Jergilikti Dəriger

(roman)

Jaralı jürekterge –
tılsım men tınıştıq.
Anama.

I tapay
ÖLKE MEN ADAM
1829 jıldıñ jazğıturğı bir jaydarı küninde jası eluler
şamasındağı kisi Grand-Şartrezge tayau ornalasqan ülken eldi mekenge
qaray bet alıp, örleu jolmen salt kele jattı. Bul meken - tabanı tastaq,
arnası köbinese qurğap qalatın şağın tau özeniniñ añğarında uzınnan
sozılıp jatqan, halqı tığız kantonnıñ1 ortalığı. Qazirde qar suımen
tolısqan özen añğardı boylay burq-sarq ağıp jatır, arnası eki jaqtan
bir-birine qarama-qarsı entelep kelip bettesken qos qırattıñ ortasında
qısılıp qalğan, üsterine jan-jaqtan antalap, Savoyya men Dofineniñ
şıñdarı tönip tur. Eki Morenanıñ tizbek-tizbek jotaları, jalpı
nobayları bir-birine uqsas bolğandarımen, janağı beytanıs kisi ötip bara
jatqan öñirdegidey jerdiñ ala-qulalığın, dəl sol tustağıday kün səulesi
men kölegey köleñkeniñ qubılğan oynaqılığın basqa eşqaydan tabuğa
bolmas edi. Birese añğar alqabı daliyä şalqayıp ketedi de, jıldıñ qay
mezgilinde de tau bulaqtarınan susındağan qunarlı jerdiñ nərli ösimdigi
jap-jasıl kilemdey bolıp közdiñ jauın alıp jatadı; birese aldıñnan su
küşimen jüretin taqtay zauıttarı köldeneñdep şığa keledi de, onıñ ər
jerde jayılıp jatqan jupını qurılıstarı, qabığı arşılğan şırşa
böreneleriniñ qoymaları jalt etip közge şalınadı; jañağı buırqana
sarqırağan özennen burıp əkelip, auqımdı taqtay naualar arqılı ağızıp
qoyğan su şıjımdarı jəne körinedi. Ər jerde şaşırağan laşıq üyler
məueli jemis baqtarına kömilip, eñbekqor kedeyşilik jayındağı oyğa
itermeleydi. Al odan əregirekte balıqtıñ qabırşaqtarı sekildi birbirine qabattasa jabısqan döñgelek qışpen jabılğan qızıl töbeli
şağın üyler uzaq jıldar boyğı eñbektiñ berekeli nətijesin ayğaqtap
turğanday.
Bosağalarınıñ üstine irimşik keptiretin kerme ornatıp qoyğan. Qayda
qarasañ da, dəl İtaliyädağı siyäqtı aula şarbaqtarı men üy qorşauların
jüzim sabaqtarı tumşalap, japıraqtarı malğa jem bolatın kədimgi
jatağan şegirşin butaları orap alğan. Keybir jerlerde tabiğattıñ
təlkegimen tömpe-töbeşikter bir-birine miñgese jaqındap kelgende,
aralarında öndiristik qurılıstarğa da, egistikke de, tipti laşıq üylerge
de orın qalmağan. Tek özen ğana, quldırağan qulama suları sarqırap,
aspanmen talasqan eki granit şoqınıñ arasınan jarıp ötipti. Olardıñ
tas qabırğalarınan joğarı, eki jağınan antalap, biiktigi jüz kezge deyin
baratın qalıñ qarağay men şırşa, samırsın ağaştarı ösken. Dinderi
tüp-tüzu bolıp boy tüzegen bul əsem ağaştar, buta japıraqtarın öz
ıñğayına qaray türlişe jayqaltıp, öne boyları mükpen örnektele
ayşıqtalıp, joldıñ eki jağın tutasa qorşap alğan; olardıñ etek
jağına orala ösken ayuqulaq, şeten, bürgen, itmurın sabaqtarı öz aldına
ədiptelip, qızıldı-jasıldı ər berip tur. Sol butalardıñ balausa jas
iisteri tau gülderiniñ tanaudı şertken aşqıltım juparımen,
joğarıdağı balqarağay, kökterek jəne jasıl şırşa şayırımen aralasa
añqığanda, adamnıñ basın aynaldırıp, kökiregin kernegendey.
Joğarıdağı jartastardıñ ara-arasınan aqşa bulttar jügirip, birese biik
şıñdarın buldırata orap aladı, birese olardı qaytadan jarqırata
jalañaştap körsetedi; endi birde jañağı bulttardıñ seldiregen silemderi
şüykelenip barıp, jaqpar tastarğa özderi urınıp jatadı. Tau işi osılay
sət sayın qubılıp, əp-sətte öñin özgertip bökteri bozara, añğarı ağara,
jazıqtağı kök maysa öziniñ tabiği ərimen qulpıra, qabaqtağı jartas
nayzaday üşkirlene ağaş arasınan sığalağan kün səulesiniñ ıñğayımen
ərqaysısı özderiniñ tür-tüsterin san-saqqa jügirtip oynağanda, osı
körinisterdiñ uzın ırğası dünieniñ bərin jasartıp, jañğırtıp turğan
jıl mezgiliniñ osınau mausımında aynalanı tılsım tınıştıqta
mülgitip, tap-taza kök aspandı kün nurımen tamıljıtıp tur.
Bir sözben aytqanda, bul sonday tamaşa ölke, munıñ atı - Frantsiyä!
Jolauşı, uzın boylı kisi, üstinde kök şuğadan tigilgen muntazday tap-
taza kiimi bar, erteñgisin, sirə, qılşıq jünin dəl sonday qılıp tazartqan,
sauırı jıp-jıltır attıñ üstinde, kədimgi attı əskerdiñ qart
ofitserinşe, qaqqan qazıqtay bolıp tip-tik otır. Tipti əskeri adamdı
aytpay tanıtatınday, moynında qara galstugı, qolında bes sausaqtı
küderi qol qabı, beline baylağan bılğarı qundaqtı pistoletteri, erdiñ
artqı qasına mıqtap baylastırğan qorjını bolmağannıñ özinde de, onıñ
eşnərseni alañ qılmaytın jaybaraqattığı, sonı anıq añğartqanday
qoñırqay öñi, səl ğana qarasan dağı bar, biraq jalpı jamalı tüzu keskini,
şıp-şiraq qimıl-qozğalısı, ötkir köz janarı men mañğaz bas bitimi
osınıñ barlığı onıñ üy işilik beybit tirşilikke oralğanda da qalmaytın
əskeri maşıqtarın anıq tanıtqanday edi. Onıñ ornında basqa adam
bolsa, taulı tabiğattıñ əsem körinisterine tañ-tamaşa qalğan bolar edi;
əsirese sol taular Frantsiyänıñ ülken özen añğarlarımen uştasqan
tustarı onıñ közin qızıqtırmay qoymas edi; biraq Napoleon soğıstarı
tusında talay elderge basıp kirgen frantsuz armiyäsınıñ ofitserine,
ərine, munday körinister tañsıq bolmasa kerek; sondıqtan bul kisi mına
jerlerdegi tabiğat körinisteriniñ aluan türliligine eşbir tañdanbastan,
jay ğana qızıqtap kele jatır.
Sirəğısında, Napoleon soldattıñ jan düniesindegi tañırqau sezimin
birjolata joyıp jibergen boluı kerek. Sol sebepten de bet-ajarınıñ
mızğımas mığımdığına qarap, köldeneñ kisi kim-kimniñ de bir kezderi ulı
imperatordıñ öz zamanıñda şalqıp ötken jeñimpaz tuı astındağı sapta
bolğanıñ ayna-qatesiz añğarar edi. Jolauşı rasında da, qazirgi kezde
neken-sayaq kezdesetin, Napoleon jorıqtarınıñ barlığına qatısa jürip
aman qalğan, oqqağarı bar deytin sarbazdardıñ biri bolatın. Söyte turıp,
ömirinde ayta qalğanday erekşe eşteñe bolğan joq. Kədimgi qatardağı
jauıngerşe qaharmandıqpen soğıstı, imperatordan alıs-jaqın jürip,
kündiz-tüni birdey öziniñ borışın adal orındadı, siltegen qılışı mült
ketken joq, biraq qaruın eşqaşan bekerge de siltemepti. Jağasında
Qurmetti legion ordeniniñ belgisi jarqıraydı; onısı da tegin emes-ti;
öytkeni Məskeu tübindegi şayqastan keyin, bükil polk bolıp, sol küngi
esten ketpes qırqısta bul ordenge layıq adam jalğız osı kisi dep
tanığan-dı.
Bul özi ömirde sirek kezdesetin ustamdı, Uyañ minezdi, jan düniesinde
zəredey jarıqşağı joq, özi jayında bireuge ötiniş aytudı özine qorlıq
sanaytın adamdar qatarına jatadı; sondıqtan da bolar, əskeri atağı da
qızmet etken jıldarına qaray zañ boyınşa ğana, tım bayau joğarılap
otırğan. 1802 jılı leytenant atağın alğan ol eskadron komandirligine
tek 1829 jılı, murtı ağarğan kezde ğana jetti; biraq ömiriniñ minsiz
ötkendigi sonday, onımen kezdesken ərbir adam, meyli general bolsa da,
oğan eriksiz qurmet sezimin bildirer edi; al ondaydı joğarğı jaqtağılar
keşire bermeytin. Onıñ esesine qarapayım soldattar, biri qalmastan, onı
körgende, meyirban ananıñ aldındağı jas baladay izet bildiretin; sebebi
bul olarğa əri qatal, əri qayırımdı minez tanıtuşı edi. Munıñ özi de en
aldımen dəl solar siyäqtı soldat boldı, olardıñ qızıqtı şıjığı men
şıjıqtı qızığı birdey ömirin, kinəlı-kinəsız qılıqtarın jaqsı
biletin, soldattarğa ılği "jigitter" dep söyleytin, jorıq üstinde qala
halqınan atqa jem, özderine azıq alıp jatsa, oğan tıyım salmaytın.
Munıñ jeke ömiri qupiyä küyinde qaldı. Bul, sol kezdegi barlıq
jauıngerler siyäqtı, dünieni oq-dəriniñ tütini arqılı ğana nemese
imperatordıñ bükil Europağa qarsı jürgizgen soğıstarınıñ araarasındağı sirek bolatın talas kezeñderinde ğana kördi. Bul üylenu
jayın eske alıp kördi me eken?
Munday suraqqa eşkim jauap bere almas edi. Ərine, bir qaladan bir
qalağa, bir ölkeden bir ölkege tınımsız auısıp jürgende, polktıñ öz
işinde nemese sonıñ qurmetine uyımdastırılğan toy-dumandarda
əyelderdiñ mısın basıp jürgen kezderi boldı, biraq onıñ anıq-tanığı
eşkimge məlim emes-ti. Ol eşqaşan sopı bolıp köringen joq, eşqanday
jiın-toydan bas tartqan emes, polktıñ dəstürine de kir keltirip körmegen;
al baz bireuler əlde qalay odan mahabbat məselesi jöninde suray qalsa, ol
pəlen dep tis jarmaydı nemese jay qaljıñğa aynaldırıp jiberedi. Keyde
bir ofitser toy qızuı üstinde odan: "Al, siz qalaysız, Jenesta", - dep
turalap kelse, bul: "Kəne, mırzalar, tartıp jibereyik!" - dep jaltara
jauap qaytarar bolar.
Qısqası, Per-Jozef Jenesta mırzanıñ bılayşa aytqanda,
jıltırağı joq özindik bir Bayardınıñ2, boyında eşqanday poetikalıq ta,
eşqanday romantikalıq ta erekşelik joq, meylinşe qarabayır körinetin
kisi edi. Bükil boy-basıña qarap tursañ dəuletti adam tərizdi, al
şındığında bar baylığı jalaqısı bolğanda, bolaşağı zeynetaqısına
ğana baylanıstı edi. Bizdiñ eskadron komandirimiz, ömirdegi
sətsizdikterinen təjiribe men saqtıqtıñ tağılımın alıp şıqqan sauda
salasındağı kəri kökjaldar sekildi, alğan jalaqısın eş uaqıtta tügel
jumsamay, eki jıldıñ aylığın qorlandırıp qoyğan. Karta oyınıñ
unatqan emes, oyınşılardıñ arasında bireu-mireu ketip qalsa nemese
keñesşi kerek bola qalsa, bul özine qatısı joq nərsedey aljayına otıra
beredi. Artıqqa əuestigi joq, al qajettiden qalıs qalmaydı. Üstindegi
mundiri polkınıñ özge ofitserlerine qarağanda köpke deyin tozbaytın.
Öytkeni onıñ ortaq dəuletinen tuındağan uqıptılığı boyına ədet bolıp
siñgen-di. Osığan qarap, onı tartpaq sarañ deyin deseñ, dımın qaldırmay
kartağa utqızıp jibergen nemese basqa bir jolmen taqırğa otırıp qalğan
esalañ jigitke sonşalıqtı jomarttıqpen aqşalığın emirene aşıp
jiberetin minezi bar. Teginde, ol özi de talay mülkin oyınğa salıp joq
qılğan bolar, əyteuir qarız beruge qaşanda əzir turadı; borışqordı
kinəlauğa haqısı joq adamday, qarızıñdı qaytar dep eş uaqıtta eşkimge
eskertken emes. Qaraqan jalğız bastı bolıp, polkta ösken ol üşin armiyä
əuleti, polkı tuğan üyindey bolıp ketkendikten, onıñ ünemşildiginiñ
sebebin eşkim dittep jatqan joq, qayta, jurt sol üşin qurmettep, erteñgi
qartayğan küniniñ qamı bolar dep esirkeytin. Jenesta podpolkovnik
dərejesin aluğa əzirlenip jürgen, sondıqtan jurttıñ bəri: onda
zeynetkerlikke deyin polkovnik atağına jetip alıp, sonsoñ bir jaylı
tükpirge ornalasudan basqa maqsat joq şığar dep oylaytın.
Jas ofitserler ərbir manevrden keyin Jenestanı söz qılğanda, onı
uçilişede alğaşqı nagradanı alğannan keyin, sonı mise tutıp, ar
jağında kədimgi aq borıq bölke nanday tap-taza, biraq dəm-tuzsız küyinde,
eş nərsege əuestigi joq, tek öz jumısın atqarudı ğana biletin qaq-soqsız
momın qasqalar qatarına joritın da, al kisi parqın tanitın suñğılalar
pikiri odan özgeşe bolatın. Onday tomırıq minezdi tuyıq adamdardıñ jay
közqarası nemese işten bulığıp şıqqan bir auız aşı söziniñ özi ar
jağında burqırap jatqan dauıl bar ekenin añğartar edi. Siz bul kisiniñ
sabırlı jüzine qarap tursañız, işinde qazanday qaynağan sezimderin
küşpen buıp, jüreginiñ tereñ tükpirine jasıra biletin qabiletin tüsiner
ediñiz, al onday öner oñayğa tüspeydi, tek soğıstıñ qauip-qateri men
kezdeysoq oqiğalarına des bermeytin tözimdilikpen qalıptasadı. Birde
polkke jañadan kelgen jas jigit, özi Frantsiyänıñ bir nəniniñ balası
bolatın, Jenesta jayında bilgişsip turıp: "odan keremettey müləyim
svyaşennik nemese dünie jüzindegi eñ adal dükenşi şığar edi", - demesi
bar ma.
– Jəne eşkimge jaramsaqtana bilmeytin markiz degendi qosıp
qoyıñız,– dedi jañağı sözdi estip qalğan Jenesta bilgişsingen böspe
baydı oqtı közimen atıp turıp. Otırğandar qarqıldap külip jiberdi:
leytenanttıñ əkesi, əygili alayaq, qay ökimetke bolsa da jağa biletin, tipti
memlekettik töñkerister kezinde de qalqıp betke şığa keletin adam edi,
balası özine uqsap tuıptı. Frantsuz armiyäsında Jenesta siyäqtı adamdar
da kezdesedi: is üstinde olar ulı bolıp körinedi, al odan keyin nağız
qoydan qoñırdıñ özi, ataq-dañqqa umtılmaydı, qauip-qaterdi oylamaydı;
ondaylar adam tabiğatınıñ mümkindiginen əlde qayda jii kezdesedi.
Alayda Jenestanı minsiz adam dep oylasañız, siz qateleser ediñiz. Ol
küdikşil, şırt etpe kisi, talasqanda jeñistik bermeydi, ılği da özinikin
durıs dep özeureydi, tipti qateleskenin de moyındamaydı, al endi bılıqşılıqtarı basınan asadı. Soldat qızmetinen süyegine siñip qalğanı
küşti işkilikke qumarlığı. Saltanattı jağdayda kietin kiimderi men
barlıq belgi-nısandarın tağıp otırğan kezderde ol üstel basınan
mañğazdanıp, qalıñ oyğa batqanday baptana təkapparsıp turar edi.
Joğarğı qauımnıñ jol-joraları men sıpayılıq zañdarıña birsıdırğı
jetik, solardı əskeri ıjdahatpen orındaudı mızğımas nusqauday berik
ustaydı, tabiği aqıl-parasat pen estiyärlıq jön-jobadan da qur alaqan
emes, əskeri taktika men strategiyä, at üstinde semserlesu qağidaları jəne
mal dərigerligi isiniñ jay-japsarı jöninen jap-jaqsı habardar, al biraq
solardıñ esesine jalpı bilim jağı tipti jadağay edi. Onıñ şala-pula
esinde qalğanı Tsezardıñ əlde konsul, əlde Rim imperatorı bolğandığı;
Aleksandr əlde grek, əlde makedoniyälıq: bir təuiri sol ataq-dərejelerdiñ
qaysısına bolsa da dausız köne ketetin. Ol otırğan jerde tarihi nemese
ğılımi taqırıpqa əñgime bola qalsa, ol jeñil ğana izet bildirip, bas
izeumen şekteletin; quddı bir pandıqtıñ biigine şığıp alğan tereñ oylı
ğulamadan kem emes-ti.
1809 jılı 13 mamır küni Napoleon Venanı alğan frantsuz əskerine
arnap ündeu jazğan; sol ündeude: "Avstriyänıñ bekzadaları Medeyäğa uqsap,
özderiniñ balaların öz qoldarımen tunşıqtırdı", - deytin sözder
bolatın; jaña ğana kapitan şenin alğan Jenesta öziniñ mərtebeli əskeri
atağına daq tüsirgisi kelmegendikten, Medeyä degenniñ kim ekenin suray
almaptı. Napoleonnıñ danışpandığına süyengen ol imperatordı
frantsuz əskeri men Avstriyänıñ saray adamdarına arnağan ündeuinde tek
resmi tilde ğana söyleydi degen senimmen Medeyänı əldeqanday bir jeñil
jüristi ertsgertsoginya bolar dep oylap qalğan. Sondıqtan ündeude atı
atalğan Medeyänıñ əskeri önerge bir qatısı bar bolar dep uqqan ol
mademuazel Rakurdıñ "Medeyänı" qaytadan sahnağa şığarğanına deyin
osı oydan qaytpağan. Kapitan jarnamanı oqığannan keyin, mən-jaydı
körşilerinen surap bilip, endi ataqtı aktrisanı mifologiyälıq keyipker
rölinde körmek bolıp, dəl sol keşte Frantsuz komediyäsına attanğan eken.
Alayda, qatardağı soldat kezinde oqıp, jazıp, sanap üyrengen, söytip
sauatın aşuğa tabandılığı jetken ol, kapitan bolğannan keyin, əlbette,
öziniñ bilimin jetildirumen şuğıldanuı qajet ekenin tüsingen. Sondıqtan
ol roman ataulı men jaña kitaptardı qunığa oqıp, solardan alğan azınaulaq bilimdi şeber paydalandı. Öziniñ ustazdarına rizaşılıq
bildirgende, tipti Pigo-Lebrendi3 qorğauğa deyin barıp, onıñ eñbekterin
öte tağılımdı dep, al özin ülken psiholog dep bağalauğa deyin barğan.
Saqtığı men jay tirliktegi aqıl-parasatı arqasında ömirde birde-bir
ağat qadam jasap körmegen osınau ofitser Grenoblden endi ğana şığıp
grand-Şartrezge qaray jol tartıp kele jatqan; sol üşin aldın-ala polk
komandirinen bir aptalıq demalıs surap alğan. Toqtausız uzaq jürermin
dep oylamağan, biraq kezdesken şarualardıñ silteuimen joldan köp adasıp
jürdi de, aqırında bir jerden at şaldırıp, tıñayıp almaq, sodan keyin
ğana saparın jalğastırmaq boldı. Qazirgi qızu nauqan kezinde üy bikesin
kezdestire qoyu kiın bolar dese de, ol aynalası tört burıştala
şarşılanğan qauımğa tiisti alañnıñ ortasında japırayğan, söytse de
kez kelgen jolauşınıñ aldınan aşıq turğan laşıqtardıñ biriniñ
aldına kelip, at basın tiredi. Qauımnıñ ieligindegi bul jer topırağı
əbden taqırlanıp, betki qabatı tap-taza sıpırılğan eken; ər tusta kön
tögetin şuqırlar körinedi. Qabırğaları jarılıp ketken laşıq üylerdi
aynala rauşan gülderi men şırmauıq aralas şalğın şöp ösken. Eki
jerkepeniñ arasında qurap qalğan bir tup qaraqattıñ qurayına eski
şüberekter jayulı tur. Bir quşaq saban üstinde şaljayıp şoşqanıñ
qabanı jatır; Jenestanıñ alğaş körgen tiri jəndigi osı boldı. At
tUyağınıñ tıqırın estigen sarıq qaban bir qors etip, tumsığın köterdi de,
ülken qara mısıqtı ürkitip jiberdi. Töbesine bir buda şöpti qondırıp
alğan şaruanıñ jas qızı körindi, soñınan üstibastarı jalba-julba tört
bala erip keledi, bəriniñ de qimıldarı pısıq, özderi u-şu, közderi jaltjult, öñderi əp-əsem, künge küygen, periştege eliktegen periniñ tentek
balaları dersiñ.
Künniñ közi şaqırayıp tur, sondıqtan bolsa kerek, aua da, mına
jerkepeler de, köñ üyindileri de, mınau ürpekbas balalar da bir türli
tazarıp, türlenip körinetin siyäqtı. Jolauşı bir saptıayaq süt bolmas pa
eken dep suradı. Qız jauap berudiñ ornına qarlıqqan dausımen əlde
kimge ün qattı. Laşıqtıñ tabaldırığınan jasamıs əyel körindi; qız
qolımen kempirdi nusqadı da, özi mal qorağa kirip ketti; Jenesta soğan
qaray jaqındadı, aynalasın qorşap alğan balalardı basıp ketpesin dep,
atınıñ basın tarta ustağan. Ol jañağı ötinişin qaytalap aytıp edi, əyel
ada-küde bas tarttı: may bulğayın dep jinap otırğan sütiniñ qaymağın
kim buza qoysın! Oğan jauap retinde ofitser bul şığındı tiisinşe öteuge
uəde berdi de, atın qaqpanıñ aldındağı baranğa baylay salıp, laşıqtıñ
işine kirdi. Bikeniñ tört balasınıñ türlerine qarağanda, jastarı birdey
siyäqtı; bul əntek oqiğa jolauşını tañ-tamaşa qaldırdı. Şarua əyeldiñ
besinşi ulı jəne bar eken, etegine jabısıp sol jür; şidigen ap-arıq
şiltikke köbirek kütim kerek ekeni körinip tur, demek, şeşesi munı
özgelerden əlde qayda jaqın tartatını da belgili siyäqtı.
Jenesta ot jağılmağan biik qazandıqtıñ qasına jaylasqan, onıñ
joğarı jağındağı sörede əlemiş gipsten jasalğan kişkentay müsin tur:
qolında kötergen səbi bar Aysa. Tamaşa emeurin! Laşıqtıñ edeni
balşıq, ejelgi zamandağı eski ədispen tığızdalğan; tazalap sıpırıp
qoyğanıña qaramastan, ər jeri köpsıp ketken; kədimgi apelsinniñ
qabırşağınday kedir-budır. Qazandıqtıñ qasında ağaş şərkey iluli tur,
işine toltıra tüz salıp qoyıptı; tömende taba men qazan körinedi.
Sırtqı esikke qarama-qarsı kereuet tur, tusına toqıma örnekti kerme
ustalğan. Baltalap qoldan istelgen üş ayaqtı jaydaq orındıqtar, nan
sauıt, su qUyatın ülken ağaş kübi, şelek, süt qUyatın qış qutılar, taqtay
söreniñ üstinde jip iiretin qondırğı, irimşik jayatın birneşe toqıma
jayma, qarayıp ketken qabırğalar, qurt tesken esik, onıñ joğarğı
jağında kişkentay temir torlı közəynek mineki laşıq üydiñ işki körinisi
osı.
Endi biraz zerigip, jer edendi qamşımen urğılap otırğan ofitserdiñ
köz aldında bolğan mınaday bir qızıq oqiğanı bayandayıq. Kempir sarı
qotır şıqqan erketayın ertip, jerqoymanıñ esiginen tömen tüsip ketken
kezde, jañağı tört bala ofitserdi tañırqap bolğannan keyin, aulada jatqan
sarıq şoşqanı qualay bastadı. Burın balalar jay oyın qılıp jüretin
bayğus januar laşıqtıñ tabaldırığına taqay berui muñ eken, balalar
oğan jabıla ketip, jan-jaqtan jumırıqtarımen tömpeştiñ astına aldı.
Sarıq tompañday qaşa jöneldi. Jaudı solay quıp tastağannan keyin
balaqaylar şolannıñ esigin şabuılğa aldı; auzınıñ bosap turğan ilgegi
op-oñay ağıtılıp ketti de, endi olar jemis qoymasına qaray lap berdi;
osığan qızıqtap qarap otırğan Jenesta bir kezde balalardıñ kepken
erikke antalap jatqanıñ kördi. Sol kezde qatqan köndey qurısıp qalğan
kempir qonaqqa dep bir qumıra sütti köterip üyge kire bergen.
– Əy, oñbağandar-ay! - dep baj ete qaldı ol.
Kempir balalardıñ birinen soñ birin şolannan jetektep şığara
bastadı, biraq qoldarındağı örikke tigen joq, tek öziniñ asıl qazınası
turğan qoymanıñ esigin mıqtañqırap bekitti.
– Tüu, tüu, balaqaylar-ay, aqıldı bolsañdarşı. Bağıp jürmeseñ,
bular barlıq örikti bir-aq jep bitirer. Sonday jügirmekter emes pe! - dep
bir qoydı da, Jenestağa qaradı.
Əyel jaydaq orındıqqa kelip otırdı da, sarı qotır balanı özine
qaray jaqındata tartıp, erekşe bir analıq eptilikpen şaşın sulap,
sonsoñ taray bastadı. Al ana törteui, murındarınan soraları aqqan, betauızdarı saltaq-saltaq, biraq densaulıqtarı balğaday, bireui qabırğağa,
bireui kereuetke, bireui narğa süyenip, ün-tünsiz örikterin jep tur,
közderiniñ astımen beytanıs adamğa qulana qarap qoyadı.
– Bul balalar sizdiki me? - dep suradı ofitser kempirden.
– Ğapulıq ötinemin, taqsır, jetimhananiki. Ərqaysısı üşin mağan
ayına üş frank jəne bir qadaq sabın tölep turadı.
– Ne deseñiz de, bəybişe, bular sizge, söz joq, eki ese qımbatqa
şığatın bolar.
– Bizge Benasi mırza da osını aytadı, biraq ta osı bağağa basqalar da
alıp jatqanda, biz qalay qur qalayıq. Balalardı alu op-oñay deysiz be?
Əueli talay tabaldırıqtı tozdırasıñ. Nege deseñiz, bizdiñ olarğa beretin
sütimiz teginge tüsedi, öytkeni biz oğan eşqanday şığın şığarmaymız. Al
endi üş frank degeniñiz, mırza, qıp-qızıl aqşa. Mineki, sonda on bes
frankiñiz əueden jauğan bolıp şığa keledi, al bes qadaq sabınıñız
munıñ sırtında jatır. Al bizdiñ jerde künine on su4 tabudıñ özi
qanşalıqtı qiındıqqa tüsedi deseñizşi!
– Sizdiñ öz jeriñiz bar ma? - dep suradı Jenesta.
– Joq, taqsır. Marqumnıñ tiri kezinde jer bar edi, ol ölgennen soñ
joqşılıq basıp ketti de, satıp jiberuge tura keldi.
– Sonda deymin-au, borışqa kilikpey, jıldıñ ayağına deyin qalay
şığasız? - dep Jenesta tañğaldı. - Siz jañağı aqşağa balalardıñ kirqoñın juasız, olardı asıraysız, kütimi jəne bar.
– Jöni solay-aq, jaqsı mırza, - dep əyel de qostap jatır, sarı
qotırlı səbidiñ basın tarap otırıp. - Jıl ayağına deyin qarızsız
bolmaydı. Sonsoñ, öziñiz körip otırsız, quday da jar boladı. Eki siırım
bar. Jazdıgüni, oraq kezinde, qızımız ekeumiz masaq teremiz, qısta
ormannan şirindi ağaş tasimız, keşkilik jün iiremiz.Tek əyteuir ötken
jılğıday qıstan quday saqtasın de. Diirmenşiden ün alamın dep jetpis
bes frank borıştı boldım. Bir təuiri, diirmenşiniñ özi - Benasi
mırzanıñ jalgeri... Kedeydiñ şın janaşırı dep əne sol Benasi mırzanı
ayt! - Ol əli qarızımdı qaytar dep eşkimnen talap etken emes, bizden de
talap ete qoymas. Qazir bir siır buzauladı, oralımğa kelu oñayıraq
bolar.
Meyirimimen janaşırlıqtı osı şarua kempirden körip otırğan tört
jetimek örikterin jep bolğan. Ögey şeşeleri ofitserden közin almay
əñgimelesip otırğanda, balaları qazday tizilip, jüzimi bar şolannıñ
esigin tağı bir buzıp kiruge ıñğaylanğan. Təttige qumartqan balalıq
nəpsiniñ itermeleui ğoy. Biraq frantsuz soldattarına uqsap basaköktemeydi, nemister sekildi jımısqılap baradı.
– Jügirmekterdi qaraşı əne! Qoyasıñdar ma sender, joq pa?
Kempir ornınan türegelip barıp, işindegi eñ boy şañın ustap aldı da,
alaqanımen bir salıp, esikten əri qaray iterip jiberdi; bala qınq etken
joq, basqaları da jım boldı.
– Sizge qiın-aq eken!
– Joq, taqsır, bular əli jas qoy: örikti körgen soñ qızığıp
turğandarı da. Qaramasañ jep-jep küpti bolıp qaladı.
– Jaqsı köresiz be özderin?
Osı sözderdi estigende, kempir basın köterip aldı da, ofitserge
mısqıldı közben bir qarap jauap qattı:
– Jaqsı körmegende şe? Üşeuin ösirip qaytardım, - dep tağı bir
kürsindi, meniñ qolımda olar altı jasqa deyin ğana boladı.
– Öz balalarıñız bar ma?
– Bərin de jerge berdim.
– Öziñiz qanşağa keldiñiz? - dep suradı Jenesta jañağı saualın juıpşayğan bolıp.
– Otız segizdemin, taqsır. Aldımızdağı İvan küninde küyeuimniñ
qaytqanıña eki jıl boladı.
Əyel, aqır-soñında, sarı qotırlı səbidi kiindirip edi, balaqan soğan
masattanğanday, qabağın tüyip erkelik bildirdi.
– Mına əyeldiñ bar ömiri - jankeştilik pen qıbır-jıbır eñbek eken, dep oyladı Jenesta.
Aysa payğambar düniege kelgen mekendey osı şañıraqtıñ astında
əyel bayğus qıñq dep qınjılmay, asa auır analıq mindetterin atqarıp
jür. Taskereñ meñireulik astında qanday jürekter kömilip qalğan! Qanday
baylıq jəne qanday qayırşılıq! Ağaş şərkey kigen ulılıq pen eskiqusqığa oraulı injildiñ qadirin özgeden göri soldat jaqsı bağalaydı. Key
jerlerde əulielik sözder jazılğan kitaptardı mauıtığa, jibekke, atlasqa
oralıp tüptelgen küyinde, neşe türli tüsinik, anıqtama, qosımşalarımen
qosa-qabat kezdestiresiñ, al mına jerde sol əulielik sözderdiñ nağız töl
ruhı beynelengen. Aysanıñ adam bolğanı sekildi, tastandı balalarğa ana
bolğan, sonsoñ masaq terip, azap tartqan, qarızğa batıp, özin nesibeden
ayırğan; sol analıq borışın orındau jolında qayırşılıq ömir keşip
jürgenin moyındağısı kelmeytin mına əyelge qarap turıp, qudaydıñ
qudiret küşine qalay senbessiñ. Bul əyeldi körgende, mına jalğan düniege
izgilik taratıp jüretin jandar men kök jüzin meken etken ruhtardıñ
arasında əlde qanday bir tuıstıq baylanıs bar ekenin moyındamasqa
bolmas edi; sol sebepten de ofitser oğan qarap turıp tañdana bas
şayqağan.
– Nemene, Benasi mırza jaqsı dəriger me? - dep suradı ol aqırında.
– Onşasın bilmedim, taqsır, biraq əyteuir kedeylerdi tegin emdeydi.
– E, onda təuir adam boldı, - dedi Jenesta oylanıp turıp.
– Təuir bolğanda qanday, taqsır! Mundağı jurttıñ bəri de erteñdi-keş
onıñ esimin duğağa qosıp otıratını tegin emes.
– Mınau sizge, anası, - dep, Jenesta birneşe mayda aqşa usındı. Al
mınau balalarğa, -dep tağı bir ekyu qostı. - Benasi mırzanıñ üyi alıs pa?
- atına mine bergende ol osılay dep tağı suradı.
– Joq-ə, ol ne degeniñiz, köp bolsa bir le5 şığar.
Ofitser əli de keminde eki le jüretin bolarmın degen senimmen ketken.
Alayda köp keşikpey ağaş arasınan şetkeri üyler qarañdap közge şalına
bastadı da, sonsoñ üşkir şoşaq töbeli şirkeudiñ aynalasında
jıpırlağan derevnya üyleri ayqın körindi, şatırdıñ şiferin töbeniñ
burış-burışına şegendep bekitken qañıltır jolaqtarı künge
şağılısıp jarq-jurq etedi. Əldeqanday özindik bir erekşeligi bar
osınday üy töbeleri Savoyyada jii kezdesuşi edi, sirə, sonıñ şekarası da
tayau bolsa kerek. Añğar aumağı bul jerde keñeye tüsipti. Şağın ğana
alqapta, özen boyın jağalay şaşırap jatqan Uyaday üyler jaqsılap
öñdelgen öñirdiñ sənin keltirip-aqtur, aynalanıñ bərin qorşağan tau, tipti
bul jerden jol tauıp şığıp ketuiñ de qiın siyäqtı. Qırattıñ oñtüstik
eteginde jayılıp jatqan selenniñ şet jağındağı şegirşin alleyäsına
jete bergende, Jenesta atınıñ basın tartıp, bir top baladan Benasidiñ
üyin surastırğan. Balalar əueli bir-birine qarasıp, odan keyin beytanıs
kisini közderimen tintip şıqtı, bala degenniñ bir nərseni alğaş körgende
osılay qaraytın ədeti ğoy: qarañızşı, ərqaysısınıñ özinde qanşama
tañdanıs, qandaylıq or aluan oy bar! Səlden keyin özgelerden pısıqtau
jalañayaq bala, ötkir közderi oynaqşıp, balağa tən minezben, ofitserdiñ
sözin sol küyinşe qaytalap:
— Benasi mırzanıñ üyi deysiz be, taqsır? dedi. — Sonsoñ sözin
jalğastırdı:— Men ertip barayın.
Ol attıñ aldına tüsip alıp jürip ketti; jolauşığa jol körsetkendi
maqtanış kördi me, əlde balanıñ elgezektigi me, əlde bəlkim, bala jastağı
qoldı-ayaqtılıqqa jan-tənimen qumar keletin ədetke baqtı ma, kim bilsin.
Jenesta selenniñ bas köşesimen jürip keledi, tastaqtı, buralañı köp, eki
jaqtıñ üyleri entelep turğan köşe, ərkim öz üyin qalay bolsa solay
turğıza salğanı körinip tur. Mına jerde peşi bar qosalqı qurılıs tura
joldıñ ortasına şığıp ketken; əne bir şoşaq töbeli üyşiktiñ büyiri
kese-köldeneñdep, joldı birjola jauıp tastay jazdağan; al odan
əregirekte taudan aqqan jılğa onı jırımdap oyıp ketken. Jenestanıñ
közine tüsken üylerdiñ birqatarı töbesin qarauıtqan juqa taqtaymen,
köpşiligi sabanmen, endi birazı qışpen japqan; al qalğan jeti-segizi
şifer töbeli, ərine, olar kyureniñ, aralıq sudyanıñ jəne jergilikti
bayşikeşterdiñ mekeni bolsa kerek. Bul jer nağız meñireu tükpir eken;
derevnya quddı dünieniñ eñ şetinde turğanday, eşkimmen baylanısı joq,
bərine jat körinetin birdeñe sekildi; onıñ turğındarı da əleumettik
qozğalıs ataulıdan sırt qalğan, onımen tek bolmaşı tindermen, tek
salıq jinauşı arqılı ğana jalğasqan jandar sekildi körinedi.
Jenesta tağı birneşe qadam jürgende, derevnyadan joğarıraq taudıñ
üstinen ötetin keñ
köşeni kördi. Şaması, derevnya eski, jaña bolıp ekige bölinetin tərizdi.
Rasında da, ofitser atınıñ tizginiñ tartınqırap ustağan kezde, jiñişke
qalıstıñ ar jağında irgesin
mıqtap qalağan üyler körindi; töbeleri şetinen jarqırap, eski
derevnyanıñ üstinen qaraydı. Sol jaña üylerden, jağalay jas ağaştar
otırğızılğan köşelerden ən estildi Bul qol öner kəsibimen aynalısatın
adamdardıñ jumıs üstinde qosılıp aytatın öleñi; soğan ilese
şeberhanalardıñ bir-birine ulasqan u-şuı jetti; Bul stanoktardıñ
qumıqqan ızıñı, türpi egeudiñ şiqılı, balğalardıñ tarsılı. Jolauşı
üylerdiñ murjasınan şıqqan seldir tütindi, sonsoñ odan göri qoyuıraq
arbaşılardıñ, temirşilerdiñ, ustalardıñ köriginen burqırağan budaqbudaq ıstı körip keledi. Jolbasşı balağa ergen boyımen derevnyadan
jürip ötkende, Jenesta ər jerde bıtırağan fermalarğa, jaqsılap
öñdelgen egindikke, qatar tizilgen ekpe ağaştarğa qısqası, jer
qırtısınıñ qalıñ qabatında tığılıp qalğan Bri tərizdi bir müyiske tap
boldı; bir qarağanda, jaña selen men onı qorşağan taulardıñ arasında
osınday müyis boladı dep oylauğa əste de qisını joq siyäqtı. Osı tusqa
kelgende balaqay toqtay qalıp:
– Mineki onıñ üyi, - dedi.
Ofitser atınan sekirip tüsti de, şılbırın bilegine silke tastay salıp,
eñbektiñ qay türine de aqı tölenui kerek qoy degen oymen, qaltasınan
birneşe su usaq aqşa alıp, balaqanğa usındı; bala tañdanğannan közin
baqıraytıp turıp aqşanı aldı da, rahmet aytpastan, endi ne bolar eken
degendey, añırıp turıp qaldı.
"Bul ölkede örkeniet əli öristey qoymağan eken, eñbekke qurmet öte
küşti, al qayırşılıq munda əzir kele qoymaptı", - degen oy keldi
Jenestağa. Onı ertip kelgen bala aulanıñ jatağan qorşauına süyenip,
Jenestanıñ artınan añıra qarap tur.
Qaqpanıñ eki jaq jaqtauı men qorşaudıñ arasın jalğastırğan tor
köz taqtaylar qarayıp ketken. Tömengi jağı biteu qaqpanıñ bir kezdegi
qonırqay sırı öşip ketken; qaqpanıñ joğarğı jağına soyauday qılıp
jumır sarı sımnan qatarlap istik qağılıptı. Qaqpanıñ eki jaqtauınıñ
üstinen ayşıq qılıp ornalastırğan bul əlemiş qaqpa jabılğanda
ortadağı soyauları birigip, qarağaydıñ bürşigine uqsap körinedi eken. Köp
jerin mük basqan, qurt jep şurq-şurq tesken, talay zamandar boyı qun
qaqtı bolğan, jauın-şaşın astında turıp, qur süldesi ğana qalğan.
Qulap ketkeli turğan qaqpağa qarap, üy iesiniñ şaruağa qırsızdığın
aytpay-aq biluge bolatın edi; ol, ərine, ofitserge unağan joq: sondıqtan
əlde bir işki oyınan qaytqanday keyippen qabağın tüydi. Biz köbinese özge
kisi turalı özimizge qarap ölşem jasaymız: özimizdegi kemşilikti özgege
keşirimşil kelemiz de, artıqşa dep sanaytın qasietimizdiñ onda joğına
qatal qaraymız. Ofitser Benasidi üy şaruasına uqıptı, mığım adam
retinde körgisi kelgen, al mına üyiniñ qaqpası onıñ mundayğa parıqsız
ekenin tanıtqanday. Öz bası uqıptı, ünemşil soldat Jenesta, qanşama
abayşıl bolğanmen, beytanıs adamnıñ qaqpasına qarap-aq, onıñ ömiri
men minez-qulqı jöninde osılay qorıtındı jasap qoydı. Qaqpa
jartılay aşıq tur qanday beyqamdıq!
Jenesta selolıq jerdiñ sengiştigin paydalanıp, ay-tüyge qaramastan
aulağa turalap kirip bardı; atın şarbaqqa baylay salıp, kürmeuin tartıp
jatqanda, atqoradan jılqınıñ kisinegeni estildi; ofitser de, atı da
moyındarın burıp, sol jaqqa qarağan; atqoranıñ esigi aşılıp,
tabaldırıqtan basında jünnen toqılğan qızıl qalpağı bar jalşı
körindi; basındağısı aumağan frigiylikterdiki siyäqtı, bostandıqtıñ
nısanı bar; bul öñirdegilerdiñ bəri osınday qalpaq kietin körinedi.
Atqoranıñ işi birneşe jılqı siyärlıq ken eken, Jenestanıñ Benasidi
izdep kelip turğanıñ bilgennen keyin, şal süliktey jarağan ayğırğa
süysine qarap turıp, onı qorağa baylauğa ıqılas bildirdi. Ofitser atınıñ
soñınan erip qorağa kirdi de, onıñ işki jay-küyin bildi; işi tap-taza,
jılqılardıñ tösenişi jumsaq, Benasidiñ eki atı da küyli, kütimdi
körindi, kyure minetindey-aq səygülikter eken. Üydiñ işinen baspaldaqqa
qızmetker əyel şıqqan; ol beytanıs kisi özinen mən-jaydı surastırar
dep kütip qalıp edi, biraq ol Benasidiñ üyde joq ekenin jalşıdan estip
bilgen-di.
– Otağası diirmenge ketken, - dedi qart adam, - sol jerden
jolıqtıramın deseñiz, mına
sürleumen jüre beriñiz, kökoraydan ötkende diirmenge barıp bir-aq
tirelesiz.
Jer jayımen tanısqısı kelgen Jenesta Benasidiñ keluin kütpesten,
jolmen diirmenge qaray bettegen. Qırattıñ baurayında şaşırap jatqan
selenniñ şetine şıqqan kezde, onıñ köz aldınan jayılıp jatqan keñ
añğar, sonıñ tösine qadalğan əsem tüymedey diirmen körindi; aytarı joq,
burın-sondı öziniñ köz janarın jaulağan jarqın körinis edi bul.
Taudıñ etegine tayanıp kelgen özen osı tusta jayılıp ketip, şağın
kölge aynalıptı da, onıñ üstinen satılap, bir-birinen boy asıra
köterilgen nayza tas şındar, kün səulesiniñ özgeruine qarap, bireuleri
jarqırap qulpırsa, endi bireuleri qara köleñkede boy tasalap, jasıl
şırşalardıñ arasınan qarauıta moyın sozadı. Solardıñ bir-birimen
jarısa joğarı örlep barıp, əri qaray tömen quldırauına qarağanda, bul
siyäqtı say-sala, añğaralaptar birine-biri jalğasıp kete beretin siyäqtı.
Köldiñ bir urımtal jağasında jañadan ğana boy kötergen diirmen, aynala
qorşağan ağaştardıñ ortasınan orın tepken bir jaylı mekendi közge
elestetkendey. Al özenniñ arğı jağalauında, taudıñ tap etegine jabısa
ornalasıp, qazirgi batar künniñ külgin səulesinde kömeskilene köringen
esik-terezesiz onşaqtı laşıq üyler de Jenestanıñ közinen tıs qalğan
joq. Töbelerine deyin şurq-şurq bolıp tesilgen bul iesiz mekenderdiñ
aynalası jaqsılap öñdelgen egin-jaylar; bau-baqşa, bəri de qazir bos
şabındıqqa aynaldırılğan, solarğa ər tustan arıq tartılıp, özennen
suarılıp turatın siyäqtı, baptaluı Limuzennen bir kem emes.
Osı siyäqtı eski eldi mekenderdiñ tamtığın körgende, köñilimizdiñ
qulazıp, qayau tartatın sebebi nelikten? Ol, söz joq, jutağan eldiñ
jurtında qalğan adam qasiretiniñ köldeneñ közge auır tietindiginen. Eski
zirattı körgende ajaldı oylasaq, iesiz qalğan derevnyanıñ jurtı
tirşiliktiñ auırtpalığın eske tüsiredi; ajal degen erteli-keşti aldıña
keletin tausınşaq kün, al ömirdiñ auırtpalığında şek joq. Mine sol
şeksizdiktiñ qasireti de ölşeusiz. Mına derevnya qanday ğana qasiretten
osılay ien qaldı eken degen kömeski oymen kele jatqan Jenesta tastaq
jolmen diirmenniñ qasına jetti de, esiktiñ aldında, qaptaulı astıq
üstinde otırğan qızmetker jigitten jön suradı.
– Benasi mırza anau jaqqa qaray ketti, - dep jigit jañağıday qulağan
üydi nusqadı.
– Şaması, derevnyanı ört şalğan-au? - dep suradı ofitser.
– Joq, taqsır.
– Endeşe nege bulay bolğan?
– Nege? - deysiz be dep, üyge kirip bara jatqan jigit eki iığın qusırıp
qoydı. - Onı Benasi mırzanıñ özi ayta jatar.
Ofitser arasınan jılğalap özen ağıp jatqan iri qoytastardan
qurastırıp salğan köpirdiñ üstinen ötti de, jañağı qızmetker nusqağan
üydiñ qasına keldi. Laşıqtıñ sabannan japqan töbesi bütin körinedi,
üstin mük basıp ketkenmen əli de mıqtı, esik-terezesi de sırt közge
qalpında siyäqtı. Jenesta baspananıñ işine kirip kelgen boyda, astında
ot janıp jatqan oşaqtıñ qasında, orındıqta otırğan nauqas adamdı
kördi, onıñ qarsı aldında eki tizesin bügip mosqal əyel tur; qasında betin
oşaqqa qaray burğan jəne bir erkek körinedi. Baspana degeni jalğız ğana
bölme, sonıñ sığırayğan kişkentay terezesine kenep ustalıptı. Edeni jer. Üy işindegi mülik ataulıdan közge körinetinderi: bir jaydaq orındıq,
üstel jəne qiralañdağan kereuet. Munday jutañdıqtı, munday kedeylikti
Jenesta burın eş uaqıtta körgen emes; tipti jer üylerde turatın Resey
şarualarınıñ turmısı da buğan uqsamaytın. Üy işiniñ kerek-jarağı
degennen nıspı joq; tipti eñ qarapayım as pisiretin de ıdıs körinbeydi.
Tek itayağı joq demeseñ, nağız atqoradan olay da emes, bulay da emes.
Jaman jəutik tösek-orın men nauqas adamnıñ qabırğadağı şegege iluli
turğan eski-qusqı kiimderi bolmasa, jəne de, işine saban tösep qoyğan
ağaş şarqaydı esepke almasa, bul baspananı da, derevnyanıñ qañırap bos
qalğan özge üyleri siyäqtı, yen qalğan birdeñe eken dep oylauğa bolatın
edi. Jañağı jasamıs şarua əyel eki tizesin bügip jiberip, nauqastıñ eki
ayağın ağaş astauğa quyılğan ılay suğa batıra almay əlek bolıp jatır.
Derevnya adamdarınıñ tomağa tuyıq ömirine üyrenip ketken beyqam kisiler
ayaqtıñ tıqırı men ökşelik temir sıldırın estigende eleñ etip, ottıñ
aldında turğan erkek artına jalt burıldı; onıñ önindegi tañırqağan reñ
kempirdiñ keskininen de bayqaldı.
– Benasi mırza siz bolasız ba dep suraudıñ özi artıq bolar, - dedi
ofitser. - Jolauşı adamdı ayıpqa buyırmañız, taqsır: men sizdi üyiñizde
kütip otıra almadım; sol şıdamsızdıq meni mınaday maydan dalasına
alıp keldi. Alañdamay, şaruañızdı istey beriñiz. Kelgen sebebimdi
qolıñız bosağan soñ aytarmın.
Jenesta üsteldiñ şet jağına kelip, ünsiz otırıp qaldı. Laşıqtıñ
işine kün səulesinen göri oşaqtıñ otınan jarıq köbirek tüsip tur: tau
şındarınan jan-jaqqa şaşırap ketken kün səulesi añğardıñ bul
müyisine eşqaşan tüspeytin türi bar. Şoqtağı şayır siñgen şırşa
butaları şırt-şırt etip mazdap jatır; sonıñ səulesimen ofitser özi
sırın bilsem, qupiyäsın aşsam degen işki oymen ədeyi izdep kelgen
adamınıñ keskinine qadala qarap otır. Al Benasi mırza, jergilikti
dəriger, eki qolın qusırıp, əli türegep tur; ol Jenestanıñ jañağa
sözderin ün-tünsiz tıñdadı da, onıñ tağzımına jauap retinde işarat
bildirgennen keyin, qaytadan nauqasqaqaray burıldı; kelgen ofitserdiñ
özine tesile qarap, qadağalap otırğanıña nazar audarğan joq.
Benasi orta boylı, jauırını jalpaq, keudesi keñ kisi eken. Üstindegi
jasıl sürtügin qausırına kiip, barlıq tüymesin salıp alğanda, ofitser
onıñ dene bitimin anıqtap köre alğan joq; bir orında qalşiıp tur, bükil
tulğası qara köleñkede, sondıqtan bolar, ottıñ səulesi tüsken bası
jarqırap anıq körinedi. Doktordıñ bet əlpeti Satirdı6 közge
elestetkendey: səl ğana taypaqtau kelgen biik mañdayınıñ ər jerinde
buıltığı bar, şıqşıtı şığıñqı, tañqılau murnınıñ qos ayırlanıp
bitken tanauı tapqır oydıñ jitiligin añğartqanday. Qıp-qızıl, etjeñdi
erinderiniñ jiek iinderi ayqın körinedi. İegi kesek, som. Oynaqı qoñır
közderiniñ alası aqıqtay jalt-jult etkende, ar jağınan arını basılğan
asaulıqtıñ nışanı bayqaladı. Bul kezde burıl tartqan qara şaşı, betauzın qos qırtıstap tilgilegen əjim taramdarı, şaşımen birge qırauğa
şaldıqqan qalıñ qastarı, murnınıñ üstinen jürip ötken tamır tinderi,
sarğış betiniñ ər jerinde alaulağan qızıl küreñ daqtar mine osılardıñ
barlığı eludi eñsergen dərigerdiñ jas şaması men onıñ azap-beyneti mol
eñbeginen habar bergendey. Basında kartuzı bar, sondıqtan bas bitiminiñ
qanday ekenin añğaru qiın, biraq ofitserdiñ joramaldauı boyınşa,
kədimgi "isker bas" deytinniñ nağız özi bolsa kerek. Jenesta, bir kezde
Napoleonnıñ izdep tauıp jürgeni siyäqtı, təuekelşil adamdarmen istes
boluğa özi de üyir, jəne de, ülken ister üşin jaralğan adamdardı bet
əlpetine qarap anıqtauğa maşıqtanğan kisi bolğandıqtan, Benasidiñ əzirge
bimağlum ömirinen əldeqanday bir qupiyä sırdı añğarğanday bolıp, onıñ
mınaday özgeşe öñine köz toqtata qarap turıp: "Bul ne ğıp selenniñ
dərigeri küyinde qalıp qoydı eken?" - dep oylağan. Onıñ öñine köz toqtata
qarap otırıp, jalpı bet bitimi özi siyäqtı ne bir qarabayır adamdarğa
uqsas bola tura, öñinde sol sırtqı momaqandıqqa mülde kereğar
əldeqanday kürdeli işki dünieniñ tabı bar ekenin bayqağan Jenesta bir sət
sol doktordıñ ıñğayımen nazarın nauqasqa qaray audarıp edi, munıñ oy
ağımınıñ bağıtı kenetten özgerip sala berdi.
Attı əskerdiñ tis qaqqan sarbazı öziniñ jauıngerlik ömirinde talay
kepterdi körip edi, al biraq mına nauqastıñ öñine közi tüsip ketkende, aza
boyı tik turıp, titirep jüre berdi: kədimgi öliktiñ öñiñdey sup-sur betine
eş uaqıtta aqıl-oydıñ səulesi tüsip körmegendey, ajarında tek tilsiz
qasirettiñ izi ğana qalğan dersiñ; söyleyin dese əli tili şıqpağan, al
ayqaylauğa dərmeni joq quddı səbi balanıñ öñi siyäqtı, qısqası, jan
təsilim aldındağı kəri kretinniñ7 meñireu qalpı. Eskadron komandiriniñ
adam nıspısında əli kezdestire qoymağan jan iesi osı kretin bolatın.
Rasında da, nauqastıñ mıj-mıj bolıp qırtısqan mañday terisin, suğa
qaynatıp pisirgen balıqtıñ közindey battiğan közderin, qorektik
zattardıñ jetispeuinen şaştarı jidip tüsip qalğan jəne eşqanday aqılesti ustap tura almastay sopayğan qauaşaq basın körgende, Jenestanıñ
ornında basqa kim bolsa da, söz joq, mınaday maqulıqtan azarda-bezer
bolıp jirenip qalar edi: ne bitim nobayı durıs jan-januardıñ
tartımdılığı joq, ne aqıl-sanası, ne tüysik-tüsinigi joq, auzınan
eşqanday mağınalı dıbıs şığarıp körmegen, ruhani dünieden eşbir
habarı joq bir maqulıq. Ömir boyı osınday azap şekken bişara jannıñ
sol qasiretten ada bolğalı jatqanıñ körgen adamnıñ oğan ayauşılıq
bildirip müsirkeui tipti mümkin emes siyäqtı; öytkeni munıñ tirşiligin ömir
dep aytuğa auız barmaydı; alayda mına kempir soğan janı qalmay
ayauşılıq bildirip, baltırın sipağanda qattı bəyek bolıp otır; soğan
qarap, mına miğulanı onıñ küyeui eken dep oylap qaluğa bolğanday. Al
doktor Benasi bolsa, ajal auzındağı adamnıñ qimılsız betine, janarı
söngen közine qadala qarap turıp, erekşe eppen qolın ustadı da, tamırın
bastı.
– Bulaudan payda bolmay qaldı, - dep, ol basın şayqadı, - ornına
qaytadan jatqızayıq.
Qausağan qur süyegi qalğan deneni özi köterip aldı da, kereuetke
qaytadan jatqızdı; şaması, jaña ğana ol munı dəl osılay köterip
tüsirgen boluı kerek; suıp bara jatqan ayağın jaylap qana tüzulep qoyıp,
eki qolı men basın eppen jayğastırğanda da, ol kədimgi ananıñ auru
balasın ayalağanıñday qalıp bildirgen.
– Bəri bitti, qazir jan tapsıradı, - dedi Benasi kereuettiñ qasında
turıp. Eki közinen betine jası sorğalağan kempir eki büyirin tayanıp, jan
təsilim üstindegi nauqastan köz almay qaraydı. Jenesta da ünsiz; mına
siyäqtı eşkimge kerek emes sorlınıñ ölimi özine nege sonday qattı əser
etken sebebin özi de bilmeydi. Eşqaşan künniñ közi tüspeytin osınday
tünek añğarlarğa tağdır aydap aparğan mınaday miskinderge körsetiletin
şeksiz ayanış onı da bilep ketken edi. Osınday kretinderi bar
otbasılarda dini ırım-jorağa aynalıp ketken munday sezim asa bir ayaulı
hristiandıq izgilik-meyirimdilikten jəne qoğamdıq tərtip üşin
sonşalıqtı paydalı dini nanımnan, bolaşaqtıñ qayır-jaqsılıqtarı
jayındağı uğım-tüsinikterden bastau aladı, al munın özi bizdi jerjahandağı qasiret-qayğı ataulımen ımıralastıratın birden-bir toqtam.
Məñgilik iman-şapağattan dəmetken ümit janağı beybaqtardıñ tuğantuıstarın da, manayındağı barlıq adamdardı da sol miğula beybaqtarğa
sonşalıqtı janaşır qamqorlıq bildirip, janqiyärlıq jərdem körsetuge
itermeleydi; ol miğulalar əueli olardıñ bul qamqorlığın tüsinbeydi, al
keyinnen mülde umıtıp ketedi. Bul bir ğajayıp tağılımdı dəris! Sonıñ
ıqpalımen közsiz meyirbandıq közsiz qasiretpen qoyan-qoltıq qatar
jüredi, kretinder turatın ölkeniñ adamdarı olardı üy işine qut əkeletin
ırıs köredi. Sol nanımnıñ arqasında qala turmısınıñ jağdayında
tağdırı eki jüzdi, jalğan qamqorşılıqqa, auruhana tərtibine tap bolatın
beybaqtar munda bula ömirdiñ raqatına bölenedi. İzer özeniniñ joğarğı
bastauında öte köp uşırasatın kretinderge aşıq aspannıñ astında, mal
bağudı üyretip, tabın-tabınnıñ soñınan salpaqtatıp qoyadı. Olar
əyteuir bastarı bos, erkindikte ömir keşedi, özderiniñ baqıtsızdığına
töleu bolğanday, azdı-köpti sıy-qurmet köredi.
Əldeqayda aulaqta, bir ırğaqpen oqtın-oqtın derevnya qoñırauı
qañğırlap, dindar adamdarğa özderiniñ bir pirədarı dünie salğanıñ
habarlay bastadı. Quday atınan qağılğan dabıl aynalanı kümbirine
kömip, arasında auıq-auıq tınıp qalıp, sonsoñ laşıq üylerdi qaytadan
kernep ketip, azalı muñın mañayğa tügel taratıp tur. Bir kezde dübirlegen
ayaq tıqırı estildi: ünsiz qozğalıp qalıñ tobır keledi. Səlden keyin
şirkeuden azınap azalı joqtau əni keldi qulaqqa jandı tebirentip, nebir
dinsiz adamdardıñ da jüregin eljiretkendey, adam üniniñ qudiretti üylesim
küşin alıp keledi. Şirkeu sol küşti sezbey ötken maqulıq üşin təuap
qılıp, jasağanğa jalbarınıp qaluğa asıqqanday. Kyure körindi, onıñ
aldında qolına ayqış ustağan qızmetşi, art jağında bürikkişi bar
janazaşı, odan keyin elu şaqtı adam keledi öñkey əyelder, şalkempirler, bala-şağalar: bəri de jamırap duğa oqıp, şirkeu horına
qosıla zarlaydı. Doktor men ofitser bir-birine ünsiz köz tastap, tobırğa
jol bere, keyin şegindi; kelgen jurt birazı aulada tize bügip turıp qalğan.
Svyaşennik eşqaşan künə jasamağan adamzat balasımen qoştasu rəsimine
kirisip, janaza duğasın oqi bastağanda, osınau tobırdağı bet-jüzderi qusqus bolğan dindarlardıñ ajarına iman üyirilip, izgilik payda boldı. Saysay bolıp əjim basqan betterdiñ qırtıs-qırtısına jas sorğaladı; aşıq
aspan astında künge küyip, jel qaqtı bolğan kön terilerge qayğı Uyaladı.
Ərkimniñ öz ırqımen iip eljiregen osınau tuısqandıq sezimde eşqanday
riyälıq joq edi. Qalın qauımda miğula miskinge ayauşılıq bildirmeytin,
oğan auzınan jırıp bir üzim nanıñ tatırmaytın bir jan tabılmastay edi:
ərbir jalañayaq jügirmek onı əkem dep emirengendey, ərbir külegeş qız
anaşım dep ayalağanday edi.
– Ol köz jumdı, – dedi kyure.
Osı bir sözder jurttı selt etkizip qayğığa batırdı. Ər jerden
şırağdan jağıldı. Biraz adamdar tüni boyı məyittiñ qasında küzette
qaluğa ıñğay tanıttı.
Benasi men ofitser sırtqa şıqqan. Bir top şarualar doktordı
toqtatıp aldı.
– Sizdiñ öziñiz araşa tüse almağan bolsañız, doktor mırza, onda
jabbar qudaydıñ öz əmirimen ketken boldı ğoy bul marqum.
– Men qolımnan kelgenniñ bərin istedim, dostar, - dep jauap qattı
doktor.
Doktor soñğı iesi ol düniege ketip, iesiz qalğan derevnyadan şığa
bergende Jenestağa qaray burıldı.
– Jañağı öziñiz estigen sözder men üşin qanday jubanış bolğanıña siz
sene de qoymassız-au. Osıdan on jıl burın bul derevnyanıñ adamdarı
meni urıp öltire jazdap edi, qazir qañırap bos qaldı, ol kezde munda
otızğa tarta otbası bolatın.
Jenestanıñ oğan tañ-tamaşa bolıp qarap qalğanı sonday, doktor
jañağı kirispe sözden keyin, jolşıbay kele jatıp, barlıq tarihın
bayandap ketti.
– Osında kelgen boyda, taqsırım, men bir top miğula adamdardı
kördim, - dep bastadı ol söziñ – artqa burıla, sonau qirağan üylerdiñ
tamtığın nusqap. - Derevnya aynala qorşağan tau jotalarınıñ arasında
qıstırılıp, özenniñ dəl jağasına ornalasqan eken; köktemde qar suı
özenniñ arnasın toltırıp jiberedi, aua degen qapırıq, künniñ nərli
səulesi bul jerge mülde tüspeydi, tau jotalarınıñ uşar basın ğana
jıltıratadı; - demek, tirşiliktiñ bəri jañağı auır indettiñ qozdauına
jol aşıp tur. Meñireu miğulalardıñ nekelesuine zañ tıyım salmaydı,
olardıñ bul jerdegi qorğanışı soqır senim ğana; ol kezde bul men üşin
beymağlum küş. Alğaşqı kezde oğan iştey nəlet aytumen jürdim de, barabara soğan tañırqaytın boldım. Al munıñ atı kretinizmniñ
(miğulalıqtıñ - Red.) Bükil öñirge tarauına jol aşu degen söz ğoy. Olay
bolsa, tən men jannıñ bul indetiñ joyu ölkege zor qızmet körsetu bolıp
tabılmaq; öte şuğıl qajettik, biraq onı jüzege asıramın degen adam
öziniñ basın jutuı haq. Qoğamdıq ortalardıñ qay-qaysısındağıday, bul
jerde de iigilikti is tındıramın degen adam, özgeniñ jeke müddesine
timegenmen, odan əldeqayda qauip tiregi adamdardıñ dini nanımdarına
qol suğatın boladı; al soqır senimge aynalğan dini uğım-tüsinik - adam
sanasına mıqtap siñgen nərse.
Alayda men eş nərseden tayınbadım. Özimdi osı kantonnıñ meri etip
tağayındasa eken dep tilek bildirdim jəne sol tilegime jettim, sonsoñ
prefektiniñ söz jüzindegi qoldauına ie boldım; sodan bir tünde barlıq
nauqastardı, belgili bir tölemaqı berip, Savoyyadağı Egbel deytin jerge
köşirdik: kisi köbeydi, bərine jaqsı kütim uyımdastırıldı. Osınday
adamsüygiştik əreketterim üşin halıq özime öşigip aldı. Kyure mağan
qarsı uağız ayğıp söz söyledi. Miğulalardı alastau qajettigin aytıp,
eldi mekenniñ eñ estiyär adamdarına aytqan sözderim dalağa ketti,
nauqastardı tegin emdegenim de beker bolıp şıqtı, bir küni ormannıñ
şetinde kele jatqanımda oqqa uşa jazdadım.
Men Grenobldegi episkopqa barıp, kyureni almastırudı ötindim. İmam
ağzam ıqılastı ray bildirip, meniñ bastamalarıma qolqabıs tigize alatın
kyureni tañdap aluıma kömektesti: aytqanday-aq, baqıtıma qaray, aspannan
tüskendey bir adal nietti adam tap keldi. Söytip, öz isimdi jalğastıra
berdim. Bir tünde biraz adamdardı köndirip aldım da, tağı bir altı
miğulanı köşirdim. Bul jolı meni qorğauşılar da tabıldı keybireuleri
özimniñ jaqsılıq jasağan adamdarım; sonday-aq qauımdıq keñestiñ
müşeleri. Meñireulerdi asırau isiniñ qanşalıqtı qımbatqa tüsetiniñ,
miğulalardıñ zañsız paydalınıp kelgen jerlerin qauımnıñ qarauına
alıp, jerge zəru şarualarğa berse, onıñ qanşalıqtı tiimdi bolatının
olarğa əbden uğındırdım. Endi baylar da meniñ jağıma şıqtı; biraq
kedeyler, kempirler, balalar jəne birneşe qıñırlar mağan əli de
jauığıp jür. Ökinişke qaray, nauqastardı soñğı jolı da tügel əkete
almadıq. Jañağı öziñiz körgen nauqas ornında joq bolıp şıqtı da, onı
özgelermen birge jöneltudiñ reti kelmedi; söytip, ol erteñine derevnyada
qalğan birden-bir miğula bolıp şıqtı; ras, şala estilerdiñ əli de
birneşe otbası qalğan eken, biraq olar miğulalıq indetine dəl jañağıday
şalınbağan eken. Men bastalğan isti aqırına jetkizeyin degen oymen
özimniñ qızmet kiimimdi kiip, qaqpadan şığa bergenimde əlgi miğulanıñ
dostarı meni basıp ozğan; söytsem, işinde şaldarı, balaları men
əyelderi nauqastıñ laşığınıñ aldına jinalıp tur eken, solar meni
balağattap, bir tobı basıma tas jaudıra bastadı.
Osı qarbalasta men, söz joq, jan-jaqtan jamırap ayqaylağan, birinbiri dürliktirgen ızalı toptıñ qurbanı bolıp ketetin edim, sol
miğulanıñ özi qutqarıp qaldı. Baj etip baqırğan dauısqa jalt qarasam,
laşıqtıñ tabaldırığında beybaqtıñ özi tur; quddı mına esuastardıñ
bastauşısı siyäqtı. Sonıñ qarası köringen boyda-aq ayqay-şu jım
boldı. Men dereu esimdi jiıp, bularğa tiimdi məmle usındım; quday
oñdağanda, jurt tınıştaldı da, men oyımdı tüsindire ayttım.
Jağdaydıñ qiındığı sonday, bəribir jaqtauşılarım meni aşıq qorğay
almaytın edi; qayta, mınau soqır senim bilep, lepirip alğan köpşilik odan
sayın qutırınıp, özderiniñ eñ soñğı kösemin jan sala qorğaştaytın edi;
onı alıp kete almaytınıma közim jetti.
Sonımen, men nauqasqa timeymin dep uəde berdim, üyinde qaldıratın
boldım; biraq bular onımen aralaspaytın boladı, barlıq turğındar
derevnyadan özenniñ arğı betine köşedi de, poselkede jaña üylerge
ornalasadı, biz osılay dep kelistik; olarğa üy salıp berudi men öz
mindetime aldım, ol üşin telim dep jer kesip berdim, bul jumıstarğa
ketken şığındı qauım keyin mağan tügel ötedi. Alayda, taqsırım meniñ,
bul məmle şarualar qojalığına tiimdi bolğanımen, olardıñ qarsılığın
birjola toytaru üşin əli de jartı jıl boyı əure boluıma tura keldi.
Şarualardıñ eski laşıqtarına sonşalıqtı bauır basıp qalğanı tipti
miğa sıymaytın nərse edi. Qarap tursañ, olardıñ üy siyäğı joq, al ərbir
şaruanıñ soğan kindiginen baylanıp qalğanı qaybir bankirdiñ saltanattı
sarayğa qumartqanınan beter edi. Ol nelikten deysiz? Kim bilsin. Bəlkim,
sezim neğurlım az bolsa, solğurlım küşti bolatın şığar. Əlde, bəlkim,
oy eñbegimen mülde aynalıspağan adam mülikke jaqınıraq keletin şığar,
jəne de, mülki neğurlım az bolsa, solğurlım qımbat körinetin de bolar.
Tipti ərilegende, minez jağınan şarua da bir, qamaudağı tutqın da bir... ol
öziniñ işki quatın bostan bosqa şığın qılmaydı, bir ğana zatqa
şoğırlandıradı; sondıqtan onıñ sezimi de tırısqan berik keledi.
Ğapu etiñiz meniñ sözuarlığımdı, meniñ bulay oyımdı sırtqa
şığaruım öte sirek boladı. Jəne de, meni bir jadağay oylarğa əues eken
dep te oylap qalmañız, taqsır. Ne nərsede bolsa da is pen payda qatar
jürui kerek. Ökiniştisi sol, osınau kedey adamdardıñ oy-örisi neğurlım
tar bolsa, olarğa nağız paydalı isti tüsindiru solğurlım qiınğa soğadı.
Sondıqtan da mağan özim bastağan istiñ eñ bolmaşı usaq-tüyekterine deyin
bilip otıru qajet boldı.
Ərkimniñ kökeyinde bir-bir uayım, bəriniki de orındı-aq, dau aytuğa
dətin barmaydı: "Bul qalay boldı, taqsır, üyler əli salınıp bitken joq",
"Jaraydı, deymin men olarğa, üy dayar bolğanda, köşemiz dep sözderiñdi
beriñderşi". Des bergende, sol eteginde qazirgi ien derevnya turğan taudı
tolayımen bizdiñ selenniñ menşigine alıp beruimniñ səti tüsti. Sol taudıñ
jartastarına boylap ösken orman ağaştarınıñ bağası uədeli jer
telimderi men salınatın üylerdiñ qunıñ töleuge emin-erkin jetti, al
üyler tügel salındı. Eñ asau degen otbasılardıñ bireui jaña qonısqa
köşui muñ eken, meniñ qamqorlığımdağı üylerdiñ basqaları da lap berdi.
Osı özgeristen keyin igilikterdiñ körnekiligi sonday, burınğı kün közi
tüspeytin, basqaşa aytqanda, jan jıluı joq derevnyadan ayırılğısı
kelmey jabısqan adamdardıñ özderiniñ de buğan ayqın közderi jetti. Bul
istiñ nətijeli ayaqtaluı, qoğamğa alıp bergen jerlerdiñ memlekettik
keñeste bekitilui meni kantondağı eñ bedeldi adamğa aynaldırdı.
İə, taqsır, osınıñ bəri qanşama maşaqat boldı deseñizşi! Doktor
tura qalıp, eki qolın sermep, qızına söyledi. Osı selennen qanşa barsañ
da tük öndire almaytın prefekturağa deyingi jəne eşbir jan esigine
tumsığın batıra almaytın memlekettik keñeske deyingi qaşıqtıqtıñ
qanday ekenin men ğana bilemin. Al, sayıp kelgende, dep doktor sözin
jalğastıra berdi: quday tapsın dünieniñ kiltin ustap turğan
alpauıttardı: soñdarınan qalmay jürip, əyteuir degenime jettim. Soğan
da təube. Apır-ay, keyde bir qalamıñdı əldeqalay süykey salğannıñ
özinen qanşalıqtı igilikti nətije tuındap jatatınıñ siz bilseñizau!..Kişkentay bolsa da məni zor osı bir isti qolğa alıp, sonı jerine
jetkizgen arada ötken eki jılda burınğı joq-juqana turğandardıñ ər
üyinen keminde eki siır öriske şığatın boldı; memlekettik keñestiñ
kelisimin kütpesten men Şveytsariyädağı, Overna men Limuzendegi siyäqtı
suarma jelisin tartqızdım. Tañ-tamaşa bolğan turğındardıñ köz aldında
aynalanıñ bəri jap-jasıl kögalğa aynaldı, jayılımnıñ otı jaqsarğan
soñ siırlardıñ süti de molaydı.
Bul jeñistiñ jemisi orasan zor boldı. Jer sulandıru jönindegi meniñ
bastamama elikteuşiler köbeydi. Kökoray kögaldardıñ kölemi, maldıñ
sanı, auılşaruaşılıq önimderiniñ tüsimi arttı. Sodan keyin men endi əli
de öñdelip jetpegen osınau bir puşpaqtı odan sayın körkeytip, bilimnen
mülde maqurım qalğan turğındardı ağartu isimen baysaldı türde
şuğıldana bastadım. Kördiñiz be, taqsır, bizdiñ jalğız bastı ağayındar
mıljıñ sözge təuir keledi: bir nərseni surasañ boldı sonıñ jauabın
aytqanda toqtata almaysıñ. Men osı arağa kelgende, añğardıñ boyında
jeti jüzdey turğın bar edi, qazir eki mıñnıñ aynalasında. Jañağı
miğulanıñ oqiğasınan keyin jalpı jurttıñ qurmetine ie boldım.
Kisilermen qarım-qatınasta sıpayı bolğanmen öz tuğırımdı berik
ustaymın, sondıqtan kantondağılar meni mült jibermeytin adam dep
esepteytin boldı. Men jurttıñ senimine ie bolu üşin bərin de istedim,
biraq onımdı eşkimge köz qılıp sezdirgen joqpın. Tek əyteuir özime
tiisti mindetterdiñ bərin, tipti eñ usaq-tüyekke deyin mültiksiz orındap,
jurttıñ qurmetine ie boludı ğana oyladım. Jaña ğana öziñizdiñ köz
aldıñızda jan tapsırğan bayğustı mindetime alamın dep uəde berip edim,
rasında da mağan deyingi qamqorşılarınıñ bərinen artıq janaşırlıq
bildirdim. Onıñ tamağı, kütimi qauımnıñ asırap alğan balasınıñ
dərejesinde boldı. Aqır-ayağıñda turğındar özderiniñ aytqandarına
qarama-qarsı istep jürgen isterimniñ barlığı solardıñ paydasına
şıqqanıñ tüsindi. Biraq degenmen de olarda eski senimniñ jurnaqtarı
saqtalıp qalğan, ol üşin men eşkimdi jazğırmaymın. Men sol
bişaralarğa kömektesu maqsatımen öz aralarındağı estiyär degenderin
özime qaratu üşin miğula töñiregindegi tüysik-tüsinikterdi tügel
paydalanıp baqtım.
– Mineki, biz kelip te qaldıq! - dedi Benasi səl ünsizdikten keyin öz
üyiniñ töbesin közi şalıp. Ol tıñdauşıdan əldeqanday bir maqtau nemese
alğıs estirmin dep kütken joq: öziniñ qızmet babındağı alğaşqı
qiınşılıq kezeñi turalı əñgimelegende, sirə, öziniñ aytqısı kelgen işki
tilegine bağınıp, qoğamnan oqşau jürgen adamdardıñ ondaydı tıñdauğa
əues keletinin sezgen de boluı kerek.
– Taqsır, - dedi ofitser, - men atımdı sizdiñ at qorañızğa qoyıp ketip
edim. Munda ne şaruamen kelgenimdi bilgennen keyin, bul qılığıma
keşirim etersiz dep oylaymın.
– E, iə, ne şaruamen? - dep suradı Benasi, özin mazalağan bir oylardı
serpip tastağanday jəne qasındağı kisiniñ sırttan kelgen jolauşı ekeni
endi ğana esine tüskendey bolıp.
Bul özi minezi aşıq, juğımdı kisi edi, sondıqtan Jenestanı da tanıs
adamday qarsı alğan.
– Taqsır, - dep jauap qattı ofitser, - men Grenobldiñ bir turğınıñ
Grave degen mırzanı siz keremettey emdep şığarıptı da, özine baspana
beripti degen habar estidim. Sonan keyin, sizdiñ marhabatıñızdan ümit etuge
eşqanday negizim bola qoymasa da, bəlkim, meni de emdep şığarar ma eken
degen ümitpen jedeldetip kelip turğan betim edi. Al, şınıñda, men onday
jaqsılığıñızğa turatın şığarmın! Qart sarbaz edim, bir eski jaranıñ
ornı maza bermey jürgeni. Meniñ hal-jayımdı zerttep bilu üşin kem
degende bir apta uaqıt kerek bolar, öytkeni auruımnıñ auıq-auıq
qaytalaytın soqpası bar jəne...
– Nesi bar, taqsır, - dep Benasi onıñ sözin bölip ketti. Grave
mırzanıñ bölmesi sizdiñ quzırıñızda, raqım etiñiz...
Bular üyge kirerde doktor qura quşıp kelip esik aşqan; sonı körip,
Jenesta munı üyinde turatın kisi izdep jür eken-au dep oylap qalğanday
edi.
– Jakota! - dep dauıstadı Benasi. - Kelgen mırza tamaqtı bizben birge
işetin boladı.
– Ğapu etiñiz, taqsır, - dep Jenesta lezde uəj bildirdi, - aldımen aqıpulın kelisip alğanımız durıs bolmas pa edi.
– Qaydağı aqı-pul?
– Meniñ turğanım üşin. Bizdi meni men meniñ atımdı tegin
asıramaytın bolarsız...
– Eger bay bolsañız, - dep jauap qayırdı Benasi, - töley jatarsız; al
eger bay bolmasañız, — onda eşteñe de kerek emes.
– Eşteñe de? Jenesta tağı uəj bildirdi. Bul, meniñ oyımşa,
qımbatıraq bolar. Məsele meniñ bay-kedey boluımda emes
qoy,aytıñızşı, bətir-eke, künine on frankiden tölep tursam, az bolmas pa
eken; emniñ aqısı, əlbette, öz aldına şığar?
– Janım jek köredi, bireuge meymandostıq jasap, onı quanışqa
bölegenim üşin, sodan aqı alu degendi, - dedi doktor qabağın şıtıp. - Al
em jağına keletin bolsaq, öziñiz mağan unaytın bolsañız ğana onı qolğa
alamın. Baylar meniñ uaqıtımdı satıp ala almaydı, ol bizdiñ alqaptıñ
turğındarına tiisti. Mağan ataq-dañq ta, baylıq ta qajet emes, men
nauqastardan maqtau da, alğıs ta talap etpeymin. Sizdiñ mağan töleytin
aqşañız osı jerdegi kedeylerge qajetti dəri-dərmek alu üşin
Grenobldegi dərihana ielerine ketedi.
Qatqıl ünmen, eşbir ökinişsiz aytılğan osı sözderdi estigen adam, dəl
Jenesta siyäqtı: "Mineki, adam dep osını ayt!" - dep oylağan bolar edi.
– Sonımen, demek, taqsır, - ofitser de özine tən birbetkeylikpen
nığızdap söyledi, -künine on frankiden töleytin bolamın, al siz onı
öziñizdiñ qalauıñızben jumsay beriñiz. Söytip, məsele şeşildi, al
qalğanıñ tağı da kelise jatarmız, - osını aytqannan keyin ol doktordıñ
qolın alıp, erekşe bir jürek sezimimen qısıp qoydı. - Men mundağı
özime körsetiletin barlıq kütim üşin künine on ğana frank usınıp
otırsam da, bəribir meniñ qunsız bireu emes ekenimdi öziñiz köre jatarsız.
Benasi özin izgi jandı meyirban etip körsetuge əste de tırıspağan osı
söz sayıstan keyin beyməlim nauqas dərigerdiñ üyine kirip kelse, üydiñ
barlıq usqını aulanıñ saldama qaqpası men üy iesiniñ üstindegi kiimge
uqsap-aq tur eken. Tirşilikke eñ qajetti zattardan basqanıñ bərine
Benasidiñ selqos qaraytını tipti bolmaşı nərselerden de körinip tur. Ol
Jenestanı as üy arqılı ertip jürdi bul ashanağa qaray ötetin eñ töte jol
edi. Eger de işi kədimgi köşedegi dəmhanalardağıday qara-qojalaq as üydi
ıdıs-ayaqtıñ mol jiıntığı körkeytip turğan bolsa, bul kyureniñ burınğı
qızmetkeri Jakotanıñ uqıptılığınıñ arqası edi; doktordıñ üyindegi eñ
mıqtı bilikşi ədette "biz" dep söyleytin osı əyel bolatın. Egerde
kaminniñ üstinde muntazday tap-taza bolıp jılıtqış aspap turatın
bolsa, onıñ sebebi, ərine, Jakotanıñ qıstıgüni jılı jerde jatudı
jaqsı köretindiginen edi; ol sonımen birge, osı aspappen, öziniñ
aytuınşa, eş nərseni oylamaytın otağasınıñ tösegin de jılıtıp
qoyatın; Benasi onı özgege keremettey söleket kemşilik bolıp körinetin
naq osınday qasietteri üşin jaldap alğan bolatın.
Jakota bükil üydi bilegisi keldi, al doktorğa keregi de onıñ barlıq
şaruaşılığın basqaratın dəl osınday adam edi. Ne nərseni de öziniñ
qalauımen satıp alatın da, satatın da, jinaytın da, ayırbastaytıp da,
ornalastıratın da, ornıñ auıstıratın da, buıp-tüyetin de, sonsoñ
qaytadan şeşetin de Jakotanıñ bir özi; üy qojası oğan birde-bir ret
eskertu jasağan emes; sondıqtan üydi, atqoranı, jalşını, as üydi, baqtı
jəne üy qojasınıñ özin-öz bildigimen basqaradı. Tösek-orındı auıstıra
ma, kir jua ma, azıq-tülik aldıra ma bərin öz qalauımen isteydi. Şoşqa
satıp alıp, onı soyğızatın da, bağbanğa ursatın da, səskelik pen tüstikke
ne berudi şeşetin de özi; uradan üydiñ töbesine deyin, sonsoñ töbeden urağa
qaray jügiredi de jüredi, oyına kelgen qanday tərtipti ornatsa da, eşkim
eşqanday qarsılıq körsetpeydi. Benasi oğan tek eki türli ğana şart
qoyğan: tüski tamaq sağat altıda dayın bolsın jəne aylıq şığın pəlen
somadan aspasın. Jurttıñ bəri özine bağınıp turatın əyel ünemi əndetip
öleñ aytıp jüredi ğoy Jakota da solay: basqıştan satılap jügirip
jürgende, birese bulbulday sayraydı, birese saqıldap küledi, birese
öleñdi aqırın ıñıldap aytadı, birese şırqap saladı, sonsoñqaytadan
ıñıldaydı. Boy-bası öte taza jüredi, sondıqtan, üydi de taza ustaydı.
"Meniñ talğamımnıñ osınday bolğanı qanday jaqsı, əytpese Benasi
mırzanıñ jağdayı müşkil bolar edi, - dep qoyadı özi, -bul bayğustın küy
tañdamaytındığı ğoy, qurdıñ eti dep kapusta berseñ, sonı bayqamaydı,
jey beredi; men bolmasam, Benasi mırza apta boyı köylegin auıstırmay
kiip jürer edi". Jakota kir juuğa bir qajımaydı, jarqıratıp jihaz
tazalaudı onıñ tua bitken mamandığı dersin; tazalıqtı ol janıñday
jaqsı köredi, - kədimgi şirkeudegidey, minsiz, jarqırağan, adamnıñ janıñ
jadıratatın tazalıqtı. Lac ataulımen arpalısa alısadı, bir tınım
almastan, köringen jerdiñ tozanıñqağadı, kir juadı, kir ötekteydi.
Auladağı qaqpanıñ qausap turğanı janıña batıp, tınıştıq bermeydi.
On jıl boyı ər aydıñ basında Benasi mırzadan jalınıp-jalbarınıp
jaña qaqpa jasatamın, üydiñ qabırğaların boyatamın, bərin de
"abattandıramın" degen uədesin qoymay jürip aluşı edi; sol sözin osı
künge deyin orındağan joq. Sondıqtan üy qojasınıñ beyqamdığına
renişin ılği da maqtau sözimen ayaqtay kelip, ünemi bir tüyinmen
ayaqtaytın:
– Aqımaq dep ayta almaysıñ, ol bizdiñ ölkede keremettey ister
tıñdırdı. Söyte turıp, keyde aqımaq ta boladı; aqımaqtığı sonday,
keyde tipti jas baladay bərin de alaqanıña salıp beruge tura keledi!
Jakota bul üydi dəl öz üyindey jaqsı köredi; aytarı joq, jiırma eki
jıl turğanda, munday aldanışqa haqısı da bar edi. Benasi osında kelgen
bette, qaytıs bolğan kyureniñ üyi satıladı degendi estidi de, sonıñ bərin:
üyin, jerin, jihazın, ıdıs-ayağın, şarabın, tauıqtarın, eskiden kele
jatqan müsindi qabırğa sağatın, atı men qızmetker əyelin qosa tügelimen
satıp aladı.
Aspazşı ataulınıñ ülgili ökili Jakotanıñ şiedey dop-döñgelek
qızıl mörleri bar qara sisadan tikken köylegi tıp-tığız tolıq denesin
tırsita kerip, bar müşesin bederlep körsetkende, osı qazir-aq tırs etip
jarılıp keterdey əser qaldıradı. Basındağı aynalasın bürmelegen
appaq qarday döñgelek şepşigi buğağı salbırağan sürensiz bet-ajarın
odan sayın bozartıp körsetedi. Qimılı şiraq alasa boylı juan əyel
bırtiğan etti sausaqtarınıñ qimılına köz ilestirmey jumıs istep turıp,
qattı dauıstap söylegende, auzına tınım bolmaydı. Eger ol bir ğana sət
ünsiz qalıp, aljapqışınıñ etek jağın üşküldep büktey bastasa, üy
qojası men qızmetkerdiñ bireuin uzaq uaqıt qazbalaydı eken dey ber.
Jakota, ərine, koroldiktegi eñ baqıttı aspazşı boldı. Onıñ basındağı
baqıttı bul dünieniñ bar jaqsılığımen qosa tolıqtay tüssek, onıñ
danqoylığın bılay dep tolıq qanağattandırğan bolar edik: bükil eldi
meken onı mer menen eginjay küzetşisiniñ eki ortasındağı bir aralıq
bilik dep tanidı.
Ac üyden üy iesi eşkimdi kezdestire almadı.
– Bular qayda joğalıp ketken? - dedi ol - Sizdi bul jerge alıp kelgenim
üşin ğapu etiñiz, - dep endi Jenestağa qaray burıldı. Ülken esikke baqtan
kiredi, al men qonaqtardı bulay qabıldap körgen joq edim, biraq... Jakota!
Mınaday lepti ayqayğa üy jaqtan əyel dausı ün qattı. Sol eki arada
Jakotanıñ özi şabuılğa şığıp, Benasidi şaqırdı da, bul dereu solay
qaray jöneldi.
– Ədemi-aqsız, taqsır! Bul sizge uqsaydı! Tüstikke qonaqtardı
topırlatıp şaqırasız, biraq mağan eskertpeysiz; "Jakota" dep bir
ayqaylasam boldı, bəri de dap-dayın bola qaladı dep oylaysız ğoy! Mına
mırzañızdı as üyde qabıldamaq pa ediñiz? Zaldı aşıp, ottı tamızıp
jiberuge bolmadı ma? Nikol sol jaqta, ol bərin tındırar edi. Al endi
barıñız da, qonaqpen birge baqta seruendey turıñızdar. Sonıñ köñilin
aulañız; ədemi baq degennen tüysigi bar adam bolsa, marqum kyure
mırzanıñ grab alleyäsına aparıp körsetiñiz, söytkenşe bolmay, men de
bərin əzir etermin tüstikti de, dastarqandı da, zaldı da.
– Öte jaqsı! Aytpaqşı, Jakota, Benasi sözin əri qaray jalğastırdı,
mına mırza bizdiñ üyde tura turadı. Grave mırzanıñ bölmesine kirip
şığudı umıtpa. Tösek-ornıñ jañğırt jəne sonsoñ...
– Siz endi tösek-orınmen aynalıspaq pa ediñiz, ə? - dep Jakota sözdi
ilip əketti. – Onıñ qonalqağa ne kerek ekenin men biletin şığarmın. Al
öziñiz jıl boyı Grave mırzanıñ bölmesine bir ret te bas suqqan joqsız
ğoy. Onı qaraudıñ tük qajeti joq, bəri tap-taza, aynaday jarqırap tur.
Söytip, endi ana mırza bizdiñ üyde turadı eken ğoy? - dedi ol endi
jumsarıñqırap.
– İə.
– Qanşağa?
– Endi onı bile almadım. Onda senin ne şaruañ bar?
– Qalayşa şaruam bolmaydı, taqsır? Bərekeldi, "onda senin ne şaruan
bar?" Mınau bir jañalıq eken.. Al azıq-tülik şe, ə?
Uaqıt basqa bolsa, osı siyäqtı sözderdiñ tasqınıñ üy iesiniñ basına
toğıtıp, özine senbeytinin qosa aytar edi, bul jolı osımen toqtaldı da,
Jakota endi soñına erip, as üyge bardı. Jañadan bir masıl keldi dep
oylap, endi Jenestanı körgenşe asığıp kelip edi, sonı körgen boyda-aq
əyel jaramsaqtanıp tizesin büge qalıp, basınan ayağınan deyin qarap
şıqtı. Bul sətte ofitserdiñ öñi tunjırap, özi oyğa batıp turğan,
sondıqtan ajarı suıqtau edi. Qızmetker əyel men üy iesiniñ əñgimesinen
ol Benasidiñ özi ınjıqtau-au degen oy tüyip, soğan renjip turğan; öytkeni
ol doktordıñ osınau şağın ölkeni miğulalıqtıñ pəlesinen qutqaru
jönindegi tabandılığına tañğalıp, ol jöninde özinde qalıptasqan
joğarı pikir endi tömendep qalıp tur edi.
– Mınau bədik mağan unamaydı! - dep Jakota öz betinşe kübir etti.
– Eger siz şarşamağan bolsañız, taqsır, - dedi doktor öziniñ beyməlim
nauqasına, - tüski tamaqqa deyin baqta seruendey turayıq.
– Əlbette, - dedi ofitser.
Bular ashanağa qaray ötti de, odan əri baspaldaqtıñ qasındağı
ashananı zaldan bölip turğan auız üy arqılı baqqa şıqtı. Auız üydiñ
şınılağan ülken esiginen əri üydiñ qarsı betin körkeytip turğan biik tas
baspaldaq jəne bar eken. Aumağı birdey tört şarşığa bölinip,
aralarınan tartılğan tüp-tüzu jiñişke joldardıñ eki jağına şəmşit
ağaştarı egilgen baqtıñ arğı basında qızıl qayıñ toğayı jayqalıp tur;
Burınğı iesiniñ quanışı da sol bolsa kerek. Ofitser ər jerin şurq-şurq
etip qurt tesken uzınşa orındıqqa otıra ketti; aynalasın jüzim
qozaları orap tastağan sayalı oram-jayğa, qatar tizip otırğızılğan jemis
ağaştarına, baqşa ösimdikteriniñ qırqalarına köz de salğan joq; munıñ
barlığınıñ janaşır kütuşisi marqum kyureniñ dəstürlerine adal Jakota
bolatın: öytkeni Benasi baqqa mülde selqos qaraytın körinedi.
Ofitser öristep kele jatqan qısır əñgimeni kilt toqtattı da, doktorğa
saual berdi:
– Taqsır, on jıldıñ işinde mına añğardıñ halqın qalayşa üş ese
arttıra aldıñız? Siz kelmey turğanda bul jerde jeti jüz adam bolğan
eken, al qazir, öziñiz aytqanday, eki mıñnan asıptı.
– Bul jaydı buğan deyin menen eşkim surağan joq edi, - dedi doktor. Bizdiñ ien qalğan bul tükpirdi güldenteyin degen maqsattı aldıma qoysam
da, qazirgi jumısımnıñ köptiginen bul jaydı oylastıra qoymappın; özim
qayır surağan monah sekildi bolıp jürip, bılayşa aytqanda "baltanıñ
sabınan bal tamızğanday" qılıp, men osığan qalay jettim. Men özim
emdep, jazıp alğan Grave mırza, bizdiñ jarılqauşımız, menimen birge
tau aralap, meniñ eñbegimniñ jemisin körip jürgende, teoriyä jağın
oylastırğan emes.
Bir sətke ünsizdik ornadı, Benasi qonağına nazar audarmastan, tereñ
oyğa ketti, al ofitser odan köz almay, qadala qarap, sonıñ sırın bilgisi
keledi.
– Bul qalay boldı dep suraysız ğoy, qayırımdı taqsır? - dep doktor
əñgimesin jalğastırdı. Özinen-özi bolğan is; sonsoñ bizdiñ özimiz qoldan
jasaytın qajettilikter men olardı qanağattandırudıñ arasındağı
əleumettik tartılıs zañı boyınşa. Barlıq istiñ tüyini osında.
Qajettikteri joq halıq kedeylikke duşar. Men osında auısqanda selende
jüz otız şarua qojalığı bar eken, al añğardağı jalpı sanı eki jüz
qojalıq şamasında. Jergilikti ökimet degenimizdiñ quramı sol jalpı
jutañdıqqa sayma-say: sauatsız mer, onıñ kömekşisi - qauımnan aulaq bir
jerde tura tım jalger, al aralıq sot jalaqımen qalt-qult kün köretin
kedey mundar, ol azamattıñ hal-ahualınıñ aktilerin jürgizudi istiñ mənjayın bilmeytin hatşığa tapsırıp qoyıptı. Jetpiske kelgen eken,
ornına iis almas nadan vikariy kelipti. Ölkeni basqaratın qoğamnıñ
betke şığarları mine osılar. Mınaday tamaşa tabiğattıñ ayasında
tirşilik etken halıq belşesinen batpaqqa batıp otır; kün köristeri
kartop pen süt; mañaydağı körşilerge nemese Grenoblge şığarıp
satatındarı irimşik qana, sodan azdağan payda tabatın siyäqtı. Səl
auqattıları, azdap qayrat körsetetinderi zığır egedi eken, olar tügeldey
selenniñ öz tutınımına ketedi; keyde arpa nemese sulı egetin bolğan; al
biday degendi köz de körmeydi.
Bizdiñ ölkede önerkəsippen aynalısatın jalğız adam mer bolatın;
qarauında ağaş kesip, taqtay tiletin kəsipşiligi bar, ağaş kesetin
alandardı sutegin satıp aladı da, bölşektep ağaş saudasın jürgizedi.
Jol degen atımen joq, sondıqtan kesilgen börenelerdi jazdıñ künderi
itşilep jermen süyretedi, şınjırdıñ bir basına şotayaq istik temir
bekitedi de, onı börenege qadaydı, al ekinşi basın attıñ tertesine
baylaydı. Grenoblge baru üşin attısı da, jayauı da joğarı örlep, keñ
sürleumen ketedi; al tömengi añğar boyınan eşkim ayaq attap basa almaydı.
Osı aradan bizdiñ kantonnıñ şekarasına deyin baratın tamaşa joldıñ
ornıñda, quday biledi, sizdi bizge alıp kelgen sol jol ğoy, iə, sonıñ
ornında ol kezde uzınnan uzaq sozılıp jatqan küy batpaq bolatın. Birdebir sayasi oqiğa, birde-bir töñkeris əleumettik qozğalıstan qalıs jatqan
bizdiñ bul meñireu tükpirge jetip körgen emes. Bul jerge jalğız-aq
Napoleonnıñ esimi jetken de, osı jerde tuıp ösip, üylerine aman qaytqan
eki-üş qart soldattıñ ıqılası arqasında ol bul öñirde əuliege aynalıp
ketken; olar imperator men onıñ əskerleri jayında osındağı aşıq
auızdarğa erteden qara keşke deyin neşe türli hikayalardı ertegidey
qılıp aytadı eken.
Aytpaqşı, olardıñ osında qaytıp oraluınıñ özi burın bolmağan
oqiğa. Men kelmey turğanda mundağı əskerge alınğan jastar elge qaytpay,
sol jaqta qala bergen. Bir ğana osı jayttıñ özi-aq bul ölkeniñ
qayırşılığın ap-ayqın jetkizse kerek.
Mineki, taqsır, kantonnıñ ortalığı men körgende dəl sonday halde
bolatın; al endi taudıñ arğı betindegi qauımdar da osığan qaraydı, biraq
ondağılar jerlerin jaqsılap baptaydı, turmıstarı təp-təuir, tipti
auqattı dep aytuğa da bolğanday. Mundağı meken-jaylardı aytıp, söz
şığın qıludıñ qajeti bolmas: üy emes, kədimgi mal qoranıñ naq özi; adam
da, mal da birge turadı. Men birde Grand-Şartrezge barıp, qaytar jolda
osı arağa soqqanım bar. Jolauşı tüsetin jer joq, Vikariydiñ öz üyine
toqtauğa tura keldi; ol satuğa dep əzirlengen osı meken-jayda uaqıtşa
turadı eken. Vikariyden onı-munını ejiktep suray otırıp, öñirdiñ
müşkil halin anıqtap bildim; biraq bul aranıñ aua rayı, jer qunarı,
tabiği baylıqtarı mağan qattı unadı.
Ol kezde, taqsır, ötken künniñ taqsiretinen tarığıp, jaña bir ömirge
añsap jürgen jayım bar edi. Quday oñdayın degende, adamğa bir igilikti oy
jibermey me, tirşiliktiñ talqısına boy ursın degendey. Men osı ölkeni
türlendireyin dep bekindim, kədimgi ustaz adam balanı qalay tərbieleuşi
edi, dəl solay. Siz meniñ ijdağattığıma madaq aytıp əure bolmañız. Mağan
kereginiñ özi sol bolatın. Men üşin köñil aulaytın ermek kerek edi, qalğan
ömirimdi əlde bir qiın iske bağıştap, sodan qanağat tapqım kelgen.
Tabiğatı sonday bay bola tura, adam pendeniñ parıqsızdığınan
osınday küyzelisti küyge tüsken bul kantonda özgeris jasaymın degen adam
bükil ömirin sarp etuge tiis edi; meni qızıqtırğan da naq sonıñ
qiındıqtarı boldı. Kyureniñ üyin de, bostan bosqa jatqan jerin de
arzanğa satıp alu mümkindigine közim jetkennen keyin, men osındağı
jergilikti dərigerdiñ mindetin quana-quana qabıl ettim; al onday jumısqa
jurttıñ köbi qulıqsız bolatını belgili. Men osındağı kedeylerge
janaşır bolğım keldi, biraq olardan eşqanday alğıs dəme etkenim joq.
Men şarua adamdardıñ qıñır minezinen de qayır kütpedim; adamğa
jaqsılıq isteymin dep jürip, qanday pəlege uşırauın mümkin ekenin de
umıtqan emespin. Men aynalamdağı adamdardı perişte dep oylağanım
joq, barımen bazar etpek boldım; bayğus şarualardan qayırım da bolmas
jəne erteñdi-keş qara jumıstıñ soñında jürgen olardan pəlendey
qastıq ta kele qoymas; biraq juastan juan şığadı degendi de este
ustadım. Eñ bastısı, meniñ tüsingenim olarğa qanday özgeris jasasañ da,
aldımen onıñ özderine paydalı ekenine, turmıstarın jaqsartuğa septigi
tietinine naqtı közderin jetkiz; sonda ğana olardı selt etkize alasıñ.
Şarua ataulınıñ bəri de Kəpirstan əulieniñ balaları ğoy, közin şuqıp
körsetpeseñ, eş sözge senbeydi.
– Siz, bəlkim, meniñ alğaşqı qadamdarıma külersiz, - dedi doktor səl
ünsizdikten keyin. -Men özimniñ qiın isimdi kərzeñkeniñ şeberhanasınan
bastadım. Bul öñirdiñ kedeyleri irimşik salatın toqıma sebetter men
usaq-ulañ saudağa qajetti kərzeñkelerdi Grenoblden satıp alatın. Men
bir pısıqşa jigitti tauıp aldım da, özenniñ jıl sayın tolqın aydap
şığarıp jatatın qunarlı topırağı mol jağasınan kölemi əjeptəuir
telimdik jer jaldap aluğa köndirdim, öytkeni onday jerde qalıñ şilik
ösetini belgili. Sonsoñ mundağı turğındar jıl sayın qanşama kərzeñke
satıp alatının şamamen eseptep şığardım da, sonsoñ Grenoblge
attandım. Onda barıp, qolınan kərzeñke toqu keletin bir taqır kedeydi
tauıp alıp, osında köşirip əkeldim. Sonsoñ onıñ alğaşqı kezdegi
toqitın kərzeñkelerine kerekti talşilik şabaqtarınıñ aqşasın özim
tölep turdım. Bul jumıstıñ paydalı ekenine közi jetken basqa bir
kəsipker şığıp, ol da əlgindey şıbıqpen qamtamasız bolğanğa deyin
osılay istedim. Jəne janağı şeberge jasağan kərzenkelerdiñ qaladağıdan
əri arzan, əri jaqsı bolatın bolsın dep tapsırdım. Ol meniñ
aytqanımdı tüsindi. Söytip, öz jerimizde talşilik pen kərzeñke saudası
payda boldı da, onıñ jemisiniñ nəpaqalı ekendigine jurttıñ közi tört
jıldan keyin ğana jetti. Öytkeni jaqsı kərzeñke toqu üşin onıñ şiligin
tek üş jıldan keyin ğana kesuge bolatınıñ, sirə, öziñiz de biletin
şığarsız.
Söytip, istiñ alğaşqı kezeñi sətti boldı, toquşımızğa kerekti şikizat
molınan qamtamasız etildi. Uzamay, ol Sen-Loran-de-Podağı bir
şaruanıñ qızına üylendi; onıñ jinastırğan azın-aulaq aqşası bar
eken. Soğan olar ədemilep üy salıp aldı; işi jarıq, auası taza,
sañğırağan saray bolıp şıqtı. Men oğan layıqtı jer tañdap berip, işki
qurılısınıñ qanday boluına da aqıl-keñesimmen kömektestim.
Mine, men naq sol kezde masayradım, taqsır. Öytkeni men seloda
önerkəsiptiñ alğaşqı negizin saldım ğoy; men sol öndiriske ne bolatın
adamdı jəne onıñ qarauında isteytin qol şeberlerin alıp keldim ğoy.
Meniñ bul quanışım sizge jay bir balanıñ oyınşığı siyäqtı körine me?
Şınımdı aytsam, taqsır, kərzeñkeniñ şeberi jaña oramjayğa ornalasıp
alğan alğaşqı künderi, men onıñ şeberhanasınıñ tusınan ötip bara
jatqanda, ərdayım jüregim lüp-lüp etetin edi.
Tereze qaqpaqtarın jasıl sırmen sırlap tastağan, esiginiñ aldında
uzın otırğışı bar, aynalasın jüzimniñ qozaları qorşap turğan,
aulasında buma-buma şiliktiñ şıbıqtarı jatqan, al üyine kirseñ, üstine
müsindi denesine jarasqan səndi kiim kiip, aldındağı eki şekesi
torsıqtay, eki beti balbul janıp, jayrañ qaqqan böpesin emizip otırğan
jas əyelin, al aulasında əzil-qaljıñ aralastıra, öleñdetip-əndetip,
qoldarı qoldarına ilespey kərzeñke toqığan şeber jigitterdi, onı
baqılap, basqarıp turğan üy iesin körgende jəne onıñ osı tayauda ğana
joqşılıqtıñ zarın tartıp jürip, endi qağanağı qarq bolıp turğanıñ
oylağanda, sizden jasırmayın, taqsır, meniñ özim de şıday almay, bir
sətke sol kərzeñke toqitın şeberlerdiñ biri bolıp ketkendey,
şeberhanağa kirip baramın; olardıñ hal-jağdayların surastırıp,
əñgimelerine aralasıp ketemin. Munıñ özi men üşin ülken bir ğanibet edi.
Özimniñ de, özgelerdiñ den quanışım men özimniñ ortaq qızığıma
aynaldırdım. Özime mıqtap sengen alğaşqı adamnıñ üyi meniñ
tayanışım boldı.
Öytkeni bul kedey ölkeniñ bolaşağı edi; öytkeni kərzeñke toquşınıñ
əyeli öziniñ tuñğışı jöninde qalay armandasa, meniñ bul ölkeniñ
bolaşağı jönindegi armanım da dəl sonday bolatın. Meniñ aldımda
turğan is te köp edi, men buzıp-jarıp ötuge tiisti bolğan eski uğımdar da
köp edi. Men qasarısqan qattı qarsılıqqa tap boldım; onı örşitip
jürgen burınğı sauatsız mer bolatın; öytkeni men onıñ ornıña keldim
ğoy, sonsoñ onıñ bedeli tüsip qalıp edi ğoy.
Sondıqtan men onı özime kömekşi qılıp alıp, özimniñ paydalı isime
bastas etkim keldi. İə, taqsır, osınau topas, barıp turğan qırsıq
adamnıñ közin özgelerden burın aşpaqşı boldım. Bul jerde onıñ
ataqqumarlığı men paydakünemdigi meniñ paydama şıqtı. Jartı jıl
boyı tamaqtı bir dastarqannıñ üstinen işip jürdik, sonda men
kantondağı ömirdi jaqsartu jönindegi özimniñ josparımdı aşıp aytıp
bergensin. Jurttıñ köbi osınau ırıqsız dostıqtı men atqarğan
mindettiñ eñ abıroysız jağı dep te qarağan bolar, al biraq şındığında
bul adam meniñ eñ utımdı qaruım bolıp aldı!
Öziniñ borışın umıtıp, odan bas tartqan adam onda ma, sirə! Men
ölkedegi ömirdi jaqsartpaq bolıp jürip, ondağı adamdardıñ jayın esten
şığarsam ne bolmaq edim?!
Sondıqtan eñ aldımen qatınas jolın salu kerek boldı. Eldiñ
auqatın arttırudıñ eñ tete jolı osı bolatın. Eger biz qalalıq keñesten
ruqsat alıp, Grenobldiñ dañğılına deyin jaqsı jol sala alatın bolsaq,
budan en əueli meniñ kömekşim utatın edi; öytkeni ol burın öziniñ
əzirlegen börenelerin jolsızben tasığanda, üş ese qımbat aqı tölep
kelgen bolsa, endi bizdiñ tegis jolmen op-oñay tasımaldap, ağaştıñ neşe
türin ötkizgende, burınğıday jılına altı jüz frank emes, odan əlde
qayda qomaqtı aqşa tüsirer edi; al söyte-söyte birsıpıra baylıq jinap
aluğa da bolatın edi. Sonı bilgendikten ol aqırı mağan jaqtas bolıp
şıqtı.
Burınğı mer bükil qıs boyı qabaqtardı aralap, tamır-tanıstarımen
birge işip jürip, jurttı ügitteuge kiristi: jaqsı qatınas jolı salınsa,
bul ülken tabıstıñ közi boladı, ərkimniñ-aq Grenoblmen sauda-sattıq
jasauına mümkindik tuadı dep əñgime tarattı. Munitsipalitet keñesi jol
saluğa ruqsat bergennen keyin, men prefektiden departament qorınan
material tasımalına qajetti jərdem aqşa bölgizdirdim; sebebi qauımnıñ
öz aqşası buğan jetkiliksiz edi; onıñ üstine kölik tabu da qiın bolatın.
Sonsoñ, aqır-ayağında, özimniñ üstimnen ösek taratıp, bayağı
baylardıñ salığın qayta engizbek dep pəle jauıp jürgen nadandardıñ
paydalı iske közderin tezirek jetkizu üşin, men bastıq bolğan alğaşqı
jıldıñ özinde bireuge qattı, bireuge tətti aytıp jürip, poselkeniñ barlıq
turğındarın, əyel demey, jas demey, kəri demey, tüp-tügel jeksenbi
künderi taudıñ basında jumıs isteuge köndirdim: ol jerdiñ topırağı
tamaşa eken, sonda jayau jürip, osı küngi bizdiñ derevnyadan Grenobldiñ
tas jolına qaray şığatın joldıñ on boyına belgi qağıp şıqtım.
Des bergende, kerekti zattardıñ bəri qolımızda edi. Jumıs uzaqqa
sozıldı, bul bastama menen köp tözimdilikti talap etti. Bireuler zañdı
bilmegendikten, eñbek qarızın öteuden bas tartadı; al endi nannan
tarındıq körip jürgender bir kün jumıstan qalmaydı. Söytip jurt, eki
lelik jol jumısınıñ üşten eki böligin atqarğan kezde, turğındar bul
şaruanıñ paydalı ekendigine közderi əbden jetti de, joldıñ qalğan üşten
birin öz ıntalarımen atqarıp şıqtı.
Qauımnıñ bolaşaq baylığın oylay jürip, jol boyındağı jıranıñ
eki jağına qos qatar terek otırttım. Sol ağaştar qazirdiñ özinde ülken
baylıq; onıñ üstine, jayqalğan ağaştardıñ arqasında bul joldıñ körki
memlekettik dañğıldan kem bolmay şıqtı: joldıñ üsti ərdayım qurğaq,
sondıqtan onıñ şığını jılına eki jüz frankige de jetpeydi. Men sizge
ol joldı körsetemin əli, siz köre qoymağan şığarsız: sirə, bulay qaray
basqa jolmen tömenirekte jatqan körikti jolmen kelgen bolarsız; ol
joldı erterekte añğar boyında salınğan oqşau üylermen qatınastı
durıstau üşin turğındar osıdan üş jıl burın özderi salıp aldı.
Solay, taqsır, əregirektegi bes jıl burın sırttan kelgen adam munday
uğımdardı qarañğı halıq sanasına eşbir küşpen siñdire almaytın bolsa,
bergi üş jılda jurttıñ esi kirip, osılay istedi.
Endi əri qaray tıñdañız. Meniñ kərzeñkeşi jigitimniñ kəsibi kedeyler
qauımına jaqsı ülgi boldı. Jaña jol poselkeniñ bolaşaqta güldenip
ketuiniñ alğaşqı negizi bolğanımen, osı eki bastamanı əri qaray damıta
beru üşin, əli de kökeytesti talay kəsip türlerine qozğalıs beru kerek edi.
Talşilik şıbıqtarın ösiruşi men kərzeñke toquşını barınşa qolday
otırıp, jol qurılısın əri qaray jürgize otırıp, men özimniñ maqsatıma
qaray ilgeri jılji berdim.
Mende eki at bar, ağaş saudasımen aynalısıp jürgen kömekinimniñ üş
atı bar, solardı tağalatu üşin Grenoblge baru kerek; sondıqtan men mal
dərigerliginen habarı bar bir ustanı azğırıp, bizge köşip kel, jumıs
bastan asadı dep sendirdim. Dəl sol küni əsker qızmetinen bosap, qiın
jağdayda qalğan bir soldattı kezdestirdim, alatını jüz ğana frank
zeynetaqı eken; əjeptəuir sauatı bar, meriyäğa əkelip hatşı qılıp
qoydım, əyel tauıp berudiñ de reti kelip qaldı; söytip, onıñ izdep jürgen
baqıtı basına qondı da qoydı. Mine, osı eki ot basına, kərzeñke toquşı
men derevnyadan köşip kelgen jiırma eki şarua qojalığına üy kerek
boldı. Olardıñ üstine tağı on eki otbası qosıldı: olar şeberler,
öndirisşiler men tutınuşılar, tas qalauşılar, baltaşılar, töbe
jabuşılar, ağaş şeberleri, temirşiler, əynekşiler edi; bərine de köpke
deyin jetetin jumıs bar, öytkeni olar özgelerge üy salıp berip, endi
özderine meken-jay salmaq. Oğan qosa özderi ertip kelgen jumısşılar
jəne bar. Men qızmetke kiriskenniñ kelesi jılında bizdiñ qauımdağı üy
sanı jetpiske deyin köbeydi.
Bir öndiristi qursañ, ol ekinşi öndiristi talap etedi. Men ölkemizdi eldi
mekenge aynaldırıp, burın kedeylerdiñ oyına kirip te şıqpağan
qajettikti tudırdım. Qajettikten öndiris, öndiristen sauda tuındadı;
saudadan halıqtıñ əl-auqatı arttı, al auqattı turmıstan paydalı oylar
tuındadı. Jumıstağı şeberlerge dayın nan kerek boldı, söytip, düniege
naubayşı keldi. Halıqtıñ boyındağı jalqaulıq siyäqtı keseldi silkip
tüsirip edim, olar kareketşil bolıp aldı da, endi bir ğana zığırdı kerek
etumen qanağattanbaytın boldı; men kelgende, jurt zığırdıñ nanımen
ğana küneltuşi edi; men olardı eñ aldımen qara bidayğa nemese aralas
daqılğa qara biday men aq bidaydıñ qospasına köşirmek boldım; sodan
künderdiñ bir küninde eñ kedey adamdardıñ da aq borıq biday nanın jep
otırğanın kördim.
Meniñ oyımşa, adamnıñ aqıl-oyınıñ damuı tügeldey salauattı ömir
jağdayınıñ jasaluına baylanıstı bolmaq. Auıl-aymaqta qasapşı payda
bolsa, ol adamdardıñ auqatı artıp, aqıl-oyı kemeldene bastağanınıñ
jarşısı. Qolı qimıldağannıñ auzı qosa qimıldaydı, auzı qimıldasa
aqıl-oyınıñ kirgeni.
Künderdiñ küninde biday egu de bir turaqtı qajettikke aynalar-au
degen oymen men osı jerdiñ topırağın zerttegenmin. Sonda meniñ közim
jetkeni selendi auıl şaruaşılığın örkendetudiñ sara jolına bir salıp
alsam, turğındar sanı eki ese köbeyedi de, jumısqa özderi-aq belsenip
kirisedi degen senim edi. Mine sol kezeñ endi keldi.
Bizdiñ qauımdağı biraz jer Grenobldegi Grave mırzanıñ ieliginde
bolatın. Biraq oğan eşqanday payda keltirmeytin. Sol jerlerge biday
eguge bolatın. Ol kisiniñ prefekturada bölimşe bastığı ekenin siz bilesiz.
Özinin ölkesin jaqsı köretin ol kisi, meniñ meselimdi qaytarmay, burın da
talay aytqanımdı istep jürgen-di; endi men oğan mına jerdiñ paydası
şaş-etekten keletinin dəleldedim.Ər türli jinalısta, jumıstıñ kirisşığısın esepteu siyäqtı əure-sarsañmen arada birneşe kün ötti; men
solardıñ barlıq şığınıñ öz moynıma aldım; sondıqtan Grave mırza,
tartpaqtağan əyeliniñ qarsılığına qaramastan, bizdiñ qauımnan
ərqaysısı jüz arpandıq8 tört ferma saluğa kelisim berdi; tıñ jerdi
jırtuğa, tuqım, soqa-sayman, mal satıp aluğa, jol saluğa qajetti
qarjını da küni burın berip qoymaq boldı. Men de eki ferma salmaq
boldım; ondağı oyım bir esepten bos jatqan jerdi öñdettiru bolsa,
ekinşiden, qazirgi zamannıñ auıl şaruaşılığın jürgizudiñ paydalı
ədisterine halıqtıñ közin jetkizu bolatın.
Bir jarım aydıñ işinde bizdegi halıqtıñ sanı üş jüz adamğa arttı.
Altı fermağa birneşe üyli jan köşip barmaq boldı, kölemdi tıñ jer
telimderin jırtu, ol egistikterdi kütip-baptau jumıstarı osınıñ bərine
jumısşı qolı kerek edi. At-arbalı adamdar, jer qazuşılar, kömekşi
şeberler, kündik jaldamalılar jan-jaqtan ağılıp kele batsadı.
Grenobl jolınıñ boyımen ersili-qarsılı kölik qaptap ketti. Bükil
kanton qozğalısqa keldi. Ağıl-tegil bop tögilip jatqan aqşa jurttıñ
aranıñ aştı; burınğı sal bökse salğırttar qimıldap, bükil poselke
uyqıdan oyandı.
Osı öñirdegi jarılqauşılardıñ biri Grave mırza jönindegi əñgimeni
eki sözben ayaqtayın. Provintsiyänıñ şeneunik adamına tən küdikşildigi
bola tura, meniñ uədeme nanıp, ol qırıq mıñ frankini küni burın qolıma
ustata bergende, ol aqşanıñ qayır-qaytpasın bilgen joq edi. Qazir ərbir
fermanıñ özi oğan jalaqıdan ğana jüz mıñ frank əkelip turadı;
fermerlerdiñ jumıstı jaqsılap jolğa qoyğanı sonday, olardıñ
ərqaysısında kem degende jüz arpannan jer, üş qoy, jiırma şaqtı
siır, jüz-jüzden ögiz, bes-besten jılqı bar; ərbir ferma jiırma
adamnan batıraq jaldaydı. Əri qaray tört jıldıñ işinde fermalar əzir
boldı. Egindik jerlerimizden öte bitik önim alındı tıñ jerden özgeşe
boluı mümkin de emes edi, jergilikti turğındar tañ-tamaşa qaldı. Al men
bolsam, sol jılı qattı qauiptengenmin.
Jaz jañbırlı bola ma, əlde quañşılıq bola ma, öz eñbegim eş bolsa
eşteñe emes, al el senimi aqtalmasa qaytpekpin? Biz egin orağına kirisip
ketkende, diirmen kerek bolıp qaldı. Körip otırsız, biz onı da turğızıp
aldıq, bir sonıñ özi ğana mağan jılına bes jüz frankidey payda keltirip
tur. Sondıqtan şarualar meni "beti on" kisi dep, mağan əuliedey senedi.
Jaña qurılıstar, fermalar, diirmen, ekpe ağaştar men ösimdikter,
joldar osınıñ bəri men azğırıp alıp kelgen şeberlerge jumıs tauıp
berdi. Ras, alğaşqı alpıs mıñ franki aqşamız ər türli qurılısqa
jumsalıp edi, jurttıñ tutınu aqısınan ol qarjı artığımen qayttı.
Men qulağı körine bastağan qolöner kəsibi men saudanı jandandıruğa köp
küş salğanmın. Məselen, jas köşetterdi ösirudiñ şeberi bağbandı bizdiñ
poselkege köşip kel dep köndirdim de, kedey şarualarğa jemis ağaştarın
otırğızudıñ paydalı ekenin tüsindirdim. Söytip, künderdiñ küninde
Grenobldegi bükil jemis saudasın tügeldey öz qolımızğa aldıq. "Sender
ğoy, deymin men şarualarğa, qalağa irimşik aparıp satasıñdar. Soğan
qosıp añ, qus eti, kökönis, şöp, saban, tağı basqa önimderdi nege
aparmaysıñdar!". Osı aytqanıma köngen adamdar köptegen qosımşa
tabısqa qol jetkizdi. Söytip, bizde tolıp jatqan usaq kəsipşilik
şaruaşılıqtarı payda boldı; alğaşında olar bayaulap damıp edi,
aqırında künnen-künge qarıştap ösip ketti. Qazir qarap tursañ, düysenbi
sayın selennen Grenoblge qaray azıq-tülik tiegen alpıs arba birden
attanıp jatadı; al üy qusına jemge dep egiletin zığırdıñ kölemi
burınğı adamğa arnap egilgen egistikten əldeqayda köp.
Ağaş saudası dami kele birneşe salağa bölinip ketti. Bizdegi
önerkəsipti damıtu zamanınıñ törtinşi jılınan bastap, ağaş
saudagerleri bizge: otındıq, qurılıstıq ağaştar dep, taqtay dep, ağaştıñ
qabığı dep, kömir dep, jüye-jüyesimen keletin boldı. Janadan töseniş
taqtaylar men beldeulik ağaştar tiletin tağı tört qondırğı salındı.
Burınğı mer ağaş saudasınıñ keybir maşıqtarın igergennen keyin,
munıñ sauatına əbden jetilu qajettigin uğımdı. Ol ər jerlerdegi ağaş
bağasınıñ ayırmaşılığın zerttey kelip, sonıñ özine paydalı jağın
añğardı da, aluşılar şeñberin keñeyte tüsti; al qazir bükil departament
kölemindegi ağaş saudasınıñ üşten biri sonıñ qolında.
Tasımal quraldarınıñ köbeygendigi sonday, qazir bizdiñ selende arba
jasaytın üş, əbzel jasaytın eki şeber bar, olardıñ ərqaysısında üşüşten kömekşi jumıs isteydi. Aqır-ayağıñda, bizde aspap ataulınıñ
qajettigi tipti ösip ketti de, tağı bir usta köşip keldi; turmısı onıñ
tamaşa. Tabısqa umtılıs küşeygen sayın, tapqırlıq ta köbeye tüsedi
eken. Bizdegi önerkəsip adamdarı endi bükil kantonğa, sonsoñ kantonnan
departamentke ıqpal jürgize bastadı; sol kölemdegi saudanıñ tabısı da
molaydı. Men jaña bazar jayınan ləm desem boldı, ar jağın
adamdardıñ tapqır aqılı özi-aq alıp ketedi.
Arada tört jıl ötti, selennin beynesi mülde özgerdi. Burın selonıñ
köşesimen kele jatqanda, bir oğaş dıbıs estilmeytin, al besinşi jılı
bəri de silkinip, bərine jan bitti. Şeberhanalarda köñildi ən qalıqtaydı,
duıldasqan dauıstar estiledi, stanoktardıñ birde aqırın, birde qattı
dürsili meniñ qulağımdı əldileydi. Beynesi jañarğan, jağalay ağaş
otırğızılğan köşeleri tap-taza, üyleri səndi poselkeniñ köşelerinde
ersili-qarsılı sapırılısqan halıq. Osınday jemisti özgeristerdi körgen
turğındardıñ köñilderi toq, jaydarı; paydalı iske jumılğan adamdarğa
osınıñ özi-aq ılği da ömir sıylap jatadı.
– Osınau bes jıl, meniñşe, bizdiñ mekenniñ auqattı turmısınıñ
alğaşqı kezeñi boldı-au deymin, - dedi doktor az ünsizdikten keyin sözin
qaytadan bastap. - Osı jıldardıñ işinde men barlıq tındı köterip
şıqtım, aqıl-oyğa da, egindik dalağa da - bərine jan bitti. Sol uaqıttan
bastap halıqtıñ əl-auqatı da, öndiristiñ örkendeui de barğan sayın arta
berdi. Ekinşi kezeñi əzirlenip jattı. Bizdiñ kişkentay ğana əlemimiz
kiingisi keldi. Bizde aynataraqşı, sonsoñ etikşi, tiginşi, qalpaqşı payda
boldı; akuşerka keldi; men onıñ kömegine öte zəru edim, öytkeni jas
tumalardı qabıldauğa köp uaqıtım ketetin. Soñğı jırtılğan tıñ jerden
öte bitik egin alındı. Bizdegi auıl şaruaşılıq önimderiniñ artıqşa
sapalı boluına tıñaytqıştar men könniñ köp tögilui sep boldı, al
könniñ köp bolğanı mal men adam sanınıñ köbeyüi arqasında edi.
Meniñ isim budan bılay mıqtap örge basuğa mümkindik aldı. Men
turğın üylerdi sauıqtırdım, turğındardı birte-birte jaqsı tamaqtanuğa,
təuir kiinuge üyrettim; örkeniet nışandarınıñ mal ösiru isine de əser
etuine köp quş jumsadım. Maldıñ tuqımı men sapası, demek, mal
öniminiñ sapası onıñ kütimine baylanıstı ğoy; men mal qoralarınıñ taza
boluına zer saldım. Maldıñ bağımı neğurlım jaqsı bolsa, odan tüsetin
payda da mol bolatınına men neşe türli salıstırular arqılı
şarualardıñ közin jetkize bastadım; sondıqtan qauımdağı maldar
auırmaytın boldı.
Siırlar men buqalardıñ qorası endi Şveytsariyä men Overnyadağıdan
birde kem bolmaytın dərejege jetti. Qoy qoraları men at qoralar dəl
Grave mırza men ekeumizdikindey keñ, eñseli, taza aua kelip turatınday
şaruaşılıq qurılıstarı dərejesinde qayta jabdıqtaldı.
Jalğa aluşılar meniñ ideyälarımnıñ eñ birinşi uağızşıları boldı,
olar küməndanuşılardı birden durıs jolğa salıp, meniñ aytqan
aqıldarımnıñ qandaylıq paydalı, jemisti ekenin közbe-köz dəleldep
otırdı. Turmısı tömenderge qarajat bölip turdım, əsirese muqtaj
qolönerşilerdi qamqorlıqqa aldım: olar jurtqa jaqsı önege körsetip edi.
Meniñ aqılımmen kinəratı bar, arıq turaq, tipti orta qol maldarı bar
adamdar oların satıp jiberip, asıl tuqımdılarğa ayırbastadı. Sonıñ
nətijesinde biraz uaqıttan keyin bizdiñ önimder basqa qauımdardikinen
basım tüse bastadı. Bizde qalıptasqan tamaşa tabındardağı mal terileri
de jaqsı boldı. Osınıñ barlığı da öte mañızdı edi. Öytkeni bılay:
auıl şaruaşılığında tipti bolmaşı nərseniñ özi məndi bolıp şığadı.
Burın bizden barğan ağaş qabıqtarı arzanğa satılatın, al keyin sol
qabıqtardıñ da, mal terileriniñ de sapası arttırılıp, endi özen
jağasınan teri öñdeytin zauıt saldıq ta, soğan jan-jaqtan teri ileuşiler
ağılıp kele bastadı, kəsipşiligimiz örge bastı. Osınday isterdiñ
nətijesinde burın mekendegi jurt şarap degenniñ ne ekenin bilmey,
qoyırtpaq birdeñeni işip jürse, endi təuir şarap qajettikke aynaldı;
qabaqtar payda boldı; bara-bara alğaşqı qabaq keñeytilip, beketşi aulağa
aynaldı; sol jerden jolauşılar kölik jaldap, bizdiñ jolmen GrandŞartrezge qaray ağılatın boldı. Mine, qazir eki jıl boldı, bizdegi
saudanıñ küşeyip ketkendigi sonday, endi eki beketşi aulanıñ özi de payda
keltiretin boldı.
Bizdiñ güldenuimizdiñ ekinşi kezeñinde aralıq sudya qaytıs bolğan. Biz
üşin ülken olja bolğanı sol, Grenobldiñ burınğı notariusı bir iste
sətsizdikke uşırap, şığındanıp qalğan eken, biraq degenmen əli de azdıköpti qarajatı bolsa kerek: derevnyada bay dep aytuğa əbden sıyarlıqtay;
Grave mırza sonı azğırıp, bizdiñ mekenge köşip keluge köndiripti; sol
kelip, bir jaqsı üy satıp aldı da, dəl meniñ jolımmen ketti: ferma salıp
aldı, quray ösip ketken tıñ jerdi jırttı; qazir tauda üş birdey şağın
sayajayı bar. Otbası jan-jaqtı adamdar. Özi burınğı hatşı men sot
orındauşısın özgertip, orındarına sauatı molıraq, eñ bastısı, isker
adamdardı aldı.
Sol jaña kelgen adamdar kartoptan spirt ağızatın şarap zauıtın
saldı; jün juatın kəsiporın aştı; öte tabıstı osı eki kəsiporınğa
jañağı eki otbasınıñ qojayındarı basşılıq etedi, özderiniñ qızmet
babındağı jumıstarın da jürgizedi.
Men qauımğa qarjı tüsetin jaqtarın qarastırdım, onıma eşkim
kedergi jasağan joq; tipti meriyä uyımdastırğan kezde de solay boldı, men
onda tegin mektep aşıp, muğalimin sonıñ işinde turatın ettim. Asa
mañızdı bul jumısqa bir kedey svyaşennikti tañdap aldım: ol bir kezde
revolyutsiyä isine ant berip, sol üşin bükil departamentte jek körinişti
bolıp jür eken; sol kisi qartayğan şağında bizden kelip baspana taptı.
Muğalimimiz– dəuleti qaytqan bir saliqalı əyel, basın qayda suğarın
bilmey jürgende, biz onıñ əjeptəuir auqat jinap aluına kömektestik;
tayauda ol kisi aynaladağı bay fermerlerdiñ qızdarına arnap pansion
aştı.
Eger, taqsır, buğan deyin men jerdiñ osınau puşpağınıñ
tarihındağı özimniñ atqarğan rölim jayında aytuğa haqılı bolsam, endi
mınanı aytuğa tiistimin: osı qauımdı örkendetu isiniñ teñ jartısı osı
selendik mahallanıñ aymağındağı şınayı Fenolen sanalatın jana kyure
Janve mırzanıñqolımen isteldi; osı jerdegi adamdardıñ minez-qulqın
jumsartıp, barlıq halıqtı bir üyli janday biriktirip, bauırlastıq
ruhın engizgen sol. Aralıq sot Dyufo mırza da, keyinirek kelgenimen,
turğındardıñ alğısına layıqtı. Qısqası, meniñ özeurep aytqan barlıq
sözderimnen əldeqayda dəleldi tsifrlarğa jüginip aytar bolsam, qazir
bizdiñ qauımda eki jüz arpan orman, jüz alpıs arpan kökoray bar. Ol
kyureniñ qosımşa jalaqısına jüz ekyu, selo küzetuşisine– jüz frank,
mektep muğalimi men muğalimasına sonşalıqtı somada aqşa töleydi; bes
jüz frank joldı jöndeuge, sonşalıqtı soma meriyänı, şirkeu üyin
ustauğa, şirkeudiñ öz qajetine jəne basqa şığındarğa jumsaladı;
sonımen qatar turğındardan qosımşa salıq alınbaydı. Endi on bes
jıldan keyin qauımda kesiletin mıñ frankilik ağaş boladı jəne de,
salıqtıñ barlıq somasın tölep qoyğannıñ özinde, turğandardan bir dene
de almauğa mümkindik tuadı; söytip bul Frantsiyädağı eñ bay qauımdardıñ
birine aynaladı.
– Taqsır-au, men mına sözderimmen sizdi ığır qılğanım joq pa? - dep
suradı bir kezde Benasi, Jenestanıñ öñindegi ünsiz oyşıldıq izin
osınday beyjaydıqtıñ belgisine jorıp.
– Joq, ol ne degeniñiz! - dedi ofitser.
– Bizdiñ saudamızdıñ, önerkəsibimizdiñ, auıl şaruaşılığımız ben
tutınuımızdıñ, taqsır, əzirge tutınuşılıq qana mañızı bar edi, - dedi
doktor əñgimesin əri qaray jalğastırıp. – Bulqalıppen belgili bir kezeñde
ol toqırap qaluı ıqtimal edi. Ras, men poşta aştım, temeki, oq dəri,
karta saudasın uyımdastırdım; bul jerdiñ, mundağı turmıstıñ jana
qauım jağdayındağı artıqşılıqtarın aytıp, salıq jinauşını
osılay qaray beyimdedim, ol burınğı turağın tastap, osılay qaray
auıstı; özim qajet dep eseptegen zattardı der kezinde osında öndiretin
ettim, işinde qol önerşileri bar jaña turğındardı osılay qaray tarttıq,
olardıñ mal-mülik aluına kömektestik; jurtta bası artıq aqşa payda
bola bastasa-aq tıñ jerlerdi jırtqızamız, söytip tau bökterlerin
tügeldey egistikke aynaldırdıq, bir puşpaq qaldırmay öñdeytin boldıq.
Alğaşqı kelgen kezderimde kedeyler jağı Grenoblge jayau
qatınaytın, aparatın irimşikterin jayau jetkizetin; endi jemisi bar ma,
jumırtqası, qustarı, tauıqtarı bar ma bərin kölikpen tasidı.Söytesöyte tabıs köbeye berdi. Eñ kedeyleriniñ özinde bau-baqşası bar, erte
pisetin jemisteri men kökönisteri bar. Auqattılıqtıñ tağı bir belgisi endi
eşkim üyde nan pisirmeytin boldı: uaqıt ketedi deydi; maldı da selenniñ
bala-şağası bağadı.
Alayda, taqsır, önerkəsip oşağın ürlep, oğan udayı tamızıq tastap
otıru kerek boldı. Selendegi öndiris əli körkeyip kete alğan joq, tauar
saudasın qızdırıp, jan-jaqtan iri-iri məmleler jasalıp jatqan joq;
qoymalar tolıp, qaynap jatqan bazarı da joq. Eldiñ qolındağı küni erteñ
kapital bolatın bası artıq aqşanı saqtap otıru əli az; öndiris pen
tutınıstıñ özara qimılı arqılı sol qorlanğan aqşanı neğurlım köp
adamdardıñ qolınan ötkizip otırğanmen, halıqtıñ əl-auqatı odan köbeye
bermeydi. Məsele onda emes. Eger kelip jatqan tabıs mol bolsa, al öndiris
pen tutınıstıñ ara salmağı teñ bolsa, onda janadan jekeşe kapital
payda bolıp, qoğamdıq baylıqtıñ molayuı üşin, eki jaqqa birdey kapital
tasımalı boluı kerek, söytip, eldiñ sauda balansında turaqtı aktiv
boluı kerek.
Jetkilikti mölşerde jer qorı joq elderdi, məselen, Tir, Karfagen,
Venetsiyä, Gollandiyä jəne Angliyä siyäqtı memleketterdi osı oy ərdayım
sırtqı elderden narıq keñistigin igeruge itermelep otırğan. Men
saudanıñ üşinşi satısına negiz salu üşin özimizdiñ şağın əlemimizdi de
osınday oyğa oyıstıruğa tırıstım.
Bizdiñ igiligimiz köldeneñ jolauşınıñ közine onşa şalına bermeytin,
öytkeni bizdiñ kantonnıñ ortalığında özge sondaylardan köp ayırma joq
siyäqtı, ol tek meni ğana qayran etetin. Halıq bolsa, birtindep östi,
ölkeniñ, damuına özi qatınasıp jürgendikten, ol jayında jalpılama
pikir qorıtudan aulaq edi.
Arada jeti jıl ötkende men jat jurttıq eki adamdı kezdestirdim,
ekeui de bizdiñ selendi nağız qalağa aynaldırıp jiberetin adamdarday
bolıp körindi. Bireui tiroldıq jigit, on qolınan öner tamıp tur,
şarualarğa arnap başmaq tigedi eken; Grenobldiñ serilerine jaraytın
munday ayaq kiimdi Parijdiñ birde-bir etikşisi tige almas. Osınday səndi
buyımdı da, ol üşin qajetti aspaptardı da özi jasaytın, özi el aqtap
jürgen osığurlı ismer de eñbekqor nemis İtaliyädan qaytıp kele jatqan
jolında bizdiñ selenge toqtay qalğan eken; aldında kəsibi, auzında öni,
sol eldi ersili-qarsılı tügel şarlap şığıptı.
Sol jigit bizge kelip, ayaq kiim kerek pe dep surastırğan eken, jurt onı
mağan jiberipti; men oğan eki par ayaq kiim tapsırdım, oğan kerekti
qalıbın özi jasadı. Men jat jurttıq jigittiñ bul isine tañ-tamaşa
qaldım; mən-jayın surastıra bastap edim, jigittiñ taq-taq etkizip
qaytarğan qısqa jauaptarı da, öziniñ boybası da mağan unadı; bir
körgende-aq jarq etken bolmısı aldağan joq; men osı selende qal dedim,
jumısıña barınşa kömektesemin dep uəde berdim, aytqanday-aq,
tiroldik seriniñ qarauına əjeptəuir kölemde qarjı böldim.
Ol kelisti. Meniñ de öz oyım boldı. Bizde teri ileudiñ sapası
jaqsarğan, arada biraz uaqıt ötkennen keyin özimizdiñ kantonda-aq arzan
bağamen ayaq kiim şığara beruge bolatın edi. Al men kərzeñke öndirisin
keñeytpek oyda jürgenmin. Qolınan is keletin bir pısıq adamdı mağan
quday aydap əkelgen eken, men sonıñ kömegimen selende əri paydalı, əri
turaqtı sauda isin uyımdastırmaq boldım. Ayaq kiimge zərulik eşqaşan
joyılmaydı ğoy, al onıñ sapası jaqsara tüsse, tutınuşı onı bayqamay
qoymaydı.
Quday oñdağanda, taqsır, men qatelespegen ekenmin. Qazir bizde bes teri
zauıtı bar, solarğa öñdeytin teri qazir bükil departamentten tüsip jatadı;
bizdiñ önerkəsipşiler teri izdep, tipti sonau Provansqa deyin baradı; ər
zauıtta teri ileuge qajetti zattar şığarıladı. Sonda deñiz, taqsır,
işiler tiroldik jigitke bılğarı jetkizip ülgere almay jatadı; onıñ
qarauında qırıqqa tayau etikşi şeber jumıs isteydi!
Ekinşi kelgen jigit jay ğana qara şarua, onıñ qızıqtarı anadan eş
osal emes, biraq onı tıñdap jatpay-aq qoyıñız; sol jigit osı jerdegi
jalpaq jiekti qalpaq jasaudıñ oñay ədisin oylap taptı; qazir ol sonday
qalpaqtardı sonau Şveytsariyä men Savoyyağa deyin şığarıp satadı.
Eger tauardıñ joğarı sapasın budan bılay da saqtap, bağasın arzan
küyinde ustay alsaq, osı eki öndiristiñ özi-aq örkendeudiñ sarqılmas közi
bola aladı eken, solar mağan bir oy saldı: jılına üş ret osında
jərmeñke ötkizip turayıq degen. Bizdiñ kantondağı önerkəsiptiñ örge
basuına qayran qalğan prefekt osı jöninde koroldiñ buyrığın
şığartuğa kömektesti. Ötken jılı sonday üş jərmeñke ötkizip edik,
solardıñ atağı Savoyyağa deyin jetken olar munı etik pen qalpaqtıñ
jərmeñkesi dep atap ketipti.
Bizdiñ ölkedegi bolıp jatqan jañalıqtardan habardar Grenobldegi bir
notariustıñ ağa qızmetkeri, özi kedey bolsa da bilimdi, eñbekqor jigit
eken, Grave bikeş degen atpen notarialdıq kense aşsam degen ötinişpen
Parijge baradı da, sol ötinişi qabıl alınadı. Endi oğan keñseniñ
patentin satıp alu qajet bolmay qaldı. Jana poselkedegi alanda, aralıq
sottıñ dəl qarsısınan üy salıp aluğa mümkindik tuğızıldı. Budan bılay
bizde apta sayın bazar boladı, onda mal men astıq jöninen iri-iri
məmleler jasalıp turmaq. Kelesi jılı, söz joq, dərihana aşıladı, odan
keyin sağat jöndeytin şeberhana, jihaz, kitap dükenderi sonsoñ səndi
buyımdar ortalığı aşılatın boladı. Söytip, biz nağız qala ülgisimen
ömir süremiz, nağız qalağa layıqtı üyler payda boladı. Bizdegi oqu-ağartu
ilgeri qadam basıp ketkendigi sonday, men qauımdıq keñestiñ aldına
şirkeudi jañğırtıp, sırtın ədemileu, sonıñ jañadan şirkeu üyin salu,
sonday-aq qalanıñ ortalığınan keñ kölemdi jərmeñke alañın jabdıqtap,
aynalasına ağaş egu, turğın üylerdiñ qatarın buzbau üşin köşelerdiñ
aumağın mejeleu jöninde usınıstar engizgenimde, eşkim qarsılıq
bildirgen joq, söytip, jañadan salınğan üyler köşelerdiñ qatarın buzbay,
köşe boyları tüzu, keñ, jarıq boluına jurttıñ bəri de kelisti.
Mineki, taqsır, osınday jumıstardıñ nətijesinde bizde bir kezdegi
jüz otız jeti üydiñ ornıña mıñ toğız jüz üy payda boldı;iri qara mal
sanı segiz jüzden üş mıñğa deyin, adam sanı jeti jüzden eki mıñğa deyin
östi, al añğar boyındağı turğındardı eseptegende tipti üş mıñğa barıp
qaladı. Qauımda on eki bay, jüzge tarta dəuletti, eki jüzdey auqattı
otbası bar. Qalğandarı eñbek etedi. Bəri de sauattı. Aytqanday, bizde ər
türli gazetter jazdırıp alatın on jeti adam bar. Bizdiñ kantondı
aralasañız, əli de talay kedey adamdı kezdestiresiz; meniñ oyımşa, olar
tipti köp-aq, biraq eşkim qayır suramaydı bərine de jumıs boladı. Qazir
men nauqastardı aralap jürip, künine eki attı zorıqtıra jazdaymın. Kez
kelgen sətte aynalası bes le jer jüremin mağan tönetin eşqanday qauip
joq: meni atqısı keletin adam bolsa, onı basqalar tabanda sespey
qatıradı. Jurttıñ iştey jaqsı körip berilgendigi osı öñirdegi
özgeristerden meniñ öz basıma tapqan oljam sol bolar; al onıñ ar
jağında, qastarınan ötip bara jatqan kezimde, barşalarınıñ daurığa
ayqaylasıp: "Səlamatsız ba, Benasi mırza!" dep jılı jüzben amandasıp
jatatını öz aldına. Al anau ülgili fermalarımnan özdiginen kelip tüsip
jatatın baylıq men üşin murat emes, qajetine jumsalatın muqtajdıq
ekenin siz öziñiz de tüsinersiz.
– Eger, bar ğoy, taqsır, barlıq jerde jurt sizden ülgi alatın bolsa.
Frantsiyä ulı elge aynalıp keter edi de, Europanı kerek qılmas edi-au,
şirkin! dedi Jenesta məz-meyram bolıp.
– Oybay-au, jartı sağat boyı men sizdi nege bul jerde qañtarıp
otırmın, - dedi sol kezde Benasi, tipti qas qarayıp qalıpta ğoy; jüriñiz
dastarqanğa.
Doktor üyiniñ ər qabatınan baq jaqqa qaray bes tereze şığadı eken.
Üy eki qabat, töbesin qış tekşelermen japqan, mansardası öz aldına.
Jasılğa boyalğan tereze qaqpaqtarı üydiñ sırtqı qoñırqay
qabırğalarınan erekşe jarqırap körinedi; al üy qabattarınıñ ara
jikterinde burıştan burışqa deyin tartılatın ədepki əşekey ədipterdiñ
ornıña jüzim qozalarınıñ sabaqtarı ösip tur. Tömengi irgelerde ekpe
bengal rauşanınıñ solğan tübirtikteri körinedi; üy töbesinen su ağar
qubırlar tartılğan eken, şaması, jañağı solğan gülderdi suaratın
jañbırdıñ tamşısı ğana bolsa kerek.
Üyge ülken esikten kirgende, dəliz retindegi basqış alañınıñ oñ
jağında tört terezeli qonaq üy bar eken; terezeleriniñ bəri de aula men
baqqa qaraydı, üydiñ marqum bolıp ketken burınğı qojası, sirə, mına
qonaq bölmege biraz qarjısın sarp etken bolar, edeni parket,
qabırğalarına taqtay panel qağılıptı da, joğarğı jaqtarına budan eki
ğasır burınğı toqıma perdeler ustalıptı. Bılqıldaq ülken kreslolar
qıtaydıñ türli-tüsti jibegimen qaptalğan; kaminniñ üstinde eskilikti
altın şırağdan tuğırları jıltıraydı; tereze perdeleriniñ
şaşaqtarına deyin tögilip tur, osınıñ bəri svyaşenniktiñ sən-saltanattı
turmısın ayğaqtaydı. Osınday erekşeligi bar üy jihazına Benasidiñ
qosqan jañalığı tereze aralıqtarında qabırğalarğa taqap eki jerden
oyumen örnektelgen eki ağaş bağan ornatıptı jəne kaminniñ üstine
tasbaqanıñ sauıtına qondırğan sağat ornatıptı da, sırtın mıs
sımdarmen örnektep qoyıptı.
Doktor bul bölmege sirek kiretin bolsa kerek, auası tım tımırsıq
körinedi. Temekiniñ tunıp qalğan aşı iisi seziledi kyure jarıqtıqtan
qalğan jalğız belgi sol ma dersiñ jəne temekiniñ külimsi iisi kamin
jaqtağı burıştan keletin siyäqtı; şaması, kyure sol burışta tapjılmay
köp otıratın bolğan-au. Üstine köpşik töselgen eki ülken kreslo birinebirin qarsı qaratıp, kaminniñ qasına qoyılıptı. Grave ketkeli kaminge
ot jağılmağan eken, qazir usaqtalğan şırşa otını şırt-şırt etip
laulap tur.
– Keşkisin əli salqın ğoy, - dedi Benasi, - peştiñ aldında boy
jılıtıp otırğanğa ne jetsin.
Jenesta oylanıp otır: mına doktor turmıstıñ usaq-tüyek
kareketterine nege sonşalıqtı samarqau qaraytınınıñ sebebin tüsine
almay añ-tañ.
– Taqsır, - dedi, ol bir kezde, - sizdiñ keudeñizdegi nağız azamatqa bitken
jan eken; biraq söyte turıp, sonşama zor jumıstar tındırğanda, osığan
ükimettiñ de közin aşuğa tırıspağanıñız tañdanarlıq is.
Benasi aqırın ğana mırs etip küldi.
– Frantsiyänı örkenietke tartudıñ ədisteri turalı nege bayanhat
jazbadıñız deysiz ğoy, solay ma? Mağan Grave mırza da aytqan osını.
Ökinişke qaray, ükimettiñ közin aşa almaysıñ munday iske; əsirese özin
ağartu isimen şuğıldanıp jürmin dep oylaytın ükimettiñ közin aşu degen
tipti bolmaytın şarua. Bizdiñ bul jerde tındırğan isterimizdi, əlbette,
barlıq merler - özderiniñ kantondarı üşin, barlıq qalalıq magistrattar
-özderiniñ qalaları üşin, prefekt - özinin departamenti üşin, ministr Frantsiyä üşin, ərkim öziniñ qızmet ayasında, bayağıda-aq isteuleri kerek edi.
Men uzındığı eki le jerge jol salayıq dep jurttı köndirdim;
basqalar dañğıl tarttırıp, qanal qazdırta alar edi ğoy; men şarualarğa
arnap qalpaq tigetin öndiristi kötermelep otırmın, al ministr bolsa,
Frantsiyänı şetel önerkəsibiniñ basqınşılığınan qutqara alar edi ğoy:
ol üşin, aytalıq, sağat öndirisin kötermelese, özimizde öndiriletin
şoyınnıñ, bolattıñ, domna peşteriniñ sapasın jaqsartuğa, sonday-aq
jibek qurtın ösiruge, köknər eguge kömektesse jetip jatır. Sauda isinde
kötermeleu degenniñ məni qamqorsu degen söz emes əli. Bul jerde durıs
sayasat eldiñ şet derjavalarğa təueldi bolmauı degen maqsatqa bağıttaluı
kerek, biraq keden kedergisi deytin masqara men ər türli tıyım salu
jüyelerine jol berilmesin. Önerkəsipti tek sol önerkəsiptiñ öz kömegimen
ğana qutqaruğa boladı: bəsekelestik onıñ tirşilik közi. Qamqorsu
şaraları onı marğausıtadı; monopoliyä men tosqauıl tarifter ol üşin
ölim. Saudağa erkindik jariyälağan el özge elderdiñ barlığın özine
berermen etedi, öziniñ boyınan sonşalıqtı önerkəsiptik quatı sezinip,
tovarlardıñ bağasın bəsekelesteriñe qarağanda tömenirek deñgeyde ustay
alatın boladı. Frantsiyä munday maqsatqa Angliyädan əldeqayda oñay
jeter edi, öytkeni bizdiñ eldiñ aumağı odan köp ülken, sondıqtan ol
auılşaruaşılıq önimderiniñ qunıñ önerkəsipte tölenetin jalaqınıñ
tömendeuine səykes keletin deñgeyde ustap tura alar edi; frantsuz ükimeti
mine osığan umtıluı kerek, məseleniñ zəruligi osında jatır.
İə, qayırımdı taqsır, munday məseleni zertteu meniñ ömirimniñ
maqsatı bolğan emes; men özimdi keşeuildep bağıştağan is meniñ
aldımnan kezdeysoq kelip kilikti. Osınıñ barlığı jay ğana nərseler,
odan ğılım jasay almaysın, onda kisini tañ-tamaşa qılarlıqtay eşteñe,
eşqanday teoriyälıq tereñdik joq; bar pəlesi jay ğana paydalı nərse.
Jəne əp-sətte bite de qoyatın is emes; bul salada jetistikke jetemin deseñ,
kün sayın erteñgisin öz boyıñnan özgede joq tözimdilik tap, bılay
qarağanda, senen şığatın eşqanday şığın joq, biraq bir sabaqtı
damılsız qaytalay beretin ustazdıñ tözimdiligi kerek; ol marapatı joq
tözimdilik.
Biz mına siz sekildi urıs dalasında qan tökken adamğa qurmetpen
qaraymız, al jas şaması birdey balalarğa bir sözdi dürkin-dürkin
qaytalaumen öziniñ küş-quatın künnen künge qurta beretin adamdı jek
köremiz. Ayqay-şusız jaqsılıq isteuge eşkim de quştar emes.
Şıntuayttap kelgende, ejelgi zamannıñ ulı adamdarın qol bastamay-aq,
en soñğı qatarğa turıp ta, elge qızmet etu üşin jigerlendirgen azamattıq
ar-namıs bizde joq. Bizdiñ zamannıñ derti özim bilemdik. Mihrabtan əulie
köp. Onıñ sebebi mınau. Monarhiyämen birge biz ar-Uyattan, ata-baba dinimen
birge
hristian
izgiliginen,
memleketti
basqarudıñ
nətijesiz
təjiribelerinen keyin otanşıldıqtan ayırıldıq. Bul turğılar işinara
küni bügin de bar, öytkeni ideyälar ölmeydi, biraq bul künderi olar adamdı
jigerlendirmeydi. Bizdiñ zamanımızda qoğamdı qoldau üşin bir ğana tirek
bar, ol özimşildik. Ərkim tek özine ğana senedi.
Bolaşaq qoğamğa qızmet etetin adam; biz odan joğarı eş nərseni
körmeymiz. Bizdi özimiz quldırap qulap bara jatqan şıñıraudan
qutqaratın ulı adam ulttı jañğırtu üşin, söz joq, tipti daraşıldıqtı
da paydalanadı; biraq sol jañğıruğa deyin biz materialdıq müddeler men
işki esep ğasırında ömir süremiz. Osı sözder ərkimniñ-aq auzında. Bizdi
özimizdiñ qadir-qasietimizge qarap bağalamaydı, jağdayımızğa qarap
bağalaydı. Halıqtan şıqqan qayratker adam eleusiz qaladı. Osı közqaras
ükimettiñ özine siñip ketti. Öziniñ ömirin təuekelge tigip barıp, talay
adamdardıñ ömirin qutqarğan teñizşi jauıngerge ministr kök tiındıq
medal jiberedi, al öziniñ dauısın satqan deputattı ministr mırza
Qurmetti legion ordenimen marapattaydı. Munday tərtip üstemdik etken el
qaran qaladı. Jekelegen adamdar siyäqtı, ulttar da küş-quattı biik
sezimderden ğana aladı. Halıqtıñ sezimderi degen bul onıñ ujdanı. Al
bizde ujdannıñ ornıña jüretin nərse paydakünemdik. Ər adam tek öz qara
basın oylaydı, şınayı azamattıq erlikti kezdestiresiñ be, joq pa? ol
jöninde tek özine ğana senedi. Al şındığında munday izgiliktiñ eñ birinşi
şartı öziñnen öziñ bas tartıp şığuıñ ğoy.
Azamattıq erlik pen əskeri erliktiñ tüpki negizi bir bastauda jatır. Siz
öz ömiriñizdi birden beruge tiistisiz, al bizdiki bir-bir tamşılap barıp
quridı. Mundağı da, ondağı da bir ğana küres, biraq ayqastıñ türi bölek.
İgi nietteriñniñ boluı jetkiliksiz; jerdiñ ne bir eleusiz qalğan tükpirine
örkenietti engizu üşin bilimdi bolu kerek; al biraq mıqtı erik-jigeriñ
bolmasa, tipti bilimiñ de, adaldığıñ men otanğa degen süyispenşiligiñ de
sağan kömektese almaydı; sondıqtan sen öziñdi qoğamğa payda keltiretin
mindetterge bağıştağan kezde özimşildik müddelerden bas tartu üşin
jañağıday berik erik-jigermen qarulanuıñ kerek. Ərine, Frantsiyäda ərbir
qauımğa şaqqanda keletin bilimdi adam jalğız-jarım emes, otanşıl adam
da biren-saran emes, biraq meniñ kəmil senimim boyınşa, öziniñ boyında
əlgi aytılğan bağalı qasietterdi temir şıñdaytın ustanıñ
qaysarlığımen, sonıñ tabandılığımen uştastırğan adamdı kez kelgen
kantonnan taba bermeysiñ. Qiratqış adam men jasampaz adam erikjigerdiñ eki jaq bası osılar: biri isti əzirleydi de, ekinşisi təmamdaydı;
birinşisi jauızdıqtıñ piri bolıp körinse, ekinşisi jaqsılıqtıñ piriñdey
bolıp körinedi, bireuine buyıratını alğıs, ekinşisine buyıratını
qarğıs. Zulımdıqtıñ dausı jer jaradı da, pasıqtardı oyatadı, solardı
masayratadı; al izgilik köpke deyin ün şığarmaydı. Adamzat
ataqqumarlığınıñ tañdap alğan röli öte utımdı. Sondıqtan ərkim öz
basınıñ paydasın kezdeytin qupiyä oydan ada küyde atqarılğan dünielik
is, frantsuzdardıñ salt-dəstürin bilim kelip özgertkenşe, bizde kezdeysoq
qubılıs küyinde qala berdi. Al endi salt-dəstürimiz özgerip, bizdiñ
barlığımız da nağız azamat bolğan kezde, kündelikti ömirdiñ barlıq
igiligine qaramastan, bizdiñ barşamız jer şarındağı eñ zerikken, eñ
maubas, eñ qabiletsiz, eñ baqıtsız halıq bop şığa kelmeymiz be?
Munşalıqtı mañızdı məselelerdi şeşu meniñ qolımmen kelmeydi,
sebebi men memleket basında turğan adam emespin. Özgeniñ bərin bılay
qoyğanda, ükimet mına sebepterden durıs közqarasta bola almaydı:
örkeniet isinde, taqsır, bəri de şarttı türde ğana. Bir elge jaramdı
bolğan ideyälar ekinşi bir elge pəle bolıp jabısadı, aqıl-oydıñ alalığı
da jerdiñ şolalığınan kem emes. Bizde sətsiz bilikşilerdiñ sonşalıqtı
köp bolatın sebebi mınadan: basqaruşılıq qabilet degenimiz meylinşe
asqaq, meylinşe taza sezimnen tuatın beyimdilik. Bul rettegi kemeñgerlik
tanım-bilimnen tumaydı, jan jüyeniñ bitiminen tuadı. Bilikşiniñ isəreketine de, aqıl-oyına da eşkim bağa bere almaydı, şınayı qazılar
odan aulaqta, al onıñ is-əreketiniñ jemisi tipti odan da aulağıraqta
jatadı. Sondıqtan kim-kim de eş nərseden qauiptenbey-aqözin bilikşimin
dep jariyä ete aladı. Biz, frantsuzdar, adamnıñ aqıl-oyına op-oñay
aldanıp qalamız, ideyäğa bay adamdardı əspettep şığa kelemiz; al biraq
erik-jiger qajettirek jerde ideyälardıñ məni töömen boladı. Aqırayağında, el basqaru degen sözdiñ məni jurtqa azdı-köpti durısuğımdar
men is-qimıl ədisterin tıqpalauda emes, sol jaqsı-jaman uğımdardı
köpşiliktiñ igiligi üşin durıs jaqqa qaray bağıttay bilude. Eger meşeulik
pen kertartpalıq eldi jaman jolğa bastaytın bolsa, öz qatelerinen
halıqtıñ özi-aq bezip şığadı. Auıl şaruaşılığındağı, sayasi nemese
otbasılıq ömirdegi qateliktiñ qandayı bolsa da şığınğa aparıp soğadı,
sondıqtan ərkim onı sayıp kelgende öz basınıñ paydası üşin tüzetedi.
Quday des bergende, men bul jerden şın məninde tıñ isterdi taptım.
Meniñ aytqan aqılımmen jurt egistik jerlerdi jaqsılap öñdedi; sonsoñ
auıl şaruaşılığında boyğa siñgen ziyändı ədetter joq qoy, jerdiñ özi de
öte qunarlı; sondıqtan men eşbir qiındıqsız-aq bes tanaptı
şaruaşılıq ədisin engizdim, şabındıqtardı qoldan suardıq, kartop
egetin boldıq. Auıl şaruaşılığında meniñ engizgen jüyem eşkimniñ
sana-sezimine tigen joq. Kerek deseñiz, biz Frantsiyänıñ keybir
öñirlerindegidey kədimgi qarapayım soqanı da paydalanğanımız joq;
jırtındı jumıstar «aşa köp bolmağan soñ, ketpenniñ özimen-aq isti
tındırıp jürdik. Men engizgen döñgelekti türendi tegerşik jasaytın
şeber maqtauğa aynaldı; öytkeni ol öziniñ jasağan buyımın ötkizuge
ıntızar; sondıqtan ol özdiginen meniñ kömekşim bolıp şıqtı. Özge
isterdegi siyäqtı, munda da men ərkimniñ müddelerin uştastırıp,
üylestirip otıruğa tırıstım. Sonsoñ, bul jerdegi kedeylerge tikeley
payda keltiretin önimderdi öndiruden olardıñ əl-auqatıñ arttıratın
önimderdi öndiruge köştim. Bul arağa sırttan eş nərse əkelgenim joq, tek
qana turğındardı bayıtuğa ıqpal etetin önimderdi sırtqa şığaruğa
kömektestim, sonıñ bularğa tiimdi ekenin közben köretindey ettim. Olar öz
eñbekteriniñ nətijesi arqılı meniñ ideyälarımnıñ jarşısı bolğanıñ
özderi de bayqamay qaldı. Tağı bir jağday. Grenobl bizden bes ledey
ğana jerde; al ülken qalanıñ mañındağı adamdar öz buyımdarın op-oñay
ötkizedi. Qauımdardıñ barlığı birdey iri qalalarmen irgeles emes qoy.
Ərbir istiñ retinde ölkeniñ dem-tınısın, onıñ ornalasqan jerin,
mümkindikterin eske alıp otıru kerek, jer şurayın, adamdarınıñ
erekşeligin, olardıñ ömir saltın zerttegen maqul; Normandiyäda jüzimdik
ösiru degen siyäqtı ersilikke barmau kerek. Sondıqtan da basqaru
ustanımdarı özge jayttardan göri özgergiş keledi, Bul jerde jalpığa
birdey ortaq ereje joq. Zañ ataulınıñ ülgisi bar, al salt-dəstür, jer
jayı, aqıl-oy degender olay emes; al eldi basqaru degen zañdardı adam
müddesine nuqsan keltirmey, jergilikti jağdaydı eskere otırıp qoldana
bilu öneri degen söz. Taudıñ arğı jaq baurayında bizdiñ tastap ketken
derevnyamız bar; onıñ jerin döñgelekti soqamen öñdeuge bolmaydı;
topıraq qabatı onşa qalın emes; eger qauımnıñ meri jer öñdeudiñ bizdegi
ədisine eliktegen bolsa, qaramağındağı adamdarın küyzeliske uşıratatın
edi; men oğan jüzimdik ösiriñder dep aqıl bergenmin, sonsoñ bıltır
ondağı turğındar jüzimnen mol önim alıp, endi bizden astıqtı şarapqa
ayırbastap alatın boldı. Eñ bastısı, meniñ aqıl aytqan adamdarım
mağan senetin boldı, biz ünemi baylanıs jasap turdıq. Men şarualardı
aurudan ayıqtırdım, öytkeni olar em-domğa öte beyim keledi; rasında da
barlıq gəp nauqastardı juğımdı tamaqpen qorektendirip, əldendirude
ğoy. Əlde ünemşildikten be, nemese kedeylikten be, əyteuir şarualardıñ
tamaq işui öte mardımsız keledi de, aurudıñ köbi aş-arıq tıqtan boladı;
əytpese jalpı şarualardıñ densaulığı jaman emes qoy.
Men özim əu basta, bir beymağlum jankeştilik ömir bastauğa birjola
bekingen kezde, kim bolsam eken dep köp tolğandım: kyure bolayın ba, əlde
selendik dəriger nemese aralıq sudya bolğan durıs pa dep. Osı üş adamdı
svyaşennikti, zañger men emşini halıqtıñ kemeñger oyı ılği da qara
jamılğımen qosaqtap jüretini tegin emes qoy, taqsır; olardıñ bireui
adamnıñ jan jarasın emdese, ekinşisi qalta qayğısınan, üşinşisi tən
aqauınan arıltadı; söytip, olar qoğamnıñ negizgi üş tiregin beyneleydi:
ar-Uyatın, dünie-mülkin jəne densaulığın. Bir kezde osınıñ alğaşqısı,
sonsoñ ekinşisi bükil memleket biligin qoldarında ustadı. Jer betindegi
bizden burınğılar adamnıñ aqıl-oyın bilegen svyaşennikterdi birden-bir
bilik iesi boluğa tiis dep oyladı, bəlkim, sol oyları durıs ta bolğan
şığar: svyaşennik ol kezde korol de boldı, əulie de boldı, qazı da
boldı; jəne ol kezde dünieniñ tutqası adamnıñ ujdanı men ar-Uyatı
boluşı edi. Qazir bəri özgerdi, al biz sol zamannıñ barın barşa, sol
küyinde qabıldauğa tiispiz. Siz öziñiz bilesiz, al men eldegi ağartu isi men
halıqtıñ əl-auqatı osı üş adamğa baylanıstı dep bilemin, olar ökimet
biliginiñ üş türi, solardıñ arqasında halıq is-əreketterdiñ, müddelerdiñ,
ustanımdardıñ ıqpalın tikeley sezinedi, al soñğı üşeui oqiğalardıñ,
menşiktiñ, ideyälardıñ asa mañızdı saldarı bolıp tabıladı. Uaqıt
ötken sayın özgerister əkelip turadı; menşik köbeyedi nemese azayadı, sol
aluan türli özgeristerdiñ ıñğayımen barlıq isti jönge keltirip otıru
kerek tərtip ataulınıñ negizi osında.
Ölkeni örkenietke tartıp, önerkəsipke negiz salu üşin, jeke
adamdardıñ müddeleri ulttıq müddelermen qay tusta uştasatınıñ, olar
qanday is-əreketterden, qanday materialdıq müddeler men ustanıstardan
körinetinin halıqqa uğındırıp otıru kerek. Mineki men qoğamdıq
ömirdiñ osı jaqtarımen sözsiz toqaylasıp otıratın janağı üş
mamandıq bizdiñ zamanımızda örkeniettiñ asa ulı tutqaları boluğa tiis
dep uqtım; osı mamandıqtardıñ ökilderi ünemi baylanıstı bolıp
otıratın muqtaj taptardıñ tağdırın jaqsartamın degen adal nietti
adamğa mümkindikti ərdayım janağı tutqalar ğana bere aladı. Al biraq
şarua adam janıña iman beremin dep ığır qılatın svyaşennikten göri
təniñdi sauıqtırarlıq dəri beretin adamğa köbirek senedi; bireui şaruamen
onıñ özi öñdep jürgen jer turalı söylesedi, ekinşisi sol şaruanıñ qazir,
sorğa qaray, tük qatınası joq aspan jayın əñgimeleydi; meniñ sorğa qaray
dep otırğanım bolaşaq ömirge degen nanım tek köñilge medet qana emes,
basqaruğa kömektesetin qural da.
Dinniñ qoğamdıq zañdardağı şapağatın tigizetin birden-bir küş ekeni
beker me? Tayauda biz qudaydı aqtap aldıq. Din joğalıp ketken kezde,
zañdardıñ orındaluı üşin ükimet lañkestikti oylap tabuğa məjbür boldı;
biraq ol adamda ürey tuğızatın, sondıqtan ötkinşi edi. Bayqaysız ba,
taqsır, şarua adam nauqas kezinde nemese təuir bola bastap, əli de tösek
tartıp jatqanda, aqıldı derekterdi eriksiz tıñdaydı jəne jüyelep
tüsindirgende qapısız uğınadı. Osı oy meni doktorlıqqa jeteledi. Men
şarualarmen esep-qisapqa otırğanda, solardıñ paydasın közdedim, meniñ
olarğa aytqan aqıl-keñseterim jüzege asa kele öz ideyälarımnıñ durıs
ekenin dəleldep şıqtı.
Halıqtıñ közi aldında künəsiz bolu kerek. Künəsizdik Napoleondı
jasadı, eger əlem onıñ Vaterloo tübindegi jeñilisi jayında bilmegen
bolsa, sol künəsizdik quday jasağan bolar edi. Muhammed əueli jer
şarınıñ üşten birin jaulap alıp, sodan keyin dinniñ negizin saluşı
bolğan sebebi onıñ qalay ölgenin eşkim körgen joq. Selendik dəriger üşin
de, jaugerşi üşin de ortaq bir zañ bar: ult pen qauım bir öris. Adam
barlıq jerde de adam. Sonsoñ tağı bir aytarım men özim qarız bergen
adamdarıma talapşıl boldım. Meniñ tabandılığım bolmasa, jurttıñ
bəri meni jek körer edi. Şarualar, özderi əkki pende bolğandıqtan,
aldanğan jalqaulardı sıylamaydı. Sen öziñdi aqımaq qıluğa jol berdiñ
be, onda əlsizdik körsetkenin. Basqaru isine küş qana jüredi. Eger
nauqastıñ bay adam ekenine közim jetpese, emdegenim üşin eşkimnen
eşqanday aqı alıp körgen emespin. Eger nauqas adam öte zəru bolıp
turmasa, men tegin dəri bermeymin. Şarualar mağan aqşa tölemese de,
özderiniñ borıştı ekenderin biledi; keyde olar öz köñilderin könşitu
üşin meniñ atıma sulı alıp keledi, onşa qımbat bolmasa astıq
əkeletinderi de boladı. Al birde diirmenşi meniñ emdegenim üşin balıq
alıp kelipti, sonda men oğan ayttım: "bolmaşı nərsege sonşa
şığındanğanıñ ne?" - dedim; meniñ bul diplomatiyämnıñ esesi qaytadı:
qısqa qaray men kedeylerge ülestirip beru üşin odan birneşe qap ün
alamın. Quday aqı, taqsır, bizdiñ şarualardıñ jüregi izgi, tek olardı
qorlamau kerek. Men qazir olar turalı burınğı pikirimdi əldeqayda
jaqsarttım.
– Sizde, ərine, qiındıqtar da bolğan şığar? - dedi Jenesta.
– Eşqanday da, - dep jauap qayırdı Benasi, - bir auız paydalı söziñ
köke mıljıñ köp sözden əldeqayda artıq qoy. Istiñ jayımen birge
şarualardıñ özderi turalı da men olarmen kep əñgimelestim, arasında
əzil-qaljıñımız da köp bolatın. Alğaşında olardıñ tıñdağısı da
kelmey jürgen; eskilikti talay tanımdarın özgertuge tura keldi: men
qalanıñ adamımın, al qalalıqtar olardıñ ata jauı ispettes. Men osı
küreske əuelendim. Jaqsılıq pen jamandıqtı jasauşılardıñ arasında
bir-aq ayırma bar - ar-Uyattarınıñ montanılığı men mazasızdığı, al
eñbekteri - birdey. Eger alayaqtardıñ minezi minsiz bolsa, olar moyındarın
üzudiñ ornına millioner bolıp keter edi.
– Taqsır, - dep dauıstadı Jakota, esikten kire berip. - Tamaq suıp
baradı!
– Men janağı estigenderim jayında bir eskertpe jasağım keledi.
Taqsır, - dedi Jenesta doktordı qoltığınan demep alıp, - Muhammedtiñ
soğıstarı jöninde men birde-bir derek oqığan emespin, sondıqtan onıñ
əskeri qabiletteri jöninde eşteñe ayta almaymın, al biraq
frantsuzdardıñ soğıs nauqanı kezindegi imperatordıñ soğıstıq
taktikasın bayqağan bolsañız, siz onı nağız quday dep oylağan bolar
ediñiz. Tipti Vaterloo tübinde jeñilis tapqanınıñ özi onıñ adam ataulıdan
artıqşa jaralğandığınan edi onı mına qara jer kötere almadı,
sondıqtan onıñ ayağınıñ astındağı jer jarılıp ketti, bar bolğanı sol
ğana. Al qalğan əñgimeleriñizdiñ bərine de sözsiz kelisemin; quday töbemnen
ursın dep aytayın, sizdi tapqan əyeldiñ eñbegi əste de eş ketpegen!
– Jə, dəmge jüriñiz! - dedi Benasi da dausın kötere jımiıp.
Ashananıñ qabırğaları tügeldey taqtaymen şegendelip, qoñırqay
tüske boyalğan eken. Taldan toqılğan birneşe orındıq, bufet, söreli
şkaftar, şağın peş, sonsoñ kyure marqumnıñ əygili aspalı sağatı mine,
bölmedegi bar jihaz osı. Üstine aq dastarqan jayılğan as üsteliniñ
üstinde sən-saltanattıñ iisi de joq. Fayans ıdıstar qoyılıptı. Alğaşqı
suyıq asqa marqum kyureden qalğan dəstür boyınşa tuzdığı küşti sorpa
berildi, sirə, munday tağamdı basqa eşbir aspazşı babına keltirip bulay
əzirley almas dep oylaysın. Doktor men meymanı sol dəmdi işip ülgirgen
joq, as üyge bir kisi basa-köktep kirip keldi de, Jakotanıñ küñkildegeniñ
eleñ qılmastan, entelep ashanağa qaray ötti.
– Ne bop qaldı? - dedi doktor.
– Əlgi bizdiñ üydiñ bəybişesi, Vino hanım şe, qaraptan qarap otırıp,
appaq quday boldı da qaldı. Bərimizdiñ de zəremiz zər tübine ketkeni.
– Qaytemiz onda, - dedi Benasi sabırmen, dastarqan basınan turuğa
tura keledi.
Doktor türegeldi. Ol qanşama ötinse de, Jenesta köngen joq,
aldındağı aljapqışın jiıp tastadı da, əskeri adamnıñ ədetimen lıp
etip ornınan turdı; iesi joq üstelde jalğız otırmaymın dep üzildikesildi ayttı da, zalğa qaray bettedi: eptep boy jılıtıp alıp, sonsoñ
bizdiñ jer basıp jürgen talay beybaqtarımızdıñ uayım-qayğısı
jayında azdap oy tolğamaq.
Köp keşikpey Benasi qaytıp keldi de, bolaşaq dostar tağı da üstel
basına jayğastı.
– Taburo kelip ketti, sizben söylesetin sözim bar deydi, - bağanadan beri
tağamın qayta-qayta qızdırıp, qaytadan əzirlegen Jakota esikten osılay
dep söylep kirgen.
– Auırıp qalğan kimi eken? - dedi doktor.
– Eşkimi de auırğan joq, taqsır. Özimniñ jumıstarım jayın-da
aqıldasayın dep edim
deydi.
– Jaraydı. Taburo men üşin ayağımen jürip jürgen filosofiyälıq
traktat, - dedi Benasi Jenestağa qarap. - Osında kelgen kezde köz
toqtatıñqırap qarañızşı, söz joq, sizdi qızıqqa batıradı. Kündik
jumısqa jaldandı, ünemşildigimen jurtqa unadı: tamaqtı az işip,
jumıstı köp istedi. Al endi sol pısıqtıñ qaltasına azdağan ekyu qorlana
bastağan boyda-aq, ol burınğıdan da jılpostanuğa aynaldı; söytti de,
bizdiñ kedey kantondağı men sengizgen jañalıqtarğa auız sala bastadı;
Taburo solardan payda tauıp, bayuğa aynaldı. Segiz jıldıñ işinde ol
qıruar dəulet jinadı bizdiñ kanton üşin qıruar, qazir onda, dəu de bolsa,
bir qırıq mıñ frankidey qor bar şığar. Siz onıñ qanday jolmen bayıp
jürgenin taba almaytındığıñızğa men bəs tiguge barmın. Ol - ösimqor;
ösimqor bolğanda nağızdıñ özi, al ösimqor bolıp alğan sebebi - kantonnıñ
barlıq turğındarınıñ ərqaysısınıñ zəruligin paydalanadı jəne
esebinen janılmaydı; öytkeni onıñ jurtpen jasasqan məmlesiniñ
paydakünemdik sırın aşamın dep jürip, men köp uaqıtımdı şığın
qılar edim.
Alaayaq Taburo jurttıñ bəri jer endeuge jumılıp jatqanın
körgennen keyin, töñirekti tügel aralap jürip, egis kezinde kedeylerge
tuqım beru üşin astıq satıp aladı. Ondayda, öziñiz bilesiz, dəl tuqım
seber kezde şarualarğa, keyde tipti fermerlerdiñ özderine de, tuqım aluğa
aqşa jetpey qaladı. Sol kezde Taburo ağay keledi de, bireuge bir qap arpa
beredi, aqısına oraq kezinde bir qap qarabiday aladı; endi bireuge bir qap
bidaydıñ uşığın beredi de, bir qap un aladı. Endi bul anturğan osınday
aram saudanı bükil departament köleminde jürgizetin boldı. Eger bireumireu köldeneñ turmasa, bəlkim, ol million da tabar edi.
Mineki, taqsır, bir kezde Taburo degen kündik jumısqa zar adam
aqpeyil, elgezek, jurttıñ bərine qolqabıs tigizuge əzir turğan süpsüykimdi jigit bolıp edi, endi tabısqa bökkennen keyin, Taburo degen
mırza payda boldı barıp turğan naysap, qırsıq, təkəppar. Bayığan
sayın buzılıp baradı. Eñbekqor, jumıs bastı şarua auqattı turmısqa
köşse-aq, nemese, iri jer ielenuşige aynalsa-aq boldı, nağız qızıl köz
pəleniñ özi boladı da şığadı. Mınaday bir tap boladı şala inabattı,
şala buzıq, şala bilimdi, şala sauattı ondaylar qanday ükimetti bolsa da
esinen tandıradı. Sol tapqa tən maşıqtar mına Taburoda da bar: bir
qarağanda añğal, tipti nadan, al endi öziniñ paydasına kelgende tipti
suñğıla bolıp ketedi.
Edendi qayıstırğanday solqıldatıp kirgen ayaq tarsılı ösimqor
ekenin aytpay sezdirgen.
– Kiriñiz, Taburo! - dep dauıstadı Benasi.
Doktordıñ janağı eskertu sözderin estigen ofitser Taburoğa qadala
qarap qalıp edi, sonda körgeni jüdeubas, eñkişteu kelgen şarua adamı,
döñes mandayın qos qırtıs əjim basqan. Aynalası qarauıta döñgelenip,
ortasındağı kişkentay nükteden oqtay atıla sığırayğan surğılt közderi
usqınsız ajarınıñ ar jağınan tesip şıqqanday jılt-jılt etedi. Eki
erni jımqırılıp, tars jumılğan, joğarı qaray imigen üşkir iegi
mısqıl üyelegen murnınıñ uşına qaray itinip tur. Eki şıqşıtında
iegine qaray tereñ saylanıp, tağı qos əjim tartılğan, olardı da bir
orında turaqtamaytın köşpeli ömirdiñ tayğaqtığı men saudagerdiñ
zımiyän qulığın aytpay tanıtqanday. Şaşı aqqılşıqtana bastağan.
Üstine kigeni kök tüsti əp-ədemi kürte, eki jaq büyirinde seltigen tört
burıştı ülkenqaltaları bar, kürtesinin aşıq jağasınan örnekti aq
jeleti körinedi. Ol kirgen boyda eki ayağın taltaytıp turıp, basında
dobalday şoqparı bar tayağına süyenip tura qaldı. Soñınan ergen
kişkentay ispan iti, Jakotanıñ narazılığına qaramastan, birge kirdi de,
iesiniñ ayağına oralıp jata ketti.
– Al, kəne, qanday şaruan bar? - dep suradı Benasi.
Taburo as üstelinde, doktordıñ qasında otırğan beytanıs adamğa
küdikti közimen bir qarap qoydı da, sözin bastadı:
– Əñgime nauqas jayında emes, mer mırza, biraq siz qaltanıñ jırtıqtesigin adam boyındağı kinərattan kem emdemeysiz ğoy, sondıqtan men
sizben sen-lorandıq bir kisimen aradağı kikiljiñ jayında aqıldasayın
dep kelip edim.
– Sen anau aralıq sotqa nemese sonıñ hatşısına nege barmaysıñ?
– E! Oybay-au, taqsır, istiñ jayın siz olardan göri jetigirek bilesiz
ğoy; sondıqtan sizdiñ aujayıñızdı bilip alsam, iske de əldeqayda
batılıraq kiriser edim ğoy.
– Jarqınım, Taburo, men kedey adamdarğa dərigerlik keñesimdi tegin
beremin, al sen sekildi baydıñ ırıñ-kezek isterine bosqa uaqıt ketire
almaymın. Dalada tegin jatqan bilim joq.
Taburo qolındağı börkin umajday bastadı.
– Eger sen meniñ pikirimdi bilgiñ kelse, al sonda sen biraz aqşañdı
ünemdeysiñ ğoy, əytpese ol aqşanı Grenobldiñ sudyalarına sanap turıp
berer ediñ, sen aldımen jetimekter üyiniñ balaların asırap otırğan ana
Marten degen jesir əyelge bir qap qara biday jibert.
– Oybay-au, taqsır, ol ne degeniñiz, siz aytsañız boldı, men onı quanaquana jiberemin ğoy. Al endi öz şaruamdı aytamın dep, alıstan kelgen
meymandı mezi qılmas pa ekenmin? - dep Taburo Jenesta jaqtı nusqap
qoydı.
– Sonımen, əñgime mınaday, taqsır, - dedi ol Benasidiñ meziretimen
sözin jalğastırıp, osıdan eki ay burın mağan Sen-Lorannıñ bir adamı
kelip aytadı: "Taburo, sen mağan jüz otız qadaq arpa satpas pa edin?" deydi. - "Nege satpayın", - deymin men. – Bul meniñ kəsibim. Osı qazir kerek
pe?"- "Joq" - deydi ol, - köktemge qaray: jazdıq daqıldardı seber kezde" "Jaraydı-aq". Mine sodan keyin bağası jöninde biraz salğılastıq ta,
aqırı qol soqtıq; ol mağan barlıq arpanıñ Grenobldegi qazirgi bağası
boyınşa tolıq qunıñ töleydi; al men bolsam, astıqtı oğan naurız
ayında tabıs etemin, ərine, şaşılğan-tögilgenin esepke ala otırıp. Al
endi arpa degeniñiz, taqsır, barğan sayın şığandap qımbattap baradı,
qısqası, ol qaynağan süttiñ betiñdey köterilip ketti. Aqşa mağan qazir öte
qajet, sondıqtan jañağı arpamdı alamın da basqa bireuge satamın.
Kimniñ qanday dauı bar, solay emes pe, taqsır?
– Joq, ol arpa endi sağan tiisti emes, - dedi Benasi. - Ol seniñ qoymañda
jay saqtaulı ğana turğan. Sondıqtan, eger arpa arzandap ketse, sen onı
jañağı kelisilgen bağamen al dep zorlay alasıñ ba?
– Olay bolğan künde, ana jügirmek mağan tük te tölemeytin boladı ğoy.
Kim özine qastıq oylaydı? Qıp-qızıl payda öziñniñ qolıña kelip
turğanda, odan qur qalatınday ne körinipti? Onıñ üstine tauar seniki,
biraq aqşasın tölegennen keyin ğana. Solay emes pe, ofitser mırza? Sizdiñ
əskerde qızmet etkeniñiz körinip-aq tur.
– Tabura, - dedi Benasi dausın salmaqtay söylep, - sen bul isten
utılasıñ. Aramdıq üşin quday erteli-keşti bir jazalamay qoymaydı.
Apır-au, mına sen sekildi isin adal jürgizetin bilgiş, sauattı adam bizdiñ
ölkede qalay ğana aramdıqtıñ ülgisine aynalıp ketti. Sen osınday daudamayğa jol berseñ, kedey bayğustar mop-momaqan bolıp, seni urlapqarlamasın deysiñ be? Batraqtar senin jumısıñdı istemey, aljaylarına
qıdırıp jüretin boladı, söytip jurttıñ bəri ar-Uyattan ayırıladı.
Seniñ bul isin jön emes. Tauarın bir ret satıldı. Eger sen-lorandıq
şarua arpanı sol boyda alıp ketse, sen onı qaytıp ala almas ediñ ğoy;
demek, sen öziñe tiisti emes zatqa ielik etemin deysiñ; seniñ arpañ bayağıda
aqşağa aynalıp ketken, seniñ öz ıqtiyärıñmen. Al, ayta ber.
Jenesta doktorğa qarağanda, onıñ közinde Taburanıñ şılp etpegen
betine üy iesiniñ nazarın audarğısı kelgendey sır bar edi. Rasında da,
Benasi jañağıday toytarıs bergennen keyin de ösimqordıñ bet-ajarı
sazarğan küyinen bir tanğan joq. Mañdayına bir tamşı qan jügirgen joq,
sığırayğan közderi de miz baqpaydı.
– Bılay etsem, taqsır: men arpanı ötken qıstağı bağasına beremin
dep mindetime alıp edim; qazir oylap otırmın, arpanı bermesem dep.
– Beri qarattı, Taburo: sen arpanı tezirek jönelt, əytpese sen jurt
aldında abıroy-bedelden ada bolasıñ. Tipti osı daudı öz paydaña
şeşken künde de sen ar-Uyatı joq, sözinde turmaytın eki jüzdi adam degen
ataqqa qalasıñ...
– Jə, meyliñiz bilsin, meni alayaq deñiz, jauız deñiz, urı deñiz. Qızu
üstinde adam ne aytpaydı, mer mırza, oğan nesine renjiin. Məmle isinde
ərkim öz paydasın oylaydı.
– Sen jañağıday ataqqa özin urınğalı tursın.
– Oybay-au, taqsır, zañ meniñ jağımda bolsa ne isteyin...
– Zañ seniñ jağında bolmaydı.
– Siz sonı ras aytıp otırsız ba, şınımen solay ma, taqsır? Qalay
degenmen, oñay şarua emes qoy.
– Əlbette, rası sol. Üstel basında bosqa otırmas edim, sağan
zañdardıñ jinağın zorlap oqıtar edim. Eger bul is sotqa baratın bolsa,
sen utılasıñ; sonsoñ bul üyge ayaq basa almaysıñ: men özim sıylamaytın
adamdardı qabıldamaymın. Sen daulassañ jeñilesiñ. Tüsindiñ be?
– Joq, taqsır, jeñilmeymin, - dedi Taburo. - Bilesiz be, mer mırza,
arpanı bereşek adam men emes, sol sen-lorandıqtıñ tap özi, odan men
satıp alğanmın, endi sol meniñ tauarımdı jetkizip beruden bas tartıp
otır. Men osı isti utamın ba, joq pa, tek sonı biluge ğana kelgenmin;
sottıñ orındauşısına sodan keyin barayın, qalay şığındansam da
sonsoñ köreyin dep oylağanmın.
Jenesta men doktor bir-birine qarastı, biraq mına siyäqtı sottı is
jayındağı şındıqtı bilgisi kelip, ösimqordıñ oydan şığarğan mına
qulığına tañ qalğandarın ekeui de bildirmedi.
– Jaraydı, Taburo, olay bolsa, seniñ sen-lorandıq məmlesinde Uyat
bolğanı; onday adamdarmen məmlege barudıñ eşqanday qajeti joq.
– Ey, taqsır-ay, naq sonday adamdar ğoy osınday istiñ mən-jayın
jaqsı biletin.
– Sau bol, Taburo.
– Əmiriñizge quldıq, mer mırza jəne onıñ aq peyil bastası.
– Al, qalay, - dep suradı Benasi ösimqor ketkennen keyin, - Parijde
bolsa, jañağı adam tez arada millioner bola alar ma edi?
Tüstikten keyin doktor men onıñ meymanı qonaq bölmege qaytıp
oraldı da, bükil keş boyı, əbden uyqığa ketkenşe, soğıs jayında, sayasat
jayında əñgimelesumen boldı. Bir sözdiñ retinde Jenesta ağılşındardı
ölerdey jek köretinin bildirdi.
– Taqsır, - dedi doktor bir kezde, men üyimdegi meymanımdı kim dep
oylayın, sonı surauğa ruqsat etiñizşi.
– Meniñ atı-jönim Per Blyuto dep jauap qayırdı Jenesta, men
kapitanmın, polkım Grenoblde.
– Jaraydı, taqsır. Graveniñ osında ötkizgen ömir saltın qabıl eter
me ediñiz? Erteñgisin, səskelikti işkennen keyin men ölkeni aralap
ketkende, ol kisi mağan şın ıqılasımen erip jürer edi. Meniñ
şuğıldanıp jürgen isim sonşalıqtı qara dürsin, sondıqtan ol sizge unay
qoyar ma eken, oğan közim jetpeydi. Jəne siz öziñiz de jer iesi emessiz,
derevnyanıñ meri de emessiz; basqa jerlerde jürgende közine tüspegendey
qızıqtı eş nərseni bul jerden köre almaysız; aynala laşıq üyler —
birinen-biri aynımaydı; biraq onıñ esesine taza aua jutasız, onıñ üstine
seruenge şıqqanda sizdiñ bir maqsatıñız boladı.
– Sizdiñ usınısıñızğa men sonday quanıştı ekenimdi jetkize
almaymın; özim de osınday ötiniş bildirgim kelip edi, biraq sizdi ığır
qılamın ba dep imengenmin.
Üy iesi Jenestanı ekinşi qabatta qonaq bölmeniñ üstindegi bölmege
ertip apardı; aytpaqşı, jañağı oydan şığarılğan familiyänı atamay-aq,
atı-jönin osı küyinde qaldıramız.
– Tüu, mınası jaqsı boldı ğoy, - dedi Benasi aqırın sıbırlap.
Jakota sizdiñ bölmeñizge ot jağıp qoyıptı. Eger sizge əlde bir nərse
qajet bolsa, bas jaqta quzırıñızğa jez qoñırau dayın tur.
– Bul jerde ne qajet bolsın! - dedi Jenesta ağınan jarılıp. - Tipti
mına jerde otırıp ayaq şeşetin orındıq ta tur eken. Ondaydıñ qadirin
tek bayırğı jauınger ğana biledi. Soğısta jürgende, taqsır, osı bir ant
urğan ayaq kiimiñdi şeşip qoyatın mümkindik bolmay, armanda jüretin
kezderiñ boladı. Birneşe jorıqtan keyin, əsirese urıstan keyin, ayağın
isinip ketedi de, - malmanday su bolğan etigiñnen onı suıra almay silen
qatadı, sondıqtan köbinese etikşeñ uyıqtauğa tura keledi. Salt basın
jürgende, bul onşama kiın da emes.
Özinin bul sözine erekşe mən bergendey, ofitser qulana közin
sığıraytıp qoydı da, tan-tamaşa bolıp, bölmeniñ işin közimen şola
bastadı: işi öte jaylı, tap-taza, işiniñ jihazı da bir sıdırğı səndi.
– Qanday tamaşa! - dedi ol. - Sizdiñ öziñizdiñ tösek bölmeñiz de öte əsem
bolar?
– Qalasañız kirip köriñiz, - dedi doktor da, - men sizge körşimin,
aramızda tek baspaldaq qana bar.
Jenesta doktordıñ jatın ornıña kirip barıp, jartılay qañırap
turğan bölmeni körgende qayran boldı; jalan qabırğalarına qoñırqay
örnekti sarğış tüsqağaz japsırılıptı, onıñ da ər jerinin öni ketip
quarıp qalğan. Qojır-qojır etip laqpen boyalğan temir kereuet, joğarı
jağınan boylap tartılğan beldikten tömen qaray salbırata qoñırqay
tüsti eki kolenkor perde tüsirilgen, edende jip-jinişke tömen qol kilemşe,
özi əbden qırqılıp tozğan, osınıñ bəri auruhanadağı jağdaydı közge
elestetetin edi. Kereuettiñ bas jağında tünde şırağdan qoyatın tört ayaqtı
kişkentay üstel tur, onıñ joğarı-tömen jıljıp turatın qaqpaqşası
ərili-berili qozğalğan sayın qoltoqpaqtay taq-taq etip turatın tərizdi.
Endi osı köriniske üş orındıqtı, sabannan toqılğan eki kreslonı,
jañğaq ağaşınan istelgen komodtı, onıñ üstinde turğan legen men bir
büyiri şıtınap ketken qumıranı (sirə, su qUyatın boluı kerek), onıñ
jiegin qorğasınmen ədiptegen qaqpağın qosıñız. Kaminge ot jağılmaptı,
saqal-murt qıratın ustarası qabırğağa jippen ile salğan eskilikti
aynanıñ aldındağı kaminniñ sırlı taqtayı üstinde jatır. Tazalap
sıpırılğan edenniñ ər jeri qırılıp, oyılıp, kedir-budırlanıp qalğan.
Eki terezege tağı da kolenkor perde ustalıptı, etek jaqtarında jasıl
şaşaqtarı jalbıraydı. Bölme işindegi müliktiñ bəri, tipti üstinde siyä
sauıtpen paraq-paraq qağazdar, qalamuştar jayrap jatqan döñgelek
üstelge deyin, osılardıñ bəri-bərisi Jakotanıñ uqıptılığımen
saqtalıp turğan minsiz tazalıqqa qaramastan, bul bölmede turatın adam
kədimgi monahtıñ jankeştiligimen ömir süretinin, zattan göri sezimge
köbirek beriletinin aytpay-aq dəleldep tur.
Esik aşılğan kezde, ofitser doktordıñ kabinetin kördi, ol, sirə, munda
da tım sirek bas suğatın boluı kerek. Öytkeni ondağı körinis te dəl
jañağı tösek bölmesindegidey. Şañ basqan birneşe kitap dəl sonday şañ
basqan sörelerde şaşılıp jatır; al dərihananıñ tañbalı qağazı
japsırılğan şını şişalardı körgende, kisiniñ basına bul jerde jalpı
ğılımnan göri dəri dayındauğa köbirek köñil bölinedi-au degen oy keler
edi.
– Sizdiñ bölmeñiz mağan tigen bölmeden nege sonşalıqtı özgeşe dep
surağıñız keledi-au, şaması, - dedi Benasi. - Onıñ sebebi, üyine qonaq
bolıp kelgen tanıstarına adamnıñ usqınıñ alatın eski ayna usınğan
adamdar üşin men ölerdey Uyalamın; ondayda meymanı əlgi aynağa qarap
turıp; apır-ay, men qalay semirip ketkenmin dep nemese men osınşa
jüdegenmin be dep tañdanar edi, nemese: men özim auru emespin be, əlde bir
jın urıp ketti me dep, özinen-özi quıstanar edi.
Bizdiñ dostarımız kele qalğanda, solardıñ uaqıtşa bolsa da turatın
ornınıñ jaylı bolğanıña ne jetsin? Qonaqjaylıqtı men öz basım
minezdiñ jomarttığına sanaymın, tipti baqıtqa balaymın, keñ peyildiñ
körinisi dep oylaymın; siz munı qay jağınan alıp qarasañız da, tipti
maqtanşılıqtıñ sıñayı dep esepteseñiz de, munıñ özi kelgen dosıñızğa
jılı şırayıñız ben aq peyiliñizdiñ belgisi bolıp körinbes pe edi?
Mineki sizdiñ quzırıñızda səndi saltanat, tükti kilem, qımbat
perdeler, sağat, örnekti tuğırğa ornatılğan şırağdan; sizdiñ quzırıñızğa
anau elgezek Jakota, sizge arnap tünde kietin mınau jap-jaña başmaqtı
alıp kelip jürgen, ərine, sol; staqanğa quyıp süt, boy jılıta ma dep
grelka əkelip jürgen de sonıñ özi; kyure marqum qaydan tauıp əkelgenin
quday bilsin, əyteuir dəl mınaday jumsaq kresloda siz burın şirene
şalqayıp otırmağan bolarsız; iə, şınıñda da, eger siz əri sapalı, əri
səndi jəne ıñğaylı bir nərse izdeseñiz, aldımen şirkeuge barıñız.
Qısqası, sizdiñ tösek bölmeñiz öziñizge unar dep oylaymın. Siz
sırğığan ustaranı da, iisi jupar añqığan sabındı da, üy işinde
kezdesetin janğa jaylı ne bir qadirli zattardıñ bərin de osı jerden
tabarsız dep oylaymın. Al, qımbattı Blyuto mırza, qonaqjaylıq
jönindegi meniñ bul pikirim bizdiñ bölmelerdiñ arasındağı
ayırmaşılıqtı əli de tolıq tüsindire almağan bolsa, onda küni erteñ,
meniñ üyimde topırlağan jurttı körgende, tösek bölmem men
kabinetimdegi siıqsızdıq sebebin sonda tüsinersiz. Sonsoñ, men özim de
üyde omalıp otıra beretin kisi emespin, ünemi jol üstinde jüremin. Al
eger üyde bolsam, damılsız şarualar kelip jatadı: meniñ janım da, tənim
de solarda, mına baspana da solardıñ qaramağında; sondıqtan meniñ
sıpayılıqtı oylauğa da nemese sol bir biyäzı jandar üyimniñ sənin buzıp
ketti-au dep qınjıluğa da murşam bolmay qaladı. Sən-saltanat degen
jeke saraylarğa, oram-jaylarğa, buduarlarğa9 nemese dos-jarlar üşin
jinastırılğan bölmelerge ğana layıq. Sonımen birge, men bul jerde
tünep qana şığamın, sondıqtan mağan jıltırağan baylıq ne üşin kerek?
Teginde, mına jalğan dünieden meniñ qanşalıqtı mezi bolğanımdı siz
bilseñiz-au!..
Bul kisiler bir-birine jılı jüzben qayırlı tün aytısıp, quşırlana
qol qısıstı da, dem aluğa ketti. Ofitser birden üyıqtay almay, jañağı
kisi turalı oyğa ketti, munıñ oyında onıñ barğan sayın tulğalanıp bara
jatqanıñ sezindi.
II tarau
DALA KÖRINISTERI
Attı əskerdiñ öz atına degen üyirsektigi Jenestanı tañsəride
töseginen turğızıp alıp, atqorağa qaray jügirtip edi, bir təuiri Nikol
onıñ üstin muntazday qılıp tazalap qoyğan eken.
– Turıp ketkensiz be, Kapitan? - dedi tañdanıp, oğan qarsı jolıqqan
Benasi, əskeri adam degen osı; sizge derevnyanıñ tañı da maza bermeydi
eken.
– Öziñizdiñ köñil küyiñiz jaqsı ma? Jenesta oğan jauap berudiñ ornıña
qarsı saualmen dostıq qolın usındı.
– Meniñ köñil küyim eşuaqıtta şındap jaqsı bolğan emes, - degen
Benasidiñ jauabında da əzil-şını aralas edi.
– Qalay uyıqtadıñız, taqsır? - dep Jenestağa arnağan saualımen endi
Jakota sözge aralastı.
– Quday aqıña, sulu bike, sizdiñ salğanıñız qalıñdıqtıñ töseginen
bir de kem bolğan joq.
Bul sözge meymanası tasığan Jakota eki erkektiñ soñınan erip keledi.
Olardıñ üstel basına jaylasıp jatqandarın körip, ol endi Nikolge
qaradı:
– Rasında da, ofitser mırza kerbez seriniñ özi eken, ə!
– Nesin aytasıñ! Qazirdiñ özinde qolıma qırıq sudı ustata saldı!
– Aldımen qaytıs bolğan eki kisiniñ üyine kirip şığayıq, - dedi Benasi
ashanadan şığa bergende qonağına, - Ras, öziniñ janama qurbandarına
köñil bildirip jüru doktorlarğa layıq emes; biraq men sizdi eki üyge ertip
aparayın, sonda siz adamnıñ tabiğatı jöninde eki türli ğibrattı əser
alasız. Sol körinisterdi körgennen keyin, tau halıqtarınıñ öz sezimderin
bildirude qır adamdarınan qanşalıqtı özgeşe ekenine köz jetkizesiz.
Bizdiñ kantonnıñ bir bölegi taudıñ biik quzdarın mekendeydi, mine
solardıñ keybir dəstürinen eskiliktiñ iisi añqıp turadı, keyde tipti taptaza taurattıñ joralğılarına tap bolasın. Tau jotalarınıñ boyımen
tartılğan şekaranı tabiğattıñ özi sızıp bergey be deysin, -sol
şekaranıñ eki jaq beti bir-birine tipti uqsamaydı; joğarıda küş bar, al
tömende -ədis; joğarıda ülken sezimder bar, al tömende - özimşil oylar.
Ajuy añğarın esepke almağanda, sonıñ soltüstik jağında jarımester
turadı da, al oñtüstigin aqılı asqandar meken etedi; solardıñ arasın
bölip turğan jalğız bulaq qana, al endi ayırmaşılıqtarı jer men
köktey: boyları, jürgen jüristeri, bet əlpetteri, salt-dəstürleri, isteytin
kəsipteri; men munday şuğıl ayırmaşılıqtı basqa eş jerden körgen
emespin. Osı jağday jergilikti ökimet orındarına ölkede jan-jaqtı
zertteu jürgizip, sonıñ nətijesine qarap zañdar qabıldau jöninde oy
saluğa tiis edi ğoy. Ə, attar dayın bolğan eken, jüreyik!
Salt attı ekeu köp uzamay poselkeniñ Grand-Şartrez atalatın tau
jotalarına qaray bettegen şetindegi bir üyge taqap keldi. Sırtqı türine
qarağanda, auqattı adamdardıñ mekeni sekildi üydiñ aulasında, bular eki
orındıqtıñ üstine eki jaq basınan qoyılğan tabıttı kördi: üstin qara
şuğamen ayqara jauıp, qasına tort şırağdan qoyıptı, qasında bir
jaydaq orındıq, onıñ üstinde mıs tabaqşağa quyılğan şipalı su,
qasında bük ağaşınıñ japırağı. Aulağa kirgen ərbir adam məyittiñ
qasına kelip tize bügedi de, "Otçe naş" əueniñ aytıp kelip, tabıtqa
şipalı sudan bürkedi. Jañağı qara jamılğınıñ üstine aulada qaqpanıñ
qasına otırğızılğan gülzardan jasminniñ jas taldarı qoyılıptı;
qaqpanıñ joğarğı jaqtauına deyin örmelep jüzimniñ sabaqtarı ösip tur.
Bir qız üydiñ aldın sıpırıp jür; türine qarağanda, qanday qayğılı
oqiğa bolsa da, soğan rəsimdi işarat bildiruge köngen adamnıñ qalpı
bayqaladı. Marqumnıñ ülken ulı, jiırma eki jastar şamasındağı jigit,
qaqpanıñ aşasına süyenip, qimılsız qalşınıp tur. Eki közinde
möltildegen jas, biraq sorğalap aqqanı bilinbeydi, sirə, sırt közge
bayqatpay sürtip turatın siyäqtı.
Osı körinisti sırttan baqılap turğan Benasi men Jenesta attarın
jatağan tas qorşaudıñ aldında ösip turğan terekterge baylap, aulağa
kirgen kezde, uranıñ qaqpağı aşıldı da, astınan üydiñ bəybişesi
köterildi, onıñ artınan qolında süt quyğan qumırası bar tağı bir əyel
şıqtı.
– Berik bolıñız, bayğus Pelte, - dedi jañağı əyel. - Ey, quday-ay,
qaydan oñay bolsın qırıq jıl boyı otasqan qosağınan ayırılu.
Sol kezde jesirdiñ közi şılandı.
– Siz əlgi qırıq sudı tölediñiz be? - dedi bəybişe səl ünsizdikten keyin,
alaqanıñ jayıp.
– Qaray köriñiz, men umıtıp baradı ekem ğoy, - dep qasındağı əyel
onıñ qolına usaq aqşanı ustattı. - Qayğıra bermeñiz, körşi. Ə, mine,
Benasi mırza da keldi.
– Qalaysız, bəybişe, boyıñız serginkiredi me? - dedi doktor.
– Basqa ne amal bar, qımbattı Benasi mırza, - dedi bəybişe közine jas
alıp, - tözbegende qayteyik. Əyteuir, dətke quat, bayğus küyeuim azaptan ada
boldı. Biraz beynetti tarttı ğoy! Joğarı şığıñızdar, mırzalar. Jak,
mına mırzalarğa orındıq əkelseñşi. Qimaldasayşı! Əkeñdi bəribir
tiriltip ala almaysıñ, ol jerde qanşama qadalıp tursañ da. Endi sen eki
adamnıñ jumısın isteytin bolasıñ.
– Sabır etiñiz, bəybişe, balañızdı əurelemeñiz, biz otırmaymız.
Balañız endi sizge qaraylasadı ğoy, əkesiniñ ornıñ joqtatpas.
– Bar, kiinşi, Jaq! - dedi əyel. – Qazir munı alıp ketuge keledi.
– Al, qoş bolıñız, bəybişe, - dedi Benasi.
– Sizderge quldıq, jaqsı mırzalar.
– Kördiñiz be, - dedi doktor şıqqannan keyin, – bul jerde ölim degen
küni burın belgili bolğan oqiğa sekildi qabıldanadı, ol kündelikti ömirdiñ
ağımın buzbaydı, tipti qaralı dəstür de saqtalmaydı. Oğan derevnyada
eşkim şığındanıp jatpaydı: bireu joqtıqtan, bireu tartınşaqtıqtan.
İə, selo halqı qara jamılmaydı. Ölikti aza tütu degen jay ğana salt emes,
şığarılğan zañ emes, olardan joğarı turğan nərse ğoy, ol ərilep
kelgende, barlıq zañdardan biik rəsim, onıñ arğı negizinde adamgerşilik
jatadı. Al biraq, biz Janve mırzamen ekeumiz qoğamdıq tərtipti saqtau
üşin salt-dəstürden attamau kerek dep qanşama küş salsaq ta, şarualarğa
osını uğındıra almay-aq qoydıq. Bular teginde jaman da adamdar emes,
biraq eski uğımdardan endi ğana arılğan, jaña qarım-qatınastardı əli
uğınıp ülgirmegen; olar əzirşe qatañ tərtip pen qaraşa turmıstıñ
molşılığına jetkizetin uğımdarğa ğana jaqındap keldi, al endi meniñ
bul isimdi jalğastıratın kisi bolsa, bular qoğamdıq negizderge tirek
bolatın ustanımdarğa keyinirek köteriletin boladı.
Şınıñda da, adal nietti jay qarapayım adam bolu jetkiliksiz, onı əli
körsete bilu kerek; qoğam tek salt-sana uğımdarımen ğana ömir süre
almaydı: tirşilik etu üşin sol uğımdarğa səykes is-əreket jasau kerek.
Selendik qauımdardıñ köpşiliginde otağasısı ölgen jüzdegen
otbasılardıñ işinde sol marqumdı uzaq uaqıt eske alıp jürerliktey
erekşe sana-sezimi bar sanaulı adamdar ğana boladı, qalğandarı arada
jıl ötpey jatıp mülde umıtıp ketedi. Osınday umıtşaqtıqtıñ atı
moraldıq jaraqat desem, siz kelisesiz be? Din halıqtıñ janı, din onıñ
sezimin bildiredi, solarğa asqaqtıq darıtadı, özderin maqsatker etedi;
biraq qudiretti quday bolmasa din de bolmaydı, demek, adam qolımen
jasalğan zañdarda eşqanday qauqar bolmaydı. Ujdan degen tek qudayğa
ğana tiisti, al pende əleumettik zañğa bağınadı; eger biz qayğı-qasirettiñ
dəstürli rəsimderin joyıp jibersek, es-aqılı tolıspağan balalar men
ülgi-önegege muqtaj adamdardıñ barlığına zañdarğa moyınsunu
qajettigin üyretpesek, sonımen birge qaharımen qaymıqtırıp, meyirimen
jibitip otıratın, jalğan dünieniñ igiligin özi berip, özi qaytıp alatın
ulı küşke tabınu qajettigin uğındırmasaq, biz qudaysızdıqqa qaray bir
qadam jaqınday tüspes pe edik?! Ağınan jarılsam, men sonday külkili
ujdansızdıq künderin bastan ötkizdim de, dini rəsimderdiñ, üy işilik
quanıştıñ, dəstürler men merekelerdiñ qadirin tek osı jerge kelgende
ğana tüsindim. Otbası ğasırlar boyı adam qoğamınıñ negizi bolıp qala
beredi. Ökimet pen zañdı qurmetteudiñ eñ bastapqı sabaqtarı adamğa
otbasında beriledi; naq sonda ol bağınıştılıqqa üyrenuge tiis.
Otbasılıq ruh pen ata-ananıñ biligi bizdiñ jañaşa zañ şığaruşılıq
jüyemizdegi əli de az nazar audarılıp kele jatqan eki tup qazığımız
bolıp tabıladı. Otbası, qoğam, departament bizdiñ bükil elimizdiñ
bolmısı osı üşeuinde turğan joq pa?! Sondıqtan zañdar osı üş ayır
tirekke negizdelui kerek.
Meniñ oyımşa, jubaylardıñ nekelesuine, balanıñ tuuına, kisiniñ
ölimine baylanıstı ədet-ğurıptardı erekşe saltanattı rəsimdermen atap
ötu kerek. Katolik dinine erekşe qudiret berip, onı kündelikti turmısqa
engizgen nərse sırtqı jarqıldaqtıq; osı qasieti onı ömirdiñ barlıq
mañızdı mezetterinde jolğa salıp, ılği da oğan saltanattı sipat berip
otırdı; eger svyaşennik öz quzırınıñ biigine köterilip, jaña ədetğurıptarğa hristian moraline layıq asqaqtıq darıta alsa, jañağı
saltanattı sipat odan sayın əserlene, odan sayın ulıqtana tüspek.
Burın men oylauşı edim: katolik dini degen aluan türli soqır
senimder men ırım-jırımğa negizdelgen jılpostıq oyını ğoy dep, ol
ağartu zamanı kelgende quridı ğoy dep; al munda kelgennen keyin men
onıñ sayasi qajettiligi men adamgerşilik paydasın moyındadım; bul
jerde men sol sözdiñ şın mağınasında qanşalıqtı qudiretti ekenin
tüsindim. Din degen söz "baylanıs" degen uğımdı bildiredi, sondıqtan,
əlbette, şirkeu rəsimderi, nemese, basqaşa aytqanda, dinniñ sırtqı
körinisteri ər türli qoğamdıq jikterdi talay ğasırlarğa toptastıra
alatın birden-bir küş bolıp tabıladı. Aqır-ayağıñda, men bul jerge
kelgennen keyin dinniñ adam janınıñ jarasına mıñ da bir ayıqtırğış
daru ekenin sezindim; endi onımen taytalasudı qoyıp, onıñ oñtüstik
halıqtarınıñ qızu qandı minezimen tamaşa üylesim tabatınıñ közben
kördim.
– Mına joğarı qaray örlegen jolğa tüseyikşi, - dedi doktor öz sözin
özi bölip, biz sonau qırattıñ üstine şıqsaq boldı, eki qanattan tamaşa
körinis aşıladı. Jerorta teñiziniñ deñgeyinen üş mıñ kez biiktikten biz
Savoyya men Dofineni, Lionne tauları men Ronanı köremiz. Biz mülde
basqa bir qauımğa tap bolamız ol taulıqtar qauımı; Grave mırzanıñ
fermasına barğanda, men sözben aytqan körinisti siz közben köresiz, bizdiñ
ömirimizdiñ eñ bastı oqiğaları jayındağı meniñ közqarasımdı
rastaytın tabiği saltanattıñ tolıq körinisi aşıladı köz aldıñızdan.
Bul qauımda qaza qattı qadirlenedi. Kedeyler qarulı kiim satıp alu üşin
sadaqa jinaydı, olarğa qayırım körsetuden eşkim bas tartpaydı. Jesir
qalğan əyel öziniñ qayğısın aytıp, marqumın joqtaudan bir kündi qur
jibermeydi; tipti arada on jıl ötse de, küni keşegi beti jabılmağan
öliktey aza tutadı.
Mundağı salt-dəstürler bayağı patriarhaldıq zamandağıday, əke
biliginde şek joq, aytqan sözi zañ; üyiniñ qaq törinde otırıp alıp,
tamaqtı jalğız özi oñaşa işedi, al əyeli men balaları soğan dayaşı bolıp
jüredi; mañayındağılardıñ bəri onımen imenip söylesedi, aldına
kelgende bas kiimderin alıp turadı. Osılayşa tərbielengen adamdar öte
namısşıl, ör minezdi keledi. Bul dəstür, meniñ oyımşa, izgi tərbieniñ
məni bolıp tabıladı. Qauımnıñ adamdarı şetinen ədil, şaruaqor jəne
eñbekşil keletini tegin emes.
Əulettiñ otağası əkesi jası jetip, jumısqa jaramay qalğanda, malmülkin balalarına enşilep, tepe-teñ bölip beredi, sonsoñ onı balaları
asıraydı. Ötken ğasırda toqsanğa kelgen bir qart baba mal-mülkin tört
balasına enşilep berip, ərqaysısında üş aydan turatın bolıptı. Birde
ol ülken ulınıñ üyinen kişi ulına ketip bara jatqanda, bir köñildesi
odan: "qalay, jağdayıña rizasıñ ba?"– dep surasa kerek. "Riza bolmağanda
şe, depti sonda janağı qart, olar meni özderiniñ tuğan ulıñday kütedi".
Osı söz, taqsır, sol kezde öziniñ polkımen birge Grenoblde turğan
ofitser, özi belgili moralist Vovenarg degen kisige sonşalıqtı tamaşa
körinipti de, ol sonı Parij salondarında talay ret qaytalap aytsa kerek,
aqırı sol aytulı sözdi Şamfor deytin jazuşı ilip alıptı. Onı
aytasız-au! Bizde munıñ əkesindey sözderdiñ talayın estuge boladı, ətteñ
sonı estitin jazımpazdar kezdese bermeydi.
– Bogemiyä men Vengriyäda jürgende meniñ moraviyälıq tuısqandar men
lollardtardı10 körgenim bar. Olar da sizdiñ taulıqtarğa uqsaydı. Köne
mal halıq, soğıstıñ auırtpalığına tözimdiligi jağınan olardı perişte
dersiñ.
– Taqsır-au, qarapayım adamdardıñ minez-qulqı barlıq elderde
birdey ğoy, - dep doktor qostay söyledi. – Aqiqattıñ barlıq jerdegi
körinisi bir tektes keledi. Şınıñ aytqanda, derevnyadağı ömir aqıl-oydıñ
jolın kesip otıradı, biraq onıñ esesine pasıqtıqtı tejep, izgilikke öris
beredi. Turası solay, adamdardıñ bir jerge şoğırlanuı neğurlım az
bolsa, qılmıs ta, zulımdıq oylar da solğurlım sirek boladı, sol
sebepten zañnıñ buzıluı da biren-saran ğana kezdesedi. Auanıñ tazalığı
salt-dəstürdiñ buzılmauına köp-köp əser etedi.
Osı tusqa kelgende eki jolauşı attarınan tüsip, tastaq jol-men jayau
köterilgen de, bağana Benasi aytqan qırattıñ töbesine şıqqan-dı. Janjaqtarınan jıqpıl-jıqpıl jalañaş jartastar antalap tur, töbelerinde
bir tal ösimdik joq; jartastardıñ qarauıtqan bastarı ayqış-uyqış
jarıqşanıp ketken, adam ayağı bara almaytın qulama quz; qatar-qatar
şanşılğan jartastardıñ ar jağında şuraylı jerler qırqanıñ eteginen
əri qaray jolaqtana irelendep, sozılıp ketedi eken, eki jüz arpanday ğana.
Oñtüstikke qaray, biik taulardıñ arasındağı keñ alqaptan əride
frantsuzdarğa tiesi Morena, Dofine, Savoyya jartastarı, al olardan da
ənegirekte Lionne tauları munartıp körinedi. Jenesta köktem küniniñ
səulesine bölengen tabiğat körinisterin tamaşalap turğanda, kenetten
sınsığan dauıstar estildi.
– Jüriñiz, - dedi oğan Benasi, - joqtau bastaldı. Bul öñirde joqtau
ölikti jerleu rəsiminiñ bir böligi bolıp sanaladı.
Osı kezde ofitser jartastı töbeniñ batıs jaq baurayında ken aumaqtı
alıp jatqan fermanı kördi; birdeylep destelengen tört burıştı
şaruaşılıq jayları. Granit tastan qiılğan kümbezdi jarma qaqpa tipti
zəulimdenip körinedi; ejelgi zamannan beri turğanday or tulğasın
aynalasındağı japıraqtarın keñge jayıp, tutasa qatar tizgen jüz
jıldıq ağaştar men arqanıñ aynalasın şudalağan qalın şalğın tipti
aruaqtandırıp tur. Aulanıñ arğı qoynauında eñseli turğın üy körinedi,
onıñ aynalası da qaptağan rigalar, qoy, at qoraları, astıq qoymaları,
saraylar, solardıñ naq ortasınan qazılğan ülkenurada şirip jatqan qon.
Mundaylıqtı bay fermalarda ədette qaptağan halıq qızu tirlikti
qaynatıp jatsa kerek edi, al munda öli tınıştıq. Mal qorasınıñ
qaqpağı jabıq, mal öriske şıqpağan, sol mañnan ıñıldağan, möñiregen
dıbıstar estiledi. Astıq qoymaları, at qoraları tars bekituli, üyge qaray
aparatın jol tap-taza qılıp sıpırılğan. Ədette bir-birimen
sapırılısıp, qarbalasıp jatatın tirşilik ornıñda tılsım basqanday
tınıştıq, mülgigen taulardıñ jartastan qulağan köleñkelerine deyin
sulıq mine osınıñ bəri qosılğanda, adamnıñ köñiline bir türli auır muñ
Uyalatqanday.
Erkek-əyeli bar on eki adam üydiñ ülken bölmesine kirer esiktiñ
aldında qatarlasa turıp alıp, dauıstarın soza ün qosıp: "Otağası öldi!"
- dep zarlana küñirengen de, jüykeni qurtatın talay kepterdi körgen
Jenestanıñ öziniñ de erkinen tıs boyı titirkenip ketken. Ol qaqpadan
üyge jetkenşe osı dauıs eki ret qaytaladı. Bular tınıştala bergende,
üydiñ aşıq turğan terezesinen dauıs qılıp añırağan əyel dausı
estildi.
– Men bireudiñ qayğısına kuə bolıp, köldeneñnen kilige almaymın, dedi Jenesta Benasige qaray burılıp.
– Jaqındarınan ayırılıp, qazalı bolğan üylerge men ılği da
baramın, - dep jauap qayırdı doktor, - bireu-mireu qayğıdan auırıp
qalmadı ma eken, kisiniñ marqum bolğanı anıq pa eken, men sonı biluim
kerek. Taysaqtamay meniñ soñımnan eriñiz; onıñ üstine bul qaralı ülken
jiın, halıq köp boladı, sondıqtan sizdi eşkim de bayqamaydı.
Jenesta doktordıñ soñınan erip jüre bergen-di; birinşi bölmede
şınıñda da tuğan-tuıstarı lıq tolı eken. Bul ekeui sol qalıñ tobırdıñ
arasınan qısıla-qımtırıla, ülken qonaq bölmeden tösek bölmeniñ
esigine qaray ötti; al janağı qonaq bölme degenderi əri as üy, əri bükil
otbasınıñ jinalatın jeri bolsa kerek: durısın aytqanda, bul anaumınau otbası emes, tutas bir əulettiñ toğısatın ornı siyäqtı, ortadağı
üsteldiñ uzındığına qarağanda, kem degende qırıq şaqtı adam sıyatın
türi bar.
Benasi kirip kelgende, üstinde qara dürsin köylegi bar, şaşın
tarqatıp jiberip, məyittiñ qolınan qolın almay zarlap turğan sımbattı
əyel kenet tına qaldı. Üstine en səndi kiimderi kigizilip, tösek üstinde
uzınnan sozılıp jatqan öliktiñ denesi suığan. Bul dünieniñ şaruasınan
ada bolıp, özge bir tınıştıqta damıldağan adamnıñ reñi bayqaladı
jüzinen; betiniñ eki jağınan kömkergen aq şulan buyra şaşınan əlde bir
asqaqtıq əser bilingendey. Kereuettiñ qasında qos jubaydıñ balaları
men tuıstarı tur, eki jaqtıñ adamdarı özara birıñğaylana jiktelip,
jarıla bölingen: sol jaqta əyeliniñ tuıstarı: on jaqta marqumnıñ
tuıstarı. Erkekter men əyelder tizelerin bügip şoqınuda, bəri derlik
egilip jılap tur. Aynala jarqırap janğan şırağdan. Aymaqtıñ
svyaşennigi men şirkeudiñ ənşileri bölmeniñ orta tusında, beti aşıq
tabıttıñ qasına ornalasqan. Osınau ürim-butaqtı ülken əulettiñ otağası
jəne qasındağı onı birjolata məñgilikke jutıp jibergeli turğan tabıt
körer közge auır qazanıñ qayğılı körinisin tanıtqanday.
– Beu, meniñ marhabattı mırza törem, seni eñ inabattı adamnıñ bilikparasatı da qutqara almadı ğoy, - dep zarladı jesir qalğan əyel,
doktordı menzep, - endeşe bul qudaydıñ buyrığı ğoy, seni qabırğa menen
burın əketip bara jatqan. İə, meniñ qolımdı süyispenşilik sezimmen
qısatın ıstıq alaqanıñ suıp baradı! Men ömirlik serigimnen
ayırıldım, mına üy öziniñ qamqorşı iesinen ayırıldı, sen bizdiñ nağız
jebeuşimiz ediñ. Ətten! Seniñ aqıl-parasatıñ men artıqşa qadirqasietiñe bügin basında menimen birge seni joqtap otırğan jandardıñ
bəri tənti edi, al seniñ jaydarı da Uyañ mineziñdi tek men ğana biluşi edim!
Jubayım-ay, qosağım-ay, qayran, bügin senimen, mına senimen məñgige
qoştasatın boldım-au, bizdiñ qarağaştay tiregimiz-ay, meniñ jaysañ
mırzam-ay! Seniñ şarapatıñ men mahabbatıñ bərimizge, mağan da,
balalarıña da ortaq edi, endi bərimiz de sol əkeden ayırıldıq!
Jesir qalğan əyel küyeuiniñ jansız denesin qausıra quşaqtap alıp,
onıñ suıq betin köz jasımen juıp, jılı erinderimen quşıp süyip
jatqanda, qızmetkerleriniñ qosıla jamırağan dauıstarı jaña ornağan
tınıştıqtı qaytadan buzdı:
– Otağası öldi!
– İə, dep olardı əyel qostay jöneldi, öldi bizdiñ qımbattı, süyikti
əkemiz; sol edi ğoy bizdiñ jeytin nanımızdı tauıp berip jürgen, biz üşin
egin egip, astıq jinap, muñsız etip jürgen; sol edi ğoy bizge jön üyretip,
ömirde adastırmay alıp jürgen. Seni joqtamağanda kimdi joqtayın, jan
joldasım, köñilime bir qayau tüsirmegen janaşırım; sen qaşanda bizge
meyirban, ömirde qaysar, tözimdi jan ediñ; seni emdeymiz dep janıñdı
qinağan kezimizde de, periştem-au, sen qıñq etpey, basalqı aytıp eñ:
"Jaraydı, balapandarım, budan endi payda joq", - dep bizdi jubatıp eñ;
al sonıñ aldında birneşe künburın ğana: "bəri de jaqsı, dostarım!" dep
quantıp eñ. Qudireti küşti quday, aynalası az-aq künniñ işinde üyimiz
quanıştan ayırılıp, qulazıp qaldı; kerer künimiz qaran boldı;
düniedegi eñ artıq, eñ adal, eñ qadirli dep jürgen adamımız köz jumdı;
endi sağan qanday diqan teñ keler, kün-tün demey tau aralap şarşasañ da,
üyge jayrañdap, jımiyä külip keluşi eñ. Bərimiz seni janımızday jaqsı
köruşi ek! Sen az künge ğana jol jürip ketseñ, üyimiz qulazıp, jüdep
qaluşı edi, sensiz biz durıstap tamaq ta işpeuşi edik. Endi qaytip kün
körermiz, seni qara jerdiñ astına berip qoyıp; aq periştemizden köz
jazıp, seni kermey jüruge, qalay ğana tözermiz? Köru joq endi eşqaşan,
dostar! Köru joq endi onı, bauırlar! Köru joq endi, balalarım meniñ!
Ayırıldı olar qamqor əkeden, bauır bauırdan, dos dostan ayırıldı; al
men sonıñ bərinen ayırıldım, üyge iesinen ayırıldı!
Əyel eliktiñ qolın alıp, eki tizesin bükti de, betine betin taqap kelip,
qolınan süydi. Qızmetkerler üş dürkin qaytalap dauıstadı:
– Otağası öldi!
Sol sətte ülken ulı şeşesiniñ qasına kelip:
– Anajan, Sen-Lorannan kisiler keldi, olarğa şarap quyu kerek edi, dedi.
– Balam, - dep jauap qatqanda, jaña dauıs qılıp zarlap otırğan
şeşesi endi jaylap qana sabırlı əuenge köşken, - kiltterdi tauıp, üydiñ
endigi iesi sensiñ, olarğa dəl əkeñ bardağıday ıqılas tanıt, əke ornı
oysırap turmasın... Tağı bir qarap mauqımdı basayınşı, - dep əyel
joqtau sözin qaytadan jalğastırdı. - Ətteñ, dünie! Sen meniñ
janasqanımdı sezbeysiñ, endi oğan seniñ boyıñ jılınbaydı! Endigi bir
tilegim - seni aqtıq sapar aldında jubatıp qalayın: keudemde janım
turğanda sen meniñ jüregimdesin; sol jürekke sen ılği quanış sıylauşı
ediñ, endi sonı eske alıp qana, köñildi jubatarmın; seniñ jarqın beyneñ
osı bölmede məñgi sönbey turadı. İə, jasağan meni özi alıp ketkenşe, sen
osındasıñ. Quday qosqan qosağım, esti osı sözimdi. Mına qasietti
tösegiñdi sol küyinde saqtauğa ant etemin. Qaşanda bul tösekte birge edik,
endi ögeysip, salqın tartıp, jalğız qaldı. Sen kettiñ de, əyeldiñ basına
qonğan baqıttıñ bəri uştı; üydiñ iesi, jardıñ jubayı, balalardıñ əkesi,
ömirlik serigim, süyikti jarım, qısqası, bəri-bərinen ayırıldım.
– Otağası öldi! - qızmetkerler tağı da dauıs qosıp jariyä etti.
Osı dauıstı özgeler de qostap küñirengen kezde tul əyel böline
qıstırğan qayşısın aldı da, burımınan uzın bir uıs şaşın qiıp
alıp, öliktiñ qolına qıstırdı. Jurttıñ bəri tım-tırıs boldı.
– Bul qılığı endi qaytıp küyeuge şıqpaymın degen niettiñ belgisi, dedi Benasi. Tuıstarınıñ kütip turğanı da osı bolatın.
– Al osını, meniñ süyikti əmirşim! əyel dausı dirildep osı sözderdi
aytqanda, barlıq jürekter tügel eljiregen edi. Adaldıqtıñ osı belgisin
meniñ antım dep qabılda da, qabiriñde saqta. Biz endi məñgi-baqi birgemiz,
men seniñ urpağıñdı ayalap ösiru üşin janıñdı jasartıp ötken
balalarıñnan ketpeymin. Esti osı sözimdi, ömirimdegi jalğız qımbatım,
asıl jarım! Sen marqum bolsañ da, meniñ əmirşim bolıp qalasıñ, seniñ
aruağıñdı ardaqtap, ırqına könip ötemin!
Doktor Jenestanı qolınan ustap, özine qaray ikemdedi de, olar sırtqa
qaray bettedi. Birinşi bölmede jurt lıq tolı eken, taudağı körşiles
qauımnan dos kisiler kelipti; jurttıñ bəri ünsiz mülgip otır; mına üydiñ
qayğı-qasireti barşanıñ köñilin bilep alğan.
Benasi men ofitser tabaldırıqtan attay bergende, əldekimniñ ölgen
kisiniñ balasına bergen saualı qulaqqa şalındı.
– Ol qaşan jan təsilim boldı?
– Men onıñ aqtıq demi bitkenin köre alğanım joq, - dep ağınan
jarıldı jiırma bester şamasındağı jigit. - Ol meni şaqırğan eken,
biraq men alısta edim!
Söytti de, jigit eñirep qoya berdi, sonsoñ sözin qaytara jalğastırdı:
– Aldında ğana ol mağan aytqan: "Ulım, osı qazir seloğa jönelşi,
salıqtı töleu kerek edi; meniñ janazamdı şığarıp jatqanda uaqıt ötip
ketedi, al biz burın olay uaqıttı ötkizip körgemiz joq ", - dedi. Osını
aytqanda, boyı azdap jeñileygen boldı. Sonsoñ men ketip qaldım. Ol men
joqta qaytıs boldı, oğan deyin eşqaşan qasınan ketip körgen joq edim.
– Otağası öldi! - degen qızmetkerlerdiñ dausı estildi.
– Ətteñ! Ol öldi, biraq onıñ soñğı köz janarı mağan buyırmadı,
aqtıq demine de men kuə bola almadım. Sonda salıq jayın nesine oyladı
eken bayğus? Meyli, bar aqşa küye bersin, üyden ketpeuim kerek edi! Onıñ
soñğı ret baqıldıq aytqan sözine barlıq dünie-mal jeter me? Jetpeydi!
Alda, təñiri-ay! Əkeñ auırsa, qasınan attap şıqpa. Əytpese jan ökinişi
ketpeydi oyıñnan.
– Beri qaraşı, dostım, - dedi oğan ofitser, - men urıs dalasında
mıñdağan adamdardıñ qaza tapqanıñ kördim, sonda ajal olardıñ birdebireuiniñ balaları kelip qoştassın dep kütip turğan emes; sabır etiñiz,
jalğız siz emessiz!
– Biraq, meniñ əkem, taqsır-au, erekşe edi ğoy, - dep jigit qarsı dau
ayttı, - meniñ əkem sonday izgi adam edi!
– Joqtau, - dedi Benasi, doktor ekeui fermanıñ qızmet bölimşelerine
qaray ketip bara jatqanda, - məyitti tabıtqa salğanğa deyin basılmaydı, al
jesir qalğan əyeldiñ dauıs qıluı odan sayın örşip, küñirene tüsetin
boladı. Şınıñda mundaylıq inabattı jurtşılıq aldında osılay
ağınan jarıla suñqıldap söz aytu abıroyına tek künədan pək əyelder
ğana ie boladı. Eger jesir əyel əlde bir jerden jaza basıp kinəli bolsa,
bulay dep bir auız söz ayta almas edi, əytpegen künde ol özin-özi
əşkerelep, özin-özi jazalağan bolar edi. Qazılar aldına öli men tiriniñ
osılay qatar kelip arızdasuı degen tamaşa dəstür emes pe? Əyeldiñ
qaralı kiim kiip, qara jamıluı bir apta ötkennen keyin, tağı da jurt
jinalğan kezde boladı. Oğan deyin bir apta boyı tuğan-tuıstar
marqumnıñ bala-şağasınıñ qasında boladı, solardıñ şaruasın
birıñğaylauğa kömektesedi, özderin jubatadı. Osınıñ özi adamnıñ aqıloyına igi əserin tigizedi, teris isterden tejeydi, öytkeni jurt jinalğan
jerde ərkim jurttıñ ğaybat sözine iligip qalmayın dep abay boladı.
Aqır-ayağında, sol qaralı kiim kiilgen küni ölikke duğa oqılıp, as
beriledi; tuğan-tuıstarı sodan keyin ğana tarasadı. Osınıñ barlığına
zor mən beriledi, öytkeni üydiñ otağası qaytıs bolıp jatqanda oğan kelip
baqıldaspağan adamnıñ janazasına eşkim kelmegen de bolar edi.
Osı tusta əlgi eki kisi fermanıñ qosalqı qızmet bölimşelerine taqap
kelgen edi, doktor
mal qoralarınıñ qalay jasalğanıñ körsetu üşin qoranıñ esigin aşa
bergen.
– Bayqañızşı, kapitan, bizdegi qora-köpsılardıñ barlığı da dəl
osınday qılıp bir ülgimen jasalğan. Tamaşa emes pe, rasında da?.
Keñ jaylau qora-jaydı körgende, Jenesta tañ-tamaşağa qaldı siırlar men buqalar quyrıqtarın qabırğağa berip, bastarın beri qarata,
eki qatardan tizilip tur. Bir-bir malğa arnalğan jeke qorşaularınıñ ara-
arası əjeptəuir alşaq: ağaştan ayqastırıp jasalğan torközderden
soyauday bolıp maldıñ müyizderi, jılt-jılt etken közderi körinedi. İesi
bir kirip şıqqanda-aq bar maldıñ jay-küyin tegis köretindey. Jem-şöp
erekşe ülgimen jasalğan jayma astau arqılı şöp qoradan tura ottıqqa
əkelip tüsiriledi, eşqanday ısırap joq. Qoranıñ jer edenine töseniş
töselgen, ərbir tordıñ aralığı tazalap sıpırılğan; auası jeldetkişpen
tazartılıp turadı.
– Qıstıgüni, - dep əñgimeleydi Benasi Jenestanı qoranıñ işimen
jaylap qıdırtıp jürip, jurt mına alañdarğa otırmaqqa jinaladı da,
jumıstı birigip atqarısadı. Jağalay üstelder qoyıladı da, jurttıñ
bəri kelip tegin jılınadı. Qoy qoralar da dəl osınday ülgimen jasalğan.
Siz aytsa senbessiz, al biraq mal degeniñ tərtipke oñay köndigedi eken ğoy:
olar öristen qaytqanda talay ret bayqağanım bar. Ərbir siır öziniñ turaq
jayına qaşan ötetin kezin ayqın biledi de, tüpkirdegi siırlar ötip
bolğanşa kezegin kütip turadı. Qarañızşı! Ərbir maldıñ meken-jayında
orın jetkilikti siırdı emin-erkin sauuğa da, üstin tazartuğa da mümkindik
bar; edeni bir jağına qaray oyıstırıp töselgen; maldıñ qi-sarığı tez
ağıp ketedi.
– Maldıñ qorasına qarap, basqa jaylardı da añğaruğa bolarlıqtay, dedi Jenesta. Jaramsaqsız-aq aytayın: sizdiñ eñbegiñizdiñ igiligi keremet
eken.
– Buğan qol jetkizu oñaylıqpen bolğan joq, - deydi Benasi oğan jauap
qayırıp, biraq maldarına qarasañızşı!
– Aytarı joq, siz beker maqtamaysız iesin, - dep ofitser qostap jatır.
– Al endi, - dep jalğastırdı sözin doktor, – bular attarına minip,
qaqpadan şığa bergende, tötesinen tartıp, jaña köterilgen tıñ jerdiñ
eginin köre keteyik, bizdiñ qauımnıñ Bos degen añğarın11 aytıp edim ğoy
Sizge.
– Salt attı jolauşılar kelistirip baptalğan egistik jerlermen birer
sağattay jürgen; Jenesta doktordı sol jerlerdiñ tamaşa öñdeluimen
quttıqtadı; olar attardıñ jürisine qaray birde əñgimelesip, birde sözdi
doğarıp kele jatıp, taudı aynalıp ötti de, selenge kelip tireletin
jerlerge qaytıp oraldı.
– Keşe, - dedi Benasi Jenestağa qaray burılıp, bular jiñişke saydan
ötip, ken añğarğa şıqqan kezde, men sizge Napoleon qulağannan keyin
əskerden qaytıp kelgen soldattı körsetemin dep edim ğoy. Bayqauımşa,
endi birneşe qadam jer jürgennen keyin, biz onı jolıqtıramız-au
deymin, anau köldiñ taudan aqqan bulaqtarmen ilesip kelgen şayındı
balşığın tazartıp jatqan sol kisiniñ özi bolsa kerek. Sizdiñ nazarıñızdı
audara tüsu üşin, onıñ ömiri jaylı ayta ketken teris bolmas. Familiyäsı
Gondren. Mıñ da jeti jüz toqsan ekinşi jılı, on segiz jasında,
jigitterdi əskerge alıp jatqanda, bul zeñbirek bölimşesine jazılğan.
Qarapayım soldat, Napoleonnıñ İtaliyä jorıqtarına qatısadı,
Mısırda da boladı, Amen bitimi jasalğannan keyin Şığıstan qaytıp
keledi; sonsoñ İmperiyä künderinde ol gvardiyäşı pontonşılar polkına
auıstırıladı da, uzaq uaqıt Germaniyäda boladı. Aqır-ayağıñda beyşara
jigitti Resey soğısına jiberedi.
– Biz tipti tuıs bolıp şıqtıq qoy, - dep qaldı Jenesta, - men de
qatınasqanmın ol jorıqtarğa. Sonday kereğar aua rayınıñ keremetterine
tözu üşin temirdey mıqtı densaulıq kerek qoy. Quday aqı, Mısır,
Germaniyä, Portugaliyä jəne Resey jerlerin şarlağan, söytip kelip, əli öz
ayağımen jürgen adamnıñ ömirine Alla Tağalanıñ özi kepildik bergen
şığar-aq!
– Endeşe sonday erdi endi öz köziñizben köresiz, dep jalğastırdı
əñgimesin Benasi. Soğısta talqandalu degenniñ ne ekenin öziñiz bilesiz, onı
aytıp jatpay-aq qoyayın. Bizdiñ soldat keyin əskerlerimiz ötken Berezina12
özeninen köpir salğan pontonşılardıñ işiñde bolğan ğoy, sonıñ alğaşqı
tireulerin bekitu üşin ol beluardan suğa tüsedi. Gondrenniñ aytuınşa,
pontonşılardıñ qolbasşısı general Ebleniñ əskerleri işinde bul
jumıstan bas tartpağan qırıq eki ğana er jürek adam tabıladı.
Generaldıñ özi de suğa tüsip, jañağılardı jigerlendirip turadı;
ərqaysısına mıñ frankilik zeynetaqı alıp beremin, Qurmetti legion
ordenin bergizemin dep köñildendiredi. Berezinanıñ suına aldımen tüsken
jauıngerdiñ bir ayağın sel julıp ketedi de, ile-şala özin de ağızıp
əketedi. Bul ərekettiñ nemen bitkenin estiseñiz, onıñ qanday azap-beyneti
bolğanıñ da bile berersiz: Jañağı qırıq eki pontonşıdan jalğız-aq
Gondren tiri qalğan ğoy. Otız toğızı Berezinadan ötken kezde qaza bolğan
da, ekeui polyak lazaretinde jan tapsırğan. Al bizdiñ soldat bayğus
Vilnodan mıñ segiz jüz on törtinşi jılı, Burbondar qaytıp ornağannan
keyin ğana qaşıp şığa alğan.
Gondren köziniñ jasın tökpey ayta almaytın general Eble qaytıs
boladı. Eki qulağı kereñ bolıp, özi əbden qaljırağan sauatsız köpirşi
eş jerden ne payda, ne qorğanış taba almaydı. Aqırı, qayırşılap,
Parijge jetedi ol, soğıs ministrligindegi kenselerdiñ tabaldırığın
tozdıradı. Sondağı suraytını bayağı uədeli mıñ frankilik zeynetaqı
nemese Qurmetti legionnıñ ordeni emes, tek qana zapasqa jiberu; əskerdegi
jiırma eki jıl qızmetten, qanşama ekenin bir qudaydıñ özi ğana biletin
talay jorıqtardan keyin, buğan əbden haqısı bar emes pe, biraq oğan sol
jıldar işindegi jalaqısınan da, jol şığındarınan da, zeynetaqıdan da
tük timeydi: Solardıñ soñında bir jıl salpaqtap jürip tük şığara
almay, tipti bir kezde özi ajaldan qutqarıp qalğan adamdardan da eş qayır
körmey, bərinen tüñilgen de, öziniñ tağdır-talayına moyınsunğan; söytip,
osı öñirge qaytıp kelgen.
Qazir osı atausız qalğan qaharman arıq qazıp, ər tuazına on sudan
mayda aladı. Qayda küy-batpaq bolsa sonda jüredi, "sonday şaruağa
merdigerlik alğanmın" - deydi de, birde-bir qara jumısşı təuekel
etpeytin beynetke bul baradı. Batpaqtı qurğatadı, suarmalı alaptarğa
arıq tartadı, söytip künine üş frank aqşa tabadı. Qulağı kereñ bolğan
soñ bet əlpetinde ne ajar bolsın, ünemi tünergen qalpı, özi tabiğatında
sözuar bolmağan adam, biraq jan düniesi bay!
Biz onımen jaqsı dos-jarmız. Austerlin soğısınıñ jıldıq
merekelerinde, imperatordıñ tuğan küninde, Vaterloo tübindegi jeñilisti
eske alğanda, ol mağan qonaq bolıp ketedi; sonday astardan keyin men oğan
bir napoleondor beremin; sol oğan üş ay şarapqa jetedi. Qart soldatqa
meniñ körsetken qurmetimdi bükil qauım qostaydı; soğan dəm tatqızuğa
bəri quştar. Al özi namıs üşin jumıs isteydi. Menen ülgi alğan jurttıñ
bəri, tipti kez kelgen üy, oğan qoşemet körsetip, qonaqasığa şaqırıp
turadı. Men birde oğan jiırma frankilik mayda aqşanı zorğa dep
alğızğanım bar: İmperatordıñ sureti bar degen soñ ğana aldı. Özine
körsetilgen ədiletsizdik namısına qattı tigen, biraq ol zeynetaqıdan göri
Qurmetti legion ordenin ala almay qalğanıña köbirek küyinetin tərizdi.
Köñilinde jalğız-aq jubanış bar: manağı köpirler salınıp bitkennen
keyin general Eble tiri qalğan pontonşılardı imperatorğa aparıp
tanıstırğan ğoy, sonda Napoleon bizdiñ Gondren bayğustı quşaqtap,
keudesine basqan eken; kim biledi, imperatordıñ sol meyiri bolmasa, bul
bayağıda-aq ölip qalar ma edi, qayter edi; ol osı estelikti janıña medet
tutadı jəne Napoleon qaytıp keler dep ümittenedi; imperator öldi dep
eşkim onı sendire almaydı; ol Napoleondı ağılşındardıñ qolında
tutqında dep oylaydı, sondıqtan ol, meniñ oyımşa, qazirgi sayahat şegip,
raqat tauıp jürgen ölermenderdiñ aqsaqalın jay ğana öltire saludan
tayınbaytın siyäqtı.
– Kettik! Kettik! manadan beri doktordıñ əñgimesin dımın işine tarta
tıñdap kele jatqan Jenesta selt etip uyqıdan oyanğanday dauıstap
jiberdi. Kettik şapşañıraq, men onı köruge quştarmın.
Sonsoñ qos salt attılı sau jeliske salıp, jedeldete jürip ketti.
– Ekinşi bir soldat bar, - dep Benasi tağı söz bastadı, ol da ömirin
jorıqta ötkizgen temirdey berik jandardıñ biri. Frantsuz soldattarınıñ
barlığı siyäqtı, onıñ körgen küni atıs, ayqas bolğan, jeñisti de körgen;
köp qasiret şekken, biraq kiiz pogonnan basqa iığına eşteñe ilmegen. Özi
köñildi kisi, Napoleondı qudayday köredi, Valutina tübindegi şayqasta
qolınan Qurmetti legion ordenin alğan. Dofineniñ perzenti bolğandıqtan
barlıq iste tərtip saqtaydı, sondıqtan zeynetaqı aladı, ordenge alatın
qosımşası tağı bar. Jayau əskerdiñ jauıngeri bolğan bul jigittiñ
nıspısı Gogla, bir mıñ segiz jüz on ekinşi jılı Napoleonnıñ
gvardiyäsına kiripti. Bir esepten onı Gondrenniñ ekonomkası dese de
boladı; bir hat tasuşınıñ jesiriniñ üyinde ekeui birge turadı, barlıq
tapqan aqşaların sol əyelge beredi; izgi minezdi kempir bayğus solarğa
baspana bergen, tamaqtarın istep bergen, kiindirgen; janaşır
tuıstarınday kütken. Gogla derevnyağa poşta tasidı. Qızmeti sonday
bolğan soñ, kantonda bolıp jatqan jañalıqtardıñ bərin sol biledi;
sondıqtan jurt jinalğan jerdegi söylegiş atanğan tilbezer; Gondren onı
keremet tapqır, qu köredi. Gogla Napoleon jayında əñgime aytqanda, bul
onı erniniñ jıbırlauına qarap tüsinedi. Eger bügin keşke, ədettegidey
meniñ bir sarayıma jurt otırmaqqa jinalıp, bas qosa qalsa, biz
bayqausız aralarına kirip ketemiz; söytip, men sizdi qızıqqa batıramın.
Mınau qazıp jatqan sonıñ arığı, biraq meniñ pontonşı dosım
körinbeydi bul arada.
Doktor men ofitser aynalanı köz toqtata şolıp şıqtı; al mına
jerde jayrap, onıñ küregi, ketpeni, təşke arbası jatır; üyme
topıraqtıñ arasında Gondrenniñ üstine kiip jürgen soldat kürtesi
körinedi, biraq tastaq joldıñ boyında özi qara körsetpeydi; jol dep
turğandarı jol da emes, jay ənşeyin irelendegen jıraqana,üstinen şöp
ösip ketken; astınan sıldırap jaydaq su ağatın boluı kerek.
– Ol osı mañda bir jerde boluı kerek. Ey, Gondren! - dep dauıstadı
Benasi.
Sol kezde Jenestanıñ bayqağanı, üyeme topıraqtıñ ar jağındağı
butalardıñ arasınan seldirep şıqqan temekiniñ tütini bilinedi eken,
doktorğa sonı nusqadı; ol tağı da dauıstadı. Səlden keyin pontonşı
basın qıltitıp qaradı da, merdi tanıp, jiñişke soqpaqpen tömen qaray
tüsti.
– Ey, qart! - dep ayqayladı oğan Benasi, eki alaqanıñ dabılğa uqsatıp
döñgelete qalqalap, mineki, tuısıñ keldi sağan sonau Mısırdan, senimen
tanıspaqşı.
Gondren basın joğarı köterip alıp, Jenestağa uzaq uaqıt qadala
qarap qaldı; qay jaqtan pəle kelip qaladı dep qaupeylegen qart soldattıñ
əkki közqarası edi. Bir kezde onıñ qızıl jolaq orden belgilerin kördi de,
ofitserge ünsiz səlem qıldı.
– Kişkentay kapral tiri bolğan da, dep ayqaylap söyledi oğan Jenesta,
sen orden de alatın ediñ, zeynetaqığa da qarq bolatın ediñ, öytkeni sen
qazirgi epolet tağıp taltañdap jürgender men mıñ da segiz jüz on ekinşi
jıldıñ qaraşa ayında özenniñ oñ jaq jağalauına ötip ülgergenderdiñ
talayın ajaldan araşalap qaldıñ ğoy. Ətteñ, dostım, -dedi ofitser tağı
da; söytti de özi attan tüsip jan jüregi eljirep kelip, Gondrenniñ qolın
qıstı, ətteñ, men əskeri ministr emespin.
Pontonşı şal osı sözderdi estigende tula boyı qalşıldap ketti de,
izinşe basın tömen salbıratıp jiberdi, sonsoñ asıqpay qorqorınıñ
külin qağıp, qaltasına salıp alğannan keyin tilge keldi:
– Men özimniñ borışımdı atqardım, ofitser mırza, tek basqalar ğoy
atqarmay ketken; solar - meni qorlağan. Qağaz suradı menen! "Qaydağı
qağaz? - deymin men olarğa, - jiırma toğızınşı byulleten13 bar ma? - sol
meniñ qağazdarım!"
– Əli de izden, jarqınım. Qazir, qoldauşıñ bar bop turğanda sözsiz
ədildikke jetesin.
– Ədildik deydi? - qart pontonşı osı sözdi tiksinip aytqanda, dəriger
men ofitserdiñ de aza boyları tik turğan.
Bərinde de ün joq, eki jolauşı Napoleonnıñ bir kezde üş urpaqtan
iriktep alğan bolattay berik legionınan qalğan osı bir jarıqşaqqa qarap
qalğan. Gondren qirasa da berilmegen jeñimpaz joyqın əskerdiñ şın
mənisindegi jarqın ülgisi edi. Şaldıñ boyı tığınşıqtay ap-alasa, al
keudesi talıstay, jauırını qaqpaqtay; jelqaqtı bolıp, əjim basqan
betinde jıbır-jıbır etip bülkildep turğan bulşıq etterinen jauınger
aybınının izi ayqın tanıladı. Tüsi suıq, jazıq mañdayı beyne bir
mərmər tastan qaşalğanday; al biraq suyıq şaşınıñ jidip ər jerde bir
şaşırağan aq şulan taldarın qaljırağan bastıñ quyqası əzer köterip
turğanday edi; kerisinşe, jündes qoldarı men kenep köyleginiñ aşıq
jağasınan qılşığı burqırağan keudesinde əli de köp qayrat saqtalğan.
Özi de qisıq ayaqtarın qaqqan qazıqtay tapjıltpay, qasqaya qarap tur.
– Ədildik deysiz be? - dedi ol əlgi sözin qaytalap. Ol bizdiñ ağayınğa
buyırmağan nərse! Bizde sottıñ pristavtarı joq, bizdiñ sıbağamızdı
daulap jüretin adam tabılmaydı bul aradan. Al mına jelqaptı toltıru
kerek, dedi de, öziniñ qarnıñ özi nuqıp qaldı, sondıqtan bizde basqağa
uaqıt joq. Keñselerde buğıp alıp, boy jılıtıp otırğan töreşikterdiñ
qurğaq sözine qarın toymaydı, sondıqtan men ortaq qazannan nesibeles
bolayın dep osı arağa qaytıp oraldım, osını ayttı da, ol küregimen
batpaqtı bılş etkizip urıp qaldı.
– Buğan tözuge bolmaydı, qart joldas, - dedi Jenesta. Men öz ömirim
üşin sağan qarızdarmın, sondıqtan sağan septesin qolımdı usınbasam,
qadir bilmes naysap bolıp şığar edim. Men bilemin ğoy, Berezinanıñ
köpirlerinen qalay ötkenimdi, sonı umıtpağan
talay darqan jigitterdi de bilemin. Solar da mağan ün qosar, söytip,
otan seniñ siñirgen eñbegiñdi layığımen bağalaytın bolar.
– Bonapartşıl degen ataqqa qalasız! Odan da bul iske aralaspañız,
ofitser mırza. Endi bəribir, men itşilep kelip tılğa jettim de,
jarılmağan bombağa uqsap, jerdiñ astına kömildim. Biraq bir nərseni
eskermeppin. Tüyege minip qumdı şölden ötkende de, Məskeudegi örttiñ
jalınıña qaqtalıp turıp, şarabına erin tigizgenimde de mınau ata-anam
otırğızğan ağaştardıñ tübine kelip ölerimdi bilmeppin, - dedi de, ol öziniñ
şaruasına kirisip ketti.
– Qaytsin, bayğus şal, - dedi kübirlep Jenesta, onıñ ornında men
bolsam da osılay ister edim; əkemiz bizdiñ kelmeske ketti.
– Taqsır, endi ol dərigerge qarap söyledi, mına kisiniñ könbistigi mağan
öte auır əser etti; ol üşin meniñ qanday qinalğanımdı özi bilmeydi ğoy,
meni de sol altındağan jaltıraq mundir kiip alıp, soldattıñ jay-küyin
oylamaytın oñbağandardıñ birine jatqıza saldı-au, sirə.
Ol atın keyin qaray kilt burdı da, barıp pontoşınıñ qolın ustap
alıp, tura qulağına ayqayladı:
– Mına meniñ keudemde jarqırap turğan, bir zamandarda ar-namıstıñ
belgisi bolğan ordendi auzıma alıp ant eteyin, adam qolınan keletin
isterdiñ bərin isteyin, qaytkende de sağan zeynetaqı alıp bereyin,
ministrdiñ qanşama qol sermegenine de köneyin, tipti koroline, dofinine
tağı basqa əulielerge deyin barayın!
Osı sözderdi estigende, Gondren şaldıñ tula boyı qalşıldap ketti,
ol Jenestağa qadala qarap turıp:
– Sonda siz öziñiz de qatardağı soldat boldıñız ğoy? - dedi.
Ofitser basın izedi. Sol kezde Gondren eki alaqanıñ ısqılap turıp
kelip, Jenestanıñ qolın aldı da, mıqtap qısıp turıp, tağı söyledi:
– General mırza, men sol jolı suğa tüskende, armiyä üşin ömirimdi
qurban eteyin dep edim; küni büginge deyin tiri jürsem, ol da qudaydıñ
bergeni eken. Al endi, taqsır, meniñ sözime qulaq qoyıñız, imanımdı
üyirip turıp aytayın: Ana kisini keudege iterip tastağannan keyin, men
dünieniñ bərinen bezgenmin. Amal qaysı, mağan osı jerdi buyırtqannan
keyin, — dep ol kekesinmen ayağınıñ astındağı jerdi nusqadı, — men
özime tiisti jiırma mıñ dollardı, bılayşa aytqanda, tirnektep alıp
jürmin.
– Jaraydı, dostım, - dedi Jenesta Gondrenniñ izgi jandılığı men
keşirimşildigine qayran qalıp, al biraq meniñ mına sıyımdı aluğa qarsı
bolmassıñ.
Osı sözdi ayttı da, ofitser öziniñ keudesin nuqıp körsetip,
pontonşığa eljirep qarap turdı; sonsoñ atına ırğıp minip, Benasimen
birge jele şoqıtıp jürip ketti.
– Ökimettiñ qataldığı kedeylerdi baylarğa qarsı soğısqa aydap
saladı, - dedi doktor. -Belgili bir uaqıt şeñberinde ökimet biligi senip
tapsırılğan adamdar özderiniñ halıq jöninde jasağan ədiletsiz isteriniñ
sözsiz saldarı jayında eş uaqıtta bayıptap oylanğan emes. Ras, kedey
adam öziniñ künköristik nanıñ tauıp jep jürgendikten, uzaq uaqıt kürese
almaydı, biraq ol zar şekken barlıq jürekterden ündestik tabadı.
Zañsızdıqtan japa şekken bir adamnıñ zarı sol zañsızdıqqa narazı
bolıp jürgen barlıq adamdardıñ zarına köbeytiledi, söytip, aşıtqı
burqıray bastaydı. Biraq bul da eşteñe emes, osıdan jinala kelip, eñ
ülken zulımdıq tuındaydı. Ədiletsiz qılıqtar qoğamnıñ joğarğı
jağına qarsı halıqtıñ bulıqqan öşpendiligin örşite tüsedi. Sol
sebepten de burjua kedeydiñ jauı, ol munı zañnan tıs qoyadı, aldapsulaydı, urlap-qorlaydı. Kedey üşin urlıq qılmıs emes, zulımdıq emes,
kek. Eger bilikşi ədildik körsetudiñ ornıña kişkentay adamdarğa qiyänat
jasaytın bolsa, olardıñ özderi jeñip alğan quqıqtarın ayaqqa basatın
bolsa, onda sol qayırşılıqqa uşırağan aş-arıq adamdardan öz
talayına bağıp, özgeniñ menşigin qurmette dep qalay talap etuge boladı?
Mağan jañağı Gondrenge beriluge tiisti mıñ frankilik zeynetaqını kense
qağazdarınıñ tozañın qağıp otıratın bir lauazımdı egeuquyrıq
paydalanıp otır-au degen oy kelgende, tula boyım türşigip ketti. Al
osıdan keyin qayğı-qasiret degennen tük habarı joq bireulerdiñ halıqtı
tım kekşil dep kinəlaytınıñ qaytersiñ! Eger ükimet jeke adamdarğa
raqattıñ ornıña azap əkeletin bolsa, onday ükimetti qulata salu səti
kelgende op-oñay jüzege asadı; halıq odan kegin alğan bolıp şığadı.
Memleket adamı kedeylerdiñ jağdayına ılği da sot ədildiginiñ közimen
qarauğa tiis; öytkeni ol tek kedeyler üşin ğana jasalğan!
Bular selenniñ işine kirip, köşemen kele jatqanda, qarsı aldarında
ayaqtarın ilbip basqan köri şal men qasındağı kempirin közderi şaldı.
Şaldıñ buındarı tartılıp qalğan boluı kerek, eski şərkey kigen
ayaqtarın süyrete basıp, zorğa ketip baradı. İığında asıp alğan dorbası
bar, odan ər türli aspap-saymandardıñ bastarı qıltiıp körinedi;
Keybireuleriniñ kir-kir, may-may bolğan saptarı sorayıp tur; dorbanıñ
ekinşi bir jartısında nan, birneşe domalaq jua, jañğaq sekildi tağamdar.
Şaldıñ ayaqtarı qisayıp ketken. Özi de bükireyip, jumıs üstinde
otıra-otıra beli əbden büktelip qalğan, uzın tayaqqa süyenip zorğa
jıljidı. Sırtınan juan jippen köktegen, jalpaq jiekti, kün qaqtı
qalpağınıñ astınan appaq şaşı şaşırap körinedi. Üstindegi qatqıl
kenepten tigilgen kiimi ala-qula jamaudan tüsin özgertip, şubar-ala bolıp
ketken. Düniedegi barlıq zattardıñ saldama tamtığı işindegi eñ
ayanıştısı qartayğan adamnıñ saldaması bolsa, mına qarttıñ basında
sonıñ barlıq bişaralığı tügel bar edi. Qasındağı əyeliniñ basında eş
adam tüsinip bolmaytın bir kepeş, onıñ üsti-bası da qomıt, biraq denesi
şalınan göri tikşildeu, arqasında tañıp alğan juqalau sopaqşa qış
qumırası bar, onı eki qulağınan belbeu ötkizip, mıqtap bekitipti.
Arttarınan kele jatqan at tUyaqtarınıñ tıqırın estip, keyin qaray
burıla qarağan eki jayau Benasidi tanıp toqtay qaldı. Olarğa köz
toqtatıp qaraudıñ özi bir qasiret edi; ömir boyğı jumıstan əbden diñkesi
qurığan şal jəne onıñ ayırılmas serigi, ol da jarımjan, ekeuiniñ de
bet-ajarları künge, ıstıq-suıqqa əbden qaqtalğan, bet-auızdarın ayğızayğız əjim basıp, tabiği turpattarınan tük qalmağan.
Osınau qart pen qariyänıñ ömir tarihı olardıñ bet əlpetinde osılay
jazulı bolmasa da, onı türlerine qarap-aq anıqtauğa bolar edi. Olar bükil
ömirlerinde qol ustasıp birge jumıs istegen, qol ustasıp birge qasiret
şekken; köptegen qasiret pen azdağan quanıştı birdey bölisken:
tutqınnıñ qarañğı zındanğa boy üyretetini siyäqtı, bular da özderiniñ
qaseki tağdırlarına etterin üyretken; tula boyları tunıp turğan aq
jürektik. Bet-ajarlarınan izgilik pen aqpeyildiliktiñ nurı şaşıp tur.
Özderimen jaqınıraq tanısa kelgende, olardıñ mañdayına jazılğan
kedeyliktiñ tañbasına köldeneñ kisi qızığarlıqtay edi. Bet əlpetterine
qarap tursañ, bastarınan keşken qasiretti aytpay-aq tanisıñ, biraq soğan
muqalmağandarı jəne anıq bayqaladı.
– Al, qalay, Moro atay, əli de jumısqa qulşınıp jürsiz be?
– İə, Benasi mırza. Ölip qalmay turğanda, sizdiñ əli de eki-üş
tobılğılı təlimiñizdi jırtıp bermekpin, - dep əzildegende, şaldıñ qara
közderi jaynap ketken-di;
– Mına əyeliñizdiñ arqalap əkele jatqanı şarap emes pe? Jan
tınıştığın oylamaytın bolsañızdar, əyteuir şarap işip turğaysızdar.
– Jan tınıştığı deysiz be? Jannıñ jabırqauı ğoy ol! Kün közinde
turıp, bir jaña öskinniñ betin arşısañ, kün közi men auadan boyğa quat
daridı. Al osınıñ özi - nağız şaraptıñ turğan jeri; taqsır, sol
şaraptı Kurteyl meri mırzadan sizdiñ marhabatıñızben tegin alıp
jürgenimizdi men bilemin. E, qalay qulıqqa salsañız da, bizdi alday
almaysız.
– Al, qoş bolıñızdar. Şanferlyudiñ
jatırsızdar-au, şaması, bəybişe, solay ma?

telimine

qaray

bara

– İə, taqsır, keşe keşkilik bastağanbız.
– Səttilik tileymin, - dedi Benasi. Osı tauğa qarağanda, özderiñiz de bir
ləzzat alatın şığarsızdar: tügeldey özderiñiz jırttıñızdar ğoy.
– Öytpegende şe, taqsır, dep jauap qayırdı qariyä. Bizdiñ eñbegimiz.
Bir üzim nanğa turatın eñbek siñirdik!
– Kördiñiz be, - dedi Benasi ofitserge qarap, eñbek etu, jer öñdeu
kedeylerge memlekettiñ berip qoyğan rentası osınday. Qareketsizdikti
nemese qayırşılıqtı şal özine masqaralıq dep sanar edi. Ol aşıq
dalada, kün köziniñ astında qolına ketpenin ustap jatıp ölgendi qalar
edi. Rasında da, qaysar şal! Ol ılği jumıs üstinde bolatın, sol jumıs
birte-birte onıñ ömirine aynalıp ketti, al biraq ol ölimnen de
qorıqpaydı, öziniñ közqarasında tereñ filosofiyälıq sipat bar ekenin
sezbeydi. Diqandar üşin, batraqtar üşin qısqası, bükil ömir boyı enbek
etip kelip, qartayğan şağında aş-jalañaş, qayırşı bolıp öletin barlıq
adal nietti şarualar üşin mına bizdiñ kantonda baspana jasau kerek degen
oyğa meni itermelegen naq osı, Moro şal bolatın.
Taqsır, meniñ osı jerden bayıyın degen oyım bolğan joq, onıñ
mağan tükke de keregi joq. Öziniñ barlıq ümitin üzgen adamğa köp nərse
kerek pe, sirə? Ömir degenin tek jalqaular men jatıp-işerler üşin ğana
qımbatqa tüsedi, öytkeni bul əleumettik urlıqqa jatadı. Napoleon özi
qulağannan keyin, onıñ kütimine jumsalatın şığındar jöninde talas
tuıp jatqanıñ estigende aytqan eken: meniñ turmıs qajetime bir at pen
künine bir ekyu bolsa jetedi dep. Men osı jerge kelip ornalasqannan keyin
aqşadan bas tartqan edim, al sodan bılay men aqşanıñ qanşalıqtı
əluetti ekenin bildim; eger özin bireulerge jaqsılıq istegiñ kelse aqşa
qajet ekenin bildim. Sonımen, men özimniñ üyimdi üy-küysiz beyşara
qarttarğa baspana retinde paydalansın degen ösiet qaldırdım; onda Moro
siyäqtı ör-kökirekterden basqa muqtajdar özderiniñ qalğan ömirlerin
ötkizulerine boladı. Sonsoñ meniñ jerim men diirmennen tüsetin toğız
franki kiristiñ azın-aulağı qıstıñ qatal künderinde kantondağı eñ kedey
otbasılarına kömek körsetu üşin jumsaladı. Munımen şuğıldanatın
mekeme munitsipalitet kenesiniñ baqılauında boladı, al onıñ
qamqorlığına men kyureni tağayındağım keledi. Söytip, meniñ bul jerde,
osı kantonda köldeneñnen tapqan baylığım basqa eşqayda ketpeytin
boladı.
Munday baspananıñ jarğısı meniñ jazba ösietimde aytıladı. Onı
egjey-tegjeylep aytsam, ərine, sizdi zeriktirip alarmın; biraq men mına
bir jayttı atap aytqım keledi: men barlıq jağdayattı eskerdim-au dep
oylaymın; eñ arğısı qolöner men ğılımğa ikemi bar balalardı oqıtuğa
qauımnıñ öz mümkindigi boluı üşin aqşalay saqtıq qor jasadım.
Sonımen, özim bastağan örkeniet isi men ölgennen keyin de jalğastırıla
beredi.
Kördiñiz be, kapitan Blyuto, bir igilikti isti oyğa alğan bolsañ, jan
dünieñ soñı ayaqsız qaldırtpaydı. Tərtip pen təmamdılıqqa umtılıs
jaqsı bolaşaqtıñ eñ senimdi kepili. Qane, jolda köp aynalşıqtay
bermeyik, men tağı da bes-altı nauqastı barıp köruim kerek.
Bular birşama uaqıt ünsiz jürdi, sonsoñ bir kezde Benasi jol serigine
qarap küldi:
– Bərekeldi, kapitan Blyuto, men sizdiñ surağıñızğa eligip, sauısqanşa
şıqılıqtay berippin ğoy, al siz öz ömiriñiz turalı ləm demeysiz;
şındığında ol öte qızğılıqtı bolar. Sizdiñ jasıñızdağı soldat ömirde
talay kepti bastan keşken-aq şığar, sonıñ əñgimesin bayandasanız.
– Ne əñgimeleytini bar, - deydi Jenesta, meniñ ömirim əskerdegi ömir.
Barlıq əskeri adamdardıñ tirligi bir qalıpta. Meniñ ülken atağım bolğan
joq, kədimgi qılışpen şabu nemese şabılu, basqalar siyäqtı men de
söyttim. Napoleon qalay qaray bastasa, solay qaray ere berdik: imperator
gvardiyäsı erekşe erlik körsetken şayqastardıñ barlığında aldınğı
şepte jürdik. Ol jurttıñ bərine belgili jayt. Atıñdı kütu, keyde
aştıqtan üzdigip, şölden qatalau, qajet bolsa qandasıp ayqasu, mineki,
soldattıñ ömiri degen. Bar bolmısı sol ğana.
Keyde bizdiñ ağayındardıñ ayqastağı nətijesi tipti attıñ tağasına da
baylanıstı boladı, sol durıs bolmasa da polete urınuıñ op-oñay! Al
jalpı aytqanda, men talay elderdi kördim, köbinen köz aldımda eles qana
qaldı, men ölimniñ de talayın kördim nətijesinde öz ömirimniñ qadiri
ketip qalğanday.
– Degenmen, erekşe bir qiın jağdayğa tap bolğan kezderiñiz de bar
şığar, öz basıñızğa tikeley qauip töngen bir jayttardı estu qızıq-aq
bolar edi.
– Bəlkim, solay da şığar.
– Öziñizdiñ esiñizde umıtılmastay bolıp saqtalıp qalğan bir oqiğanı
aytıñızşı. Qorıqpay-aq qoyıñız! Tipti bir eren erligiñiz turalı
aytsañız da, mende sizdi maqtanıñqırap ketti-au degen oy atımen
bolmaydı. Senip aytqan sırı sırtqa şaşılmas dep oylağan adamına:
"İə, men solay istep edim!" - dep ağınan jarılsa, eşqanday ağattığı joq.
– Jə, solay-aq bolsın. Öte bir şetin oqiğa jayında aytayıq– keyde
küni osı uaqıtqa deyin sonıñ ökinişi özekti örteydi. On bes jıl boyı
soğısqanda, men tek qorğanu qajet bolğan jağdayda ğana kisi öltirdim. Biz
aldıñğı şeptemiz, şabuıldap kelemiz; aldımızda jau, eger biz onı
jayratpasaq, ol bizden ruqsat surap turmaydı, qanğa boyaydı: demek. özin
qurımayın deseñ, onı qurt– sonda ğana seniñ arın taza.
Biraq, taqsırım meniñ, meniñ bir jigitti tım kezdeysoq jağdayda
jayratıp salğanım bar. Sol qılığımdı oyğa alğanda jüregim tipti ezilip
ketedi: sondağı öliktiñ buzılıp ketken öñi əli künge deyin közime elestep
turadı. Öziñiz törelep köriñiz... Məskeuden keyin şeginip ketken kezimiz.
Ulı armiyä degen ataq qayda qalğan?! Ögizdey öñkildep qaşıp kelemiz.
Tərtip pen tudan birjola ayırılğanbız! Ərkim özinşe qoja,
imperatordıñ öz üstemdigi bitkenine köz jetkizgeni de osı tüs deuge
boladı.
Berezinadan ötip, Studyanka deytin derevnyağa entelep kelip kirdik: bireu
qırmanğa, bireu mıjırayğan üyşikke lap berip, bireu uradağı kartopqa,
bireu qızılşağa tap berip jatır. Baspana, tamaq degendi köz körmegeli ne
zaman; al mına jer bir keñ jaylau. Alğaşqı kelgender, ərine, bərin
jılan jalağanday jep bittirgen. Men soñğılardıñ biri bolıp jetkenmin.
Biraq tamaqtı oylauğa da şama joq, uyqı qısıp baradı. Köz aldımda bir
jabıqqırman körindi kirip barsam, jiırma şaqtı adam jatır, öñkey
generaldar, ofitserler, ər türli şenniñ adamdarı, aytarı joq, ılği eñbegi
siñgen adamdar: Jyuno, Narbonn, imperatordıñ adyutanttarı qısqası,
armiyänıñ barlıq betke şığarları osında. Bul jerde qatardağı
soldattar da bar; olar da, meyli Frantsiyänıñ marşalı kelse de,
astarındağı tösenişin berer emes. Bos orın joq, bireuler qabırğağa
süyene, ayaqtarınan tik turegelip uyıqtap tur, bireuler ayaq astında, jerde
uyıqtap jatır; bəri de bir-birine jabısa buyığıp qalğan; sondıqtan men
eş jerge sınalap kire almadım. Sol sereygen adam denelerin basa-köktep
attap kelemin; bireuler ursısıp jatır, bireuler tipti ün şığarmaydı;
sırtqı sıpayılıqtı bılay qoyğanda, tipti zeñbirektiñ dobınan da
ayıldarın jiyär emes.
Bayqaymın, jappa qırmannıñ töbesiniñ astında əldeqanday bir
söreler bayqaladı, soğan köteriluge eşkimniñ batılı barmadı ma, əlde
şamaları kelmedi me, əyteuir eşkim köterilmeydi; dereu soğan köterildim
de, sol jerge jaylasıp jatıp, ayağımdı sozıp jiberdim, endi tömenge
qaraymın bəri de sereyip, jayrap jatır. Bul bir öte köñilsiz körinis edi,
biraq soğan qarap jatıp, qarqıldap külip jibere jazdadım. Bireuler
aptığıp, üsigen səbizdi kemirip jatır, al generaldar bolsa, jırtıq-tesik
oramaldardı bürkenip alıp, kör-kör etedi.Şırşanıñ mayınan ağızğan
şırağdan öleusirep janıp tur; osıdan ert ketse de, eşkim turegelip
söndirer emes.
Şalqamnan jaylasıp jattım da, uyqığa ketip bara jatıp, közimdi
aşsam, qırmannıñ töbesin japqan beldik taqtay eptep qozğalatın siyäqtı,
iə, şığıstan batısqa qaray qozğalıp, aqırın ğana jıljıp ketip baradı.
"Mırzalar, dep saldım ayqaydı, qarañdar anau töbedegi beldikke, bireu
sonı suırıp alıp, otın qılmaq! Qazir üstimizge qulaydı, bərimiz de
astında qalıp ölemiz!" degende jan dausım şıqtı. Biraq, bar ğoy taqsır,
eşkim selt etken joq, uyıqtağandarı uyıqtay berdi, al jañağı birdeñeni
jegenderi de miz baqpadı, auızdarın maljañdatıp şaynay berdi. Qaytpek
kerek, jılı ornımnan türegelip, jerge tüsuge tura keldi. Bireu kelip
ornıma jatıp alsa da ne isteyin, mına jatqan ataqtılardı qutqarıp qalu
kerek qoy. Sırtqa şığıp, qırmandı aynala qarasam, eñgezerdey bireu,
Vyurtembergtiki bolu kerek, qırmannıñ tebe taqtayın suırıp alğalı
jatır.
"Ey, ey!" - dep ayqaylap, qolımmen "toqtat!" degen belgi berip edim. Ol
özinşe ayqayladı: "Ueh mir aus dem Uesicht, oder ich schlad dich todt!"14- ə,
solay dediñ be?! Ke mir aus dem gezit15 dedim men de. - Ol bola qoymas!"
Söytim de jerde jatqan onıñ mıltığın köterip alıp, nemisti turğan
jerinde sulatıp saldım. Söyttim de, ornıma qayta kelip jatıp, uyıqtap
kettim. Mineki, bar bolğanı osı.
– Joq, bul köpti qutqaru üşin istelgen zañdı qorğanıs qoy; sizdiñ
öziñizdi kinəlaytın is emes, dep qarsı dau aytqan Benasi.
– Al, biraq anau mırzalar keyin meni eseñgirep jürip istegen isi ğoy
dep, - kelemej qılğandarı bar, dep Jenesta sözin jalğastıra berdi;
eseñgireu me, əlde basqa ma, biraq solardıñ köbi qazir bir-bir səuletti
sarayda bula bolıp turıp jatır, oylarında alğıs degennen tük nıspı
joq.
– Siz onı alğıs attı qımbat ötem üşin jasağan joqsız ğoy, solay emes
pe? - dep küldi
Benasi. – Munıñ özi de ösimqorlıqtıñ bir türi ğoy.
– İə, men onı jaqsı tüsinemin, - deydi Jenesta tağı da, - bir paydası
üşin istelgen is bolsa, onıñ izgilikti məni dereu joyılıp ketedi;
sondıqtan onı əñgimelep aytıp jatudıñ özi de maqtannıñ bir türi bolıp
şığadı, bul jañağı alğıstan da beter nərse. Al endi nieti adal adam osı
jayında aytpağan bolsa, onıñ jaqsılıq jasağan qarızdar adamı odan
sayın bezere beredi. Endeşe jurttıñ bəri ünsiz otırğanda, onday ülgi
qaydan kelmek? Al manağı bayğus pontonşı frantsuz əskerin qutqarıp
qalsa da, osını jurtqa jariyä etip, özim bir payda tabayınşı degen oy
onıñ basına kirip te şıqpağan. Jə, sol bişara mülde jarımjan bolıp
qalsa, öziniñ ar-Uyatımen bir üzim nan taba alar ma edi, sirə?.. Osığan jauap
beriñizşi, filosof!
– İə, ras, moralğa kelgende, dünieniñ bəri şarttı bolıp ketedi, deydi
Benasi. Biraq bul öte qauipti oy, özimşildikke beyim adam ar-Uyat məselesin
öz paydasına qaray ikemdep ketui mümkin. Beri qarañızşı, kapitan,
moral ustanımdarına sözsiz moyınsunğan adam olardan auıtqığan
adamnan joğarı turmay ma, tipti osını qajettikten istegen künde de? Eger
bizdiñ sol pontonşımız jarımjan bolıp qalıp, aştan ölse de, ol öziniñ
ulılığımen Gomerge uqsamas pa edi? Adamnıñ ömiri, söz joq, izgilikke de,
danalıqqa da birdey sın, öytkeni jañağınıñ ekeui de mahşarğa kerek.
Izgilik te, danalıq ta men üşin turaqtı qurbandıqtıñ eñ tamaşa körinisi
bolıp tabıladı, sonıñ ülgisin pendelerge Aysa payğambar körsetpedi me?
Danalıq dünieni ağartıp jürgende kedeyşilik köredi, al izgi nietti adam
özin jalpınıñ igiligi üşin qurban etip jürgende jaq aşıp ündemeydi.
– Söziñiz durıs-aq, taqsır, - dedi endi Jenesta, - biraq jer basıp
jürgenniñ bəri birdey perişte emes, pendeler ğoy, biz tolımdılıqtan əli
qaşıq jatırmız ğoy.
– Ərine, - dep jauap qayırdı Benasi, - özim turalı aytsam, qatelesu
quqığına köp qiyänat jasadım. Biraq qalay bolğanda da biz öz basımızdı
tolımdılıqqa qaray beyimdey beruimiz kerek. Izgilik degen adam janınıñ
biik muratı ğoy, sondıqtan onı ərdayım quday tağalanıñ qasietti nəsibi
dep bilu jön.
– Əmin, aytqanıñız kelsin, - deydi oğan ofitser. - Solay-aq bolsın, izgi
adam bağalı qazına deyik, biraq, oylap qarañızşı, sol qudaydıñ adamğa
bergen nəsibi, tipti añğaldıqpen bolsa da, az-maz til bezep, sözuarlıqqa
salınuğa jol beretini bar emes pe?!
– Beu, taqsır-ay, doktor ajarınan muñayğandıq tanıtıp, jımiyä
küldi, düniede özimen-özi ğana bolatın adamdar sekildi, siz de keşirimşil
ekensiz, al men bolsam, öz ömirimdegi köptegen qara daqtardı juamın dep
əlektenip jürgen qatal adammın.
Jolauşılar bulaq basındağı laşıq üyge tayanıp keldi. Doktor soğan
kirip ketken. Jenesta tabaldırıqtıñ aldında turıp, birese köktemgi
tabiğattıñ körkin tamaşalaydı, birese laşıqtıñ işine köz salıp,
tösekte jatqan auruğa qaraydı. Bir kezde sonı qarap jatqan Benasidin
narazı dausı estildi.
– Budan bılay men kelmey-aq qoyayın, bəybişe, siz bəribir meniñ
aytqanımdı orındamaydı ekensiz. Küyeuiñizge nan jegizipsiz. Onı
öltireyin dep oyladıñız ba? Masqara! Eger siz əli de oğan bidayıqtıñ
köjesinen basqa dəm tattıratın bolsañız, men bulay qaray ayaq
baspaymın, basqa jaqtan dəriger izdeñiz.
– Endi qayteyin, taqsır! Beyşara şalım aştan burlığıp, zar
qaqsaydı, mine ekinşi
aptağa ketti, işinde bir tüyir dom joq...
– Siz meni tıñdaysız ba, joq pa? Men ruqsat bergenşe siz küyeuiñizge
bir üzim nan beretin bolsañız, onı sespey qatırasız, tüsindiñiz be?
– Endi bir tüyir de bermeyin, taqsır... qalay endi, ayığatın türi bar ma
öziniñ? - dep suradı əyeli doktordı şığarıp salıp turıp.
– Joq deymin, ol tamaq işip qoyıptı da, jağdayı tömendep qalıptı.
Sizge qaytip tüsindireyin, qıñır minez bəybişe, nauqasqa tamaqtı
mısqaldap ber dese, siz toyğanşa tıqpalaysız. Bul şarualarğa söz
ötpeydi, doktor endi ofitserge qarap söyledi. Nauqas adam birneşe kün
tamaq işpese boldı, bular onı öldige sanaydı, söytedi de, tamaqtı üstiüstine tıqpalaydı, şarap işkizedi. Mine mınau aqıldı bəybişe de
küyeuin öltirip qoya jazdaptı.
– Oypır-ay, şarapqa batırıp bergen biz üzim nannan öle qalğanı ma
küyeuimniñ?!
– Dəl solay, bəybişe. Men kelgenşe tiri jatqanıña toba deñiz, sol bir
üzim nandı jep alğannan keyin. Umıtpañız: meniñ aytqandarımdı
buljıtpay orındaytın bolıñız.
– Eger orındamasam, turğan jerimde til tartpay keteyin.
– Jaraydı, körermiz. Erteñ keşke kelip, qanıñ ağızamın. Jüriñiz,
mına bulaqtı jağalap, jayau barayıq, - dedi Benasi endi ofitserge
burılıp. - Meniñ baratın jerime kölik jüre almaydı.
Attardı mına nauqastıñ balası qaray turar. Bizdiñ mına añğardıñ
tabiğatına qarasañız, köz toymaydı; qarañızşı, ağılşın bağınan qay
jeri kem? Qazir bir qızmetkerdiñ üyine kire şığayıq,– paqır ülken ulı
ölgennen beri jubanış taba almay jür. Ötken jılı ulı, jas öspirim
bala, egin orağında eresek adamnıñ jumısın isteymin dep, bayğus
zorığıp ketipti, sodan küzdiñ ayağına taman qattı auırıp, aqırı qaytıs
boldı. Munday küşti əkelik sezimdi meniñ birinşi ret köruim. Ədette,
şarua adamdar balalarınıñ ölimin mal-mülkiniñ şığın bolğanıñday ğana
köredi de, qayğısı sonıñ jas mölşerine səykes boladı. Öytkeni bala
erjete kele, əkesiniñ kapitalı esebinde sanaladı. Al mına kedey balasın
şın jaqsı köredi eken. "Meniñ qasiretim basılatın emes" degeni bar edi,
onı bir küni şabındıq basında körgenimde,– şalğısına süyene qalşiıp
turıp qaldı da, bir qolındağı qayrağımen orağın qayraudı da umıtıp,
oyğa berilip ketip. Sodan bılay qaray ulın auzına alğan emes, ılği işten
tınıp jüredi.
Osınday əñgime üstinde Benasi men onıñ meymanı teri ileu
zauıtınıñ qasında japırayğan bir üyge tayanıp kelgen. Səmbi taldıñ
tübinde jası qırıqtar şamasındağı kisi nanğa sarımsaq jağıp jep tur
eken.
– Al, qalay, Gane, qızıñnıñ jağdayı?
– Bilmeymin, taqsır, - dedi ol tunjırap, öziñiz körersiz; - əyteuir,
əyelim qasınan ketpeydi. Siz bar ıqılasıñızdı salıp jürsiz, biraq üyime
bir kirip alğan osı ölim meniñ barımdı alıp tına ma dep qorqamın.
– Ölim eşkimniñ üyine de köp ayaldamaydı, onday uaqıt joq onda.
Ünjurğandı tüsirme.
Benasi soğan erip, üyge kirip ketken. Jartı sağat şamasında qızdıñ
şeşesin ertip,
sırtqa şıqtı, söylep keledi:
– Qauiptenbeñiz, meniñ aytqandarımdı orındañız, qazir tönip turğan
qauip joq... Eger siz zerikken bolsañız, dep ol endi ofitserge burıldı, özi
atına ırğıp minip, men sizdi selenge baratın jolğa salıp jibereyin, üyge
qayta beriñiz.
– Joq, quday aqı, men eş te zerikken joqpın.
– Köretinimizdiñ bəri osı tərizdi öñkey laşıqtar, derevnyadağı
üylerdiñ bir-birinen ayırması bolmaydı.
– Kettik, - dedi ofitser.
Olar osı betpen birneşe sağat boyı kantondı bir şetinen bir şetine
deyin aralap şıqtı da, keşke taman selenge qaray burıldı.
– Men endi ana bir jerge soğa ketuim kerek, dep doktor ofitserge
şoğırlanıp turğan bir top biik şegirşin ağaştarın nusqadı. Sol
ağaştarğa keminde bir eki jüz jıl bolğan şığar,dep qoydı tağı da. Sol
jerde bir əyel turadı, keşe biz tüstik işip otırğanda bir jigit kelip aytıp
edi ğoy: öñi qup-qu bolıp ketti, - dep.
– Qauipti bir nərse me eken?
– Joq-ə, - dedi Benasi, jükti əyelderde bola beredi. Küni jaqındap
qalğan. Sol kezde keybir əyelderdiñ buını tartılıp qaladı. Biraq abay
bolıp, qarap turu kerek: bir keleñsiz jağday bolıp qala ma dep, balanı
men özim qabıldap aluım kerek. Aytqanday, siz qazir bizdegi eñ jaña
önerkəsip ornıñ köresiz ol qış zauıtı. Jolı da tamaşa, qalasañız,
attardı biraz şaptırıp alayıq.
– Sizdiñ atıñız bizge ere almay qalar-au, - dedi de, – Jenesta astındağı
atına: "Qarışta, Neptun!" - dep belgi bergen.
Közdi aşıp jumğanşa Jenesta jüz qadamday ilgeri ketip qaldı da,
burqırağan şañnıñ arasında közden ğayıp boldı, biraq, onıñ atı
qanşama qarıştap şapqanmenen, doktordıñ atınıñ ünemi qatar kele
jatqanıñ sezip edi. Minekey, Benasi atına bir nərse dep til qatıp edi, ol
dereu ofitserdi basıp ozıp, qara üzip ketti, al ofitser onı tek qış
zauıtına barğan jerde ğana quıp jetse, doktor tük körmegendey, atın
toqıma qorşauğa baylap jatqandı.
– Təyiri alsın! - dep tañdana qasına kelgen Jenesta attıñ eñ bolmasa
büyirin soğıp, terşimegenin körip, tañğaldı. - Jılqı dep mine osını ayt!
Qay tuqımnan özi?
– Bəse, solay bolar! doktor osını ayttı da, külip jiberdi. Siz bir
tepiriş dep oylap pa ediñiz?.. Men tulparımnıñ tarihın ayta bastasam,
tım uzaqqa keter; Rustannıñ tap-taza berberi tuqımdas ekenin, onıñ
Atlastan kelgenin aytsam da jeter sizge. Berberiniñ jılqıları arab
tuqımdarınan bir de kem tüspeydi. Rustan tauğa atılıp şıqqanda, bir
busanbaydı ğoy, al endi jarqabaqtan jürgende sürinu degendi bilmeydi
januar. Men munı sıyğa alıp edim, al şınıñ aytsam, ondıq eñbegim de
siñgen. Qızın ajaldan araşalap alıp qalğanım üşin, əkesiniñ mağan
tartu etkeni osı bolatın. Ol qız Europadağı eñ bay atanıp jürgen kisiniñ
murageri edi: men oğan Savoyyada sayahatta jürgen kezinde tap boldım. Ol
qızdı qalay emdep, təuir qılğanımdı aytsam, meni bir suayt eken dep
qalarsız... Əne, estip tursız ba, jol jaqtan qonıraudıñ sıldırı men
doñğalaqtıñ saldırın. Vinonıñ naq özi emes pe eken jeldirtip kele
jatqan, sol bolsa, anıqtap qarağaysız.
Səlden keyin tört səygülikti qatarlap jekken küyme körindi; əbzelsaymanı da nağız Bridiñ bay fermerlerindegidey eken. Şuğadan şaşaq,
jez qonırau, bılğarı əbzel bəri de əsem, bəri de baylıq pen barlıqtıñ
belgisi. Sırtın kökpen sırlağan keñ küymeniñ işinde eki beti döñgelenip
künqaqtı bolğan mañğaz jigit otır; şıbırtqısın küzetşiniñ
mıltığınday aldına kezene ustap, əlde bir əuendi ısqırtıp qoyadı.
– Joq, bul özi emes, delbeşisi eken, - dedi Benasi. Qarañızşı, kisiniñ
jetiskendigi aytpay-aq körinip tur, tipti at-turmanınıñ özinen de! Saudasattığınıñ örge basqandığınan ğoy bəri de; mundaydı tükpirdegi
derevnyadan neken-sayaq köresiñ.
– İə, iə, ülde men büldege bölengen eken, - dep qoydı ofitserde.
– Endeşe, Vinoda munday at-arba bir emes, ekeu. Is orayımen jürgende
minetin jorğası tağı bar; saudasınıñ şalqıp turğanı ğoy; al endi
osıdan tort jıl burın dımı joq edi. Joq, qatelesippin, barı
moynındağı qarızdarı ğana bolatın... Jüriñiz, barayıq. Benasi
delbeşini dauıstap şaqırıp aldı: — Aytşı, jigitim, Vino hanım
üyinde me eken?
– Baqşa jaqta jür, mırza, jaña ğana şartaqtıñ ar jağınan körgenmin.
Barıp aytayın, siz keldi dep.
Jenesta Benasidiñ soñınan erip, aynalasın şartaqpen qorşap
tastağan ülken təlimge qaray ötti. Bir jaqburışta ülken töbe qılıp üygen
türli-tüsti saz balşıq türli tüsti qış, kafeldik taqta öndirisine qajetti
şikizat; endi bir büyirde tau bop üyilgen buda-buda tobılğı men otındıq
ağaş; odan əregirekte, toqıma qorşaudıñ ar jağındağı alañda
jumısşılar aq kirişti ügitip, kirpiş qUyatın laydı bılğastırıp jatır;
aulanıñ kirer esigine qarama-qarsı, zəulim şegirşin ağaştarınıñ tübinde,
döñgelek jəne tört burıştı qış jasap şığaratın şağın zauıt tur, al
ana kögaldıñ ar jağında, aynalasına ağaş otırğızıp tastağan alañqayda
qış keptiretin jappanıñ töbesi, odan əride öneşi sorayğan peş pen onıñ
üñireygen ottığı, qasında jayrap jatqan uzın saptı kürekter körinedi.
Endi bir büyirde közge qoraştau üy tur qojayınnıñ turğın jayı,
soğan japsarlastıra salğan saraylar, at, siır, astıq qoraları. Üy
qustarı men şoşqalarğa qayda barsa da mol öris, keñ jaylau. Barlıq üyjaylar men qora-köpsılarda jaynağan tazalıq, qayda qarasañ da şaruaqor
qojayınnıñ tıñğılıqtı isiniñ izderi.
– Vinodan burın, - dep jalğastırdı əñgimesin Benasi, – bul jerde
turğan bir bolımsız, jalqau adam edi, özi işudi təuir köretin. Bir kezde
batıraq bolğan, al keyin zauıttı özi jalğa alğan soñ, bar bilgeni - töpelep
peşti jağa beru de, jalaqısın tölep turu ğana boldı; eşqanday iskerlik
qabileti de, sauda-sattığı da joq edi. Aytalıq, eşkim odan buyım surap
kelmese, önimi bosqa jatıp bülinetin, iske jaramay qalatın. Aqırı,
aştan öluge aynaldı. Söytip turıp əyeline kün körsetpedi; məjün qılıp
jiberdi; özderi kədimgi qayırşılıq küyge tüsti. Ol adamnıñ jalqaulığı
men iis almas topastığınan men özim de əbden bezirep bolğanmın; zauıtqa
qaraudıñ özi men üşin azapqa aynalğanı sonday, tipti mañayınan
jürmeytin boldım. Erli-zayıptılar qartayğan; bir küni şaldıñ ayaq-qolı
sal bolıp qalıptı; men onı dereu Grenobldağı mügedekter üyine aparıp
ornalastırdım.
Zauıttıñ iesi eşbir söz aytpastan kəsporındı qaytıp aluğa kelisti,
onıñ qanday küyde ekenine qarağan joq. Men sonı jalğa alıp, kantonda
önerkəsipti damıtuğa septigi tietin adam izdedim. Sol kezde Grave
mırzanıñ üy jinauşı qızmetker əyeliniñ küyeui, qumıraşıda şeber
bolıp istep, bolımsız jalaqısına üy işin asıray almay jürgen jigit
meniñ usınısımdı qabılday ketkeni. Öziniñ kök tiın qarajatı joq bola
tura, sol zauıttı jalğa almaq boldı; osı jerge kelip ornalastı da,
əyelin, şeşesi men köri enesin qış jasauğa üyretip, özine kədimgidey
jumısşı qılıp alıptı. Quday aqı, olardıñ qanday jol tapqanıñ tipti
bilmeymin. Sirə, Vino peşke jağatın otındı qarızğa alğan bolar da, özi
tün balasına dorbalap material tasıp, sonısın kündiz öñdegen boluı
kerek qısqası, qupiyä türde jumıstı qızdırıp jibergen, al eki kempirşeşesi üsterine qomıt kiip, zorığıp jürip jumıs istegen. Sonımen,
Vino peşten birneşe qabat qış şığarıp ülgirgen; alğaşqı jılı tek
nanmen ğana küneltken, bükil otbası bolıp qızıl taban küyde eñbek
etken, biraq şıdağan. Vinonıñ erligin, tözimdiligin, kisiligin közderimen
körgen köp jurt, aqırında, oğan janaşırlıq bildirgen, onıñ jaqsı
atağı elge jayılğan.
Özi de qajırlı jigit eken: tañerteñ ertemen Grenoblge ketip, kirpişi
men qışın satsa, tüs kezinde qaytıp kelip, tündelete tağı da qalağa
ketetin bolğan; bir jerde turaqtap otırudı bilmegen. Alğaşqı jıldıñ
ayaq kezinde eki balanı özine qolqabıs etip alğan eken, sol kezde men oğan
aqşalay qarız berdim.
Sonımen, ne kerek, taqsır, otbasınıñ jağdayı jıldan-jılğa oñdala
berdi. Ekinşi jılğa ayaq basqanda eki kempir endi kirpiş quymaytın, tas
uatpaytın boldı da, baqtı kütuge auıstı, kiim jamap, tamaq pisirumen
aynalıstı; keşkisin otıra qalıp jip iiredi, kündiz ormanğa barıp otın
əkeledi. Əyeliniñ sauatı bar, esep-qisaptı sol jürgizedi.
Vino bir at satıp alıp, el aralaydı, dayın önimge tapsırıs
jinaydı. Mənerli taqtaşa, tamaşa kafeldik şarşı jasaudı üyrenedi,
oların bazar bağasınan arzanğa ötkizedi. Üşinşi jılı bir arba, tağı eki
at satıp aladı. Ol alğaşqı at-arbalı bolğan tusta, əyeli de nağız
sənqoylıq dərejege jetedi. Tabıstarı birden-birge molayıp,
şaruaşılığı nığaya tüsedi.
Vinonıñ barlıq isinde tərtip bar, tazalıq bar; ünemşildik onıñ
şağın baylığınıñ tüp tutqası. Mineki, ol qazir altı jumısşını
jaldap otır, olarğa jalaqını jaqsılap töleydi; delbeşi ustaytın
boldı, barlıq isine keñ öris berdi; qısqası, öndirisin birte-birte ulğayta
otırıp, saudanı öristetti, söytip auqattı turmısqa jetti. Ötken jılı
qış zauıtın satıp aldı, kelesi jılı üyin qayta salmaq. Otbasınıñ
barlıq adamdarınıñ deni sau, kiim kiisteri jaqsı. Küyeuiniñ barlıq qamqareketi men uayım-qayğısın birge bölisken əyeli burın jüdeu, tıriğan
arıq bolsa, qazir tolısıp, tipti ədemilenip, ajarlanıp ketken. Eki kempir
de köñildi; qutandap şarua soñında jüredi, qoldarı bosay qalsa sauda
jağına kömektesedi.
Jumıs aqşa keltirdi, aqşa üyge tınıştıq pen densaulıq əkeldi,
köñilge quanış darıttı. Men üşin bul şaruaşılıq özim qurğan
qauımnıñ da, jas tülek sauda memleketteriniñ de şın mənisindegi tiri
tarihı bolıp tabıladı. Burın şañ-tozañnıñ astında iesiz qalıp, azıptozğan zauıt qazir bar quatımen jumıs istep tur; işi tolğan adam,
qaynağan ömir, qural-jabdığı mol, jaqsı qarulanğan. Mineki, qıruar
aqşağa otın men qajetti materialdar qorı jasalğan mausımdı jumısqa
eñ keregi osılar ğoy: qış degen zat jıldıñ belgili bir uaqıttında
mausımnan qırküyekke deyin ğana dayındalatınıñ öziñiz bilesiz. Osınday
qaynağan jumıstı körudiñ özi ğanibet emes pe. Qış jasaudıñ bizdegi
birden-bir şeberi barlıq selendik qurılıstardıñ bərine öz ülesin qostı.
Qaşanda köñili köteriñki, qaşanda qimıl üstinde jüretin, qaşanda
qareketşil osı jigitti halıq "Jalıqpas" atap ketkeni de ədemi-aq.
Benasi sözin ayaqtap bolğan joq, ədemi kiingen jas əyel, basında səndi
qalpaq, ayağında aq şulıq, belinde jibek aljapqış, üstinde alqızıl
köylek, keybir qimılına qarağanda, burın üy kütuşi bolğan tərizdi sol
kelip, baq jaqtağı qaqpanı aştı da, öziniñ ayağı auır küyine qaramastan,
ayağın şapşañ basıp, qonaqtarğa qaray bettegende, bular da oğan qarsı
jürdi.
Vino hanım şınıñda da öte tartımdı, tolıqşa kelgen əyel eken;
ajarı eptep künge küygen, al biraq tabiğatında özi appaq ekeni bayqaladı.
Mañdayında azdağan əjimi bar sirə, burınğı qayırşılıq turmıstıñ
zardabı bolar; al qazirgi aqjarqın aşıq ajarınan muñsızdıq lebi esip
tur.
– Benasi mırza, - dedi ol nazdı ünmen, doktordıñ ayaldap qalğanıñ
körip, - mağan bir qurmet körsetiñizşi, üyge kirip dem alıñızşı.
– Tilegiñizge quldıq, - dep jauap qayırdı bul. - Jüriñiz, kapitan.
– Istıqtağan şığarsızdar, süt işesizder me, əlde şarap pa? Küyeuim
şildehanağa arnap şarap qorlandırıp qoyğan. Sodan dəm tatıñız, Benasi
mırza, sonsoñ öziñiz aytarsız, jaray ma toyğa, əlde joq pa?
– Sizdiñ küyeuiñiz taptırmaytın adam ğoy.
– İə, taqsır, - dedi əyel artına burıla qarap, salmaqtı ünmen,
tağdırıma rizamın.
– Bizge eş nərseniñ keregi joq, Vino hanım, men sizdiñ haljayıñızdı biluge ğapa keldim, auırlap qalğan joqsız ba?
– Joq, joq, - dedi əyel. – Kördiñiz be, men qarap otırmayın dep,
baqtağı qırqanı qopsıtıp jatırmın.
Osı sətte əyeldiñ eki birdey şeşesi tayanıp kelgen Benasige
səlemdesuge kelipti, al delbeşi jigit sol manatı aulanıñ ortasında
turğan küyi turıp qalğan edi, sol jerden doktordı anıq körip tur.
– Köreyin, kəne, qolıñızdı əkeliñizşi, - dedi Benasi Vino hanımğa.
Ol ünsiz, bar oyın işine tartıp alıp, zeyin sala, hanımnıñ tamır
soğuın sanay bastadı. Al ana eki əyel, kədimgi selen əyelderiniñ ədetimen,
qısılmay-qımtırılmay, ofitserdi közderimen tintip qaray bastadı.
– Bəri de durıs kele jatır, - dedi doktor köñildene dauıstap.
– Bosanar küni jaqın ba? - dep suradı eki ana birdey qosarlanıp.
– Osı aptanıñ işinde anıq boladı. – Sonsoñ, səl ünsizdikten keyin
qayta suradı. -Nemene, Vino jol jürip ketip pe edi?
– İə, taqsır, - dep jauap qattı jas əyel, küyeuim meniñ şildehanama
deyin barlıq şaruanı bitirip qoyayın dep asığıp jür.
– Al olay bolsa, dostarım meniñ, güldene beriñizder, bayıñızdar,
balalı-şağalı bolıñızdar.
Ofitserdi mınau şala-jansar üydegi tazalıq tañ-tamaşa qaldırıp
edi. Benasi sonı bayqap qalıp, odan sayın qostay söyledi.
– Şaruaşılıqtı bulay jürgizu tek Vino hanımnıñ ğana qolınan
keledi. Körşi əyelderdiñ birazı osı kisiden üyrense eken dep tiler edim
men.
Kelinşek eki beti du etip, tömen qarap qaldı, al eki kempir doktordıñ
maqtau sözin estip, töbeleri kökke jetkendey boldı. Üş əyel qatar tüzep,
attardıñ turğan jerine deyin onı şığarıp saldı.
– Mineki, dedi Benasi kempirlerge qarap, sizder endi bek baqıttı
boldıñızdar. Əje bolğılarıñız kelip edi ğoy sizderdiñ.
– Tüu, ayta körmeñiz! - dep kelinşek əñgimege aralastı. Meniñ özimde de
degbir joq! Eki şeşe ul nemereni qalaydı, küyeuim qız bolsa eken deydi.
Solardıñ qaysısına jağayın.
– Al, öziñiz qaysısın qalaysız? - dedi Benasi külip.
– Mağan keregi, taqsır, böpe bolsa boldı.
– Kördiñiz be, analıq meyir payda bola qalıptı, dedi atınıñ tizginin
tarta bastağan doktor ofitserge Burılıp.
– Qoş bolıñız, Benasi mırza, - dep dauıstadı kelinşek, siz kelgende
üyde bolmağanım-ay dep ökinedi endi küyeuim.
– Ol Granj-o-Belge mıñ dana qış jiberudi umıtqan joq pa eken?
– Ərine, jibergen. Siz onı bilesiz be, bükil kantonnıñ tapsırısı
bolsa da, ol qolın bir-aq silteuge bar, biraq sizdiñ tilegiñizdi orındamay
qoymaydı. Biraq sizden aqşa aluğa batılı bara bermeydi, al men aytamın
oğan: sizdiñ aqşañızdıñ qayırı mol boladı, deymin; sol ıp-ıras.
– Cay bolıñızdar, - dedi Benasi.
Üş əyel, bir delbeşi, eki qızmetker qış zauıtına kire beristegi
toqıma şartaqtıñ aldında Benasi əbden uzap ketkenşe tapjılmay
qaradı da turdı; qımbat adamdarı ketip bara jatqanda kisilerdiñ qimay
qarap turatın ədeti ğoy: dos köñilderdiñ osınday jaqsı ğurpı barlıq
elderde birdey bolatını da sondıqtan-au.
Benasi künniñ közine qarap turdı da, jol serigine bılay dedi:
– Imırt jabıluğa deyin əli eki sağat uaqıt bar, eger qarnıñız qattı
aşıp qalmağan bolsa, biz bir öte qılıqtı qızğa soğa keteyik; men
aurulardı aralap şıqqannan keyin, tüstikke deyingi uaqıtımdı ərdayım
soğan böletin edim. Kantondağı jurttıñ bəri onı meniñ "sırlasım" dep
ataydı; biraq bizdiñ ölkede qalıñdıqqa layıqtalğan munday ataqtı jurt
kekesinmen bergen eken dep oylap qalmañız. Meniñ bayğus qızğa jasağan
qamqorlığım keybireulerde qızğanış sezimin tuğızğanmen, meniñ minezim
turalı jurttıñ bərinde qalıptasqan pikir eşqanday qisıq oylarğa jol
bermeytini tüsinikti bolsa kerek.
Qızdıñ jumıs istemey-aq joqşılıq körmeui üşin meniñ ne sebepti
oğan renta berip qoyğanımdı jurttıñ tüsine bermeytini ras, biraq onıñ
ustamdılığına jurttıñ bəri senedi jəne de meniñ köñilimniñ jaqındığı
dostıq qamqorlıqtıñ şekarasınan asıp bara jatsa, meniñ oğan üylenip
alatınımdı jurt tağı biledi.
Biraq bizdiñ kantondı bılay qoyğanda, - dep doktor sözin jalğastıra
tüsti de, miğınan külgendey meziret bildirdi, bükil düniede men üşin əyel
degen uğım joq. Mahabbatşıl adam, əsirese ömir oğan qulazığan ien dala
siyäqtı bolıp qalğan kezde, qadirmendi Blyuto, bükil jan-tənimen belgili
bir nərsege nemese maqulıqqa baylanıp aladı. Sondıqtan, mağan qulaq
salıñız, itke nemese atqa qumartqan adamğa tüsiniktirek közben
qarağanıñız jön bolar! Meniñ kün şuaqtı otanım Langedokta qoyşınıñ
jaqsı köretin qoşaqanı onıñ özine qanday bolsa, tağdırdıñ buyrığımen
mağan buyırğan inabattı jandar arasında bul dimqos qız da men üşin dəl
sonday: janağı qoyşı sol qoşaqanıñ qalay məpelep, ayalasa, onımen dəl
adamşa söylesip, onı en şuraylı jerge jaysa, oğan eñ arğısı it te jəbir
jasamaytını bar ğoy.
Benasi osı sözderdi türegelip turıp, bir qolın attıñ jalına salıp
qoyıp söylegen; sonda ol dəl qazir at üstine ırğıp mingeli turğanday
körinse de, onşa asıqpağan, öytkeni öziniñ kökiregin kernegen nəzik sezim
özge bir şuğıl qimılmen üylespeytindey köringen.
– Endi qaytemiz, - dedi bir kezde kenetten ün qatıp, - kettik soğan! Men
oğan sizdi özim alıp bara jatırmın, oğan özimniñ qarındasımday
qaraytınıma osınıñ özi-aq dəlel emes pe, solay ğoy?
Ekeui de atqa qonğan kezde Jenesta doktorğa mınaday söz bastağan:
– Bul qızdıñ jayın surastırıp jatu, bəlkim, meniñ tarapımnan
əbestik te bolar. Biraq onıñ ömiri, teginde, qızıqtığı jağınan sizdiñ
mağan bayandap aytqan adamdarıñızdıñ ömirinen kem bolmas.
– Taqsır, - dedi sonda Benasi atınıñ basın tejeñkirep, meniñ oğan
degen qatınasım, bəlkim, sizge tüsiniksiz bolar. Onıñ tağdırı dəl
menikindey; bizdiñ talayımız basqaşa bolsa kerek edi; meniñ oğan degen
sezimim, onı körgen sayın mende bolatın tebirenis bizdiñ tağdırımızdıñ
sol uqsastığınan tuındaydı. Siz ğoy əskeri qızmetke kiriskende, öziñizdiñ
beyimiñizdi eskerdiñiz, əytpese öziñizdiñ dəl qazirgi jasıñızda əskeri
tərtiptiñ buğauında jürmegen bolar ediñiz; demek, məñgilik ümit pen
məñgilik küdiktiñ adam janın qalay-qalay qinaytınıñ siz tüsine
almaysız, özine jat ortada ömir süruge məjbür bolğan adamnıñ janıñ
jegen qasiretti de siz tüsine almaysız. Uzaq soğıstan tuındağan talay
sumdıqtardı közben körgen sizde sezimtaldıq degen joyılıp bitken: al
biraq ta siz köktemniñ der şağında japırağı sarğayıp ketken ağaştı
körgende, öziniñ barınşa tolısıp, erkin ösui üşin jetkilikti türde nər
alatın topıraqqa otırğızılmağandıqtan, semip-qatıp, birjola soluğa
aynalğan ağaştı körgende, sizdiñ jüregiñiz de ökinişten sızdap ketpes pe
edi? Qor bolğan ösimdiktiñ şarasız könbistigi jiırma jasımda da meniñ
közimdi jasqa toltıruşı edi, sonday körinisti qazir körsem de men teris
aynalıp ketemin. Meniñ jastıq şaqtağı qasiretim jasamıs kezdegi
qasiretimniñ habarşısı eken, men sonda bolaşaqtıñ qayğısın dəl bügin
sanadan tıs sezgendey bolıppın; öziniñ jazmıştağı tausınşaq küniniñ
mezgilinen burın tönip kele jatqanıñ sezingen şarasız ağaş sekildi
sezinippin adamnıñ da, ağaştıñ da bir dərmensizdigi osında.
– Sizdiñ meyirbandığıñızdı körgende, men sizdi dəl sonday qasiretti
köp körgen adam-au dep oylağan edim!
– Tüsinesiz be, taqsır, doktor Jenestanıñ jañağı sözine jauap
bermesten, öz sözin jalğastıra berdi. Bul qız turalı aytu meniñ özim
turalı aytu degen söz. Ol basqa topıraqqa aparıp otırğızılğan ösimdik,
biraq qasiret şeguge kelgende ösimdik emes, ol adam, sondıqtan onıñ
janıñ eşbir sañılauı joq qara tünektey qalın qasiretti oylar birinen
soñ biri kelip müjidi de jatadı. Beyşara qız beynet şegude. Janı tənin
jep, öltirip baradı. Sonday auır azapqa jem bolğan əlsiz jannıñ
jağdayın köre tura, men qalayşa nemquraydı qalmaqpın; bizdiñ mına
özimşil düniede men özim qanday azap-beynetti bolsa da qayıspay qarsı
alamın dep jürgen er adam, men ekeş men de, ərbir keş sayın osınday
qasirettiñ auırtpalığınan ada-küde bas tartıp keter de edim, biraq
qudayğa degen senimim sol qasiretimniñ aşı zərin jumsartıp, jüregime
tətti bir ümitterdi Uyalatadı. Eger bizdiñ barşamız da bir qudaydıñ
perzenti bolmağan künde de, ol qız bəribir meniñ qasireti ortaq
qarındasım bolıp qalar edi.
Benasi bul əñgimeni osı bağıtta jalğastıra beruge qorıqqan adamşa
atın tebinip qalğan; sonıñ soñınan Jenesta da şoqıtıp ketti.
Taqsır, attar cap jeliske auısıp, qatarlasa bergen kezde, doktor
əñgimesin qayta jalğastırğan, bılayşa aytqanda, özge əyelderdiñ
barlığın tabiğat quanış üşin jaratqanda, munı nazalanu üşin jaratqan
tərizdi. Osınday miskin jandardı körgende, basqaşa da ömir boladı
degenge qalayşa ilanbaysıñ? Oğan əser etpeytin nərse joq: bulttı,
jauın-şaşındı künderde ol "aspanmen birge egiledi", bul onıñ öz sözi.
Qustarmen birge sayraydı, aspan aşılğanda ol da jaydarı; aşıq künde
qulpırıp ketedi; jupar iisten keremettey ləzzat aladı: birde tañerteñgi
jañbırdan keyin gül kültesi aşılıp, jupar iisi añqıp turğan kezde,
jañbırdıñ suına malınıp, jalt-jult etken lala güldiñ iisin quşırlana
jutıp, küni boyı raqattanğanı bar; ol sondayda beyne bir tabiğatpen
birge oyanıp, ösimdik ataulımen birge türlenetin tərizdi. Eger kün qapırıq
bolsa, nayzağay aldında auanı elektr toğı kernep turğan şaqta, ol özinenözi dimkəstənip, mülde mazasızdanıp ketedi: birese jatıp, birese turıp,
bir türli meñzeñ küyge tüsedi, al ne bolğanın özi de bilmeydi. Men sonıñ
jayın anıqtap bilmek bolsam, ol aytadı: say-süyegim sırqırap, bükil
denem ezilip baradı, deydi. Munday kezderde ol mülde samarqau, öziniñ tiri
ekenin denesiniñ auırğanıña qarap qana biletin siyäqtı; jüregi, öz sözimen
aytqanda, keudesinen ıtqıp ketuge dayın turatınday körinedi. Bayğus
qızdıñ köz jasın tögip otırğan kezin talay kördim: söytsem, ol taudıñ
kün batar kezdegi körinisin qızıqtap otıradı eken, şındardıñ uşar
basında buyralanğan bult tüydekteri japırlap, batar künniñ altın
şapağına malınıp turğan kezin körip, egiledi eken. "Balapan-au, nege
jılap otırsıñ?" - dep suraymın. "Tipti bilmeymin, taqsır, - dep jauap
berer edi ol sonda, - osı jerde otırmın, aqımaq bolıp; joğarı qarasam
boldı, qızığına közim toymay ketedi de, aqırında, özimniñ qayda
otırğanımdı bilmey qalamın". - "Ol jaqtan ne kördiñ?" "Men sonı ayta
almaymın". Jauabı osı, ar jağında keş boyı surasañ da, bir auız uəj
ala almaysıñ. Birese eki közi möldirep, sağan qarağanda, janarında
qasiretti oy turadı, əlde bir nərseni qadala oylap, özimen-özi otıradı.
Ondaydağı tereñ oyğa batqanı basqalarğa da əser etedi; basqanı qaydan
bileyin, əyteuir sonday sətterde ol mağan elektrdiñ toğı kernegen qara
bult siyäqtı bolıp körinedi. Bir küni men oğan suraqtı jaudırdım kelip,
aşıq əñgimege şaqırmaq boldım. Özim qızıp ta kettim. Ol qaytti deysiz
ğoy. Eñirep jılap jiberdi. Al teginde öte köñildi, aq jarqın, külegeş,
isker, sözge tapqır, söyleskendi təuir köredi, keyde oylamağan jerden
tosın pikirler aytadı; biraq belgili bir nərsemen berilip şuğıldana
almaydı; dala jumısına barğan kezde bir güldi körse, uzaq uaqıt soğan
qadala qarap otırıp qaladı, sudıñ sıldırap aqqanıña qaraydı; möldir
tuma bulaqtardıñ tübindegi ərqilı iirimderdi qızıqtaydı; üyindi usaq
tastardı, topıraqtı, qumdı, su işindegi ösimdikterdi, jağadağı mükti,
şayındı balşıqtı közimen timiskilep, solardıñ san aluan tür-tüsin,
ayşıqtı örnekterin tamaşalap otıradı.
Men osı ölkege auısqan tusta beyşara qız aşığıp jür eken, qayır
surauğa namısı jibermeydi, tipti amalsız bolğan kezde ğana kantonnıñ
turğındarınan kömek surauğa məjbür bolsa kerek. Ara-kidik jigerin Uyatı
jeñip, birneşe kün egindikke jumısqa şıqsa, tez uyıqtap, auırıp qaladı
da, jumıstan qaytıp ketedi eken. Sodan birsıpıra uaqıt ötkende əl
jiıp, körşi fermağa baradı, mal kütuge jaldanadı; təp-təuir istep jürip,
bir küni onı da tastap ketedi, sebebin aytpaydı.
Ərine, kündik jumıs onıñ qolı emes edi, sebebi bul qızdı təuelsizdik
pen turaqsızdıqtıñ beynesi dese bolğanday. Bir kezde ol ər türli
sañırauqulaq terip, soların Grenoblge aparıp satatın bolsa kerek.
Qalağa barğannan keyin neşe türli jıltıraq oyınşıqtarğa qızıqpay ma:
azdağan tiın-teben tüsirse, özi sodan bayıp kettim dep oylay ma eken, aş
jürgenin, erteñgi künin umıtıp, ər türli lentalar, oyınşıqtar satıp ala
bastaydı. Al endi selendegi qız-qırqındarğa onıñ moynındağı jez
ayqını, altın jalatqan tüymeşegi, tağı basqa birdeñeleri unay qalsa, bul
sonı bere saladı eken de, özi məz-meyram boladı eken öytkeni ılği
jüreginiñ ırqımen jüredi.
Osınday sebeptermen onı bireuler jaqsı köredi, bireuler ayauşılıq
bildiredi, endi bireuler qarap jürip öş boladı. Bul sonıñ barlığına
nazalanadı: onıñ işinde jalqaulığı da, izgi jandılığı da, erkeligi de,
təttige üyirligi de bar, onıñ üstine qızıqqa üyir qısqası, nağız əyeldiñ
özi, əserşil de əuesqoy ondayda tipti balağa uqsap ketedi: bireudiñ jaqsı
qılığın aytsañ, soğan keremettey eligip, qızara börtedi, kökiregi
lüpildep, quanğanınan jılap jiberedi; qaraqşılar turalı əñgime aytsañ
zəre qutı qalmay, bozarıp-sazarıp qaladı. Bükil dünie jüzinde dəl
munday riyäsız minezdi, munday aşıq jürekti izdeseñ taba almassıñ;
adaldığı namıs qorlığımen şektes: saqtap qoy dep jüz qaralı altın
aqşa beriñizşi, özi qayır surap jürse de, onı adam bilmeytin bir jerge
tığıp qoyadı.
Osı sözderdi aytqanda Benasidiñ dausı qaltırap ketti.
– Men onı sınamaq boldım da, taqsır, - dep jalğastırdı ol sözin, artınan sonıma ökinip qaldım. Bir kisini sınap körmek bolğanda, onıñ
soñına jansızdarşa tüsesiñ de, öziñ ıñğaysızdanasıñ, soğan senimsizdik
körsetkendey bolasıñ.
Osı arağa kelgende doktor öziniñ qupiyä oylarına berilgendey ünsiz
qaldı, onıñ sözderi ofitserdi qanday ıñğaysızdıqqa qaldırğanıñ özi de
bayqamadı, al ofitser bolsa, sol qısılğanıñ sezdirgisi kelmegendey,
attıñ tizginimen əurelenip qalğan. Lezde Benasi qaytadan söylep ketti:
– Soğan küyeu tauıp bergim keledi; eger tapsam, bir fermamdı
jasauına berer edim, tek əyteuir bir təuir jigit kez kelip, sonı baqıttı
etse bolar edi, öytkeni ol qız baqıt üşin jaralğan adam. Beyşara qız
balaların esten tana jaqsı körer edi, onıñ kökiregin kernep turğan
sezimderdiñ barlığı əyelderdiñ külli sezimderin bir jerge tüyistirip
turğan bir-aq sezimde toğısar edi, ol analıq sezim ğoy; biraq əzirşe oğan
birde-bir erkek unağan emes. Alayda ol özi ölerdey sezimtal jəne onı özi
biledi, men sonı birde bayqap qalğanımda, ol öziniñ jüykesine tietin minez
şetindigin aşıq moyındağan edi. Ol özine səl ğana janasıp ketkende selt
ete qalatın sirek əyelderdiñ qatarına jatadı Bul qauipti minez. Soğan
oray onıñ oyşıldığı, əyelge bitken təkkapparlığı ülken qurmetke
layıq. Ol qarlığaştay ürkek. Al endi boyğa bitken darındılığın
aytsañız, taqsır! Ol dəulet üşin, mahabbat üşin jaralğan jan: şirkin,
qanday senimdi, qanday turaqtı serik bolar edi kisige... Qazir jası jiırma
ekide ğana, biraq tartqan azabınıñ auırtpalığınan bügilip, sönip baradı;
ol öziniñ qubılmalı, əserşil tabiğatınıñ tım quştar, tipti, bəlkim,
jasqanşaq janınıñ qurbandığına aynalıp baradı. Lıp etpe, bayansız
mahabbat onı esten tandırar edi. Men onıñ adamgerşilik bitimin əbden
zerttegen adammın, onıñ jüyke jüyesiniñ qandaylıq küşti soqpası
bolatınıñ, oğan elektrdiñ quatı qanday əser etetiniñ tikeley
bayqağanmın.
Men onıñ köñil küyi men aua rayınıñ arasında sözsiz baylanıs bar
ekenin de sezgenmin; ol turmaq, aydın jañaruı da oğan əser etedi, mine
osınıñ bərin anıqtay keldim de, men onı erekşe qamqorlıqqa aldım;
sebebi osınau neken-sayaq qızdıñ kirpiyäz bolmısın men ğana tüsinip,
durıs jolğa salıp otıra aladı ekenmin. Ol, joğarıda aytıp öttim ğoy,
men üşin üstin üldelep qoyğan toqtı sekildi. Endi onıñ özin de köresiz,
mineki onıñ turatın üyi.
Jolauşılar buta arasındağı qulama sürleumen ayañdap otırıp, tau
bökteriniñ üşten ekisin jürip ötken-di. Joldıñ bir burılısına kelgende
Jenesta qızdıñ üyin kördi. Taudıñ eñ jalpaq erneuinde tur. Kölbeulep
sozılğan tamaşa kögal, kölemi üş arpan şamasında bolar, aynalasına
ağaş egilip, etegin tau bulaqtarı şayıp jatır, qulama jar jaq betine
qorşau retinde tutas qırqa soğılıptı, onşa biik te emes, alasa da emes,
biraq jer bederin kelegeylep jauıp tastamağan.
Kirpişten salınğan jaypaq töbeli üydiñ mañdayşa jağı jappa
siyäqtanıp ilgeri qaray suqtanıp barıp bitken eken, sonıñ özi üyge erekşe
sən berip tur. Eki qabat qurılıstıñ esikteri men tereze qaqpaqtarı jasıl
sırmen sırlanıptı. Üydiñ bastı esigi oñtüstikke şığadı eken, sondağı
jalpı aumağı tipti şağın körinedi; şağındığı sonday, terezeleri osı
oñtüstik jağında ğana; oram jaydıñ bastı erekşeligi muñtazday tap-taza
bolıp jaynap tur.
Jappanıñ astıñğı jağı nemis ülgisi boyınşa taqtaymen şegendelipti
de, aq sırmen sırlanıptı. Üydiñ aynalasına egilgen akatsiyä ağaştarı
güldenip tur, olardan basqa tağı bir jupar iisti ağaştar, alqızıl
itmurın, şırmauıq, solardıñ ortasında zəulim jañğaq ağaşı boy
körsetedi, - basqaların qırıqqanda oğan timepti; olardan əretirekte,
bulaq boyında səmbi taldar ösip tur. Art jaqta buk, şırşa ağaştarı
qarauıta tutasıp, solardıñ şeninde üy tipti səndi körinedi.
Bul kezdegi auanıñ özi de tau jaqtan, baqşa işinen añqığan jupar
iisine tolı. Sonau kökjiekte aşıq, möldir aspanğa aqbulttar jinala
bastağan. Alıstağı şındar da batar künniñ anıq alqızıl şapağına
bölene, tipti əsem körinedi. Joğarıdan qarağanda, bükil añğar alaqanğa
salğanday ayqındala tüsken; Grenoblden bastap sonau doğaday iilgen
jartastı qırqanıñ tübinde aydın köldey bop jayılıp ketken özendi
keşe ğana Jenestanıñ özi kesip ötken. Alısıraqta, üydiñ joğarı jağında
boyşañ terekter tizilip tur bul selennen Grenoblge qaray tartılğan
ülken joldıñ sürlesi. Al selenniñ özi qiğaştap tüsken kün səulesine
bölenip, almastay jarqıraydı, sonıñ barlıq terezelerge şağılısa
jarqırağan uşqındarı qızıl küreñ nur şaşadı. Jenesta osı keremet
körinisti körgende, atınıñ basın tejep, añğar boyında şaşılıp jatqan
qurılıstarğa, jañadan qatar tüzegen poselkege jəne jañağı qızdıñ üyine
qaray qolımen nusqap, tañdanıp qalğan.
– Bir mıñ segiz jüz on besinşi jılı Vagramda jeñiske jetip,
Napoleonnıñ Tyulrige qaytqan kezinen bermen qaray, - dedi ol kürsinip,
basqa eşbir nərse mende munday tebirenis tuğızğan joq edi. Taqsır, osı
quanış üşin men sizge qarızdarmın, öytkeni selendi jerdiñ mundaylıq
əsem körkin köre biludi mağan siz üyrettiñiz.
– İə, dep jauap qayırdı doktor mırs etip, qalalardı jaulağannan göri
olardı salğan durısıraq!
– Qoyıñız, taqsır! Məskeudiñ alınuı men Mantuyanıñ qulauı şe?
Munıñ ne ekenin siz qalayşa bilmeysiz! Nemese bizdiñ erlik dañqımız
barlıq frantsuzdardıñ mereyi emes pe edi? Siz jaqsı adamsız, Napoleon
da jaman adam bolmaytın, sizder unasqan bolar ediñizder; eger Angliyä
bolmağanda, bizdiñ imperator qulamaytın edi; endi moyındauğa bolatın
şığar, ol öldi ğoy: men onı qurmetteytin adammın. Bul jerde
buqpantaylap sığalaytındar joq şığar, - dedi ofitser jan-jağına qarap
qoyıp. Qanday dara bilikşi edi şirkin! Adamdardı qanday tanuşı edi.
Sizdi ol memlekettik keñeske tağayındağan bolar edi, öytkeni ol nağız
bilikşi bolatın, ülken bilikşi bolatın; eñ arğısı, soğıstan keyin
ərkimniñ oqşantayında qanşadan oq qalğanına deyin bilip otıratın.
Qayran da qayran erim-ay! Siz mağan dimkəs qızdıñ jayın əñgimelep kele
jatqanda, men onıñ Elena əulie aralında dünieden ötkenin oyladım. Beu,
at arqasında şoqıtıp jüretin jöne şalqayıp taqta otıratın adamğa
sonday aua rayı men sonday baspana qaydan döp kelsin? Bağbandıqpen
aynalısıptı degendi aytıp jür jurt. Təñirim-ay! Sol kapusta otırğızu
üşin jaralıp pa eken?! Biz endi Burbondarğa qızmet etuimiz kerek, adal
qızmet etuimiz kerek, taqsır, öytkeni, keşe siz durıs ayttıñız: Frantsiyä
qalay degenmen de tübinde Frantsiyä küyinde qaladı.
Osı sözderdi ayta kelip, Jenesta atınan tüsti de, Benasidiñ istegenin
istep, atın tizgininen ağaşqa baylay berdi.
– Üyinde joq bolğanı ma? - deydi doktor, qızdıñ tabaldırıq aldında
turmağanıñ körip.
Bular üyge kirgen, biraq tömengi qabattıñ bölmesinde eşkim körinbedi.
– Sirəğısında, eki birdey salt attınıñ jele şoqıtıp kele jatqanıñ
körip, - deydi Benasi jımiyä külimdep, – joğarığa ketken toy telpişegin
kiip, belbeuin buınbaq bolıp, qısqası, səndenip şıqpaq nietpen.
Söytti de, ol Jenestanı tömende qaldırıp, özi üy iesin izdep ketti.
Ofitser endi törti bölmeni közben şolıp, qaray bastağan. Qabırğalarğa
alqızıl rauşan gülderiniñ sureti salınğan qoñır tüs qağaz
japsırılıptı, edenge kilem ornıña örme jöke töselgen. Orındıqtar,
kreslo, üstel tügeldey ağaştan jasalğan, biraq sırlanbağan. Bölme işin
əşekeylep turğan nərseler: səmbi taldıñ butağınan şeñberlep toqılğan,
sonsoñ gülkülteleri men mük aralastırıp örnektelgen qumıra-jəşikter,
terezelerde seldiregen aq perdeler, olardıñ etegin ədiptegen qızıl
şaşaqtar. Kamin üstinde ayna, eki şamnıñ ortasında jıltır farfordan
jasalğan vaza; kreslonıñ qasında şırşa ağaşınan jasalğan jadağay
orındıq, üstel üstinde pişilgen matalar, şala tigilgen köylek; sonsoñ
tiginşiniñ eñ qajetti mülikteri: zat salatın kərzeñke, qayşı, ine-jip,
tağısın tağılar. Bəri de teñizden jaña ğana şığarılğan ulutas siyäqtı
jaltırap tur. Qarsıda, dəlizdiñ arğı basında, basqışqa taman as üy
körinedi. Şaması, joğarğı qabatta da osı siyäqtı eki bölme boluı kerek.
– Jaraydı, nesine qorqasız, - dep qızğa aytılğan Benasidiñ sözderi
estildi. Jüriñiz, barayıq ta!
Osı sözderdi estigen boyda Jenesta ayağın jıldam basıp, bölmege
oraldı. Mine, endi denesi jip-jiñişke, sımbattı qız keldi kirip,
qısılıp-qımtırılğanda eki beti qızarıp ketken; üstinde seldir juqa
matadan tigilgen alqızıl köylek, eteginde neşe türli jelbirşekteri bar.
Bet-ajarı eptep jayılınqırap kelip, keybir qazaq-orıs qızdarına uqsap
ketetin siyäqtı, munday beyne frantsuzdarğa 1814 jılğı qayğılı
qırğınnan bermen qaray tanıs. Rasında da, qızdıñ tanauı soltüstik
qızdarınıñ köpşiliginde bolatınday eptep tañqiınqırap bitken, auzı
ülken, iegi quşıq, qoldarı qızarıp ketken, ayaqtarı nağız şarua
qızdarınıkindey iri, jalpaq. Jel men künniñ ötinde jürgenimen, beti
künge küymegen, qan-sölsiz aşañ, kədimgi quarğan şöp siyäqtı; biraq bul
aşañdıq alğaşqı bir qarağandağı əser, sonısımen de tartımdı; al
kögildir közderiniñ janarında jabıqqan muñ; qimıl-qozğalısı nəzik,
dausı jumsaq, bet əlpeti dəl doktordıñ əsirelep aytqanıñday bola
qoymasa da, ofitser qalay degenmen de ajarınan ömirdiñ köp taqsiretin
tartqan erekşe, dimkəs adamnıñ keypin tanığanday boldı. Qız kelgen
boyda şımtezek pen qurağan butalardan jedeldete ot jağıp jiberdi de,
kresloğa kelip otırıp, tigip jatqan köylegin qolına aldı; söytti de,
qonaqtıñ közqarasınan qaymıqqanday, közin tömen salğan boyı otırıp
qaldı; sırt közge jaybaraqat köringenimen, qısılğanı bayqalıp tur;
əsirese bir köterilip, bir tömen tüsip, terbelip turğan kökiregi; Jenestağa
keremettey əsem köringeni de osınısı edi.
– Al, meniñ qadirmendi qızım, şarua jürip jatır ma? - dep suradı
Benasi, köylekke dep kesilip-pişilgen mata qiındıların audarıstırıp
turıp.
Qız doktorğa əri qısılıp, əri qiıla ötingendey ray bildirip jauap
qatqan:
– Mağan urısa körmeñizşi, taqsır, bügin bir köylekti de bitire
almadım, siz öte zəru adamdarğa kerek dep muqiyät tapsırsañız da; kün
bügin tipti tamaşa eken, seruendep kettim de, sañırauqulaqtıñ neşeme
türin terip, Jakotağa aparıp berdim; ol kisi de sonday quanıp qaldı: bügin
sizderde tüstikke qonaqtar boladı eken ğoy, sonı bilgendey aparğanım
qanday jaqsı bolğan! Özim de sezip edim, bügin sañırauqulaqqa baru kerek
ekenin.
Osını ayttı da, qız is tiguge kiristi.
– Üyiñiz öte jaqsı eken, bikeş, - dedi oğan Jenesta.
– Tipti de meniki emes bul üy, taqsır, qız közin beytanıs adamğa qaray
bir töñkerip tastadı da, sol üşin özi de qısılğanday, eki beti duıldap
ketti. Bul üydiñ iesi Benasi mırza.
Qız endi montanı közderin doktorğa qaray audarğan.
– Balapan-au, siz öziñiz de jaqsı bilesiz ğoy, bul üyden sizdi eşkim de
quıp şıqpaytınıñ, - dedi doktor qızdı qolınan ustap turıp.
Qız kenet ornınan uşıp turdı da, bölmeden jügirip şığıp ketti.
– Al, kəne-e, qız sizge unay ma? - dep doktor endi ofitserge qaradı.
– Bayqaysız ba, - dedi Jenesta, – özinde bir tartımdılıq bar. Mekenjayın da Uyaday qılıp, kelistire jasağan ekensiz.
– Nesi kelissin! Tüs qağazdardıñ bağası on bes-jiırma sudan aspaydı;
tek tañdauı kelisken dep ayta beriñiz, sol ğana. Ağaş jihazdar esepke
kirmeydi; onı tek rizaşılıq köñil üşin kərzenkeşi şeber jasap berdi.
Tereze perdelerin birneşe köleñ qorqiıqtarınan qurastırıp,
bikeşimizdiñ özi tigip aldı. Üydiñ de, işindegi qarapayım körinistiñ de
unap turğan sebebi siz onı tau arasında, bir yen tükpirde birinşi ret körip
tursız, munday meken-jaydı kezdestirermin dep tipti oylağan joqsız; bul
jerde köz tartıp, köñil audarar bir nərse tabılar dep te kütken joqsız;
al bul jerdegi barlıq qupiyänıñ sırı üy men tabiğattıñ bir-birimen
keremettey üylesim tapqandığında; qarañızşı, tabiğattıñ özi bərin
qolmen qoyğanday qılıp, bir jağınan bulağın sıldıratıp, endi bir
jağınan qatar-qatar ağaştarın tizip, anau keñ kökorayda neşe türli
şöpterin ösirip, hoş iisti gülderin jaynatıp qoyğan. İə, sizge ne bop
qaldı? - dep suradı Benasi qız qaytıp kelgen boyda.
– Eşteñe de bolğan joq, jay-jay, - dedi qız, qoradağı tauıqtar şığıp
ketti me eken dep...
Qız jorta aytqan, doktor sonı sezip qalıp, qulağına sıbırladı:
– Jıladıñız ba?
– Böten adamnıñ közinşe siz onday əñgimeni nesine aytasız? - dep qız
reniş bildirgen.
– Bikeş, - dedi sol kezde Jenesta, - siz tomağañızdı beker tuyıqtay
beresiz; mınaday jaylı orın, quttı mekende sizge küyeu ğana jetispey
tur.
– Onıñız ras, - dedi qız muñayıp, - biraq men ne isteyin, taqsır?
Kedeyligime qaramay, keriktigim bar. Qırda jumıs istep jürgen küyeuge
tamaq tasığım kelmeydi, atqosşı boluğa da zauqım joq; jaqsı köretin
adamın kedeyliktiñ taqsiretin tartıp, şığar jol tappay jürgenin körip
otırudıñ nesi jaqsı? - Onıñ üstine, bala bastı bolıp, küyeuiñniñ eskisin
jamap-jasqap otırsañ. Kyure mırzanıñ bir aytqanı bar edi: hristian
əyeline onday oylar jaraspaydı dep; onı men özim de jaqsı bilemin, biraq
amal qaysı? Key-keyde men qatqan qara nanğa qarap otırsam da, tek əyteuir
tüski astın əuresine tüspesem eken dep oylaymın; endeşe meniñ sol
minezim küyeudi körge aparıp tıqsın deysiz be? Meniñ babımdı tabamın
dep jürgende, jumıstan zorığıp ketse, sol ədildik bolar ma edi? Joq,
meni qudaydıñ özi jazalap, jalğızdıqqa buyırğan bolar.
– Onıñ üstine, meniñ bul erketayım jaratılısınan jalqau, - dedi
Benasi, - oğan da qonu kerek. Al endi osı əñgimelerdiñ barlığınıñ tüyini
bul əli eşkimge ğaşıq bolmağan, -dep söziniñ ayağın əzilge aynaldıra
küldi.
Səl otırğannan keyin doktor ornınan turdı da, sırtqa şığıp ketti:
– Siz, sirə, Benasi mırzanı öte jaqsı köretin bolarsız? - dep suradı
Jenesta qızdan.
– O, ərine, taqsır. Bir men ğana emes, bul jerdegi jurttıñ bəri ol
üşin otqa tüsip, suğa ketuge bar. Biraq ol tek basqalardı ğana emdeydi, al
öziniñ boyında bir dauasız sırqat bar. Siz oğan dospısız? Bilesiz be bul
kisige ne bolğanıñ? Osınday adamdı ayıqpas dertke uşıratqan kim eken?
Şınıñda bul kisi jer basıp jürgen qudaydıñ öz beynesi. Tañerteñ
qasınan janasıp ötken jerdiñ egini qaulap şığa keledi jurttıñ köbi
soğan senedi.
– Al siz senesiz be?
– Taqsır, men onı bir ret körsem boldı...
Qız özinen-özi qısılıp, bögelip qaldı da, qaytadan söyledi:
– Sol küni kündikke köñildi jüremin.
Qız basın tömen salbıratıp jiberdi de, jalma-jan qaytadan inejipke kiristi.
– Al, qalay? Napoleon turalı ayttı ma sizge kapitan? - dep suradı
üyge qayta kirgen doktor.
– Siz Napoleondı kerdiñiz be? - dedi qız julıp alğanday, ofitserdiñ
öñine qarağanda məz-meyram bolıp.
– Körgende qanday, - deydi Jenesta. - Mıñ ret körgen şığarmın, tipti
odan da köp bolmasa.
– Tüu, şirkin-ay, əskeri ömirden birdene estirme edim men.
– Erteñ, şaması, osında kelip kofe işetin bolarmız. Sonda sağan
"əskeri ömirden birdeñe" aytılıp qalar, balapan. Osını aytqannan keyin
Benasi qızdı iığınan qausıra quşaqtap aldı da, mañdayınan süydi.
Kördiñiz be, bul meniñ qızım ğoy, Benasi endi ofitserge qaray burıldı,
eger munı mañdayınan bir süymesem, küni boyı bir nərse jetpegendey
boladı da turadı.
Qız Benasidiñ qolın qısıp, estir-estimes dauıspen:
– Siz qanday jaqsı adamsız, - dedi.
Qonaqtar qoş aytısqanda, qız şığarıp salmaq bolıp üyden birge
şıqtı, olardıñ attanıp ketkenin körmek. Jenesta erge nığızdalıp
otırıp alğan kezde, qız Benasidiñ qulağına sıbır etti:
– Mına mırza kim boladı?
– Bese, aytamın ğoy, - doktor külip jiberdi de, ayağın üzeñgige sala
bergende tağı söyledi: - iə, bəlkim, bul seniñ quday qosqanıñ bolıp
şığar...
Jolauşılar qulama soqpaqpen tömen qaray tüsip bara jatqanda, qız
olardan kez almay qaradı da turdı; olar baqtı orağıtıp ötip, arttarına
qarağanda, qızdıñ üyindi tastıñ üstine şığıp, əli de qarap turğanıñ
kördi: qonaqtarına tağı bir qarap, qoştasu rəsimimen basın bir izep
qalğısı kelgenin işterinen bilip baradı.
– Taqsır, mına qızdıñ boyında ədetten tıs bir nərse tur, - dedi
Jenesta doktorğa, -bular üyden birsıpıra jer uzap şıqqannan keyin.
– Şınımen be? - dep jauap qattı doktor. Özime-özim bir jiırma ret
qaytalap aytqan şığarmın:budan artıq əyeldi tappaysıñ dep; biraq men
onı qızım nemese qarındasım ğurlı jaqsı körgennen basqağa bara
almaymın: jüregim meniñ ölip qalğan.
– Tuısqandarı bar ma öziniñ? - dep suradı Jenesta, əke-şeşesi qanday
adamdar bolğan?
– Oy, ol bir jatqan tarih, - deydi Benasi. - Onıñ əkesi de joq, şeşesi
de joq, tuğan-tuısqannan da eşkimi joq. Meni qayran etken onıñ el
işindegi laqap atı. Özi bizdiñ osı selende tuıptı. Sen-Loran-de-Ponda
kündik jumısqa jaldanıp jürgen əkesin jurt qabırşı dep ataydı eken;
ərine, onıñ da sebebi bar: olardıñ əuletinde urpaqtan-urpaqqa tarağan
bir-aq kəsip qabırşılıq bolıptı. Kisige jat estiletin suıq-aq söz. Sonau
Rim zamanınan bastap, bizdiñ jerde, tipti Frantsiyänıñ basqa da birqatar
oblıstarında, küni osı uaqıtqa deyin qalmay kele jatqan bir ədet əyelin,
ayağına əyeldik bir jurnaq qosadı da, küyeuiniñ atımen atay beredi;
sondıqtan mına qızdı da əkesiniñ laqap atımen qabırşı qız dep atap
ketken.
Sol jalşı bir graf əyeldiñ üy kütuşisin jaqsı körip qaladı da, soğan
üylenedi. Ol graftıñ meken-jayı osıdan birneşe le ğana jerde. Bizde,
biz ğana emes, jalpı derevnyada bireuge süyip qosılu degen bolmaydı.
Ədette, şarualar üylengende, balalı bolu üşin, üyde əyel boluı üşin
üylenedi əyel jaqsılap tamaq istep beredi, qırğa tamaq əkeledi, köylektik
kenep toqidı, jırtılğan kiimin jamaydı. Bizdiñ ölkede bayağıdan beri
önege bolıp kele jatqan bir ədet əlde bir jigit, üş-tört arpan artıq jeri
bar eken dep, sol üşin öziniñ "qalıñdığın" tastap, basqa bireumen ketu
degen sirə da bolmaydı. Jañağı qabırşı men əyeliniñ tağdırı qayğılı
bolsa da, olardıñ ülgisi bizdiñ şarualardı Dofineniñ adamdarınday
esepqorlıqqa jeteley almasa kerek. Qabırşınıñ sulu əyeli baladan
qaytıs bolıptı da, küyeui qayğıdan sol jılı-aq dünie salıptı; söytip
jaña ğana jarıq körgen şarana sol şala jansar ömirden basqa eşqanday
mura körmey, taqır orında qala beripti. Jetim qızdı janaşırlıq
bildirgen körşi əyel bauırına basıp, toğız jasına deyin asıran saqtağan
eken. Biraq ar jağında, qanşa qayırımdı bolsa da, şaması kelmey,
asırandı qızdı qayır suratıp jiberedi. Bir küni jetimek qız bayağı graf
əyeldiñ qamalına tap boladı. Şeşesiniñ aruağı üşin dep, onı sonda alıp
qaladı.
Bəybişeniñ murager qızına kütuşi bolsın degen eseppen munı baydıñ
üyi neşe türli azapqa saladı. Bes jıldan keyin turmısqa şıqqan erke
totay bikeştiñ, ondağı basqa da bayşikeş mırzalardıñ oyınşığı
qılıp qorlaydı, özin adam ğurlı körmey, neşe türli japa şektiredi;
birese qamqorşı, birese dos bolğansıp, əurege saladı. Alğaşqı kezde
murager özine əmpey de qıladı; sauatın aşadı, muzıka üyretedi. Söytip
jürip saltanattı, səndi ömirge eti üyrenedi, öziniñ jağdayına
jaraspaytın nərselerge əues boladı. Bir küni sorı qaynağan qız, jas
bəybişeniñ qımbat köylegin kiip alıp, aynanıñ aldında köleñdep bilep
jürgenin ömirşisi körip qaladı da, qattı aşulanıp, üyinen quıp jiberedi.
On altı jastağı qız bala qañğırıp qayır surap ketedi. Bul ömirden
bezinip, suğa ketip ölgisi de keledi, kez kelgen adamğa satılıp, künkörgisi
keledi. Osınday delsal küyde jürip jumısqa jaldanadı, oraq kezinde
auır jumıstan zorığıp ketip, qattı auırıp ta qaladı. Qoyşı, söytip
qañğalaqtap jürgende bizdiñ selenge tap boladı ğoy. Bul meniñ osı arağa
kelip ornığıp jatqan kezim bolsa kerek. Men osındağı turğındardıñ
ruhani əlemimen tanıspaq bolıp el aralap jürgende, osı qızdı kördim
de, keremettey tañğaldım. Sonsoñ dimkəstigine közim jetkennen keyin
qamqorlığıma aldım. Uaqıt öte kele, bəlkim, tiginşilikke töselip keter;
qalay bolğanda da men onıñ tirşiligin qamtamasız ettim.
– Mına jerde qattı jalğızsıraytın da bolar, - dedi Jenesta.
– Joq, onıñ üyine baqtaşı qız kelip qonıp jüredi, - dep jauap
qayırdı doktor. - Siz bayqamağan bolarsız, sol üydiñ joğarıraq jağında
meniñ fermamnıñ qızmet bölimşeleri bar, şırşalardıñ tasasında.
Qızdıñ üyi əbden qauipsizdik jağdayda. Teginde, bizdiñ alqapta aram oylı
tentekter joq; birli-jarım bayqala qalsa, men əsker qızmetine
jibertemin; olar tamaşa soldat bolıp şığa keledi.
– Qız bayğus-ay! - dep qaldı Jenesta.
– Al jergilikti adamdar onı bayğus dep oylamaydı, qayta, baqıttı dep
esepteydi; olar qız ben şarualardıñ arasında ülken ayırma bar ekenin
tüsinbeydi: quday olardı küşti etip jaratqanda, munı tım nəzik qılğan.
Salt attılar Grenobldiñ jolına şıqqan kezde, aldarınan aşılğan
tabiğat körinisi ofitserdi qanşalıqtı qayran eterin küni burın bilgen
Benasi özine-özi riza bolğanday keyippen atınıñ tizginin tartqan: seriginiñ
tan-tamaşa bolğanın öz közimen körip raqattanbaq. Ərqaysısınıñ biiktigi
alpıs kez şamasınday qatar jatqan eki qırqa jalpaq joldıñ eki jağında
örkeştene sozılıp barıp, köz uşında alasarıp barıp ğayıp boladı,
osınıñ barlığı jasıl jamılğan jandı eskertkiş siyäqtı bolıp
körinetin de, sonı öz qolımen jasağan adamnıñ zañdı maqtanışı bolıp
tabılatın-dı.
Ağaştardıñ japırağın eşkim qimaydı, sondıqtan olar aspandı
boylap öse beredi de, bastarı joğarıda tüyise tutasıp, zəulim şatırğa
uqsap turadı, italyan terekteriniñ bükil ösimdikter əlemindegi ataqabıroyı olarğa teginnen-tegin kelmegen. Solardıñ qazirgi körinisi de
keremet. Joldıñ bir jağına köleñke tüsip, tutasqan qalıñ ağaş qarauıta
bastasa, qarsı beti batar künniñ şapağına bölenip, ormannıñ jas
öskinderi altınğa malınğanday, birese jalt-jult etip mıñ qubıladı,
birese samal jelge terbetilip, aynalağa səule uşqındarın şaşırata
şalqidı.
– Osı jerdi erkin ielenip jürgen siz öte baqıttısız-au, tegi,– dep
Jenesta ağınan jarılğan, osınıñ bəri köñilge quanış qoy.
– Taqsır, - dep doktor da öz payımın aytıp jatır, adamdı
aldamaytın bir-aq sezim bar ol tabiğatqa degen süyispenşilik. Tabiğat
adamdı tünildirmeydi. Mına turğan terekterge on jıl boldı.
Ağaştardıñ osılay tutasa tegis tamır jayğanıñ körgeniñiz bar ma, cipə?
– Qudaydıñ qudireti küşti ğoy! - dep köterile söylegen ofitser şetsizşeksiz uzın joldın qaq ortasına şığıp turıp aldı.
– Sizdiñ söziñiz men üşin şınayı sıylıq, - dedi oğan Benasi.
– Men özim osı joldıñ üstinde kele jatıp, oy jüzinde talay
qaytalağan sözderdi sizden estigenim bir ğanibet. Osı jerge kelgende
adamnıñ boyın bir türli dini sezim bileydi. Biz ekeumiz ğoy bir-bir
tüyirşik topıraq siyäqtımız. Özimizdiñ sonday bolımsızdığımızdı
sezingen sayın biz Quday Tağalağa jaqınday tüsemiz.
Olar sol ünsiz turdı da, bayaulap jürip ketken, mınau jasıl jelek
ortasında dürsildegen at tUyaqtarı bir kümbezdi hram astınan şıqqan
siyäqtı guildep, kümbirlep estiledi.
– Osınşama şattıqtı tebirenis sətteri qala halqınıñ oyına da kirip
şıqpaydı-au, sirə, - dep til qattı doktor. - Sezesiz be siz terektiñ
qoymaljıñ şırını men samırsın şəyiriniñ iisin. Qanday raqat!
– Beri qarañızşı, mınau ne nərse? - dedi Jenesta eleñ etip.
– Qane toqtayıqşı.
Alıstan ən estildi.
– Kim bul öleñ aytqan erkek pe əlde əyel me? Əlde qus pa? - deydi
ofitser dauğın bəseñdetip. Əlde bul mına ulı tabiğattıñ öz dausı ma?
– Solardıñ bəri de bar, - dep jauap qayırğan doktor atınan sekirip
tüsip, onı tizgininen terekke baylap jatır.
Ol ofitserdi qolımen ımdap qasına şaqırdı. Ekeui şomırt
butalarınan tutasqan jandı qorşaudı boylap, jaylap jürip keledi, buta
bastarınan tögilgen appaq güldiñ jupar iisi keşki dımqıl auada erekşe
əserli bolıp seziledi. Soqpaqtıñ ər jerine şaşırap tüsken kün səuleleri
tutasqan terek japıraqtarınıñ qara köleñke sulbasında tipti jarqırap
körinedi; burqırağan osınau qalıñ səule tasqınınan qumdaq joldıñ arğı
basında japırayıp köringen laşıq üydiñ qabırğasına qızıl-küreñ
şapağın tüsirip tur. Sonıñ altın uşqındarı sabanmen japqan üy
töbesiniñ qara qoşqıl tüsin de türlente ərlendirip jibergen; bir jağına
qaray qisayıp ketken mañdayşa beldiginen qoyan kapusta men muk siyäqtı
birdeneler qıltiğanımen, jañağı bualdır səuleden laşıqtıñ öz sulbası
da buldırap zorğa körinedi; biraq üydiñ tozğan qabırğaları men eski esigi
janağı ötkinşi səulemen əjeptəuir ajarlanıp, alıstan közdi aldağanday:
keyde erekşe köteriñki köñildiñ jeleuimen adam keskininiñ de osılay
ajarlanıp ketetin tusı boladı.
– Tabiğattıñ ayasında keyde adamnıñ jan düniesin sergitip, əsire
serpiltip jiberetin bir körinister boladı. Aysa payğambar taudıñ basına
şığa kelgen kezde, qasındağı kömekşisi: "jappanı turğızamız da, osı
arağa jaylasamız", dep osındayda aytqan ğoy. Osı bir sətte tabiğattıñ
dausı da tabiğattıñ dəl özi siyäqtı tap-taza bolıp sıñğırlap, meylinşe
nəzik estiletin tərizdi edi; biraq jañağı dauıs batar künniñ ərinen
ayırılıp, qara küñgirttenip bara jatqan tünegi siyäqtı jat, azalı
estilgen; beyne bir söngen kün şapağınıñ aspanda qarauıtıp tünergeni
siyäqtı jəne de jer betindegi bir kündik gülder men köbelekterdiñ qısqa
ömiri siyäqtı, bir türli bayansız ajal beynesin elestetkendey edi. Künniñ
munday mezgilinde jañağı totıqqan şapaqtıñ özinen muñ seziletini
siyäqtı, jañağı ənde de auır muñnıñ tabı bar edi; ol halıq əni, mahabbat
pen qasirettiñ öni edi: Frantsiyänıñ Angliyäğa degen ulttıq öşpendiligin
bildiretin ən edi. Bomarşe keldi de, osı ənge şın mənisinde əsem əuen
darıttı; söytti de, bul on frantsuz sahnasında öziniñ kindik şeşesine
süyispenşiligin bildirgen kütuşi jigittiñ auzınan şırqalatın bolğan.
Bireu sol ənniñ sözin aytpay, tek ən ırğağın ğana jetkizip tur, biraq sonıñ
özi de adamnıñ boyın eljiretip, say süyegin sırqıratqanday edi.
– Aqqudıñ qoştasu əni, - dedi Benasi, - bəlkim, munday dauıstı jüz
jılda da qaytalap esti almassıñ. Tezirek barayıq: mınau öleñdi dereu
toqtattıru qajet. Balaqay özin-özi əltireyin dep tur ğoy, onı əri qaray
tıñdau adamgerşilikke jatpaydı... Toqtat, Jaq! Əy, toqtatsañşı! - dep
ayqayladı doktor.
Ən üzildi. Jenesta əlde nege arbalğanday, ornınan qozğalar emes.
Künniñ közin bult bastı da, tabiğat ta, dauıs ta jım boldı.
Jañağı künniñ jumsaq səulesi men samal jeldiñ, ən aytqan bala
dausınıñ ornıña qara köleñke, salqın ızğar men tılsım tınıştıq
ornadı.
– Sen nege tıñdamaysın? - dep dauıstadı Benasi. Budan əri küriş
samsanı da, uludıñ sorpasın da, jas qurmanı da, aq nandı da almaysın.
Sen ölgiñ kelgen eken, şeşeñdi zarlatqın kelgen eken, solay ma?
Jenesta Uyaday ğana kişkentay aulağa kirgen boyda on bester
şamasındağı qızday nəzik, qatilez balanı kördi; jidigen sirek aq şabdar
şaşı bar, bet-ajarı da sonday, kədimgi bir opalap alğan tərizdi. Ol biik
jasmin butasınıñ tübinde, güldegen siren ağaşınıñ tasasında turğan
uzın orındıqtan ilmiip turegeldi.
– Men sağan aytqanım qayda, - dedi doktor sözin jalğastırıp, kün
batqan kezde jatıp uyıqta, keşki salqında dalağa şıqpa, eşkimmen
söylespe demep pe edim. Öleñ aytu oyına qaydan kele qaldı?
– Ras, Benasi mırza, kün öte jılı, jılı künde adamnıñ köñili de
köteriñki boladı! Al men ılği qaltırap toñıp jüremin. Meniñ köñildenip
ketkenim sonday, tipti öleñ aytqanımdı da bayqamay qalıppın;
"Malbruk jorıqqa attandı" dep bastap, öz-özimnen eligip ketippin:
dausım da sizdiñ qoyşıñızdıñ dausınday sızılıp ketken.
– Bayqa, endigiden əri olay istemeytin bol, estidiñ be?.. Qane, qolıñdı
əkelşi, beyşara bala.
Doktor balanıñ tamırın basıp kördi. Onıñ kögildir közderi
jayşılıqta mop-momaqan boluşı edi; al qazir ottay janıp, oynaqşıp
tur, bala bir nərsege qobaljığan.
– Bəse, ayttım ğoy, özin jipsip tursın ğoy, - dedi Benasi. - Şeşen bir
jaqqa ketip pe edi?
– İə, taqsır.
– Jügir, üyine bar da jata qal
Nauqas balanı Benasi men ofitser laşığına ertip kirgizdi.
– Şırağdandı tamızıp jiberiñizşi, kapitan Blyuto, - dedi de, doktor
balanıñ üstindegi jupını kiimderin şeşindire bastadı .
Bölmeniñ işine şamnıñ jarığı tüskende Jenesta balanıñ tıriğan
arıq türin körip, tañğaldı: qur teri men süyek qana. Benasi onı jatqızıp
qoyıp, denesiniñ ər jerin tıqıldatıp köre bastadı, kökireginiñ sırılın
tıñdadı; demalasınıñ jaramsız qırılına qulaq türip az turğannan
keyin, Jaktıñ üstindegi körpesin qımtay tüsip, qasınan üş-tört qadamday
alıstap bardı da, eki qolın qusırıp, oğan ünsiz qarap qalğan.
– Al, qazirgi haliñ qalay, şıraq?
– Jaqsı, taqsır.
Benasi tört ayağı birdey şoynañdağan üsteldi kereuetke qaray
jaqındata jıljıttı da, kaminniñ üstinen staqan tauıp alıp, kişkentay
şişağa işkilik dəri əzirledi; Jenesta köterip turğan şırağdannıñ
jarığına tosıp turıp, dəriniñ birneşe tamşısın sanap aldı.
– Şeşeñ neğıp keşigip jatır?
– Əneki, kele jatır, taqsır, - dedi Jak. Estidiñiz be, sürleudi basqan
ayağınıñ tıqırın.
Doktor men ofitser sonı tosıp turıp, üy işine köz salğan. Kereuettiñ
ayaq jağında edende işine mük toltırğan jalañ matras jatır, üstinde
jamılğısı da, körpesi de joq; sirə, şeşesi sol jerge kiimşeñ jata
ketetin boluı kerek. Jenesta ünsiz, qolımen sonı nuqsap edi, doktor
tüsine qalıp, şeşesiniñ de jay-küyine ayauşılıq bildirgen. Esik aldınan
ağaş kebistiñ tıqırın estip, doktor sırtqa şıqtı.
– Qola jeñgey, bügin uyqını qoyıp, Jaktı qarap turğanıñız jön
bolar. Eger tınısı tarılıp bara jatsa, mına staqandağı dəriden
işkiziñiz. Biraq eki-üş jutımnan artıq bermeñiz. Osı stakandağı dəri bir
tünge jetuge tiis. Şişadan stakanğa dəri qUya körmeñiz; sonsoñ dəl qazir
balanıñ üstindegi iş kiimderin auıstırıñızşı, özi qattı terlep jatır.
– Bügin jeydesin juıp ülgirgen joq edim, azdağan tiın-teben bola ma
dep Grenoblğa kendirdiñ şüykesin aparıp edim.
– Jaraydı, men jeyde jiberteyin.
– Sonda, balamnıñ jağdayı naşarlap qalğanı ma?
– Küter jaqsılığı şamalı, Kola jeñgey, onıñ üstine, özi saqtanbay,
öleñ aytıp qoyıptı, ol üşin renjimeñiz de, oğan urıspañız, öziñiz de
bekem bolıñız. Eger Jak tım mazasızdanıp bara jatsa, körşi əyeldi
mağan jiberiñiz. Sau bolıñız.
Doktor joldasın dauıstap şaqırıp aldı da, ekeui soqpaq jolmen keri
qayttı.
– Balaniki qurt auru ma? - dep surağan Jenesta.
– Ərine, solay, qudayım-ay! - dedi Benasi. Budan təuir bolıp ketu
tabiğattıñ bir keremeti bolar edi. Ğılım buğan əzir əlsiz. Parijdegi
meditsina fakultetiniñ professorları bir jañalıq aşqan eken, siz jaña
sonıñ kuəsi boldıñız. Ökpe auruı kezinde keybir adamnıñ tamağındağı
dıbıs tinderinde bir türli özgeris payda bolıp, dausı keremettey
jaqsarıp ketedi eken de, oğan eşbir ənşi şaq kele almaydı eken.
– Jo, taqsır, bügingi kün siz üşin köñilsizdeu boldı, - dedi doktor
atına mine berip, sözin əri qaray jalğastırdı da. Barğan jerlerimizdiñ
bərinde de qasiret-qayğı, bərinde de ölim jəne sonıñ bərinde de tağdırğa
ünsiz moyınsunu. Şarua adamdardıñ öliminde filosofiyälıq sipat bar:
qayğı-qasiretti ünsiz tartadı da, kədimgi januarlar siyäqtı qulap tüsedi.
Jə, ölim jayındağı əñgimeni doğarayıq ta, attardı aydanqırayıq.
Imırt jabılmay turğanda üyge jetip alayıq; sizge jarıqta jana
poselkeni körsetkim keledi.
– Bəli! Mınau ört emes pe, - dedi Jenesta tau bökterinde budaqtağan
qoyu tütindi, aspanğa şapşığan jalındı körsetip.
– Joq, bul onşa qauipti ot emes. Aqkirişti örtep jatqandarı bolar.
Bizde tayauda osınday jaña kəsip payda boldı, tobılğını otın qıladı.
Kenetten gürs etip mıltıq atıldı da, Benasi selt etip qalıp, aşıq
narazılıq bildirdi:
– Tağı Byutife me öner şığarıp jürgen. Jaraydı, köreyik bul jolı
kim jeñgenin!
– Atıs ana jaqtan estildi, - dedi Jenesta, dəl özderiniñ töbesindegi tau
jaqta ösip turğan buk ormanıñ nusqap. - İə, sol jaqta, joğarıda; qart
soldattıñ qulağı şalt estimes.
– Kettik solay qaray! Benasi atınıñ basın bosatıp jiberip, şaba
jöneldi; kədimgi bir kedergili bəygege tüskendey, jolsızben tura ormanğa
qaray tartıp baradı: bar maqsatı qılmıskerdi tapjıltpay, tura turğan
jerinde ustau.
– Siz onı qusañız, ol sizden zıtıp baradı, - dep dauıstaydı Jenesta,
doktordıñ soñınan zorğa ilesip.
Bir kezde Benasi kilt toqtay qalıp, atınıñ basın keri burdı da, keyin
qaray şaptı; səlden keyin jañağı quğan adamı bulardıñ dəl töbesindegi
jartastıñ üstinde, budan jüz qadamday jerden boy körsetti.
– Byutife! - dep ayqayladı Benasi, onıñ qolındağı uñğısı sorayğan
uzın mıltığın köre salıp, tüs tömen qaray!
Byutife doktordı tani ketti de, sözsiz bağınıştılıqtıñ belgisindey,
dostıq niet bildire, tömen iilip tağzım etti.
– Solay-aq bolsın, - dedi sonda Jenesta til qatıp, adam qattı
qorıqqandıqtan nemese basqa bir sezimge berilgendikten, jandərmen
qılıp jartastıñ uşar basına deyin örmelep şığıp ketti deyik, al endi
bul sodan qaytip tömen tüspekşi?
– Men ol jağınan qauiptenbeymin, - dep jauap qattı Benasi, - bul
jigitke tau eşkisi de ere almaydı. Qazir köriñiz de turıñız.
Soğıs ofitserge adam balasınıñ öjettigin bağalaudı üyretken ğoy, tik
jartastıñ biik basına deyin örmelep şıqqanda taysalmağan Byutife sol
qulama quzdıñ erneulerinen erkin attap, ayağın mült jibermey,
şapşañdata tüsip kele jatqanda, bul soğan qızığa qarap qalğan. Jigit öte
küşti jəne ğajap ebdeyli eken, jartastıñ eñ bir qauipti tustarınan da
şimirikpey quldırap keledi; tipti ayaq əreñ iliner jerde de ol kədimgi
parket edende alşañdağanday sabırlı körinedi; tabanınıñ tayıp
ketpesine sonşalıqtı senimdi. Uzın uñğılı mıltıq endi oğan tayaq bolıp
alğan.
Byutife jaqındap kelgende Jenesta onı anıqtap körgen: dene bitimi
sidañ, qimılı şapşañ, bulşıq etteri bultiğan orta boylı jigit eken, er
jürek qiyäpatına bul tañdana qaradı. Şaması, ol eşqanday zorlıqqa
barmay-aq, öziniñ nege bolsa da tözimdi aylakerligi arqasında, astırtıñ
zattarın köz ilestirmey, qazına adamdarın aldastıra berip alıp ötetin
əkki bolsa kerek. Kün-qaqtı bolğan bet-ajarınan batıldığı bilinip-aq
tur. Sarğış-qoñırqay ayalı közderi qırannıñ közindey ötkir bolğanda,
tömen qarap iilip bitken murını sol qıran bürkittiñ tumsığınday
aybarlı. Eki jaq samayın qoyu tük basqan. Sol ğana ezu tartıp külgende,
alqızıl erinderiniñ arasınan appaq tisteri jarqırap körinedi.
Tabiğatında buyralanıp bitken jirendeu saqal-murtı men samay tükteri
tumısında qayşı körmese de, bet-ajarına batıldıq pen qataldıq
nışandarın odan sayın darıta tüsken. Ünemi qimıl üstindegi
qoldarınıñ bulşıq etteri erekşe jetilip, nığızdala tüsken. Keudesi
talıstay, tipti keñ jatır, jazıq mañdayı tua bitken aqıldıñ kenişi
tərizdi. Bükil sırtqı türinen erlik, təuekelşildik pen sabırlılıq közge
urıp tur munıñ bəri öz ömirin ılği qaterge baylap, öziniñ boyındağı
qayrat pen aqılgöy qabiletin ünemi sınğa salıp jüretin adamğa ton
minezder, sondıqtan ol ərdayım özine senimdi boladı. Üstindegi köylegi
şırmauıq tikenge arandap pərşalanğan, ayağındağı sandalın
jılanbalıqtıñ terisinen tilingen taspamen şandıp alğan. Kök kenepten
tigilip, şurq-şurq bolğan şalbarınıñ jırtığınan künge küygen ayaqtarı
körinip tur kədimgi buğınıñ ayaqtarınday sidañ, şımır jəne sımday tüptüzu.
– Aldıñızda turğan adam bir kezde mağan oq atqan, - dedi Benasi
sıbırlap. - Al qazir bireu-mireuden qutılğım kelse, Byutife sonı
oylanbay-aq sileytip salar edi. Byutife, -dep endi ol tərtip buzğan añşığa
qarap burıldı, - men seni sözinde turatın jigit qoy dep oylap edim,
sondıqtan sağan ara tüskenmin. Janağı mıltıq atqan sensin ğoy jəne özin
graf Labranşuardıñ jerinde tursın. Eger osınıñdı ormanşı estip
qalsa qayter ediñ, sor qaqqan neme? Seni quday saqtağanda, men sağan
protokol jasamaymın, əytpese bir qılmıstı qaytalap jasağanıñ üşin
sen sottalıp keter ediñ, onıñ üstine seniñ qolda qaru ustauğa haqın joq.
Senin mıltıqtı jaqsı köretiniñdi bilgendikten, seni ayap, mıltığıñdı
özinde qaldırğanmın.
– Tamaşa zat eken, - dedi ofitser, mınau uzın uñğılı añşılıq
mıltıqtıñ Sent-eten şeberleriniñ qolınan şıqqandığın aytpay-aq
joramaldap.
Astırtın añşı basın joğarı köterip aldı da, Jenestağa turalap
qaradı: bul onıñ janağı maqtau sözine riza bolğanı edi.
– Byutife, - dedi Benasi sözin jalğastırıp, Uyattan janın qısılmay
ma? Eski kəsipke qaytıp oralatın bolsañ, qas qaqqanşa tordıñ ar jağında
otıratın bolasın; onda seni eşkim katorgadan araşalap alıp qala
almaydı, qarğısqa uşıraysıñ da, masqara bolasın. Osı keşke
mıltığıñdı mağan alıp kel, özine dep saqtap qoyamın.
Byutife qolı dirildep, mıltığınıñ uñğısın qısıp qoydı.
– Aytqanıñız ədil, mer mırza, - dedi ol. - Men kinəlimin, men zañdı
buzdım, men oñbağan adammın. Jaraydı, mıltığımdı tartıp ala beriñiz,
biraq bul endi birjola sizde qalsın. Bilip qoyıñız: soñğı oqpen men özimdi
atpaqşı edim. Endi ne amal bar! Men sizdiñ aytqandarıñızdı qalt
jibermey orındadım, al mına köktemde qanım tasıp ketti. Men jer
jırta bilmeymin, ömir boyı qustardı asırap jüru - suqanım süymeytin
jumıs; belimdi bügip, baqşada qırqaqazu nemese arba soñınan salpaqtap
jürip, şıbırtqını şıqpırtu, nemese at bağıp, qora tazalau - men üşin
jasalğan kəsipter emes. Sonda qayteyin, aştan öluim kerek pe? Men üşin
jaqsı ömir tek ana jaqta ğana, joğarıda, -dedi ol sol ünsizdikten keyin,
tau jaqtı nusqap. - Bir apta boldı sol jaqta qañğırğanıma; bir sernanıñ
izine tüsip edim, sizderge buyırğan eken, anau jartastıñ töbesinde jatır, dep ol joğarı jaqtı qolımen nusqadı. - Benasi mırza, siz öte
qayırımdı adamsız ğoy, meniñ mıltığımdı tartıp almay-aq qoyıñız.
Sizge ant sözimdi bereyin, men bul qauımnan şığayın da, Alpi taularına
keteyin; ondağı serna aulağan añşılar meni quğındamas; qayta, jılı
şıraymen qarsı alar; men sondağı muzart taulardıñ işinde bir jerde
qatıp ölermin. Sizden nesin jasırayın; tauda əri ketkende eki-aq jıl ömir
sürgim keledi; sizderdiñ mına batpaqtarıñızğa maltığıp itşilegenşe,
ökimet adamdarı joq, kedenşilerden, jergilikti küzetşilerden, koroldiñ
prokurorınan ada sol jaqta jüre turayın. Sondağı qimaytınım siz ğana
bolasız, qalğan jurttıñ bərinen ığır boldım. Siz qanşalıqtı ezdigiñizdi
qorğağanıñızben, əyteuir eşkimdi bul dünieden alastamaysız ğoy...
– Al, Luiza şe?
Byutife oylanıp qaldı.
– Əy, dostım! - dedi Jenesta. - Sen sauatıñdı aş, sonsoñ meniñ
polkıma kel, at arqasına min de, karabiner bol Al, egerde jauğa qarsı
jorıqqa attan dep dabıl qağılar kün tusa, onda Quday Tağalanıñ
mañdayıma jazğanı osı eken dep oyla da, qalğan ömiriñdi zeñbirektiñ
qasında, oqtıñ ötinde, qandı ayqastıñ qaq ortasında ötkizetin bol, aqırı
general bolıp şığasıñ.
– Şirkin, Napoleon qaytıp kelse goy, - dep jauap qayırdı Byutife.
– Bizdiñ uədemiz esiñde me? - dep doktor əñgimege aralastı. - Sen ekinşi
ret jazalı bolsam soldatqa ketemin degen ediñ ğoy. Jartı jıl uaqıt
beremin, - sauatıñdı aşasıñ, onıñ ar jağında bir baydıñ erke muragerin
izdep tabarmın, sonıñ ornıña əsker qızmetine barasıñ.
Byutife tau jaqqa qaradı.
– Joq, sen Alpige barmaysıñ! - dedi Benasi dausın köterip. - Sen
siyäqtı adam, sözdiñ adamı, boyında talay jaqsı qasieti bar adam, elge
qızmet etui kerek, bir otryadqa komandir boluı kerek; serna quıp jürip
moynıñ üzu oğan jaramaydı. Seniñ qazirgi ömiriñde katorgağa soqpay kete
almaysın. Küşiñdi bosqa sarp qılıp jürsiñ, odan keyin uzaq uaqıt dem
almasa bolmaydı; söytip jürip jalqaulanıp ketesiñ, buzılasın, zorlıqqa
barasıñ; al meniñ maqsatım - seniñ öz degeniñe qarama-qarsı, seni jaqsı
jolğa alıp şığu.
– Qaytemiz, onda zerigip, qayğıdan öletin bolamız-dağı. Qalağa barsam,
tunşığıp kete jazdaymın. Anda-sanda Luizanı Grenoblge alıp
barğanda, bir künge şıday almaymın.
– Ərkimniñ öz qalauı bar, sonı özimiz bilip aluımız kerek te, ne sodan
qutılu kerek, ne bolmasa sonıñ özin jurt üşin paydağa asıru kerek. Jə,
kün keşkirip qaldı, mende uaqıt joq. Erteñ mıltıqtı alıp kel, sonda
söylesermiz, ulım. Qoş bol. Al ana sernanı Grenoblge apar da sat.
Jolauşılar ilgeri jürip ketti.
– Mine nağız adam dep osını ayt! - dedi Jenesta qızbalanıp.
– Teris jolda jürgen adam, - dep jauap qattı Benasi. - Endi ne isteu
kerek? Ne aytqanın öziñiz estidiñiz. Osınday qabiletti jannıñ bosqa ölip
bara jatqanıñ körudiñ özi qasiret. Eger Frantsiyänıñ jerine jau basıp
kirgen bolsa, Byutife jüz qaralı er jigitpen Morenanıñ tauında tutas
bir diviziyänı ay boyı bögep turğan bolar edi, al beybit künderde ol öziniñ
küşin tek zañğa qarsı isterge ğana paydalana aladı.
Onıñ işki qajettigi kedergilerdi basa-köktep ötu; eger onıñ ömirine
tönip turğan eşqanday qauip bolmasa, onda ol qoğammen alısadı,
astırtın əreket etuşilerge kömektesedi. Ol sonday er jalğız özi saldama
qayıqpen Ronanı kesip ötedi de, Savoyyağa ayaq kiim tiep aparadı; ap-auır
jükti arqalap alıp, ayaq baspas jartastıñ basına alıp şığadı; sol jerde
qatqan qara nannıñ qırtısın qorek qılıp, tura eki təulik otıra aladı.
Qısqası, bireulerdiñ uyqını jaqsı köretini siyäqtı, bul ılği qauipqaterdi jaqsı köredi. Ilği da basın bəygege tigip jürmese, mınau qara
dürsin tirşiliktiñ ayasına sıymaydı. Al men bolsam, osınday adamnıñ
tömen qaray quldırap barıp, qaraqşı bolıp ketuin, söytip, aqırı
eşafot astında öluin qalamaymın. Jə, bizdiñ selen qalay eken, sizge
unadı ma?
Jenesta alısıraqtan jartılay döñgelengen ülken alañdı körgen,
aynalasında jasıl jelek jamılğan ağaştar, alañnıñ dəl ortasında,
biik terekterdiñ ayasında jaltırağan qol körinedi. Alandı taudıñ kölbeu
baurayında üş qatar etip otırğızılğan ağaştar qorşap tur, odan
əregirekte japonnıñ laq ağaşı, al odan da joğarıraqta şağın şegirşin
ağaştarı.
– Bizdiñ bul jerde jərmeñke ötkiziledi, - dep tüsindirip keledi Benasi.
Bas köşe əregirekten bastaladı, əne bir köringen ədemi eki üy bar ma,
olardıñ jayın men sizge aytqanmın: bireui aralıq səttiki, ekinşisiniñ iesi
- notarius.
Bular oyma tastardan tegistep töselgen ken köşege şıqtı; eki jağına
qatarlap jüzdegen üyler salınıptı, aralarına tügeldey derlik baq
otırğızılğan. Ilgerirekte, osı köşeniñ tuyıqtalar tusında, beri qarap
turğan şirkeu körinedi. Odan beri de tağı bir köşe qiıp ötedi eken, onıñ
boyı da qatar tizilgen üyler. Şirkeu alañındağı kyure üyiniñ qarsısında
meriyä. Jumıs künin ayaqtağan əyelder, balalar men erkekter, Benasidi köre
salıp, üyleriniñ aldına jügirisip şığıp, bireuleri bas kiimderin şeşip,
endi bireuleri jamıray səlemdesip, qoşamettep jatır; bala bitken onıñ
atınıñ aldına şığıp alıp, sekirip oynaydı; at iesiniñ meyirimine
atınıñ juastığı say ekenin özderi anıq biletin tərizdi. Osınıñ bərinde
de ərbir tereñ sezimniñ tübinde tığılıp jatatın ustamdı sıpayılıq
siyäqtı bir ğajap ibalıq bar edi. Jenesta jurttıñ Benasidi qalay qarsı
alıp jatqanıñ körgende, onıñ kanton turğındarı özimdi sıylaydı dep
burınıraqta aytqan bir söziniñ kemitip aytılğan sıpayılıq ekenin
sezingen-di. Şınında da, bul düniedegi barlıq bilikşilerge körsetiletin
qurmettiñ işindegi eñ qımbatı, bağınıştı adamdardıñ jüreginde
jazılıp qalğan qurmet ekeni osı körinisten bayqalıp edi bul şınayı
halıqtıq bilikke körsetilgen qurmet edi.
Meyli, adam öziniñ ataq-dañqına, öziniñ quat-küşine mastanıp, közi
qarayıp ketsin, biraq jan düniesiniñ arğı tükpirinde ol öziniñ jeke
basınıñ is-əreketine baylanıstı bolğan, sodan tuğan sezimderdi ğana
erekşe qadirlep, bağalay alar edi, al şınıñda öziniñ tükke turğısız
ekenin, öz biliginiñ sırtqı körinisterinde mına ömirge özgeris əkelgendey,
eşqanday jaña, eşqanday ulı is tındıra almağanın körer edi.
Korolder, meyli olar bükil əlemge bilik jürgizsin, barlıq ajaldı
pendeler siyäqtı, öziniñ şekteuli ortada ömir süretinin, onıñ zañdarına
bağınıştı ekenin, öziniñ jeke basınıñ baqıtı sol aynalasındağı
adamdardıñ sezimine baylanıstı ekenin tüsinuge tiis. Al Benasi bolsa,
bükil kantondağı jurttıñ özine tügel bağınatınıñ jəne dostıq
ıqılasta ekenin ğana sezinetin edi.
III tarau
HALIQTIÑ NAPOLEONI
– Kirseñizşi, taqsır, - deydi Jakota. Qonaqtar kütip qaldı ğoy. Ilği
östesiz de jüresiz. Qanşa janıñdı salsañ da, sizdiñ kesiriñizden, tamaq bir
durıs bolmaydı. Bəri bulanıp, ezilip ketti.
– Mine biz keldik, - deydi Benasi jımiyä külip. Jolauşılar attarınan
tüsip, doktordıñ şaqırğan qonaqtarı otırğan bölmege qaray bettegen.
– Mırzalar, - dedi ol Jenestanı qolınan jetelep, sizge Blyuto
mırzanı tanıstıruğa marhabat etiñizder: bul kisi Grenoblde turğan attı
əsker polkınıñ kapitanı, bizdiñ üyde turmaq oyı bar bayırğı soldat.
Sonsoñ ol, üstine qara kiim kigen uzın boylı, arıqşa kelgen aq
şaştı kisini nusqap turıp, Jenestağa qarap söyledi:
– Aralıq sudya Dyufo mırzamen tanısıñız. Bul kisi jayında sizge
aytqanmın, qauımnıñ güldenip ketuine bul kisiniñ tigizgen paydası az
emes. Tanısıp qoyıñız, - dep, ol endi Jenestanı közinde kögildirligi bar,
tıriğan arıq, öni quqıl jigittiñ qasına alıp keldi, onıñ üstine kigeni de
qara kiim eken, – bul Tolene mırza, Grave mırzanıñ küyeu balası, bizge
kelip ornıqqan tuñğış notarius.
Benasi türine qarağanda jartılay şarua, jartılay qalalıq, bezeu beti
dörekileu köringenimen, jüzi jılı juan adamğa qaray burıldı:
– Meniñ marhabattı kömekşim ağaş saudageri Kambon mırzamen
tanısıñız; halıqtıñ tilektestikpen senim körsetip jürgeni– osı kisiniñ
arqası. Al mına kisiniñ nemen şuğıldanatınıñ aytıp jatudıñ özi artıq
bolar, - dedi Benasi svyaşennikti nusqap.
– Sizdiñ köz aldıñızdağı bul kisini qurmettep sıylamau tipti mümkin
emes.
Ofitser svyaşenniktiñ öñinen közin ajıratıp ala almay qalğan–
öytkeni odan bir ruhani əsemdiktiñ nurı şaşırap tur edi, oğan şeksiz
süykimdilik darıtıp turğan da sol bolatın. Alğaş bir qarağanda, Janve
mırzanıñ türi, bəlkim, ajarsız da körinip qalar, öytkeni onıñ keskininde
keybir üylesimsiz qatqıldıq bar edi. Tapaltaq boyı, tıraştanğan keypi,
tipti sol turğan turısınıñ özi osınıñ bəri onıñ dene bitiminiñ
əljuazdığınan habar bergendey edi, al biraq montanı jüzinen ol kisiniñ
işki düniesiniñ şınayı-hristiandıq baysaldılığın, jan tazalığınan
tuındaytın küş-quatı men tabandılığın tanuğa bolatın-dı. Kögildir
aspanmen şağılısıp turğanday aşıq möldir közderinen jüreginde
jalındap turğan izgilik otınıñ uşqını jarqıraydı. Özin-özi ustauında
qarapayımdılıq pen tabiğilıq bar, abırjuı joq, barlıq qimılqozğalısınan bir türli jas boyjetken qızğa ton biyäzılıq pen Uyañdıq
bayqaladı. Bükil beynesi körgen adamda qurmet sezimi men jaqınıraq
tanısu tilegin tuğızar edi.
– Qoyıñız, mer mırza, - dep, Benasidin marapat sözderinen kədimgidey
qısılıp qaldı.
Dausınıñ özi Jenestanı qattı tebirentken; osınau beymağlum
svyaşenniktiñ auzınan şıqqan azğantay ğana bolmaşı sözderin estigennin
özi ofitserde erekşe bir tağzım sezimin tuğızğanday edi.
– Mırzalar, - dedi kire bere, qonaq bölmeniñ dəl ortasına eki büyirin
tayanıp tura qalğan Jakota, - sorpa dayın.
Benasi qonaqtardıñ ülken-kişisine qaramay, otırğan retimen attarın
atap-atap şaqırğan kezde, bes meyman tik köterilip ashanağa qaray ötti de,
üstelge jayğasıp otırdı, sonsoñ kyure eşbir mənerleusiz aqırın qoñır
dauıspen dəm aldındağı duğasın oqıdı. Üsteldiñ üstine kesteli matadan
jasalğan dastarqan jabılıptı ataqtı ismerler atanğan ağayındı
Grendorjdardıñ sonau Genrih IV tusında oylap tapqan bul dastarqanı
barlıq bəybişelerdiñ erekşe qunttap ustaytın mülki bolatın. Appaq
bolıp jarqırap tur, özinen jebir şöptiñ jupar iisi añqidı: Jakotanıñ
kir juğanda, suğa sonı qosıp şayqaytın ədeti bolatın. Kök jiek fayans
ıdıstarı da appaq bolıp köz tartadı. Al endi mına siyäqtı segiz qırlı
grafinderdiñ saqtalıp qalğap birli-jarım ülgisin tek tükpirdegi
provintsiyälıq qalalardan ğana köruge bolar edi. Müyizden oyıp jasalğan
pışaq saptarındağı ər türli januarlardıñ beynesi tipti əsem. Osı
siyäqtı tamaşa saqtalıp qalğan eskilikti sən-saltanat nısandarın
qonaqtar qoldarımen ustap körip, tan-tamaşa qalıstı; bərin de üy iesiniñ
uqıptılığı men jaydarı minezine joridı.
Jenesta sorpa quyğan qumıranıñ qaqpağındağı ər türli kökönis
tağamdarınıñ türli-tüsti boyaumen örnektep salğan bederli suretterin
qızıqtap otır bul XVI ğasırdağı ataqtı qumıra şeberi Bernar
Palissiden qalğan mura bolatın.
Jinalğan qonaqtar qoğamnıñ ər türli toptarınıñ ökilderi. Benasi
men Jenestanıñ qaysar erlikke tən ənderi Janveniñ ikonğa uqsas
montanı keskinine tipti uqsamaydı; al notariustın bet-ajarı aralıq
sudya men mer kömekşisiniñ eski bet siıqtarına qarağanda tipti jas
körinedi. Osınau ər aluan adamdardıñ bet jüzi arqılı osı jerde bükil
adamzat qoğamınıñ ökilderi tügel qatınasıp otırğanday sezildi;
solardıñ barlığınıñ da önderinen öz ömirlerine rizaşılıq, bügingi küni
men bolaşağına berik senim bayqalatın siyäqtı. Tek Tonele mırza men
Janve, tirşiliktegi körgenderi tipti az bolğandıqtan, aldarında qanday
oqiğalar kütiptur eken dep oylaytın boluları kerek; öytkeni bular
bolaşaq bizdiki dep sanaydı da, qalğan qonaqtar tek ötken ömir jayındağı
əñgimelerge ğana beyim sekildi; biraq barlığınıñ da ömir jayındağı
əñgimeleri baysaldı; degenmen sözderinen uayımnıñ eki türli reñi
bayqaladı: bireui keşki ımırttıñ ala keuim köleñkesi tərizdi endi qaytıp
oralmaytın quanıştıñ şala-şarpı este qalğandarı, al ekinşisi aşıq
künniñ ümit artar aq şuğılısına uqsas.
– Siz, şaması, bügin mıqtap şarşağan bolarsız, kyure mırza? - dep
suradı Kambon.
– Şarşadım, taqsır, - deydi oğan jauap berip Janve, miğula bayğus
pen Pelte ağay ekeui eki mezgilde jerlendi ğoy.
– Endi eski derevnyadağı laşıqtardı buzuğa boladı, - dep Benasi öziniñ
kömekşisine nusqau berip jatır. - Solardan bosağan tıñ jerlerden kem
degende bir arpan kökoray jasauğa boladı ğoy; onıñ üstine qauım miğula
Şotardı kütuge jumsalıp kelgen jüz franki qarjını ünemdeydi.
– Sol jüzdi üş jıl qatarımen tömendegi oypanğa, bulaq suı jayılıp
ketetin tusta ötkel saluğa audarıp turğan jön, dep qoydı Kambon. Selen
men añğardıñ turğındarı Jan-FransuaPasturonıñ telimin basıp ötudi
ədet qılıp ketken; ol bayğus sodan edəuir zalal şegip jür.
– Durıs-aq, - dep qostadı onı aralıq sudya, ol aqşanı jumsaudıñ eñ
töte jolı sol. Meniñ oyımşa, basqanıñ jerin basıp jol salu degen
derevnyadağı eñ keseldi məsele. Aralıq sudyadağı daulı məselelerdiñ
oyınan biri özgeniñ ieligine köz alartu. Menşik quqığına tıyımsız qol
suğu orın alğan kantondarda esep joq. Özgeniñ menşigin qurmetteu, zañdı
qurmetteu Frantsiyäda jurt sanasa bermeytin sezim, al şınıñda onı
kötermelep otıru qajet. Köptegen jurt zañğa ıqpal etudi qajetsiz nərse
dep sanaydı; al şındığında bizde mətelge aynalıp ketken izgiliktiñ
belgisi dep esepteletin "Jazañdı quday bersin" degen söz ekijüzdiliktiñ
belgisi, ol bizdiñ özimşildigimizdi bürkemeleytin söz. Moyındauımız kerek,
bizdiñ boyımızda otanşıldıq joq! Kimde-kim zañnıñ mañızdılığın
sanasına ornıqtırıp, sonı tipti özine ziyänı tier tusta da mültiksiz
orındaytın bolsa, mine nağız otanşıl adam sol. Asılı, qılmıskerdi
jazıqsız qoya berseñ, sen sonıñ bolaşaqtağı zulımdıq isine kinəli bolıp
şığasın.
– Birimen-biri sabaqtas, - deydi Benasi. Merler joldı durıstanqırap
salatın bolsa, burıs sürleuler bolmas edi. Al endi munitsipalitet
keñesşileri bilimdirek bolsa, menşik ieleri men merler özgeniñ jerine köz
alartuşılıq jayttarına qarsı turğan kezde, solarğa qoldau körsetken
bolar edi; qamal, egindik jer, laşıq üy, ağaş degenderdiñ bəri de qasietti,
sondıqtan quqıqtıñ ülken-kişisi turalı söz qozğauğa bolmaydı dep,
nadandarğa uğındırıp otırğan jön. Jaqsılıqqa bastaytın munday
burılısqa birden jetuge bolmas, ol eñ aldımen halıqtıñ adamgerşiligine
baylanıstı, al biz onı svyaşennikterdiñ batıl aralasuınsız özgerge
almaymız. Bul, ərine Janve mırza, sizge qatısı joq əñgime.
Men onı özime qatısı bar dep oylamaymın, - dedi kyure, ernine mısqıl
üyirip. Öytkeni men katolik dininiñ qağidaların sizderdiñ basqaru isi
jönindegi közqarastarıñızben üylestiruge tırısıp jüremin. Men
urlıqtıñ tübi qorlıq ekeni turğısında uağız aytqanda, pendelerge quqıq
jöninde jañağı siz aytqan oylardı ılği da uğındırıp otıramın.
Rasında, Quday urlıqtı jazğırğanda, urlanğan zattıñ qunına
qaramaydı: ol urını jazalaydı. Öz qarauımdağı dindarlarğa
uğındıratın qağidalarımnıñ məni osında.
– Sizdiñ jumısta abıroylı bolıp jürgeniñiz sondıqtan, kyure mırza,
- dep qostadı onı Kambon. Bizdiñ qauım burın qanday edi, al qazir qanday
dep, ekeuin salıstıra kelgende, sizdiñ arqañızda jurttıñ aqıl-oyında
bolğan özgeristerdi mına men bilemin ğoy. Ərine, halqı dəl bizdegidey
uaqıttarın ayamay eñbek etetin kantondar köp emes. Bizdegi maldıñ bağımı
tamaşa, ilude bir bolmasa eginge tüspeydi. Ormandar otalmaydı. Jurttıñ
auqattı, janğa jaylı turmısqa jetkeni osınday uqıptılıq pen eñbektiñ
arqası ekenin siz şarualardıñ aqıl-sanasına quyıp jetkizdiñiz.
– Demek, siz öz quzırıñızdağı elge dən riza ekensiz ğoy, kyure mırza? dep surağan Jenesta.
– Kapitan mırza, - dep jauap qattı oğan svyaşennik, - jer basıp
jürgenderdiñ bərin birdey perişte dep toqmeyilsuge bolmaydı. Qayda
bolsa da, qayırşılıq bar jerde qasiret bar. Qasiret pen qayırşılıqtı
zulımdıqqa paydalanıp ketuge boladı, bilik te sol siyäqtı. Şarualar
egistik jerine deyin eki le jer jürip barıp, keşke qaray jumıstan
sileleri qatıp, üyge qaytıp kele jatqanda, üylerine asıqqan añşılardıñ
aldıñdağı egindik pen şabındıq jerlerdi basa-köktep tura tartqandarın
körgende, solarğa eliktemeydi dep oylaysız ba? Joldarın osılayşa
qısqartqan adamdardıñ qaysısı zañnan attap ketken bolıp esepteledi,
jaña öziñiz aytqanday? Jumıs istegeni me, nemese, seruen qurğanı ma?
Qazirgi baylar da, kedeyler de bizge birdey qısas qıladı. Din de, bilik
siyäqtı, aspannıñ biiktiginen nemese qoğamnıñ biiginen ılği da tömen
tüsuge tiis; al bizdiñ zamanımızda joğarğı toptarda dinge degen senim
halıqqa qarağanda əldeqayda az; al biz aytamız: ömirdiñ taqsiretine
könbistik jasağanı üşin quday halıqtı jumaqta jarılqaydı dep. Özim
şirkeudiñ uağızdarı men joğarğı dini adamdardıñ nusqauına tügeldey
bağınğanmen, qalay degende de, men oylaymın: biz dini ğurıptar
məselesinde bayağıda-aq talaptı bəseñdetuimiz kerek edi, onıñ ornıña orta
dərejeli adamdardıñ jan jüyesinde dini sezimdi küşeytuge tırısuımız
kerek edi, - ortaşa auqatı bar sol adamdardıñ hristian dinine boy
usınudıñ ornıña sol jayında talasqa beyim turatını bar.
Bayşikeşterdiñ filosofiyälıq jalğan oyları kedeyler üşin qaterli
ülgige aynaldı da, dinbasılarda tım uzaq narazılıqtar tuğızdı. Bizdiñ
duğa dəstürlerimizden belgili bir nətije bolsa, biz soğan özimizdiñ jeke
ıqpalımızdıñ arqasında jetip jürmiz, al şındığında tutas bir qauım
kölemindegi dini senimderdiñ beriktigi belgili bir adamnıñ qadir-qurmetine
baylanıstı bolsa, sol aqılğa sıya ma? hristian dini bükil qoğamdıq
tərtipke şapağatın tigizip, onıñ qorğanıştıq ustanımdarı barlıq
toptarğa tereñdep siñgende ğana dini ədet-ğurıptar saqtalatın boladı.
Dinniñ ədet-ğurıptarı degen onıñ sırtqı türi ğana, al qoğam sol türdiñ
arqasında ğana tirşilik etedi. Sizderge tigeni - tu, al bizge nəsip bolğanı
ayqış...
– Kyure mırza, meniñ bir bilgim keletini, - dedi Jenesta, Janveniñ
sözin bölip, - sizdiñ osındağı kedeylerge jeksenbi künderi köñil köterip
seruendeuge, bi bileuge tıyım salatındarıñızdıñ sebebiñiz ne?
– Kapitan mırza, - dep jauap qayırdı kyure, bidiñ özin biz teris
körmeymiz, biraq onı biz ədepsizdiktiñ sebepkeri retinde jazğıramız; ol
jurttıñ mazasın alıp, derevnyanıñ salt-dəstürin buzadı. Otbasındağı
ruhtıñ tazalığın saqtau, otbası qatınastarınıñ qasietin qorğau
degenniñ məni jamandıqtı tup-tamırımen joyu bolıp şıqpay ma?
Tönele sözge aralastı:
– Zorlıq-zombılıq bolmay turmaytın kanton joq ekeni məlim, al bizde
onday nərseler neken-sayaq boluğa aynaldı. Osındağı keybir şarualardıñ
jer jırtıp jürgende körşisinen birer tilim jerdi qağıp ketuden
tayınbaytındarı, kerek bolsa, bireudiñ bir tüp ağaşın qiıp alatındarı
beker emes; biraq solardıñ bəri de qala adamdarınıñ künəsimen
salıstırğanda tük emes. Meniñ oyımşa, bizdiñ alqaptıñ turğındarı
sirek kezdesetin inabattı halıq.
– İnabattı deysiz be? dep kyure mırs etti. Bizde dini fanatizm boladı
dep qauiptenudiñ orayı joq.
Endi əñgimege Kambon söz qostı:
– Oybay-au, osındağı turğındardıñ bəri kün sayın tüstik duğağa
barıp, apta sayın arızdasuğa baratın bolsa, jerdi kim öñdeydi jəne
onday jumısqa üş svyaşeniktiñ de şaması kelmes.
Bul sözdi kyure ilip əketti:
– Taqsır, jumıs isteu degenniñ özi de Qudayğa qulşılıq qılumen
birdey. Şirkeu qızmetine tım jii bara beru dinniñ jəne onıñ tirekturğılarınıñ mənin tüsinuge kedergi jasaydı, al qoğamğa tirşilik beretin
naq solar ğoy.
– Al siz otanşıldıqqa qalay qaraysız? - dep surağan Jenesta.
– Otanşıldıq, - dedi kyure mañğazdanıp, tek ötkinşi sezim tuğızadı,
al din olardı turaqtı etedi. Otanşıldıq adamnıñ öz paydasın uaqıtşa
umıtuı degen söz; al hristian dini adamnıñ teris minezderine qaray əreket
etetin tutas bir jüye.
– Alayda, taqsır, revolyutsiyälıq soğıstar tusında otanşıldıq...
– İə, revolyutsiyä kezinde biz keremet ister isteymiz, - dep Benasi
ofitserdiñ sözin bölip jiberdi, biraq arada on tört jıl ötip edi, mıñ segiz
jüz on törtinşi jılı-aq bizdiñ otanşıldığımızdan nıspı da qalmadı.
Al endi Frantsiyä men Europanı dini ideyälar bilegen kezde, jüz jıldıñ
işinde Aziyäğa on eki mərtedey jorıq jasaldı.
Osı tusta aralıq sudya söz qostı:
– Bəlkim, halıqtardı bir-birine soğıs aşqızatın materialdıq
sebepterdi joyu qiın bolmas, al endi dini qisındardı qorğağannan basqa
belgili bir ayqın maqsatı joq soğıstarda, rasında da, şek joq-au.
– Bul qalay, taqsır, balıqtan taza dəm tatpağansızdar ma? - dedi
Jakota, qasına Nikoldi ertip kelip, üsteldegi bosağan ıdıs-ayaqtardı
jinastırıp jatıp.
Öziniñ dağdısı boyınşa aspazşı bir tağamnan keyin bir tağamdı
üzdiksiz əkelip jatır; munıñ bir qolaysız jeri qomağay adam toyğanıña
qaramay jey beredi de, ınsaptılar alğaşqısına toyıp qaladı, söytip
keyingi dəmdi tağamdardan maqurım qaladı.
– Beri qarañızdar, mırzalar! - dep dausın qattıraq şığarğan
svyaşennik aralıq sudyağa şüylige söyledi: Dini soğıstarda belgili maqsat
bolğan joq dep siz qalay aytasız? Bir zamandarda dinniñ qoğamdağı öte
quattı küş bolğanı sonday, materialdıq müddelerdi dini məselelerden
bölip qarauğa tipti de bolmaytın.
Sondıqtan da ərbir soldat öziniñ ne üşin şayqasatınıñ öte jaqsı
biletin...
– Eger jurt din üşin sonşama uaqıt soğısatın bolsa, onda Quday
Tağalanıñ onı durıs negizde jasamağanı ğoy, - dep qaldı Jenesta.
Qudaydıñ auzınan şıqqan ərbir nusqau adamdar üşin mızğımaytın
aqiqat boluı kerek emes pe?..
Jurttıñ bəri añırayıp kyurege qarağan.
– Mırzalar, - dedi Janve, - dindi jürekpen sezedi kisi, aqılğa
salmaydı. Alla Tağalanıñ jolına şek keltiruge bolmas bolar.
– Qısqası, sizdiñ baqsılığıñızğa bas izey ber deseñizşi, - dedi
Jenesta, Qudaydı eşqaşan eske alıp körmegen soldattıñ
tikbaqaylığımen.
– Taqsır, - dep endi svyaşennik te tiksine söyledi, dəl katolik diniñdey
basqa birde-bir din bizdiñ köñilimizdi jaylandıra almaydı, eşqaysısı
köñilimizdi onday sergite almaydı, sonsoñ, özgesin bılay qoyğanda, onıñ
aqiqatına sengennen sizdiñ şığatın şığınıñız ne?
– İə, bul söziñiz ras, şığın köp bolmas, - dedi Jenesta.
– Solay şığar, al endi senbeytin bolsañız, ol qımbatqa tüsedi. Odan
da, taqsır, sizge jaqınıraq turğan mına jer betindegi tirşilikti söz
qılayıq. Qarañızşı, quday öziniñ qolımen elşilerine istetip otırğan
pendeşilik isterdegi quday qudiretiniñ nətijeleri qanday? Hristian
dininiñ jolınan tayğan adamdar köp nərseden maqurım qaldı. Şirkeu
jayında kitap betine qaraytın adam sirep ketti, ol jayında jurt halıq
arasında ədeyi taratılıp jürgen qate uğımdardı ğana biledi; al
şındığında jurttıñ endi jüzege asırmaq bolıp jürgen memlekettik
qurılısınıñ minsiz ülgisin şirkeu jasap bergen bolatın. Saylamalılıq
ustanım onı uzaq uaqıtqa arnalğan zor sayasi küşke aynaldırdı. Bir
kezde dini nizamdardıñ barlığı bostandıqqa, teñdikke negizdelgen edi.
Barlıq joldar ortaq iske bağıttalğan-dı. İmam, abbat, episkop, ruhani
ordenniñ generalı, papa osılardıñ barlığı şirkeudiñ müddesine səykes
şınayı adaldıqpen saylanıp qoyılatın, bəri de sonıñ ruhın bildiretin,
oğan sözsiz bağınu mindetti sanalatın. Adamdardı ultqa biriktirip, adamdı
sansız köp dastandar, soborlar, müsinder, suretter men muzıkalıq
şığarmalar jasauğa şabıttandırğan osı ruhtıñ adam qoğamı üşin
qanşalıqtı igilikti bolğanıñ aytpay-aq qoyayın da, sizdiñ nazarıñızdı
tek mınağan ğana audarayın: bizdiñ halıqtıq saylaularımız, qosşı
biler sotı, qos palatamız özderiniñ tup-tamırımen jergilikti jöne
əlemdik
soborlarğa,
episkoptar
soborları
men
kardinaldar
kollegiyälarına barıp tireledi; bar ayırmaşılığı örkeniet jönindegi
osı zamannıñ filosofiyälıq tüsinikteri, meniñ oyımşa, katolik
birliginiñ asqaq ta qudiretti ideyäsı aldında tipti süreñsiz bolıp şığadı
al osı birlik Aysanıñ sözi men isi arqılı təmamdalıp, dini qağidağa
aynalğan jalpı adamzattıq birliktiñ alğaşqı beynesi bolatın. Şirkeu
adamzat aqıl-oyınıñ tiregi bolıp turğan zamandarda ıqtimal bolğan
keremetterdi tuğızu, qazirgi sayasi qurılıs qanşama jetildi degenmen,
onıñ qolınan op-oñay kele qoymaydı.
– Ne sebepten? - dep surağan Jenesta.
– Birinşiden, onıñ sebebi saylamalılıqtı tek qana saylauşılardıñ
barınşa tolıq teñdigi jağdayında ğana sayasi ustanım dərejesine
köteruge boladı; geometriyänıñ tilimen aytqanda, saylauşılar "teñ
şamalar" boluğa tiis, al qazirgi zamannıñ sayasatkerleri oğan ğumırda qol
jetkize almaydı. Onıñ üstine, ulı qoğamdıq qareketter tek sezimniñ küşi
arqasında ğana jasaladı, tek osı küş qana adamdardı biriktire aladı, al
qazirgi jalğan kemeñgerler zañdardı tek jeke bastardıñ paydasına ğana
negizdeydi, al bas payda adamdardı biriktirmeydi, qayta ajıratadı.
Quqıqtarı ayaqqa basılğandarğa, halıqtıñ qasiretine degen qaltqısız,
jankeştilik ayanışpen jigerlengen adamdar bir kezde dünie jüzinde
qazirgiden jii kezdesuşi edi. Sondıqtan da svyaşennik, ortaşa
auqattılardıñ osınau ökili, materialdıq küşke qarsı turıp, halıqtı
jaularınan qorğay aluşı edi. Kezinde şirkeulerde jer ieligi boldı;
alayda sırt qarağanda olardı nığaytuğa tiisti dep eseptelgen sol jer
igiligi şirkeudiñ ömir tirşiligin buzıp jiberdi. Rasında da, egerde
svyaşenniktiñ jeke menşikke erekşe quqığı bolatın bolsa, onda ol
qanauşı, egerde memleket oğan jalaqı töleytin bolsa, onda ol şeneunik.
Al eger svyaşennik kedey bolsa, ol boyğa bitken tabiği qabiletimen
svyaşennik bolsa, eger onıñ bar tiregi qudayda, bar baylığı dinşilderdiñ
jüreginde bolsa, ol qaytadan Amerikada uağız taratqan missioner bolıp
şığadı, onda ol payğambar, onda ol jaqsılıqtıñ padişası. Bir közben
aytqanda, kedeyşilik onı əmirşi-bilikşi etedi, al baylıq onıñ tübine
jetedi.
Janve otırğan jurttıñ nazarın baurap aldı. Qarapayım kyureden
osınday söz şığadı dep oylamağan qonaqtar osı sözderdi zerdege salıp,
ünsiz otırıp qalğan.
– Janve mırza, sizdiñ aytqan aqiqattarıñızğa bir eleuli qatelik kirip
ketti, - dedi Benasi. - İgilik degen ne nərse deytin töñirekte talasıp
jatudı jaqtırmaytınım öziñizge məlim, - bul məseleni talqılap jatuğa
jazuşılar men bilik basındağılar qumar. Meniñ oyımşa, kisi belgili bir
sayasi jüyeniñ mənin uğınğan bolsa, jəne de, eger ol sol jüyeni jüzege
asıruğa küşim jetedi dep sezinse, onda ün-tünsiz barıp, dereu bilikti
qolğa aluı kerek te, qimıldauı kerek; al eger ol eseñgirep, jön tappay
jürgen jay bir naysap bolsa, onda onıñ köpirme sözben halıqtı sendirmek
bolğan əreketi essizdik bolıp şığadı.
Solay bola tursa da, bizdiñ qadirmendi uağızşımız, sizben talaspaq
bolatın sebebim, men qazir sözimdi özderiniñ bilim bilikterin aqiqatqa jetu
üşin birlesip jumsauğa üyrengen adal nietti adamdarğa arnamaqpın.
Meniñ pikirlerim, bəlkim, sizge şetin körinui mümkin, biraq bul pikirler
uzaq oylanıp-tolğanudıñ jemisteri jəne olar soñğı qırıq jıl işindegi
qayğılı oqiğadan tuındağan. Qazirgi konstitutsiyälıq oppozitsiyä deytinge
jatatın adamdar talap etip jürgen jappay dauıs beru şirkeuge qoldanğan
jağdayda öte tamaşa ustanım bolatın, öytkeni, qadirmendi uağızşı,
sizdiñ öziñiz atap ötkendey, dini qızmetkerlerdiñ barlığı ol kezde bilimdi
bolatın, dini sezim olardı bağınıştılıqqa üyretken-di, oylau jüyesi
olarda birıñğay bolatın, özderine ne kerek ekenin, qayda bara
jatqandarın bəri de jaqsı biletin. Al biraq egerde qazirgi liberalizmniñ
dəuirlep turğan Burbondar ükimetine qarsı essizdik küresinde qoldanıp
otırğan ideyäları saltanat quratın
liberaldardıñ özderi de qurıp keter edi.

bolsa,

onda

Frantsiyä

da,

Solşıldardıñ kösemderi munı jaqsı biledi. Olar üşin küres jay
ğana ükimet biliginiñ məselesi. Eger de, quday odan saqtasın, burjuaziyä
oppozitsiyä tuın köterip kelip, sol burjuaziyänıñ dañğoylığına qoş
kelmeytin əleumettik artıqşılıqtardı qulatatın bolsa, ol jañağı
saltanattıñ artınan ile-şala halıqtıñ özine qarsı küresti bastaydı; al
halıq bolsa, aqır-ayağında, onıñ kədimgi aqsüyekterdiñ bir türi ğana ekenin
körer edi; biraq bul azğındağan usaq aqsüyekter bolıp şığar edi; söyte
tura, olardıñ baylığı men artıqşılıqtarı halıqqa burınğıdan da
jaman jek körinişti bolar edi, öytkeni olardı halıqtıñ arqasın
burınğıdan da beter ayazday qarığan bolar edi. Bul küreste, halıq demeyaq qoyayın, qoğam tağı da qurığan bolar edi; öytkeni küyzelgen halıq
uaqıtşa saltanat qurğanda asa zor jolsızdıqtar qatar jüretin ədeti. Bul
keskilesken, bitispes küres bolar edi; öytkeni oğan saylauşılar
arasındağı sansız köp alauızdıqtar jel bergen bolar edi; dauıstardıñ
sapasınan göri sanı mañızdı bolıp turğan jüyede saylauşılardıñ
bilimsiz, köpşilik jağı qoğamnıñ joğarğı toptarınan basım tüsip,
jeñiske jeter edi.
Budan tuındaytın qorıtındı memlekettik qurılıstıñ özi
artıqşılıqtarın qorğauğa tiisti top neğurlım toptasqan bolsa, ol
qurılıs solğurlım jolğa qoyılğan, solğurlım turaqtı, demek,
solğurlım jetilgen bolıp şığadı. Meniñ bul jerde "artıqşılıqtarı''
dep otırğanımnıñ bir kezde qoğamnıñ köpşilik böligine nuqsan keltiru
arqılı onıñ tañdaulı böligine zañsız alıp berilgen quqıqtarına eşbir
qatısı joq; meniñ aytıp otırğanım qoğamnıñ ökimet biligin qolında
şoğırlandırğan tobı. Ökimet biligi degenimiz memlekettiñ jüregi tərizdi
nərse. Tabiğat öziniñ kez kelgen tuındısına köbirek ıqpaldılıq darıtu
üşin oğan bir şoğır tirşilik quatın beredi. Sol tuındılardıñ biri sayasi
organizm.
Özimniñ oyımdı mısaldar arqılı tüsindireyin. Aytalıq, Frantsiyäda
jüz pər bar deyik; solar jüz qaralı qaqtığısqa sebep boladı. Sol
pərlerdi joyıp jiberiñizşi, barlıq baylar tüp-tügel artıqşılıq
jağdayda boladı; burınğı artıqşılığı bar jüz qaralı adamnıñ ornıña
dəl solarday jüz mıñ adam payda boladı; söytip, siz qoğamdıq teñsizdiktiñ
jarasın asqındıra tüsesiz. Rasında da, halıqtıñ tüsiniginde jumıs
istemey-aq ömir süru quqığınıñ özi de artıqşılıq. Onıñ oyınşa, eş
nərse öndirmey tutınuşı jırtqış. Ol eñbek etken adamdı közben körui
kerek, aqıl-oy eñbeginiñ jemisi onıñ özin bayıtatın bolsa, bul oğan
eşqanday mən bermeydi. Sonımen, siz qaqtığıs sebepterin köbeyte
otırıp, küresti azğantay toppen şekteudiñ ornıña onı qoğamnıñ barlıq
jikterine taratpaq bolasız. Şabuıl men qarsılıq jappaylıq sipat alğan
kezde apat bolmay qoymaydı. Baylardıñ sanı qaşanda kedeylerden az
boladı; demek, küres qara küşke aynalsa, jeñis kedeyler jağında bolmaq.
Tarih meniñ pikirimdi qostaydı. Rim respublikası senatorlarğa
artıqşılıq bergennen keyin bükil dünie jüzi oğan tabınıp edi. Senat
ökimet biligin beynelegen. Al biraq salt attılar men kelimsekter memleket
basqaru isine aralasqannan keyin, yağni patritsiyler qatarı köbeygen kezde
Respublika öldi. Sulladan, tipti Tsezardan da keyin Tiberiy onı Rim
imperiyäsına aynaldırdı, ökimet biligi bir adamnıñ qolına şoğırlanğan
jüye osınau ulı derjavanıñ ömirin birneşe ğasırğa uzarttı.
Jabayılardıñ basıp kirui tusında məñgilik qala quladı da, odan keyin
Rimde imperator bolğan joq.
Bizdiñ jerimiz jaulap alınğannan keyin, frankiler onı özara bölisip
aldı da, öz ielikterine eşkim tiise almaytın tərtipti saqtap qalu üşin,
feodaldıq artıqşılıq degendi oylap taptı. Jüzdegen, tipti mıñdağan
kösemder elge ie bolıp aldı da, jaulap alğan quqıqtarın qorğau üşin
özderiniñ nusqau erejelerin jasadı. Olardıñ artıqşılıqtarı şekteuli
bolğan kezde feodalizm şıdap tura aldı. Al "asıl tuqımdığa" jatatın
bes jüz adamnıñ dvoryan degen sözdiñ tura mağınası osı sanı elu mıñğa
jetken kezde memlekettik töñkeris boldı. Dvoryandardıñ ökimeti tım
şaşırandı edi. Sondıqtan olarda küş te, quat ta bolmaytın, onıñ üstine
dvoryandar özderi oylamağan aqşa men oy-pikirdiñ buğaudan bosauı aldında
mülde qorğansız bolıp şıqtı.
Sonımen, eger monarhiyälıq qurılıstı jeñip masayrağan burjuaziyä
halıqtıñ köz aldında artıqşılıqqa ie bolğandardıñ sanıñ köbeytu
maqsatın közdese, onda munday özgeristiñ nətijesi mınaday bolıp
şığadı: endi burjuaziyänı jeñip, halıq masayraytın boladı. Eger onday
töñkeris bola qalsa, oğan türtki bolatın sebep qoğamnıñ barlıq jikteri
arasına saylau quqığınıñ şeksiz taraluı bolar edi. Dauıs bergen adam
daukes keledi, al daulı ökimet degen bolmaydı. Endeşe ökimetsiz qoğam
boladı degenge senesiz be? Joq. Olay bolsa, ökimet degen küş. Al küş
eşqanday dausız şeşimderge süyenuge tiis. Osınıñ barlığı meni
mınaday oyğa alıp keldi. Saylamalı ustanım qazirgi ükimetter üşin eñ
apattı ustanımdardıñ biri. Meniñ oyımşa, talanğandar men kedeyler
tabına berilgendigimdi men dəleldedim, sondıqtan olar meni qastıq
oyladı dep ayıptay almas; biraq solay bola tura, men osı taptıñ eñbek
jolına tañ-tamaşa qalıp, onıñ tözimdiligi men könbistigi aldında
basımdı ie otırıp, qalay bolğanda da bılay dep kesip aytamın: el
basqaru isine qatınasuğa ol qabiletsiz. Meniñ uğımımda proletariyler
halıqtıñ kəmeletke jetpegen perzentteri, sondıqtan olar qamqorşınıñ
qarauında qala beruleri kerek. Sonımen, meniñ oyımşa, mırzalar,
saylamalılıq ustanımı degen sözdiñ keltiretin ziyänı bir kezdegi arojdan men bostandıq degen sözderdiñ keltirgen ziyänınan kem bolmaydı,
al soñğı eki sözdi halıq teris tüsindi, teris uğındı: onı köteriliske
bastaytın dabıl, qiratıp-joyuğa şaqırğan uran dep qabıldadı.
Sonımen, sayıp kelgende, meniñşe, halıqqa qamqorşılıq jasau ədil
jəne qoğamdı ustap turu üşin qajetti bolıp körinedi.
– Munday jüye bizdiñ qazirgi zamandağı barlıq közqarastarımızğa
qayşı keledi, sondıqtan biz sizden tüsinik surauğa qaqılımız dep
oylaymın, - dedi Jenesta doktordıñ sözin bölip.
– Marhabat, kapitan.
– Mına qojayınımız ne dep otır! - dedi Jakota as üyge kelip
burqılday söylep. Jaqsı boptı qarğamız, halıqtı qısıp ustau kerek
dey me, olar munıñ aytqanınan şıqpauşı edi ğoy.
– İə, men munday sözdi Benasi mırzadan kütken joq edim, - dep Nikol
da qostay jöneldi.
– Men nadan tobırdı auızdıqtaytın qatañ zañdardı talap etkende bir
ğana maqsattı közdeymin, dep sözin jalğastırdı doktor az ünsizdikten
keyin, qoğamdıq jüyeniñ barlıq buındarı ikemdi de ebdeyli bolsın,
joğarğı taptardıñ dərejesine deyin köteriluge erik-jigeri men qabileti
bar adamdardıñ ötuine mümkindik bolsın deymin. Qanday ökimet bolsa da
özin saqtaudıñ qamın oylaydı. Burınğılar siyäqtı, qazirgi bilikşiler de
ömir süru üşin küşti adamdardı barlıq jerden izdestirip jürip, öz
ortalarına tartıp otıruğa tiis; sonda olar, bir jağınan, özderine
qorğauşı tabadı; ekinşi jağınan, halıqtı köteriliske şaqıratın
qayrattı adamdardan ayıradı. Eger memleket qoğamdıq ataqqumarlıqtıñ
aldınan biri auır, biri jenil osı eki joldı qatar aşatın bolsa, auır jol
əlsiz adamdar üşin, al jenil jol erik-jigeri mıqtı adamdar üşin, — onda
sol memleket revolyutsiyänıñ aldın alıp otıradı; al revolyutsiyä degender
özderine layıq dərejege deyin joğarığa qaray köteriluge qabileti bar
üzdik tulğalardıñ aldınan qoyılatın tosqauıldardıñ saldarı.
Bizdiñ elimiz bastan keşirgen qırıq jılğı silkinis üzdik tulğalardı
tuğızatın əleumettik qurılıs ekenin aqıl-oyı durıs adamdarğa dəleldep
körsetse kerek edi. Onday tulğalardıñ eşbir dausız üş türli
artıqşılığı boladı. Bular aqıl-oy salasındağı artıqşılıq, sayasat
salasındağı artıqşılıq jəne mal-mülik jağınan artıqşılıq. Al osı
artıqşılıqtar adamnıñ talantına, biligine jöne baylığına, nemese,
basqaşa aytqanda, ərbir istiñ negizine, quralına jəne nətijesine səykes
kelmey me. Aytalıq, bizdiñ aldımızda, bılayşa aytqanda, tıñ jer jatır,
onda qoğamdıq jikterdiñ tolıq teñdigi bar, balalardıñ tuuı bir qalıptı,
ərbir otbasına bölip berilgen telimdik jer de birdey; al biraq uaqıt öte
kele, siz tağı da baq-dəulettiñ qazirgi teñsizdigin köresiz. Osınau ap-ayqın
aqiqattan tuatın qorıtındı: baylıqtağı, aqıl-oy men biliktegi
artıqşılıq fakti; onımen sanasuğa tura keledi; biraq halıq munı
ərdayım qiyänat dep sanaydı, öytkeni ol eñ ədil jolmen qol jetkizilgen
quqıqtardı artıqşılıq dep oylaydı. Osıdan ayqın bolatını –
qoğamdıq şart16 degenimiz ərqaşanda dəulettilerdiñ dəuletsizderge qarsı
odağı bolıp tabıladı. Demek, zañdar kimge paydalı bolsa, kim-kimge özinözi qorğau tüysigi qajet bolsa, kimde-kim qauipti köre biluge tiisti bolsa, ol
zañdardı naq solar şığaratın boladı. Halıqtıñ tınıştığı halıqtıñ
özinen göri solarğa keregirek. Halıq dayın turğan baqıttı alğısı keledi.
Egerde sizder bükil qoğamdı tutas küyinde osınday közqaras turğısınan
alıp qaraytın bolsañızdar, onda tezirek menimen birge mınanı
moyındaytın bolıñızdar: saylau quqığın tek qana qolında baylığı,
biligi nemese basında aqılı bar adamdar paydalanuğa tiis, sonday-aq
deputattardıñ qızmet ayası meylinşe şekteuli boluğa tiis.
Zañ şığaruşı adam, mırzalar, öz zamanınan joğarı turğanı jön. Ol
jiberilgen qatelerdiñ jalpı bağıtın durıs añğaradı, halıqtıñ oyı
qalay qaray oyısıp bara jatqanın anıqtaydı; demek, ol qazirgiden göri
bolaşaq üşin, zamanı ötip bara jatqan urpaqtan göri öskeleñ urpaq üşin
eñbek etedi. Sonımen, sizder qara halıqtı zañ şığaruğa şaqırasızdar,
biraq ol öz deñgeyinen joğarı köterile ala ma? Joq. Deputattardıñ
jinalısı tobırdıñ pikirin neğurlım dəl beynelese, ol memleketti
solğurlım naşar basqaratın boladı, onıñ közqarastarında asqaqtıq
neğurlım tömen bolsa, onıñ şığarğan zañdarı solğurlım kömeski,
solğurlım turaqsız boladı; öytkeni tobırdıñ atı tobır, sol tobır
küyinde qala beredi.
Zañ belgilengen erejelerge bağınudı talap etedi, al ereje ataulınıñ
bəri ornıqqan ədet-ğurıptar men jeke müddelerge qayşı keledi; endeşe
tobır zañdardı özine qarsı bağıttay ma? Joq. Zañdar köbinese ədetğurıptarğa kese-köldeneñ kelip otıruğa tiis. Zañdardı ədet-ğurıptardıñ
jalpı dərejesine ıñğaylau degen söz munıñ atı: İspaniyäda dinge qısım
jasau men sauıqqoylıq üşin, Angliyäda saudagerlik ruh üşin, İtaliyäda
qoğamnıñ ruhın bildiru üşin tağayındalıp, biraq bükil qoğamnıñ özin
bildire almaytın önerge degen qumarlıq üşin, Germaniyäda – dvoryandar
əuleti üşin, Frantsiyäda añğal oy üşin, ideyälardı sənge aynaldırğıştıq
üşin, bizdiñ tübimizge jetip kele jatqan sayasi partiyälarğa əuestik üşin
köterme sıylıqtar tağayındaumen bir bos bolıp şıqpay ma?!
Bizdiñ Frantsiyäda qırıq jıldan astam uaqıt işinde, yağni saylau
kollegiyäları zañdarğa qol sala bastağalı qanday oqiğalar boldı? Bizde
qırıq mıñ zañ bar. Sol qırıq mıñ zañı bar halıq zañsız otır. Ortaşa
qabiletti aqılı bar bes jüz adam osınşalıqtı mañızı bar mindetter
deñgeyine köterile ala ma? Joq. Tutas bir ğasırdıñ boyında kemel
aqıldı jüz adam tabılmaydı. Ər türli jerlerden kelip bas qosqan bes
jüz qaralı adamdar zañnıñ mənin eş uaqıtta birdey tüsine almaydı, al
zañ birıñğay, birtutas boluğa tiis. Əri qaray. Zañ şığaruşı jinalıs
erteli-keşti bir ğana adamnıñ biligine bağınıştı boladı, söytip,
korolder əuletiniñ ornıña sizderde birin-biri almastırıp otıratın jöne
özderi qımbatqa tüsetin premer-ministrler əuleti boladı. Neşe türli
ırıñ-kezekten keyin Mirabolar, Dantondar, Robesperler nemese
Napoleon: tolıp jatqan konsul sımaqtar nemese Napoleon şığadı.
Rasında da, belgili bir salmaqtı köteru üşin belgili bir quş boluı
kerek; bul küş azdıköpti mölşerdegi tetikterge bölinui mümkin; biraq jinaqtap kelgende,
küş janağı köteriletin salmaqqa mölşerles boluğa tiis: Bul jerdegi
salmaq dep otırğanımız qarañğı, japa şekken qarapayım halıq, qay
qoğamnıñ da betki qabatı. Ökimet biligi öziniñ tabiğatı jağınan
zorlıqşıl oğan ülken uyımşıldıq kerek, öytkeni onıñ qarsılıq
körsetu küşi halıqtıq qozğalıstıñ tegeurinine teñ boluğa tiis. Basqaru
artıqşılığı azğana toppen şekteluge tiis degendegi sizderdiñ
aldarıñızda men damıtqan ustanımnıñ qoldanu kezindegi türi osı.
Ökimet biligine darındı adamdardı jiberiñizderşi, olar osı tabiği
zañğa özderi de bağınadı, sonsoñ oğan eldi de bağındıradı; al eger sizder
qarabayır adamdardı jinap alatın bolsañızdar, erte me, keş pe, bir
darındı adam keledi de, olardı jeñip şığadı: sol kezde aqılı köbirek
deputat memleket qamın oylauğa kirisedi; al qarabayır küşpen auız
jalasadı. Nətijesinde, zañ şığaruşı jinalıs lañkestik kezindegi
Konvent siyäqtı ideyäğa, nemese Napoleon tusındağı Zañ şığaruşı korpus
siyäqtı küşke, aqır ayağında, bizdiñ zamanımızdağı siyäqtı belgili bir
basqaru jüyesine nemese aqşağa ornın beredi. Keybir aqılgöyler arman
etip jürgen Respublikalıq jinalıs mümkin emes; oğan umtıluşılar jay
añğaldar nemese bolaşaq tirandar. Halıqtı is-əreketke köndiru qajet
bolıp turğanda, oğan tönip kele jatqan qauip jayında köpirme sözben
aynalısatın jinalıs qalayşa sizderge josıqsızdıq bolıp körinbeydi?
Halıqta tek qana alım-salıqtardı bekitu men nemese keri qaytarumen
şuğıldanatın deputattar bolsın, en durısı da, talay ğasırlardan beri
eñ qatal jauızdıq tusında da, eñ jumsaq taqsırdıñ tusında da bolğanı
osı emes pe? Qazınağa qaşanda aqşa kerek; alayda alım-salıqtıñ tabiği
şegi boladı, odan asıp ketse halıq töleuden bas tartıp, köteriliske
şığadı nemese oğan könedi de öledi.
Saylanğan korporatsiyä öziniñ ökildigine jatatın qajetter, ideyälar
sekildi özgergiş bolıp, ədiletsiz zañdarğa bağınğısı kelmese bul jaqsı.
Biraq imperiyänıñ barlıq tükpirlerinen kelgen bes jüz adam jaqsı zañ
jasay qoyadı dep topşılau öte döreki qaljın, sondıqtan erteli-keşti
halıqtar onıñ sazayın tartatın boladı. Sol kezde olar tirandarın
özgertedi, bar bolğanı osı. Bilik, zañ bir adamnıñ qolında boluı kerek,
ol özinin is-qimıldarın jağdaydıñ ırqımen ünemi jalpı jurttıñ
maquldauına usınıp otıruğa məjbür. Alayda bir adamnıñ, nemese
birneşe adamnıñ, nemese bükil halıq buqarasınıñ biligin tek dini
mekemeler ğana auızdıqtay aladı. Din joğarğı biliktiñ jolsızdıqtarına
qarsı tura alatın birden-bir, şın mənindegi küş. Eger halıqtıñ dini
sezimi ölgen bolsa, onda ol öz ujdanımen bülikşige, al taqsır qajettikten
tiranğa aynaladı. Palatalar, taqsırlar men bodandardıñ eki arasındağı
osınau dənekerler, əlde qanday bir bitimşil orın bolıp qaladı. Demek,
zañ şığaruşı jinalıstar büliktiñ nemese ozbırlıqtıñ odaqtası bolıp
tabıladı. Solay bola tursa da, men iş burıp otırğan dara bilik jaqsı,
biraq sözsiz jaqsı emes, öytkeni sayıp kelgende sayasat ədet-ğurıptar men
dini senimderge təueldi bol may qoymaydı.
Eger halıq jünjise, eger aqılgöysu men qayşılıq ruhı onı
tübirimen büldirgen bolsa, onda, bostandıqtıñ jalğan elesterine
qaramastan, ol halıqtıñ despotizmge qaray bara jatqanı; şın
mənisindegi dana halıqtar qaşanda bostandıqqa despotizmniñ sırtqı
türlerin saqtay otırıp jetedi. Osınıñ barlığınan tuatın qorıtındı:
saylau quqıqtarın şuğıl şekteu qajet, küşti ökimet biligi qajet, baydı
kedeyge dos etetin, kedeydi tügeldey bağınışqa köndiretin quattı dini
sezim qajet. Bir sözben aytqanda, şın mənisindegi şuğıl is deputattar
jinalısınıñ quqıqtarın bılayşa etip şekteu kerek: olar tek alımsalıq jönindegi məselelerdi ğana şeşetin bolsın, zañdardı jasauşı
bolmay, tek bekitetin bolsın.
Köptegen adamdar basqaşa oylaydı, men onı bilemin. Burınğışa,
jaqsını jan salıp izdeytinder əli de kezdesedi, olar qaytkende de
qoğamdı aqılğa qonımdıraq etip qurğıları keledi.
Jañalıq engizemiz deuşiler şıdamdıraq bolsın. Men Hristian dinin
ornıqtıruğa qanşama uaqıt ketkenin oylaymın; al munıñ özi beybit
jolmen jüzege asırılatın ruhani töñkeris bolatın. Osını eseptep
kelip, endi jer betindegi igilikterge baylanıstı töñkeristen tuındaytın
qiındıqtar jayında oyğa qalğanda, meniñ tula boyım titirkenip ketedi;
sondıqtan tirşiliktiñ qazirgi tərtibin men batıl qoldaymın. Ərkim özinşe
oylay bersin, dep jariyä etip edi ğoy hristian dini; ərkim öziniñ egindik
jerin baptasın, dep jariyälap otır qazirgi zamannıñ zañı. Ərkim özinşe
oylasın bul ruhani quqıqtarğa berilgen bata; ərkimniñ özindik eginjayları bolsın bul adamnıñ talap-tilegi men eñbekqorlığına berilgen
bata.
Bizdiñ qoğam osılay qurılğan. Özin-özi qorğau sezimin tabiğat adam
ömiriniñ negizi etti, al bükil qoğamnıñ ömiri jeke bastıñ paydasına
qurılğan. Şın mənisindegi sayasi tuğırlar, meniñ oyımşa, osılar. Din
özimşildik sezimniñ osı ekeuin de bolaşaq ömirge sendiru arqılı basıp
tastap, qoğamdıq özara qatınastardıñ qatqıl tüyinderin jumsartıp
otıradı. Quday Tağala əlde bir belgisiz zañdarmen əlemniñ mehanizmindegi
kikiljiñderdi bəseñdetip otıratını siyäqtı, ol bizge adamnıñ özin-özi
umıtuın imandılıq dep sanaytın dini sezimderdi darıtu arqılı adam
müddeleriniñ qaqtığısınan tuındaytın qayğı-qasiretterdi jumsartıp
otıradı. Hristian dini kedeylerge baylardıñ boluına tözimdilik bildirudi
üyretedi de, al baylarğa kedeylerdiñ auır turmısına jeñildik tudırudı
üyretedi; meniñ oyımşa, eki sözben aytqanda, Quday men adamnıñ barlıq
zañdarınıñ məni osı bolıp şığadı.
– Men memleket qayratkeri emespin, - dep söz qıstırğan notarius, sondıqtan mərtebeli ağzam mağan əlde bir sauda qoğamındağı borışqarızdıñ esep-qisabın jöndep otıruğa ökildik alğan adam beynesinde
elesteydi, al onday qoğam ılği da joyılıp ketu jağdayında
otıratındıqtan, ol öziniñ muragerine öz qolımen alğan aqşalay qarjını
qaldıruğa tiis dep oylaymın.
– Men de memleket qayratkeri emespin, - dep Benasi jedel sözimen
notariustı bölip ketti. Qauımnıñ, kantonnıñ nemese okrugtiñ turmısın
jaqsartu üşin adamğa tüzu aqıl ğana kerek, al departamentti basqaratın
adamğa endi talant kerek boladı; alayda əkimşilik qızmettiñ osınau tört
salasınıñ kölemi şekteuli, olardı qamtu üşin onşama ken közqaras qajet
emes; olardıñ müddeleri bükil quattı memlekettik organizmniñ ömirimen
belgili bir ayqın bağıttarda ğana baylanıstı boladı. Joğarğı salalarda
barlıq istiñ örisi keñi tüsedi de, memlekettik qayratker özine tiisti isti
tügel şolıp, bilip otıruğa tiisti. Departamentte, okrugte, kantonda
nemese qauımda istegen isiñniñ jemisin on jıl ilgeriden köre alatın
bolsañ, onda, ərine, köp nərse tındıruğa boladı; al endi əñgime tutas
halıq jayında bolğanda, onıñ tağdırın jüz jıldıq esepke mölşerlep
joramaldauğa tura keledi.
Kolberler men Sollilerdiñ barlığınıñ danışpandığı, eger ol
Napoleondar men Kromvelderdi tuğızatın erik-jigerge süyenbese, tükke
turmaydı. Ülken memlekettik qayratker degen, mırzalar, ol ğasırdıñ
ərbir jılında beynelengen ülken oy degen söz, sol jıldardıñ
ərqaysısınıñ güldenui men jetiskendigin solar əzirleydi. Beriktik oğan
bərinen de burın qajet bolatın qasiet. Ol adamnıñ barlıq isteriniñ
işinde beriktik küştiñ eñ joğarı dərejede körinetin türi. Keybir
uaqıttardan bermen qaray keñ qulaştı ulttıq ideyälarmen emes, jay bir
bolmaşı üyrenşikti oylarmen ğana körinetin adamdar tım köbeyip ketti;
sondıqtan da biz şın mənindegi memlekettik qayratkerden adamnıñ eñ
joğarğı murattarınıñ beynesin körgimiz keledi. Ər uaqıtta barlığın
küni burın köre bilip, oqiğalardıñ aldın alıp otıru, biliktiñ buına
pisip mastanudan joğarı turu, öziñniñ küşiñe sene bermey, payda
keltiretiniñdi bilgendikten ğana bilik basında qalu, öziñniñ jeke basıñnıñ
quştarlıqtarı men tipti jay ğana ataqqumarlığıñnan bas tartu, söytip
öziñniñ qabiletiñdi ərdayım boyda saqtau, ərdayım aldağını köre bilu,
qimıl-əreketke əzir bolu; ədil de tabandı bolu, jalpığa birdey tərtipti
saqtau, jürektiñ əmirimen jürmey, tek qana aqılğa boysunu, eşqaşan
küdikşil de, sengiş te, kümənşil de, köñilşek te, kinəmşil de bolmau;
aqırayağında, halıqtıñ sezimimen bite qaynau jəne onı ərdayım öziñniñ
ırqıñda ustau, oğan qanattı oyıñmen, qırağı köziñmen, qoñıraulı qoyu
dauısıñmen ıqpal etip otıru, usaq-tüyekke aldanbay, ərbir bastamanıñ
nətijesin köre bilu, osınıñ barlığı jay ğana adam degen uğımnan asıpartılıp jatqan joq pa?! Son-dıqtan da halıqtar özderiniñ ulı da izgi
əkelerin məñgi qurmet tutuğa tiis.
Bölmede səl ğana ünsizdik payda boldı, qonaqtar bir-birine qarastı.
Mırzalar, armiyä turalı sizder eşteñe aytpadıñızdar ğoy, - dedi
Jenesta dauıstap. Meniñşe, əskeri qurılım bul kez kelgen azamattıq
qoğamğa nağız ülgi: qılış halıqtıñ qamqorşısı.
– Kapitan, - dedi aralıq sudya külip, bir qart advokat aytqan eken:
imperiyälar isti qılışpen bastap, siyäsauıtpen ayaqtağan dep; mine biz
siyäsauıtqa kelip otırmız.
– Mırzalar, biz dünieniñ tağdırın şeştik qoy, endi basqa birdeñe
aytayıq ta. Qane, ğibadathananıñ şarabınan birer staqan tartıp
jibereyik, kapitan, - dedi doktor küle söylep.
– Men ekeuinen de bas tartpaymın, - deydi Jenesta stakanıñ usınıp,
men osını sizderdiñ densaulıqtarıñız üşin, bükil adamzattıñ ataqabıroyın asırıp jürgen adamnıñ densaulığı üşin işemin.
– Jəne bizdiñ bərimiz ıstıq sezimmen jaqsı köretin adam üşin, - dep
edi kyure, meylinşe Uyañ dauıspen.
– Janve mırza, men mardamsıp ketip, künəğa batıp jürmeyin.
– Kyuro mırza aqırın söylep, bükil kantonnıñ bar dauıspen dabırata
aytıp jürgen oyın jetkizdi, - dedi Kambon janağı sözge tüzetu engizip.
– Qaneki, dostar, Janve mırzanı üyine şığarıp salayıq ta, aylı
tünde biraz seruendeyik.
– Kelistik, desti qonaqtar daurığıp, eñ aldımen kyurege qurmet
körsetudi özderiniñ borışı sanağandıqtan.
– Otırmaqqa kirip şığayıq, - dedi doktor kyuremen jöne basqa
qonaqtarmen qoştasqannan keyin, Jenestanı qoltıqtap alıp. Ol jerden,
kapitan Blyuto, Napoleon turalı əñgime estisiz. Meniñ tanıs
şarualarımnan bireu-mireu osındağı poştaşı Goglanı söylettirip
bağar, sonda bizdiñ qalanıñ süyiktisi jayında əñgimege jarisız. Meniñ
atşım Niokl sarayğa baspaldaq aparıp qoyğan bolar, biz kişkentay
əynekşe arqılı sonıñ töbesine şığıp alamız da, şöptiñ üstinen bərin
körip otıramız. Ras aytamın, barayıq: bizdiñ otırmaqtı köruge əbden
boladı. Men ılği da şöptiñ işine kömilip alıp, jatamın da, soldattıñ
əñgimesin estimin nemese bir şaruanıñ auzınan ertegi tıñdaymın. Biraq
jaqsılap tığılıp jatu kerek, olar sonday qızıq adamdar, sırttan
kelgen bir adam bolsa, özderi qısılıp-qımtırılıp, əlek boladı.
– Əu, süyikti meniñ otağasım, - deydi Jenesta, - men de talay ret jorta
uyıqtağan bolıp, jol boyında tınıstau kezinde, tünde, əskerlerimniñ
talay əñgimesin tıñdağanmın. Sondayda bir işek-silem qata külgenim bar.
Tipti dəl solay Parij teatrında da külmegen bolarmın. Bir jasamıs
unter-ofitserqu tilge salıp, mısqıldap-möteldep, soğıstan qorqatın jas
jauıngerlerge Məskeuden keyin şegingen kezdegi bir oqiğalardan əñgime
soqpasın ba?! Onıñ sözin tıñdap otırsañ, frantsuz əskerleri ayudıñ
auruına şaldığıptı, tura suattan muzdı su işipti, ölgen soldattar kürtik
qarğa kömilip jatıptı, frantsuzdar Aqtañdaq Rusti közben köripti,
attarınıñ etin şikidey müjipti, atqa mingişter sileleri qatqanşa
şapqılaptı, etten jasağan dirildekti jaqsı köretinder əbden toyıptı,
əyelderi öte salqın deydi, bərinen de qiın bolğanı qırınatın ıstıq su
joq eken deydi. Qısqası, murnı üsip ketip, "Qoñqaq murın" atanğan
kurer şal sonday soraqılardı şubırtıp kelip, özi de qarqıldap küledi
eken.
– Aqırın, - dedi Benasi, - biz keldik, aldımen men köterileyin, sonsoñ
siz şığıñız.
Bular eşkimge sezdirmey baspaldaqpen joğarı köterildi de, şöptiñ
arasına kirip, jaqsı ornalasıp jattı, tömende otırmaqqa jinalğan
şarualar bularğa anıq körinedi. Əyelder üş-tört şırağdannıñ
töñiregine uylığıp otır; bireuleri is tigip, bireuleri jip iiredi; endi
bireuleri qoldarın qusırıp, moyındarın sozıp, əñgime aytqan qart
şaruağa qadala qarap qalıptı. Erkekterdiñ birazı otır, birazı quşaqquşaq şöptiñ üstinde jatır. Ün şığarmay türegep turğan endi bir top
adam şırağdandardıñ aynalasındağı işine su toltırılğan şını
şarlardıñ səulesinde köleñkeleri qalt-qult etedi. Əlsiz şırağdandardıñ
jarığınan ülken saraydıñ işi qara köleñkelenip qana körinedi; sol ala
tünekte qaltıldağan şam səulesi adamdardıñ betinde oynap, özinşe bir
əsem körinis tudırıp tur. Bir jerde əñgimege elikken şarua əyeliniñ jazıq
mañdayı men möldir közi jarq etse, endi bir jerde tünergen şaldıñ
qatqıl öni men eski kiimderi eles berip ötedi. Osı siyäqtı əptürli küyde
otırğan adamdardıñ barlığı da əñgimeni uyıp tıñdauda. Öte qızıqtı
körinis, ol adam sanasına poeziyänıñ qanşalıqtı siqırlı küşpen əser
ete alatınıñ ayğaqtaydı. Şarua adamı əñgimesinen şım-şıtırıqsız
keremetter men şındıqqa uqsas ertegilerdi kütedi. Taza poeziyänıñ
dostarı solar emes dep kim ayta aladı?
– Üydiñ sırtı usqınsız köringenimen, - deydi əñgimeşi şarua jañadan
kelgen eki kisi joğarıda jaylasıp jatqan kezde, bizdiñ beyşara bükir
kempir arqalağan kendirin bazarğa jetkizip, odan keri qaytqanşa əbden
silesi qatqan, onıñ üstine ımırt jabılıp qalğan. Ol bir tünep şığuğa
ruqsat aldı da, qapşığındağı qatqan nanımen jüregin jalğadı. Al üydiñ
beynesi, qaraqşılarmen əmpeyles bolğanımen, olardıñ tünde ne
istemekşi bolıp uədeleskesinen habarsız edi; sondıqtan ol bükir kempirdi
joğarığa ornalastırğan, biraq şamdı söndirgen joq. Bükir əyel qatqıl
kereuettiñ üstine jaylastı da, duğasın oqıp, kendiriniñ jayın oylay
bastağan. Qalğıp bara jatıp, ol sırttan tıqır estidi közin aşıp alsa,
qoldarında qol şamı bar eki adam kirip keledi; ekeuiniñ de qoldarında
pışaq; əyeldiñ zəresi uşıp ketti, öytkeni sol kezde mırzalar adam etinen
jasalğan samsanı jaqsı köretin; qızmetkerleri onı tipti pisirip ülgirmey
jatatın. Biraq kempirdiñ tırısqan denesinde qanday et bolsın, sonı
oyladı da, köñili ornıña tüsken. Janağı ekeui kempirdiñ qasınan ötip
ketip, ülken bölmede turğan kereuetke qaray bettedi onda işi zatqa tolı
dorbası bar, özi siqırşımın dep jüretin bir juan mırza jatqan-dı.
Jañağı ekeudiñ boyı uzınırağı qol şamın joğarı köterip, mırzanı
ayağınan tartıp qaldı, al tapaltağı, özi masañdau siyäqtı köringen,
mırzanı basınan ustay aldı da, qolın bir-aq siltep, basın kesti de aldı!
Sonsoñ ekeui dorbanı alıp, tömen qaray tüsti de ketti. Mırzanıñ denesi
bir bölek, bası bir bölek, kölkigen qannıñ betinde qalqıp jöneldi.
Al, kerek bolsa, deymin men, bükir qolğa tüsti! Ol endi qalay zıtıp
ketudi oylap jatır, biraq munı bul jerge alıp kelgen Qudaydıñ əmiri
ekenin özi bilgen joq-tı. Kempirdiñ zəresi uştı, al qorıqqan adamda es
qalmaytını belgili. Sol eki arada üydiñ bikesi jañağı baskeserlerden
bükirdiñ jayın suraması bar ma; olardıñ da zəresi uşıp, taqtay
basqışpen qaytadan joğarığa ketti; özderi sıbırlasa talasıp keledi:
– Öltiru kerek deymin onı!
– Nesine öltiremiz?
– Öltir onı!
– Joq, öltirmeymin!
Ekeui kirip keldi. Bul kempir de aqımaq emes, uyıqtağan adamday eki
közin tars jumıp alğan. Quddı bir səbi baladay uyıqtap jatır; eki qolın
keudesine qoyıp, işinen ğana dem aladı, nağız perişte. Qolında qol şamı
bar jigit jarıqtı közine tayap əkelip edi, kempirdiñ kirpigi de
qimıldamaydı bası ketip qala ma dep qorıqqanı sonday.
– Körip tursıñ ğoy kesken tomarday sileyip jatır, - deydi uzın
boylısı.
– Bul kempir degender sonday qu keledi, - deydi tapaltağı. - Öltire
salayın, durısı sol bolar. Sonsoñ, tuzdaymız da, şoşqalarğa jem
qılamız.
Kempir jatır, osı sözderdi estise de tırp etpeydi.
– Rasında da sereyip qalıptı, - deydi jañağı boyı alasa tentegi:
kempirdiñ tırp etpeytinin körip tur.
Sonımen, ne kerek, bükir aman qalğan. Aytarı joq, pəleket kempir.
Mundağı bikeşter osınday sözderdi estise, periştedey qimılsız jatuı
neğaybil bolar. Baskeserler ölikti bas salıp jamılğığa oradı da, mal
qorağa aparıp tastadı, kempir estip jatır: jan-jaqtan şoşqalar qaptap
ketti qors-qors etedi! Tük qaldırmay jeydi de qoyadı.
– Tañerteñ, - deydi əñgimeşi sol ünsizdikten keyin, bizdiñ kempir ketpek
boldı, tünegeni üşin eki su berdi. Dım bilmegendey, tüyinşegin qolına
alıp turıp, derevnyadağı jañalıqtardı surastırdı, sonsoñ jaylap qana
sırt qaşıqtı da, al kelip qaşsın. Biraq qaydan qaşadı?! Qorıqqanınan
eki ayağın basa almay qaldı, sonıñ özi jaqsı boldı oğan. Sebebi mınaday.
Şirek ledey jerge mitıqtap zorğa jetip edi, qarasa qaydan payda
bolğanı belgisiz, keşegi qaraqşılardıñ bireui: munıñ soñınan erip
kelipti, qulığı, kempir eşteñeni bayqamadı ma eken dep, köz jetkizgisi
kelgeni. Kempir de sonı sezip qalıp, tastıñ üstine otıra ketti.
– Sizge ne boldı, apay? - deydi qaraqşı, keşegi ekeudiñ kişisi, eñ
zulımı, munı bağıp kelgen osınıñ özi.
– Ey, qarağım-ay, - deydi kempir oğan, - mına tüyinşegim tım auır edi,
şarşağanım sonday, bir Qudayğa qarağan adam köterispese (kördiñder me,
qanday qu kempir?), men laşığıma jete alatın emespin.
Osı arada qaraqşı onı aparıp saluğa tilek bildirdi. Kempir oğan
kelisti. Qaraqşı onı qolınan jetektep alıp bara jatıp, sınamaq
boladı, boyında qorqınış bar ma eken dep. Qayda sağan, ayılın da
jimaydı, tük bilmegendey jürip baradı. Ekeui auıl şaruaşılığın söz
qılğan boldı, kendirdi qalay öcipy jayında birdeneler ayttı, əyteuir
qalanıñ şetine deyin şüyirkelesken siyäqtı; bükir kempir sonda turatın,
sol jerde qaraqşı onımen qoş aytıstı sottıñ adamdarımen kezigip
qalamın ba dep qorıqtı bilem.
Kempir üyine tüske tarmasa oralğan, endi küyeuin kütti, al oyında
keşegi bazarğa barğanı, tünde ne körgeni. Otağasısı keşke taman keldi.
Qarını aşıp qalğan eken, bul soğan tamaq isteuge kirisedi. Tabağa may
jağadı, al özi əyelge bitken minezimen jaq jappay söylep jür: kendirdi
qalay satqanıñ aytadı, biraq tündegi şoşqalar turalı, öltirilgen mırza
turalı, onıñ mülkin tonap alıp, özin şoşqalarğa jem qılğanı turalı
lom demeydi. Sonsoñ tabanı otqa qoyıp, tazartpaq boladı. Bir kezde ottan
alıp, sürteyin dese işi tolğan qan deydi!
– Sen mınağan ne salıp ediñ? - dep suraydı ol küyeuinen.
– Tük te salğanım joq.
Kempir közime birdeñe elestep ketti me dep oylaydı əyelderdiñ keyde
söytetini boladı ğoy, söytedi de, tabanı qaytadan otqa qoyadı.
Bir kezde bir nərse dürs etedi. Qubırdan domalap tüsken bas!
– Masqara! Mınau keşegi öltirilgen kisiniñ bası ğoy., Özi mağan
baqırayıp qaraydı! Ne qıl deydi mağan?!
– Onan kegiñdi al, - degen bir dauıs estiledi.
– Öy, esuas! - deydi kempirge kendir satuşı şalı. - Tağı aljiın dediñ
be? - Sonı aytadı da, bastı ustay aladı. Sol kezde bas munıñ sausağın
tistep aladı. Iza bolğan otağası bastı dalağa laqtırıp jiberip,
kempirine ursıp söyleydi:
– Jumırtqañdı quır, joqtı ayta bermey, bas degenniñ mısıq emes
pe?!
– Mısıq deydi? Qalay mısıq boladı dop-domalaq nərse?
Söytedi de, kempir tabanı tağı da otqa qoyadı. Tağı bir nərse dürs
etedi. Endi ayaq tüsedi. Bəri qayta bastaladı. Küyeui bul jolı da
tañdanbaydı, ayaqtı köterip aladı da, esikten laqtırıp tastaydı. Endi
ekinşi ayaq qulap tüsedi, odan keyin eki qolı, sonsoñ keudesi qısqası,
keşegi öltirilgen jolauşı bölek-salaq bolıp tügel tüsedi. Mə-sağan
quırğan jumırtqa! Al otağasınıñ qarını aşıp baradı.
– Ant eteyin jaratqannıñ atımen, - deydi ol, – jumırtqañ quırılıp
bolsın, sonsoñ körermiz bul kisini jaylastırudı.
– Endi öz köziñmen kördiñ ğoy onıñ adam ekenin? - deydi bükir kempir.
Endeşe nege ayttıñ jaña bas emes dep? Bosqa talasasıñ.
Kempir jumırtqaların şağıp, quırıp əkeledi de, şalınıñ dəl
tumsığınıñ astına
qoyadı. Endi ursuğa da şaması joq, əlgi körinisten keyin jüregi aynıp
ketedi. Küyeui
tamağın jep otır. Bükir qorıqqanınan toyıp otırmın dep qutılmaq.
Böten bir adam esik qağadı. Tıq-tıq!
– Bul kim?
– Keşegi öltirilgen adam.
– Kiriñiz, - deydi otağası.
Jolauşı üyge kirip, uzın orındıqqa otıradı da, söz bastaydı:
– Qudaydı umıtpañdar, quday degen qur qalmaydı, onıñ şapağatın
nəsip qıladı. Bəybişe, meni öltirip jatqanda köziñmen kördiñ ğoy, nege
ündemeysiñ? Şoşqalar meni jep qoydı. Al şoşqa jumaqqa bara almaydı,
sondıqtan men hristian basımmen, bir qorqaq əyeldiñ kesirinen tamuqqa
baratın boldım. Osınday sumdıqtı kim körgen? Meni qutqaru kerek.
Tağı sonday sözder aytıladı. Bükir kempirde zəre qalmaydı, tabasın
tazalap bolğanan keyin, üstine jeksenbilik kiimderin kiip, körgen-bilgen
sumdıqtarın aytpaq üşin sotqa jöneledi; söytip barlıq oqiğa
əşkerelenedi de, qaraqşılar bazar alañında aynalma doñğalaqqa
tartılıp jazalanadı.
Osınday igilikti isten keyin bükir kempir men onıñ otağasısınan asqan
kendir ösiruşi bolmaydı. Ol az bolğanday, olardıñ köpten beri zarığıp
kütken uldarı tuadı, ol ösip er jetken soñ koroldiñ baronı boladı.
Minekey öjet minezdi bükir kempirdiñ bastan keşken kepteri jayındağı
əñgime osınday jəne mundağı aytılğannıñ bəri aqiqat şındıq.
– Munday əñgimeler mağan unamaydı, - dedi bir kezde Qabırşı qız. –
Budan keyin ılği közge birdeneler elestep jüredi. Men bərinen de
Napoleon jayındağı əñgimelerdi qızığıp tıñdaymın.
– Mine osı durıs-aq, -dep qırman küzetuşisi ilip əketti. Kəne, Gogla
mırza, imperator jöninde aytıñızşı.
– Otırmaq onsız da sozılıp ketti ğoy, - dep jauap qayırdı poştaşı,
- al men jeñis turalı jürdim-bardım ayta almaymın.
– Oqa emes, ayta beriñiz! Biz ol turalı bilemiz ğoy, talay ret aytqansız,
biraq ılği da tıñday bergimiz keledi.
– İmperator turalı aytıñızşı! - dep birneşe adam bir auızdan
dauıstadı.
– Jo, bolsın-aq, - dedi Gogla. Biraq özderin körersiñder, asığıp aytqan
əñgimede mən bolmaydı. Odan göri men senderge naqtı bir şayqas turalı
aytıp bereyin. Qalasañdar, Şan-Ober tübindegi ayqastı aytayın, oqdəriniñ bəri bitip, bizdiñ nayzamen şıqqan kezimiz ğoy.
– Joq! İmperator turalı ayt! İmperator turalı!
Ardager bir quşaq şöptiñ üstinen türegeldi de, jinalğan jurttı
muñdı közimen bir şolıp ötti, sol közdiñ janarında qart soldattıñ
basınan
keşken
qiındıqtarınıñ,
azap-beynetteriniñ,
qayğıqasiretteriniñ izi jatır edi. Ol eki iığın bir qomdap tastağanda, bir
kezderi kiim-keşegin, ayaq kiimin, dorba tübinde jüretin bar baylığın sol
jorıq qapşığına tığındap alıp, arqasına qaray ırğıtıp jiberetin
ədeti de közge elestegendey edi; sonsoñ ol denesiniñ barlıq salmağın sol
jağına qaray audarıp, oñ ayağın səl ilgeri jıljıttı da, jurt tilegin
qabıl alıp, əñgimesin bastauğa əzirlendi. Mañdayına tüsken bir şüyke aq
şaşın keyin silkip tastap, basın aspanğa qaray şalqaytıp aldı:
Beyne bir özi bayan etkeli turğan hikayanıñ biik deñgeyine köterilip
alğısı kelgendey.
– Bilesiñder me, dostılar, Napoleon Korsikada tuğan bul
frantsuzdardıñ aralı, biraq onı şıjıtıp turğan kün İtaliyäniki,
ondağınıñ bəri qıp-qızıl otqa qaqtalğanday janıp turadı, al
turğındarı, meyli əkesi, meyli balası bolsın, tükke turmaytın bolmaşı
üşin, birin-biri öltirip jatadı: salttarı sonday. Aldımen aytayın, quy
seniñder, quy senbeñder, onıñ öz şeşesi, sol kezdiñ en sulu əyeli, əri jiti
aqıldı adam, alğaşında onı, bala kezinde de, odan keyingi ömirinde de ər
türli qauip-qaterden aman jürsin dep, quday jolına tüsirmek bolıptı;
onıñ da sebebi bolsa kerek; bosanar aldında tüs köredi sonda bükil əlem
otqa oranıp tur eken deydi. Qanday köregendik tüs! Demek, şeşe bayğus
qudayğa jalbarınıp, nəresteniñ atınan ant beredi: Napoleon sol kezde
ayaq astı bolıp qalğan quday qudiretiniñ qasietti imanıñ qalpına
keltiredi degen kepildikti moynıña aladı.
Al endi qulaq qoyıp tıñdañdar da, aytıñdarşı, osı teginnen tegin
bolğan is pe edi?!
Şındıqtıñ şındığı emes pe, bir qupiyä kelisim bolmasa, adam degen
qalın jaudıñ qatarın jarıp ötip, qarday borağan oq pen doptıñ
arasınan atpen ağızıp aman-sau kete alar ma edi; al bizdi jau sonda
şıbın ğurlı körmey qırıp jatqanda, onıñ bası apaman. Men Eylau
tübinde öz közimmen kördim. Dəl qazirgidey köz aldımda, ol bir qırqağa
örmelep şıqtı da, qolına dürbisin alıp, tömendegi şayqasqa qarap
turıp:
– Istiñ barısı jaqsı! - dedi.
Bastarına şaşaq tağıp alıp, sonıñ aynalasında qaptap jüretin
alayaqtar qayda barsa da sonınan qalmay, bizdiñ estuimizşe, tipti tamağın
da durıs işkizbeydi deuşi edi, sonday qulardıñ biri, tipti erkinsip ketkeni
ğoy, imperator turğan jerinen qozğalıp kete bergende-aq sonıñ ornıña
barıp tura qalmay ma. Qas qaqqanşa, basındağı şaşağı jalp ete tüsti.
Quddı ustaramen keskendey! Özderin bile beriñder, Napoleon qupiyä sırın
eşkimge aytpauğa sert bergen ğoy. Sol sebepten de, onıñ qasına ergen
adamdar, tipti eñ jaqın dostarı da, kesken terektey sulap tüsip jatadı
eken: Dyurok, Beser, Lann degender jay adamdar emes, bolattan soqqan
arıstar edi ğoy, bərin özi şındağan. Qısqası, ol qudaydıñ öz perzenti,
soldattarğa əke bolıp jaralğandığına bir anıq dəlel onıñ leytenant
bolıp, kapitan bolıp jürgenin eşkim eşqaşan körmegen. İə, ol birden
general boldı. Türine qarasañ, jiırmanıñ üşeuine de kelmegen siyäqtı,
al general atanğanı bayağıda, Tulondı alğan kezden bermen qaray; sonda-aq
ol özinen özgelerdiñ bəri de zeñbirekti nısanağa dəldep qoyudan mülde
beyhabar ekenin birden körsetken. Mineki sonda, demek, kişkentay ğana
juqaltañ bas qolbasşı bizdiñ İtaliyädağı armiyäğa kelip edi; al armiyäda ne
azıq-tülik, ne qaru-jaraq, ne ayaq kiim, ne üs kiim joq, nağız qayırşı
armiyä, turasın aytqanda tuttay jalañaş!
– Dostılar, - deydi ol bizge, mine biz birgemiz! Aytqanımdı
umıtpañdar, eki aptadan keyin jeñimpaz atanasıñdar, ine-jipten
şıqqanday jana kiim kiesiñder, üsteriñde şinel, ayaqtarında jap-jaña
getr, mıqtı başmaq boladı: biraq solar üşin Milanğa baruğa tura keledi,
jañağılardıñ bəri sonda.
– Al, kettik! Silkinip kep berdi deysiñ frantsuz, janınıñ turğan jerin
qarasañşı! Nemistiñ seksen mıñ sotkarına qarsı barğan biz otız mıñ
jalañaşpız al - analar şetinen qapsağay boylı, qapısız qarujaraqtanğan. Qazirgidey köz aldımda. Alayda-şe, Napoleon, ol kezde bar
bolğanı Bonapart qana, tipti men özim de bilmeymin, bizdiñ boyımızğa
qanday küş bergenin. Tünde de jürip kelemiz, künde de jürip kelemiz,
olardı Montenotte tübinde de tömpeştedik; Rivoli, Lodi, Arkole,
Millesimo mañaylarında da qoldı bir sermegennen qaldırğan joqpız,
eşbir jerde közderin aştırmadıq. Soldat jeñiske dönigip aldı. Mineki,
Napoleon nemistiñ generaldarın töbeden bir bastı ma, olar qayda
bararların, qay jerden bastarına pana tabarların bilmey qaladı; al
bizdiñ sabaz olardıñ qaqqanda qanıñ, soqqanda sölin aladı; bir jolı
mınaday da jağday boldı: olardıñ on mıñ qaralı adamı torğa tüsti, al
solardı qorşağan ne bəri mıñ jarımday ğana frantsuz, ərqaysısı jaudıñ
jüzine turadı; sol jerde tapjıltpay zeñbirekterin, azıq-tüligin,
aqşaların, qaru-jarağın sıpırıp aldı aluğa turarlıq degen nərseniñ
birin qaldırğan joq, al özderin suğa da toğıttı, tauğa da soqtı, auada da
şaqtı, qurğaqta da oqtıñ astına aldı, barlıq jerde şıqpırttı. Mine,
söytip jürgende əsker qanattana bastadı; sebebi barlıq qasietteriniñ
üstine imperator aqıldı adam edi, ol adamdardı bauray bildi, senderdi
azat etuge keldik deytin. Demek, sonsoñ sol jerdiñ toğışarları bizdi
üylerine de jiberedi, ayalaudı da biledi; əyelderi müsirkeydi, əyelder
ərdayım ədildik jağında. Qoyşı, bir sözben aytqanda, toqsan altınşı
jıldıñ vantozında, ol kezde qazirgi naurız ayı solay dep atalatın-dı,
bizdi suırlar eline Savoyyağa aparıp tıqtı; alayda jorıq ayaqtalğan, al biz
Napoleonnıñ küni burın aytqanıñday, İtaliyänıñ qojasımız.
Al kelesi naurızda, arada bir-aq jıl ötkende, eki mərte jorıqtan keyin
ol bizdi Venanıñ özine jaqındatıp apardı. Bəri qul-talqan boldı: biz üş
armiyänı qatarınan talqandadıq, avstriyälıq tört generaldı ol düniege
jönelttik, solardıñ bireui şaşı ağarğan şal edi örtengen saban
arasındağı egeuquyrıqşa Mantuyanıñ tübinde küldi kömeş boldı.
Korolder tize bügip jalbarındı! Olarğa bitim şarttarı usınıldı.
Osınıñ bəri jay adamnıñ qolınan keler me edi? Joq. Quday onı
qoldadı, basqa tük te emes. Ol injildegi bes taba nan siyäqtı köbeyip keter
edi: kündiz şayqasta qolbasşı, onıñ josparın tünde jasaydı; demek,
saqşılardıñ ılği köretinderi onıñ uyqı-külki degendi bilmey, as-su
işpey, tün balasına ərli-berli teñselip jüretini. Soldat osınday
keremetti körgennen keyin onı əke demegende qaytedi. Sonımen kettik
ilgeri! Al Parijdegi tobırlarda maza joq: mınau alayaq qaydan bəlkim,
sonda payda boldı, aspannan ala ma özi buyrıqtı? büyte berse, bükil
Frantsiyänı qolına alıp alar; onı Aziyäğa nemese Amerikağa jiberu kerek
eken, barıp tınıştalar, desedi olar. Kədimgi Aysa payğambardıñ özindey,
tağdırına jazılğan ğoy. Şını-aq solay, oğan bireu buyrıq jetkizedi
Mısırğa barıp qızmet etsin deydi. Mineki, onıñ şın qudaydıñ ulınday
bolğan jeri osı edi. Biraq is onımen bitken joq. Ol öziniñ eñ tañdaulı
sarbazdarın şaqırıp alıp, solardı jeliktire bılay dep aytadı:
– Qazir, dostılar, bizge Mısırdı jemtik qılıp berip otır. Biz onı
İtaliyädan da beter, bir-aq şaynap jutamız. Qatardağı soldattar kinəz
boladı, özderine jer ieligin aladı! Alğa!
– Alğa! Jigitter! - dep ayqaylasadı serjanttar.
Sonımen biz Tulonğa keldik, odan əri jol Mısırğa tartadı.
Ol kezde ağılşındar özderiniñ barlıq kemelerin teñizde ustaytın.
Demek, biz jağadan kete bergende, Napoleon bılay deydi:
– Olar bizdi bayqay almaydı, onıñ sebebi, sender munı bilip qoyıñdar,
senderdiñ generaldarıñnıñ aspanda öz juldızı bar; bizdi bastaytın da,
qorğaytın da sol.
Ayttı - bitti. Teñizde jüzip kelemiz, Maltanı aldıq: jenistiñ şölin
basatın apelsin ğurlı körgen joqpız; öytkeni ol sonday adam bolatın,
jumıssız qarap otıra almaydı. Mineki, Mısırğa da keldik. Solay-tın.
Mundağı buyrıq basqaşa. Bilesiñder me, mısırlıqtar ejelden beri
bilikşi taqsırdıñ ornıña alıptardı ustaydı eken, əskerlerinde san joq,
qumırsqaday qujınaydı; bul özi aruaqtar men aydaharlar17 jaylağan el
körinedi; onda qoldan salınğan zəulim piramidalar boladı eken, bizdiñ
taulardan kem emes; özderiniñ patşaların solarğa jerleydi eken şirimesin
degenderi, dəstürleri sonday. Jağağa şıqqan boyda, kişkene kapral bizge
bılay deydi:
Jigitter, özderin jaulağalı kele jatqan elderde jurt tolıp jatqan
köp qudaylarğa tabınadı, mine sol qudaylardı qurmetteu kerek; öytkeni
frantsuz jurttıñ bərine dos boluı kerek; halıqtardı jeñgenmen
qıspaqqa salğan jön bolmaydı. Mınanı mıqtap esterinde saqtandar:
alğaşında eşkim eş nərsege timesin, artınan bəri de bizdiki boladı!
Basıñdar ayaqtı!
Bəri de durıs jürip jattı. Al ondağı halıq Napoleondı añız arqılı
biledi eken, özin Kəpir Bonaberdi dep ataydı; olardı "Ot ustağan sultan"
degen mağınada bolsa kerek; özinen zəreleri qalmay qorqadı. Sol kezde
Türkiyä, Aziyä, Afrika elderi siqırşılıqpen aynalısıp, bizge qarsı
Mədi attı bir ıbılıstı jibergen; aytularına qarağanda, ol aqboz atqa
minip aspannan tüsken, atına da, özine de zeñbirektiñ dobı darımaydı,
ekeui de qur auamen qorektenedi, desedi. Keybireuler köripti-mıs, biraq ol
jöninde men eşteñe ayta almaymın. Arabtardıñ bastıqtarı men
mamlukter öz soldattarına uğındırıp qoyğan: Mədide alıptıñ küşi bar,
ol soğısqanda bizdiñ əskerlerdi jeñildirmeydi; ol Napoleondı jeñu üşin
jəne odan Süleymen payğambardıñ mörin tartıp alu üşin jiberilgen
perişte, deydi eken. Özderiniñ qaru-jaraq qoymasında sonday bir zat
boladı eken, sonı bizdiñ general urlap əketipti-mis. Kördiñder ğoy, bizdiñ
olarğa qanday soqqı bergenimizdi.
Biraq sonda olar Napoleonnıñ şartın qaydan bilip qoyğan? Tağı da
aytayın bul tegin emes.
Bul kisi jönindegi olardıñ uğımı sonday, kədimgi bir bul aruaqtarğa
buyrıq berip, özi bir jerden bir jerge qustay uşıp jüretin siyäqtı
köringen. Bul rasında da nağız jelayaq edi. Sonsoñ tağı bir aytatındarı:
bizdiñ bastıq olardıñ padişasın alıp qaşpaq bolıptı-mıs; keremet
sulu əyel eken, bul sol əyel üşin öziniñ bükil baylığın bermek jəne
sonıñ üstine kögerşinniñ jumırtqasınday bir gauhar tas sıylamaq
bolıptı-mıs; biraq padişamen aşınalas bir mamluk munday məmleden
üzildi-kesildi bas tartıptı-mıs.
Mine osınday şataq janjal şığıptı-mıs. Sondıqtan ol soğıssız
bitpeytin körinedi. Odan biz nege tartınamız, oq-dəri degen bərimizge
jetedi. Demek, söytip, biz Aleksandriyä qalası men Gizehtiñ tübinen bekinis
jasap, piramidalarğa tayanıp kelgenbiz.
Künniñ qaynap turğan ıstığında, qalıñ qumğa maltığıp jüruge tura
keldi; keybireulerdiñ miı qaynap, esterinen adasıp qalğan; közderine su
elesteydi, biraq otan şölderi qanbaydı, keyde keley-ke elesteydi, ağıltegil terleri basılmaydı. Biz mamlukti ustap aldıq ta, talqanıñ
şığardıq. Napoleon barlığın jeñdi; söytti de, Joğarğı jəne Tömengi
Mısırdı, Araviyänı, tağı talay talqandalğan patşalıqtardıñ
astanaların jaulap aldı; olardıñ ornıñda qaptağan öñkey miğulalar,
jın-şaytandar, jorğalağan kesertkeler qaldı; al jer degeniñ şetsiz de
şeksiz, qalağanınşa al da, igere bar.
Napoleon el işinde osınday istermen şuğıldanıp, bərin durıs jolğa
qoyamın dep jürgende, ağılşındar Abukir tübindegi şayqasta onıñ
flotın tügeldey örtep jibergen; ondağıları əyteuir bizge bir qastıq
jasau. Ol kezde Napoleondı şığısta da, batısta da qattı qurmettep
sıylağan, Papa onı ulım dep atağan, Muhammedtiñ nemere tuısı öziniñ
süyikti əkesindey körgen. Mine osınday jağdayda ol Angliyädan janağı
flottıñ kegin qaytaru üşin, odan Ündistandı tartıp almaq boladı.
Söytip, ol bizdi Qızıl teñiz arqılı soldattarğa jalaqı ornına gauhar
tas pen altın beretin, öziñdi səuletti sarayda turğızatın ölkege qaray
bastamaq bolğan; biraq sol eki arada Mədi bizge oba indetin jibermek,
söytip, bizdiñ jeñisterimizdiñ jolın kespek bolıptı. Demek, toqtay qal!
Nemese sol paradqa attanıp kör, eki ayağıñnıñ qayda qalğanıñ da
bilmessiñ. Soldattıñ janı keudesinde zorğa jür, Sen-Jan-d' Akrdi almaq
bolıp, er jürekteri üş ret basıp kirip edi, ala almadı. Oba jetti
tüpterine. Onımen oynauğa bolmaydı! Bəri qirap auırdı. Jalğız-aq
Napoleon aman, güldey jaynap jür; sonda bükil armiyä kördi: jurttıñ bəri
aynala qirap auırıp jatqanda onıñ ap-aman jürgenin. Qalay
oylaysıñdar, dostılar, osı tegin be?
Bizdiñ dərigerlik küymelerde jayrap jatqanımızdı mamlukter biletin,
sondıqtan jolımızdı bögemek bolıptı, biraq Napoleondı qapı qaldıra
almaysıñ. Demek, ol aytadı öziniñ özgelerden göri terisi qalıñıraq
joyparlarına:
– Al, kəneki, arşındarşı meniñ jolımdı, - deydi. Onıñ qiıp tüser
qırğiı, eñ adal dosı Jyuno bar bolğanı mıñğa tarta adam alıp şığıp,
bizdiñ jolımızğa kese köldeneñ turmaq bolğan bir patşasınıñ armiyäsın
borşalap tastadı. Demek, biz Kairdağı bas meken-jayımızğa qayıra
oraldıq. Tağı da jaña is. Napoleon joqta Frantsiyä parijdikterdiñ
talauına tüsken, soldattardıñ jalaqısın, kiim-keşegin keşeuildetken
solar: meyilderi, aştan ölsin degenderi, al əskerler bükil dünie jüzin
jaulap alsın degen de solar edi, biraq eşqanday qamqorlıq jayın
oylamadı. Aqımaqtar ispen şuğıldanudıñ ornıña kök ezu sözuarlıqpen
aynalıstı. Aqırında bizdiñ əskerler talqandaldı, Frantsiyänıñ
şekaraları buzıldı öytkeni onda kisi bolmadı ğoy. Bayqaysıñdar ma, men
kisi dep otırmın, öytkeni jurt onı solay dep aytatın, biraq ol bos söz; al
onıñ juldızı bolatın, tağı basqa artıqşılıqtarı öz aldına, al kisi
degender mına bizder edik. Ol Frantsiyäda ne bolıp jatqınan Abukir
tübindegi şayqastan keyin estidi, sonda biz üş jüz de adamdı şığın
qılmay, bir ğana diviziyämen türiktiñ jiırma bes mıñdıq küşi bar tutas
əskerin jeñip. Jartısınan köbin teñizge quıp tıqqan bolatınbız, maltı
otırıp!
Mısır aspanındağı künniñ kürkiri basıldı. Teñizdiñ ar jağındağı
istiñ jayı ketkenin körip otır, sonsoñ ol mınaday şeşimge keledi:
Frantsiyänı qutqaratın mına men, men sonı bilemin: endeşe solay
qaray tartuım kerek. Ərine, bul jaydan, onıñ ketip qalğanınan, əskerdiñ
tük habarı joq, əytpese onı küşpen bolsa da sonda qaldırıp, Şığıstıñ
imperatorı etpes pe edi.
Ol ketken soñ bizden de küy ketti, öytkeni bizdiñ quanışımız da,
jubanışımız da sol
edi. Ol, demek, qolbasşılıqtı Kleberge tapsırıp ketken eken, onıñ
da erligi eşkimnen kem emes edi, ətten ömiri qısqa boldı bir mısırlıq
atıp öltirdi; sol üşin ol nayzanıñ uşına otırğızıldı. Ol zamanda sol
ölkelerde bas kesu degen jaza bolmaydı eken; jañağıday jazamen auır
azapqa tüsken qılmıskerdi müsirkegen bir soldat oğan su quyğan qutını
bergen eken, sonı işip, meyirin bir qandırıptı da, sol boyda jan
tapsırıptı.
Biraq bizde onday usaq-ulañmen aynalısatınday uaqıt joq. Napoleon
"Fortuna" deytin bir kişkentay kememen attanıp ketedi de, Angliyänıñ
jaraqtı kemeleri, fregattarı, tağı sonday jelkendi teñiz quraldarı
qorşap alğanıña qaramastan, solardıñ dəl tumsıqtarınıñ astınan jıp
berip ötip ketedi de, Frantsiyädan bir-aq şığadı. Ol kisiniñ qabileti sonday
edi teñizderden attap ötip, tura öziñe qaray jüretin. Ol da, ərine, tegin
emes. Mine, solay! Ol Frejyuske kelip tüsedi, munıñ atı bir ayağımen
Parijde degen söz. Ol kelgen bette bəri sonıñ aldında bas iip tağzım
etedi, ol dereu ükimet məjilisin şaqıradı.
– Sender meniñ soldat perzentterime ne istediñder?! - dep sondağı kök
mıljıñdardı qıspaqqa aladı. Sender jatıp işer jalmauızsıñdar,
sender adamdı adam ğurlı körmey qorlaysıñdar, Frantsiyänı sorıp
semirgensiñder. Bul ədiletsizdik, men munı barlıq japa şekkenderdiñ
atınan aytıp turmın! - deydi.
Al, analar auızdarına ne kelse sonı aytıp, tipti onı qurtıp
jibertileri de kelgen, biraq asıqpañdar. Bul olardı özderiniñ kökezulikke
salınğan kazarmalarına qamap tastap, sırtqa qaray terezeden sekirtti de,
öziniñ nökerlerine qosıp aldı, sonsoñ olar jım bolıp, naq köşedegi
jezökşelerdey köngiş bola qaldı. Osı janjaldan keyin bul konsul
boldı; basqalar özderi bile bersin, al endi bul kisi joğarıdan jaratuşığa
eş uaqıtta küməndanğan emes, sondıqtan Alla Tağalanıñ aldında aytqan
antın buljıtpay orındadı: onıñ şirkeulerin özine qaytardı; dini
senimdi qalpına keltirdi; qazir qoñırau ataulınıñ barlığı Allağa madaq
aytıp, munıñ da ataq-dañqın asıruda. Demek, jurttıñ bəri oğan riza: eñ
aldımen özgeniñ qorlıq-zorlığınan arılğan poptar; odan keyin
saudagerler, olar da ədilet jolınan taya jazdağan zañnıñ qudalauınan
qorıqpay-aq, endi öz isterin alañsız jürgizetin boldı; al üşinşiden
inabattılar; öytkeni sorğa qaray, üyrenşikti iske aynalğan ölim
jazasınan bul olardı qorğap otır.
Endi jaulardı qolğa alu kerek edi; bul kisi ondaydı keyinge qaldıra
almaydı; onıñ üstine bir qarağanda-aq bükil jer jüzin jaqın körşisindey
tügel qamtitın qasieti bar edi. Mineki, ol İtaliyäğa bardı quddı
terezeden bas suqqanday bir qarap edi, sol jetip jattı. Kədimgi şabaq
balıqtardı kit qalay jutsa, bul da dəl solay qılğıttı! Tüu! Frantsuzdar
olardı otqa qaqtağanday qılıp şıjğırğanda, bizdiñ jeñisimiz bükil
əlemge əygili boldı mine osınıñ özi jetkilikti edi.
– Endigiden əri oynamaymız! - dedi nemister.
– Bizge osı jetip jatır! - dep şulastı basqaları. Nətijesi: Europa
tayqaqsıdı, Angliyä keyin şeginip ketti. Jalpığa birdey beybitşilik,
korolder men halıqtar birimen-biri qauışıp quşaqtasuğa bar. Mine dəl
sol kezde Qurmetti legion ordenin oylap taptı. Ne aytarı bar tamaşa-aq
nərse. Bulonide tutas əskerdiñ aldında turıp, ol bılay dedi: "Frantsiyäda
jurttıñ bəri batır! Eger jay halıq ulı ister tındırar bolsa, soldatqa
tuıs bolsın da, qurmet tuınıñ astına ağayın retinde biriksin". Biz osı
qazir ğana Mısırdan qaytıp oralğan betimiz. Al özgerister qanşama! Biz
odan ayırılısqanda general edi, arada azğantay ğana uaqıt ötti endi
imperator mərtebesinde körip turmız. Quday aqı, sulu bikeş jas ulanğa
qanday qumartsa, Frantsiyä da oğan dəl sonday qumartulı.
Istiñ bəri osılay oñğarıldı boldı, barşa jurttıñ mereyine oray
deyik, imperatordı taqqa otırğızudıñ Burın-sondı aspan astında bolıp
körmegen səuletti saltanatı jasaldı. Üsti-bastarı altınmen aptalğan
papa men kardinaldar Alpi taularınan tikeley asıp, patşanı taqqa
otırğızu toyına qaray asıqtı, əsker men halıq osı toydı qoşemettep
qol soqtı. Osı orayda bir oqiğanı aytpay ketsem durıs bolmas edi.
Mısırda jürgen kezimizde, Şam elimen şekaralas qumnıñ ortasında,
Musa tauınıñ qırqasında oğan Qızıl kiimdi bir adam kelip:
– Isiñ jaqsı jürip jatır! - degeni bar. Sodan keyin Marengo tübindegi
dəl jeñisti keşte əlgi Qızıl adam onıñ aldına ekinşi ret kelip bılay
dedi:
– Bükil əlem kelip ayağına jığılğanın köresiñ, söytip sen Frantsiyänıñ
imperatorı, İtaliyänıñ koroli, Gollandiyänıñ mırzası, İspaniyänıñ,
Portugaliyä men İlliriy aymağınıñ əmirşisi, Germaniyänıñ saqtauşısı,
Polşanıñ qutqaruşısı, Qurmetti legionnıñ tuñğış iegeri degen
mərtebege jetesiñ qısqası, sen almağan ataq-dəreje qalmaydı!
Bayqaysıñdar ma, Qızıl adam onıñ qiyälındağı eles siyäqtı birdene
edi; al köp jurttıñ aytuınşa, ol munıñ öz juldızı men aradağı
baylanısşı şabarmanı bolğan siyäqtı. Men bul əñgimege eşqaşan sengen
emespin; al endi Qızıl kiimdinin oğan kelgeni anıq aqiqat, öytkeni bul
oqiğanı Napoleonnıñ öz auzımen aytqanı bar: Qızıl adam oğan eñ
qısılşañ kezde kelip, Tyüilri sarayınıñ şatırında jasırınıp
jatıptı-mıs. Napoleon onı keşkisin taqqa otırğızu rəsiminen keyin
köredi. Üşinşi rette olar tolıp jatqan əp türli isterdiñ jayın
talqılaydı.
Osıdan keyin imperator tup-tura Milanğa attandı da, İtaliyänıñ
koroli bolıp rəsimdeldi. Soldattıñ bula ömiri sonda bastalıp edi. Hat
tanitın adamdardıñ bərine ofitserlik ataq berildi. Zeynetaqı men gertsog
atağı aspannan jañbırday jaudı; Frantsiyäğa teginnen kelgen qazına
baylıq generaldarğa ülestirildi; qatardağı soldattarğa. Qurmetti legion
iegerlerine renta berildi, men sondağı qosımşa zeynetaqını əli de alıp
jürmin. Qısqası, armiyä burın eş uaqıtta oylamağan dərejede
qamqorlıqqa alındı.
Sonımen birge imperator öziniñ bükil dünie jüzine bilikşi boluğa tiis
ekenin bilgen, sondıqtan barlıq baylardıñ qaltaların qaqtırıp, burın
eşqanday eñ-tañbası bolmağan jerlerge tamaşa eskertkişter
ornatqızdı; aytalıq, burın İspaniyädan Berlinge kele jatqanda jol
boyında ne köruşi ediñ? Al qazir Saltanat arqaları turğızıldı,
töbelerine qatardağı soldattıñ müsinderi ornatıldı, qarap tursañ köz
toymaydı, beyne bir generaldar siyäqtı mañğaz körinedi. Sen ağayındarğa
üsteme salıq salmay-aq, eki-üş jıldıñ işinde imperator qazınanıñ
qorın altınmen toltırdı, köptegen köpirler salğızdı, saraylar
turğızdı, joldar tösetti, ğalımdar şıqtı, zañdar payda boldı, kemeler,
porttar jasaldı; mereke-meyramdar ötkizildi, ol soğan millionday qarjı
jumsadı, sol qarjığa, meniñ estuimşe, eger onıñ oyına kelse, jüz sulıq
mayda aqşamen bükil Frantsiyä jerin jauıp jibere alar edi desedi.
Sonımen, ne kerek, ol taqqa mıqtap ornatıp, barlıq elderdiñ bileuşisi
bolıp alğannan keyin onıñ ruqsatınsız Europa ol kezde dımın şığara
almaytın özderiniñ otbasında bes ul, üş qız qatar öskenin eske alıp, bir
küni bizben əñgimelesip otırıp, bılay dedi:
– Jigitter, oylañdarşı, senderdiñ imperatorlarıñnıñ tuıstarı
qayırşılıqta jürse, sol ədildik bolar ma edi? Ərine, joq. Men solardıñ
da özim siyäqtı sən-saltanattı ömir süruin qalaymın! Endeşe solardıñ
ərqaysısına bir-bir koroldik jaulap alu öte qajet; dünie jüzin tügeldey
frantsuz bileytin bolsın, meniñ gvardiyämnıñ soldattarınan jer-jahan
qaltırap tursın, Frantsiyä oyına ne kelse sonı istesin, al özgelerdiñ
auzında, bizdiñ teñgelikte jazılğanday: "Quday senderdi saqtasın!" degen
sözder aytılatın bolsın.
– Durıs-aq, - deydi sonda əskerler, sağan kerekti koroldikterdi biz
nayzanıñ uşımen əperemiz.
– E, onıñ nesin aytasıñ, özderiñ bilesiñder, soğısta keyin şeginip
körgen joqpız. Ol aydı jaulaymın dese, biz qaru-jarağımızdı asınıp,
aspanğa qaray örleuge əzir edik; biraq, quday saqtağanda, onıñ basına
munday oy kelmedi. Korolder taq üstinde şalqayıp üyrengen ğoy, əlbette,
oğan köngileri joq, al bizdiñ biletinimiz tek alğa! Qarıştap, arşındap,
jönep berdik deysiñ, aynalanıñ bəri tağı da astan-kesten. Sol künderi
qanşama adamnıñ tabanı tozdı, özderi ömirden ozdı. Jau oñaylıqpen
beriler emes, keyde özimizge qaray bas saladı frantsuzdardıñ ornıñda özge
bireuler bolsa, jayları tabıları haq. Al endi özderiñe mağlum, frantsuz
tumısında dana halıq, əyteuir özekti janğa bir ölim bar ekenin ol biledi.
Sondıqtan biz til tartpastan ölip jatsaq ta ökinbedik imperatorımızdıñ
barlıq jağrafiyä ataulını qalay jayratıp jatqanıñ körudiñ özi bir
ğanibet edi (Osı tusta Gogla ayağımen jer edendi şeñberlep sızıp ötti).
Sonımen qoymay: "Mına jerde koroldik boladı", dese bitti,
aytqanınday-aq, bir koroldik payda bola qaladı. Sonday zamandar ötti
ğoy bastan. Köziñdi aşıp jumğanşa keşegi polkovnikter dereu general al
generaldar marşal, marşaldar korol bola qaladı.
Solardıñ bireui tiri qaldı, osı oqiğalar turalı Europağa sol aytıp
bere alar edi; ətteñ ne kerek, negizi gaskondıq bola turıp, basındağı
təjin saqtap qalu üşin Frantsiyänı satıp ketti, şirkin-ay, sonda onıñ eki
beti bir şılp etpedi-au, nesine şılp etsin, qorğağanı altın təj bolsa!
Qısqası, hat tanitın saperlerge deyin aq süyek atağın alıp jattı. Men
öz közimmen kördim, Parijde Napoleonnıñ töñireginde on bir korol men
bir top bekzadalar şamğa üymelegen köbelektey kölpildep jürdi bir kezde.
Özderiñ bilesiñder ğoy, jolı bolğan ərbir soldat eñbegine qaray taqqa
otıruğa deyin köterile alğan jağdayda gvardiyälıq kapralğa qaydan bağa
jetsin; bizdiñ ərqaysımız jeñiske öz ülesimizdi qosıp jattıq; onı
imperator byulletenderinen özderiñ jaqsı bilesiñder. Al sondağı
şayqastardı aytsañdarşı! Austerlits tusında əskerler quddı bir
paradta jürgendey erkin qimıldadı; Eylauda Napoleon bir ürlegendey
bolıp edi, orıstar kölge battı da ketti; Vagral tübinde üş təulik boyı
şayqasqanda soldattar sır bermedi...
Qısqası, lauqılda qanşa əulieniñ atı jazılsa, mundağı erlerdiñ
sanı da sonşalıq edi. Söytsek, Napoleonnıñ qınabında şınıñda Alla
tağalanıñ qılışı bar eken. Ol əp soldattı öz balasınday əlpeştep
ustadı; seniñ ayaq kiimiñ bütin be, iş kiimiñ, şineliñ bar ma, jeytin nanıñ
men atatın oq-dərin jetkilikti me; söyte tura, özin qalay biik ustaytın edi,
patşalıqqa jaratılğan adam solay bolmağanda qaytedi. Biraq bəribir! Kez
kelgen serjant, tipti kez kelgen soldat "taqsır" dep oğan tikeley ayta
alatın edi, keyde özderiñniñ mağan "dostım" deytinderin siyäqtı. Sonda
oğan bir aqıl aytar bolsañ, ol qulaq qoyıp tıñdar edi, özimizben birge qar
tösenip qatar jatar edi; qısqası, qarap tursañ, kədimgi qarapayım adam.
Men öz közimmen kördim: jauğan karteçtiñ astında qalay turğanıñ; qalt
etpeydi, dəl osı jerde otırğan özderin siyäqtı. Qabağın da şıtpaydı; bir
sət te qarap otırmaydı, bir jerde turaqtap turmaydı, dürbiden köz
almaydı, oğan bir qarasañ boldı jüregiñ ornıña tüsedi. Qalay bolatınıñ
men tipti bilmeymin, keyde bizben söylese qalsa boldı, janımızdı jalın
şarpığanday jigerlenip ketemiz, özimizdi onıñ til alğış balasınday etip
körsetkimiz keledi, qorqu degen oyda joq, gürsildegen zeñbirekke qarsı
umtılamız, töbemizden tömpeştegen karteçke de qaramaymız. Tipti oqqa
uşıp, ölip bara jatqandar da, onı körgende küş-qayrattarın boylarına
jinap, uşıp türegeledi, əsker tərtibimen səlem berip: "Jasasın
imperator!" dep bir ayqaylap qaladı.
Osınıñ özi tegin be edi? Jay qarapayım adam üşin sender osılay ister
me ediñder?!
Söytip, ol barlıq isti təmam qıldı. Al padişa Jozefina, özi sonday
tamaşa əyel, biraq oğan perzent əkele almadı, sondıqtan özin öte jaqsı
köre tura, tastauğa tura keldi. Ne amal bar, memleket isteri üşin oğan ul
balalar kerek edi. İmperatordıñ osınday qiın jağdayda ekenin bilgen
Europa bilikşileri özara qırqıssın: oğan kim quda tüsip, qalıñdıq bere
aladı? degen talas töñireginde. Aqırı ol avstriyälıq bir qızğa üylendi:
bizdiñ estuimizşe, Tsezar əuletinen tarağan desedi, ertede sonday bir adam
bolğan eken qazir jurttıñ auzında tek sonıñ atı: bir ğana bizdiñ ölkede
emes, bükil Europadağı istiñ bəri sodan bastalğan körinedi, sözime küy
seniñder, küy senbeñder, men Dunaydan ötkende, sol Tsezar saldırğan
köpirdiñ tamtığın öz közimmen kördim, jurttıñ aytuınşa, ol özi Rimdi
bilep turğan, Napoleonğa jekjattığı bar körinedi, sondıqtan Napoleon
ol qalanı muragerlik jolımen ulına beruge haqılı bolsa kerek.
Sonımen, demek, üylenu toyların ötkizdi, şırqatıp merekeledi, sonıñ
qurmetine bükil halıq on jılğa alım-salıqtan bosatıldı, biraq, ne
kerek, salıq jinauşılar onı tüp-tügel öndirip aludan bas tartqan joq.
Jo, aytqanday-aq, olar üylendi, sonsoñ əyeli imperatorğa bir ul tuıp
berdi, ol "Rimniñ koroli" dep ataldı; Bul da bir qulaq estimegen jañalıq
edi, öytkeni əkesi tiri turğanda korol bolıp tuğandı kim körgen?!
Dəl sol küni süyinşi aytıp, Parijden Rimge aua şarı uşırılğan da,
ol bükil qaşıqtıqtı bir təulik işinde jürip ötken. İə, solay! Endi
osıdan keyin əlginiñ bəri teginnen tegin bolğan dep kim talasa aladı? Joq,
bul joğarıdan bolğan buyrıqtıñ nətijesi edi! Endeşe, Frantsiyänıñ
mərtebesin köteru üşin Napoleondı quday Tağalanıñ özi jiberipti degen
sözdi bekerge şığarğan adamnıñ tili kesilsin!
Mine, sodan keyin, demek, özine burınnan dos-jar orıs imperatorı
əyeldi orıstan almadıñ dep buğan aşulanıp, bizdiñ jauımız
ağılşındardı jaqtap ketedi. Al Napoleon bolsa, bul uaqıtqa deyin
Angliyänı auızdıqtauğa murşası kelmey jürgen. Endi teñizdiñ ar
jağındağı sol qustıñ qanatın qayıratın mezgil jetipti. Napoleon
qaharına minip, bizge mınaday əmir berdi:
– Soldattar, sender Europanıñ barlıq astanaların jaylap
boldıñdar, endi jalğız Məskeu ğana qaldı, onıñ özi de Angliyämen odaq
bolıptı. Sondıqtan, Londondı Ündistanmen qosa jaulap alu üşin endi
men Məskeuge qaray attanbaqpın.
– Demek, buğan deyin jer betinde ayaq basıp körmegen qalıñ əsker
jasaqtaldı da, künderdiñ bir küninde bizdiñ bərimizdi qayran etip, bir
million adam köriniske jinaldı.
– Ura! - dep ayqaylaydı orıstar.
Söytsek, bükil Resey men qutırğan qazaqtar bizden jılıstap ketip
baradı. El men el şayqasqa tüsken, dünieniñ bəri astan-kesten,
Napoleonnıñ der kezinde saqtıqtı oylauı kerek-aq.
Qızıl adamnıñ eskertkeni qayda: "Aziyä Europamen ustasıp jatır!",
dep. Sondağı munıñ qaytarğan jauabı: "Jeter osı söz, saqtıqtıñ
şaraların qoldanarmın", degen. Aytqanday-aq, jan-jaqtan korolder
jinalıp, Napoleonnıñ qolın jalap jatır Avstriyä, Prussiyä, Bavariyä,
Saksoniyä, Polşa, İtaliyä, bəri bizdiñ jaqta, bəri de jaramsaq qarap
tursañ tamaşa-aq! Napoleonnıñ tuları eşqaşan dəl sol paradtağıday
jayqala jelbiremegen bolar: Europanıñ barlıq tularınan şoqtığı biik
edi.
Polyaktarda quanğannan es joq, öytkeni imperator olardıñ jağdayın
jaqsartuğa uəde bergen; Polşa men Frantsiyä ejelden bauırlas bolatın.
Qısqası, armiyä: "Resey bizdiki!" dep lepirip tur. Jorıqqa attanıp berdik,
qaru-jaraq jaqsı: saldırtıp kelemiz al orıstar körinbeydi. Qısqası, ol
qularğa Məskeu özenine jetkende ğana kiliktik sol jerge bekinipti. Men sol
tusta orden aldım, nağız qırğın soğıs sonda boldı. İmperator eseñgirep
qalğanday, Qızıl adammen kezdesken eken, sol aytıptı:
– Balam, bayqa, bir pəlege urındıñ, adamıñ jetpey qalıp jürmesin,
dostarıñ satıp ketedi, - depti.
Demek, osı arada Napoleon bitimge keleyik deydi. Biraq şartqa qol
qoymas burın bizge aytadı:
– Körsetemiz orıstarğa! - deydi.
– Jaraydı! - deydi əskerler.
– Alğa! - dep ayqaylaydı serjanttar.
Ayağımdağı etigim tozdı, üstimdegi kiimim boy-boy bolıp qısqardı,
qanşama jer jürgenimizdi sodan bile beriñder jəne ol qay bir oñıp turğan
jol deysiñder! Biraq amal qaysı?! "Botqanıñ biter jeri osı bolsa, ayanıp
qalmau kerek", - deymin özime-özim. Bir ülken saydıñ aldına kelip
toqtadıq aldıñğı şep osı ara. Dabıl qağılğan kezde jeti jüz zeñbirek
qatarınan gürsilge bastı: qulağıñnan qan saulap keter me eken deysiñ.
Jaudıñ erligin de bağalay bilu kerek orıstar keyin şeginer emes, olar da
frantsuzdar sekildi ajalğa qarsı atoy saluda, biz bir adım ilgeri jılji
almadıq.
– Alğa! - degen buyrıqtı estimiz. Mine imperatordıñ özi de keldi.
Bayağı sol qalpı, atpen quyğıtıp şauıp keledi, bizge qolımen nusqau
beredi mınau bekinisti qaytkende de alu kerek. Bizge qayrat-jiger berui muñ
ilgeri qaray jügiremiz. Sayğa aldımen men jetkenmin. Qudayım-ay!
Leytenantıñ ba, polkovnigin be, soldatıñ ba qınaday qırılıp jatır.
Oqası joq! Esesine jalañayaqtılarğa etik, hat tanığış pısıqtarğa epolet
tiip qaldı. Bükil aldıñğı şepti jañğırıqtıra: "Jeñis!" degen ayqay
estildi. Biraq ne payda mundaydı kim körgen, jiırma bes mıñ frantsuz
jayrap qalıptı. Aytarğa auız barmaydı. Öziñ oylap qara: aynalañ egini
orılğan dala sekildi, biraq añızda jusap jatqan masaq emes, adam!
Arınımız basılıp qaldı. Qasımızğa imperator kelgen, biz dereu
qorşap aldıq. Demek, bizdi müsirkeydi, köñili tüskende adamdı ayalauı
ğajap edi özimiz üsip-jaurap, aş qasqırday bügilip jürgenimizge
qaramastan, tözip baqtıq. Ol da janı qalmay, öz qolımen ordender
ülestiredi, ölgenderge qurmet körsetedi, al sonsoñ, demek, bizge qarap uran
tastaydı:
– Məskeuge!
– Bolsa bolsın Məskeuge! - deydi armiyä.
Məskeudi aldıq. Al orıstar köp oylanıp jatpay-aq, özderiniñ
astanasın örtedi de jiberdi. Qala eki kün boyı otqa oranıp, laulap jattı,
aynalası eki leday aumaq tup-tügel janıp ketti. Zəulim üylerdiñ tamtığı
ğana qaldı. Otqa balqığan temir men qorğasın töbeden jañbırday
sorğalaydı. Sumdıq is boldı! Senderge şındığın ayta alamın ğoy,
töbemizden dəl munday nayzağay töngen emes. İmperator aytadı:
– Jə, jetti, əytpese barlıq soldattarım jer jastanatın türi bar, deydi.
Biz oğan quanıp qaldıq, azdap tınıs alıp, küş jinamasaq bolatın
emes, öytkeni əbden silemiz qattı. Kremldiñ töbesindegi altın ayşıqtı
qağıp tüsirgenbiz, ər soldatqa bir nəpaqa tiip qaldı. Al endi qaytar jolda
qıs ədettegisinen bir ay erte tüsti, oñbağan oqımıstılar soñı nege
durıstap aytpağan deseyşi, aqırı mine ayazğa urındıq. Endi bizde əsker
joq, tüsinikti me? Endi bizde generaldar joq, tipti serjanttar da qalmadı!
Söytip, demek, qayırşılıq pen aşarşılıqtıñ nəubeti bastaldı, nesin
jasırayın, bul nəubette bərimiz de teñ edik. Bərimizdi bilegen jalğız-aq
oy tezirek Frantsiyänı körsek eken; ayaq astında qaru-jaraq nemese aqşa
jatsa da, eşkim eñkeyip alar emes; ərkim betiniñ auğan jağına qaray lağıp
keledi, mıltıqtarın durıstap ustay da almaydı, ataq-abıroydı oylauğa
dərmen joq. Kün bolsa qaqağan ayaz, imperatordıñ juldızı közine de
körinbeydi. Aspannıñ oğan degen ıqılası özgerip ketken siyäqtı. Keşegi
qırandarınıñ bügin jeñilisten qaşıp bara jatqanıñ körgendigi türinen
adam şoşırlıq edi. Qatulanıp alğan; qatulanbağanda qaytedi! Mine,
aldımızda Berezina. İə, dostılarım meniñ, arımdı auızğa alıp ağınan
jarılayın: bul dünie jaralğannan beri talay ğasırlar boyı munday
astan-kestendi eşkim körmegen bolar əskeri bar, köligi bar, zeñbiregi bar,
bəri miday aralasıp ketken, onıñ üstine qar quyıp tur, aspan əbden
tünerip alğan. Mıltığıñnıñ uñğısına qolıñ tiip ketse boldı, qarıp
tüsedi.
Mine dəl osı tusta armiyänı pontonşılar qutqarıp aldı; olar öz
orındarında tapjılmay turğan; solardıñ işinde mına bizdiñ Gondren
erekşelenip körindi; muzdı keşip jürip köpir salğan qaysarlardan qazir
tiri jürgen osı ğana. Sol köpirler arqılı bizdiñ əskerler orıstardıñ
quğınınan qutılıp ketti; sirə, buğan ulı armiyänıñ burınğı dañqınan
qaymıqqandarı da sebep bolğan şığar.
Uzaq əñgimesiniñ osı tusına kelgende, Gogla öz sözine uyıp, sañırauğa
tən ıntamen tıñdap otırğan Gondrendi nusqap söyledi:
– Gondren degen er jürek soldat, bılayşa aytqanda, qurmetti soldat;
ol senderdiñ qanday qurmetteriñe de layıq.
– Sonda men, - dep Gogla əñgimesin jalğastıra tüsti, - imperatordı
körgenim bar: köpirdiñ qasında qalt etpesten qarap tur; ayazıñdı elen
qılatın emes. Al endi osı teginnen be? Ol öziniñ asıl qazınası qurıp
bara jatqanıñ, bayırğı mısırlıq soldattarınıñ qırılıp jatqanın
kördi. Köpirdiñ üstinen jıljığan markitantkalar18, at-arbalar,
zeñbirekter körinisi tım ayanıştı edi bəri de əbden qaljırağan,
şaldıqqan, qausağan. Işindegi pısıqtarı tudan ayırılmaptı, öytkeni,
bile bilseñder, tu degen Frantsiyänıñ özi, bul senderdiñ bauırlarıñ, bul
azamattıñ, soldattıñ ar-namısı, sondıqtan oğan daq tüspeui kerek, ol
ayazğa qaqırap sınbauı kerek. Üsip-jaurap jürgen biz imperatordıñ
qasına kelgende ğana boyımız jılınatın; oğan bir qauip töngeniñ körsek
boldı, topırlap qasına jinalamız, al sonda qasımızdağı joldastardı
qutqaru üşin ayaldauğa murşa joq. Sonda estitinbiz ol tün balasına
zarlap, öziniñ soldattarın joqtaydı eken dep. Al qalay degenmen de tek
sol ğana, tek bizdiñ frantsuz bauırlarımız ğana sonday qiyämetten
qutılıp şığa alatın edi, rasında da qutılıp şıqtı; ras, şığın öte
köp boldı onıñ ne aytarı bar. Odaqtastar bizdiñ saqtıq qorımızdı jep
qoydı. Qızıl adamnıñ aytqanı keldi bəri de imperatorğa satqındıq
jasadı. İmperator gvardiyäsı engizilgennen bastap Parij suayttarınıñ
üni öşip edi, endi til bitip, imperatordıñ şaruası bitti degen əñgime
tarattı; oğan qarsı qastandıq oylastırıp, politsiyä bastığın öz jağına
qarattı; söytip, imperatordı qulatpaq. Osınday əreketterdi sezgennen
keyin, ol ketip bara jatıp, bizge aytqanı:
– Qoş bolıñdar, jigitter, öz nısandarıñdı qorğañdar, keşikpey
qaytıp kelemin! - degen sözder edi.
Hal endi naşarladı generaldar ne bolsa sonı aytadı, özi bardağıday
qaydan bolsın. Marşaldar özara janjaldasıp, ötirikke belşeden battı.
Söytetin jöni de bar: Napoleon köñilşek edi, solardı tım semirtip
jibergen, bəri de altınğa malınğan, mayğa bögip şaylağannan ayaqtarın
basa almay qalğan. Barlıq pəle osıdan bastaldı: köpşiligi polktarımen
jaudıñ jelkesinde tursa da, bir qıbır etken joq; al bizdi jau ökşelep,
Frantsiyäğa qaray quıp keledi.
Mine osı tusta imperator qaytıp oraldı jaña jauıngerlerdi
jasaqtap əkelipti: kileñ sen tur, men atayın: qanday jauıñdı bolsa da
jayratıp salatın öjetter bul solardı öz ıñğayına beyimdep alıptı,
qarsı kelgendi qağıp tüsiretin öñkey baskeserler, burjuadan iriktegen
qurmetti qarauılı bar, jaraqtı jasaq, bizdiñ aramızda erigen mayday siñdi
de ketti. Biz de nıq turmız, biraq əyteuir bəri de bizge qarsı,
əskerlerimizdiñ keremet erligine de qaramaydı. Sonımen, ne kerek,
Drezden, Lyuttsen, Bautsen tübindegi şayqastarda, halıq pen halıq bettesip
ayqastı. Sender özderiñ bilesiñder, ol kezde frantsuzdar asqan erlik
ülgilerin körsetti; sondıqtan jauıngerlerdiñ ğumırı jartı jıldan
aspaytın. Biz jeñispen şeru tartıp kelemiz, al ağılşındar bizdiñ
sırtımızdan ğaybat aytıp, özge halıqtardı azğıruda, ösek taratuda.
Aqır-ayağında, sonday tobırlardı jarıp öttik. Sol kezde aramızğa
imperator da kele qalğan, endi jürer jolımızdı arşi bastadıq; öytkeni,
aldımızda teñiz be, əlde qurlıq pa bəribir: "Ötu kerek!" dese boldı, biz
buzıp-jarıp ötemiz. Söytip jürip, aqırı Frantsiyäğa da jettik: tuğan
jerdiñ auası-ay deseyşi, körgen azap-beynettiñ bəri artta qaldı, eñ bir
dimkəs degen jayau əskerge deyin şirığıp sala berdi. Mısalı, men özim
turalı aytsam, jarıq düniege jañadan qayta kelgendey boldım. Əneki
sol biraq ol kezde əñgime Frantsiyänı, bizdiñ otanımızdı, qısqası, tamaşa
Frantsiyänı bükil Europadan qorğap qalu turalı bolatın; al Europa əri
qaray quıp tastamaq bolğanımız üşin öşikti. Sonda biz onı ne üşin
istedik? özimizdi jep qoymasın dep istedik qoy: qatal Soltüstiktiñ jumsaq
Oñtüstikke tisi qışıp turatını beker me edi keybir generaldardan men
munı öz qulağımmen estigenmin.
Bul tusta imperatordıñ özi de kördi: öziniñ qayın atası, özi koroldiñ
tağına otırğızğan dostarı, bilik basına qaytarğan ne bir naysap
tobırlar bəri munıñ özine qarsı şığıptı. Qısqası, tipti frantsuzdar
men odaqtastar da joğarıdan alğan buyrıqpen öz qatarımızdan şığıp,
özimizge qarsı turdı. Sonıñ bir mısalı Leyptsig tübindegi şayqas.
Munday opasızdıqqa qarapayım soldattıñ özi bara almas edi, solay ğoy?
Al analar bir künde üş ret qubılıp, öz sözderinen qaytıp jattı, sonda
özderine şaqıratındar knyaz atağı barlar!
Sol eki arada basqınşılıq bastaldı. İmperator öziniñ arıstanday
aybınıñ körsetse-aq boldı, jau keri şeginedi; sol kezde Frantsiyänı
qorğau üstinde onıñ jasağan keremetteri sonau İtaliyänı, Şığıstı,
İspaniyänı, Europa men Reseydi jaulauğa barğan kezdegi erlikterinen
əldeqayda artıq edi. Demek, endi ol jat jurttıq jaulardı tügel qırmaq:
jaraydı, bilsin olar Frantsiyänı qalay qurmetteu kerek ekenin; sondıqtan
ol jau qosındarın Parijge deyin emin-erkin jiberip aldı, ondağı oyı
bərin osı arada birjola qurtu da, ataq-dañqtıñ eñ joğarğı deñgeyine biraq
köterilu; öytkeni bul şayqas özge barlıq şayqastardıñ işindegi eñ irisi,
qısqası, barlıq şayqastardıñ kökesi bolatın!
Biraq Parij turğındarı özderiniñ kön terileri men adıra
düñgirşekteri üşin zəreleri uşıp, qaqpanı aştı da jiberdi; mine sodan
əri bastaldı deysiñ opasızdıq ta, basqa da neşe türli pəle; bastan baqıt
uştı; padişağa qıspaq körsetildi, terezelerge aq tular baylandı, al
burın imperatordıñ janıñda jürgen generaldar onı tastap, burın
estimegen Burbondar jağına şığıp ketti. Endi ol Fontenbloda bizben
qoştasatın boldı:
– Soldattar!..
Sözi əli künge deyin qulağımda tur, bərimiz de jas baladay eñirep
jıladıq; qıran sureti bar tular kədimgi jerleu kezindegidey tömen iildi,
onıñ sebebi, men turasın aytayın senderge. biz İmperiyänı jerlep
jattıq, bizdiñ barlıq armiyälarımızdan tek köleñke izi ğana qaldı.
Sondıqtan, demek, ol öz qamalınıñ basqışınan turıp bizge bılay deydi:
– Jigitter, biz opasızdardıñ kesirinen jeñiliske uşıradıq, endi kök
jüzinde körisermiz erlerdiñ turaq mekeni sol ğoy. Meniñ ulıma qorğanış
bola köriñder, onı senderge senip tapsırdım: jasasın Napoleon Ekinşi!..
Ol endi ölmek boldı, söytti de, jeñilgen Napoleondı eşkim körmesin
dep, u işti; onısı tutas bir polktı sespey qatıratın küşti u eken, biraq
buğan əser etpedi; ol da oylağan ğoy qumarlıqqa boy urmay turğandağı:
quday menen bezgen eken, endi mağan səttilik joq eken, dep oylaytın bayağı
Aysa payğambar siyäqtı. Endi közi jetedi öziniñ məñgi ölmeytindigine,
munıñ isi ədil ekenine, məñgige imperator bolıp qala beretinine.
Sondıqtan ol oqşaulanıp, oñaşa aralğa ketti; endigi oyı aqımaqtıqqa
jandarı qumar adamsımaqtardıñ amal-aylaların oyğa salu.
Ol osınday oy soñında jürgende qıtaylar men Afrika
jağalauındağı jabayılar, berberler men tağı basqa köne mal halıq onı
özgelerden bölekşe jaratılğan adam dep eseptegen, onıñ tuına qol
tigizbegen; kimde-kim qol tigizse, ol qudaydıñ qaharına uşıraydı dep
oylağan. Janağı adamsımaqtar onı Frantsiyädan alastap jatqanda, ol
bükil dünie jüzine bilik jürgizip turğan. Demek, ol tağı da öziniñ
Mısırdan oljalağan bölekey kemesine otırıp alıp, ağılşınnıñ alıp
kemeleriniñ tumsığı astınan jıp berip ötip ketti de, frantsuz jerine ayaq
bastı; al Frantsiyä oğan moyınsundı; bul habar qoñırau ataulını
küñgirletip qustay uştı; endi bükil el bolıp: "Jasasın imperator!" degen
urandı ün qostı. Munday keremettiñ keremetin bizdiñ bul ölke de şattana
qarsı aldı; Dofine halqı Uyatqa qaldırğan joq; onıñ üstindegi sür
beşpentin körgende, jurttıñ bəri quanıştan jılağanıñ estip, men de bir
marqayıp qalğanmın.
Naurızdıñ biri küni Napoleon eki jüz ğana soldatpen jağağa şığıp,
frantsuz jəne Navarra koroldigin jaulap aldı da, jiırmasınşı
naurızda ol qaytadan Frantsuz koroldigine aynaldı. Dəl sol küni ol
Parijde boldı; jolındağı kederginiñ bərin sıpırıp tastap otırıp,
süyikti Frantsiyäsın qaytadan qolına aldı; bayırğı jauıngerlerin jinap
alıp, olarğa "Mine men keldim!" degen üş-aq söz ayttı.
Qudaydıñ qudiretimen bolğan keremetterdiñ işindegi eñ zorı osı edi.
Əytpese basındağı telpegin bir bulğağanda-aq tutas bir imperiyänı basıp
alğandı kim körgen? Frantsuz küyredi dep oylağan jurttıñ bəri. Ol qaydan
bolsın! Qıran qus keldi samğap, ulttıq armiyä bas köterdi, sonsoñ biz
Vaterlooğa qaray jönele berdik. Mine Gvardiyänıñ qurığan jeri sol edi.
Napoleon qalğan əskerlerimen ölgen-tirilgenine qaramay, jaudıñ
zeñbiregine qarsı üş mərte şabuılğa şıqtı, sonda da ol ölgen joq!
Bizdiñ ağayındar osını közderimen kördi! Sonımen şayqasta jeñildik.
Keşkisin imperator bayırğı soldattarın bizdiñ qanımızğa boyalğan
maydan dalasına jinap alıp; qıran sureti beynelengen tulardı sap
ağaştarımen qosa örtetti; bizdiñ qırği qırandarımız burın bizdi ilgeri
qaray bastauşı edi, burın bükil Europanıñ üstinen qalıqtap uşuşı edi,
al qazir jau qolına tüsti degen masqaradan qaşıp baradı. Anau Angliyä
bar ma, qanşama qazınasın tökse de, jeñis tügil, qırannıñ quyrığınan
ustay almaytın edi-au. Endi sol qırandardan ayırıldıq. Qalğandarın
özderiñ de jaqsı bilesiñder. Qızıl adam degeniñ qıp-qızıl aldamşı
eken, Burbondardıñ jağına şığıp ketti! Frantsiyä kül-talqan boldı;
soldattarda endi eşqanday kün qalğan joq, özderine tiisti sıbağanıñ
bərinen ayırdı da, üylerine qaray quıp tastadı; olardıñ ornıña sap
tüzep te jüre almaytın dvoryandardı aldı olarğa qarasañ jüregiñ
aynitın edi. Napoleondı opasızdıq aylamen aldı da, ağılşındar
muhittıñ ortasındağı ien aralğa aparıp, jartasqa baylap tastadı; sol
jartas qazir bükil əlemnen on mıñ kez biikte boy köterip tur. Frantsiyänıñ
igiligi üşin Qızıl adam kelip ökimet biligin qaytarıp bergenşe Napoleon
solay tura beredi.
Analar aytadı, ol öldi deydi! İə, ölipti-mis. Onı bilmeytin
adamdardıñ sözi sol Özderiniñ jeksurın memleketterinde halıq köterilip
ketpesin dep, jurttı aldağan türleri. Tıñdañdarşı. Durısında dostarı
ol jönindegi payğambarlıq sözderdi şındıqqa şığaru üşin, onı şöl
dalada ədeyi tastap ketken; senderge aytudı umıtıp ketippin ğoy:
Napoleon "Şöl dalanıñ arıstanı degen söz. Bul əulieniñ auzınan
şıqqanday aqiqat. İmperator jayında basqa bir söz estiseñder senbeñder,
olardıñ bəri ötirikşiler. Alla Tağala jay adamnıñ atın qızıl
əriptermen jazdırar ma edi, al oğanöz atın bükil jer betinde dəl solay
etip jazdırdı esimi eş uaqıtta umıtılmasın dep...
Halıq pen soldattıñ əkesi Napoleon jasay bersin!
– Jasasın general Eble! - dep ayqayladı pontonşı.
– Siz Məskeu özeniniñ janındağı oqpañnap qalay aman qaldıñız? - dep
suradı odan bir şarua əyel
– Onı qaydan bilem? Tutas bir polk küyimizde tüskenbiz, sodan jüz
qaralı jayau əsker tiri qaldıq qoy; öytkeni onı alu tek jayau əskerdiñ ğana
qolınan keletin is edi. Bilesiñder me, jayau əsker degen armiyädağı eñ bastı
küş qoy...
– Al attı əsker şe? - dep ayqaylağan Jenesta şöp mayasınıñ üstinen
sekirip tüsip, saraydağılardıñ aldında kenetten payda bolğanda, eñ
jürekti degenderdiñ özderi de şoşınıp qalğan. Beu, otağası-ay.
Ponyatovskiydiñ qızıl ulandarın, krasirler men dragundardı, basqa da
şabandoz erlerdi qalay umıtasız?! Napoleon şayqastı tezirek jeñispen
ayaqtağısı kelgende Myuratqa aytpas pa edi: "Mərtebelim, mağan
mınalardı ortasınan qaq bölip kesip berşi!" dep. Sol kezde biz əueli
qattı jelispen bastap, artınan dürkirep şabamız. Bir, eki! Bitti! Jau
əskeri ortasınan pışaqpen keskendey qaq jarılıp qala beredi. Attı
əskerdiñ arşındı şabuılı, qartım, karteçinniñ zalpınan əldeqayda
alımdı keledi.
– Au, pontonşılar şe? - dep sañırau da ayqaylap jatır.
– Osılay, jigitter, - dep sözin jalğastırdı Jenesta, - öziniñ töbeden
dik ete tüskeninen
jurt əli de sekem alıp turğanıñ sezip jəne sol üşin özi de
ıñğaysızdanıp, bul jerde, əlbette, eşqanday jansızdar joq bolar,
kəneki, mınanı alıp, bölekey kapral üşin tartıp jiberiñderşi!
– Jasasın imperator! - dep otırmaqqa jinalğan jurt bir auızdan uran
saldı.
– Aqırın, jigitter, - dedi ofitser öziniñ işinde bulığıp turğan qasiret
sezimin buqtıruğa tırısıp. - Aqırın! Ol: "Dañq. Frantsiyä, şayqas!"
degen sözderdi auızğa alıp turıp ömirden ötti. Jigitter, ol öldi, biraq
beynesi məñgi öşpeydi!
Gogla sener-senbes küyde jauırınıñ bir qusırıp qoydı da,
mañayındağılarğa sıbırlap söyledi:
– Mına ofitser əli de əskeri qızmette ğoy, al mundaylarğa imperator
öldi dep jer jüzine taratıp jüru jöninde buyrıq berilgen. Soldat ne
buyırsa, sonı orındaydı. Onıñ nesin sögemiz.
Saraydan şığa bergende Jenesta Qabırşı qızdıñ mınaday sözin de
estip qaldı:
– Mına ofitser imperatordıñ da, Benasi mırzanıñ da dosı.
Endi jurttıñ bəri esikke qaray entelep, Jenestanı bir körip qaluğa
umtılısqan, sonda aydıñ səulesimen onıñ doktordı qoltıqtap bara
jatqanıñ da anıq körip edi.
– Tüu men bir aqımaqtıq jasadım-au, - dedi Jenesta, tezirek üyge
qaytayıqşı! Jañağı qırandardan, zeñbirekter men şayqastardan basım
aynalıp qaldı!..
– Al, meniñ Gotlam turalı ne aytasız? - dep surağan Benasi.
– Taqsır, dəl jañağıday əñgimeler Frantsiyäğa Respublikanıñ on tört
armiyäsın öz qoynıñda məñgilik saqtap qalıp, Europağa zeñbirek zalptarı
arqılı salmaqtı dat aytuına kömektesedi. Mine, meniñ pikirim kerek
bolsa.
Səlden keyin bular Benasidiñ üyine jetken; ekeui de oyğa berilip, qonaq
bölmede otırıp qaldı; kamindegi söngen ottıñ şoqtarı jılt-jılt etedi.
Jenesta dərigerdiñ özine eşbir kümənsız ıqılas bildiretiniñ sezip otır,
biraq jeñiltektik bayqatpayın degendey, qazir qanday oyda ekenin surauğa
ıñğaysız körip otır; degenmen, Benasige qayta-qayta sınay qarap otırıp,
onıñ erinderinen jımiğan bir aqjarqın külkiniñ emeuriniñ bayqap
qalğanday boldı: ədette bul şın mənisinde ruhı küşti adamdarda bolatın
minez doktor sonday sıñaymen munı iştey unatıp, ağınan jarıla jauap
beruge işarat bildirgendey körindi. Jenesta bılay dep söz bastağan:
– Taqsır, sizdiñ mına ömiriñiz jay qarabayır adamdardıñ ömirine
mülde uqsamaydı, sondıqtan siz zayırlı qauımnan ne sebepti aulaqtap
kettiñiz dep surasam, onıñ eşbir əbestigi bolmas dep oylaymın. Bəlkim,
meniñ bul ıntığımdı orınsız da körersiz, biraq zañdı ekenine kelisersiz.
Beri qarañızşı, meniñ eş uaqıtta, jorıqtarda da sen dep söylespegen
köp-köp dos-jarlarım boldı, al biraq, birge otırıp, işkennen keyin üş
kün ötken soñ; "bar, barıp kaznaçeyden jalaqımdı alıp kelşi" dep
aytqan adamdarım da boldı; munday minez toy üstindegi dırduda eñ
sıpayı adamdar tarapınan da bayqalıp qaladı. Jə, ol öz aldına al men
sizdiñ peyiliñizdi kütpey-aq, özime dos dep sanağım keldi, sebebin özim de
bilmeymin.
– Kapitan Blyuto...
Dəriger munıñ jalğan familiyäsın atağanda, ofitser bir türli
tıjırınıp qalğan. Meymanınıñ bet-ajarı tırısıp ketkenine Benasi de
tañdanıp, bul nesi eken degendey, özi de tesireyip qaradı; biraq sebebin
əlde nege jori almay, betiniñ üyrenşikti dağdısı bolar degen oymen sözin
jalğastıra berdi:
– Kapitan, özim turalı aytu mağan öte auır. Keşeden beri meniñ osı
öñirde jüzege asıra alğan jaqsı özgeristerim jayında aytqanda da qattı
qinaldım; biraq onda əñgime bizdiñ qauım turalı, onıñ özimmen müddesi
bir turğındarı jaylı boldı. Endi özim turalı aytsam, əñgime tek meniñ
qara basım jayında bolıp ketedi ğoy, al meniñ ömirimde pəlendey
erekşelik joq.
– Sizdiñ ömiriñiz tipti anau Qabırşı qızdıñ tağdırınan da köñilsiz
bolğan künniñ özinde, - deydi Jenesta, - sonı öziñizden estigim keler edi; siz
sekildi adamdardı osı jerge alıp kelgen tağdırdıñ təlkegin bilgim keler
edi.
– Kapitan, meniñ auız aşpağanıma on eki jıl boldı. Al qazir, men bir
ayağımmen kördiñ jieginde turğanda, özimdi soğan aparıp tığatın soqqını
kütip jürgende, sizge şınımdı aytayın, bul ünsizdik meni qinaytın
boldı. On eki jıl boyı qasiret şegip kelemin, al mende qayğıdan qajığan
jürekterdiñ dos köñilmen sırlasıp şer tarqatar jubanışı da joq.
Meniñ sorlı müsəllamdarım şarualar bolsa, ol bayğustar mağan öz
talaylarına birjola moyınsunğan könbestiktiñ ülgisin tanıta jürip,
qalay degenmen de meniñ janaşırlığımdı köredi; al meniñ işimdegi
qupiyä qusalıqtıñ zapıran zarın eşkim seyilte almaydı; eşkim aq
jüregin aşıp kelip, dos köñilden qolımdı qısa almaydı, al şındığında
sıy-qurmettiñ eñ ülkeni sol emes pe edi, sodan anau Gondren şalğa deyin
eşkim maqurım qalmaptı.
Jenesta osı tusta dərigerge qolın qulşına usınıp edi, bul soğan
qattı tebirendi.
– Bəlkim, Qabırşı qız öziniñ periştege tən izgi janımen meni tüsingen
de bolar edi, - dep jalğastırdı dəriger əñgimesin dausı dirildep, - tipti,
bəlkim, ol meni süygen de bolar edi, al onda onıñ özi de baqıtsızdıq
bolıp şığar edi. Beri qarañız, Kapitan, tek siz siyäqtı soğısta
şınıqqan, jüregi keşirimşil jauınger nemese ömirge şattana qaraytın
jas jigit qana tıñday aladı meniñ jan sırımdı, öytkeni onı ömir körgen,
tis qaqqan erkek nemese ömirden eşbir habarı joq jas bala ğana tüsine
alar edi.
Ertede maydan dalasında jan keşip bara jatqan qolbasşılar
svyaşennik joq kezde öz
qılışınıñ tutqasındağı ayqışqa qarap jatıp arızdasadı eken,
sonı özi men qudaydıñ arasındağı adal nietti ara ağayın köredi eken.
Sondıqtan Napoleonnıñ tapjılmaytın tabandı sarbazı, bolat
semserdiñ jüzindey keskir siz ğana, bəlkim, meni tüsinetin bolarsız. Eger
siz adamnıñ en asıl sezimderiniñ kürdeli əlemine şın nietiñizben den
qoyıp, qarapayım jürekterdiñ kəmil senetin qımbatına ıqılaspen zer
salar bolsañız, meniñ əñgimem sizge qızıqtı köriner, al endi memlekettik
isterge arnalğan erejelerdi öziniñ jeke basınıñ jağdaylarına qaray
ikemdep dağdılanğan bilgiş jarıqtıqtarğa munıñ özi külkili bolıp ta
körinui mümkin. Men barlıq jaydı aşıp aytpaqpın, öytkeni öz ömirimde
bolıp ötken jaqsını da, jamandı da orağıtıp ketkim kelmeydi, men
sizden eş nərseni jasırmaymın; öytkeni men qazir jarqıldaq qauımnan
alıstamın, adam pendesiniñ suıldaq sözine nemquraydımın, tek bir
qudaydıñ özinen ğana ümittimin.
Dəriger ünsiz otırıp qaldı da, sonsoñ ornınan türegelip, sözin
jalğastırdı:
– Əñgimeni bastamas burın, men şay əzirlettireyin. On eki jıldıñ
işinde Jakota kelip, şay işesiz be dep suraudı bir ret te umıtqan emes; ol
kelip sözimizdi bölip jürer. Al öziñiz şay işesiz be, Kapitan?
– Rahmet, işkim kelmeydi.
Benasi tez arada qaytıp oraldı.
IV tapay
JERGILIKTI DƏRIGERDIÑ JAN SIRI
– Men Langedok deytin şağın qalada tuıppın, - dep bastadı dəriger
əñgimesin, - əkem sonda erteden turadı eken; səbilik kezeñim sonda ötti.
Segiz jasqa kelgende meni Sorez kolledjine bergen edi, sonı bitirgennen
keyin, oquımdı ayaqtau üşin Parijge attandım. Əkem jas kezinde dünieni
oñdı-soldı şaşıp, tipti, ata-jurtımızdan da ayırılıp qalğan eken,
əyteuir üylenui sətti bolıptı da, odan keyingi dünieqoñız ünemşildikpen
jağdayın durıstap alsa kerek; provintsiyä adamdarı baylıqtıñ jumsap
qızığın körmeydi, tek atağına semiredi ğoy, onda seniñ dañğoylığıñ da
iske aspay sönip jatadı. Əkem bayıp alğannan keyin, jalğız ulınıñ
üzilgen ümitteriniñ ornın salqın qandı sarabdaldıqpen toltırmaq boldı
kəri ata-ananıñ eñ soñğı bolsa da izgi nietten tuğan adasuı sol edi;
öytkeni olar özderiniñ inabattı ömir təjiribesi men estiyär esepqorlığın
balalarına mura etip qaldırudı oylaydı, olardıñ ömirdiñ qızığına
eligip, sodan köbirek ləzzat alğısı keletin tilekterimen jumıstarı da
bolmaydı. Saqtıqqa beyim əkem meni tərbieleudiñ erekşe bir josparın
jobalaptı da, men sonıñ qurbanı bolıp şıqtım. Ol öziniñ baylıqdəuletiniñ qanşalıqtı mol ekenin menen ölerdey jasırıp ustadı da,
meniñ bolaşaqtağı igiligimdi oylağan bolıp, jastığımnıñ nağız der
şağında joqşılıqqa tap qıldı. Qaytkende de öz biligim özimde bolsa
eken dep tilegen jas jigitti jan tözbeytin qıspaqta ustadı; mağan
kedeylikte kerek boladı dep eseptegen maşıqtarın darıtuğa tırıstı;
olardı: tözimdilik, bilimge quştarlıq, eñbekqorlıq edi; ol oyladı: mağan
kedeyliktiñ zarın tartqızsam ünemşildikke üyretermin dep; al men onıñ
aqıl-keñesterin boyğa siñirer jasqa jetken kezde, endi tezirek ömirlik
mamandıqtı tañda dep qıstadı. Meniñ beyimim meditsina salasın zertteu
jağında
boldı.
Tomağa
tuyıq
provintsiyälıq
kolledjdegi
oratoriandardıñ jartılay monastırlıq pənderiniñ ezgisinen keyin,
Sorezden şığıp, birden astanağa tap boldım. Əkem meni özi ertip aparıp,
öziniñ bir dosına amanat etti. Eki qart meni aralastırmay, özderi oñaşa
otırıp, barınşa saqtıq oylağan şarualarınıñ jobasın belgilepti:
ömirden tük təjiribesi joq şiki ökpe balanı əueli jastıqtıñ quştarlıq
quyını eliktirip əketpesin degen qamqorlıqtarınıñ türi. Mağan
jumsalatın qarjı tirşiliktiñ eñ zoru degen qajetterine ğana şaqtalıp,
qatañ eseptelgen; onıñ özi qolıma üş ayda bir-aq ret beriledi tipti sonıñ
özinde de Meditsina fakultetine oqudıñ aqısı tölendi degen tübirtek
qağaz bolsa ğana. Adamnıñ namısına tietin bul siyäqtı senimsizdik tərtip
pen esep degen sıltaumen bürkemelengen. Abzalında, meniñ bilim aluıma
jəne köñil köteruime degen qarjıda əkem aqşağa tarındıq jasamağan
siyäqtı. Tek onıñ eski dosı ğana, ömirdiñ şım-şıtırıq buralañına
tüsken bala jigitke basşılıq etu tapsırılğanıñ özine dəreje körgen, al
öz boyındağı sezim-tüysikteriniñ barlığın is qağazdarı siyäqtı söresörege surıptap qoyıp, tek mölşerlep qana jumsaytın adamdar qatarına
jatadı eken. Qajet bolsa, ol öziniñ jazu dəpterine qarap jiberedi de, seniñ
ötken jılı, dəl osı küni, dəl osı sağatta nemen şuğıldanıp
otırğanıñdı qalt etkizbey aytıp beredi. Ol mına ömirdi kəsiporın dep
esepteydi de, onıñ esep-qisabın kədimgi kommertsiyälıq ədispen jürgizedi.
Al asılında osınau baysaldı adam, eptegen qulığı da bar, abayşıl da
sekemşil bola tura, meni baqılauğa alğanıñ ərdayım bilgizbeuge
tırısatın, kitaptardı özi satıp əperedi, oqudıñ aqşasın da özi töleydi;
aytalıq, men atqa salt minip jürudi üyrenem desem boldı, qayda təuir
manej bar ekenin elpildep özi barıp biledi, sonda meni özi alıp baradı,
meniñ tilegimniñ aldın orap, mereke künderde minetin attardı küni burın
jalğa alıp qoyadı. Osı bir tamaşa adam, kereginde özim orağıtıp ketuge
dağdılanğan kərilik qulıqtarına qaramastan, mağan ekinşi əke boldı.
"Dostım, - der edi ol tizgindi eptep bosatpasa, meniñ üzip keterimdi
sezgen bir sətterde, jastar keyde sol jastıqtıñ qızuımen essizdik
qılıqtar jasap qoyatını boladı; sizge aqşa qajet bolıp qalatın
jağdaylarda özime keliñiz. Kezinde sizdiñ əkeñiz de mağan talay ret qol
uşın bergen, sizge qajet bolıp qalğan birneşe ekyu menen ərdayım
tabıladı, biraq mağan ötirik aytpañız, jasağan qateligiñiz bolsa,
jasırmay aytıñız, onı moyındauğa Uyalmañız; men de jas bolğanmın,
adal dos retinde biz bir-birimizdi qaşanda uğamız".
Əkem meni Latın mahallasındağı bir otbasılıq pansionğa
ornalastırğan, ieleri marhabattı adamdar eken; mağan təp-təuir
jabdıqtalğan jeke bölme berdi. Alayda emin-erkindiktiñ alğaşqı
qadamdarı, əkeniñ keñ peyili, meniñ jolıma arnap jasağan şığındarı
meni onşa eleñ etkizgen joq. Erkindik degenniñ qadirin bilu üşin, bəlkim,
onıñ ləzzatın tatıp köru kerek şığar. Alañsız balalıq şaqtıñ
estelikteri kolledjdegi köñildi basır qılğan əuenniñ əserinen umıtılıp
ketti me, bilmeymin, əyteuir aqıl-oyım əli de qursaulı edi; odan keyin
əkeniñ aqıl-keñesteri jaña bir mindetter arqalattı; odan qaldı,
Parijiñniñ özi mağan bir jumbaq bolıp körindi; onı bilip almay turıp,
nesimen aualanudı bilmeydi ekensin. Sonımen, - dep oyladım men, ömirimde əzir eşteñe özgere qoyğan joq, barlıq jañalığı - qazirgi oqıp
jürgen jerim burınğıdan göri kölemdirek jəne özi Meditsina fakulteti
dep ataladı. Degenmen, alğaşqı kezde oquğa qulşına kiristim,
lektsiyälarğa tügeldey qatınasıp jürdim, sabaqqa bar zeyinimmen şomıp
kettim de, basqa ermek degendi oyğa da alğan joqpın, - Parijde ayaq bassañ
iline ketetin ğılım qazınasına bükil ınta-ıqılasımmen berilip
ketkendigim sonday. Biraq köp uzamay, aq köñil añğal jastardı arbağış
joldastıq qarım-qatınastıñ beykünə nışandarın betke ustap keletin
kezdeysoq tanıstıq degender parıqsız Parij ömiriniñ tunğiığına qaray
birtindep tarta bastadı. Eñ aldımen mağan teatrlar men akterlerdiñ teris
ıqpalı əser etti: solardı körgen boyda-aq esimnen ayırılıp qaldım.
Astananıñ spektakderi jastardı azdırıp jiberedi; teatrdıñ adam
janıñ astan-kesten etetin ıqpalına qarsı turuğa jastar dərmensiz;
sondıqtan da men jas urpaqtı buzuğa kelgende qoğam men zañ birdey kinəli
dep esepteymin. Jiırma-jiırma bester aralığındağı jas adamnıñ jan
jüyesin bulqan-talqan etetin quştarlıq ataulığa bizdiñ zañdarımız,
bılayşa aytqanda, közin jumıp qaraydı; Parijde barlıq nərse onı
esinen tandıradı, bəri tınımsız arbap turadı; din oğan imandılıqtı
uağızdaydı, zañ jön silteydi, al astananıñ aldamşı siqırı men sürqiyä
ədet-ğurıptarı jamandıqqa qaray jeteleydi; Parijdegi eñ salauattı
degen erkek pen saliqalı degen əyeldiñ baliğattılıqtı keleke etetini
beker me? Qısqası, osınau orasan zor qala kədimgi bir öziniñ aldına tek
qana jamandıqtı marapattau mindetin qoyıp alğan ba dersiñ, öytkeni
munda adal qareketpen qoğamda özine layıq orın aluğa tırısqan jas
adamnıñ jolında uşırasatın kedergiler neşe türli jalğan
jıltıraqtardan əldeqayda jii kezdesedi. Men uzaq uaqıttar boyı keş
qurğatpay teatrğa bardım, söytip jürip sauıq-sayranğa əuestenip aldım.
Özimniñ töl mindetterimdi esten şığarıp, eñ şuğıl sabaqtarımdı
erteñge qaldıratın boldım; burınğıday bilimge de qumartıp turmadım,
tek asa qajetti degen, onsız doktorlıq diplom alatın dərejege jete
almaysıñ degen jumıstardı ğana atqarıp jürdim. Endi lektsiyä üstinde
professorlardıñ sözin tıñdamaymın, olardıñ bəri de biriniñ sözin biri
qaytalay beretindey körindi mağan. Men özimniñ tabınğan qudaylarımdı
tərki qıldım da, kədimgi Parijdiñ öz adamı bolıp aldım. Qısqası, men
provintsiyädan kelip astanağa tap bolğan, kelip alıp jaman jolğa tüsken,
biraq əli de keybir şınayı sezim jurnaqtarınan ada bolmağan,
adamgerşiliktiñ keybir joralğısınan əli de habarı bar, boyın bilep
alğan jaman ədetterden arılğısı keletin, biraq soğan qayrat-jigeri
jetpeytin jas adamnıñ küdikti ömirin keşip jürdim.
Men qorğana bilmedim. Jañağı arbağış siqırlar meniñ öz işimde edi.
İə, taqsır, meniñ bet-ajarımda jalğandıq joq: neşe türli
qumarpazdıqtıñ izi bar onda. Biraq qalay degenmen de jan düniemniñ
tükpirinde pək adamgerşilikke umtılğan talaptıñ jurnağı bar edi; sol
jurnaq, qazirgi ömirdiñ baylausız bödenine qaramastan, tüpterdiñ tübinde
ar-Uyattı oyatıp, buzılğan tirlikten bezindiruge, səbiinde dinniñ taza
bulağınan susındağan adamdı qaytadan quday jolına tüsiruge tiisti edi.
Jer betindegi tirşiliktiñ jalğan raqatınan aldanğan adam erteli-keşti
beyiştiñ jeñsik jemisine qumartsa, onıñ nendey ayıbı bar? Barlıq
jastarğa tən minezben men de talay-talay şattıqqa bölendim, men de talay
ret qayğı-muñnıñ aldına kelip bögeldim; biraq onıñ ərkimde ər türli
dərejede; birese men jastıqtıñ küşin mızğımas qayrat-jigerge balap
adastım, özimniñ qabilet-darınımdı asıra bağalappın; birese aldımnan
qılañ bergen azın-aulaq kedergini zorayta elestetip, özimniñ tabiğatıma
jat üreyge berilippin; bir kezde ulan-ğayır jospar jasap, ataq-dañqtı
armandasam, eñbekke bel baylasam, alğaşqı dañğaza toydan keyin izgi
niettiñ barlığında da boldım. Jüzege aspağan asqaq oylar köz aldımnan
buldırap eles bergende, men sol jarıq səulege qaray qanşama qulşınıp
umtılsam da, boyımnan jasampaz quş taba almadım. Boyküyez jalqaulıq
pen toqmeyil özimşildik aqırı meni aqımaq etti; olay deytinim - özin-özi
zor tutıp, özin-özi darday körgen adam sol oyın aqtamasa, daraqı aqımaq
bolmağanda qaytedi. Meniñ qareketimde eşqanday maqsat bolmadı, men
ömirdiñ güline qumarttım, biraq sol gülderge nər beretin eñbekten
jirendim. Kezdesken kedergige kiligip qarsı turmadım, bəri de op-oñay
özdiginen boladı dep oyladım, ğılımdağı jetistik pen mansaptağı
tabıstı orayı kelgen səttiliktiñ arqası dep jorıdım. Danalıq mağan
dañğaza şalalıq bolıp körindi. Ğalımdıqqa qolım jetpey turıp, jettim
dep oyladım; ulı isterdiñ bastau bulağı tözimdilik bolsa, men onı oyğa da
almadım, solarğa jeter joldağı qiındıqtar da meniñ jırımda
bolmaptı, men tek bolaşaqtağı ataq-dañqtıñ qur buına pisip jürippin.
Dumandı dəuren qas qaqqanşa ötti de ketti: teatrdıñ qızığı tez basıldı.
Parij köp uzamay kedey student üşin qulazığan tüzge, qañırağan bos
keñistikke aynaldı; tamır-tanıs ataulıdan qalğanı jarqıldaq qauımnan
bezip şıqqan jalğız şal men üylerine ılği bir tomağa tuyıq köñilsiz
adamdar kelip jüretin oñaşa otbası ğana edi.
Sondıqtan, oyğa alğan mansabınan jerigen, aldında ayqın maqsatı
joq, aqıl-oyı belgili bir bağıtta ornıqpağan jas adamdardıñ ədetimen
küni boyı köşe kezip, özen jağalap, murağattar men qoğamdıq baqtardı
aralap, sendeldim de jürdim. Bul jastağı qareketsizdik basqa qay
uaqıttağıdan da auır boladı, öytkeni bul kezde jastıqtıñ qızuı bosqa
ketedi, quatı maqsatsız rəsua boladı. Jas adam boyındağı zauqın
joğaltıp almay, öziniñ işki tilekterin jüzege asırarlıq tirşilik küşquattarı tügel bar turğan jağdayda, sol küş-quattarı jastıqtıñ öjet
senimdiligimen eselep arta tüsken jağdayda, onıñ qaysar erik-jigeri
aldınan qanday mümkindikter aşatınıñ men onda tüsinbegen ekenmin.
Bala kezde bizdiñ jan düniemiz añğal, ömirdiñ qauip-qateri bizge
bimağlum, al odan bergi jas öspirim kezde biz sol ömirdiñ qiındıqtarın,
onıñ şetsiz-şeksizdigin eptep seze bastaymız; soğan köz jibergende
taysaqtap qalamız; qoğamdıq ömir maydanıña jaña ornalasqan kezde, biz
aqılımızdan adasıp qalğanday bolamız, beyne bir jat elde japa-jalğız
jürgendey abdıraymız. Qay jasta da bimağlum nərseden zəremiz uşadı.
Jas öspirim jigit zirkildep atıp turğan zeñbirekke qarsı jügiredi, al onıñ
elesi köringende esi ketip keyin şeginedi. Sol balan jigit qanday erejege
den qoyarın bilmeydi; neni beru kerek, neni qabıldau kerek, qalay qorğanu
kerek, qalay şabuıldau kerek - ol sonıñ birin bilmeydi; özi əyelderge əues,
biraq olarğa sırttay tabınadı da, qarsı kelgende jasıp qaladı; öziniñ
jaqsı qasietterinen japa şegip jüredi; ol izgi sezimge tolı, periştedey
adal, arambaqay esepqorlıqtan ada, sarañdıqtı bilmeydi, ötirik aytsa paydakünemdikten emes, tek maqtan üşin ğana; ar-Uyatın əli de saudağa
salıp körgen joq, biraq sonıñ nusqağan tura jolına birden tüspey,
tayqıp ketedi. Aqıldıñ aytqanıña jürmey, jürektiñ qalauı boyınşa
ömir sürgen adamdar köp uaqıttar boyı osınday küy keşedi. Men de dol
sonday jağdayda boldım.
Men bir-birine qarama-qarsı eki türli tüysiktiñ oyınşığına
aynaldım. Jas kezimizde esten ayırıla qumartqan arman-tilekterge
jetsem-au dep men ah urdım, biraq jas öspirimge tən sezimtaldıq mağan
erik bermedi. Jaqsığa ıntıq əserşil janğa Parijdiñ jantalas ömiri
mülde apattı, ondağı ataqtı adamdar men bay adamdardıñ quzırındağı
igilikter özgelerdiñ qumarın qozdıradı. Ulılıq pen pasıqtıq
toqaylasqan osınau əlemde künşildik kisini ilgeri jıljıtpaydı, qayta,
onıñ tübine jetedi. Ataqqumarlıq, qumarpazdıq jəne öşpendilik
arasındağı tınımsız küreste ne solardıñ qurbanı bolasıñ, ne soğan
eriksiz öziñ tartılasıñ. Jas adam zulımdıqtıñ beleñ alıp, izgiliktiñ jer
bolğanıñ ünemi körip jüredi de, aqırında onıñ öziniñ adamgerşilik
tuğırları da birtindep şayqala bastaydı; Parijdiñ ömiri, bılayşa
aytqanda, onıñ ar-namısınan balalıq baliğattıñ ulpasın uşırıp
əketedi; mine, sodan keyin-aq onıñ adamgerşilik jağınan azğındauınıñ
ıbılıstıq isi bastaladı da, qas qaqqanşa jerine jetip tınadı.
Ömirden alğaşında özgelerden göri tartımdıraq köringen ləzzattardı
ala bilu üşin talay qauip-qaterdi jeñip ötui kerek, ol üşin ərbir qadamdı
oylanıp barıp basu kerek, sonıñ nətijelerin salmaqtap otıru kerek.
Osınday oy saraptarı aqırında özimşildikke aparıp soğadı. Bayğus
student bireuge ölerdey ğaşıq bolıp, özge dünieni umıta bastasınşı,
mañayındağılardıñ barlığı japa-tarmağay aqıl-keñesterin aytqan
bolıp, onı seniminen ayıradı da, aqırında ol, öziniñ erkinen tıs,
sekemşildikke boy urıp, burınğı abzal oylarınıñ bərinen saqtana
bastaydı. Osı küreste adamnıñ janı qasañ tartıp, usaqtap ketedi,
barlıq istiñ tizgini aqılgöylikke köşedi, al munıñ özi tap-taza parijdik
bezbüyrektikke aparıp soğadı; munday ədet-ğurıp tusında jarasımdı
jeñiltektik pen jasandı aqjarqındıqtıñ astarında ataqqumarlıq pen
esepqorlıq jatadı. Parijde eñ añğal degen əyel tipti baqıtqa bögip
jürgenniñ özinde aqılınan adaspaydı.
Osınıñ barlığı, əlbette, meniñ minez-qulqım men sezimderime əser
etti. Meniñ ömirimdi ulandırğan qatelikter basqa adamdardıñ köpşiliginde
jürekterine tastay bolıp auır qasiret tüsirmes edi, biraq oñtüstiktiñ
adamdarı dindar keledi ğoy, katolik dininiñ uağızdarına da, ol düniedegi
ömirge de senedi. Sol senimderdiñ saldarınan quştarlıq tereñdey tüsedi,
ar-Uyattıñ ökinişteri uzaq uaqıt mazağa tınıştıq bermeydi.
Men dərigerlik oqumen şuğıldanıp jürgen kezde barlıq jerlerde
əskeri adamdar basım bolatın; əyelderge unau üşin kem degende
polkovniktiñ belgi-tañbaların tağıp jüru kerek edi. Jarqıldaq qauım
üşin kedey student degen nemene? Tük emes. Istıq quştarlıqtıñ
qolamtasına küyip-janıp jürip, sonı sırtqa şığaratın teskindik taba
almağan, öziniñ maqsat-tilekterin jüzege asıru talabı üstinde qadam
basqan sayın aqşa tapşılığına tap bolatın; ğılım men ataq-dañq
jolın quğanmen, öziniñ añsağan armanıña oñaylıqpen jete almaysıñ dep
sanaytın; jın-oynaq orındarda op-oñay buzılıp ketetiniñdi, al baysaldı
qauımğa jol aşuın qanşalıqtı qiın ekenin bile tura, baliğattıqtıñ
işki dauısına qulaq qoyudı nemese jaman ülgilerge boy aldırudı bile
almay jürgen men mundar qara tünek quştarlıqtıñ quşağında qasiretti
künder keştim; janıñdı qulazıtatın jalğan jarqıldaqtıqtan jəne
ötkinşi aldanıştarmen alma-kezek auısıp otıratın jabırqau
tirşilikten ığır boldım. Aqır-ayağında, osınau küñgirt kezen jas
adamdardıñ ömirinde bola beretin mınanday bir qalıptı jağdayğa kelip
tireldi.
Bireudiñ otbasılıq baqıttı ömirin buzudı men ərqaşanda opasızdıq
dep sanadım; men ekijüzdilik jasay almaymın, öz sezimderimdi turalap
aşıq bildiremin; sondıqtan ünemi jalğandıqpen ömir süruge janım tügil
tənim de töze almas edi. Ötkinşi quanışqa köñilim daualağan emes,
baqıttıñ ləzzatın babımen bayandı türde tatqım keledi! Jaman qılıqqa
mülde ıñğaysız ekenmin, biraq joğarğı qauımğa ötsem degen talay
nətijesiz əreketterden keyin, jalğızdıqtan qaji bastadım; eger sol
joğarğı qauımğa ötsem, bəlkim, kim biledi; bir təuir əyeldi kezdestirer me
edim: ol özimdi neşe türli ayla-amaldardan janaşırlıqpen saqtandırar
ma edi, ədepti minez-maşıqtarğa tərbieler me edi, meniñ namısıma
timesten aqıl-keñesterin aytar ma edi, meniñ bolaşağıma paydası tietin
adamdarmen tanıstırıp, solardıñ ortalarına kirgizer me edi, bəri de
mümkin ğoy. Men solardıñ bərinen küder üzdim; sol kezde men ərilese tipti
qasterli şım-şıtırıq mahabbat şatağına ilinip ketuim mümkin edi, biraq
ol jağınan da jolım bolmadı. Təjiribeniñ joqtığınan boyımdı
kernegen ıstıq qumarlıqtı sırtqa şığarar jol taba almadım.
Aqırında, taqsır, uzaq uaqıt soñına tüsip jürgen bir qızdı özime
qaratıp, əueli qupiyä baylanıs jasadım, söytip, ol öziniñ tağdırın meniñ
tağdırıma əkelip qostı. Baylığı bolmasa da salauattı otbasınan
şıqqan ol men üşin öziniñ qoñırjay üyin tastap, öz bolaşağın eşbir
küdiksiz meniñ qolıma əkelip tapsırdı, sol bolaşağınıñ tamaşa
bolatınıña şın jürekten sendi. Meniñ kedeyligim ol üşin eñ küşti
kepildik bolıp körindi. Sol sətten bastap, meniñ jüregimdi dübirletken
dauıl, esten tandırğan esirik oqiğalar, ataqqumarlıq - bəri de baqıttıñ
bulasına batıp ketti, bul joğarğı qauımnıñ salt-dəstürin, onda
qabıldanğan sıpayılıq erejelerin de, eski uğımdarınıñ ıqpal küşin de
bilmeytin baqıt edi, tek balalıq şaqta bolatın bultsız aspanday şuaqtı
baqıt edi; öytkeni alğaşqı mahabbat degenimiz qam-qareket pen eñbekke
tolı tirşiligimizdi araylandıratın ekinşi balalıq şaq qoy. Key adamdar
ömir degenniñ ne ekenin birden tüsinedi, odan durıs tüyin tüyedi, özgeniñ
qateligine zeyin qoyıp, sodan bir paydalı sabaq aladı, qoğamnıñ
zañdarına üñilip, odan da özderine tiimdi qorıtındı jasaydı, onday
adamdar barlıq nərseniñ parqın biledi. Sonday salqın qandı adamdar
aqıldılar qatarına jatadı. Al olardan özge, kedey aqındar, küygelek
jandar tım əserşil boladı da, köbinese ayaqtarın jañsaq basadı; men de
solardıñ qatarına jatamın.
Teginde, meniñ alğaşqı üyirsektigim şın mənisindegi mahabbat emes edi,
men jürektiñ əmirimen jürgenim joq, soqır sezimniñ ırqımen jürippin.
Qız bişaranı özime qurban ettim, biraq sonı özimşe əbden dəleldep
baqtım, özimdi istep jürgen isimde eşqanday soraqılıq joq dep sendirdim.
Al qız bolsa, şınayı berilgendiktiñ ülgisi edi periştege bitken jürek,
parasattı aqıl, izgi jan. Mağan ılği paydalı keñester beretin.
Alğaşında onıñ süyispenşiligi meniñ tabandılığımdı nığayttı, sodan
keyin alğanım ayalap jürip, qaytadan oqudı qolğa aluğa köndirdi, meniñ
qabiletime sendi, bolaşaqtağı jetistigime, ataq-dañqıma, baq-dəuletime köz
jetkizdi.
Bizdiñ zamanda meditsina ğılımnıñ barlıq salalarımen toqaylasadı
ğoy, sondıqtan dərigerdiñ ataq-dañqqa ie boluı oñay emes, biraq onıñ
esesi artığımen qaytadı. Parijde ataq-dañq ərdayım soñına baylığın
erte keledi. Meniñ aq peyil süyiktim ömirdiñ neşe türli taqsiretin menimen
birge kördi; sonıñ uqıptılığınıñ arqasında bizdiñ azın-aulaq
qarjımızdıñ özinen keybir əuestikke qolımız jetip qalatın. Burınğı
jalğız bastı kezimdey emes, ekeuimiz birigip tirşilik etken tusta meniñ
erke totaylığımdı toyattandıruğa da aqşa köbirek auısatın boldı.
Bul endi, taqsır, meniñ ömirimdegi eñ bir tamaşa kezeñ edi. Sabağım
qızu jürip jatır, aldımda maqsatım bar, maqtau da estip qalamın, mağan
süyispenşilik sezimin tuğızğan əyelge özimniñ oylarım men tındırğan
isterimdi əñgimelep aytıp qoyamın; eñ bastısı, ol mağan öziniñ aqılparasatımen tereñ qurmet sezimin darıttı, tipti eşqanday aqıl-parasatqa
mümkindik joq kezdiñ özinde onıñ boyınan munday qasiet tabılatın edi.
Bəri de osılay edi, taqsır, al meniñ ömirim uzın-şubaq bir sarınmen
ötip jattı. Tıp-tınış, alañsız baqıttan artıq eşteñe joq qoy düniede,
biraq jürektiñ alaburtqan dauılın bastan keşken adam ğana bağalay
aladı onı. Ömirdiñ auırtpalığın sezbey, öziñniñ kökeykesti oylarıñdı
aytıp, soğan ündestik tabudıñ özi bir ğanibet qoy! Men siyäqtı
ataqqumarlıq josparların ayalap jürgen, ər nərsege əues adamdı, juır
mañda kele qoymağan ataq-dañqtıñ artınan salpaqtap jüruden şıdamı
tausılğan adamdı munday baqıt tez toydıradı eken. Burınğı elesti
armandar meni qaytadan baurap əketti. Men baylıqtan keletin ləzzattıñ
barlığın tatuğa qumarttım, mahabbattıñ müddesi dep sonı tiledim. Keyde,
keşkilik, əlde bir şalqığan saltanattı ömirdiñ bualdır körinisterin közge
elestetip, muñlı oyğa berilgen kezderim bolatın. Sonday da meni
süygenimniñ süykimdi dausı selt etkizer edi, men oğan jañağı qiyäli
armandarımdı jasırmay aytamın. Ərine, özin tügeldey meniñ baqıtıma
bağıştağan beykünə jandı qinaytınmın. Ol əsirese meniñ oynaqı
tilekterimdi orındau qolınan kelmegenine qınjılatın. Oy, taqsır-ay,
əyel degen halıqtıñ qurbandıqqa əzir turatını ğajap qoy!
Osınau lepti sözderdiñ astarınan bir işqustalıq ta sezilip edi, Benasi
bir sətke oylanıp qaldı, al ofitser onıñ ünsizdigin buzğan joq.
-Söytip, taqsır, - dep doktor əñgimesin əri qaray jalğastırdı, - bılay
qarağanda, bizdiñ birligimizdi nığaytuğa tiisti oqiğa sonı buzdı da, meniñ
keyingi barlıq qasiretterimniñ alğaşqı sebebi bolıp şıqtı. Sol kezde
əkem qaytıs bolğan, mağan qıruar mura qaldırıp ketipti, sol
muragerliktiñ şaruaların retteu üşin birneşe ay boyı Langedokqa
ketuime tura keldi; men jalğız attandım. Tağı da bostandıqqa qol jetti.
Jas kezde mindetteme ataulınıñ eñ jağımdısına deyin kisige ıñğaysız
ğoy. Borış pen eñbektiñ qajettigin moyındap jüru üşin birsıpıra ömir
təjiribesi kerek boladı. Langedoktıñ tutanğış perzenti bolğandıqtan,
men mınaday mümkindikterge quandım: üyden bir ketsem, qaşan qaytıp
oralsam da öz erkim; men ne istep, ne qoyğanım jayında, tipti öz
ıqtiyärımmen bolsa da eşkimge esep bermeymin.
Ərine, özimdi baylap-matap bergen öristerimdi birjola umıtıp
ketpesem de, mundağı tirşilik ötken jayttardan meni alıstata berdi,
olarğa baylanıstı estelikter kömeski tarta bastadı. Solarmen qaytadan
baylanıstı bolamın-au degen oyğa öz-özimnen şamdanatın boldım, tipti
sonıñ özi qajet pe degen de suraq qılañ berip qaladı. Al sonımen birge
şınayı mahabbat sezimine tolı hattar birinen soñ biri kelip jatır; biraq
jiırma eki jastağı jigittiñ oyınşa, əyel bitkenniñ bəri süyü üşin
jaralğan jandar; Sondıqtan onday jigit jürektiñ eljireuin jay
qumarlıqtan ajırata almaydı; ol tən ləzzatınıñ barlığın mahabbat dep
qabıldaydı; solardıñ barlığı oğan ömirdegi bastı nərse bolıp körinedi;
süygenimniñ hatında qanşalıqtı şınayı izgilik bar ekenin men tek
keyinirek, ömirdi de, adamdardı da anığıraq tanığan kezde ğana tüsindim;
hattarında ol özi turalı emes, öziniñ mahabbatı turalı ğana jazatın, men
üşin meniñ baylığımdı aytıp quanatın, özi üşin eş nərseni tilemeytin,
meni özgerip ketedi-au degen oydıñ uşığı da bolmaytın onda, öytkeni öz
boyınan onday eş nərseni sezbeydi ğoy.
Al men bolsam, tula boyımmen ataqqumarlıq esepterge batıp kettim,
baylıqqa bula bolıp ömir sürmek boldım, jarqıldaq qauımda belgili
adam bolıp, soğan say bir tamaşa nekege otırmaq oyğa keldim. "İə, ol meni
jaqsı köredi!" degen siyäqtı bezbüyrek, salqın sözben şektelu de oyımda
joq emes. Al işki nietim odan qalay da qutılu bolatın. Söytip, basıñdı
qatırıp jüresiñ, öziñnen öziñ Uyalasıñ, qataldıqqa barasıñ, qurbanıñnıñ
janıñ jaralaysıñ, sonsoñ sonıñ aldında qızarıp jürmes üşin birjola
öltirip tınasıñ.
Qayğılı adasu üstindegi sol künderdi oyğa salsam, meniñ köz aldımnan
bizdiñ jüregimizdiñ tereñ tuñğiıqtarı aşıladı. İə, taqsır, mağan seniñiz,
adam tabiğatınıñ zulımdıqtarı men izgilikterin solardı öz basınan
ötkizgen adam ğana jete biledi eken. Bizdiñ arımız bərine ölşem. Biz
özgelerge ərdayım öz ölşemimizben kelemiz, al özgeler bizge qanday
ölşemmen keletinin oyğa da almaymız.
Men Parijge qaytıp oralıp, özime arnap jalğa alınğan oñaşa
oramjayğa ornalastım; men özimniñ sezimderimde bolğan özgerister
jayında da, qaytıp kelgenim jayında da osınıñ bərine tikeley qatınası
bar birden-bir adamğa habarlamadım. Men jarqıldaq jastar qauımınan
bir körnekti orıp alğım keldi. Alğaşqı künderim tumandı sənsaltanattıñ qızığımen ötti de, osınday alañsız ömirdiñ raqatına əbden
qunığıp alğannan keyin, köñildiñ eşqanday bosandığınan qorıqpay-aq,
süyiktime barıp qaytpaq boldım: oyım odan birjola qol üzbek. Əyelge tən
sezimtaldıqpen ol meniñ işki oyımdı birden sezdi, biraq köz jasın irkip
qaldı. Ol meni jek köruge tiisti edi, biraq mineziniñ Uyañdığı men
izgiliginen sol jekkörinişin bir ret te bildirmedi. Sol keşirimşildigi meni
qattı qinadı. Biz, aqsüyek jendetter, jol torığan qaraqşı jendetter
siyäqtı, qurbandarımızdıñ qorğanğanıñ unatamız, bayqaysız ba, olardıñ
küresip, qarsılasqanı solardıñ ajalına kinəli bizderdiñ aqtaluımız
üşin jeñildik bolar edi.
Sonı müsirkegendikten men qaytadan barğıştay bastadım; meyirlene
alğanım joq, biraq ıqılastı körinuge tırıstım, sodan birtindep jay
sıpayılıqqa köştim de, aqırında, aramızda əlde bir işki kelisim
bolğanday, ol meniñ böten adam qalpında boluıma mursat berdi; Sonda
men özimdi bir kisilik tanıtqanday sezinip jürdim. Ar-Uyattıñ əli de bolsa
sezilip qalatın mazasızdığın tunşıqtırıp tastau üşin jarqıldaq
ömirdiñ quyınıñda esten ayırıla quyğıtıp, şırköbelek aynaldım.
Özin sıylamaytın adam oñaşalıqta ömir süre almaydı, sondıqtan
men de, Parijdiñ jarqıldaq jastarı siyäqtı, parıqsız ömir saltına
köştim. Men təp-təuir bilim alğanmın, zerdem jaqsı, sondıqtan jurt
közine öz şamamnan artığıraq aqıldı kerindim; söyttim de, özimdi
özgelerden artıq sanadım; meni sonday artıqşılığım bar dep sendiru
jağımpazdarğa tiimdi edi, olar sol közdegen oylarına op-oñay jetti.
Sonımen tipti azğantay uaqıttıñ işinde men bir keremet erekşe adam
bolıp şıqtım, biraq sol pikirdi aqtau jayın oyğa da alğan emespin.
Jaramsaqtıq jarqıldaq qauımdağı eñ bir opasız ayla, əsirese
Parijde solay; munda neşe türli qaskünemder talanttı alğaş jarıq
körgen künnen bastap tunşıqtıru üşin, onıñ besigin gül şoqtarımen
bastırıp tastaydı. Söytip men, "el qatarına şığayın" degen oymen ne
özim jöninde qalıptasqan joğarı pikirdi de, ne jetken jetistikterimdi de
paydalanğan joqpın, payda keltiretin adamdarmen tanıstıqqa da
barmadım. Tınım tappay jeñiltek dırdudıñ soñında jürdim. Parij
salondarınıñ masqarası sanalatın ötkinşi əueyilikterim de boldı. Ol
salondarğa ərkim şınayı mahabbat izdep baradı, biraq soñında jürip
solığın basqanşa əygili jezayaq bolıp şığadı; aqırında nağız
quştarlıq degen uğımnan birjola ayırılıp qaladı. Özgelerge eliktep
jürip, men köbinese əli buzılmağan, kirşiksiz taza jandarğa qiyänat
jasadım, söytip olarğa öz kebimdi kigizdim.
Osınday qılıqtarmen sumdıq jamanattı bolıp jürsem de, boyımda
özim ılği moyınsunatın parasattıñ keybir jurnaqtarı saqtalıp qalğan
edi. Osınday jağdayda jürip, men qanşama ret aldandım jəne sol
aldanğanımdı moyındauğa arlandım. Özim iştey maqtan sanap jürgen
sengiştigim üşin aynaladağılardıñ qaharına uşıradım. Jarqıldaq
qauım jetistikke jetkenderdiñ aldında ğana bas iedi, al oğan qalay
jetkeni olarğa kerek emes. Qauımnıñ pikirinşe, istiñ maqsatı nətijesi.
Sol qauım mağan üş uyıqtasam tüsime kirmeytin jamandıqtar men
jaqsılıqtardı, jeñister men sətsizdikterdi japsırdı; meniñ eşbir
habarım bolmağan aşınalıq baylanıstardı tañdı, eşqanday qatınasım
bolmağan qılıqtar üşin jazğırdı; men örlikke basıp, sonday jala
ösekterdi teriske şığarudı qajet dep sanamadım, dañğoylıqqa bağıp,
jalğan abıroy əperetin alıp-qaşpa sözderge qarsı şıqpadım. Sırtım
bütin, işim tütin küyde jürdim.
Eger meniñ basıma kenetten bir pəle uşıramasa, bul qalpımda
birtindep bar kisilikten ayırılıp, birjola jamandıqtıñ ıqpalında
qalatın edim, öytkeni tınımsız qubılıp, oynap turğan qumarpazdıq,
astamşıldıq ataulı sol jamandıqtı qutırtıp, asqındıra berer edi de,
nətijesinde dene əlsirep, jan jüyeniñ quatı quruğa bet alar edi. Men
küyzeluşilikke uşırap qaldım; ol bılay boldı. Adam qanşalıqtı bay
boldım dese de, Parijde onıñ aldınan əldeqayda iri baylar şığıp
otıradı. Sen sonı quıp jetip, asıp tüskiñ keledi. Basqa bir əñgüdikterdiñ
ıqpalımen osınday talastıñ qurbanı boldım; tört jıldan keyin
jerimniñ bir böligin sattım da, qaltanıñ kepildikke berdim.
Sol tusta men bir sumdıq soqqığa tap boldım. Özim tastap ketken
əyeldi körmegenime eki jılday uaqıt ötken, al sol kezdegi meniñ ömir
saltım bir pəlege aparıp soqtırmay qoymaytın edi. Sonday jağdayda men
oğan qaytıp oralar da edim. Bir küni keşke, dañğaza toydıñ üstinde
otırğanımda, men bir japıraq qağaz aldım; onda əlsiz qolmen jazılğan
mınanday jazu bar eken:
"Köp uzamay men ölemin, dostım, men sizdi körgim keledi, balamnıñ
aldağı küni ne boların bilsem deymin: siz onı özimniñ ulım dep tanisız
ba; söytip, men ölgennen keyin keybir ökinişter payda bolsa, sonı
jeñildetuge zauqıñız bolar ma edi?".
Bul sözderdi oqığanda qan tamırlarım müzdap ketti. Hat burınnan
janımdı jep jürgen keybir jayttardı qaytadan oyattı jəne sonımen
birge onda bolaşaqtıñ bir qupiyä sırı bar siyäqtı edi. Men küymeniñ
keluine şıdamay, jayau kettim de, bükil Parijdi kesip ötip, qaralı arUyattıñ aydauımen bezip kelemin. Öz qurbandığımdı körgen boyda,
alğaşqı qayğınıñ əseri odan sayın asqına tüsti. Bişara əyel üy işiniñ
jinaqılığımen öz basındağı meniñ qasiretimnen bolğan qayırşılıqtı,
ömirdiñ basqa da taqsiretterin jasırğısı kelgendey bolıptı; men
balamızdı özimniñ ulım dep jazdırtamın dep resmi türde uəde
bergennen keyin, ol jumsarıp, saliqalı sabırmen öziniñ körgen
qorlıqtarın ayta bastadı. Sol boyda men onı barlıq jağınan
qamqorlıqqa aldım, ğılımnıñ barlıq quraldarın paydalanıp baqtım,
biraq soğan qaramastan, amal ne, ol ölip ketti. Meniñ bul qamqorlığım men
jan aşırlıq meyirimim tım keşeuildep jetken eken, tek əyteuir jan
təsilim aldındağı azabın sol jeñildetkendey bolar. Osı jıldar boyı ol
bayğus balanı tərbieleymin, sonı asıraymın dep, jar qulatı jastıqqa
timey eñbek etipti. Sol analıq sezimi turmıs tauqımetinde oğan septigin
tigizgen bolar, biraq tastandı degen auır qayğı onıñ diñkesin qurtsa
kerek. Alğaşqı qadamdı öz tarapınan jasauğa talay ret oqtalsa da, əyel
namısı jibermepti, köziniñ jasın köl qılıp jılasa da, meniñ atıma
qarğıs aytpaptı: mına meniñ nısapsız nəpsimdi toydıru üşin töbemnen
tömen qaray tögilip jatqan altınnıñ eñ bolmasa bir uşqınıñ sonıñ
ömirin, bizdiñ balamızdıñ ömirin jeñildetu üşin bölip berudi oylamağan
mağan qanday qısas qılsa da sauap edi ğoy. Auır taqsiretti sol künəniñ
jazası dep uğıptı.
Sen-Sulpps soborınıñ qayırımdı svyaşennigi oğan tayanış
bolıptı; sonıñ montanı qoñır dausı əyeldiñ jan düniesin ornına
keltiripti, əyel mihrabtıñ ayağına bas qoyıp, köziniñ jasın qurğatıptı,
sol jerden ümit izdepti. Meniñ quzırımnan bolğan qasiret birtindep seyile
bastaydı. Bir küni ol ulınıñ auzınan şıqqan "əke" degen sözdi estipti, özi
üyretpegen söz eken osıdan jüregi eljiregen ana meniñ keltirgen barlıq
zaualımdı keşiripti. Biraq tögilgen köz jası, kökirekte Uyalağan muñ,
arqağa batqan auır jumıs aqırı onıñ densaulığın qurtıptı. Taqsiretke
qarsı küreste medet bolatın jubanış pen qaysarlıq din tarapınan tım
keşeuildep kelipti. Əyel nauqastanıp qalıptı; meni qaytıp oralar degen
ümit otı talay janıp, talay sönip, qinay bergen jürek aqırı şıdamaptı.
Söytip, əbden diñkesi qurığan kezde, mağan kinə artayın degen oydan
aulaq ol mağan ajal auzında jatıp əlgi hattı jazğan eken; onı jazğızıp
jürgen de - bir jağı dini sezimniñ ıqpalı bolsa, ekinşi jağınan, meniñ
izgiligime degen senimi bolsa kerek. Bul soğan kəmil sengen, özi de mağan
talay ret - aytqan seniñ köñiliñ buzılğan joq, köziñ qaraydı dep; özin de
kinəlağan - əyel namısına beker berildim-au dep: "Eger men hattı erterek
jazsam, -dedi ol birde, - bəlkim, biz nekege otırıp ülgeretin edik te,
balamızdı zañdastırıp alatın edik".
Munday jaqındıqqa ol balası üşin ğana peyil boldı, eger öziniñ
ajalı tayau ekenin, araları bəribir ajırap ketetinin sezbese, ol munı tipti
oyına da almas edi. Biraq ol keşigip qaldı, ömiri sanaulı ğana edi. Sol
jerde, taqsır, sol əyeldiñ jan təsilimi üstinde turğanda, men birjola
özgerdim, şın berilgen jürektiñ qanday asıl qazına ekenin sonda bildim.
Men onda er adamnıñ əli de köz jasın köl qılıp jılay alatın jasında
edim. Süyiktimniñ keudesinde əli de janı bar sol bir sanaulı künderdegi
meniñ aytqan sözderim, istegen isim, közimniñ jası meniñ şın nietimmen
raydan qaytqanımnıñ, tereñ qayğığa şomğanımnıñ kuəsi edi. Bul ardaqtı
jandı tım keş bağalağan ekenmin, endi sodan ayırılıp qalam ba dep
qorıqtım, jarqıldaq qauım ömiriniñ qanday bayansız ekenin, sol
qauımdağı sən quğan bikeşterdiñ işteri qanday keuek, sözderi qanday
özimşil ekenin sonda uqtım.
Men adamdardıñ eki jüzdi öñine qaray-qaray şarşappın, olardıñ
jalğan sözderin tıñday-tıñday şarşappın, jasandı sezim əleminde
jürip, şınayı mahabbattı bosqa añsappın; mine, ol, sol mahabbat meniñ
qasımda, men sonı öltirippin, ol tügeldey tek mağan ğana tiisti bolsa da,
men saqtay almappın. Tört jıldıñ işinde men özimdi-özim şındap
tanıdım. Meniñ tabiğatım, jan düniemniñ erekşelikteri, birjola
joğalmay, tek qalğıp ketken dini sezimderim, jurt tüsinbegen jüregim,
qısqası, bar bolmısım biraz uaqıttan bermen qaray qayta-qayta mınanı
aytatın: ömirdiñ bastı məselesin şeşetin, qumarlıqtan arılatın joldı
mahabbattan, üy işilik otbasınıñ quanışınan izdeytin uaqıt jetti,
deytin. Aldımnan eşbir maqsat körmey, bosqa dalaqtap, ləzzat quıp jürip,
uzaq sandaldım, osılardıñ bərine asqaqtıq beretin mahabbat degendi
bilmedim; sondıqtan otbasınıñ aynalasındağı mınaday ömir suretteri
meniñ jan jüregimdi tebirentip jiberdi.
Söytip, meniñ közqarastarımda kenetten tübegeyli betburıs boldı.
Men, Parijdegi ömirden buzılğan oñtüstiktiñ qapersiz jigiti, bəlkim,
aldanğan beyşara qızdıñ tağdırına ayanış bildirmek bılay tursın, bul
jayında erikken topta bir auız jigit aytqan bolsa, özim de külgen bolar
edim; bizdiñ frantsuzdar der kezinde aytılğan jalğız auız sözben
qılmıstı qızıqtı oqiğağa op-oñay aynaldırıp jiberedi ğoy. Al men
eşqanday min tağa almaytın mınau beyiştiñ periştesi aldında aqıloydıñ qanday qulıq-sumdığı da əlsiz edi; bul jerdegi bastı nərse ölim, al
öziniñ şeşesin öltirgen adam men ekenimdi bilmeytin ulım mağan qarap
şalıqtap küledi. Əyel öldi, ölerinde baqıttı küyge keldi, meniñ özin
süyetinimdi kördi, qayta oralğan bul mahabbatqa nər bergen ayauşılıq emes
edi, tipti bizdi biriktirgen qandastıq baylanıs ta emes edi. Osınau qayta
tabılğan mahabbat pen qanağat tapqan analıq sezim onıñ jan təsilim
aldındağı jan azabın sap qılğan sağattardı men eş uaqıtta umıta
almaymın. Onıñ aynalasına özim toltırıp tastağan molşılıq, tipti sənsaltanat dese de bolar, üstine ədemi kiim kigizip, ülde men büldege orap
qoyğan büldirşinniñ riyäsız külkisi osınau titimdey jan iesiniñ baqıttı
bolaşağınıñ kepili siyäqtı köringen-di: al osı səbidi anası öz ömiriniñ
jalğası dep bildi. Sen-Sulpis soborınıñ vikarii meniñ işki azabımdı
köre turıp, sonı əri qaray tereñdete tüsti, öytkeni ol köñil jubatudıñ bir
auız arzan sözin aytqan joq, tek meniñ moynıma alğan mindettemelerdiñ
mən-mağınasın eskerte berdi; ras, bul jöninde meni qamşılaudıñ qajeti
joq edi işki ar-ojdanım munı jariyä qılıp anıq aytqan. Tula boyı
izgilikke tolı əyel mağan sendi, al men oğan ötirik ayttım, süyemin dep ant
ettim, biraq özim opasızdıq jasadım; men üşin əulie sanaluğa tiisti
beyşara jannıñ barlıq baqıtsızdığınıñ qunıkeri boldım, öytkeni
meniñ qasiretimnen ol jarqıldaq qauımnıñ öşpendiligine uşıradı; ol
ölip bara jatqanda sonıñ bərin mağan keşirip ketti, barlıq qayğıqasiretin umıtıp, köp sözinde turmağan adamnıñ soñğı bir sözin maldanıp
ketti.
Agata qız küninde mağan öz janın senip tapsırıp edi, al qazir ana
jüregimen sendi. Al bala şe, taqsır, onıñ balası şe! Men üşin onıñ kim
bolğanıñ bir qudaydıñ özi biler. Onıñ boyındağı barlıq nərse, dəl
şeşesindegidey, ğajap edi: qimıl-qozğalıstarı, söylegen sözi, sezimtüysikteri deysiñ be; men üşin ol jay tana ulım emes edi. Men odan özimniñ
arılğanımdı, ornıña kelgen ar-namısımdı kördim; ərbir əkege öz ulı
qanday qımbat bolsa, bul da mağan sonday qımbat edi, biraq men oğan ana
ornıña ana bolğım keldi, eger men özimniñ ıqılas-ıntammen oğan ana
meyirin izdetpeytindey bolsam, sonda meni qinap jürgen ar-Uyatımnıñ
azabı nağız jan raqatına aynalar edi; söytip men özimniñ barlıq izgi
sezimderimdi, dindar adamnıñ barlıq ümit-tilekterin sonımen mıqtap
baylanıstırdım.
Quday Tağala ana jüregine qanday nəziktik darıtsa, meniñ kökiregimdi
de dəl sonday sezim kernedi. Ulımnıñ dausın estigen sayın men esten
ayırıla şattıqqa kenelemin, uyıqtap jatqanda qarasam közim toymaydı,
köñilim eljirep ketkende közimnen aqqan jas onıñ mañdayına tamşılap
turadı. Bizde mınanday ədet qalıptastı: ol oyana salısımen meniñ
kereuetime jügirip keledi de, duğa oqıp üyrenedi. Balamnıñ imanday taza,
uızday balğın erninen şıqqan "Bizdiñ quday əkemiz" deytin qarapayım,
öziñ duğa meniñ janımdı qalay tebirentse, onıñ da janıñ dəl solay
qinaydı eken. Bir küni erteñgisin ol: "Bizdiñ quday əkemiz, aspannıñ biik
törinde..." dep barıp, səl ünsiz qaldı da: "o, nege onda anam bolmağan?"
demesi bar ma. Bul söz meniñ öñmenimnen ötip ketti. Qazir ulım degende
janım joq, biraq meniñ əlegimnen ğoy, ol ömirge kelgen alğaşqı küninen
bastap talay taqsiretke tap boldı.
Ras, zañda jastıqtıñ şalalığın eske alatın da kezder boladı, tipti
oğan qamqorlıq jasalatın jağdaylar kezdesedi: məselen, nekesiz tuğan
balalardıñ jağdayın josparlı türde jaqsartu jönindegi zañ kedergiler
arqılı bolsa da jüzege asırıladı, onıñ esesine qauım öziniñ eskilikti
uğımdarına bağıp, zañnıñ birbetkey qisıqtığın qoldap otıradı.
Qoğamnıñ negizi turalı, onıñ qozğauşı küşteri turalı, adam
balasınıñ borışı turalı, azamattardıñ basşılıqqa alatın
adamgerşilik uğımdarı turalı meniñ alğaş ret baysaldı türde oyğa
qalğan kezderim de osı tus bolatın. Adam sezimderi men qoğam
tağdırlarınıñ arasındağı osı təueldilikti danışpan adam birden ilip
aladı; din oylı adamdarğa baqıttı boludıñ qajetti ustanımdarın
uğındıradı, al qızu jandı adamdarğa olardı tek raydan qaytqan arılu
ğana mıqtap darıtadı; meniñ közim osı raydan qaytu arqılı aşıldı.
Men endi ulıma bola, ulım üşin ğana ömir süretin boldım, al osınıñ özi
asa manızdı qoğamdıq məseleler jayında oyğa qaldıratın boldı.
Men balamdı qauımda tabıstı bolu üşin, söytip mərtebeli dərejege
jetu üşin mümkindik beretin şarttarmen erte künnen qarulandırmaq
boldım. Məselen, oğan ağılşın, nemis, italyan jəne ispan tilderin
üyretu üşin sol elderdiñ öz adamdarın birtindep jalğa alıp otırdım,
bala solarğa erte künnen tilin sındırıp össin dep oyladım. Balamnıñ ne
nərseni bolsa da tez qağıp alatın zerektigine quanıp jürdim. Onıñ aqıloyına eşqanday jalğan uğım kirip ketpeuin qadağaladım, əsirese onı bala
jasınan oy eñbegine qaray beyimdeuge tırıstım, belgili bir pəndi
oqığanda, şapşañ jəne durıs qorıtındılar jasauğa, sonıñ eñ bolmaşı
usaq-tüyegine deyin üñile payımdauğa maşıqtandırdım, aqırında,
qanday da bolsın qiındıqtardı ünsiz bastan atqaruğa dağdılandırdım.
Onıñ közinşe balağat uğımdar bılay tursın, jay qolaysız sözder
aytıluına jol bermedim. Ulımnıñ töñireginde oğan izgilik darıtatın,
jan düniesin asqaqtatıp, şındıqqa quştarlıq, jalğandıqqa jiirkeniş
ruhında tərbieleytin, onıñ boyında qarapayımdılıq, sözi men isinde,
jüris-turısında
tabiğilıq
qalıptastıratın
adamdar
boluın
qadağaladım. Onıñ oy-qiyälınıñ alğırlığı osınday körneki sabaqtardı
dereu igerip aluına kömektesti, aqıl-oyınıñ darındılığı ğılımmen
şuğıldanuın jeñildetti. Osınday jemis ağaşın məpelep ösirudiñ özi
qanday ğanibet! Analar buğan qanday quanar edi! Onıñ şeşesi basına
tüsken auırtpalıqtı, barlıq qayğı-qasiretti köterip jürgende küşquattı qaydan alğanıñ men endi tana tüsindim.
Men sizge, taqsır, ömirimde bolğan eñ ülken oqiğanı bayan ettim, al endi
meniñ barlıq ümitterimniñ talqanı şığıp, osı kantonğa tap bolğanıma da
tayanıp kelemin. Men sizge bir oqiğanı aytıp bereyin - eşqanday
erekşeligi joq, əbden jauır bolğan, biraq men üşin qayırsız bolğan
oqiğa.
Birneşe jıl boyı men bükil jan jüyemdi balama berdim, sodan bir
jaqsı adam ösiruge tırıstım, söytip jürgende bir küni jalğızdıq esime
tüsip, zərem uştı, ulım ösip keledi, dəstür boyınşa, ol bir küni qasımnan
ketedi. Mahabbat degen men üşin ömirdiñ bastauı bolıp körinetin. Men sol
mahabbattı izdemek boldım, sol umtılısımda ılği aldanıp jürdim, al
sol umtılıs jıl ötken sayın jaña bir küşpen tuındap, örşi tüsti. Jan
jüyem sonday bir şınayı üyirsektikke beriluge dayın edi. Auır sınnan
keyin turaqtılıqtıñ tamaşa qızığın da, öziñdi qurbandıqqa bere otırıp
sezinetin raqattıñ quanışın da men endi bildim: bəri-bərisin - naqtı iste
de, oy-qiyälda da birinşi orındı özimniñ qalauıma berer edim-au degen
toqtamğa keldim.
Düniede qos jubaydıñ özara sezimimen baylanğan, ekeuin birdey
jılıtıp turatın, solardıñ köz janarınan, söylegen sözderinen men
muñdalap, - eşqanday kümən-küdikke orın qaldırmaytın mızğımas adal
mahabbat boladı-au dep, sonı arman etip qiyäldaudıñ özi men üşin ğanibet
boldı. Bizdiñ janımız üşin din qanday bolsa, bükil ömirimiz üşin
mahabbat ta sonday: ol bizdi ruhtandıradı; aldımızğa bağıt berip,
nurlandıradı. Men endi erli-zayıptılardıñ mahabbatıñ köp erkekterdiñ
tüsiniginen basqaşa tüsinetin boldım. Köptegen nekeli ömirde mahabbattı
qurtatın ne nərse bolsa, onıñ bükil asqaq əsemdigi de sonda dep bildim.
Men juptasqan ömirdiñ adamgerşilik turğıdağı ulılığın bükil jan
düniemmen sezindim, tastüyin qurış quymaday birikken sol juptardıñ eñ
bir küyki jaqtarı da məñgilik mahabbatqa kedergi bola almaydı dep uqtım.
Biraq lüpili dəyim bir jerden şığıp, ılği da qatar soğıp turatın,
söytip ğajayıp tutastıq quraytın jürekterdi qaydan tabasıñ? Eger
onday jürekter şınıñda da bar bolsa, ne tabiğat, ne bir oqiğa olardı birbirinen sonşalıqtı alıs qiyänğa ajıratıp jiberedi de, olar məñgilik
qosıla almaydı, olar bir-birin tım keşigip biledi nemese olardı ajal
tım erte ayıradı. Tağdırdıñ osınday talqısında bir mən bar siyäqtı,
biraq men onı izdestirip jatpadım. Onıñ bayıbına barıp jatuğa meniñ öz
qasiretim de jetkilikti edi.
Sirəğısında, tolıq baqıt tım sirek kezdesetin boluı kerek,
sondıqtan adamzat urpağınıñ ösip-önui oğan negizdele almasa kerek.
Meniñ sonday nekeni arman etuim basqa bir sebepterden edi. Dos degen
mende bolğan joq. Dünie men üşin qañırap bos turdı. Meniñ boyımda
osınday tatu-tətti birlikke kedergi bolatın birdeñe bar siyäqtı.
Keybireuler menimen tanısqısı keledi, al tanısıp alğannan keyin qaytıp
jolağan joq, men de olarğa ıntıqpadım. Qauımdağı öziñniñ qadirqasietiñ deytin uğımdı men qanşama adamdar üşin basıp tastadım,
söytip solarmen qatar jürdim, solardıñ közqarastarına kelistim, solar
külse men de küldim, minezderiniñ kedir-budırına keşirim jasadım, eger
men ataq-dañqqa ie bolsam, onı dostıq ıntımaqtıñ bir tamşısına
ayırbastap jibergendey edim. Al sol adamdar eşbir qıñ demesten, menen
teris aynalıp ketti. Parijde şınayı sezim izdegen kisi tek qana qulıqsumdıq pen reniş-qayğığa uşırasadı. Men ayağımdı qalay qaray bassam
da, ılği örtengen qula tüzge tap boldım. Meniñ köñilşektigimdi
keybireuler əlsizdik dep sanadı, al eger men üstemdikti tartıp aluğa
şaması keletin jırtqıştıñ minezin körsetsem, zulım atanatın edim;
sondıqtan men basqalardıñ, beykünə külkini qorlağıştardıñ ermegi
boldım; jas jiırmağa tayanğanda bul özinen-özi qaladı, al jas kelgen
kezde biz buğan namıstanatın da bolamız.
Bizdiñ tusımızda jarqıldaq qauım zerikti, biraq soğan qaramastan, eñ
nərsiz əñgimelerdiñ özinde baysaldılıq tileydi. Tərbieli, salqın qandı
qarabayır adamğa jurttıñ bəri bas ietin, - jurttıñ bəri sonı jek
köretin, biraq jurttıñ bəri soğan bağınatın sumdıq zaman! Men osınau
masqara dəyeksizdiktiñ sebebin keyinirek aştım. Qarabayırlıq, taqsır,
kündelikti ömir talaptarına döp keledi eken, ol - qoğamnıñ jay künderdegi
jamılğısı; qarabayır adamdardıñ qolınan kelmeytin is keremet bir
ədetten tıs nərse bolıp körinedi; darındılıq, qoltumalıq - munıñ bəri
adamdardıñ ayalap, tığıp ustaytın, tek anda-sanda ğana özderine sən üşin
qoldanatın asıldarı.
Parijde men jarqıldaq qauımnan bayız tappay, oñaşalıqta ömir
sürdim; qauım üşin men barımdı qurban etsem de, ol mağan tük bermedi;
ulım meniñ jüregimdi tügeldey toltıra almadı, öytkeni men er adam edim;
men ömirden əbden tauım qaytıp, eşkimge belgisiz azaptıñ
auırtpalığınan belim qayısa bastağan kezde bir qızdı kezdestirdim; ol
mağan quştarlıq mahabbat darıttı: ol sıy-qurmetke, aşıq jariyälıqqa
layıq mahabbat edi; meni sonşalıqtı baqıtqa keneltken mahabbat,
qısqası, nağız şınayı mahabbat edi!
Men əkemniñ eskilikti dosı bolğan, bir kezde mağan öte köp qamqorlıq
jasağan kisimen tanıstıqtı qayta jalğastırğanmın; jañağı qızben sol
üyde tanıstım da, onı qalğan ömirimde məñgilikke süydim. Taqsır, adam
jası eseygen sayın, ideyänıñ oqiğağa ıqpalı neğurlım küşeye tüsetinin
solğurlım ayqın tüsinedi eken. Bizdiñ bərimiz qurmetteytin, mərtebeli dini
ustanımdardan tuğan eskilikti uğımdar meniñ baqıtsızdığıma sebep
boldı. Qız yansenistik dep qateden atalğan sektanıñ ruhı men
közqarastarın qabıldağan, barınşa qudayşıl katolikterdiñ otbasınan
şıqqan edi; sol sekta bir kezde Frantsiyäda bülik te tuğızğan, onıñ sebebin
siz bilesiz be?
– Joq, bilmeymin, - dedi Jenesta.
– İpr qalasınıñ episkopı bir kitap jazğan eken, bireuler sodan Papa
biliginiñ qisındarına qayşı keletin bir pikirler tauıptı. Keyinirek onda
eşqanday küpirlik sözder joq eken degen toqtamğa kelipti, al keybireuler
sonday ilimniñ bar ekenin de teriske şığarıptı. Bolmaşı alauızdıqtan
Gallikan şirkeui ekige bölinip ketipti de, olar yansenister men iezuitter
dep atalıptı. Osı eki mıqtı sektanıñ arasında küres bastalıptı.
Yansenister iezuitterge buzılğandıqtı jaqtaydı degen kinə tağıp, özderi
salt-dəstür men dini ustanımdardıñ kirşiksiz tazalığın jaqtağan;
söytip, yansenister Frantsiyäda, bılayşa aytqanda, katolitsizmnen şıqqan
puritandar19 bolğan, bul eki uğımnıñ bir-birine qanşalıqtı janasa
alatındığı öz aldına. Frantsuz revolyutsiyäsı tusında, Konkordattan20
keyin, şirkeude şağın jik tuıp, şınayı katolikterdiñ bauırlastığı
qurıldı, olar Papanıñ kelisimi boyınşa revolyutsiyälıq ökimet
tağayındağan episkoptardı moyındamaytın boldı. Bul ağım özderinşe
"Kişi şirkeu" deytindi qurdı; onıñ jaqtauşıları, yansenister siyäqtı,
qatañ salt-dəstürdi uağızdadı, onı tıyım salınğan, quğınğa uşırağan
barlıq sektalardıñ ömir süruiniñ buljımas zañı dep sanadı. Köptegen
yansenistik otbasılar "Kişi şirkeuge" qaraytın boldı.
Qızdıñ əke-şeşsi osı eki sektanıñ ekeuin de jaqtap şıqqan; bul
sektalar joğarı adamgerşilikti qasterlep, adamnıñ minezi men sırtqı
türine erekşe mən bergen; bul qatañ ilimder adamnıñ eñ qarapayım
qılığın əspettep, sonı bolaşaq ömirmen baylanıstıratın bolğan;
osıdan kelip adamnıñ jan sululığı men tartımdılığı, kisiniñ özgege de,
özine de qurmetpen qarauı, şındıq pen jalğandıq jönindegi tım şetin
közqarası, şeksiz qayırımdılıq, sonday-aq qatañ, tipti buljımaytın
ədilettilik, aqır-ayağında, jamandıq ataulığa, əsirese barlıq
zulımdıqtıñ tüpki negizi retinde ötirikke degen tereñ jiirkeniş qatañ
zañğa aynalğan.
Şınımdı aytayın, men eski dosımnıñ üyinde otırğan kezderimde,
alğaş ret, osı qızğa süysine qarap, eljiregen sətterimnen asqan tamaşa
minutter meniñ ömirimde burın boldı ma, joq pa, - men onı bilmeymin:
tumsa tazalıq, qarapayımdıq, tərbieli qağilezdik, osı minezderdiñ
barlığına erekşe körik berip turğan əlgi sektanıñ izgilikteri, - söyte tura
minezinde eşqanday örlik joq. Jüris-turısındağı osınday qatañ
şekteulerge qaramastan, onıñ ikemdi, sulu müsininiñ qağilez qimılqozğalısında ğajap bir əsemdik bar edi. Izgilikke tolı juqaltañ ajarınan,
bet əlpetiniñ nəzik bitiminen qızdıñ asıl tektiligi ayqın tanılatın;
közqarasında təkapparlıq bar, montanı momaqandığı da joq emes, jüzi
öte sabırlı, jay ğana örip qoyğan qolañ şaşınıñ qanşalıqtı
jarasımdı ekenin qızdıñ özi de bilmeytin siyäqtı. Qısqası, kapitan, biz
bireuge ğaşıq bolıp qalsaq, sol qız, sol əyel düniedegi sululıqtıñ eñ
asqan şıñı bolıp körinetini bar toy, ol da mağan solay körindi; teginde,
əyeldi şındap süyü üşin onıñ tula boyınan özimizdiñ oyımız ben
qiyälımızdağı sululıqtıñ barlıq belgilerin tügel köre biluimiz kerek
eken.
Men qızben tildeskenimde ol eşbir qılmıñsız, asıqpay jay tana
jauap berdi, öziniñ sıñğırlağan dausın estudiñ, onıñ bet-ajarın körudiñ
özi qanday ğanibet ekenin sezgen joq. Kirşiksiz taza qızdarda bir-birine
uqsas ortaq belgiler boladı; solarğa qarap periştedey pək tabiğatın:
nəzik dausın, möldiregen közin, appaq etin, qimıl-qozğalısındağı kisini
arbap əketetin ədemilikti birden sezesiñ. Bəri keremet, bəri üylesimdi, al
biraq sol keremettiginiñ ne ekenin bilip bolmaysıñ. Olardıñ ərbir
qimılında asqaq əsemdik bar. Men qızğa qumarta ğaşıq boldım.
Bul ğaşıqtıq meni tolğantıp jürgen oylarğa: ataq-dañqqa, baylıqqa
umtılğan tilekterime, meniñ barlıq armandarıma say kelip edi. Özi sulu,
bay, köşeli tərbie alğan aqsüyek qızda qoğamda mərtebeli jağdayğa ie
bolğan əyelden jarqıldaq qauım talap etetin artıqşılıqtardıñ bəri
tabılatın edi; meniñ añsaytınım da sol edi; qız jaqsı bilim alğan,
əñgimelese qalsañ sözge usta, tapqır; al bizdiñ Frantsiyäda əyelderdiñ
auzınan şıqqan sözderdiñ barlığı jarqıldaq bolğanmen, nərsiz bos keuek
bolıp keledi toy; mınanıñ sözinde oy kernep turadı; onıñ barlıq
bolmısında öziniñ qadir-qasietin anıq sezinetin, kisini qurmet sezimine
böleytin qasiet bar, qısqasın aytqanda, budan artıq zayıptı arman etu
mümkin emes. Men sözdi qoydım! Süygen qızıñnıñ beynesin jasau qiın
nərse; onımen ekeumizdiñ aramızda alğaşqı sətten bastap sülbesin
ustatpaytın bir qupiyälar payda boldı.
Köp uzamay men öz sezimderimdi eski dosıma aştım da, ol meni qızdıñ
üyine alıp bardı; olar meni dosımdı sıylağandıqtan ğana qabıldadı.
Ras, ədepkide salqın sıpayılıq qana tanıtqan, birden aşılıp-şaşıla
qoymaytın minez mıqtılarğa tən nərse ğoy; olar dostıq peyilin birden
bildirmeydi, biraq esesine onı aqırına deyin saqtay biledi; söyte-söyte
olar meni jılı şıraymen qarsı alatın boldı. Onday ıqılasqa layıqtı
da edim. Öytkeni özim ğaşıqtıq otına küyip jürsem de, əke-şeşesiniñ
közinşe sıpayılıq saqtadım; bolaşaq tağdırım solarğa tirelip tursa da,
quldıq
urmadım,
jaramsaqtanbadım,
özdigimdi
bildiruge,
adamşılığımdı tanıtuğa tırıstım.
Qızdıñ otbası meni jaqınıraq tanıp-bilgen kezde, meniñ mına
qoñtorğay jalğız bastılıq jağdayıma özimnen kem qinalıp jürmegen
eski dosım əke-şeşesinen: meniñ ümit artarlıq mümkindigim bar ma, - dep
suraptı da, solardan jaqsı jauap alıptı; biraq əñgimelerinde jarqıldaq
qauımnıñ adamdarı bas tarta almaytın keybir tuspaldı sözder de bolğan
tərizdi; al şaldıñ oyı meni "qolaylı nekege" otırğızbaq siyäqtı saltanattı isti saudanıñ məmlesine aynaldırıp, erli-zayıptılardıñ
birine-birin opıq jegizetin osı söz de aytılıp qalsa kerek. Meniñ dosım
özi jastıqtıñ əueyiligi dep bağalap jürgen jayt jayında ündemepti.
Onıñ oyınşa, zañsız balası bar degen söz bul baquattı otbasına
sonşalıqtı soraqılıq bolıp köriner edi de, qalğan əñgimelerdiñ
barlığı, onıñ işinde meniñ dünie-mülkim de, jayına qalar edi, söytip
aqırı ajırasuğa aparıp soğar edi. Onıñ oyı durıs.
"Bul bir tüsinispestik jayt, - dedi ol, - onı əyeliñ ekeuiñ aqıldasıp opoñay şeşersiñder, keşirimge keledi ğoy?". Meniñ küdigimdi seyiltu üşin ol
öziniñ turmıs təjiribesine süyene otırıp, qanday dəlelder keltirmedi
deysiñ. Al men, taqsır, sizge şınımdı aytayın, sol kisige bergen uədeme
qaramastan, meniñ alğaşqı oyğa alğanım barlıq jaydı otbasına ağınan
jarılıp aytıp beru edi, biraq olardıñ qatañ dəstürşildigi meni
oylandırmay qoymadı, men sonıñ nətijesinen qorıqtım, sonday
tabansızdıqtan özimniñ ar-ojdanıma qiyänat jasadım; meniñ qalıñdığım
şınımen mağan berilgendigin dəleldegenşe ayalday turayın dep şeştim,
oğan deyin masqaramdı aşıp, baqıtımdı küydirip almayın dedim.
Sonımen, men oğan jan düniemdi bir qolaylı sətte aşarmın dep oyladım
meniñ bul şeşimim anau köregen şaldıñ kədimgi jarqıldaq qauımda
ənşeyin sanalatın qulığın aqtağanday boldı.
Qızdıñ əke-şeşesi özderiniñ dos-jarlarına aytpastan, meni küyeu
bala retinde qabıldap aldı. Bul siyäqtı inabattı otbastarınıñ erekşe
belgisi meylinşe ustamdılıq boladı eken; onda barşağa, tipti en
bolmaşı nərselerdiñ özine söz şığarılmaydı. Osı ustamdılıq, eñ
bolmaşı is-əreketterdegi mañğazdıq adamnıñ sezimderine qanday tereñdik
beretinine siz senbessiz, taqsır. Onda ne istelse de, bəri tiimdilikpen
isteledi: əyelder qoldarı bosta kedeylerge arnap iş kiim tigedi, onday
kezde jeñiltek bos sözderdi esti almaysıñ, biraq külkige tıyım salınğan
joq; biraq əzil-qaljıñ degenderiniñ özi eşkimdi eleñ etkizbeytin jasıq
sözder edi.
Osınau dinderine berik yansenisterdiñ əñgimeleri ədepkide mağan bir
türli jat köringen: jarqıldaq qauımdağı ğaybat sözder men şetin
oqiğalarğa baylanıstı aytılatın ötkir tilmarlıq bul jerde joq; gazet
oqitındar meniñ qalıñdığımnıñ əkesi men dədesi, al qızdıñ özi gazet
betine köz salmaydı; öytkeni olardıñ, tipti eñ momaqandarına deyin,
jazatındarı ılği qılmıs pen qoğamdıq kesapattar jayı; al keyinirek,
osı toqmeyil tazalıq əuendegi ömirge et üyrene kele, osınday ıñ-şıñsız
qula-töbel tınıştıqtıñ raqatınan bükil jan jüyemmen ləzzat alatın
boldım.
Bul otbasınıñ tirşiligi sırt qarağanda sañılausız bir sarındı
köriner edi. Bölmeleriniñ işki körinisinde jürekti muzdatatınday bir
salqındıq bar; men sol bölmelerde birde-bir orındıqtıñ ornınan
qozğalğanıñ körgen emespin, bir jerde tozañnıñ uşqını körinbeydi. Biraq
osı ömirge öziñ de tartıladı ekensiñ. Men, bir qızıqtan bir qızıqqa
auısıp üyrengen, sən-saltanatqa, jarqıldaq qauımnıñ qonaq
bölmelerindegi dumanğa qumar adam, birtindep boydağı zeriguden arılıp,
tirşiliktiñ artıqşılığına boy urdım: bul jer oy jüyeñdi jelige tartıp
öristetuge mümkindik beredi, közdiñ toyatına jağday jasaydı; munday
ömirde jürek qalauı üstemdik aladı, onı eş nərse alañdatpaydı; aqırayağıñda, ruhani dünieñ keñeyip, telegey teñizdey şalqidı. Osınau bir
sarındı ömirde oyıñ, bir oñaşa mekenge qamalğanday küyki tirşiliktiñ
küybeñinen bezinip, şetsiz-şeksiz sezim əlemine şarıqtap ketedi.
Dəl sol kezdegi men siyäqtı bar bolmısımen əuestikke berilgen adam
üşin tınıştıq, toqırau, monastırdağıday tirşilik saltı, belgili bir
ğana isterdiñ belgili bir ğana sağattarda qaytalanıp turuı süyispenşilikke
küş beredi. Bul siyäqtı qaltqısız tuñğiıq tınıştıqta ərbir qozğalıs,
ərbir söz, ərbir qimıl erekşe mənge ie boladı. Jımiğan külki, jalt
etken janar arqılı öziniñ añqau sezimderin bildiretin jürek şirkin
etjaqın ekinşi jürekke öziniñ quanışı men renişi jayında habar beredi.
Sol kezdegi meniñ bir tüsingenim bul adamnıñ tili sonşalıqtı bay söz
örnegimen jımiğan külkiniñ, jalt etken köz janarınıñ mağına baylığın
da, sır tereñdigin de jetkize almaydı eken. Qasımda qatar otırıp, meniñ
osı üyge turaqtı qonaq bolıp ne üşin kelip jürgenimdi bilmeytin osınau
momaqan qızğa özimniñ şeksiz mahabbatımdı bildiruge mümkindik bolmağan
kezde, men sonı közimmen, ernimniñ emeurinimsn bildirmek bolıp qanşama
tırıstım. Bul adam ömirinde mañızdı oqiğada tañdau erkindigi bolsın
dep, əke-şeşesiniñ qızğa mümkindik tuğızğan kezderi bolatın.
Biz şınımen süygen kezde qalaulıñnıñ qasıñda otıruınıñ özi seniñ
alıp uşqan sezimiñdi su sepkendey basadı eken; sondıqtan bizdiñ oñaşa
otıruımızğa mursat berilgen kezde, biz, beyne bir Quday Tağalanıñ
aldında turğan dindar adamday, ğajap bir raqattı küy keştik. Köru
degenniñ məni tabınu degen söz. Men özimniñ jan düniemdi aşa almay
qasiret keşip jürgende, özimniñ tereñ sezimimdi jetkize almay əure bolıp,
iştegi jalındağan süyispenşiligimdi buqtırıp ustauğa məjbür bolıp
jürgende, meniñ sol quştarlığıma qursau salıp, tejep kelgen
ustamdılıqtıñ arqasında bizdiñ süyispenşiligimiz usaq-tüyek nərseler
arqılı odan sayın ayqın sezildi, keyde tipti bir bolmaşı oqiğalardıñ
özi keremettey qımbat körindi.
Oğan sağattar boyı süysine qarap otırıp, bir auız jauap kütu, onıñ
sıñğırlağan dausına eltip, uzaq uaqıt ləzzat alu, onıñ ne bir qupiyä
oylarına üñilip köz jiberu; izdep jürgen nərsesin tauıp alıp, qolına
ustatqanda, sausaqtarı dirildemedi me dep qadağalau; sonıñ köylegine,
şaşına sol ğana janasu üşin, qolınan bir ustau üşin, onı neğurlım
köbirek söyletu üşin sıltau izdeu, mine osı siyäqtı bolmaşı əreketter
mağan bir keremet oqiğa bolıp körindi. Özin osınday köteriñki jağdayda
otırğanda, sonıñ eljiregen bir közqarası, qimılı, dausı meniñ janıma
süyispenşiliktiñ adam aytqısız kuəsi bolıp körinetin.
Meniñ mahabbatım tek osınday tilde ğana söyley aldı, qızdıñ salqın
qandı, kirşiksiz pək ustamdılığı tek osınday tilge ğana ırıq berdi;
öytkeni onıñ minez-maşığı özgergen joq: ol mağan qarındasımday
ıqılas tanıttı, al biraq meniñ qumarlığım neğurlım küşeyip laulağan
sayın, meniñ sözim onıñ sözinen, meniñ közqarasım onıñ közqarasınan
qanşalıqtı özgeşe ekenin men solğurlım ayqın sezindim; söytip,
aqırında, bul siyäqtı qız öziniñ sezimin osınday ürkek ünsizdikpen ğana
körsete alatınıñ tüsindim. Öytkeni qaşan kelsem de, ol qonaq bölmede
otıradı. Men onda qanşa otırsam, ol da sonda boladı; ol meniñ keluimdi
kütedi, onı aldın-ala sezedi. Osınday ünsiz turaqtılıq onıñ pək
janınıñ qupiyäsın aşıp beretin. Aqır-ayağında ol meniñ sözderime
quanışpen den qoydı da, onı jasıra almadı. Bizdiñ Uyalşaq, kibirtik
sezimimizdi, sirə, əke-şeşesi bayqağan boluları kerek, olar meni de
özderiniñ qızı siyäqtı momaqan dep eseptepti de, endi mağan on közderimen
qaraytın boldı, meni sıy-qurmetke layıq dep bildi.
Olar meniñ eski dosıma sırların aşıptı, men turalı köp-köp jaqsı
sözder aytıptı, endi meni özderiniñ tuğan ulıñday qabıldaytın boldı;
əsirese olarğa unağanı jan jüyemniñ tazalığı bolıptı. Şınıñda da, sol
künderi men qaytadan jigit jasıma oralğanday boldım. Osınday
inabattı, adamgerşil ortada otız eki jastağı erkek qaytadan şattıqqa
bölengen jas bozbala bolıp şıqtı.
Jaz ötti, meniñ dostarımnıñ jumıstarı bitpey, Parijde ədettegiden
uzağıraq aynalıp qalğan; endi qırküyek ayında Overndegi özderiniñ
oram-jaylarına barğalı jattı, sol kezde otağası meni Kantal
taularınıñ qoynauında buğıp jatqan eskilikti qamalına barıp eki ayday
qonaq boluğa şaqırdı. Bul mağan körsetilgen ülken qurmet edi: men əli eki
oylı bolıp jürgende qarasam, meniñ qalıñdığımnıñ ajarında
keremettey ğajap bir tartımdı, keremettey əsem reñ payda bolıptı;
ədette momaqan körinip jüretin qızdıñ işki jürek qupiyäsın öziniñ
erkinen tıs sırtqa jariyä qılatın özgeris osınlay-aq bolar.
– Evelina... Quday-ay! - dep tebirengen Benasi oyğa şomıp, ünsiz
qaldı.
– Ğapu etiñiz, kapitan Blyuto, - dep jalğastırdı ol sözin, uzaq
ünsizdikten keyin. - On eki jıldıñ işinde onıñ atın birinşi ret atap
otırmın, biraq ol ünemi meniñ oyımda köleñdep jüredi, tüsimde de onı
əldeqanday bir dauıs sıbırlap aytıp qoyadı. Mine sol Evelina, aqırı
atın bir atadım ğoy, basın bir selt etkizip, burınğı bappen qozğalatın
qalpınan özgeşe əntek joğarı qaray silkip tastadı da, mağan turalap
qaradı; öñinde təkapparlığı joq, bir türli muñdanğan alañdauşılığı
bar, sonsoñ kenetten eki beti du etip, tömen qarap ketti. Sodan keyin basın
jaylap qaytadan joğarı köterdi; osınıñ özi meni burın bolmağan bir
belgisiz quanışqa böledi. Men dausım şıqpay, tutığıp jauap berdim.
Meniñ işki jan tebirenisimdi ol birden tüsindi de, eki közi jasqa tolıp,
erke nazben alğıs bildirgendey boldı. Barlıq söz osımen aytıldı.
Men bükil otbasımen birge solardıñ oram-jayına kettim. Sol künnen
bastap biz bir-birimizdi jürekpen uqtıq ta, aynalamızdıñ bəri jañarıp
ketti; biz endi burınğıday beytarap jandar emespiz. Şınayı mahabbat
qaşanda bir-birine uqsas qoy, biraq oğan bizdiñ jeke öz basımızdıñ
erekşeligi qosıladı, sondıqtan jalpığa birdey qumarlıqtan öz sezimine
şığar jol izdeytin ərbir adamda ol əri uqsas, əri özgeşe bolıp keledi.
Mahabbattıñ əri tereñ, əri burmalanıp buzılğan: ekeuara özimşildik
deytin anıqtamasın tek filosof pen aqın tana aqırına deyin tübegeyli
tüsinetin bolar. Biz özimizdi basqa bireu arqılı süyemiz. Al biraq
mahabbattıñ körinisi ər türli bolsa, süyisken jup dəl osınday mahabbattı
dünie jaralğannan bergi jerden izdep taba almaytın bolsa, onıñ esesine
solardıñ barlığı öz sezimderin bir ülgimen bildiredi. Eñ inabattı, eñ taza
degen qızdardıñ da aytar sözi birdey boladı, olardıñ ayırmaşılığı tek
ruhani əlemderiniñ özderine tən əsemdiginde ğana. Al endi özge qızdarğa
özderiniñ işki ıntığın sır qılıp sırtqa şığaru tabiği bolıp körinse,
Evelina üşin bul onıñ dindar jas janınıñ dağdılı tınıştığı əlde
bir buırqanğan sezimge eriksiz ırıq bergen bolıp şığar edi; sondıqtan da
öziniñ qağa beriste mağan qaray jalt etken köz janarı oğan mahabbattıñ
zorlığınday bolıp körindi. Jürek qalauı men sanasına siñgen
erejelerdiñ arasındağı taytalasqan küres onıñ oqiğası az, sırt
qarağanda tıp-tımıq, biraq küşti sezimderge tolı ömirine tuñğiıq
tereñdik darıtıp edi; bul jarqıldaq qauımnıñ ədet-ğurpınan buzılğan
esalañ qızdar boylay almaytın tereñdik bolatın.
Jol boyı Evelina tabiğattıñ sululığın dəripteumen boldı. Biz
süyikti jannıñ qasında otırğanda qanday raqat sezinetinimizdi ayta
almaytın jağdayda jüregimizden asıp tögilgen şattığımızdı aynaladağı
zattarğa audaramız da, bizdiñ jasırınıp jatqan sezimimiz sol zattardı
keremettey əsem etip körsetetini bar. Bizdiñ köz aldımızdan ötip jatqan
körkem körinister Evelina men ekeumizge aralıq jeleu boldı: biz söylegen
sözderimizge astarlı mən beremiz. Evelinanıñ şeşesi əyelge tən
suñğılalıqpen keyde qızın sastırıp ta qoyadı: "Aynalayın, qızım-au,
osı añğardan keminde jiırma mərte jürip ötken şığarsıñ, sonda dəl
munday tañdanbauşı ediñ ğoy!" - dep qoyadı ol, Evelinanıñ erekşe bir
şattanıp, leppen aytılğan sözinen keyin. -"Endeşe, anaşım, men onda
tım jas bolıp, mınaday sululıqtı tüsinbegen şığarmın".
Ğapu etiñiz, kapitan, men sizge bir usaq-tüyek jayttardı aytıp kettim
ğoy, siz üşin olardıñ eşqanday məni bolmas, ol mağan jañağı bir
qarabayır jauap til jetkize almastay quanış əkeldi, sol kezde qızdıñ
mağan jalt etip qarağandağı quanışım odan da zor edi. Biz birese tañ
şapağına bölengen şağın derevnyanı, birese eski jurttıñ mük basqan
tamtığın qızıqtaymız, sonda tabiğat körinisterimen birge jan jüyemizde
ornığıp qalğan tətti sezimder bizdiñ bolaşağımızğa jol aşqanday
körinedi.
Biz otbasınıñ ata-babadan qalğan qamalına keldik, men osında aydan
artıq qonaqta boldım. Bul, taqsır, meniñ ömirimde mağan aspannan
baqıttıñ nurı jauğan birden-bir kezeñ edi. Qala halqına bimağlum
quanışqa keneldim. Bolaşaqtağı erli-zayıptı ömirdiñ bastauınday bir
şatırdıñ astında turu, dala kezip birge seruendeu, bir sət mümkindikti
paydalanıp, bir Uyaday saydıñ tınış tüpkirinde, ağaştıñ tübinde
jaylasıp otıru, eski diirmendi qızıqtau, şertilgen sırdıñ ərbir sözin
qalt jibermey zerdege quyu, osınıñ bəri süyisken eki janğa esten ketpes
raqat qoy; tabısqan jürekterdi barğan sayın jaqındata tüsetin osınau
süykimdi sözder öziñizge de tanıs bolar.
İə, taqsır, ken jazira erkindiktegi ömir, sulu tabiğat jan dünieniñ
asqaqtağan şattığımen jaqsı jarastıq tabadı. Bir-birine jımiyä külip
qarau, aspan əlemin qızıqtau, şıqqa malınğan ağaştıñ tübinde otırıp,
auızdan şıqqan ıstıq lebiziñdi qustıñ ənine qosu, ayaqtı jaylap basıp
kele jatqanda, üyge tım erte şaqırğan qoñıraudıñ küñgirine qulaq türu,
jerdegi jıbırlağan qurt-qumırsqanıñ qimıl-qozğalısına tañırqau,
baliğatı buzılmağan süyiktiñniñ alaqanıñda qıbır-qıbır etken titimdey
şirkeyge qarap eljireu - osınıñ barlığı künnen künge biiktep, aspan
əlemine qanat qağu degen söz. Mende sol bir baqıttı kündermen
baylanıstı qanşama estelikter qaldı, solardıñ barlığın jinastırıp
tiriltse, meniñ bükil ömirimdi qaytadan körkeytip jiberer edi aluan türli,
ərqaysısı özinşe qımbat estelikter; sebebi, olardan keyin meni eşkim
tüsingen emes.
Bügin bılay qarağanda jay ənşeyin siyäqtı, biraq jaralı jürek üşin
zərli mənge tolı birneşe körinis ötip ketken sol bir umıtılmas künderdi
eske tüsirdi. Bilmeymin, siz bayqadıñız ba, joq pa, kişkentay Jaktıñ
üyşigin batıp bara jatqan künniñ şapağı nurğa toltırıp turdı. Künniñ
soñğı səuleleri aynalanı tügel jarqıratıp jiberdi de, qas qaqqanşa
söndi, birden qara tünek bastı. Bir-birine uqsamaytın osınau eki köriniste
kədimgidey meniñ ömirimniñ sol kezeñi beynelengen tərizdi edi. Taqsır,
meniñ qalaulım mağan ömirimde tuñğış ret süyispenşiliktiñ baliğatı
buzılmağan qızdıñ ğana auzınan şığatın qaytalanbas tamaşa bir sırın
aşıp edi; ürkek jürekten şıqqan sol bir sət qanşama qısqa, ötkinşi
bolsa, ol sonşalıqtı salmaqtı edi: onda mahabbattıñ tətti kepildigi,
beyiştegi balğın bulalıqtıñ esteligi bar edi. Sonıñ süyispenşiligine
kəmil közim jetkennen keyin, barlıq şınımdı aytayın, eş nərsemdi
jasırmayın dep özime-özim ant berip edim; sonı sözbaqtap, özimniñ
kinəmnan bolğan qasiretterimdi əli künge deyin aytpay jürgenime iştey
qattı Uyalıp edim.
Sorıma qaray, sol bir ğajayıp künniñ erteñine ulımnıñ
tərbieşisinen hat keldi; hat balamnıñ ömirine qauiptengen qayğı-qasiretti
ala keldi. Evelinağa əlgi sırımdı aytpastan jürip kettim, əke-şeşesimen
qoştasarda bir tığız şarua bolıp qaldı dep sıltaurattım. Men joqta
olar qattı mazasızdanıptı. Meniñ tağı bir mahabbatpen baylanısım joq
pa eken dep qauiptengen olar Parijge hat jazıp, surau salıptı. Bul tusta
olar özderiniñ dini ğurıptarın da umıtqan: mağan küdiktenip, ar jağında
sol küdikti seyiltuime de mursat bermedi; meniñ bir dosım özimnen
jımısqılap, meniñ jastıqtı qalay ötkizgenimdi aytıp, barlıq kinənı
mağan audarıptı, balam bar ekenin jetkizipti, sonı ədeyi jasırıp jür dep
ayıptaptı.
Men özimniñ bolaşaq tuıstarıma hat jazdım, biraq jauap ala
almadım; olar Parijge qaytıp oralğan boyda barıp edim, meni
qabıldamadı. Boyımdı ürey biledi. Men eski dosıma barıp ötiniş
bildirdim; olardıñ nege sonşalıqtı özgerip ketken sebebin bilip beriñiz
dedim; öytkeni arada ne bolıp qalğanınan habarsız edim. Qart sebebin
bilgennen keyin tağı bir izgilik körsetipti: meniñ qılmısqa para-par
ünsizdigimniñ kinəsın öz moynıña alıp, meni aqtauğa tırısıptı, biraq
odan eş nərse şıqpaptı. Evelinanıñ üy işinde bəri dünielik esepke, dini
ədet-ğurıpqa negizdelgendi, əke-şeşesi eski uğımdardıñ qursauında əbden
qatıp-semgen, sondıqtan qanday igilik aldında da öz degenderinen
qaytpaytın adamdar bolatın.
Meniñ aşınuımda şek qalmadı. Tönip kele jatqan dauıldıñ betin
qaytarmaq bolıp edim, biraq jazğan hattarım aşılmağan küyi qaytıp
keldi. Men qoldan kelgenniñ bərin istedim, Evelinanıñ əkesi men
şeşesiniñ meni osınşama qasiretke uşıratıp, şalğa aytqan aqtıq
sözderin estidim; olar aytıptı: öziniñ süygen əyeliniñ ölimine kinəlı
adamğa, zañsız tuğan balanıñ əkesine qızımızdı eş uaqıtta, tipti
Evelina aldımızğa tizerlep kelip jalınsa da, bermeymiz, - depti.
Osını estigennen keyin meniñ eñ soñğı ümitim ğana qaldı, endi suğa
ketip bara jatqanda tal qarmaytınday, men soğan jarmastım. Men
Evelinanıñ mahabbatı ata-ananıñ tıyım salğanınan küştirek bolar,
sondıqtan olardıñ qaysar qarsılığın jeñer dep oyladım; bəlkim, əkesi
nelikten bolğan, söytip bizdiñ mahabbatımızdı nege öltirgen sebebin
qızına aytpağan bolar degen joramalğa keldim; Evelina soñın bərin
tikeley özi bilsin de, bizdiñ tağdırımızdı özi şeşsin dep oyladım. Men
oğan hat jazdım. Közimniñ jasın tögip otırıp, qayğığa qamalıp,
janımdı qalıñ küdikke jegizip otırıp, men öz ömirimdegi tuñğış
süyispenşilik hatımdı jazdım. Biraq bəri de bos əure boldı. Aşınıp
otırıp jazğan sözderimniñ esimde keybir elesteri ğana qalıptı; əlbette,
Evelinağa aytqan sözderim mına quralıptas edi: "eger sizdiñ aytqanıñız
aqiqat şındıq bolsa, siz menen böten eşkimdi süyüge tiis emessiz jəne
süye de almaysız; bəribir sizdiñ ömiriñiz sözsiz sətsizdikke uşıraydı,
öytkeni bolaşaq jubayıñızğa da, mağan da ötirik aytuıñızğa tura keledi.
Bizdiñ jürekterimizde bekigen odaq zañmen maquldanğan jağdayda, öziñizdiñ
süygen adamıñızğa bildiretin qaltqısız berilgendigiñizdi əke-şeşe
qabıldamay tastadı dep mansuq etetin bolsañız, əyelge tən izgilikten
attap ketpeysiz be? Əyel üşin jürek qalauı zañnıñ qursauınan ərdayım
joğarı bağalanbauşı ma edi?".
Men özimniñ kinəmnen aqtala otırıp, onıñ kirşiksiz tazalığın
köldeneñ tarttım, onıñ meyirbandı, izgi jüregin jılıtadı-au degen
dəlelderden eş nərse qaldırmadım. Men osı jayttardıñ barlığın sizge
aşıp salğannan keyin, endi onıñ qaytarğan jauabı men özimniñ soñğı
hatımdı da alıp keleyin, - dedi de, Benasi öziniñ bölmesine qaray şığıp
ketti.
Ol qolına tozığı jetken əmiyänıñ ustap, şapşañ qaytıp keldi de,
sırtınan şandıp baylağan bir buma hattardı asığa-aptığa, qaltırağan
qolımen alıp şıqtı.
– Mineki, sol qayırsız hat, - dedi ol əlsiz ğana. - Osı sözderdi asığıs
qağaz betine tüsirgen qız öziniñ oyları jazılğan paraqtardıñ men üşin
qanday zardabı bolatınıñ bilmegen toy... Al mınau meniñ əbden
qaljırağan jan jüyemniñ soñğı kürsinisi, - dep jalğastırdı ol ekinşi
hattı nusqap, - onıñ ükimin öziñiz aytarsız. Işi muñ-zarğa tolı osı hattı
eski dosım qızğa jasırın aparıp tabıs etipti, şaşınıñ ağarğanıña
qaramastan tömenşiktep. Evelinadan onı oqıp şığudı jöne jauap
qaytarudı jalına ötinipti; sondağı onıñ jazğanı: "Taqsır..." Burıl ol
meni "süyiktim" deuşi edi, osı izgi sözben öziniñ izgi mahabbatıñ bildiruşi
edi, endi meni "taqsır" dep otır. Demek, bəri bitti degeni ğoy. Al tıñdap
köriñiz...
"Öziniñ ömirin senip tapsıramın dep jürgen adamınıñ eki jüzdi bolıp
şıqqanıñ bilu qızğa öte auır; biraq qalay bolğanda da meniñ borışım
sizge keşirim jasau, öytkeni biz ruhı əlsiz jandarmız ğoy! Sizdiñ hatıñız
meni tolqıttı, biraq endi jazbañız: tipti sizdiñ jazu örnegiñizdiñ özi meniñ
janımda jaysızdıq tuğızadı. Biz məñgige ajırastıq. Sizdiñ mağan bergen
tüsinigiñiz meni jumsarttı, meniñ jan jüyemde sizge qarsı bas kötergen
qolaysız sezimdi söndirdi, sizdiñ tazalığıñızğa sengim keldi! Biraq siz de,
men de meniñ əkemdi köndire almaymız. İə, taqsır, men batıldıq bildirip,
sizdi qorğamaq boldım, men boyımdı bilegen üreydi jeñe otırıp, əkeşeşeme jalbarındım, onday jağdaydı burın bastan keşirip körgen emes
edim, men özimniñ barlıq ömirlik erejelerimnen bas tartıp şıqtım. Men
qazir de sizdiñ ötinişiñizge berilip, qılmıs jasap otırmın, əkeme
bildirmey sizge hat jazıp otırmın; biraq şeşem biledi; sizbenen tağı bir
ret söylesuge mursat bergen ken peyildigi onıñ meni qanşalıqtı jaqsı
köretininiñ dəleli boldı jöne de özim bas tartıp qala jazdağan ata-ana
ıqtiyärına könbistigimdi öz boyımda qaytadan bekite tüsti.
Sonımen, taqsır, sizge hat jazuımnıñ bası da, ayağı da osı. Sizdiñ
mağan keltirgen qayğı-qasiretiñizge şın jürekten keşirim jasaymın. İə,
siz durıs aytasız, alğaşqı mahabbat ölmeydi. Men burınğı künəsız qız
emespin, inabattı zayıp ta bola almaymın. Meni qanday tağdır kütip
turğanıñ bilmeymin. Körip otırsız, taqsır, sizdi oylaumen ötken bir jıl
meniñ bolaşağıma köleñkesin tüsirmey qoymaydı; biraq sizdi
kinəlamaymın... Siz aytasız, meni ərqaşanda süyemin deysiz! Ol sözder ne
üşin kerek? Jalğız qalğan bayğus qızdıñ buırqanğan janıña solar
jubanış əkele alar ma? Sizdiñ bükil ömirime qasiret salıp ketkeniñizdiñ,
basqanı bılay qoyğandağı bir ğana saldarı, ər uaqıtta sizdi oylap
jüretindigim ğoy. Eger meniñ tağdırıma Aysanıñ qalıñdığı bolu
jazılatın bolsa, jabbar ie meniñ jaralı jüregimdi qabılday ma, joq pa,
onı bilmeymin. Biraq ol mağan osı qayğını beker jibermegen bolar, ol,
ərine, meni özine şaqırıp alğısı kelgen ğoy, - meniñ endigi baspanam sol
ğana. Taqsır, bul dünie men üşin qañırap bos qaldı. Siz erkekke tən
ataqqumarlıq talap-tilekter soñında jürip umıtarsız. Men sizdi
kinəlamaymın, sizge jubanış osı bolsın; əyelder jubanıştı ədette
dinnen tabadı. Biz qazir ekeumiz de auır azap üstindemiz, biraq meniki
auırıraq. Men kimge ümit artsam jəne, əlbette, meni kimnen qızğanudıñ
reti joq bolsa, bizdiñ ömirimizdi qosaqtap baylağan sol edi ğoy, endi öz
qalauımen sol özi şeşsin. Biz pənide körgen qorlıq-zorlıqta şipalı
taza ujdandı medet qılamız, al sizdiñ dini senimiñizde, meniñ
bayqauımşa, dəl onday mıqtı negiz joq siyäqtı. Taqsır, jabbar iemiz
meniñ osı ıstıq duğamdı estir bolsa, onda ol sizdi aqiqattıñ aq jolına
alıp şığadı. Men özimdi ömir jolında jetelep alıp jüruge tiisti bolğan
adamğa eñ soñğı qoş-qoşımdı joldaymın: bir kezde eşqanday
künəqarlıq jasamay-aq, onı "süyiktim" deuşi edim, qazir de əli eşqanday
Uyat sezinbey-aq sonıñ tileuin tilep duğalıq qıla alamın. Ömir de, ölim de
bir jabbardıñ ırqında, kim biledi, ol sizdi menen burınıraq şaqırıp
əketer; bəlkim, bul jalğanda men sizsiz qalatın bolsam, balañızdı mağan
amanat etersiz".
– Meyirbandıq sezimge tolı osı hat mende qalğan ümittiñ bərin öltirdi,
- dedi Benasi əñgimesin əri qaray jalğastırıp. Alğaşında men öz
qayğımmen ğana bolğanmın; tek keyinirek qana tüsingenim ayaulı qız özin
umıtıp, meniñ janımnıñ jarasına şipalı daru quymaq bolğan eken;
biraq aşudan esim auısıp jürip, oğan tım qatqıl hat jiberip qoyıppın:
"Bikeş, osı sözdi oqığannan keyin siz tüsinersiz, men sizden bas tartıp,
sizdiñ ıqtiyärıñızğa könuge əzir ekenimdi. Süygen əyeli endi mağan jolama
dep buyırıp tursa da, sonıñ ıqtiyärnına könu erkekke janıñ qinaytın
jubanış bolar edi. Sizdiñ aytqanıñız ras men özime-özim ükim
şığarıppın. Bir kezde bir beyşara qızdıñ mahabbatın ayaqqa basıp edim,
endi özimniñ jalındı mahabbatım keyin serpip tastaldı. Özimniñ jantənimmen berile süygen qalaulım keyin qunıkerim bolıp şığadı dep
oylamappın. Sizdiñ jüregiñizde osınşa qataldıq, kerek deseñiz, osınşa
meyirimsiz bipazdıq jasırınıp jatır-au dep küdiktenbeppin, ol mağan
ılği da nəzik, ıntızar körinuşi edi. Qazir öz mahabbatımnıñ qanşalıqtı
şeksiz ekenin körip otırmın, sebebi ol eñ auır sınnan sizdiñ
ğaybatıñızdan ölmey aman qaldı, sizdiñ sol ğaybatıñız bizdi
baylanıstırıp, biriktirip turğan dənekerlerdi miz baqpay üzip jiberdi.
Məñgilikke qoş bolıñız. Ökiniştiñ jasığan təkapparlığımen öz künəmdi
öteudiñ jolın izdestirermin, al siz, meniñ ol düniedegi qorğauşım, sol
künə jöninde ayausız bolıp şıqtıñız. Bəlkim, quday dəl sonday qatal
bolmas.
Men qasiret şegemin, sizdi oylap qasiret şegemin, sol qasiret meniñ
jaralı jüregimniñ jazası bolsın; jalğızdıqta onıñ qansırauı eş
uaqıtta basılmaydı, öytkeni jaralı jürekterdiñ ülesi tünek pen
tınıştıq. Budan bılay men eşkimdi süymeymin, meniñ jüregimde
eşkimniñ beynesi qalmaydı. Men əyel emespin, biraq siz siyäqtı, meniñ
tüsingenim; men seni süyemin! degen sözdi aytqan boyda men bükil ömirime
jeterlik mindetteme alğanmın. İə, qalaulımnıñ qulağına sıbırlap
aytqan osı sözderim ötirik emes edi; eger men sodan keyin özgerip ketsem,
siz meni jek köruge haqılı ediñiz; sonımen, siz meniñ jalğızdıqta keşken
ömirimniñ tabınatın piri bolıp qalasız. Ökiniş pen mahabbat qalğan
barlıq dünieniñ bastauı boluğa tiisti jaqsılıq osı ekeui; aramızdı
tuñğiıq jar bölip turğanıña qaramastan, siz meniñ barlıq jaqsı
isterimniñ barlığınıñ ruhtandıruşısı bolıp qala beresiz. Siz meniñ
jüregimdi küyinişke toltırdıñız, biraq meniñ siz turalı oy-nietimde
eşqaşan küyiniş bolmaydı. Jan jüyeni eski tattan tazartıp almay
turıp, jaña jolğa tüsuge bolmaydı,– solay emes pe? Mına jalğanda men
üşin qımbat jalğız jürek bar edi, sodan quılıp şıqsam da, soğan
özimniñ soñğı qoş-qoşımdı joldaymın. Buğan deyin eş uaqıtta soñğı
qoştasu sözde munşalıqtı sezim, munşalıqtı süyispenşilik bolmağan
şığar, sol qoş-qoş meniñ janımdı, meniñ ömirimdi özimen birge alıp
ketip baradı, endi olardı eşkim tirilte almaydı. Qoş bolğaysız! Sizdiñ
sıbağañız tınıştıq, al mağan qalğanı qasiret".
Eki hat ta oqılıp bolğannan keyin Jenesta men Benasi ünsiz bir-birine
qarasıp, auır oyğa berilgen küyde otırıp qaldı, ol oyların da ortağa
salğan joq.
– Men hattı jönelttim de, şimay-şatpaq tüpnusqasın saqtap qaldım.
Joğalğan baqıtımnıñ endigi qalğan jalğız töleui osı. Men ölerdey
muñğa battım, - dep Benasi sözin tatı jalğastırdı, – bul düniede adamdı
mına ömirge baylanıstırıp turatın nərse baqıtqa degen möldir ümit
bolsa, men sonı məñgilikke joğalttım. Erli-zayıptı mahabbattıñ
quanışımen birjola qoştasuğa tura keldi, jüregimde gül jarıp kele
jatqan asıl armandar ölimge kesildi. Sululıqqa, izgilikke, taza ömirge
umtılıp, raydan qaytqan jannıñ adal nietin dinniñ ıqpalındağı
adamdar tərkilep tastadı. Taqsır, meniñ oyıma neşe türli sumdıq
şeşimder oraldı, biraq, quday oñdağanda, ulıma degen süyispenşilik
solardıñ bərin jeñdi. Otan degen ıqılasımnıñ arta tüskenin, özi
jazıqsız sebebi bolğan barlıq qayğı-qasiretterde şıñdalıp kele
jatqanıñ ayqın sezindim; ərine, balada eşqanday jazıq joq, barlığına
özim kinəlı edim ğoy. Endi sol bala meniñ birden-bir jubanışıma
aynaldı.
Jasım otız törtte edi, elime əli de payda keltire alarmın dep
ümittenuime bolatın edi; əldeqanday ispen ataq-dañqımdı asırıp,
ulımnıñ ömirine daq tüsiretin qateligimdi juıp-şayğım keldi. Qanday
tamaşa oylarım sonıñ arqası edi: sonıñ bolaşağın oylağan kezderde
tana men şınayı ömir sürgendey edim. Qayıspaqqa ne amal! dep tebirendi
Benasi. Sodan beri on bir jıl ötti, al sondağı sumdıqtı kezeñdi eske
aluğa da dətim barmaydı... Taqsır-ay, men ulımnan ayırıldım ğoy.
Benasi eki qolımen betin basıp, ünsiz qaldı da, səl özine-özi kelgen soñ
ğana qoldarın tüsirdi. Dərigerdiñ közindegi jastı körip, Jenestanıñ da
köñili buzıldı.
– Qayğıdan qabırğam qayıstı, - dep Benasi əñgimesin əri qaray
jalğastırdı. - Men mına küyki tirşilikten basqa bir ömirge qaray
oyısqan kezde ğana esimdi jinap, durıs oylay alatın boldım. Barlıq
pəleni jiberip otırğan jabbar ieniñ özi ekenin sonda ğana tüsindim de,
sonıñ aytqanıña könip, montanılıqqa boy aldıra bastadım. Ərine, oğan
birden köndige alğanım joq, meniñ qızba minezim əli qalmağan edi; işte
jalındağan ottıñ qolamtası soñğı nayzağay kezinde birjola söndi; men
katolikke layıq birden-bir şeşimge kelgenşe talay ret bultaqtadım. Men
aqırı özimdi-özim joq qılmaq boldım. Şığar jol tappay
dalğarğandıqtan, osınday sumdıq qadamğa salqın qandılıqpen
şeşildim; ömir bizden bezinse, biz de odan bezine alatın şığarmız dep
oyladım. Kisiniñ özin-özi öltiruine tabiğattıñ özi-aq jol beredi-au degen
uğım payda boldı mende.
Asqınğan auru adamnıñ tənin qalay küyretse, qayğı da onıñ janıñ
solay küyretedi; demek, dep oyladım men, eger adam jan auruınıñ azabın
tartsa, onıñ özin-özi joqqıluğa əbden haqısı bar: "aynalma" bolğan qoy
öziniñ basın ağaşqa soğıp mıj-mıj qılmay ma?! Jan dertiniñ azabı tən
dertinen jeñil dep kim aytadı.? Oğan meniñ əli künge deyin kümənim bar.
Men bilmeymin, kimniñ ruhı əlsiz: ömir boyı ümitin üzbey emeksip ötken
kisi me, əlde ümitin pışaq keskendey birjola üzgen kisi me? Meniñ
tüsinuimşe, - tabiği ölim tən dimkəstiginiñ bitken jeri bolsa, özin-özi
öltiru de ruhani dimkəstiktiñ soñğı satısı; biraq ruhani ömir adamnıñ
erik-jigeriniñ erekşe zañdarına bağınadı, sondıqtan öziñniñ ömiriñdi
qiyü üşin aqıldıñ kelisimi kerek: demek, kisini öltiretin pistolet emes,
onıñ aqılı. Sonımen qatar, biz baqıttıñ raqatına batıp jürgen sətte
bizdi qayğığa duşar qılğan oqiğanıñ özi bizdiñ budan əri bişaralıq
halden bas tartuımızğa aqtau bola almay ma?
Sol bir qaralı künderde, taqsır, men köp oylandım, aqırayağında,
əlgiden joğarıraq oy tüyindedim. Biraz uaqıt ejelgi məjusilik ilimderge
boy urdım, solardan adamğa berilgen jaña bir huqıqtardı izdedim, biraq
bilimniñ osı zamanğı şamşıraqtarına ilesip, jañağı ejelgi danalardan
əregirek bardım, bir kezde tutas jüyege keltirilgen məselelerge üñildim.
Epikur adamnıñ özin-özi öltiruin josıqtı dep eseptegen. Bul onıñ
filosofiyäsınıñ tabiği tüyini. Onıñ oyınşa, sezim ləzzatı joq jerde
ömir süru mümkin emes, al eger oğan jol jabıq bolsa, en durısı jəne
əbden ıqtimaldığı jandı maqulıqtıñ jansız tabiğatqa qaytadan
qosılıp ketui, söytip tınıştıq aluı, öytkeni adamnıñ birden-bir
maqsatı baqıt jöne baqıtqa jetu ümiti; sondıqtan kimde-kim qasiret
şekse jöne ol qasiretten arıluğa ümiti bolmasa, ölimniñ özi igilik bolıp
sanaladı; öz ömirin öz erkimen ayaqtau aqılı durıs adamnıñ eñ soñğı
amalı osı.
Epikur bul əreketti maqtamağan da, jazğırmağan da; ol Bahustı
dəriptey kelip, mınaday sözdermen şektelgen: "Bərimiz de ölemiz,
sondıqtan bul jerde kületin de, közdiñ jasın tögetin de eşteñe joq".
Odan göri joğarıraq moraldi, borış jöninde qatañıraq közqarastı
uağızdağan Zenon men onıñ izbasarları keybir jağdaylarda tabandılarğa
özin-özi öltirudi məslihat etken. Zenon bılay dep eseptegen: adamnıñ
januarlardan ayırmaşılığı olar özin-özi öziniñ ıqtiyärımen bileydi;
öziniñ ömiri men ölimine bilik jürgizetin quqığın alıp qoyıñızşı, siz
onı dereu adamdar men oqiğalardıñ qulı etesiz. Ərkimniñ öz ömiri men
ölimin bileu quqığı bizge tabiğat pen qoğamnıñ tarapınan bolatın
pəlelerge qarsı turu üşin mümkindik beredi; al basqanıñ ömiri men
ölimine bilik jürgizu quqığı jauızdıqtı tudıradı.
Adam is-ərekettiñ şeksiz bostandığına ie bolğan jağdayda ğana küşti.
Dauasız qateniñ zardaptarınan qalay qutılu kerek? Qarabayır adam
masqaralıqtıñ uıtıp tügel işip qoysa da ömir süre beredi, al kemeñger
adam ulı şöp işse de ölip ketedi; adamnıñ süyegin müjip jatqan qUyañnan,
adamnıñ bet-auzın jep jatqan jegiden sanaulı kündik ömirdi jırıp alu
qajet pe? Kemeñger adam qolaylı sətin tauıp, aldauış emşilerdi quıp
jiberedi de, öziniñ qasiretterimen ığır qılğan dostarına baqıldıq
sözderin aytadı. Al endi qolıña qaru alıp özimen şayqasqan baskeserdiñ
qarauına öziñ tüsip qalsañ ne ister ediñ? Ne bağındım dep tize bük, nemese
basındı jañğırıqqa sal: aqımaq basın jañğırıqqa saladı, qorqaq
bağınıp tize bügedi, al kemeñger aqırğı sətte de öziniñ bostandığına ie
boladı - özin-özi öltiredi. "Bostan adamdar, - dep jar salıptı bir tabandı,
- bostan bola biliñder: qumarlıqtarıñdı borışqa qurban etip, solardan
bostan bolıñdar; qanjar men u arqılı qol jetkizbeytin etip adamnan
bostan bolıñdar; quıp jete almaytın etip, aldına tosqauıl qoyıp,
tağdırdıñ biliginen bostan bolıñdar; mindettememen şatastırıp almay,
eski uğımdardan bostan bolıñdar; jolı bolmağan talay mundarlardı
ömirge baylap qoyatın döreki soqır sezimderdi jenu arqılı jabayı
üreyden bostan bolıñdar".
Osı dəyekterdi ejelgi zamannıñ filosofiyälıq baqşasınan ajıratıp
alğannan keyin, men olardı basqa bir topıraqqa hristian topırağına
aparıp otırğızbaq boldım; ol üşin olardı jabbar haqtıñ bizge sıylağan
erik bostandığınıñ qisınımen nığaytıp almaq boldım, al erik
bostandığın quday tağala künderdiñ küninde bizdi öziniñ sotımen sottau
üşin jibergen bolatın. Men endi: "Naq sol kezde özimdi-özim qorğaytın
bolamın", - dep bekindim. Al biraq, taqsır, osı payımdaular mende
ölgennen keyin bizdi ne kütedi degen oy tuğızdı da, sol tusta men özimniñ
irgesi şayqalıp ketken eski nanımdarımmen toqaylasıp qaldım.
Məñgilik turalı oy bizdiñ eñ bir bolmaşı şeşimderimizge ıqpalın
tigize bastağan kezde, adam ömirindegi barlıq nərseler mañızdı bolıp
körinedi: Jañağı oy adamnıñ jan jüyesine öktemdik ıqpalın tigizedi de,
adam öziniñ boyında sonıñ əserimen özin şeksizdikpen baylanıstıratın
əlde qanday bir mol keñistikti sezgendey boladı, söytip aynalanıñ bəri
ğajayıp özgeriske keledi. Eger ömirge osınday közqaras turğısınan
qaraytın bolsañ, onıñ barlıq ulılığın da, barlıq sorlılığın da tügel
köresiñ. Men özimniñ künəlarımdı sezine tura, jer betinde əli de ümitim
bar kezde, özimniñ qayğımdı tirşiliktiñ ər türli küybeñine bölşektep
taratıp jibergen kezde, men ol dünieni oyıma alğan emespin de. Əyeldi
süyü, öziñdi əyeldiñ baqıtına bağıştau, otbasınıñ iesi bolu osınıñ bəri
özime maza bermey jürgen künəmniñ öteui bolmaytın ba edi? Eger ol
talabım ornıña kelmese, öz ömirimdi balama arnau da sol künəmniñ öteuine
jüre almas pa edi? Jan jüyemniñ osınau qajetin öteuge umtılğan eki
mərte talabım sətsiz bolğannan keyin, adam balasınıñ ğaybatı men ajal
ekeui qosılıp, meniñ janımdı məñgi qusalıqqa duşar etken kezde, meniñ
barlıq sezimim muqalıp, özim ömirden eş nərse kütpeytin bolğan kezimde,
mine dəl sol tusta men qaytadan aspanğa qol jayıp, qudaydıñ nietine iek
arttım. Biraq men dindi özimniñ ölimime ortaqtas qunıker etpek boldım.
Sonsoñ injildi qaytadan oqıp şığıp, odan özin-özi öltiruge tıyım
salatınday bir söz tappadım; biraq jarılqauşınıñ qudaylıq sözine boy
urdım. Ras, ol jannıñ məñgiligi jöninde eşteñe aytpaydı, esesine öz
əkesiniñ tamaşa patşalığın bayandaydı; ol bizdiñ öz əkelerimizdi
öltiruimizge tıyım salmaydı, biraq zulımdıq ataulınıñ bərin
ayıptaydı. Onıñ əulieleriniñ ataq-abıroyı jəne solardıñ joğarıdan
jiberilgendiginiñ dəleli zañdardı jasağandığında emes, jer betine jana
zañdardıñ ruhın taratqandığında.
Osı tusta mağan kelgen oy adamnıñ özin-özi öltirgende jasadı-mıs
deytin erligi özin-özi jazalağandığı bolıp tabıladı; öytkeni eger onıñ
ölip ketuge erik-jigeri jetken bolsa, onda onıñ ömir süruge həm küresuge
de erik-jigeri jetuge tiisti boladı; qasiretten boyıñdı alıp qaşqanda
sen küştiligiñdi körsetpeysiñ, əlsizdigiñdi körsetesiñ; onıñ üstine
dərmensizdiktiñ saldarınan ömirmen qoştasu hristian dininen bas tartu
degen söz, al onıñ negizinde Aysanıñ; "qasiret şekkenderde iman bar"
degen asqaq sözderi jatır.
Sonımen, adamnıñ özin-özi öltiruin, tipti barlıq ümit-armanınıñ bəri
tügel küyregen jağdayda da, tipti adam janınıñ ulılığı degen jalğan
uğımğa süyenip, üstinen jendettiñ balğası tönip turğan sətte özin-özi joq
qılatın bolsa da, men endi onı aqtamaytın boldım. Aysa payğambar
ayqıştıñ azabına bardı da, bizge adamdar zañdı ədiletsiz qoldanıp
jatqanda da soğan bağınudı üyretti. Ayqışta oyıp jazılğan jəne
qasietti sözge boylay alatın adamdardıñ bərine tüsinikti "özinen-özi bas
tartu" degen söz bükil qudiretti mən-mağınasımen meniñ köz aldıma kelip
elestey qaldı.
Mende saqtalıp qalğan seksen mıñ frank aqşa bar edi, men endi
adamdardan aulaqtap keteyin de, qalğan ömirimdi meñireu selendik jerde
ötkizeyin dep şeştim; biraq özi tektes adamdardıñ qoğamına öş-arazdıq
jəne qatal tomağa tuyıqtıq jeleuimen boy körsetken dañqoylıq katolik
dininde uağızdalatın imandılıqqa jatpaydı. Adamdı jek körgen
adamnıñ jüregi qasiret şekpeydi, qayta qasañ tartadı, al meniñ jüregim
qansırağan jaralı edi. Şirkeu jayın, onıñ qasiret şekkenderge
körsetetin kömegin oyğa sala kelip, men oñaşalıqta oqığan duğanıñ
qandaylıq tamaşa ekenin tüsindim, söyttim de, ertedegi ata-babalarımız
aytqanday, jaratqanğa jalbarınıp qızmet etkenindey berik şeştim.
Meniñ bul şeşimim özgermeytin nıq edi, biraq men əueli maqsatqa jetudiñ
joldarın zerttep bilip alu quqığın özimde saqtap qaldım. Men barlıq
dünie-mülkimdi sattım da, jan jüyemdi tınıştandırğan bolıp, kettim de
qaldım. "Dünie jaratqannıñ işinde" degen naqıl meniñ adastırmas
ümitim boldı.
Əulie Bruno ordeniniñ jarğısı meniñ jan jüyemdi bilep əketti, tereñ
oyğa berilgen küyde Grand-Şartrezge jayau kettim. Ol bir esten ketpeytin
kün edi. Ayağıñdı attap basqan sayın tabiğattıñ aqıl jetpeytin küşquatı ayqın körinetin osı jol mağan keremettey tereñ əser eter dep tipti
oylamağan ekenmin. Aynalanıñ bəri aspanğa qaray şanşılğan biik
jartastar, sol biikten quldırap qulağan şıñırau, jıra-saylar, mına
tılsım tınıştıqtı sıldırımen toltırıp turğan bulaqtar, şeksiz
dala, sonı ər tustan qorşap turğan tau jotaları, aljayı əuestik
sezimimen qızıq izdep kelgen adamğa pana bolğanday quıs üñgirler,
ğasırlar boyı qatarın jazbay tutasıp turğan şırşalar, közdiñ jauın
ala jaynağan türli-tüsti gülder osınıñ bəri adamdı mülgigen
tınıştıqqa jeteleydi. Əulie Brunonıñ yen əleminde kele jatıp,
daurığıp söyleuge, qattı küluge bolmaydı, öytkeni bul jer qalıñ
muñnıñ mekeni.
Men Grand-Şartrez monastırına bardım, mülgigen ejelgi
kümbezderdiñ astında jürip araladım, biik beldikterdiñ astında jılap
aqqan bulaqtı kördim. Özimniñ bişaralığımdı moyındau üşin
kelyanıñ21 işine kirip kördim; sonda mağan tınıştıqtıñ bir ızğarlı lebi
soqqanday boldı; ğibadathanadağı ejelgi dəstür boyınşa esikte jazulı
turğan sözderdi jüregim eljirep turıp oqıdım; men özim ıntığıp kele
jatqan ömirdiñ parızdarı latınnıñ üş sözimen bayandalıptı: "Fuge, Late,
tace..."22
Jenesta tüsindim degendey işaratpen basın izedi.
– Men berik şeşimge keldim, - dep Benasi sözin əpi qaray jalğastırğan.
- Kelyanıñ qabırğaları pil süyegimen örnektelipti, qatqıl tösek,
oñaşalıq bəri meniñ işki jan dünieme səykes kelip tur. Monahtar ğibadat
bölmesinde eken, solarmen birge duğa oqıdım. Sol jerde janağı şeşimim
kenet özgerdi ...
– Taqsır, men katolik şirkeuin jazğırğalı turğanım joq, men onıñ
rəsimderin mültiksiz orındaymın, parız-qağidalarına senemin, biraq
mına düniege mağulımsız jəne bul dünie üşin ölip qalğan qarttardıñ
oqığan duğaların tıñdap turıp, men monastırdağı oqşaulanudıñ tup
negizinde asqaq özimşildik siyäqtı bir nərse bar ekenin tüsindim. Munday
oqşaulanu bul dünieni tərki qılıp ketkenderge ğana jarasadı, bul
sarğayıp barıp özin-özi öltirudiñ nağız özi eken, men onı teriske
şığarmaymın, taqsır. Şirkeu osınday bekinisterdi qurğan eken, demek,
olar qoğamğa paydasız keybir hristiandarğa qajet. Al men bolsam, meniñ
raydan qaytuımnan qoğamğa bir payda kelsin deymin.
– Qaytar jolda özimnen-özim birjola bas tartudıñ josparın qalay
jüzege asırudıñ joldarın uzaq oylandım. Oy jüzinde qatardağı
matrostıñ ğumırın keştim, otanğa qızmet etudiñ eñ tömengi satılarına
qoydım özimdi, aqıl-oyğa qajettilik ataulıdan aulaqtattım, sodan bir
kezde munday ömir qanşalıqtı eñbekşil, qanşalıqtı qurbandıqqa tolı
bolğanımen, paydası az-au degen qorıtındığa keldim. Eger qudaydıñ
mağan azdı-köpti aqıl-oy qabiletin bergeni ras bolsa, sonı adamzattıñ
igiligine jumsau meniñ borışım. Aşığın aytqanda, meniñ boyımda
adamdarmen ruhani aralas-quralastıqqa qajettik bar edi, sondıqtan oysız
istelgen ister buğan say kele bermeydi. Sonsoñ, eger men matros bola
qalsam, meniñ ruhani bolmısıma ton meyirbandıqtı qay jerde jürip
jüzege asırmaqpın, ərbir güldiñ özine tən jupar iisi bar emes pe.
– Men osı arağa tünep şıqqanımdı sizge aytqanmın. Sol tüni mende
osı ölkeniñ jüdeuşiligine baylanıstı qudaydıñ özi buyırğanday bir
ayauşılıq sezim payda boldı. Əke quanışınıñ aşı dəmin bir ret tatqan
basım endi soğan birjola beriluge peyil edim, endi sol əkelikten əldeqayda
keñ kölemdegi qamqorlıqtı talap etetin meyirban ağa qızmetin atqarıp,
bükil ölkedegi kedeylerdiñ jaraların emdeuge əzirlik sezindim. Meniñ
oyıma kelgeni sonau jas kezimde-aq quday tağala mağan durıs joldı
nusqap, dəriger boluğa itermelegen edi ğoy, sol bilimimdi dəl osı jerde
qoldanbaq boldım. Onıñ üstine, men özimniñ joldamamdı; "Jaralı
jürekterge tünek pen tınıştıq" dep jazıp edim ğoy; özime-özim zorlap
tañğan isti jüzege asıru kerek emes pe. Men ündemeumen özimnen-özim bas
tartu jolına tüstim. Karteziandardıñ "Fnge, Late, tace" degen sözderi
meniñ uranıma aynaldı, eñbegim şipalı duğa, adamgerşilik turğıdan
özimdi-özim öltiruim osı kantonnıñ ömiri bolıp aldı; ölkeniñ üstine eki
qolımdı jazıp jiberip, baqıt pen quanıştıñ urığın sebemin, özimde
joq nərseni solarğa beremin. Jarıq səuleden alısta, şarualarmen birge
turuğa etim üyrendi, men şın məninde qayta tudım. Bet-ajarımnıñ siqı
özgerdi, kün közinen küstenip, əjimmen ayğızdaldı. Jüris-turısım da
şarualarşa, söylegen sözim de solarğa uqsas, kiim kiisim parıqsız, səndi
ülgige uqsamaydı, qıltıñ-sıltıñnıñ bəri qaldı. Özim qaq ortasında
bolğan jarqıldaq qauımnıñ sənqoyları, meniñ parijdik tanıstarım
meni körse, bir kezde sol qauımda jarq-jurq etken adamdı nəzik sənsaltanatqa, Parij meymanhanalarınıñ talğampaz ədetterine üyrengen
serini tanımay qalar edi. Ömirde jalğız-aq maqsattıñ jolına tüsken
barlıq adamdar siyäqtı, sırtqı körinistiñ bərinen men qazir beyjaymın.
Men bir-aq nərseni oylaymın ömirmen qalay qoştasamın; men sonıñ
aqırın bolğızbauğa da, tezdetuge de quştar emespin, biraq ajaldıñ auruı
turalap kelgen küni eşbir ökinişsiz ömirden ketemin. Men osı arağa kelip
qonıstanğanğa deyingi ömirimdi şın jürekten sizge bayandadım. Özimniñ
künəlarımdı iri künəlarımdı jasırıp qalğanım joq, alayda ol kimde
bolsa da bar. Qasiretti köp şektim, əli de sağat sayın şegemin, biraq sol
qasiretterimnen baqıttı bolaşaqtıñ peyilin köremin. Men tağdırğa
köndiktim, biraq men jeñe almaytın bir qayğı bar. Bügin sizdiñ kez
aldıñızda men işimde buğıp jatqan qasiretimdi sırtqa şığarıp ala
jazdadım, biraq siz onı bayqağan joqsız.
Jenesta ornınan uşıp turdı.
– İə, kapitan Blyuto, ol sizdiñ köz aldıñızda boldı. Biz Jaktı
jaylastırıp jatqızarda Kola apaydıñ tösegin mağan siz öziñiz nusqap
ediñiz toy. Men qay balanı körsem de, özimniñ ayırılıp qalğan periştem
köz aldıma keledi de turadı; öziñiz oylañızşı, ajaldıñ auzında turğan
balanı kereuetke köterip salu men üşin qanday auır ekenin. Men
balalarğa beytarap qaray almaymın.
Jenesta sup-sur bolıp ketti.
– İə, balalardıñ süp-süykimdi aqşabdar bastarı, beykünə betbeyneleri
ərdayım meniñ baqıtsızdığımdı eske tüsirip, qayğımdı qozğaltıp
ketedi. Men oylağan sayın zərem ketetin bir jayt bar; meniñ osı ölkede
istegen bitimdey jaqsılığım üşin jurt atınan jarıla alğıs aytıp
jatadı, al sol jaqsılıqtıñ bəri - meniñ ar azabımnıñ jemisi. Meniñ
ömirimniñ qupiyäsın, kapitan, tek siz ğana bilesiz. Eger men osı erlikti
özimniñ künəlarımnan göri səl bəseñdeu sezimnen alsam, men əbden
baqıttı bolar edim! Biraq onda aytar əñgimem de bolmas edi.
V tapay
MUÑDI ƏUENDER
Benasi öziniñ hikayasın ayaqtadı da, ofitserdiñ bet-ajarında qanday
qasirettiñ izi turğanın körip, tañğaldı. Meymannıñ janı aşığıştıq
sergektigine riza boldı, sonıñ köñiline qayau tüsirdim-au dep iştey özine
renjidi, sonı juıp-şayğanday bolıp:
– Ras-au, menin qasiretim, kapitan Blyuto ... - dey bergen.
– Meni kapitan Blyuto dep atamañızşı! - dep, Jenesta onıñ sözin
bölip jiberdi, söytti de, ornınan uşıp türegeldi; özine-özi qattı
nalığanday türi bar. - Eşqanday kapitan Blyuto joq bul jerde, al men
nağız oñbağan adammın!
Benasi tipti qayran qalıp, Jenestağa qarağan; ol üyge kirip ketip, şığa
almay jürgen tükti araday, qonaq bölmeniñ işinde bayız tappay tızıldap
jür.
– Onda siz kim bolasız, taqsır? - dep suradı Benasi.
– Məsele sonda ğoy! - dedi ofitser, dərigerdiñ qarsı aldına qaytadan
kelip otırıp, biraq onıñ betine tura qaray almadı. - Men sizdi aldadım, dedi ol səlden keyin dausı qaltırap. - Ömirimde birinşi ret ötirik ayttım
da, sonıñ sazayın mıqtap turıp tarttım; sebebi endi meniñ bul arağa ne
üşin kelgenimdi, nege astırtın jürgenimdi tüsindirip aytuğa auzım barar
emes. Bılayşa aytqanda, sizdiñ jan-dünieñizge kirip şıqqanday bolğannan
keyin, endi meni kapitan Blyuto dep atağannan göri, sizden bir şapalaq
jegenniñ özi jeñil bolar. Siz, ərine, meniñ bul ötirigime keşirim jasarsız,
biraq munı men özime eş uaqıtta keşpeymin; öytkeni men, Per-Jozef
Jenesta, özimniñ ömirimdi qutqarğım kelip tipti əskeri sottıñ aldında da
ötirik aytpas edim.
– Siz mayor Jenestasız ba? - dedi Benasi julıp alğanday, ornınan
tura berip. Ol ofitserdiñ qolın alıp, şın jüreginen qısıp turdı da,
sözin jalğastırdı: - Taqsır, jaña öziñiz ayttıñız, biz tanıspay jatıp
dos boldıq dep. Men özim de sizben kezdesuge qumartıp jürgenmin, öytkeni
Grave mırza siz turalı köp aytuşı edi. Sizdi ol Plutarhtıñ qaharmanı
dep ataytın.
– Plutarh qayda bizge! - dedi Jenesta. - Men sizge layıq emes ekenmin,
sol üşin özimdi-özim sabap aluğa barmın. Men sizge özimniñ qupiyä
sırımdı tup-tura aytıp beruge tiistimin. Teginde, men osında kelip, siz
turalı məlimet jinau üşin, osılay betperde ustap kelgenim durıs ta
bolğan şığar. Endi biletin boldım, sizdiñ aldıñızda auız aşpauım kerek
ekenin. Men turalap aşıq kelsem, sizge de qiındau bolatın edi. Sizdi
əldeqalay renjitip aludan meni quday saqtay körsin!
– Raqım etiñizşi, mayor, men tügine tüsinbey turmın.
– Onı aytudıñ qajeti joq. Mende eşqanday auru joq, men qasıñızda
bir kündi tamaşa ötkizdim, erteñ qaytamın. Grenoblde endi sizge tağı bir
dos tabıldı, senimdi dos. Per-Jozef Jenestanıñ əmiyänı, qılışı,
qanı sizdiñ quzırıñızda. Jalpı sizdiñ söziñiz şuraylı topıraqqa siñdi.
Mine men de zeynetke şıqqan boyda, bir meñireu tüpkirge mer bolıp
baramın da, sizge uqsap bağamın. Mende sizdiñ bilimiñiz joq, biraq men
üyrenemin.
– Onıñız ras, taqsır, qauımnıñ şaruaşılığındağı bir ğana, tipti
bolmaşı olqılığın toltırayın dep qolğa alğan jer iesi eñ təuir degen
dərigerden kem payda keltirmeydi; bireui adamnıñ nauqasın emdese,
ekinşisi otannıñ denesindegi jaranı emdeydi. Degenmen sizdiñ söziñiz meni
eleñ etkizdi toy. Aytıñızşı, sizge bir paydamdı tigize alamın ba?
– Paydamdı deysiz be? - dedi ofitser dausı dirildep. - Qudayım-ay,
qımbattı Benasi mırza, sizge ötiniş ayta kelgen şaruamdı endi ləm dep
aytuğa batılım baratın emes. Beri qarañızşı, öz ömirimde men talay
hristiandı öltirgen şığarmın, biraq jüregi izgi bola turıp ta, şayqasta
kisi öltiru degen bola beredi, meniñ bet əlpetim dörekileu bolğanmen, mende
əli de biraz nərseni tüsinetin qabilet bar.
– Aytsañızşı endi.
– Aytpaymın, sizdi tipti de renjitkim kelmeydi.
– Men qasiretke töze alatın adammın, mayor.
– Məsele bir balanıñ ömiri jayında edi, - dedi ofitser tatı da dausı
dirildep.
Benasi qabatın tüyip, qolımen ayta ber degendey işarat bildirdi.
– Balanıñ ömiri jayında, - dedi Jenesta qaytalap, - uqıptı da
turaqtı kütim bolsa, əli de qutqaruğa bolar edi. Özin tügeldey bir ğana auru
balağa arnaytın dərigerdi qaydan tabasıñ? Qalada atımen tabılmaydı.
Sizdi tamaşa adam dep jurttıñ bəri aytadı, biraq sol beker şığar,
kötermelep aytqan söz şığar dep, men köp küməndandım. Sondıqtan, osı
jurt sonşama maqtağan adam qanday eken, özim barıp bileyinşi degen oyğa
keldim. Endi mine...
– Jetti, - dedi doktor, - ol sizdiñ ulıñız ba?
– Joq, joq, qımbattı Benasi mırza, meniñ özime onşa abıroy
bermeytin bir oqiğanı sizge bayandap beruge tura keledi, sonda öziñiz-aq
tüsinesiz. Siz mağan öz jayıñızdı sır qılıp, senip ayttıñız ğoy, endeşe
men de aytayın özimniñ sırımdı.
– Sabır etiñizşi, mayor, - dedi de, doktor Jakotanı şaqırıp aldı; ol
dereu jetip kelip edi, doktor şay əkel dep tapsırma berdi. - Bayqaysız ba,
jurt tünimen tırp etpey uyıqtaydı, al mende uyqı joq... işimdi qayğı
ezgilep jatadı, sonı seyiltu üşin şay işemin. Bul özi adamdı eseñgiretip,
jüyke-jüyesin buyıqtıradı, uyqını keltiredi, mağan küş berip jürgen
sol Sizdiñ şay işkiñiz kele me?
– Mağan monastırdan kelgen şarabıñız durısıraq bolar, - dedi
Jenesta.
– Şarap bolsa şarap bolsın. Jakota, - dedi Benasi kütuşisine, - şarap
pen biskvit əkeliñiz. Tünge qaray tıñayıp alayıq, - dedi ol endi
meymanına qaray burılıp.
– Şay sizge ziyändı bolar,- dep qoydı Jenesta.
– Ol meniñ qUyañımdı qozdırıp jiberedi; biraq bir dağdılanıp ketken
soñ qoya almay jürmin. Köñildiñ eñ bolmasa keşke qaray sergigeniniñ özi
qanday jaqsı. Al, kəne, qulağım sizde. Bəlkim, sizdiñ əñgimeñiz meniñ uzaq
estelikten qozğalıp ketken jan jarama tınıştıq əkeler.
– Sonımen, qadirmendi doktor, - dedi Jenesta, - bosağan staqandı
kaminniñ üstine qoyıp jatıp, Məskeuden keyin şegingen soñ meniñ polkım
polyaktiñ bir şağın qalaşığında demalısqa ayaldağan. Altınnıñ qunın
bergendey qılıp attar satıp aldıq ta, jaylasıp, imperatordıñ qaytıp
oraluın kütip jattıq. Bəri de durıs. Sizge aytıp qoyayın, sol kezde meniñ
bir dosım boldı. Biz keyin şegingen kezde, familiyäsı Renar degen unterofitser meni talay ret ölimnen qutqardı, özime talay jaqsılıqtar
jasadı, sonsoñ biz tuısıp kettik, ərine, əskeri tərtipti buzğan joqpız.
Biz bir şatırdıñ astında, böreneden qiıp salınğan üyde turdıq;
egeuquyrıqtıñ iniñdey tana baspanada tutas bir üyli jan turatın, oğan siz
atıñızdı da baylamas ediñiz. Üyşiktiñ iesi bir evrey edi, kəsipteri kez
kelgen nərsemen sauda qılu. Şal əkeleri bizdiñ şegingenimizdi paydalanıp,
köksoqtada qolın əjeptəuir maylandırıp aldı. Sonday bir adamdar
boladı ğoy tirisinde batpaqqa batıp jüredi de, ölgende altınğa malınadı.
Üydiñ astındağı podvaldı quıs-quıs qılıp taqtaymen bölipti de,
solarğa öziniñ balaların tığıp tastaptı, işinde bir sulu qızı da bar eken
onday sulular tek evrey qızdarınıñ arasında ğana boladı, tek əyteuir
boy-bası taza bolsın, şaşı jiren bolmasın. Qızdıñ jası on jetilerde,
keskini aqquba, közi möldirep tur, qiılğan uzın qastarı qap-qara, jıltjılt etken qolañ şaşına qolıñdı bir tigizuge qumartasıñ. Qısqası, has
suludıñ özi!
Osınau tığılıp jatqan qazınanı alğaş ret aşqan men edim; bir küni
keşke, oyımda böten eşteñe joq, qorqorımdı burqıratıp, köşe boyında
seruendep jürgenmin; jurt meni uyıqtap jatır dep oylağan bolar.
Sondağı körgenim öte qızıq körinis edi: balalar ittiñ küşikteri siyäqtı
arsı-gürsi. Ata-anaları solarmen birge keşki tamaq işip otır. Men
otağasınıñ qorqorınan burqırağan tütinniñ ara-arasında jarqırap
otırğan evreydiñ jap-jas aruın kördim: bir uıs baqırdıñ işinde
jarqırağan jap-jaña altın teñgelik siyäqtı.
Qımbattı Benasi mırza, mende bükil ömir boyı mahabbat jayında
oylauğa uaqıt bolğan emes-ti. Al mına jerde osı qızdı köruim muñ eken,
osı künge deyin özim tek tabiğattıñ ırqına ğana bağınıp kelgenimdi
tüsindim. Bul jolı men ğaşıq boldım aqıl-oyımmen, jüregimmen,
özimniñ bükil bolmısımmen tügel berile ğaşıq boldım. Qulağıma deyin
qulay berildim mahabbatqa, jəne, qalay berildim deñiz! Qorqorımdı
burqıratıp uzaq turdım, evrey qızınan köz almay qaraymın, ol
şırağdandı söndirip, tösegine barıp jatqanşa qaraumen boldım. Tañ
atqanşa közjumğanım joq. Tüni boyı qorqorımdı qayta-qayta toltırıp
alamın da, köşe boyı seleñdep jüremin. Buğan deyin munday nərse oyğa da
kelmegen. Ömirimde tuñğış ret üylenu jayın oyladım. Tañerteñ atımdı
erttep aldım da, eki sağat boyı dalada şapqılaumen boldım, özime-özim
kelgenşe şabamın dep, atımdı zorıqtırıp ala jazdadım.
Jenesta sözdi toqtatıp, öziniñ jaña dosına sekemdene qarap aldı da,
bılay dedi:
– Ğapu etiñiz, Benasi, men sözge şeber adam emespin, oyıma ne kelse,
sonı aytıp turmın; meymanhanada otırsaq, munı aytuğa Uyalar edim, al
sizdiñ jöniñiz basqa, onıñ üstine derevnyada...
– Ayta beriñiz, - dedi dəriger.
– Men qaytıp kelsem, Renar abırjıp otır. Meni bireu jekpe-jekte
öltirip ketpedi me eken dep oylaptı; sonsoñ pistoletin tazalap, meni
aruaqtar əlemine attandırğan adammen barıp janjal şığarudı
oylastırğan türi eken... Kördiñiz be alayaqtı! Men oğan özimniñ
mahabbatımdı ayttım, üy iesiniñ balaları jatqan quıstı körsettim.
Renar olardıñ ıbırsığan ömirin tüsinetin, sondıqtan onıñ mağan
kömektesuin ötindim; meniñ oyımdı qızdıñ əke-şeşesine jetkiz, özimdi
Yudifpen oñaşa jolıqtır dedim.
Qızdıñ atı Yudif edi.
Taqsır, eki apta boyı düniede menen baqıttı adam bolmadı: kün
sayın keşkilik evrey şal əyeli ekeui meni Yudifpen birge otırıp keştik
işuge şaqıradı. Bul jayttıñ barlığı öziñizge məlim; zeriktirip almau
üşin onıñ bərin sizge aytıp jatpay-aq qoyayın; biraq siz temekiniñ dəmin
bilmeysiz toy, sondıqtan siz tüsine qoymassız inabattı adamnıñ özi
süygen suludan köz almay qarap otırıp, öziniñ jaqın dosımen jəne
qızdıñ əkesimen birge jaylap qana qorqordı burqıratıp otıruı qanday
raqat ekenin. Taptırmaytın raqat!
Men sizge aytayın, Renar Parijdiñ jigiti bolatın, seri bolıp ösken.
Əkesi bakaleyä buyımdarınıñ köterme saudasımen aynalısadı eken,
balasına təp-təuir bilim əperipti de, notariustıq qızmetke əzirlepti. Ər
nərsege üyretip te ülgirgen eken, balasın rekrut jönimen əskerge alıp
ketipti, özi de keñsesimen qoştassa kerek. Jigittiñ dene bitimi mundirge dep
jaratılğan, özi de sımbattı, əyel közine tartımdı edi. Yudif sonı süyip
qalğan eken, al meniñ keregim kök tiınday bolsa kerek.
Men qızğa ıntığıp, köñilim aspandağı bulttı şarlap jürgende,
Renar qu nısanağa aynalma jolmen kelipti: opasız jigit qızben söz
baylasıptı da, jergilikti zañ boyınşa nekelesip qoyıptı, əytpegen künde
ruqsattı uzaq uaqıt kütuge tura keledi eken. Eger mına nekelesu zañdı dep
tanılmaytın bolsa, onda keyin frantsuz zañı boyınşa üylenemin dep, ol
uəde beripti. Al şındığında Renar hanım Frantsiyäğa barğanda qaytadan
Yudif bikeş bolıp şığa keletin edi.
Ol kezde men osı jaylardı bilgen bolsam, Renardı sespey qatıratın
edim, biraq qız, onıñ əke-şeşesi jəne meniñ joldasım özara əbden söz
baylasıptı. Men qorqorımdı burqıratıp, Yudifti əuliesitip jürgende,
Renar oñaşa jolığu jöninde sözdi pisirip, öziniñ şaruaların tındırıp
jüripti.
Osı oqiğanı men mine sizden basqa eşkimge aytqan emespin, öytkeni
onıñ işinde neşe türli opasızdıqtar bar edi; meniñ mülde tüsinbey
qoyğan bir nərsem: bireudiñ altın aqşasın urlasa Uyattan ölip ketetin er
adam, endi Uyalmay-qızarmay, öz dosınıñ süyikti əyelin urlap əketedi,
sonımen qosa bükil baqıtın, ömirin zayağa jiberedi. Qısqası, suayttar
üylenip, raqatqa battı, al men bolsam, keş sayın solarmen birge bolıp,
bir dastarqannan tamaq işip, nağız ğaşıq adamday Yudiftiñ qasına
otırğanğa məz bolıp jürippin, meni adastırar kezdegi ayarlığına ezuimdi
jırta jımiıp jauap berippin.
Olar osı aldağandarı üşin qattı jazalandı! Arımmen ant eteyin,
jaratqan iemiz tirşiliktiñ tüytkilderin biz oylağannan göri tereñirek
tüsinedi eken. Mine orıstar kelip, bizdiñ eki jaq büyirimizdi basıp aldı.
Mıñ da segiz jüz on üşinşi jıldıñ nauqanı bastaldı. Biz qorşauda
qaldıq. Bir küni tañerteñ buyrıq keldi belgilengen uaqıtta Lyubtsen
töñireginde maydan dalasında bolsın depti. Dereu jorıqqa attansın
degende, imperator jağdaydı, ərine, bilgen ğoy. Orıstar aldımızdı orap
ketipti. Polk komandiri qala mañında turatın bir polyak əyelimen
qoştasamın dep aynalşıqtap jürgende, aldınğı şeptegi kazak otryadı
bizdiñ polkovnikti qasındağı nökerlerimen qosa qolğa tüsirdi.
Biz zorğa degende atımızğa minip ülgirip, qala sırtında sapqa turdıq
ta, oq jaudırıp, orıstardı keyin tıqsırdıq, söytip tünde tayıp
turuımızğa jol aştıq. Üş sağat boyı tınımsız ayqasıp, keremettey
erlik körsettik. Biz soğısıp jatqanda, bizdiñ polktıñ kölikteri ilgeri ketip
qalıptı. Bizde zeñbirek parqı bolatın, oq-dəri zapası sonda edi; bəri
imperatorğa dəl qazir kerek; ölseñ de, tirilseñ de sonı dereu tauıp beru
kerek. Bizdiñ orıstarğa jantalasa qarsılıq körsetuimizdi körgen jau jağı
bizde tutas bir korpustıñ küşi bar dep oylasa kerek. Biraq barlauşıları
dereu bul oydıñ qate ekenin, bizde nebəri bir attı əsker polkı men
qosımşa jayau əskerler bölimşesi ğana bar ekenin dereu jetkizipti. Mine
sodan keyin-aq, taqsır, keşke qaray olar aldarınıñ bərin japıra-jaypap
şabuılğa şıqtı da, basaköktep töndi deysiñ üstimizge, köbimiz sol jerde
jayrap qaldıq. Qalğanımız qorşaudamız.
Renar ekeumiz aldıñğı şepte edik. Ol meniñ köz aldımda jantalasa
soğısıp, jauğa qaray oqtı jaudırğanda, quddı bir işinde ıbılıs
otırğanday edi, sonda əyelin oylap jürdi-au, jazğan. Sonıñ arqasında biz
qalağa qaray jol aşıp öttik; onı qorğap turğan auru soldattardı
körgende, adam ayarlıq edi türlerin. Renar ekeumiz endi eñ soñğı lekte
kelemiz; qarasaq, joldı kazaktar basıp alıptı. Bir kazak nayzasın kezep,
mağan qaray tönip keledi eken, Renar sonı köre salıp, atınıñ sauırımen
köldeneñdep kelip, meni qorğap qaldı; atı bir keremet arğımaq edi, nayza
soğan qadaldı da, januar Renardı da, kazaktı da astına ala, qulap tüsti.
Men kazaktı sespey qatırdım da, Renardı qolınan tartıp suırıp aldım;
sonsoñ qapqa salğan astıqqa uqsatıp, aldıma öñgerip alıp, tartıp kettim.
– Baqıl bol, kapitan, bəri bitti, - dedi ol mağan.
– Joq, deymin men jauap qatıp, əli köremiz!
Qalanıñ şetine kelip kirdik. Men atımnan sekirip tüstim de, mañaydan
bir quşaq saban əkelip, üstine Renardı otırğızdım. Basın qılış tilip
ketken eken, şaşınıñ arasınan miı şaşırap şığıp jatır, biraq özinde
əli til bar. İə, ol sonday mıqtı adam edi!
– Biz esep ayırıstıq, - dedi ol. - Men sen üşin ömirimdi qurban ettim,
biraq senen Yudifti qağıp əketkenmin. Eger balası aman-esen tusa, özin
de, balasın da qamqorlığıña al durısında, soğan üylen.
Qanım qaynap ketti, töbet ittiñ öleksesindey tastap jüre berdim, biraq
aşuım basılğan soñ qayta keldim. Ölip qalıptı. Kazaktar qalağa ört
saldı; men Yudifti esime alıp, soğan bardım. Atıma mingestirip aldım
da, şeginip bara jatqan polktı quıp jettim. Yudiftiñ əkesi de, üy işi de
suğa qarq bolğanday jımjılas, topan sudan qaşqan egeuquyrıqtay tayıp
turıptı. Yudif Renardı kütip jalğız özi qalıptı. Öziñiz tüsinesiz ğoy,
alğaşında men oğan bir auız söz aytqan joqpın. Mıñ segiz jüz on üşinşi
jıldıñ qayğılı nauqanıñda, taqsır, men onı qamqorlıqqa aldım,
jaylıraq jerge ornalastırıp jürdim, özin küttim; sondıqtan ol aynalada
ne bolıp jatqanıñ bayqamağan da bolar. Men oqiğanıñ aldın alıp, ılği
onı özimizden on ledey ilgerirek Frantsiyänıñ şekarasına qaray
jaqınıraq jerge aparıp ornalastıramın. Biz Ganau tübinde şayqasıp
jatqanda, ol ul taptı. Osı soğısta men jaralanıp qalıp, Yudifti
Strasburgte quıp jettim, sonsoñ biz Parijge bardıq, sol kezde meniñ
jolım bolmay, bükil nauqan boyı Parijde nauqastanıp jattım. Eger
sonıñ kesiri bolmağanda, men ol kezde imperator gvardiyäsınıñ grenaderi
bolıp jüretin edim, sebebi imperator meni sonda auıstırıp,
joğarılatpaqşı bolğan. Qısqası, taqsır, men bireudiñ əyeli men balasın
asırauğa məjbür boldım, sonda meniñ üş birdey qabırğam sınıq edi.
Öziñiz tüsinesiz, alatın jalaqım azğantay. Renardıñ əkesi, tis qaqqan köri
kökjal, kelininen bas tarttı; Yudiftiñ əkesi iz-tüzsiz tayıp bop ketti. Ol
bayğustıñ özi de qayğıdan əbden jüdegen-di. Bir küni erteñgisin meniñ
jaramdı qaytadan baylap jatıp, jılap jiberdi.
– Yudif, seniñ balañnıñ bolaşağına ayqış qoyu kerek, - dedim men.
– Mağan da qoyu kerek ayqıştı, - dedi ol kübirlep.
– Jo, - dedim sonda. - Kerek qağazdardı tauıp alayıq, sonsoñ men sağan
üylenemin de, uldı zañdastıramız.. Kimniñ ulı degendi aytpadım.
Yudiftiñ mağan alğıspen qarağan muñdı közin körgende, taqsır, adam
qanday isten de tartınbaydı eken, al endi onıñ ulı sol künnen bastap
meniñ jüregimnen mıqtap turıp orın aldı. Bizge jiberilgen qağazdar men
Yudiftiñ əke-şeşesi bizge jetkenşe onıñ əli quri berdi. Öleriniñ
aldında ol barlıq küşin jinap, ədemi kiimderin kidi, isteluge tiisti
barlıq rəsimderdi istedi, bir buda qağazdarğa qol qoydı; balasına at
qoyılıp, əke tabılğannan keyin, qaytadan barıp tösegine jattı; men
onıñ eki qolınan, mañdayınan süydim, sonsoñ ol jürip ketti. Meniñ
üylenu toyımnıñ türi osınday boldı! Erteñine men onıñ qabirine arnap
birneşe kez jer satıp aldım da, özim qu jetimektiñ əkesi bolıp şığa
keldim; mıñ segiz jüz on besinşi jıldıñ nauqanı jürip jatqan kezde, men
onı bir kütuşi əyelge berip baqtırdım.
Sol kezden bastap, men sizge aytayın, meniñ ömirimdegi osı oqiğanı
jan adam bilgen emes, öytkeni bul maqtanış qılatın jağday emes, biraq
sol balağa öz ulımday qamqorlıq jasadım. Onıñ atası mal-mülikten
ayırılıp, bükil otbasımen Persiyä men Reseydiñ arasında bir jerde
qañğırıp jür dep estidim. Bəlkim, ol tübinde bayıp ta keter, asıl
tastarmen sauda qılatın bilgiş adam dep estimin. Balanı kolledjge
ornalastırdım, tayauda özin matematikağa otırğızıp qoydım,
Politehnikalıq uçilişege tüsip, onı üzdik bitirip şıqsın degen oyım
bar; biraq bayğus bala şarşap auırıp qaldı. Kökiregi auıradı.
Parijdegi dərigerdiñ aytuınşa, ol əli ayığıp kete aladı deydi; ol üşin
tau aralap köp jürui kerek, oğan janı aşıp kütetin adamnıñ ünemi
qarauında boluı kerek eken. Mine sol sebepten de men sizdi eske aldım,
sizben tanısayın, sizdiñ közqarasıñızdı bileyin, ömir saltıñızben
tanısayın dep ədeyi izdep keldim. Biraq sizdiñ əñgimeñizdi tıñdağannan
keyin, siz ben biz jaqsı dos-jar adamdar bolsaq ta, sizge munday sabıttı
endi sala almaytınımdı tüsindim.
– Mayor, Yudiftiñ balasın alıp keliñiz, - dedi Benasi azğana
ünsizdikten keyin. - Sirə, quday tağala meni soñğı ret osınday sınğa
salayın degen bolar, men soğan tözemin. Bul beynetti men jasağan ieniñ
özine tartu etemin, öytkeni onıñ ulı da ayqışqa kerilip öldi ğoy. Onıñ
üstine sizdiñ əñgimeñiz meni qattı tebirentti, biraq əyteuir eşqanday zaqım
keltirgen joq; al munıñ özi jaqsı nışan.
Jenesta dərigerdiñ eki qolınan ustay alıp, qattı qıstı, közinen aqqan
jasın da tıyğan joq, künqaqtı betinen sorğalatıp qoya berdi; sonsoñ
barıp til qattı:
– Bul sır endi ekeumizdiñ aramızda qupiyä bolıp qalsın.
– Əlbette, mayor. Siz nege işpey otırsız?
– Işkim kelmeydi, - dedi Jenesta. - Özime-özim kele almay otırmın.
– Jaraydı, al balanı qaşan əkelesiz?
– Tipti erteñ de əkele alamın, tek aytsañız boldı. Ol eki künnen beri
Grenoblde.
– Jaraydı, erteñ ertemen jürip ketiñiz de, dereu qaytıp oralıñız.
Men sizdi Qabırşı qızdıñ üyinde kütemin, biz səskelikti sonıñ üyinen
işermiz.
– Kelistik, - dedi Jenesta.
Eki dos bir-birine qayırlı tün tilep, uyqığa ketken. Olar öz
bölmeleriniñ eki arasındağı alañğa jetip, Jenesta şırağdandı terezeniñ
aldına qoya bergende, Benasige qaray burılıp, et jüregi eljirep turıp,
bir sözdi qızıp ayttı:
– Astapıralla! Qoştasarda bir söz aytayınşı: osı ana jaqta,
joğarıda bireu bar! - dep, mağan sendirip aytqan siz üşinşi adamsız! - dep
ol qolın aspanğa qaray nusqadı.
Dəriger muñdana jımiıp küldi de, şın jürekten onıñ qolın qıstı.
Kelesi küni, tañ qılañ bere, ofitserqalağa attanıp ketti de, tüske taman
Grenobldi selenmen jalğastırıp turğan ülken joldıñ Qabırşı qızdıñ
üyine qaray burılatın ayrığındağı soqpaqqa jaqındap kelgen-di. Ol üsti
aşıq eki doñğalaqtı arbağa dara at jegipti, munday jeñil kölikti bul
jerdiñ taulı joldarında barlıq jerden kezdestiresiñ. Ofitserdiñ
qasındağı jüdeu bas, arıqşa bala on eki jastarda dep oylarlıq,
şındığında ol on altığa ketip edi. Joldan burılmas burın ofitser janjağına qarap aldı; ondağısı mına eki ayaq arbanı Benasidiñ üyine
jetkizip tastaytın bir adam körinbes pe eken degen oy edi; öytkeni mına
jip-jiñişke jalğız ayaq soqpaqpen Qabırşı qızdıñ üyine jetu degen
tipti mümkin emes-ti. Aytqanday-aq, jolğa qaray kele jatqan daladağı qos
küzetşisi körindi de, Jenestağa sol kömekke keldi. Ofitser asırandı
balasın ertip, taudıñ tar jolımen közdegen üyine qaray bettegen.
– Aldıñda qanşama quanış kütip tur seniñ, Adrien. Bir jıldıñ
işinde mına tamaşa ölkeni tüp-tügel aralap şığasıñ, añşılıqqa
üyrenesiñ, salt jürip töselesin, kitapqa üñile berip jüdemeytin bolasıñ.
Qaraşı öziñ qızıqtap!
Adrien añğar jaqqa nauqas balanıñ küñgirt közin jaylap bir tastadı;
biraq, tabiğattıñ əsemdigine onşa əuestenbeytin barlıq jastar siyäqtı, ol
jürisin toqtatpastan:
– Siz sonday meyrimdisiz, əketay, - dedi.
Auru dendegen balanıñ bul selqostığına qattı renjigen ofitser
qızdıñ üyine jetkenşe ulına ləm dep til qatqan joq.
– Siz qanday uqıptı ediñiz, mayor! - dep quana til qattı Benasi,
uzınşa taqtay orındıqtan köterile berip.
Sonsoñ ol orındıqqa qaytadan otırdı da, qamköñil közin Adrienge
qaray qadadı; onıñ sarğayıp, qajığan jüzine sınay qarap otırıp,
sonımen birge onıñ izgilikke tolı biyäzı, sulu keskinine qızığa añırıp
qaldı. Şeşesinen aumay qalğan balanıñ tüsi de sonday nəzik, aqquba,
möldiregen közderi qap-qara edi, oylı közderiniñ janarı muñğa da tolı
körindi. Polyak evreyleriniñ özindik erekşe sululığı osınau balğın jas
öspirimniñ qoyu şaşpen kömkerilgen jüzinde ayqın menmundalap tur;
jalğız-aq tım ülken bası qoraştau kelgen usaq denesine üylespeytin
siyäqtı.
– Uyqıñız qalay, süyikti balapanım? - dep suradı odan Benasi.
– Jaqsı, taqsır.
– Eki tizeñizdi körsetiñizşi mağan, balağıñızdı türiñiz.
Adrien qızaraqtap, bastırma bauların şeşkende, doktor onıñ tizesin
əbden bajaylap qaradı.
– Solay, solay! Kəne, birdeñe aytıp köriñizşi, qattıraq ayqaylap
aytıñız!
Adrien dausın şığara qattı dıbıs berdi.
– Jaraydı. Qoldarıñızdı əkeliñizşi bermen...
– Jas jigit quddı əyelderdiñ qolınday appaq, biraq qan tamırları
kögildir tartqan tım əlsiz qoldarın ilgeri qaray sozdı.
– Parijdeti öziñiz oqığan mektep qalay ataladı?
– Lyudovik XIV-niñ litseyi.
– Direktor sizderge tünde öz tilekteriñizben duğa oqımadı ma?
– Oqıdı, taqsır.
– Demek, siz birden uyıqtay qoymadıñız ğoy?
Adrien ündegen joq, sonsoñ doktorğa qarap Jenesta söyledi:
– Bulardıñ direktorı svyaşennik, öte inabattı adam, meniñ kişkentay
jauıngerimdi ol jerden alıp ketiñiz dep keñes bergen sol kisiniñ özi,
densaulığınıñ naşarlığına baylanıstı.
– Nesi bar, dedi Benasi, öziniñ jaydarı közderin Adrienniñ alañdağan
közderine turalap qarap. Biz munı emdep jazamız. Budan nağız erkek
jasaymız. Tatu eki adam bolıp ömir süremiz, dostım! Keşkisin erte
jatamız, tañerteñ erte turamız. Balañızdı atqa minuge üyretemin, mayor.
Bir-eki ay asqazanıñ emdeymiz, sütke pisirgen tamaqtardı ğana işedi;
sonsoñ men buğan qaru-jaraq ustauğa ruqsat alıp beremin, balanı
Byutifeniñ qolına tapsıramın, ekeui qosılıp serna atatın boladı.
Balañız bes ayday derevnyada tursın, sonsoñ öziñiz de tanımay qalasız,
mayor. Byutife de aspanğa qolı jetkendey boladı.
Ol jügirmekti men bilemin; ol sizdi, dostım, Şveytsariyäğa keyin alıp
baradı, Alpi arqılı tötesinen tau şındarına şığaradı; söytip altı
aydıñ işinde boyıñız bir qarıs ösetin boladı; eki betiñiz qızarıp,
jaynap şığasız, jüyke-jüyeñiz nığayadı, litseyden alğan ziyändı
əreketterdiñ bərinen arılasız. Al sodan keyin qaytadan oquğa kirisesiz de,
adam bolasız. Byutife adal jigit, aqşanı soğan senip tapsıramız, siz
ekeuiñiz seruendep, añşılıq qurıp jürgende, barlıq şığındı sol tölep
turadı, sol jartı jıldıñ işinde ol aqılğa toqtap, sodan özi köp nərseni
utıp şığatın boladı.
Dərigerdiñ ərbir sözinen keyin Jenestanıñ jüzi jaynay berdi.
– Jüriñizder, səskelik işeyik. Bizdiñ bikeş te sizderdi körgenşe
asığıp otır, - degen Benasi Adriendi erkelete betinen sipap qoydı.
– Sonımen, munda ökpe auruı joq boldı ma? - dep surağan Jenesta,
dərigerdi qoltıqtap, oñaşağa qaray alıp şığıp.
– Atımen joq.
– Endeşe munıki nemene?
– Ey, jay ənşeyin, eseyü kezeñindegi öliara ğoy, - dedi dəriger.
Tabaldırıqta Qabırşı qız köringen, Jenesta onıñ üstindegi
qarapayım kiimniñ sonşalıqtı səndiligine tañ-tamaşa boldı. Keşegi
şarua qız emes, kiimdi talğap kigen nağız Parijdiñ bikeşi, buğan
qarağanda köz janarı baurap baradı. Ofitser közin taydırıp əketip,
jañğaq ağaşınan jasalğan jalañ üstelge qarağan; üstinde dastarqanı joq
bolsa da, əbden jaltırata tazartılğan eken, jaynap tur; üsti derevnyanıñ
tamağına tolıp tur: jumırtqa, may, pirog, taudıñ jupar iisti jidegi.
Boyjetken üy işin de gülmen jaynatıp jiberipti nağız merekedegidey.
Ofitserde kenetten osı bir Uyaday üydiñ, osınau kökoraydıñ otağasısı
bolsam ba eken degen bir tilek payda bolıp ketti de, qızğa bir ümit, bir
küdikpen qarağan; sonsoñ jaña kire bergendegi közqarasınan qısılğanday
közin taydırıp əketken qızdıñ Adriendi ayalap jatqan ıqılasına süysine
qaradı.
– Siz bayqadıñız ba, mayor, - degen Benasi, - sizdiñ osında meyman
retinde sıy-qurmetke ie bolğanıñız qanşalıqtı qımbatqa tüskenin?
Sonıñ öteuine mına meniñ şəkirtime əskeri ömirden bir oqiğa jayın
əñgimelep beruiñizge tura keledi.
– Ofitser mırza əueli asıqpay səskelik tamağın işip alsın, al endi
kofesin işken soñ...
– Ərine, aytamın, qulşınıp-aq aytamın, - degen Jenesta, - biraq bir
şart qoyamın: siz de öz ömiriñizden bir qızıq əñgime aytatın bolasız.
– Şın, taqsır, mende eşqanday qızıq oqiğa bolğan joq... Əñgime
qılıp aytuğa turarlıqtay eşteñe, - deydi qız eki beti duıldap; - tağı bir
pirog jeysiz be, dostım, -dep ol endi aldındağı tabaqşası bos turğan
Adrienge qaray burıldı.
– Jeymin, bikeş.
– Pirog öte dəmdi eken, dep Jenesta qostap qoydı.
– Al qazir bul kisiniñ kilegey qatqan kofesin köresizder, - dedi Benasi
qızbalanıp.
– Men odan göri tamaşa üy bikesiniñ əñgimesin təuir körer edim.
– Siz olay bastamañız isti, - Jenesta, deydi oğan dəriger. - Beri qaraşı,
aynalayın, qızım, endi ol Qabırşı qızğa qarap, qolın qıstı, - mına
ofitserdiñ tüsi suıq bolğanımen, jüregi öte meyirban, sondıqtan budan
Uyaludıñ qajeti joq. Aytasıñ ba, aytpaysıñ ba, - ol öz şaruañ. Bayğus
balapanım-au meniñ, seniñ əñgimeñdi tıñdap, tüsinetin düniede üş adam
bar - üşeui de seniñ aldıñda otır. Aytşı bizge, burın bolıp pa edi
jüregiñdi dübirletken jayttar, biraq sen oylama bular qazirgi
qupiyälarımdı bilgisi keledi eken dep, joq, olay emes.
– Mineki Marietta sizderge kofe əkeldi, - dedi qız - tamaqtarıñızdı
işip alıñızdar, al men sizderge özimniñ jürek sırlarımdı aytıp bereyin.
Al siz, ofitser mırza, öz uədeñizdi umıtıp ketip jürmeñiz, - dep ol
Jenestağa nazdı közimen qarap qoydı.
– Qalay umıtamız, madmuazel, - dep ofitser basın iip tağızım etti.
– Jasım on altığa kelgende men jii auırdım, - qız əñgimesin osılay
bastağan, - biraq men Savoyyanıñ joldarında ərli-berli jürip, qayır
suraudan tıyılğam joq. Qonalqağa Eşelge baramın da, qoymada saban
tösep jata ketemin. Mağan baspana beretin beket aulasınıñ iesi; öz bası
öte qayırımdı kisi edi, al endi əyeli jek körip aldı da, urısumen boldı.
Men soğan qattı qorlanuşı edim, qayırşı bolğanmen, eşqanday ziyänım
joq, ertendi-keş duğa oqimın, urlıq qılmaymın, Qudaydıñ aytqan ösieti
boyınşa tirşilik etemin, al qayır suraytınım eşqanday şarua istey
bilmeymin, özim aurumın, sondıqtan ketpen kötermek tügil, ine sabaqtauğa
şamam kelmeydi.
Bir küni ittiñ kesirinen men beket aulasınan quılıp kettim. Men
besikte jatqan künimnen bılay qaray jılı söz estigen emespin, ata-ana
joq, sırlas qurbı joq, eşqanday quanış joq. Meni marqum Moren əjem
ösirdi, köp jaqsılıq istedi, biraq bir ret bolsa da eljirep baurına bastı
ma eken, esimde joq, oğan uaqıtı da bolmaytın; qırda erkektiñ jumısın
isteydi; keyde ayauşılıq bildirip otıradı da, kenet qolıma qasıqpen tars
etkizedi men köjege köbirek bas qoyıp jatsam söytedi, tamaqtı biz bir
tabaqtan işemiz. Bayğus, meniñ Moren əje-ekem. Duğa oqığan sayın onı
eske almaytın künim joq. Quday Tağala oğan mundağıdan göri ana düniede
durıs ömir berse eken, əsirese astındağı tösegi jaylı bolsayşı; ılği
renjip jüruşi edi, qattı jerge jata almaymın dep ekeumiz birge
jatatınbız.
İə, sonımen, sizder bilmeysizder ğoy, bajıldap urısqannıñ qanday
jaman bolatınıñ, əsirese aqırıp-zekirip, közdi alartıp jatsa, jüregiñ
ezilip ketedi, odan da pışaqtı suğıp alğan jeñil şığar. Men osığan
köndigip ketken talay qayırşı şaldardı bilemin; al men solay kisiden
tilenip jüru üşin jaralğanım joq qoy. "Qayır bermeymiz" degen sözdi
estisem boldı, eñirep qoya beremin. Bir tünnen bir tün auırlay berdi
janıma, bar tayanışım duğa oqu. Jalğannıñ jarığında bar qayğıñdı
sırtqa şığarıp, mauqıñdı basatın bir janaşır bolsayşı. Mağan jılı
uşıraytın kök aspan ğana. Keyde sol aspan kökpeñbek bolıp tursa, men
soğan quanamın. Bulttı jel aydap ketedi, men jartastardıñ arasında bir
panalau jerge jatıp alamın da, qadalıp aspanğa qaraymın. Sonsoñ özimdi
bir keremet mañğaz bəybişedey köremin. Keyde aspanğa sonşalıqtı tesile
qarap jatamın da, özimdi sol kögildir munar arasında jüzip bara
jatqanday sezinemin, qiyälmen sol aspandı şarlap ketemin, özim bir tal
mamıqtay jeñileyip, jeti qat kekke örlep ketemin.
Sol kezde qumartıp jaqsı köretin de nərselerim boldı. Bir küni beket
üyiniñ aulasındağı it küşiktepti; sonday süykimdi küşik tuıptı: özi
appaq, ayaqtarınıñ uşında qara nükteleri bar; periştedey pək küyi əli
künge köz aldımda! Sol küşik qana mağan jılı şıray bildiruşi edi; men
de oğan tətti-dəmdi birdeñemdi saqtap jüremin; özi meni tanidı, keşke
aldımnan şığadı, meniñ jaman kiimderimdi jatsınbaydı, erkelep,
ayaqtarımdı jalaydı; al endi közderinde ğajap bir jılılıq, sonday
nazdı erkelik bar, soğan qarap turamın da, jılap qoya beremin: "Düniede
meni jaqsı köretin tek sen ğana", deymin.
Qıstıgüni buyığıp, meniñ ayağıma oralıp jatadı. Sonı bireu urıp
jatsa, tayağı meniñ etime tigendey boladı; sondıqtan men oğan bireudiñ
üyine kirme, süyek-sayaq tasıma dep üyretemin; sonsoñ ol men əkelgen
nandı ğana jeytin boldı. Men bir nərsege renjip otırsam, qasıma jügirip
keledi: "Nege muñayıp otırsıñ, bayğusau", - dep aytqısı kelgendey,
möliip qarap turadı. Qanday tamaşa küşik edi: bireuler ötip bara jatıp,
mayda aqşa tastap ketse, bul jügirip barıp, şañnıñ arasınan tauıp
aladı da, mağan alıp keledi, sol küşikke üyirsip, özime bauray bastağannan
bılay qaray köñilim bir türli jadırap ketti. Kün sayın birneşe su mayda
aqşa jinap, elu şaqtı frankige jetkizsem, beket aulasınıñ iesinen sonı
satıp almaqşı boldım. Küşiktiñ mağan üyir ekenin sezgen üy bikesi
kenetten sol küşikke özi qamqorşı bolğansıp şığa keldi. Al endi men
sizderge aytayın, sol titimdey küşik bikeni keremettey jek köretin. Seniñ
jan dünieñ qanday ekenin, seniñ kimdi jaqsı, kimdi jek köretiniñdi
januarlar özderi sezedi. Men jiırma frankilik altın aqşamdı işki
beldigime tüyip, jasırın saqtap jürgenmin, bir küni beketşiniñ özine kelip
bılay dedim:
– Qurmetti Monso mırza, men jıl boyı aqşa jinap, sizdiñ küşigiñizdi
satıp almaqşı edim. Endigi jağday mınaday - sol küşik sizdiñ əyeliñizge
eşbir qajeti bolmasa da, sonı birjola alıp qoymay turğanda, küşikti
mağan jiırma frankige satıñızşı, mineki alıñız aqşamdı.
– Qoy, qızım, kerek emes mağan seniñ jiırma frankiñ. Quday
saqtasın, kedeylerden aqşa alatın mağan ne körinipti! İtti ala ber. Al
əyelim bajıldaytın bolsa, bul jerden ketip qal.
İt üşin əyeli oğan bas saldı deysiñ kelip... Quday-ay, ayqaylağanda
tura üyi örtenip jatır ma eken dep oylağandaysın! Sonda ne istedi
deysizder ğoy! Küşiktiñ mağan qaray burılıp turğanıñ körip, özi onday
jasay almaytınıña közi jetkennen keyin, əyel oğan u berdi. Bişara küşik
meniñ qolımda turıp öldi. Men özimniñ ulımdı jerlegendey qayğırdım.
Şırşanıñ tübine aparıp kömip edim, sol jerde turıp közdiñ jasın
töktim kelip.
Sonda mağan mınaday oy kelgen: quday meni jalğız etip jaratqan eken,
endi mağan baqıttı bolu da joq şığar, jalğan düniede bir jaqın adamım
joq, közimen müsirkep endi mağan kim qaraydı deysiñ?! Qısqası, tüni boyı
men sol jerde, aşıq aspannıñ astında otırdım da qoydım, qudayğa
jalbarındım, mağan bir ayauşılıq körsetsip dep. Sodan jolğa şıqqanda
körgenim qolı joq bir bala kele jatır, jası ondar şamasında. "Jabbar
haq meniñ sözimdi estigen eken, dep oyladım men, öytkeni bügin tündegidey
men eş uaqıtta duğa oqıp, tilek tilep körgen emespin. Endi osı
jarımjanğa kömekteseyin, tuğan anasınday bolayın; qayırdı birge
surayıq, birge jürsek, köbirek jinarmız; bəlkim, osı üşin men qayır
surağanda da batılıraq bolarmın".
Bala alğaşqı künderi riza siyäqtı köringen, riza bolmağanda qaytedi:
men barlıq tilegin orındaymın, tamaqtıñ təuirin soğan beremin, sonıñ
künine aynalıp kettim; al ol meni qajıttı, meyli qajıta bersin,
jalğızdıqtan təuir ğoy. Söytsem, əlgi oñbağan bala meniñ küşik satıp
almaq bolğan jiırma frankimdi bilip qoyıptı da, beldigimdi sögip, altın
aqşamdı urlap əketipti. Oylap qarañızdarşı, qolı joq, biraq urı! Zəren
qalay uşpasın! Osıdan keyin ömirden tipti bezinip kettim. Sodan
tüsingenim: men bireudi jaqsı körsem boldı, dünie dereu teris aynaladı!
Bir küni qarasam, Eşel jolınıñ üstinde tauğa qaray örlep bir səndi
küyme köterilip baradı, üstinde bir boyjetken otır, sonday sulu tura
Mariyä qız siyäqtı; qasında jas jigit otır iə, naq sonıñ özi. Jigit mağan
bir ekyu kümis aqşa tastadı da, qasındağı qızğa burılıp:
– Qaraşı, qanday ədemi qız, - degeni ğoy.
Benasi mırza, jalğız siz ğana tüsinesiz, osı bir maqtau sözdiñ meni
qanday quantqanıñ, öytkeni burın eş uaqıtta onday söz estip körgen
emespin-di; jolauşınıñ sol aqşanı tastamağanı-aq jaqsı edi. Bilmeymin
mağan ne bolğanıñ; sirə, sol söz basımdı aynaldırıp jiberdi-au deymin,
taudıñ jalğız ayaq jolımen tötelep jügire jöneldim de, əlgi
jolauşılardan köp burın Eşel qırqasına şığıp kettim, al küyme
tauğa əreñ-əreñ köterildi. Men jañağı jigitti tağı bir ret kördim, ol
tañdanıp qaldı, al meniñ quanğanım sonday, jüregim kökiregimnen
şığıp, uşıp kete jazdadı; men özim tüsinbeymin, sonda meni əlgi jigitke
eliktirgen ne nərse ekenin. Ol meni tanığan kezde, men tağı da ilgeri qaray
jügire jöneldim, olar aldımızdağı Quz qulama suınıñ qasına toqtap,
sonı qızıqtar dep oyladım; özim sol jerge jettim de, jol boyındağı
jañğaq ağaştarınıñ arasına jasırınıp otırdım; əlgi jolauşılar
küymeden şığıp, meni tağı da körgennen keyin, meniñ jay-küyimdi
surastıra bastadı, sirə, jağdayımdı körip, jandarı aşığan boluları
kerek.
Men sondağı sulu jigit pen onıñ qarındası aytqanday jılı-jılı
sözderdi ömirimde estigen emespin, qız — sonıñ qarındası ekenine meniñ
eşbir kümənim joq. Bükil bir jıl boyı solardı eske alıp jürdim, solar
qaytıp keler-au dep ümittendim. Sol bir jolauşı jigitti tağı bir körer
bolsam, sol üşin bükil ömirimdi ayamas edim dep oyladım, mağan unağanı
sonday edi.
Sodan bılay qaray, Benasi mırzamen tanısqanğa deyin, meniñ ömirimde
basqa eşqanday oqiğa bolğan joq; tipti ədepkide balğa kietin köylegi
qurğırdı ölşep körgenim üşin üyinen quıp şıqqan üy bikesin de ayap,
soğan özimşe keşirim jasağanmın, mine osımen bittim. Şınıñ aytqanda,
sol əyel grafinya bolsa da, sodan artıq ekenimdi özim bilemin, al meniñ
sözime sizder senedi dep oylaymın.
– Kördiñiz be, Quday Tağala qaytkende de sizge jar bolğan ğoy, - degen
Jenesta sol ünsizdikten keyin, - sizdiñ bul jerdegi jağdayıñız tamaşa
ğoy, sudağı balıqtay qalqıp jürsiz.
Osı söz aytılğanda qız dərigerge ıstıq alğısqa tolı köz janarın bir
jalt etkizgen.
– Şirkin, men bir bayıp keter me edim keremettey! - dedi ofitser
tebirene söylep.
Bəri de tım-tırıs.
– Siz bir əñgime aytamın dep ediñiz ğoy, – dedi qız sıbırlap.
– İə, aytamın, – dep jauap qattı Jenesta. – Fridland tübindegi
şayqastıñ qarsañında, – dedi ol səl kidiristen keyin, – men tapsırmamen
general Daduge barğanmın; sodan qaytıp kele jatqanda, joldıñ
burılısında, imperatormen betpe-bet kezdesip qaldım.
– Sen kapitan Jenestamısın?
– Dəl solay, sizdiñ joğarı mərtebeñiz.
– Mısırda bolıp pa ediñ?
– Dəl solay, sizdiñ joğarı mərtebeñiz.
– Sen budan bılay bul jolmen jürme, – dedi ol, – anau tustan burıl,
solğa qaray: diviziyäna budan əldeqayda tez jetesiñ.
Sizder bilseñizder-au, imperatordıñ sol jolı mağan qanday izgilikpen
keñes bergenin, al sonda öziniñ jumıstarı basınan asıp jatır-au, jer
jayın şolıp, urıs dalasımen tanısıp kele jatqan beti. Sizderge osı
oqiğanı aytıp otırğan sebebim, ol kisiniñ zerdesi qanday ekenin sizder
bilsin dep otırmın, meni de jüzbe-jüz tanitınıñ da eske sala ketu. Mıñ
segiz jüz on besinşi jılı men ant berdim. Eger sol kinəm bolmasa, bəlkim,
men qazir polkovnik bolar edim; öytkeni men Burbondarğa opasızdıq
jasaymın dep oylağan emespin: ol kezdegi meniñ bastı oyım Frantsiyänı
qorğau. İmperator gvardiyäsınıñ granaderler eskadronında komandirmin;
jaraqatım janıma batıp jürse de, Vaterloo tübindegi şayqasta
qılışımdı biraz sermep baqtım.
Al bəri bitkennen keyin men imperatordı Parijge deyin ertip bardım.
Ol Roşforğa23 attanıp ketti, men de sonıñ soñınan kettim, öziniñ
buyrığına da qarağanım joq. Jolda ketip bara jatqanda əp türli
jağdaylar kezdesip qala ma dep, sol kisini qorğap barğanıma quanıştı
edim. Birde seruendep qaytu üşin ol teñizdiñ jağalauına şıqqan, sonda
men on qadamday jerde küzette turğanmın. Qasıma tayanıp keldi de:
– Qalay, Jenesta, əli tirimiz be? – dedi.
Sol sözinen jüregim ezilip ketti. Öz qulaqtarıñızben estigen
bolsañızdar, sizder de dəl solay qaltırap keter ediñizder. Ol porttıñ
kiris-şığıs joldarın küzetip turğan qurıp ketkir ağılşın kemesin
nusqap:
– Mınağan qaraymın da, öz gvardiyämnıñ qanına tunşığıp ölmegen
ekenmin dep ökinemin! – dedi.
Dəriger men qızğa kezek-kezek qarap aldı da, Jenesta sözin qadap
ayttı:
– Ol dəl solay dedi. "Sizdiñ öziñizdiñ tura şabuılğa baruıñızğa jol
bermey, sizdi küymege otırğızıp attandırıp jibergen marşaldar sizdiñ
dostarıñız emes edi!" – dedim men imperatorğa.
– Menimen birge jüriñiz! – dedi ol mağan.– Oyında biz əli utılğan
joqpız!
– Sizdiñ joğarı mərtebeñiz, sizdiñ soñıñızdan men zor ıqılaspen
eremin, biraq bul jolı emes, sebebi meniñ qolımda şeşesinen jetim
qalğan jas nəreste bar, men qazir bos emespin.
Jağday solay boldı, osı Adrienniñ jağdayına qarap, men Elena
əulieniñ aralına bara almay qaldım.
– Tura turşı, men sağan eş uaqıtta eşteñe sıylap körgen joq
ekenmin, sen közderi köregen, qoldarı alağandar qatarına jatpaysıñ ğoy,
mına temeki sauıttı alşı, soñğı jorıqta janımda bolıp edi. Sonsoñ
öziñ osı Frantsiyäda qal, er jürek adamdar oğan da kerek! Burınğışa
qızmetiñdi atqara ber de, meni umıtpa. Sen özim Frantsiyädan attanıp bara
jatqanda körgen mısırlıq jauıngerlerimniñ közi tiri bireui ekensiñ.
Osını ayttı da, şağın temeki sauıttı mağan usındı.
– "Ar-namıs pen otan" degen sözderdi büyirine oydırıp jazğızıp al,
bul sözderde bizdiñ soñğı eki nauqannıñ bükil tarihı bar.
Sol eki arada onıñ qasına erip jürgen adamdar keldi de, biz erteñgilik
uaqıttı tügeldey birge ötkizdik. İmperator jağalauda ersili-qarsılı jür,
öñi öte sabırlı, tek anda-sanda qabağın tüyip, mañday terisin jiırıp
aladı. Tüske taman kemeniñ kete almaytını belgili boldı. Ağılşındar
onıñ Roşforda ekenin biledi, demek, ne öz erkiñmen berilip, tutqınğa tüs,
nemese bükil Frantsiyänı qaytadan kesip öt. Biz qauiptene bastadıq. Uaqıt
ötetin emes. Napoleon eki ottıñ ortasında qaldı: bir jağında Burbondar,
olardıñ qolına tüsse, dereu atıp tastaydı, al ekinşi jağında
ağılşındar; olarğa da işi jılımaydı, özderin-özderi masqara qıldı;
özderinen eldik surağan jaudı jartastı jalañaş aralda buğaulap tastağan
masqarasın olar endi juıp-şaya almaydı. Osınday qarbalastıñ arasında
nökerleriniñ biri imperatorğa kapitan Doreni tanıstırdı. Bul onı
Amerikağa qaşırıp jiberemin degen teñizşi əskeri bolatın.
– Kapitan, siz onı qalay istemek ediñiz? – dep suradı odan imperator.
– Al bılay boladı, sizdiñ joğarı mərtebeñiz, – dep jauap qattı
teñizşi, – Siz sauda kemesine otırasız, al men öziñizge berilgen adamdarmen
birge, aq jalau köterip brigpen ketemin. Sonsoñ biz ağılşın kemesine
tayanıp barıp, bir büyirden şabuıl jasaymız da, onı örtep, jarıp
jiberemiz, sol kezde siz qastarınan öte şığasız.
– Al biz sizbenen birge ketemiz, – dedim men kapitanğa.
Napoleon bizge qarap turdı da:
– Kapitan Dore, siz Frantsiyäğa kerek bolasız, – dedi.
Napoleonnıñ köñili bosağanıñ men sonda birinşi ret kördim.
Ol bizge qolın bulğap qoştastı da, öziniñ ornıña qaray ketti. Ol
ağılşın kemesine tayanıp barğanda, men de jönime kettim. Ol öziniñ anıq
ölimge bara jatqanıñ bildi. Aylaq basında bir jansız bar eken, sol
imperator osında dep jaularğa belgi berip qoyıptı. Mine, sonda
Napoleon soğıs dalasındağı ədepki ədetimen eñ soñğı amalın istemek
bolğan jaudıñ qarsı şabuılın kütpesten, qasqiıp özi jauğa qarsı
barğan. Siz jaña öz basıñızdıñ qayğısın ayttıñız, al sonı əulie tutqan
adamdardıñ aşınuına teñ keletin ne bar deysiz?!
– Sizdiñ sondağı temeki sauıtıñız qayda? – dep suradı qız.
– Grenoblde, men onı qobdişağa salıp saqtap qoydım, – dedi ofitser.
– Siz ədeyi barıp köruge ruqsat etiñizşi. Sizde sol kisiniñ qolımen
janasqan zatı bar degenge tipti adamnıñ sengisi kelmeydi, qolı qanday edi,
sulu ma edi?
– Öte sulu bolatın.
– Sol kisiniñ ölgeni ras pa? – dep qız tağı da suradı. – Şınıñ
aytıñızşı.
– İə, janım, ol kisi ölgen.
– Mıñ segiz jüz on besinşi jılı men titimdey ğana edim, basındağı
qalpağın ğana körip qaldım, onıñ üstine sol jolı özim Grenobldeti
tobırdıñ ayaq astında taptalıp qala jazdağanmın.
– Kofe tamaşa eken, – dedi Jenesta. – Al, qalay, Adrien, bul jer sağan
unay ma? Bizdiñ bikeşke kelip turasıñ ba?
Adrien jauap bergen joq, qızdan qısılatın siyäqtı, sondıqtan oğan
turalap qaramaydı. Dəriger baladan köz almay baqılap otır, onıñ jan
düniesin tügel körip otırğan tərizdi.
– Ərine, kelip turadı, – dep sözge qosıldı Benasi. – Qoy, üyge
qaytatın uaqıt boldı, men bügin salt atpen köp jerdi aralauım kerek.
Men joqta ekeuiñiz Jakotamen uədeni pisiretin bolasızdar.
– Siz bizdi şığarıp salmaysız ba? – dep surağan qızdan Jenesta.
– Şığarıp salğanda qanday, aytpaqşı, Jakotağa aparıp beretin
keybir zattarım da bar edi-au, – dep jauap qayırdı qız.
Bular dərigerdiñ üyin betke alıp jürip ketken; sol qonaqtarınıñ
ortasında tipti köñildenip alğan qız olardı tau eşkileriniñ sürleuimen
tipti elsiz ien jerler arqılı bastap keledi.
– Ofitser mırza, – dedi bir kezde qız ün qatıp, – siz öziñiz turalı eş
nərse aytpadıñız ğoy, soğıs kezinde bastan keşken bir oqiğañız jayında
estigim keledi meniñ. Napoleon jayındağı əñgimeñiz öte unadı, biraq
köñilge qayau saladı eken... Aytıp jiberiñizşi...
– Bikeş durıs aytadı, – dep qızdı Benasi qostadı. – Jolda bir qızıq
oqiğanı əñgimelep beruiñizge tura keledi. Berezinadağı qırmanda bolğan
jayttar siyäqtı birdeñeni eske tüsiriñizşi.
– Estelik degen mende köp emes, – dedi Jenesta. – Keybireulerdiñ
basında neşe türli oqiğalar boladı, al men eşbir oqiğanıñ ortasında er
atanıp körgenim joq. Toqtañız, iə, birde öte bir qızıq oqiğanıñ bolğanı
bar. Mıñ segiz jüz on besinşi jılı, ol kezde bar bolğanı kişi leytenant
qanamın, bükil ulı armiyänıñ quramında Austerlitstiñ tübine kelip
qalğanbız. Ulmdi birden ala qoyğan joqpız, talay şayqastardı bastan
ötkizdik, attı əsker jauğa qarsı qattı-qattı şabuıldar jasağan. Men
onda Myurattıñ qol astında bolatınmın; ol kisiniñ eşkimge ırıq
bermeytini belgili. Nauqannıñ bas kezinde biz menşikti oram-jayları köp
bir jerdi alğanbız. Bir küni keşke taman meniñ polkım bir əsem qamaldıñ
aynalasındağı sayabaqqa kelip ornalasqan, iesi jap-jas bir sulu əyel eken
özi grafinya körinedi; men, əlbette, sol qamaldıñ işine jayğaspaq oyım
bar, jigitterim men barğanşa tonap əketpesin dep, dereu solay qaray
jöneldim. Qonaq bölmesine kirip barğanda körgenim mınaday jağday: meniñ
unter-ofitserim, özi keremet bir usqınsız adam, grafinyağa mıltığın
kezep turıp, asqan dörekilikpen odan bermesin surap tur; men qılışımdı
sermep qaldım da, qolındağı karabinin uşırıp tüsirdim, mıltığı
atılıp ketti de, otı aynağa barıp tidi; qolımdı qulaştap alıp,
qılıştı tağı sermedim, jañağı basbuzar jalp etip quladı. Grafinyanıñ
ayqayı men atılğan mıltıqtıñ dausına onıñ barlıq qızmetkerleri
jügirisip kelip, meniñ özime jabıla ketkeli tur.
– Toqtañdar, – dedi sol kezde əyel olarğa nemisşe söylep, – mınau
ofitser meniñ qutqaruşım.
Sonımen, olar ketip qalsın... Əyel mağan qol oramal sıyladı, ədemi
kesteli oramal. Men sonı qazir de saqtap jürmin; onıñ aytuı boyınşa,
osı oramalmen onıñ oram-jayına qaşan kelsem de orın tabıladı eken;
meniñ basıma qanday qiınşılıq tüsse de, özi dos jəne qarındas retinde,
kömekke keledi eken, qısqası, öziniñ barlıq əsemdigimen peyil bildirdi. Al
şındığında özi atqan tañday ajarlı, erke mısıqtay qılıqtı edi. Birge
otırıp tamaq iştik. Kelesi küni de əyeldiñ qılığınan es-aqılım
qalmadı, biraq sol kelesi küni-aq aldıñğı şepke, əli esimde Guntsburgke
qaray ketuim kerek bolğan, oramaldı qaltama salıp, jolğa attanıp kettim.
Soğısqa kirdim, tilegim bireu-aq: "Mağan oq tise eken! Quday-ay, qasımnan
qanşama oq zuıldap ötip jatır, solardıñ bireui darımağanı ma mağan?".
Biraq oq büyirime timese eken deymin, onday bolsa, qamalğa qaytıp jolay
almaspın, dep oylaymın. Sonda ömirden bezip jürgenim joq, tileytinim oq
qolımnan tise eken, padişamnıñ özi emdep, özi kütip, jazıp alar edi-au,
degen tilek. Söytip, jauğa qarsı jan ayamay-aq umtıldım. Ətteñ, ne kerek,
ayqastan aman-sau şıqtım. Sodan əri qaray jürip kettik, uaqıt öte kele
grafinya da umıt boldı. Mineki, barlıq əñgimem.
Bular dərigerdiñ üyine jete bergende, Benasi atına ırğıp mindi de,
közden tayıp boldı. Ol qaytıp oralğanda, Jakota Jenestanıñ ötinişimen
Adriendi birjola bilep alğan-dı. Ol balanı Grave mırzanıñ səndi
bölmesine ornalastırıp qoyıp edi, dəriger kelgennen keyin, onı
jinalmalı kereuetpen onıñ öz bölmesinde jatsın degen tərtip berdi;
sözin kesip aytqandığı sonday, Jakota bir auız qarsılıq bildire almağan.
Tüstikten keyin Benasi ofitserdi tatı da sendirip ayttı: köp uzamay bala
tez ayığıp, tıñayıp ketedi, dedi. Köñili ornıña tüsken Jenesta
Grenoblge qaytıp ketken.
Jenesta öziniñ asırandı balasın doktor Benasige tapsırğalı arada
segiz ay ötti. Mineki, jeltoqsannıñ bas kezinde Jenestağa podpolkovnik
atağı berildi de, ol Puate qalasında ornalasqan polkke baratın bolıp
buyrıq aldı. Öziniñ basqa jaqqa ketetinin Benasige habarlağalı
otırğanda, onıñ özinen de hat kelip qaldı: dəriger Adrienniñ birjola
ayığıp ketkenin habarlaptı.
"Bala burınğıdan ösip, erjetti, köñil-küyi öte jaqsı, – dep jazıptı
dosı. – Osı uaqıttıñ işinde ol Byutifeniñ sabaqtarın jaqsı meñgerdi,
qazir – tamaşa mergen, bizdiñ kontrabandisten bir de kem tüspeydi; ər
nərsege epti, qimılı şiraq, jayau jüriske de, salt miniske de qajımaydı.
Qazir onı tanımay qalasıñ. On altı jasar balanı qazir jiırmadağı
jigit dersin, al kelgende on ekide ğana siyäqtı edi ğoy. Minezi de senimdi,
erkin. Qazirdiñ özinde eresek adamday, endi bolaşağın oylastıra
beruiñizge boladı".
"Erteñ Benasige barıp qaytamın, jigitke endi ne tapsıru jöninde
aqıldasamın", – dep oylağan Jenesta polk ofitserleri özine arnap
uyımdastırğan keşki qonaqasığa ketti, öytkeni köp uzamay bul
Grenoblden birjola ketpekşi.
Podpolkovnik qaytıp oralğanda, qızmetkeri oğan arnayı şabarmanmen
jiberilgen hattı berdi, əkelgen adam jauabın kütip otırğanıñ ayttı.
Ofitserlerdiñ öz qurmetine aytılğan tostarın kötere-kötere, şaraptan
əjeptəuir bası aynalıp turğan Jenesta balasınıñ jazuın tanığannan
keyin, tağı bir balalıq tilek aytqan bolar dep oyladı da, hattı üsteldiñ
üstine tastay salğan, sonı tañerteñ şampannıñ buı tarağannan keyin biraq aştı.
"Qımbattı əke-tay!"
"Balam da qulana bastağan eken, — dep oyladı Jenesta, kerek jerinde
jaramsaqtanudı da biledi!".
Kenet közine mınaday sözder uşırasa ketti:
"Bizdiñ qayırımdı dosımız Benasi qaytıs boldı... "
Hat Jenestanıñ qolınan tüsip ketti de, ol əpi qaray köpke deyin oqi
almadı.
"Ol kisiniñ ölimi bükil ölkeni qasiretke böledi; bizdiñ özimizge de
kütpegen jağday boldı, Benasi mırza aldında ğana cap-cay bolatın, eş
jerim auırdı degen joq. Aldıñğı küni, öziniñ ajalın sezgendey-aq,
barlıq, nauqastardı aralap şıqqan, tipti alıstağılarına da barğan;
kezdesken adamdardıñ barlığımen emen-jarqın əñgimelesip, bərine de:
"Qoş bolıñdar ", – depti. Üyge, kündegi ədetpen tüstikke qaray, sağat bes
kezinde oraldı. Jakota onıñ betinde qara-küreñ daq bar ekenin
bayqaptı; kün salqındau edi, sondıqtan basına qan şapşığan kezde
isteytin burınğı ədetpen ayağın jılı suğa saluı kerek edi, sonı
istemepti. Qazir ol bayğus eki kün boyı köz jasın köl qılıp jılap
otır: "Ayağın jılı suğa salıp bulasam ğoy, ol tiri qalatın edi", – dep
zarlaydı. Benasi mırzanıñ qarnı aşıp qalğan eken, jaqsılap tamaq
işti, özi kündegiden öte köñildi körindi. Qayta-qaytsi küledi; onday
külegeştigin men burın körgen emen.
– Tüstikten keyin, sağat jetiler kezinde, Son-Loran-de-İonnsin bir
kisi keldi, nauqas adamğa tezirek jetsin depti. Benasi mırza mağan
ayttı: "Amal joq, baru kerek, – dedi. Biraq işken tamağım əbden
qorıtılğanşa mağan salt jüruge bolmaytın edi, əsirese kün salqın
kezde, – öyte berseñ, ölip ketuiñ de op-oñay ". Degenmen ol ketip qaldı.
Sağat toğız kezinde poşta tasuşı Gogla bir hat alıp keldi. Jakota sol
küni kir juıp şarşağan eken, jatıp qalğan, – hattı mağan berdi de,
Benasi mırza kelgen soñ kaminge ot jağıp, şay qaynatıp berersiñ dep
tapsırdı; öytkeni men əli de sonıñ bölmesinde kişkentay jinalmalı
kereuette jatatınmın. Men qonaq bölmedegi şamdı söndirip, joğarı
köterildim, söytip qadirli dosımdı özimizdiñ tösek bölmemizde kütpek
boldım.
Hattı kaminniñ üstine qoymas burın, ol kimnen keldi eken dep,
sırtındağı ştempeli men jazuına qaradım. Hat Parijden kelipti,
mağan adresi əyeldiñ qolımen jazılğanday körindi. Osınıñ bərin sizge
aytıp otırğan sebebim, bar pəle osı hattan boldı.
Sağat onğa taman at tUyağınıñ tıqırı bilindi de, Benasi mırzanıñ
Nikolge söylegen dausı estildi: "Tün qattı suıq. Men bir türli auırıp
turmın ", – dedi. – "Jakotanı oyatayın ba?" – dep surağan Nikol. "Joq,
oyatpay-aq qoy". Sonsoñ doktor özimizdiñ bölmege köterildi. "Sizge şay
əzirlep qoydım", – dedim men. "Rahmet, Adrien", – dedi ol sizdiñ öziñizge
tanıs ədetimen jımiyä külip. Bul onıñ soñğı ret jımiğan emeurini eken.
Mine ol galstugın şeşip jatıp, bir türli tamağı qısqanday işarat
bildirdi de: "Bölmeniñ işi qapırıq eken!" dep kresloğa qisaya ketti.
"Qımbattı dos, sizge hat keldi. Alıñız", – dedim men. Ol hattı alıp,
jazuına qaradı da, julıp alğanday: "Quday-ay! Ol şınımen şıqqanı
ma bostandıqqa!", – dedi. Basın şalqaytıp aldı, eki qolı dirildep
ketti: şırağdandı üsteldiñ üstine əkelip qoydı da, hattı aştı. Meniñ
tañ qalğanım, Benasi mırza qattı tolqıp ketti, sondıqtan hattı
oqıp bolğanşa men odan köz almay qarap otırdım. Bir kezde onıñ beti du
ete qaldı da, eñirep jılağan küyi sılq etip qulap ketti. Qımbattı
dosımdı köterip alsam, eki beti dolırıp baradı. "Ölip baramın ", – dedi
de, tınısı tarılıp, özin-özi zordıñ küşimen qimılğa keltirip, turmaq
boldı. "Qan şığarıñız" – dep dauıstadı mağan, qolımdı qısıp
jatıp... "Hattı örteñiz, Adrien!" Ol hattı mağan usındı, men aldım
da, otqa tastadım. Jakota men Nikoldi şaqırdım, dauısımdı Nikol
ğana estip, jügirip keldi; ekeumiz Benasi mırzanı köterip, meniñ
kereuetime, meniñ qatqıl matrasımnıñ üstine jatqızdıq. Bul kezde
bizdiñ qımbattı dosımız eş nərseni estimey qalğan, közin eptep
aşqanmen, eş nərseni körmeytin. Nikol atqa minip Sorde mırza
atalatın feldşerge şauıp ketti; bükil selenge dabıl qaqtı.
Jurttıñ bəri dereu tik türegeldi. Sizdiñ dostarıñız Janve mırza,
Dyufo mırza jurttıñ aldımen jügirip keldi.
Benasi mırza jan tapsırıp jattı, oğan eş nərse isteuge bolmay
qaldı. Borde mırza ökşesine qızdırıp ot bastı, biraq dosımız
eşqanday tirşilik belgisin bermedi. QUyañnıñ asqınuı men miğa qannıñ
quyıluı dosımızdı alıp ketti. Osınıñ bərin təptiştep jazıp
otırğanım, qımbattı papa-tay, sizdiñ Benasi mırzanı qanşalıqtı
jaqsı köretiniñizdi bilemin ğoy. Al men üşin bul qanday qayğı, qanday
jaza! Meniñ sizden keyingi eñ jaqsı köretin kisim osı edi ğoy.
Qayırımdı Benasi mırzamen keşkilik əñgimelesip otırğanda, men özimniñ
litseydegi jattandı sabaqtarımnan əldeqayda köp mağlumat aluşı
edim.
Kelesi küni erteñgisin ol qaytıs boldı degendi estigende, keremettey
oqiğa boldı. Aula men baqtıñ işi halıqqa lıq toldı. Jurttıñ bəri
eñirep jılap, joqtau aytuda; bəri de jumıstarın tastap kelipti,
Benasi mırzanıñ soñğı ret aytqan sözderin eske aladı, özderine
qandaylıq kömek körsetkenin aytadı; sabırlıraq adamdar özgeler üşin
söyleydi; jurt topırlap kelip jatır, bəri de körgisi keledi.
Habar aynala öñirge tez tarap ketti mañaydağı selenderdiñ bərinen
ağılıp kelip jatqan adamdar; bəriniñ de qabırğaları qayısqan:
erkekteri men əyelderi, jas qızdarı men jigitteri tügel Tabıttı
şirkeuge deyin qauımnıñ eñ qart tört aqsaqalı köterip bardı, al
qaralı şeru birneşe ret toqtap turdı, sebebi jolda bes mıñday adam
şoğırlanıp qalğan edi; jurttıñ bəri ayqıştı jorıq kezindegidey
tizerlep tur. Halıq şirkeuge sıymay ketti. Janaza bastalğanda jurt
jılauın toqtattı, şirkeude tılsım tınıştıq ornadı, qoñıraudıñ
küñgiri men əndetken duğanıñ əueni köşeniñ arğı basına deyin estilip
turdı.
Məyitti jaña ziratqa aparatın uaqıt boldı; al zirattı bükil
selenge arnap, Benasi mırza öziniñ jerinen aşqan-dı, sonda marqum ol
jerge eñ birinşi bolıp öziniñ jerlenetinin bilmegen bolar; mine, sol kezde
jan-jaqtan jurttıñ qosıla dauıs qılğan zarı estildi. Janve mırza
eñiren turın duğa oqıdı, jurttıñ bəriniñ közderinen ağılda-tegil jas
sorğaladı. Söytip biz onı jer qoynıña berdik. Keşke qaray jurt
tarqadı, bəri de qayğı-qasiretti arqalap üylerine qayttı.
Erteñine, tañerteñnen bastap, Gondren, Gogla, Byutife, egistik
küzetşisi, tağı basqa köp adam jinalıp, Benasi mırzanıñ denesi
jatqan jerge, biiktigin jiırma kezdey etip, topıraqtan munara
köterdi, endi sonıñ aynalasın şımmen bekitpek; bul jumısqa bəri
qatınasadı! Mineki, süyikti əke-tay, osı üş künniñ işinde bizde osınday
oqiğalar boldı. Dyufo mırza Benasi mırzanıñ üstelindegi tartpadan
auızı jelimdelgen ösietin tauıp alıptı. Qadirmendi dosımız onda
öziniñ dünie-mülkin qalay paydalanu jolın aytsa kerek. Sonı estigende,
jurttıñ qaza qayğısı men jürek meyiri qosılıp, tağı eljiredi.
Al endi, qımbattı əke-tay, osı hattı sizge alıp baratın Byutifeni
kütip otırmın, endi ne isteuim jönindegi jauabıñız ben
nusqaularıñızdı da osı jolı kütemin. Siz öziñiz kelesiz be əlde
Grenobldegi öziñizge barayın ba? Siz qalay deseñiz, men solay isteymin,
sizdiñ söziñizden şıqpaytınıma tolıq seniñiz.
Qoş bolıñız, əke-tay, sizge degen eñ izgi tilekterimdi joldaymın.
Sizdi jaqsı köretin ulıñız Adrien Jenesta!!
– Baru kerek! – dedi Benasi iştey bekinip.
Atın erttetip alıp, jolğa attandı. Jeltoqsannıñ erteñgi köñilsiz,
bulttı küni, bul kezde surğılt alakeuim aspandı torlap aladı, japırağı
tüsken jalañaş ağaştar men qabırğaları dımdanıp, öni qaşqan üyjaylardı orap alğan sızdı tumandı jel de seyilte almaydı. Aynala öli
tınıştıq. Öli deytinimiz, ömirdiñ lebi esip turatın da tınıştıq boladı
ğoy. Aşıq künderi üp degen dıbıstan janıñ jaydarı tartadı, al bulttı
küni tabiğat ünsiz ğana emes, tilsiz de. Ağaştarğa jarmasqan tuman birtebirte dımğa aynalıp barıp, közdiñ jasınday, japıraq boylap, tömen
sorğalaydı. Əlde qayda estilgen dıbıs auada tunşığıp tınadı.
Qazanıñ qayğısı men ölim jayındağı oylar boyın bilep meñdeu
tartqan podpolkovnik Jenestanıñ işki sezimderi aynaladağı köñilsiz
köriniske əbden ündes edi. Anau bir jolı, osı añğarmen alğaş ret jürip
ötkendegi este qalğandarı men qazirgi körinisti ol eriksiz salıstıra
qaraydı onda köktemniñ tamaşa aşıq aspanı men qulpırğan tabiğat
körinisi jəne qazirgi mınau süreñsizdik: töbeñnen töngen qorğasınday auır
aspan, jasıl jeleginen ayırılıp, jalañaş qalğan jaqpar tastı taular,
eñ bolmasa appaq qar jamılıp tursa bir səri-au, qazir ol da joq. Onıñ
üstine, öliktiñ basına barıp tauap qılatın adamğa, qay jaqqa qarasa da,
jas qabirdiñ tömpeşigi elesteydi. Tau qırlarınıñ ər jerinde qarayıp
şoğırlanğan şırşa ağaştarı onsız da jüregi ezilip kele jatqan
ofitserge qay-qaydağı qayğı-muñdı eske tüsirip, qalıñdata tüskendey; al
endi aldında sozılıp jatqan ülken añğardı közben şolıp qarar bolsa,
qazir de bükil kantondı üstinen basıp turğan qayğını, bir ğana adamnıñ
öliminen keyin qulazıp qalğan mına öñirdi eriksiz kez aldına əkeledi.
Köp uzamay, podpolkovnik köktemde osılay qaray kele jatqanda
toqtap, özi süt işken, tolğan jetim balalardıñ mekeni bolğan eski laşıq
üyge taqap keldi. Töbesindegi turbadan seldir tütin şığıp jatqanıñ
körgende, ol tağı da Benasidiñ jurtqa tigizgen izgi qamqorlığın eske
alıp, osı üyge kirip şığıp, marqum bolğan dosınıñ aruağına dep, kedey
kempirge sadaqa bermek boldı. Söytti de, atın ağaşqa baylay salıp, esikti
qaqpastan, kirip bardı.
– Səlamatsız ba, jeñgey, – dedi ol aynalasındağı jıpırlağan
balalardıñ ortasında otqa jılınıp otırğan əyelge. – Tanisız ba?
– E, nege tanımayın, taqsır. Köktem kezinde bir kelip, mağan eki ekyu
aqşa sıylap ediñiz ğoy.
– Endeşe mınanı da alıñız. Öziñiz ben balalarıñızğa.
– Munıñ alğısın sizge qalay jetkizemin, taqsır! Quday deniñizge
saulıq bersin!
– Alğısıñızdı mağan aytpañız, marqum bolğan doktor Benasige
aytıñız.
Əyel basın joğarı köterip alıp, Jenestağa qarap:
– Beu, taqsır-ay, ol öziniñ barlıq dünie-mülkin bizge berip ketkenimen,
biz bərimiz de onıñ murageri bolğanımızben, biz özimizdiñ eñ ülken
baylığımızdan ayırılıp qaldıq qoy; öytkeni ol biz üşin janı qalmay ...
– Qoş bolıñız, jeñgey, sol kisige duğa arnañız, – dedi de, Jenesta,
otırğan balalardı qamşımen bir-bir sipap ötti.
Balalar men olardıñ noqta anası onı şığarıp saldı; ol atına ırğıp
minip, ilgeri jürip ketti: Mineki, añğarmen jarısa sozılğan joldan bir
sürleu bölinip şığıp, Qabırşı qızdıñ üyine qaray bettedi. Ofitser bir
şoqınıñ basına köterildi de, üydiñ esik-terezeleri tars bekituli turğanın
körip, köñiline sekem aldı; eki jağına qatar-qatar terek otırğızılğan
ülken jolğa qaray burıla bergende, qarsı aldınan özine tanıs jumısşı
şaldıñ kele jatqanın kördi, burınğıday arqasına artıp alğan
aspaptarı joq, kigen kiimi de ilkidegiden təuirirek siyäqtı.
– Sau-səlamat boldıñız ba, Moro atay!
– Öziñizde amansız ba, taqsır? Tanıdım, tanıdım, – dedi ol sol
kidiriñkirep turıp, – siz marqum mər mırzanıñ dosı emessiz be? Ey,
taqsır-ay, qudiretti quday onı alğanşa mına men siyäqtı sorlı
jarımjandı nege almadı eken deseñizşi! Menen qanday payda bar? Al ana
kisi bərimizge jubanış edi ğoy.
– Qabırşı qızdıñ üyi nege bekituli tur eken, bilmediñiz be?
Şal aspanğa bir qarap aldı da:
– Sağat ne boldı, taqsır? Künniñ közi körinbeydi, – dedi.
– Qazir on.
– E, olay bolsa, qız tüski duğada nemese beyit basında bolar. Kün
sayın sonda baradı; ol buğan mura qaldırıp ketti ğoy, bes jüz frankilik
renta men üydiñ ömir boyğı ieligi; biraq oğan bul quanıp jürgen joq, ol
ketkennen beri, turasın aytqanda, qızda da es joq.
– Qalay qaray bara jatırsız, atay?
– Jaktıñ janazasına; bayğus bala mağan jien bolıp keluşi edi. Keşe
tañerteñ qaytıs boldı. Özi de auır nauqas edi ğoy, onı bizdiñ qadirmendi
doktor ğana ustap turdı emes pe. Jastar ğoy, biraq soğan qaramastan, ölip
jatır, – dedi Moro, əzil-qaljıñın aralastırıp.
Selenge jaqınday bergende, qoldarında kürek-süymenderi bar Gondren
men Goganı körip, Jenesta atınıñ basın tarttı.
– Al, qart jauıngerler, – dedi bul, – basımız baqıtsızdıqqa duşar
bolıp, odan ayırılıp qalğan ekenbiz!
– Jeter, jeter, ofitser mırza, – dep tünergen Gogla onı tejep tastadı.
– Onı özimiz de bilemiz. Mineki, sonıñ qabırına dep şım oyıp kelemiz.
– Ol kisi jayında aytar əñgime köp edi ğoy, solay emes pe? – dedi
Jenesta.
– İə, eger əskeri jağın alıp tastasaq, ol bizdiñ añğardıñ Napoleonı
edi ğoy, – dep jauap qaytardı Gogla.
Jenesta şirkeu üyine jaqındap kele bergende, tabaldırıq aldında
Janvemen söylesip turğan Byutife men Adriendi kördi; şaması, kyure
tüstik duğanı oqıp şıqqan boluı kerek. Ofitser atınan tüsip ülgirgen
joq. Byutife tizgininen ustay berdi. Al Adrien əkesiniñ moynıña asıla
ketti; balanıñ süykimdi minezi əkesin eljiretip-aq jibergen. Alayda
ofitser sır bildirgen joq, jay ğana til qattı:
– Tüu, özin tipti təuir bop qalıpsın ğoy, Adrien! Quday aqına! Marqum
dosımızğa rahmet, nağız jigit bolıp qalıpsıñ! Seniñ ustazıñdı da
umıtpaymın, Byutife.
– Şirkin, polkovnik, – dedi Byutife ağınan jarılıp, – meni öziñizdiñ
polkıñızğa alsañız ğoy. Rasım sol, mineki, mər mırza qaytıs bolıp
ketti, men qazir özimnen-özim qorqıp jürmin. Ol kisi meniñ soldat
boluımdı sonday qalauşı edi. Sonıñ tilegin orındayıqşı. Men turalı
sizge bərin de ayttı ğoy, – Mağan janaşırlıq bildiriñizşi!
– Boladı, dostım! – dedi Jenesta, onıñ qolın qısıp turıp. – Oğan
saspa, seni özimniñ polkıma jazdıruğa tırısayın. Jağday osılay boldı,
kyure mırza.
– Kantonnıñ barlıq turğındarı siyäqtı, men de qayğıramın, biraq
bizdiñ qandaylıq ornı tolmas qazağa uşırağanımızdı olardan göri men
ayqınıraq tüsinemin. Doktor Benasi şın mənisinde perişte adam edi. Tek
əyteuir aurudıñ azabın tartpay ketkeni ğana köñilge jubanış. Bizdiñ
bərimiz üşin izgiliktiñ sarqılmas közi bolğan ol kisiniñ ömiriniñ barlıq
tüyinderin jasağan ie öziniñ meyirimdi qolımen şeşip jiberdi ğoy.
– Eger sizge qiın bolmasa, meni ziratqa ertip barıñızşı. Qabırınıñ
basına barıp tauap etip, baqıldıq aytıp qaytsam dep edim.
Jol boyı özara əñgimelesip barğan Jenesta men kyureniñ sonıñan
Byutife men Adrien de erip otırğan. Bular selendi kesip ötti, şağın kölge
qaray bettegende, podpolkovnik arğı jağalauda, taudıñ jartastı
baurayında aynalasın korğanmen qorşap qoyğan əjeptəuir telimdi jerdi
kördi.
– Mine, ziratqa da keldik, – dedi oğan kyure. – Osıdan üş ayday burın
Benasi mırza ayttı, şirkeudiñ qasında zirattıñ bolğanı durıs emes dedi;
sonsoñ zirat turğın üylerden aulağıraq jerde bolğanı durıs deytin
zañğa səykes, osı maqsat üşin öziniñ menşikti jerin qauımğa tartu etip edi;
endi sol arağa birinşi bolıp özi jerlendi. Bügin osı jerge jas öspirim
jigitti de jaylastırdıq. Söytip, biz, bılayşa aytqanda, bir nəbi men bir
səbidi jerleuden bastadıq. Sonda qalay, ölimniñ özi de təbərik bolğanı
ma? Bəlkim, mına bizge ğibrat bolsın dep, künədan pək eki jandı ədeyi
şaqırıp alğan bolar; öytkeni onda eñ aldımen jasında tən azabın, al
jasamıs şağında jan azabın köp tartqan adamdar saya tabadı degen
sözder bar ğoy. Al mınau kədimgi selendi jerdiñ qarapayım eskertkişi, biz
osını sol kisige arnap turğızdıq.
Jenesta biiktigin jiırma kezdey qılıp topıraqtan üyilgen munaranı
kördi; əzirge jalañaş, biraq keybir tustarında turğındar əkelgen şımnıñ
betki şöptesin qabatı da körinip qaladı. Qabığı arşılmağan şırşa
dinderinen ayqastıra qağılğan zəulim ayqıştıñ tübinde, tastıñ üstinde
eñirep jılap Qabırşı qız otır; eki betin qoldarımen basıp alğan.
Ofitser ayqıştıñ betinde iri əriptermen oyıp jazılğan mına sözderdi
oqıdı:
Jasağan ie, munıñ janıñ qabıl al!
Üşbu ayqıştıñ astında
barşamızdıñ izgi jandı əkemiz
Benasi mırza damıldap jatır.
Ruhına duğa etiñiz!
Mına jazulardı oylap tapqan siz be əlde...
– Joq, men emespin, bul sözder barlıq jerde halıqtıñ auzında jür:
munda da, taulı kantondarda da, Grenoblde de.
Jenesta ünsiz mülgip qabırdıñ basında biraz turdı da, sonsoñ qızdıñ
qasına jaqındap kelgen, al qız munıñ kelgenin bayqağan da joq edi,
sondıqtan bul kyurege qarap bılay dedi:
– Zeynetke şıqqannan keyin sizderge kelip ornalasamın da, özimniñ
qalğan künderimdi osında ayaqtaymın.
1832 j. qazan – 1833 j. mausım.