Köşpendiler - I - Almas qylyş

Būryn Däşti Qypşaq, Maurennahr jerlerinde soğysta pil qoldanylmaityn. Aqsaq Temir İran men Ündistannyñ şetin alğannan keiin baryp, pildi kei jağdailarda Orta Aziiä handary jauyn qorqytuğa azdap paidalana bastağan. Bir kezde Samarqant, Būqar uälietterinde pil äjeptäuir qoqan-loqqy küşke ainalğan. Al Äbilqaiyr ünemi Maurennahr jerine şabuylğa şyqqanda, qoiğa şapqan qasqyrdai, ol ädette handarynyñ böten i̇elge joryqqa ketken kezin añdyp tūratyn. Qalalaryn jau alğan soñ, pilder de i̇eşteñe istei almaityn. Demek, Samarqant, Būqarda däl biz aityp tūrğan şaqta jauynger pilder bituge ainalğan-dy. Biraq äzirge ölmegen azğantai pilderdiñ özinen de, būryn mūndai aşuly alyp haiuandarmen aiqasyp körmegen köşpeli i̇el sypailarynyñ zäre-qūty qalmaityn. Samarqantty bağyndyram dep attanğan baiağy alğaşqy ūrysynda özderine qarai dürse qūia bergen üş pilden bükil Qypşaq jigitteri jöñki qaşqan. Äskerdiñ art jağynda kele jatqan Äbilqaiyr, ūzyn tūmsyğyn oñdy-soldy siltep, kişi-girim üidei bop özine qarai tap bergen alyp pildi körgende, ne isterin bilmei, qolyndağy naizasyn jerge tüsirip alğan. Tek ajaldan astyndağy jüirik aq boz aty qūtqarğan. Sodan beri Aqsaq Temir ämiratyna jatatyn qalany şappaq bolsa, i̇eñ aldymen «jauynger pilderi joq pa i̇eken?» dep sūraityn. Jylan şaqqan adam ala jipti attauğa qorqady. Bir ret ölerdei bop şoşyp qalğan Äbilqaiyr bū joly da sol dağdysyna salyp, pil jaiyn täptiştep sūrap otyrğan-dy.
— Bükil Samarqant, Būqar, Geratta üş-aq pil bar, — dedi Mūqamet-Jöki, — o da joryqqa şyqqanda Körehannyñ şatyry men garemin alyp jüredi.
— Özge pilderi qaida?
— Pildi soğysqa paidalanu üşin olardy jūmsai alatyn adamdar kerek... Būryn būl qyzmetti İran men Ündistannan alyp kelgen i̇esireiler atqaratyn. Olardyñ ölgeni öldi, ölmegeni i̇ebin tauyp öz jerine qaşyp ketti. İesiz qalğan pilderdi äbdillah qastary u berip öltirdi.
— Būlary dūrys bolğan i̇eken! — Äbilqaiyr Ordasynyñ äşekeilep syr-
lanğan qabyrğasyna qarady. «Qan tökpei isteitin isiñdi qan tökpei iste. Qan tögip ister isiñ bolsa alla-tağala özi järdem bersin» degen qabyrğanyñ joğar-
ğy i̇erneuine oiulap jazylğan hadistiñ tömengi jağyna köz jiberdi. Qabyrğada samsağan qaru-jaraq iluli tūr. Bolat narkesken, qisyq aldaspan, kök qūryş süiir ūşty naiza, şoiyn basty şoqpar, jaqtyñ birneşe türi... Äne, anau İsfağan qylyşymen Jūmadyq hannyñ basyn alğan. Äne, anau bolat süiir naizany Äbilqaiyr öz qolymen Mūstafa hannyñ jüregine qadağan... Han i̇ezu tartyp küldi. Hadis «ädilettik üşin qan tögip ister isiñ bolsa, alla-tağala özi järdem bersin» deidi. Qandai järdem? Qan töguge jaralğan osy qarulardy qolyma ūstatqanynyñ özi alla-tağalanyñ bergen järdemi i̇emes pe? İä, solai, järdemi. Samarqant ämiriniñ bar pilin ulatyp öltirtkeni — o da järdem! Alla-tağala menen järdemin aiap körgen be, tek sol järdemderdi dūrys paidalana bilsem bolğany ğoi. Paiğambar auzynan şyqqan myna hadis ta sony aityp tūrğan joq pa? Däl solai. Bergen sertin būzğan äbuseiittiñ öz obaly özine. «Qan tökpei isteitin isiñdi qan tökpei iste» deidi. Mūhammed paiğambarym. Men qan tögeiin degen joq i̇edim, äbuseiittiñ özi qanymdy tök dep tilep tūr ğoi. Sūrağany bolsyn!»
Äbilqaiyr Mūqamet-Jökige tesile qarady.
— Jaqynyña järdem i̇et deidi qūran, men sağan järdem beruge daiynmyn. Biraq, qūiar i̇eki şartym bar.
Mūqamet-Jöki basyn idi.
— Birinşi şartym — Äbilqaiyr būl şarttyñ Mūqamet-Jökiden göri Rabiu-Sūltan-Begimge qatynasy bar i̇ekenin ädeii bildirgisi kelgendei, kişi bäibişesine qarady, — äbuseiit meniñ qyzymdy alğan, biraq antynda tūrmady. Antyn būzğany üşin men odan kegimdi qalai qaitaruym kerek?
Rabiu-Sūltan-Begim jymiiä küldi.
— ärine, kegiñ qyzyñdy qaitaryp alumen bitpeidi.
Qyzyñ ornyna äbuseiittiñ birinşi äielinen tuğan, on üş jasar sūlu Ğibadat-Sūltan-Begimin toqaldyqqa aluyñ kerek.
Äbilqaiyr qaitadan Mūqamet-Jökige būryldy.
— Birinşi şartym — Ğibadat-Sūltan-Begim sūludy sol qauyzdai jarylmağan, şynydai synbağan küiinde meniñ qoinyma salasyñ.
— Uäde, taqsyr jezde.
— İekinşi şartym — äbuseiit būzğan antty sen oryndaityn bolasyñ.
Būnysy äbuseiittei i̇emes, sen meni aldamaisyñ, öle-ölgenşe bağynyşty bop ötesiñ degeni i̇edi.
— Qūp, taqsyr.
Sol küni Äbilqaiyr Mūqamet-Jökige i̇ertip, Samarqantqa Büreke-Sūltan men Bişkendi oğlannyñ basqaruymen on myñ sandy qol attandyrdy. Atyşuly batyrlarynyñ da birazyn jiberdi.
Han äbuseiittiñ Qorasanda jürgende Samarqantty basyp qaludyñ bälendei qiyndyqqa tüspeitinin joramaldady.
İeki apta ötkennen keiin jiyrma myñ qolymen Äbilqaiyr özi Maurennahr jerine qarai bettedi.
Kök Orda hany otyz jyldan astam handyq ömirinde astanasyn birneşe jerge köşirgen... Syğanaqqa da tu bailağan. Qai ölkeni bağyndyrsa, sol ölkege Ordasyn alyp barğan. Asan Qaiğynyñ Däşti Qypşaqtyñ jerine, ne Ūlytauda, ne İedil, Jaiyq jağasynyñ birinde han Ordasyn tikpediñ dep renjui de osydan i̇edi. Demek, ol qai jerge han Ordasyn köşirse de, öziniñ alğaşqy tuyn tikken Orda-Bazarğa qaityp orala beretin. Orda-Bazar onyñ tüpkilikti astanasyna ainalğan. Äitse de köpten beri osy astanasyn müldem tastamaq oiğa bekigen.
Orda-Bazar, i̇eş teñizge qūimaityn, suy mol bolğanymen örisi tar Qarakeñgir özeniniñ boiynda tūr. Batysyndağy keme jüretin İedil özeni i̇eki myñ şaqyrymnan astam jerde. Soltüstigindegi ūly özen İertis pen İesil olar da sondai jyraqta... Oñtüstigindegi qos alyp Jeihun men Seihun da tym qaşyqta jatyr... Şyğysyndağy Kökşe teñiz säl taiauyraq, biraq jol ortasy añyraqai, şöleit... Äbilqaiyr astanasyn köp uaqyt Syğanaqta ūstağan. Keiin Qyrymdağy Özbekhan meşiti men garemi tūrğan Qara teñiz jağasyndağy Qara-Dag tauynan otyz şaqyrymdai jerdegi İeski Qyrymğa da köşirmek bolğan. Bertin kele İedil jağasyndağy Aqsaq Temir būzğan Altyn Orda astanasy Sarai şaharyna aparudy da oilağan. Soltüstik tūsyna da, tipti Jem, Oiyl, Aq Jaiyq özenderiniñ boiyna da ornatsam degen. Biraq mūnyñ birine de tūraqtai almağan. Öitkeni neğūrlym Däşti Qypşaqtyñ batys şekarasyna qarai bettegen saiyn soğūrlym Maurennahr şaharlarynan alystap ketetin bolğan. Būlai isteudiñ jön i̇emes i̇ekenin Äbilqaiyr jaqsy tüsinetin. Batys memleketteri būl uaqytta äjeptäuir küşeiip alğan. Olarğa tübi küşiniñ kelmeitinine Äbilqaiyrdyñ közi jete bastağan. Kök Ordanyñ bel aluy i̇endi tek Şyğys şaharlaryna yqpalyn jürgizude dep bilgen... Sondyqtan onyñ közi Batysqa i̇emes, Şyğysqa tiguli bolatyn-dy. Sol sebepten de Şyğysqa jaqyn Orda-Bazarğa älsin-älsin qaita orala beretin. Al soñğy kezde būl Orda-Bazardyñ özi de Äbilqaiyrğa quat bola almaityndai küige jetken. Ol zamanda kömir, mūnai, qūryş, temir önerkäsipteri tipti örkendegen kezi, al qalalardyñ ülkeiip, güldenip ketuine i̇eki türli jağdai kerek-ti. Biri — qala degeniñ ülken sauda jolynyñ üstinde tūruy qajetti. Äitpese keme jüretin, bir i̇el men bir i̇el qatynasatyn, suy mol özen, ne teñiz jağasyna salynuy kerek. Al Orda-Bazarda būl qasiettiñ biri de joq. Mine, osy jağdai Äbilqaiyrdy böten astana izdeuge mäjbür i̇etti. Jaña astana izdemeske bolmaityn tağy bir sebebi bar. Qazaq rularynyñ birazy Moğolstanğa köşip ketkennen beri Ūlytau mañy han Ordasyna jaisyz tie bastady. Qoiğa şabatyn böri de, malyn aidai qaşatyn ūry da köbeidi. Äsirese «Jalğyz köz» degen batyr paida bolyp, han qostaryna maza bermeitin bir qyrsyqqa ainaldy. Astynda jeldei jüirik at, janynda özindei kileñ batyr jigit. Han äskeri birneşe ret soñdarynan tüsse de, Qaraqūmğa siñip ketip ūstatpai qoidy.
Al būl «Jalğyz köz» batyr — baiağy jylqyşy Oraq i̇edi. Üñgirde bir jyl jatyp, balgerdiñ i̇emdeuimen tösekten tūrğan. Bir közden aiyrylyp, beti adam körgisiz tyrtyq bop bitken. Aqqozyğa qaita jolyğuğa öziniñ myna müsäpir türinen qorlanyp, odan birjolata küder üzgen. Özi tärizdi kedeilerdiñ öşin Äbilqaiyrdan almaq bop atqa mingen. Biraq äzirge soñynan i̇ergen halqy az bolğandyqtan, bar qolynan keleri aş qasqyrdai han malyna tiiü bolğan. Ärine, han būnyñ Oraq i̇ekenin bilgen joq. Demek, būl aradan köşip, köbeiip ketken özine qas adamdardan da qūtyludy jön tapqan. Oilap-oilap aqyrynda astanasyn Ürgeniş şaharyna köşirudi ūiğardy. «Jeihun dariiäsynyñ jağasynda, Sūltan-Uaiz-Dag qamalynan jetpis şaqyrymdai tömen tūratyn Üzboi arnasy arqyly jüzip otyryp Hivas 33  teñizine jetuge bolady. Būl teñizge şyğuymyz — Türkimen, Däşti Qypşaq, Hiva ölkelerin uysymyzğa qysyp ūstauymyz ğoi. Ortada bir kezde İedil, Don, Dnepr boiynan köşip kelgen qaraqalpaqtar bar. Qai jağyma qarasam da köz aldymda özime bağynyşty i̇elder tūrady.
Al tili de, dini de bir qaraqalpaqtardy öz Ordama qosa salu qiynğa tüspeidi. Künşyğys pen oñdy-soldy jağyñ — Maurennahr jeri, soltüstik batysyñ — Moğolstan, onymen şektesip jatqan tağy Däşti Qypşaq... Tek Moğolstan ölkesin öziñe bağyndyrsañ, bolğany. Kök Orda handyğy batysy — İedil, Qara teñiz, oñtüstigi — Hivas, İran, Auğan, soltüstigi — Tara, Oral oipaty, şyğysy — Ündistan, Qytai memleketine deiin sozylğan ūly handyqqa ainalady. Mūndai jerdi İeskendir Zūlharnaiyn ätil, Şyñğyshan, Aqsaq Temirden böten i̇eşkim bilep körgen joq. Besinşi ūly han bop men bileimin, jalğanda būdan artyq jeter arman bar ma? Būl opasyz düniede bäri de bir küngidei bolmaidy, bailyğyñ da, baqytyñ da ötedi de ketedi... Tek atağyñ ğana öşpeidi. Al osynşama jerdi, i̇eldi bileseñ seniñ atağyñ ūrpaqtan ūrpaqqa ketedi. Bükil älemdi topan su qaptar kün tusa, Nūq paiğambardai adamzatqa ölmes atyñ qalady. Öziñ ölseñ de, tarihta i̇esimiñ ölmese, odan artyq qandai mäñgi tirşilik bar? Būdan asyp tiri pende ne istei alady?»
Būl hannyñ oryndalmas qiiäly. Demek, Ürgenişti aludy arman i̇etken Äbilqaiyr Däşti Qypşaqtyñ oñtüstik qūmaitty jağyn qiğaştai jürip, bir aptadan keiin Otyrardyñ soltüstik tūsynan ötetin Seihun dariiänyñ qamys, jide, qarağaşty jağasyna kelip jetti. Qūmyrsqadai byjynağan qalyñ qol, belderi bosañsyğan attaryn tynyqtyrmaq bop, bir jetige qostaryn tikti. Han oiynşa būlar tynyğyp bolğanşa äskerge azyq-tülikke on myñdağan qoidy aidap, soñdarynan köşe qonyp kele jatqan köp qaraşa auyldary da jetpek-ti. Al qosyn kelip qostaryn tikken Seihun dariiänyñ tūsy örkeş-örkeş asau sūrğylt tolqyndary jūdyryqtai tastardy jañqa qūrly körmei jūlyp ala jöneletin doly i̇edi. İeki jağy birdei tüieli adam körinbeitin qalyñ qamys, anaqurai. Būlardan äri kigizdei bop tūtasyp ketken tapal boily torañğyl men jide ağaşy. Işi tolğan san türli añ, qūs. Anda-sanda bükil Dariiä boiyn titiretken jolbarystyñ aqyrğan aşuly üni i̇estiledi. Söitkenşe «baq» i̇ete qalğan aqbökenniñ dausy şyğady.
Äbilqaiyr äskeri osy arada bir jeti bolmaq. Attyñ belin kötergennen keiin arğy betke ötpek. Seihun sekildi doly tasqynnan ötu oñai şarua i̇emes.
Şyñğyshan zamanynda mūndai özennen ötudiñ basqa joly bolğan. Ärbir monğol jauyngeri i̇eriniñ basyna bailap alğan ögiz terisin dastarqan sekildi döñgeletip oiyp, şetinen qyl şylbyr ötkizetin tesik isteitin. Bar kiım-keşegin, keide tipti qaru-jarağyn da, osy teriniñ ortasyna salyp, şetindegi tesikterden ötkizilgen şylbyrmen auzyn bürip bailaityn. Osylai qoldan jasalğan, suda batpaityn teri qapşyqty at qūiryğyna bailaityn. Özi atynyñ jalynan ūstap qatarlasa jüzedi. Ne atty bos qūia berip älgi qapşyqtyñ üstine otyrady. Orhon, Onon, Kerulen, İenisei, İertis sekildi ağysy qatty mol sudyñ jağasynda ösken monğol jylqylary, tolqyny i̇ekpindi qandai özender bolsa da arğy betke alyp şyğady. Däl osylai olar bir kezde Jeihun, Seihun, Jaiyq, İedilderden de ötken. Al Qypşaqtardyñ täsili böten-di. Olar jylqylaryn özennen bos jüzgizetin. Ağys jağyna küştilerin salatyn da, olardyñ yq jağymen tai-qūlyndaryn toğytatyn. Özderi qamystan, ne taldan sal toqyp, sonymen ötetin. Tek keibir öjet jigitteri ğana ürgen qos qaryndy bailağan jipterdi qoltyqtarynyñ astynan ötkizip, arqasyna kiımi men qaru-jarağyn tañyp, jüzip arğy betke şyğady. Al, Seihun, Jeihun jağasynyñ jauyngerleri köbine kepken asqabaqtardy bailap jüzip ötedi.
Jigitteri bir kün dem alğannan keiin, Äbilqaiyr qamys şauyp sal daiyndauğa būiyrdy. Özi nökerlerimen äskeri qos tikken jerden ärirek baryp añ aulamaq boldy. Han añğa şyqqan jer Seihunnyñ oipattau sağasy bolatyn. Dariiä jazğytūrymğy tasyğan kezde osy aradağy keñ alqapty alyp, qaitadan i̇esesine tüsken şağynda oidym-oidym qarasular qaldyratyn. Tym quañşylyq jyldary būl arağa sonau Qazyqūrt tauynan jailauğa köşip kelgen auyldar, tartylyp qalğan qarasulardyñ balşyqtarynan qūlaş-qūlaş mekre, laqa balyqtardy qazyp alatyn.
Auyldar jailauğa kelmegen jyldary būl arany būğy men maral jailaidy. Köl aralary jazyq dala, kök şalğyn. Seihun jağasy qalyñ qamys, tūtas-
qan jide ağaşy. Būğy men maralğa būdan artyq qandai qonys kerek?
Äbilqaiyr osy arağa şatyrlaryn tikti de, qasyna kerneişi-dabylşy i̇eki-üş jigiti men i̇ejelgi serigi Bahtiiär-bahadurdy i̇ertip jan-jaqtaryn şolyp keluge şyqty. Astynda jol-jönekei i̇er salynbai, tyñ, jetekte kelgen Tarlankök. Auyzdyğymen alysady. Özgelerdiñ de mingenderi qosaiaqtai jüirikter. Äitse de olardyñ attary qamys qūlaqtaryn qiğaştap, jiti basqanmen de, Tarlanköktei i̇emes, auyzdyğymen alysyp kele jatqan joq. Sirä, Seihunnyñ laily suy men şigir aralasqan sūrğylt betegeleri jer-su talğaityn säigülikterge taqa jäili timegen tärizdi.
Han toby äñgimelese jürip, bir jazyq dalağa şyqty. Kenet Tarlankök osqyryna, tanauy deldiıp, qūlağyn tige qaldy. Būlar «ne boldy» dep jan-jaqtaryna qarap ta ülgergen joq, däl aldarynan şañyraq müiizderin arqalaryna sūlata jatqyzyp, kögal şöptiñ üstimen bauyrlai ūşqan qūstar tärizdi, ūzyn aiaqtaryn kösilte jazyp, teñbil jündi bir top arqar zuyldai öte berdi... Ülken-kişisi aralas. Şabystaryna köz ilespeidi, nağyz bir seldirlei aqqan sağym-syndy, «Būlar bizden ürikti me?» dep han oilanyp ta ülgermedi, kenet arqardyñ soñynan şūbalana quğan bir Uia qasqyrdy kördi. Qamysty jerdiñ nağyz qara qylşyqtary, qūlynjal arlandary. Toptanbai sozyla şapqanmen aralary jiı ketip barady. Han toby būlardy şöptiñ qalyñdyğynan birden köre almağan i̇eken, arqarlardy ökşelep jetuge jaqyn. Sirä, qasqyrlar özderiniñ i̇ejelgi ädetterine salyp, kezektesip quğan boluy kerek, qarqyndaryna qarağanda myna kökjaldar töteden qosylğan tärizdi, äitpese jazyq jerdiñ jel i̇ere almas qūdiretti jüirikteri — arqarlary būlarğa şañdaryn da körsetpese kerek-ti.
Han toby şydap tūra almady, i̇elegizgen jüirikteriniñ tizginin bosatyp jiberip, soiyldaryn yñğailap, aiqai sap qasqyrlardyñ soñynan tūra şapty. Tarlankök özge attardan birden suyrylyp sala berdi. Köp keşikpei han serikterinen ozğyndai şyğyp qarasyn üzdi. Äbilqaiyr jas kezinde ūrystarğa tikelei qatysyp kelse de, altyn taqtyñ qyzyğyn körgen saiyn ajaldan qorqa tüsken. Jiyrma besten asysymen-aq han ūrysqa qatysudy qoiğan. Talastyñ tağdyry şeşiletin qan maidanğa ol öziniñ batyrlary men äskerin aidap salatyn. Tek jau jeñilgen kezde ğana jeñis quanyşyn qarsy aluğa jūrt aldyna şyğatyn. Özi tikelei ūrysqa qatyspaityndyğynan han köpten beri soiyl, naizany jūmsaudy ūmytqan. Biraq özin añdyğan jaudyñ köptiginen seskenip, Ordada jürgeninde narkeskenin, atqa qonğanda sadağyn tastamaityn. Būl i̇eki qarudy jūmsauda asa şeberlenip alğan. Äsirese jaq tartuğa kelgende, jebesin qūralaidyñ közine däl qadaityn mergen. Mine, osy qasieti qazir de özine ülken järdem berdi.
Tobylğyly, quraily, bozañy belden keletin jazyq dala... Aldarynda kögildir toğaily Seihun dariiä... Oñdy-soldy qamysty şalşyq kölder... Aspan ainadai aşyq, şañqai tüs. Alysta, kögildir belesterdiñ üstinde tek bualdyr sağym oinaidy. Sağym-syndy ağyp kele jatqan arqarlar. Olarğa i̇endi-i̇endi jetemiz dep auyzdaryn yrsita aşyp, sekire samğağan kileñ qara qylşyq arlan qasqyrlar.
Tarlankök äne-mine degenşe qasqyrlar tobyna jetip qaldy. Äbilqaiyr i̇endi olarmen janasa şauyp keledi. İesil-dertteri aldaryndağy arqarlar bop, äbden közderi qantalap qyzyp alğan qasqyrlar, yq jaqtarymen janasa jüz qadamdai jerde şauyp kele jatqan salt attyny añğarar i̇emes. Tek at dübiri qūlağyna anyq jetkende ğana soñğy kökjal Äbilqaiyr jaqqa jalt būryldy. Biraq däl osy sätte at üstinen tartyp qalğan han jebesiniñ bolat ūşy däl jürek tūsynan kep qadaldy. Qasqyr qyñsylai baryp, sylq i̇etip bir büiirine qarai qūlai ketti. Äbilqaiyr oğan būrylyp ta qarağan joq, i̇endi i̇ekinşi qasqyrdyñ tūsyna jete berip, ony da omaqata qūlatty. Osylai zamatta üş qasqyrdy sūlatty. Aldynda äli de i̇eki-üş kökjal bar. Biraq hannyñ qoramsağynda jal-
ğyz jebe qaldy. Ol i̇endi soñğy arqarğa taiau kele jatqan, biıktigi taiynşadai, kökjal arlandy tüsirmek boldy. Boiy busanyp, qyzyp alğan Tarlankök oi-
qastai taiai bergende, üzeñgisine şirenip, i̇erinen köterile tüsip, keiin qarai säl qisaia, «iä, sät!» dep qaiyñ sadağyn tartyp qaldy. Ökpe tūsynan jarym qarys kirgen jebe öz qairatyn körsetti, qasqyr yşqynyp bir sekirdi de, domalap-domalap baryp sūlap tüsti. Aldyñğysynyñ qalai qūlağanyn körgen soñğy i̇ekeui yq jaqtarynda kenet paida bolğan qauipti salt attyny añğaryp, jalt būrylyp jelge qarai saldy. Äbilqaiyr olarğa būrylğan joq, şañyraq müiiz ar-
qarlardyñ i̇eñ bolmasa bireuin alyp qalaiyn dep,at qarqynyn bäseñdetpei sadağyn iyğyna ilip jiberip, belindegi jarty qūlaş kök qūryş aldaspanyn suy-
ryp aldy. Biraq däl osy kezde januarlar jūbyn jazbağan qalpynda jardai bolyp tūtasyp tūrğan qamysty japyra qiratyp arasyna kirip joq boldy. Han qamysty janai şauyp, Tarlankögin äzer degende baryp toqtatty. Biraq däl osy sätte Tarlankök üreilene şyñğyryp jiberip, kökke şapşidy. Atynyñ üstinen jerge qūlai jazdap, jalyna jabysa qalğan Äbilqaiyrdyñ körgeni qarsy aldynda, on bes qadamdai jerde, qan-josa i̇etip kül-talqanyn şyğarğan būğynyñ i̇etiniñ janynda özine qarai şöge tüsip jatqan i̇esik pen tördei tarğyl jündi jolbarys boldy. Közi tasyraiyp, mūrty jybyrlap, şabar aldyndağy ädetine salyp, ūzyn qūiryğymen jerdi būlañdata ūrady. Tarlankök aryndap kep, aldyñğy aiağyn jerge tigize bergende, jolbarys ta atyldy. Äbilqaiyrdyñ bar qolynan kelgeni jalañaş aldaspanymen basyn qorğai berdi. Biraq appaq ülpe bauyryn jaza atylğan jolbarys Äbilqaiyrğa qanjar tisterin sala almady, kenet gürs i̇etip jerge qūlady. Közin aşyp alğan hannyñ körgeni, bağanağy kökjal qasqyrdyñ ökpesine özi qadağan jaq oğyndai alyp jolbarystyñ däl jürek tūsynan kirgen sadaq jebesi boldy. Jolbarystyñ qūr dir-dir i̇etip qozğala almai jatqanyna qarağanda jebe ar jağynan bir-aq şyqqan tärizdi. Būny sadaq oğynyñ ber jağynda şoşaiğan i̇eki qarystai saby körsetip tūr. Alyp jolbarysty jalğyz oqpen jairatu üşin alyp küş kerek. Būl kimniñ qolynan keledi?
Äbilqaiyr i̇endi sadaq atylğan jaqqa qarady. Jaqynda «osy Seihun boiynda Saian batyr bastağan bir top alaman jigitter paida bopty, isteitinderi bekzadalardyñ malyn talau, äsirese, Kök Ordağa öşiguli dep i̇estigen. Äbilqaiyr jide qoinauynan şyqqan kök sauytty, mūzdai bop qaru-jaraq asynğan jüzge tarta kileñ jas jigitterdi kördi. Aldarynda üş küreñniñ bireuine mingen batyr Saian, janynda i̇ekinşi küreñge mingen öziniñ tuğan qyzy Gülbahram-Patşaiym... Han jolbarys körgennen beter, ne isterin bilmei sasyp qaldy. Saiannyñ qolyndağy sadaqtyñ jebesiz i̇ekenin körip, özin qūtqarğan qas batyr osy i̇ekenin bildi. İendi birjolata abyrjydy. «Handy ajaldan alyp qalğan jas batyrğa alğys aityp basyn iiü kerek pe, älde özi ölim jazasyna būiyrğan, rūqsatsyz qyzyn qatyn qylğan qas jauyna jalañaş qylyşyn jarqyldata qarsy şabuy kerek pe?»
Han osylai şeşim taba almai abyrjyp tūrğanynda, qyzy Gülbahram sadağyn alyp, qoramsaqtan qozy jauryn jebeni äkesine qarai kezei bastady. Äbilqaiyrdyñ jüregi dir i̇ete qaldy. Özine şapqaly jatqan jolbarysqa i̇eñ bolmasa betin qorğai jalañaş aldaspanyn qarsy köteruge jarasa, bū joly öituge de küşi jetpedi. Bükil denesine qorğasyn qūiğandai qozğala almady. Janynyñ tättiligi de, dünieniñ qymbattylyğy da, añğa sauyt kiıp şyqpağany da — bäri osy közdi aşyp-jūmğandai mezette, jüregin udai aşytyp ökindire sanasynda jarq i̇etti de, kenet söne qaldy. Şyñğys tūqymynyñ meiirimsiz keletini özine mälim, közin jūma berdi. Biraq jüregine kök qūryş süiir ūşty jebe qadalmady. Azdan keiin janynan ötip bara jatqan at dübiri men Gülbahramnyñ dausyn i̇estidi.
— Beker qolymdy ūstap qaldyñ, — dedi qyzy äkesiniñ tūsynan ötip bara jatyp. — İeger, biz qolyna tüssek, birden basymyzdy alar i̇edi.
Oğan qoñyrqai dauys jauap berdi.
— Öz äkesin özi öltirgen äielmen, qanşa jaqsy körsem de, bir tösekte jata almas i̇edim.
— Onda öziñ öltiruiñ kerek i̇edi.
— äkesin öltirgen adamdy qandai äiel şyn köñilimen i̇erim deidi?