̇erteñ de əkele alamyn, tek aitsañyz boldy. Ol i̇eki künnen beri
Grenoblde.
– Jaraidy, i̇erteñ i̇ertemen jürip ketiñiz de, dereu qaityp oralyñyz.
Men sizdi Qabyrşy qyzdyñ üiinde kütemin, biz səskelikti sonyñ üiinen
işermiz.
– Kelistik, - dedi Jenesta.
İeki dos bir-birine qaiyrly tün tilep, ūiqyğa ketken. Olar öz
bölmeleriniñ i̇eki arasyndağy alañğa jetip, Jenesta şyrağdandy terezeniñ
aldyna qūia bergende, Benasige qarai būrylyp, i̇et jüregi i̇eljirep tūryp,
bir sözdi qyzyp aitty:
– Astapyralla! Qoştasarda bir söz aitaiynşy: osy ana jaqta,
joğaryda bireu bar! - dep, mağan sendirip aitqan siz üşinşi adamsyz! - dep
ol qolyn aspanğa qarai nūsqady.
Dəriger mūñdana jymiyp küldi de, şyn jürekten onyñ qolyn qysty.
Kelesi küni, tañ qylañ bere, ofitserqalağa attanyp ketti de, tüske taman
Grenobldi selenmen jalğastyryp tūrğan ülken joldyñ Qabyrşy qyzdyñ
üiine qarai būrylatyn airyğyndağy soqpaqqa jaqyndap kelgen-di. Ol üsti
aşyq i̇eki doñğalaqty arbağa dara at jegipti, mūndai jeñil kölikti būl
jerdiñ tauly joldarynda barlyq jerden kezdestiresiñ. Ofitserdiñ
qasyndağy jüdeu bas, aryqşa bala on i̇eki jastarda dep oilarlyq,
şyndyğynda ol on altyğa ketip i̇edi. Joldan būrylmas būryn ofitser janjağyna qarap aldy; ondağysy myna i̇eki aiaq arbany Benasidiñ üiine
jetkizip tastaityn bir adam körinbes pe i̇eken degen oi i̇edi; öitkeni myna
jip-jiñişke jalğyz aiaq soqpaqpen Qabyrşy qyzdyñ üiine jetu degen
tipti mümkin i̇emes-ti. Aitqandai-aq, jolğa qarai kele jatqan daladağy qos
küzetşisi körindi de, Jenestağa sol kömekke keldi. Ofitser asyrandy
balasyn i̇ertip, taudyñ tar jolymen közdegen üiine qarai bettegen.
– Aldyñda qanşama quanyş kütip tūr seniñ, Adrien. Bir jyldyñ
işinde myna tamaşa ölkeni tüp-tügel aralap şyğasyñ, añşylyqqa
üirenesiñ, salt jürip töselesin, kitapqa üñile berip jüdemeitin bolasyñ.
Qaraşy öziñ qyzyqtap!
Adrien añğar jaqqa nauqas balanyñ küñgirt közin jailap bir tastady;
biraq, tabiğattyñ əsemdigine onşa əuestenbeitin barlyq jastar siiäqty, ol
jürisin toqtatpastan:
– Siz sondai meirimdisiz, əketai, - dedi.
Auru dendegen balanyñ būl selqostyğyna qatty renjigen ofitser
qyzdyñ üiine jetkenşe ūlyna ləm dep til qatqan joq.
– Siz qandai ūqypty i̇ediñiz, maior! - dep quana til qatty Benasi,
ūzynşa taqtai oryndyqtan köterile berip.
Sonsoñ ol oryndyqqa qaitadan otyrdy da, qamköñil közin Adrienge
qarai qadady; onyñ sarğaiyp, qajyğan jüzine synai qarap otyryp,
sonymen birge onyñ izgilikke toly biiäzy, sūlu keskinine qyzyğa añyryp
qaldy. Şeşesinen aumai qalğan balanyñ tüsi de sondai nəzik, aqqūba,
möldiregen közderi qap-qara i̇edi, oily közderiniñ janary mūñğa da toly
körindi. Poliak i̇evreileriniñ özindik i̇erekşe sūlulyğy osynau balğyn jas
öspirimniñ qoiu şaşpen kömkerilgen jüzinde aiqyn menmūndalap tūr;
jalğyz-aq tym ülken basy qoraştau kelgen ūsaq denesine üilespeitin
siiäqty.
– Ūiqyñyz qalai, süiikti balapanym? - dep sūrady odan Benasi.
– Jaqsy, taqsyr.
– İeki tizeñizdi körsetiñizşi mağan, balağyñyzdy türiñiz.
Adrien qyzaraqtap, bastyrma baularyn şeşkende, doktor onyñ tizesin
əbden bajailap qarady.
– Solai, solai! Kəne, birdeñe aityp köriñizşi, qattyraq aiqailap
aityñyz!
Adrien dausyn şyğara qatty dybys berdi.
– Jaraidy. Qoldaryñyzdy əkeliñizşi bermen...
– Jas jigit qūddy əielderdiñ qolyndai appaq, biraq qan tamyrlary
kögildir tartqan tym əlsiz qoldaryn ilgeri qarai sozdy.
– Parijdeti öziñiz oqyğan mektep qalai atalady?
– Liudovik XIV-niñ litseii.
– Direktor sizderge tünde öz tilekteriñizben dūğa oqymady ma?
– Oqydy, taqsyr.
– Demek, siz birden ūiyqtai qoimadyñyz ğoi?
Adrien ündegen joq, sonsoñ doktorğa qarap Jenesta söiledi:
– Būlardyñ direktory sviaşennik, öte inabatty adam, meniñ kişkentai
jauyngerimdi ol jerden alyp ketiñiz dep keñes bergen sol kisiniñ özi,
densaulyğynyñ naşarlyğyna bailanysty.
– Nesi bar, dedi Benasi, öziniñ jaidary közderin Adrienniñ alañdağan
közderine turalap qarap. Biz mūny i̇emdep jazamyz. Būdan nağyz i̇erkek
jasaimyz. Tatu i̇eki adam bolyp ömir süremiz, dostym! Keşkisin i̇erte
jatamyz, tañerteñ i̇erte tūramyz. Balañyzdy atqa minuge üiretemin, maior.
Bir-i̇eki ai asqazanyñ i̇emdeimiz, sütke pisirgen tamaqtardy ğana işedi;
sonsoñ men būğan qaru-jaraq ūstauğa rūqsat alyp beremin, balany
Biutifeniñ qolyna tapsyramyn, i̇ekeui qosylyp serna atatyn bolady.
Balañyz bes aidai derevniada tūrsyn, sonsoñ öziñiz de tanymai qalasyz,
maior. Biutife de aspanğa qoly jetkendei bolady.
Ol jügirmekti men bilemin; ol sizdi, dostym, Şveitsariiäğa keiin alyp
barady, Alpi arqyly tötesinen tau şyndaryna şyğarady; söitip alty
aidyñ işinde boiyñyz bir qarys ösetin bolady; i̇eki betiñiz qyzaryp,
jainap şyğasyz, jüike-jüieñiz nyğaiady, litseiden alğan ziiändy
əreketterdiñ bərinen arylasyz. Al sodan keiin qaitadan oquğa kirisesiz de,
adam bolasyz. Biutife adal jigit, aqşany soğan senip tapsyramyz, siz
i̇ekeuiñiz seruendep, añşylyq qūryp jürgende, barlyq şyğyndy sol tölep
tūrady, sol jarty jyldyñ işinde ol aqylğa toqtap, sodan özi köp nərseni
ūtyp şyğatyn bolady.
Dərigerdiñ ərbir sözinen keiin Jenestanyñ jüzi jainai berdi.
– Jüriñizder, səskelik işeiik. Bizdiñ bikeş te sizderdi körgenşe
asyğyp otyr, - degen Benasi Adriendi i̇erkelete betinen sipap qoidy.
– Sonymen, mūnda ökpe auruy joq boldy ma? - dep sūrağan Jenesta,
dərigerdi qoltyqtap, oñaşağa qarai alyp şyğyp.
– Atymen joq.
– İendeşe mūnyki nemene?
– İei, jai ənşeiin, i̇eseiü kezeñindegi öliara ğoi, - dedi dəriger.
Tabaldyryqta Qabyrşy qyz köringen, Jenesta onyñ üstindegi
qarapaiym kiımniñ sonşalyqty səndiligine tañ-tamaşa boldy. Keşegi
şarua qyz i̇emes, kiımdi talğap kigen nağyz Parijdiñ bikeşi, būğan
qarağanda köz janary baurap barady. Ofitser közin taidyryp əketip,
jañğaq ağaşynan jasalğan jalañ üstelge qarağan; üstinde dastarqany joq
bolsa da, əbden jaltyrata tazartylğan i̇eken, jainap tūr; üsti derevnianyñ
tamağyna tolyp tūr: jūmyrtqa, mai, pirog, taudyñ jūpar iısti jidegi.
Boijetken üi işin de gülmen jainatyp jiberipti nağyz merekedegidei.
Ofitserde kenetten osy bir Uiadai üidiñ, osynau kökoraidyñ otağasysy
bolsam ba i̇eken degen bir tilek paida bolyp ketti de, qyzğa bir ümit, bir
küdikpen qarağan; sonsoñ jaña kire bergendegi közqarasynan qysylğandai
közin taidyryp əketken qyzdyñ Adriendi aialap jatqan yqylasyna süisine
qarady.
– Siz baiqadyñyz ba, maior, - degen Benasi, - sizdiñ osynda meiman
retinde syi-qūrmetke ie bolğanyñyz qanşalyqty qymbatqa tüskenin?
Sonyñ öteuine myna meniñ şəkirtime əskeri ömirden bir oqiğa jaiyn
əñgimelep beruiñizge tura keledi.
– Ofitser myrza əueli asyqpai səskelik tamağyn işip alsyn, al i̇endi
kofesin işken soñ...
– Ərine, aitamyn, qūlşynyp-aq aitamyn, - degen Jenesta, - biraq bir
şart qūiamyn: siz de öz ömiriñizden bir qyzyq əñgime aitatyn bolasyz.
– Şyn, taqsyr, mende i̇eşqandai qyzyq oqiğa bolğan joq... Əñgime
qylyp aituğa tūrarlyqtai i̇eşteñe, - deidi qyz i̇eki beti duyldap; - tağy bir
pirog jeisiz be, dostym, -dep ol i̇endi aldyndağy tabaqşasy bos tūrğan
Adrienge qarai būryldy.
– Jeimin, bikeş.
– Pirog öte dəmdi i̇eken, dep Jenesta qostap qoidy.
– Al qazir būl kisiniñ kilegei qatqan kofesin köresizder, - dedi Benasi
qyzbalanyp.
– Men odan göri tamaşa üi bikesiniñ əñgimesin təuir körer i̇edim.
– Siz olai bastamañyz isti, - Jenesta, deidi oğan dəriger. - Beri qaraşy,
ainalaiyn, qyzym, i̇endi ol Qabyrşy qyzğa qarap, qolyn qysty, - myna
ofitserdiñ tüsi suyq bolğanymen, jüregi öte meiirban, sondyqtan būdan
Uialudyñ qajeti joq. Aitasyñ ba, aitpaisyñ ba, - ol öz şaruañ. Baiğūs
balapanym-au meniñ, seniñ əñgimeñdi tyñdap, tüsinetin düniede üş adam
bar - üşeui de seniñ aldyñda otyr. Aitşy bizge, būryn bolyp pa i̇edi
jüregiñdi dübirletken jaittar, biraq sen oilama būlar qazirgi
qūpiiälarymdy bilgisi keledi i̇eken dep, joq, olai i̇emes.
– Mineki Marietta sizderge kofe əkeldi, - dedi qyz - tamaqtaryñyzdy
işip alyñyzdar, al men sizderge özimniñ jürek syrlarymdy aityp bereiin.
Al siz, ofitser myrza, öz uədeñizdi ūmytyp ketip jürmeñiz, - dep ol
Jenestağa nazdy közimen qarap qoidy.
– Qalai ūmytamyz, madmuazel, - dep ofitser basyn iıp tağyzym i̇etti.
– Jasym on altyğa kelgende men jiı auyrdym, - qyz əñgimesin osylai
bastağan, - biraq men Savoiianyñ joldarynda ərli-berli jürip, qaiyr
sūraudan tyiylğam joq. Qonalqağa Eşelge baramyn da, qoimada saban
tösep jata ketemin. Mağan baspana beretin beket aulasynyñ iesi; öz basy
öte qaiyrymdy kisi i̇edi, al i̇endi əieli jek körip aldy da, ūrysumen boldy.
Men soğan qatty qorlanuşy i̇edim, qaiyrşy bolğanmen, i̇eşqandai ziiänym
joq, i̇ertendi-keş dūğa oqimyn, ūrlyq qylmaimyn, Qūdaidyñ aitqan ösieti
boiynşa tirşilik i̇etemin, al qaiyr sūraitynym i̇eşqandai şarua istei
bilmeimin, özim aurumyn, sondyqtan ketpen kötermek tügil, ine sabaqtauğa
şamam kelmeidi.
Bir küni ittiñ kesirinen men beket aulasynan quylyp kettim. Men
besikte jatqan künimnen bylai qarai jyly söz i̇estigen i̇emespin, ata-ana
joq, syrlas qūrby joq, i̇eşqandai quanyş joq. Meni marqūm Moren əjem
ösirdi, köp jaqsylyq istedi, biraq bir ret bolsa da i̇eljirep bauryna basty
ma i̇eken, i̇esimde joq, oğan uaqyty da bolmaityn; qyrda i̇erkektiñ jūmysyn
isteidi; keide aiauşylyq bildirip otyrady da, kenet qolyma qasyqpen tars
i̇etkizedi men köjege köbirek bas qoiyp jatsam söitedi, tamaqty biz bir
tabaqtan işemiz. Baiğūs, meniñ Moren əje-i̇ekem. Dūğa oqyğan saiyn ony
i̇eske almaityn künim joq. Qūdai Tağala oğan mūndağydan göri ana düniede
dūrys ömir berse i̇eken, əsirese astyndağy tösegi jaily bolsaişy; ylği
renjip jüruşi i̇edi, qatty jerge jata almaimyn dep i̇ekeumiz birge
jatatynbyz.
İə, sonymen, sizder bilmeisizder ğoi, bajyldap ūrysqannyñ qandai
jaman bolatynyñ, əsirese aqyryp-zekirip, közdi alartyp jatsa, jüregiñ
i̇ezilip ketedi, odan da pyşaqty sūğyp alğan jeñil şyğar. Men osyğan
köndigip ketken talai qaiyrşy şaldardy bilemin; al men solai kisiden
tilenip jüru üşin jaralğanym joq qoi. "Qaiyr bermeimiz" degen sözdi
i̇estisem boldy, i̇eñirep qūia beremin. Bir tünnen bir tün auyrlai berdi
janyma, bar taianyşym dūğa oqu. Jalğannyñ jaryğynda bar qaiğyñdy
syrtqa şyğaryp, mauqyñdy basatyn bir janaşyr bolsaişy. Mağan jyly
ūşyraityn kök aspan ğana. Keide sol aspan kökpeñbek bolyp tūrsa, men
soğan quanamyn. Būltty jel aidap ketedi, men jartastardyñ arasynda bir
panalau jerge jatyp alamyn da, qadalyp aspanğa qaraimyn. Sonsoñ özimdi
bir keremet mañğaz bəibişedei köremin. Keide aspanğa sonşalyqty tesile
qarap jatamyn da, özimdi sol kögildir mūnar arasynda jüzip bara
jatqandai sezinemin, qiiälmen sol aspandy şarlap ketemin, özim bir tal
mamyqtai jeñileiip, jeti qat kekke örlep ketemin.
Sol kezde qūmartyp jaqsy köretin de nərselerim boldy. Bir küni beket
üiiniñ aulasyndağy it küşiktepti; sondai süikimdi küşik tuypty: özi
appaq, aiaqtarynyñ ūşynda qara nükteleri bar; periştedei pək küii əli
künge köz aldymda! Sol küşik qana mağan jyly şyrai bildiruşi i̇edi; men
de oğan tətti-dəmdi birdeñemdi saqtap jüremin; özi meni tanidy, keşke
aldymnan şyğady, meniñ jaman kiımderimdi jatsynbaidy, i̇erkelep,
aiaqtarymdy jalaidy; al i̇endi közderinde ğajap bir jylylyq, sondai
nazdy i̇erkelik bar, soğan qarap tūramyn da, jylap qūia beremin: "Düniede
meni jaqsy köretin tek sen ğana", deimin.
Qystygüni būiyğyp, meniñ aiağyma oralyp jatady. Sony bireu ūryp
jatsa, taiağy meniñ i̇etime tigendei bolady; sondyqtan men oğan bireudiñ
üiine kirme, süiek-saiaq tasyma dep üiretemin; sonsoñ ol men əkelgen
nandy ğana jeitin boldy. Men bir nərsege renjip otyrsam, qasyma jügirip
keledi: "Nege mūñaiyp otyrsyñ, baiğūsau", - dep aitqysy kelgendei,
möliıp qarap tūrady. Qandai tamaşa küşik i̇edi: bireuler ötip bara jatyp,
maida aqşa tastap ketse, būl jügirip baryp, şañnyñ arasynan tauyp
alady da, mağan alyp keledi, sol küşikke üiirsip, özime baurai bastağannan
bylai qarai köñilim bir türli jadyrap ketti. Kün saiyn birneşe su maida
aqşa jinap, i̇elu şaqty frankige jetkizsem, beket aulasynyñ iesinen sony
satyp almaqşy boldym. Küşiktiñ mağan üiir i̇ekenin sezgen üi bikesi
kenetten sol küşikke özi qamqorşy bolğansyp şyğa keldi. Al i̇endi men
sizderge aitaiyn, sol titimdei küşik bikeni keremettei jek köretin. Seniñ
jan dünieñ qandai i̇ekenin, seniñ kimdi jaqsy, kimdi jek köretiniñdi
januarlar özderi sezedi. Men jiyrma frankilik altyn aqşamdy işki
beldigime tüiip, jasyryn saqtap jürgenmin, bir küni beketşiniñ özine kelip
bylai dedim:
– Qūrmetti Monso myrza, men jyl boiy aqşa jinap, sizdiñ küşigiñizdi
satyp almaqşy i̇edim. İendigi jağdai mynadai - sol küşik sizdiñ əieliñizge
i̇eşbir qajeti bolmasa da, sony birjola alyp qoimai tūrğanda, küşikti
mağan jiyrma frankige satyñyzşy, mineki alyñyz aqşamdy.
– Qoi, qyzym, kerek i̇emes mağan seniñ jiyrma frankiñ. Qūdai
saqtasyn, kedeilerden aqşa alatyn mağan ne körinipti! İtti ala ber. Al
əielim bajyldaityn bolsa, būl jerden ketip qal.
İt üşin əieli oğan bas saldy deisiñ kelip... Qūdai-ai, aiqailağanda
tura üii örtenip jatyr ma i̇eken dep oilağandaisyn! Sonda ne istedi
deisizder ğoi! Küşiktiñ mağan qarai būrylyp tūrğanyñ körip, özi ondai
jasai almaitynyña közi jetkennen keiin, əiel oğan u berdi. Bişara küşik
meniñ qolymda tūryp öldi. Men özimniñ ūlymdy jerlegendei qaiğyrdym.
Şyrşanyñ tübine aparyp kömip i̇edim, sol jerde tūryp közdiñ jasyn
töktim kelip.
Sonda mağan mynadai oi kelgen: qūdai meni jalğyz i̇etip jaratqan i̇eken,
i̇endi mağan baqytty bolu da joq şyğar, jalğan düniede bir jaqyn adamym
joq, közimen müsirkep i̇endi mağan kim qaraidy deisiñ?! Qysqasy, tüni boiy
men sol jerde, aşyq aspannyñ astynda otyrdym da qoidym, qūdaiğa
jalbaryndym, mağan bir aiauşylyq körsetsip dep. Sodan jolğa şyqqanda
körgenim qoly joq bir bala kele jatyr, jasy ondar şamasynda. "Jabbar
haq meniñ sözimdi i̇estigen i̇eken, dep oiladym men, öitkeni bügin tündegidei
men i̇eş uaqytta dūğa oqyp, tilek tilep körgen i̇emespin. İendi osy
jarymjanğa kömekteseiin, tuğan anasyndai bolaiyn; qaiyrdy birge
sūraiyq, birge jürsek, köbirek jinarmyz; bəlkim, osy üşin men qaiyr
sūrağanda da batylyraq bolarmyn".
Bala alğaşqy künderi riza siiäqty köringen, riza bolmağanda qaitedi:
men barlyq tilegin oryndaimyn, tamaqtyñ təuirin soğan beremin, sonyñ
künine ainalyp kettim; al ol meni qajytty, meili qajyta bersin,
jalğyzdyqtan təuir ğoi. Söitsem, əlgi oñbağan bala meniñ küşik satyp
almaq bolğan jiyrma frankimdi bilip qoiypty da, beldigimdi sögip, altyn
aqşamdy ūrlap əketipti. Oilap qarañyzdarşy, qoly joq, biraq ūry! Zəren
qalai ūşpasyn! Osydan keiin ömirden tipti bezinip kettim. Sodan
tüsingenim: men bireudi jaqsy körsem boldy, dünie dereu teris ainalady!
Bir küni qarasam, Eşel jolynyñ üstinde tauğa qarai örlep bir səndi
küime köterilip barady, üstinde bir boijetken otyr, sondai sūlu tura
Mariiä qyz siiäqty; qasynda jas jigit otyr iə, naq sonyñ özi. Jigit mağan
bir ekiu kümis aqşa tastady da, qasyndağy qyzğa būrylyp:
– Qaraşy, qandai ədemi qyz, - degeni ğoi.
Benasi myrza, jalğyz siz ğana tüsinesiz, osy bir maqtau sözdiñ meni
qandai quantqanyñ, öitkeni būryn i̇eş uaqytta ondai söz i̇estip körgen
i̇emespin-di; jolauşynyñ sol aqşany tastamağany-aq jaqsy i̇edi. Bilmeimin
mağan ne bolğanyñ; sirə, sol söz basymdy ainaldyryp jiberdi-au deimin,
taudyñ jalğyz aiaq jolymen tötelep jügire jöneldim de, əlgi
jolauşylardan köp būryn Eşel qyrqasyna şyğyp kettim, al küime
tauğa əreñ-əreñ köterildi. Men jañağy jigitti tağy bir ret kördim, ol
tañdanyp qaldy, al meniñ quanğanym sondai, jüregim kökiregimnen
şyğyp, ūşyp kete jazdady; men özim tüsinbeimin, sonda meni əlgi jigitke
i̇eliktirgen ne nərse i̇ekenin. Ol meni tanyğan kezde, men tağy da ilgeri qarai
jügire jöneldim, olar aldymyzdağy Qūz qūlama suynyñ qasyna toqtap,
sony qyzyqtar dep oiladym; özim sol jerge jettim de, jol boiyndağy
jañğaq ağaştarynyñ arasyna jasyrynyp otyrdym; əlgi jolauşylar
küimeden şyğyp, meni tağy da körgennen keiin, meniñ jai-küiimdi
sūrastyra bastady, sirə, jağdaiymdy körip, jandary aşyğan bolulary
kerek.
Men sondağy sūlu jigit pen onyñ qaryndasy aitqandai jyly-jyly
sözderdi ömirimde i̇estigen i̇emespin, qyz — sonyñ qaryndasy i̇ekenine meniñ
i̇eşbir kümənim joq. Bükil bir jyl boiy solardy i̇eske alyp jürdim, solar
qaityp keler-au dep ümittendim. Sol bir jolauşy jigitti tağy bir körer
bolsam, sol üşin bükil ömirimdi aiamas i̇edim dep oiladym, mağan ūnağany
sondai i̇edi.
Sodan bylai qarai, Benasi myrzamen tanysqanğa deiin, meniñ ömirimde
basqa i̇eşqandai oqiğa bolğan joq; tipti ədepkide balğa kietin köilegi
qūrğyrdy ölşep körgenim üşin üiinen quyp şyqqan üi bikesin de aiap,
soğan özimşe keşirim jasağanmyn, mine osymen bittim. Şynyñ aitqanda,
sol əiel grafinia bolsa da, sodan artyq i̇ekenimdi özim bilemin, al meniñ
sözime sizder senedi dep oilaimyn.
– Kördiñiz be, Qūdai Tağala qaitkende de sizge jar bolğan ğoi, - degen
Jenesta sol ünsizdikten keiin, - sizdiñ būl jerdegi jağdaiyñyz tamaşa
ğoi, sudağy balyqtai qalqyp jürsiz.
Osy söz aitylğanda qyz dərigerge ystyq alğysqa toly köz janaryn bir
jalt i̇etkizgen.
– Şirkin, men bir baiyp keter me i̇edim keremettei! - dedi ofitser
tebirene söilep.
Bəri de tym-tyrys.
– Siz bir əñgime aitamyn dep i̇ediñiz ğoi, – dedi qyz sybyrlap.
– İə, aitamyn, – dep jauap qatty Jenesta. – Fridland tübindegi
şaiqastyñ qarsañynda, – dedi ol səl kidiristen keiin, – men tapsyrmamen
general Daduge barğanmyn; sodan qaityp kele jatqanda, joldyñ
būrylysynda, imperatormen betpe-bet kezdesip qaldym.
– Sen kapitan Jenestamysyn?
– Dəl solai, sizdiñ joğary mərtebeñiz.
– Mysyrda bolyp pa i̇ediñ?
– Dəl solai, sizdiñ joğary mərtebeñiz.
– Sen būdan bylai būl jolmen jürme, – dedi ol, – anau tūstan būryl,
solğa qarai: diviziiäna būdan əldeqaida tez jetesiñ.
Sizder bilseñizder-au, imperatordyñ sol joly mağan qandai izgilikpen
keñes bergenin, al sonda öziniñ jūmystary basynan asyp jatyr-au, jer
jaiyn şolyp, ūrys dalasymen tanysyp kele jatqan beti. Sizderge osy
oqiğany aityp otyrğan sebebim, ol kisiniñ zerdesi qandai i̇ekenin sizder
bilsin dep otyrmyn, meni de jüzbe-jüz tanitynyñ da i̇eske sala ketu. Myñ
segiz jüz on besinşi jyly men ant berdim. İeger sol kinəm bolmasa, bəlkim,
men qazir polkovnik bolar i̇edim; öitkeni men Burbondarğa opasyzdyq
jasaimyn dep oilağan i̇emespin: ol kezdegi meniñ basty oiym Frantsiiäny
qorğau. İmperator gvardiiäsynyñ granaderler eskadronynda komandirmin;
jaraqatym janyma batyp jürse de, Vaterloo tübindegi şaiqasta
qylyşymdy biraz sermep baqtym.
Al bəri bitkennen keiin men imperatordy Parijge deiin i̇ertip bardym.
Ol Roşforğa23 attanyp ketti, men de sonyñ soñynan kettim, öziniñ
būiryğyna da qarağanym joq. Jolda ketip bara jatqanda əp türli
jağdailar kezdesip qala ma dep, sol kisini qorğap barğanyma quanyşty
i̇edim. Birde seruendep qaitu üşin ol teñizdiñ jağalauyna şyqqan, sonda
men on qadamdai jerde küzette tūrğanmyn. Qasyma taianyp keldi de:
– Qalai, Jenesta, əli tirimiz be? – dedi.
Sol sözinen jüregim i̇ezilip ketti. Öz qūlaqtaryñyzben i̇estigen
bolsañyzdar, sizder de dəl solai qaltyrap keter i̇ediñizder. Ol porttyñ
kiris-şyğys joldaryn küzetip tūrğan qūryp ketkir ağylşyn kemesin
nūsqap:
– Mynağan qaraimyn da, öz gvardiiämnyñ qanyna tūnşyğyp ölmegen
i̇ekenmin dep ökinemin! – dedi.
Dəriger men qyzğa kezek-kezek qarap aldy da, Jenesta sözin qadap
aitty:
– Ol dəl solai dedi. "Sizdiñ öziñizdiñ tura şabuylğa baruyñyzğa jol
bermei, sizdi küimege otyrğyzyp attandyryp jibergen marşaldar sizdiñ
dostaryñyz i̇emes i̇edi!" – dedim men imperatorğa.
– Menimen birge jüriñiz! – dedi ol mağan.– Oiynda biz əli ūtylğan
joqpyz!
– Sizdiñ joğary mərtebeñiz, sizdiñ soñyñyzdan men zor yqylaspen
i̇eremin, biraq būl joly i̇emes, sebebi meniñ qolymda şeşesinen jetim
qalğan jas nəreste bar, men qazir bos i̇emespin.
Jağdai solai boldy, osy Adrienniñ jağdaiyna qarap, men İelena
əulieniñ aralyna bara almai qaldym.
– Tūra tūrşy, men sağan i̇eş uaqytta i̇eşteñe syilap körgen joq
i̇ekenmin, sen közderi köregen, qoldary alağandar qataryna jatpaisyñ ğoi,
myna temeki sauytty alşy, soñğy joryqta janymda bolyp i̇edi. Sonsoñ
öziñ osy Frantsiiäda qal, i̇er jürek adamdar oğan da kerek! Būrynğyşa
qyzmetiñdi atqara ber de, meni ūmytpa. Sen özim Frantsiiädan attanyp bara
jatqanda körgen mysyrlyq jauyngerlerimniñ közi tiri bireui i̇ekensiñ.
Osyny aitty da, şağyn temeki sauytty mağan ūsyndy.
– "Ar-namys pen otan" degen sözderdi büiirine oidyryp jazğyzyp al,
būl sözderde bizdiñ soñğy i̇eki nauqannyñ bükil tarihy bar.
Sol i̇eki arada onyñ qasyna i̇erip jürgen adamdar keldi de, biz i̇erteñgilik
uaqytty tügeldei birge ötkizdik. İmperator jağalauda i̇ersili-qarsyly jür,
öñi öte sabyrly, tek anda-sanda qabağyn tüiip, mañdai terisin jiyryp
alady. Tüske taman kemeniñ kete almaityny belgili boldy. Ağylşyndar
onyñ Roşforda i̇ekenin biledi, demek, ne öz i̇erkiñmen berilip, tūtqynğa tüs,
nemese bükil Frantsiiäny qaitadan kesip öt. Biz qauiptene bastadyq. Uaqyt
ötetin i̇emes. Napoleon i̇eki ottyñ ortasynda qaldy: bir jağynda Burbondar,
olardyñ qolyna tüsse, dereu atyp tastaidy, al i̇ekinşi jağynda
ağylşyndar; olarğa da işi jylymaidy, özderin-özderi masqara qyldy;
özderinen i̇eldik sūrağan jaudy jartasty jalañaş aralda būğaulap tastağan
masqarasyn olar i̇endi juyp-şaia almaidy. Osyndai qarbalastyñ arasynda
nökerleriniñ biri imperatorğa kapitan Doreni tanystyrdy. Būl ony
Amerikağa qaşyryp jiberemin degen teñizşi əskeri bolatyn.
– Kapitan, siz ony qalai istemek i̇ediñiz? – dep sūrady odan imperator.
– Al bylai bolady, sizdiñ joğary mərtebeñiz, – dep jauap qatty
teñizşi, – Siz sauda kemesine otyrasyz, al men öziñizge berilgen adamdarmen
birge, aq jalau köterip brigpen ketemin. Sonsoñ biz ağylşyn kemesine
taianyp baryp, bir büiirden şabuyl jasaimyz da, ony örtep, jaryp
jiberemiz, sol kezde siz qastarynan öte şyğasyz.
– Al biz sizbenen birge ketemiz, – dedim men kapitanğa.
Napoleon bizge qarap tūrdy da:
– Kapitan Dore, siz Frantsiiäğa kerek bolasyz, – dedi.
Napoleonnyñ köñili bosağanyñ men sonda birinşi ret kördim.
Ol bizge qolyn būlğap qoştasty da, öziniñ ornyña qarai ketti. Ol
ağylşyn kemesine taianyp barğanda, men de jönime kettim. Ol öziniñ anyq
ölimge bara jatqanyñ bildi. Ailaq basynda bir jansyz bar i̇eken, sol
imperator osynda dep jaularğa belgi berip qoiypty. Mine, sonda
Napoleon soğys dalasyndağy ədepki ədetimen i̇eñ soñğy amalyn istemek
bolğan jaudyñ qarsy şabuylyn kütpesten, qasqiyp özi jauğa qarsy
barğan. Siz jaña öz basyñyzdyñ qaiğysyn aittyñyz, al sony əulie tūtqan
adamdardyñ aşynuyna teñ keletin ne bar deisiz?!
– Sizdiñ sondağy temeki sauytyñyz qaida? – dep sūrady qyz.
– Grenoblde, men ony qobdişağa salyp saqtap qoidym, – dedi ofitser.
– Siz ədeii baryp köruge rūqsat i̇etiñizşi. Sizde sol kisiniñ qolymen
janasqan zaty bar degenge tipti adamnyñ sengisi kelmeidi, qoly qandai i̇edi,
sūlu ma i̇edi?
– Öte sūlu bolatyn.
– Sol kisiniñ ölgeni ras pa? – dep qyz tağy da sūrady. – Şynyñ
aityñyzşy.
– İə, janym, ol kisi ölgen.
– Myñ segiz jüz on besinşi jyly men titimdei ğana i̇edim, basyndağy
qalpağyn ğana körip qaldym, onyñ üstine sol joly özim Grenobldeti
tobyrdyñ aiaq astynda taptalyp qala jazdağanmyn.
– Kofe tamaşa i̇eken, – dedi Jenesta. – Al, qalai, Adrien, būl jer sağan
ūnai ma? Bizdiñ bikeşke kelip tūrasyñ ba?
Adrien jauap bergen joq, qyzdan qysylatyn siiäqty, sondyqtan oğan
turalap qaramaidy. Dəriger baladan köz almai baqylap otyr, onyñ jan
düniesin tügel körip otyrğan tərizdi.
– Ərine, kelip tūrady, – dep sözge qosyldy Benasi. – Qoi, üige
qaitatyn uaqyt boldy, men bügin salt atpen köp jerdi aralauym kerek.
Men joqta i̇ekeuiñiz Jakotamen uədeni pisiretin bolasyzdar.
– Siz bizdi şyğaryp salmaisyz ba? – dep sūrağan qyzdan Jenesta.
– Şyğaryp salğanda qandai, aitpaqşy, Jakotağa aparyp beretin
keibir zattarym da bar i̇edi-au, – dep jauap qaiyrdy qyz.
Būlar dərigerdiñ üiin betke alyp jürip ketken; sol qonaqtarynyñ
ortasynda tipti köñildenip alğan qyz olardy tau i̇eşkileriniñ sürleuimen
tipti i̇elsiz ien jerler arqyly bastap keledi.
– Ofitser myrza, – dedi bir kezde qyz ün qatyp, – siz öziñiz turaly i̇eş
nərse aitpadyñyz ğoi, soğys kezinde bastan keşken bir oqiğañyz jaiynda
i̇estigim keledi meniñ. Napoleon jaiyndağy əñgimeñiz öte ūnady, biraq
köñilge qaiau salady i̇eken... Aityp jiberiñizşi...
– Bikeş dūrys aitady, – dep qyzdy Benasi qostady. – Jolda bir qyzyq
oqiğany əñgimelep beruiñizge tura keledi. Berezinadağy qyrmanda bolğan
jaittar siiäqty birdeñeni i̇eske tüsiriñizşi.
– İestelik degen mende köp i̇emes, – dedi Jenesta. – Keibireulerdiñ
basynda neşe türli oqiğalar bolady, al men i̇eşbir oqiğanyñ ortasynda i̇er
atanyp körgenim joq. Toqtañyz, iə, birde öte bir qyzyq oqiğanyñ bolğany
bar. Myñ segiz jüz on besinşi jyly, ol kezde bar bolğany kişi leitenant
qanamyn, bükil ūly armiiänyñ qūramynda Austerlitstiñ tübine kelip
qalğanbyz. Ulmdi birden ala qoiğan joqpyz, talai şaiqastardy bastan
ötkizdik, atty əsker jauğa qarsy qatty-qatty şabuyldar jasağan. Men
onda Miurattyñ qol astynda bolatynmyn; ol kisiniñ i̇eşkimge yryq
bermeitini belgili. Nauqannyñ bas kezinde biz menşikti oram-jailary köp
bir jerdi alğanbyz. Bir küni keşke taman meniñ polkym bir əsem qamaldyñ
ainalasyndağy saiabaqqa kelip ornalasqan, iesi jap-jas bir sūlu əiel i̇eken
özi grafinia körinedi; men, əlbette, sol qamaldyñ işine jaiğaspaq oiym
bar, jigitterim men barğanşa tonap əketpesin dep, dereu solai qarai
jöneldim. Qonaq bölmesine kirip barğanda körgenim mynadai jağdai: meniñ
unter-ofitserim, özi keremet bir ūsqynsyz adam, grafiniağa myltyğyn
kezep tūryp, asqan dörekilikpen odan bermesin sūrap tūr; men qylyşymdy
sermep qaldym da, qolyndağy karabinin ūşyryp tüsirdim, myltyğy
atylyp ketti de, oty ainağa baryp tidi; qolymdy qūlaştap alyp,
qylyşty tağy sermedim, jañağy basbūzar jalp i̇etip qūlady. Grafinianyñ
aiqaiy men atylğan myltyqtyñ dausyna onyñ barlyq qyzmetkerleri
jügirisip kelip, meniñ özime jabyla ketkeli tūr.
– Toqtañdar, – dedi sol kezde əiel olarğa nemisşe söilep, – mynau
ofitser meniñ qūtqaruşym.
Sonymen, olar ketip qalsyn... Əiel mağan qol oramal syilady, ədemi
kesteli oramal. Men sony qazir de saqtap jürmin; onyñ aituy boiynşa,
osy oramalmen onyñ oram-jaiyna qaşan kelsem de oryn tabylady i̇eken;
meniñ basyma qandai qiynşylyq tüsse de, özi dos jəne qaryndas retinde,
kömekke keledi i̇eken, qysqasy, öziniñ barlyq əsemdigimen peiil bildirdi. Al
şyndyğynda özi atqan tañdai ajarly, i̇erke mysyqtai qylyqty i̇edi. Birge
otyryp tamaq iştik. Kelesi küni de əieldiñ qylyğynan i̇es-aqylym
qalmady, biraq sol kelesi küni-aq aldyñğy şepke, əli i̇esimde Guntsburgke
qarai ketuim kerek bolğan, oramaldy qaltama salyp, jolğa attanyp kettim.
Soğysqa kirdim, tilegim bireu-aq: "Mağan oq tise i̇eken! Qūdai-ai, qasymnan
qanşama oq zuyldap ötip jatyr, solardyñ bireui darymağany ma mağan?".
Biraq oq büiirime timese i̇eken deimin, ondai bolsa, qamalğa qaityp jolai
almaspyn, dep oilaimyn. Sonda ömirden bezip jürgenim joq, tileitinim oq
qolymnan tise i̇eken, padişamnyñ özi i̇emdep, özi kütip, jazyp alar i̇edi-au,
degen tilek. Söitip, jauğa qarsy jan aiamai-aq ūmtyldym. Ətteñ, ne kerek,
aiqastan aman-sau şyqtym. Sodan əri qarai jürip kettik, uaqyt öte kele
grafinia da ūmyt boldy. Mineki, barlyq əñgimem.
Būlar dərigerdiñ üiine jete bergende, Benasi atyna yrğyp mindi de,
közden taiyp boldy. Ol qaityp oralğanda, Jakota Jenestanyñ ötinişimen
Adriendi birjola bilep alğan-dy. Ol balany Grave myrzanyñ səndi
bölmesine ornalastyryp qoiyp i̇edi, dəriger kelgennen keiin, ony
jinalmaly kereuetpen onyñ öz bölmesinde jatsyn degen tərtip berdi;
sözin kesip aitqandyğy sondai, Jakota bir auyz qarsylyq bildire almağan.
Tüstikten keiin Benasi ofitserdi taty da sendirip aitty: köp ūzamai bala
tez aiyğyp, tyñaiyp ketedi, dedi. Köñili ornyña tüsken Jenesta
Grenoblge qaityp ketken.
Jenesta öziniñ asyrandy balasyn doktor Benasige tapsyrğaly arada
segiz ai ötti. Mineki, jeltoqsannyñ bas kezinde Jenestağa podpolkovnik
atağy berildi de, ol Puate qalasynda ornalasqan polkke baratyn bolyp
būiryq aldy. Öziniñ basqa jaqqa ketetinin Benasige habarlağaly
otyrğanda, onyñ özinen de hat kelip qaldy: dəriger Adrienniñ birjola
aiyğyp ketkenin habarlapty.
"Bala būrynğydan ösip, i̇erjetti, köñil-küii öte jaqsy, – dep jazypty
dosy. – Osy uaqyttyñ işinde ol Biutifeniñ sabaqtaryn jaqsy meñgerdi,
qazir – tamaşa mergen, bizdiñ kontrabandisten bir de kem tüspeidi; ər
nərsege i̇epti, qimyly şiraq, jaiau jüriske de, salt miniske de qajymaidy.
Qazir ony tanymai qalasyñ. On alty jasar balany qazir jiyrmadağy
jigit dersin, al kelgende on i̇ekide ğana siiäqty i̇edi ğoi. Minezi de senimdi,
i̇erkin. Qazirdiñ özinde i̇eresek adamdai, i̇endi bolaşağyn oilastyra
beruiñizge bolady".
"İerteñ Benasige baryp qaitamyn, jigitke i̇endi ne tapsyru jöninde
aqyldasamyn", – dep oilağan Jenesta polk ofitserleri özine arnap
ūiymdastyrğan keşki qonaqasyğa ketti, öitkeni köp ūzamai būl
Grenoblden birjola ketpekşi.
Podpolkovnik qaityp oralğanda, qyzmetkeri oğan arnaiy şabarmanmen
jiberilgen hatty berdi, əkelgen adam jauabyn kütip otyrğanyñ aitty.
Ofitserlerdiñ öz qūrmetine aitylğan tostaryn kötere-kötere, şaraptan
əjeptəuir basy ainalyp tūrğan Jenesta balasynyñ jazuyn tanyğannan
keiin, tağy bir balalyq tilek aitqan bolar dep oilady da, hatty üsteldiñ
üstine tastai salğan, sony tañerteñ şampannyñ buy tarağannan keiin biraq aşty.
"Qymbatty əke-tai!"
"Balam da qulana bastağan i̇eken, — dep oilady Jenesta, kerek jerinde
jaramsaqtanudy da biledi!".
Kenet közine mynadai sözder ūşyrasa ketti:
"Bizdiñ qaiyrymdy dosymyz Benasi qaitys boldy... "
Hat Jenestanyñ qolynan tüsip ketti de, ol əpi qarai köpke deiin oqi
almady.
"Ol kisiniñ ölimi bükil ölkeni qasiretke böledi; bizdiñ özimizge de
kütpegen jağdai boldy, Benasi myrza aldynda ğana cap-cay bolatyn, i̇eş
jerim auyrdy degen joq. Aldyñğy küni, öziniñ ajalyn sezgendei-aq,
barlyq, nauqastardy aralap şyqqan, tipti alystağylaryna da barğan;
kezdesken adamdardyñ barlyğymen i̇emen-jarqyn əñgimelesip, bərine de:
"Qoş bolyñdar ", – depti. Üige, kündegi ədetpen tüstikke qarai, sağat bes
kezinde oraldy. Jakota onyñ betinde qara-küreñ daq bar i̇ekenin
baiqapty; kün salqyndau i̇edi, sondyqtan basyna qan şapşyğan kezde
isteitin būrynğy ədetpen aiağyn jyly suğa saluy kerek i̇edi, sony
istemepti. Qazir ol baiğūs i̇eki kün boiy köz jasyn köl qylyp jylap
otyr: "Aiağyn jyly suğa salyp bulasam ğoi, ol tiri qalatyn i̇edi", – dep
zarlaidy. Benasi myrzanyñ qarny aşyp qalğan i̇eken, jaqsylap tamaq
işti, özi kündegiden öte köñildi körindi. Qaita-qaitsi küledi; ondai
külegeştigin men būryn körgen i̇emen.
– Tüstikten keiin, sağat jetiler kezinde, Son-Loran-de-İonnsin bir
kisi keldi, nauqas adamğa tezirek jetsin depti. Benasi myrza mağan
aitty: "Amal joq, baru kerek, – dedi. Biraq işken tamağym əbden
qorytylğanşa mağan salt jüruge bolmaityn i̇edi, əsirese kün salqyn
kezde, – öite berseñ, ölip ketuiñ de op-oñai ". Degenmen ol ketip qaldy.
Sağat toğyz kezinde poşta tasuşy Gogla bir hat alyp keldi. Jakota sol
küni kir juyp şarşağan i̇eken, jatyp qalğan, – hatty mağan berdi de,
Benasi myrza kelgen soñ kaminge ot jağyp, şai qainatyp berersiñ dep
tapsyrdy; öitkeni men əli de sonyñ bölmesinde kişkentai jinalmaly
kereuette jatatynmyn. Men qonaq bölmedegi şamdy söndirip, joğary
köterildim, söitip qadirli dosymdy özimizdiñ tösek bölmemizde kütpek
boldym.
Hatty kaminniñ üstine qoimas būryn, ol kimnen keldi i̇eken dep,
syrtyndağy ştempeli men jazuyna qaradym. Hat Parijden kelipti,
mağan adresi əieldiñ qolymen jazylğandai körindi. Osynyñ bərin sizge
aityp otyrğan sebebim, bar pəle osy hattan boldy.
Sağat onğa taman at tUiağynyñ tyqyry bilindi de, Benasi myrzanyñ
Nikolge söilegen dausy i̇estildi: "Tün qatty suyq. Men bir türli auyryp
tūrmyn ", – dedi. – "Jakotany ūiataiyn ba?" – dep sūrağan Nikol. "Joq,
ūiatpai-aq qoi". Sonsoñ doktor özimizdiñ bölmege köterildi. "Sizge şai
əzirlep qoidym", – dedim men. "Rahmet, Adrien", – dedi ol sizdiñ öziñizge
tanys ədetimen jymiiä külip. Būl onyñ soñğy ret jymiğan i̇emeurini i̇eken.
Mine ol galstugyn şeşip jatyp, bir türli tamağy qysqandai işarat
bildirdi de: "Bölmeniñ işi qapyryq i̇eken!" dep kresloğa qisaia ketti.
"Qymbatty dos, sizge hat keldi. Alyñyz", – dedim men. Ol hatty alyp,
jazuyna qarady da, jūlyp alğandai: "Qūdai-ai! Ol şynymen şyqqany
ma bostandyqqa!", – dedi. Basyn şalqaityp aldy, i̇eki qoly dirildep
ketti: şyrağdandy üsteldiñ üstine əkelip qoidy da, hatty aşty. Meniñ
tañ qalğanym, Benasi myrza qatty tolqyp ketti, sondyqtan hatty
oqyp bolğanşa men odan köz almai qarap otyrdym. Bir kezde onyñ beti du
i̇ete qaldy da, i̇eñirep jylağan küii sylq i̇etip qūlap ketti. Qymbatty
dosymdy köterip alsam, i̇eki beti dolyryp barady. "Ölip baramyn ", – dedi
de, tynysy tarylyp, özin-özi zordyñ küşimen qimylğa keltirip, tūrmaq
boldy. "Qan şyğaryñyz" – dep dauystady mağan, qolymdy qysyp
jatyp... "Hatty örteñiz, Adrien!" Ol hatty mağan ūsyndy, men aldym
da, otqa tastadym. Jakota men Nikoldi şaqyrdym, dauysymdy Nikol
ğana i̇estip, jügirip keldi; i̇ekeumiz Benasi myrzany köterip, meniñ
kereuetime, meniñ qatqyl matrasymnyñ üstine jatqyzdyq. Būl kezde
bizdiñ qymbatty dosymyz i̇eş nərseni i̇estimei qalğan, közin i̇eptep
aşqanmen, i̇eş nərseni körmeitin. Nikol atqa minip Sorde myrza
atalatyn feldşerge şauyp ketti; bükil selenge dabyl qaqty.
Jūrttyñ bəri dereu tik türegeldi. Sizdiñ dostaryñyz Janve myrza,
Diufo myrza jūrttyñ aldymen jügirip keldi.
Benasi myrza jan tapsyryp jatty, oğan i̇eş nərse isteuge bolmai
qaldy. Borde myrza ökşesine qyzdyryp ot basty, biraq dosymyz
i̇eşqandai tirşilik belgisin bermedi. QUiañnyñ asqynuy men miğa qannyñ
qūiyluy dosymyzdy alyp ketti. Osynyñ bərin təptiştep jazyp
otyrğanym, qymbatty papa-tai, sizdiñ Benasi myrzany qanşalyqty
jaqsy köretiniñizdi bilemin ğoi. Al men üşin būl qandai qaiğy, qandai
jaza! Meniñ sizden keiingi i̇eñ jaqsy köretin kisim osy i̇edi ğoi.
Qaiyrymdy Benasi myrzamen keşkilik əñgimelesip otyrğanda, men özimniñ
litseidegi jattandy sabaqtarymnan əldeqaida köp mağlūmat aluşy
i̇edim.
Kelesi küni i̇erteñgisin ol qaitys boldy degendi i̇estigende, keremettei
oqiğa boldy. Aula men baqtyñ işi halyqqa lyq toldy. Jūrttyñ bəri
i̇eñirep jylap, joqtau aituda; bəri de jūmystaryn tastap kelipti,
Benasi myrzanyñ soñğy ret aitqan sözderin i̇eske alady, özderine
qandailyq kömek körsetkenin aitady; sabyrlyraq adamdar özgeler üşin
söileidi; jūrt topyrlap kelip jatyr, bəri de körgisi keledi.
Habar ainala öñirge tez tarap ketti mañaidağy selenderdiñ bərinen
ağylyp kelip jatqan adamdar; bəriniñ de qabyrğalary qaiysqan:
i̇erkekteri men əielderi, jas qyzdary men jigitteri tügel Tabytty
şirkeuge deiin qauymnyñ i̇eñ qart tört aqsaqaly köterip bardy, al
qaraly şeru birneşe ret toqtap tūrdy, sebebi jolda bes myñdai adam
şoğyrlanyp qalğan i̇edi; jūrttyñ bəri aiqyşty joryq kezindegidei
tizerlep tūr. Halyq şirkeuge syimai ketti. Janaza bastalğanda jūrt
jylauyn toqtatty, şirkeude tylsym tynyştyq ornady, qoñyraudyñ
küñgiri men əndetken dūğanyñ əueni köşeniñ arğy basyna deiin i̇estilip
tūrdy.
Məiitti jaña ziratqa aparatyn uaqyt boldy; al ziratty bükil
selenge arnap, Benasi myrza öziniñ jerinen aşqan-dy, sonda marqūm ol
jerge i̇eñ birinşi bolyp öziniñ jerlenetinin bilmegen bolar; mine, sol kezde
jan-jaqtan jūrttyñ qosyla dauys qylğan zary i̇estildi. Janve myrza
i̇eñiren turyn dūğa oqydy, jūrttyñ bəriniñ közderinen ağylda-tegil jas
sorğalady. Söitip biz ony jer qoinyña berdik. Keşke qarai jūrt
tarqady, bəri de qaiğy-qasiretti arqalap üilerine qaitty.
İerteñine, tañerteñnen bastap, Gondren, Gogla, Biutife, i̇egistik
küzetşisi, tağy basqa köp adam jinalyp, Benasi myrzanyñ denesi
jatqan jerge, biıktigin jiyrma kezdei i̇etip, topyraqtan mūnara
köterdi, i̇endi sonyñ ainalasyn şymmen bekitpek; būl jūmysqa bəri
qatynasady! Mineki, süiikti əke-tai, osy üş künniñ işinde bizde osyndai
oqiğalar boldy. Diufo myrza Benasi myrzanyñ üstelindegi tartpadan
auyzy jelimdelgen ösietin tauyp alypty. Qadirmendi dosymyz onda
öziniñ dünie-mülkin qalai paidalanu jolyn aitsa kerek. Sony i̇estigende,
jūrttyñ qaza qaiğysy men jürek meiiri qosylyp, tağy i̇eljiredi.
Al i̇endi, qymbatty əke-tai, osy hatty sizge alyp baratyn Biutifeni
kütip otyrmyn, i̇endi ne isteuim jönindegi jauabyñyz ben
nūsqaularyñyzdy da osy joly kütemin. Siz öziñiz kelesiz be əlde
Grenobldegi öziñizge baraiyn ba? Siz qalai deseñiz, men solai isteimin,
sizdiñ söziñizden şyqpaitynyma tolyq seniñiz.
Qoş bolyñyz, əke-tai, sizge degen i̇eñ izgi tilekterimdi joldaimyn.
Sizdi jaqsy köretin ūlyñyz Adrien Jenesta!!
– Baru kerek! – dedi Benasi iştei bekinip.
Atyn i̇erttetip alyp, jolğa attandy. Jeltoqsannyñ i̇erteñgi köñilsiz,
būltty küni, būl kezde sūrğylt alakeuim aspandy torlap alady, japyrağy
tüsken jalañaş ağaştar men qabyrğalary dymdanyp, öni qaşqan üijailardy orap alğan syzdy tūmandy jel de seiilte almaidy. Ainala öli
tynyştyq. Öli deitinimiz, ömirdiñ lebi i̇esip tūratyn da tynyştyq bolady
ğoi. Aşyq künderi üp degen dybystan janyñ jaidary tartady, al būltty
küni tabiğat ünsiz ğana i̇emes, tilsiz de. Ağaştarğa jarmasqan tūman birtebirte dymğa ainalyp baryp, közdiñ jasyndai, japyraq boilap, tömen
sorğalaidy. Əlde qaida i̇estilgen dybys auada tūnşyğyp tynady.
Qazanyñ qaiğysy men ölim jaiyndağy oilar boiyn bilep meñdeu
tartqan podpolkovnik Jenestanyñ işki sezimderi ainaladağy köñilsiz
köriniske əbden ündes i̇edi. Anau bir joly, osy añğarmen alğaş ret jürip
ötkendegi i̇este qalğandary men qazirgi körinisti ol i̇eriksiz salystyra
qaraidy onda köktemniñ tamaşa aşyq aspany men qūlpyrğan tabiğat
körinisi jəne qazirgi mynau süreñsizdik: töbeñnen töngen qorğasyndai auyr
aspan, jasyl jeleginen aiyrylyp, jalañaş qalğan jaqpar tasty taular,
i̇eñ bolmasa appaq qar jamylyp tūrsa bir səri-au, qazir ol da joq. Onyñ
üstine, öliktiñ basyna baryp tauap qylatyn adamğa, qai jaqqa qarasa da,
jas qabirdiñ tömpeşigi i̇elesteidi. Tau qyrlarynyñ ər jerinde qaraiyp
şoğyrlanğan şyrşa ağaştary onsyz da jüregi i̇ezilip kele jatqan
ofitserge qai-qaidağy qaiğy-mūñdy i̇eske tüsirip, qalyñdata tüskendei; al
i̇endi aldynda sozylyp jatqan ülken añğardy közben şolyp qarar bolsa,
qazir de bükil kantondy üstinen basyp tūrğan qaiğyny, bir ğana adamnyñ
öliminen keiin qūlazyp qalğan myna öñirdi i̇eriksiz kez aldyna əkeledi.
Köp ūzamai, podpolkovnik köktemde osylai qarai kele jatqanda
toqtap, özi süt işken, tolğan jetim balalardyñ mekeni bolğan i̇eski laşyq
üige taqap keldi. Töbesindegi tūrbadan seldir tütin şyğyp jatqanyñ
körgende, ol tağy da Benasidiñ jūrtqa tigizgen izgi qamqorlyğyn i̇eske
alyp, osy üige kirip şyğyp, marqūm bolğan dosynyñ aruağyna dep, kedei
kempirge sadaqa bermek boldy. Söitti de, atyn ağaşqa bailai salyp, i̇esikti
qaqpastan, kirip bardy.
– Səlamatsyz ba, jeñgei, – dedi ol ainalasyndağy jypyrlağan
balalardyñ ortasynda otqa jylynyp otyrğan əielge. – Tanisyz ba?
– İe, nege tanymaiyn, taqsyr. Köktem kezinde bir kelip, mağan i̇eki ekiu
aqşa syilap i̇ediñiz ğoi.
– İendeşe mynany da alyñyz. Öziñiz ben balalaryñyzğa.
– Mūnyñ alğysyn sizge qalai jetkizemin, taqsyr! Qūdai deniñizge
saulyq bersin!
– Alğysyñyzdy mağan aitpañyz, marqūm bolğan doktor Benasige
aityñyz.
Əiel basyn joğary köterip alyp, Jenestağa qarap:
– Beu, taqsyr-ai, ol öziniñ barlyq dünie-mülkin bizge berip ketkenimen,
biz bərimiz de onyñ mūrageri bolğanymyzben, biz özimizdiñ i̇eñ ülken
bailyğymyzdan aiyrylyp qaldyq qoi; öitkeni ol biz üşin jany qalmai ...
– Qoş bolyñyz, jeñgei, sol kisige dūğa arnañyz, – dedi de, Jenesta,
otyrğan balalardy qamşymen bir-bir sipap ötti.
Balalar men olardyñ noqta anasy ony şyğaryp saldy; ol atyna yrğyp
minip, ilgeri jürip ketti: Mineki, añğarmen jarysa sozylğan joldan bir
sürleu bölinip şyğyp, Qabyrşy qyzdyñ üiine qarai bettedi. Ofitser bir
şoqynyñ basyna köterildi de, üidiñ i̇esik-terezeleri tars bekituli tūrğanyn
körip, köñiline sekem aldy; i̇eki jağyna qatar-qatar terek otyrğyzylğan
ülken jolğa qarai būryla bergende, qarsy aldynan özine tanys jūmysşy
şaldyñ kele jatqanyn kördi, būrynğydai arqasyna artyp alğan
aspaptary joq, kigen kiımi de ilkidegiden təuirirek siiäqty.
– Sau-səlamat boldyñyz ba, Moro atai!
– Öziñizde amansyz ba, taqsyr? Tanydym, tanydym, – dedi ol sol
kidiriñkirep tūryp, – siz marqūm mər myrzanyñ dosy i̇emessiz be? İei,
taqsyr-ai, qūdiretti qūdai ony alğanşa myna men siiäqty sorly
jarymjandy nege almady i̇eken deseñizşi! Menen qandai paida bar? Al ana
kisi bərimizge jūbanyş i̇edi ğoi.
– Qabyrşy qyzdyñ üii nege bekituli tūr i̇eken, bilmediñiz be?
Şal aspanğa bir qarap aldy da:
– Sağat ne boldy, taqsyr? Künniñ közi körinbeidi, – dedi.
– Qazir on.
– İe, olai bolsa, qyz tüski dūğada nemese beiit basynda bolar. Kün
saiyn sonda barady; ol būğan mūra qaldyryp ketti ğoi, bes jüz frankilik
renta men üidiñ ömir boiğy ieligi; biraq oğan būl quanyp jürgen joq, ol
ketkennen beri, turasyn aitqanda, qyzda da i̇es joq.
– Qalai qarai bara jatyrsyz, atai?
– Jaktyñ janazasyna; baiğūs bala mağan jien bolyp keluşi i̇edi. Keşe
tañerteñ qaitys boldy. Özi de auyr nauqas i̇edi ğoi, ony bizdiñ qadirmendi
doktor ğana ūstap tūrdy i̇emes pe. Jastar ğoi, biraq soğan qaramastan, ölip
jatyr, – dedi Moro, əzil-qaljyñyn aralastyryp.
Selenge jaqyndai bergende, qoldarynda kürek-süimenderi bar Gondren
men Gogany körip, Jenesta atynyñ basyn tartty.
– Al, qart jauyngerler, – dedi būl, – basymyz baqytsyzdyqqa duşar
bolyp, odan aiyrylyp qalğan i̇ekenbiz!
– Jeter, jeter, ofitser myrza, – dep tünergen Gogla ony tejep tastady.
– Ony özimiz de bilemiz. Mineki, sonyñ qabyryna dep şym oiyp kelemiz.
– Ol kisi jaiynda aitar əñgime köp i̇edi ğoi, solai i̇emes pe? – dedi
Jenesta.
– İə, i̇eger əskeri jağyn alyp tastasaq, ol bizdiñ añğardyñ Napoleony
i̇edi ğoi, – dep jauap qaitardy Gogla.
Jenesta şirkeu üiine jaqyndap kele bergende, tabaldyryq aldynda
Janvemen söilesip tūrğan Biutife men Adriendi kördi; şamasy, kiure
tüstik dūğany oqyp şyqqan boluy kerek. Ofitser atynan tüsip ülgirgen
joq. Biutife tizgininen ūstai berdi. Al Adrien əkesiniñ moinyña asyla
ketti; balanyñ süikimdi minezi əkesin i̇eljiretip-aq jibergen. Alaida
ofitser syr bildirgen joq, jai ğana til qatty:
– Tüu, özin tipti təuir bop qalypsyn ğoi, Adrien! Qūdai aqyna! Marqūm
dosymyzğa rahmet, nağyz jigit bolyp qalypsyñ! Seniñ ūstazyñdy da
ūmytpaimyn, Biutife.
– Şirkin, polkovnik, – dedi Biutife ağynan jarylyp, – meni öziñizdiñ
polkyñyzğa alsañyz ğoi. Rasym sol, mineki, mər myrza qaitys bolyp
ketti, men qazir özimnen-özim qorqyp jürmin. Ol kisi meniñ soldat
boluymdy sondai qalauşy i̇edi. Sonyñ tilegin oryndaiyqşy. Men turaly
sizge bərin de aitty ğoi, – Mağan janaşyrlyq bildiriñizşi!
– Bolady, dostym! – dedi Jenesta, onyñ qolyn qysyp tūryp. – Oğan
saspa, seni özimniñ polkyma jazdyruğa tyrysaiyn. Jağdai osylai boldy,
kiure myrza.
– Kantonnyñ barlyq tūrğyndary siiäqty, men de qaiğyramyn, biraq
bizdiñ qandailyq orny tolmas qazağa ūşyrağanymyzdy olardan göri men
aiqynyraq tüsinemin. Doktor Benasi şyn mənisinde perişte adam i̇edi. Tek
əiteuir aurudyñ azabyn tartpai ketkeni ğana köñilge jūbanyş. Bizdiñ
bərimiz üşin izgiliktiñ sarqylmas közi bolğan ol kisiniñ ömiriniñ barlyq
tüiinderin jasağan ie öziniñ meiirimdi qolymen şeşip jiberdi ğoi.
– İeger sizge qiyn bolmasa, meni ziratqa i̇ertip baryñyzşy. Qabyrynyñ
basyna baryp tauap i̇etip, baqyldyq aityp qaitsam dep i̇edim.
Jol boiy özara əñgimelesip barğan Jenesta men kiureniñ sonyñan
Biutife men Adrien de i̇erip otyrğan. Būlar selendi kesip ötti, şağyn kölge
qarai bettegende, podpolkovnik arğy jağalauda, taudyñ jartasty
bauraiynda ainalasyn korğanmen qorşap qoiğan əjeptəuir telimdi jerdi
kördi.
– Mine, ziratqa da keldik, – dedi oğan kiure. – Osydan üş aidai būryn
Benasi myrza aitty, şirkeudiñ qasynda zirattyñ bolğany dūrys i̇emes dedi;
sonsoñ zirat tūrğyn üilerden aulağyraq jerde bolğany dūrys deitin
zañğa səikes, osy maqsat üşin öziniñ menşikti jerin qauymğa tartu i̇etip i̇edi;
i̇endi sol arağa birinşi bolyp özi jerlendi. Bügin osy jerge jas öspirim
jigitti de jailastyrdyq. Söitip, biz, bylaişa aitqanda, bir nəbi men bir
səbidi jerleuden bastadyq. Sonda qalai, ölimniñ özi de təbərik bolğany
ma? Bəlkim, myna bizge ğibrat bolsyn dep, künədan pək i̇eki jandy ədeii
şaqyryp alğan bolar; öitkeni onda i̇eñ aldymen jasynda tən azabyn, al
jasamys şağynda jan azabyn köp tartqan adamdar saia tabady degen
sözder bar ğoi. Al mynau kədimgi selendi jerdiñ qarapaiym i̇eskertkişi, biz
osyny sol kisige arnap tūrğyzdyq.
Jenesta biıktigin jiyrma kezdei qylyp topyraqtan üiilgen mūnarany
kördi; əzirge jalañaş, biraq keibir tūstarynda tūrğyndar əkelgen şymnyñ
betki şöptesin qabaty da körinip qalady. Qabyğy arşylmağan şyrşa
dinderinen aiqastyra qağylğan zəulim aiqyştyñ tübinde, tastyñ üstinde
i̇eñirep jylap Qabyrşy qyz otyr; i̇eki betin qoldarymen basyp alğan.
Ofitser aiqyştyñ betinde iri əriptermen oiyp jazylğan myna sözderdi
oqydy:
Jasağan ie, mūnyñ janyñ qabyl al!
Üşbu aiqyştyñ astynda
barşamyzdyñ izgi jandy əkemiz
Benasi myrza damyldap jatyr.
Ruhyna dūğa i̇etiñiz!
Myna jazulardy oilap tapqan siz be əlde...
– Joq, men i̇emespin, būl sözder barlyq jerde halyqtyñ auzynda jür:
mūnda da, tauly kantondarda da, Grenoblde de.
Jenesta ünsiz mülgip qabyrdyñ basynda biraz tūrdy da, sonsoñ qyzdyñ
qasyna jaqyndap kelgen, al qyz mūnyñ kelgenin baiqağan da joq i̇edi,
sondyqtan būl kiurege qarap bylai dedi:
– Zeinetke şyqqannan keiin sizderge kelip ornalasamyn da, özimniñ
qalğan künderimdi osynda aiaqtaimyn.
1832 j. qazan – 1833 j. mausym.