Köşpendiler - I - Almas qylyş

On jeti jasynda «Batu tağy», «Özbek tağy» dep atalğan Däşti Qypşaq tağyna otyrdy. Ol kezde han ordasy sonau şyğystağy İertis özeniniñ qoinauyndağy Çinga Tūra qalasyna tu tikken, maidandy sol tūstan aşyp, jeke-jeke ūlys bolyp otyrğan qazaq handaryn jeñip, birte-birte İesil, Tobyl, Nūra özenderiniñ boiyn tegis özine qaratty. Sol qarqynmen ol bir kezde, Joşynyñ ordasy tigilgen, Ūlytau boiyna jetti. İendi öziniñ astanasyn Batuhannyñ äskeri i̇eki jüz jiyrma jyl būryn bas qosqan Keñgir boiyndağy Orda-Bazar dep atalatyn qalağa köşirdi. Ūlytau Däşti Qypşaq dalasynyñ kindik ortasy. Batysy — İedil, Jaiyq, soltüstigi — İesil, Tobyl; şyğysy — İertis, oñtüstigi — Syr boiy. Osy Däşti Qypşaq jerine tegis ie bolğannan keiin, ol Maurennahr jerine köz sala bastady. Otyz jyl handyq qūrğan ömirinde Ürgeniş pen Samarqantty da şapty. Maurennahrdan Syğanaq, Sozaq, Otyrar, Aqrūq, Aq-Qorğan tärizdi Däşti Qypşaq i̇eliniñ köne şaharlaryn qaitaryp aldy. Söite jürip ol bir jağynan Aqsaq Temir ūrpaqtaryna qyz berip, qyz alyp, äbden qandasyp ketti. Aqyrynda Äbilqaiyr būl kezderde türki, iran i̇elderi «Kök Orda» al orys şejirelerinde «Aq Orda» dep atalğan keşegi Altyn Ordanyñ keñ baitaq alyp dalasyna tolyq ie boldy.
Toqtamys han jeñilip, Saraidağy handar saraiy Gülstandy Aqsaq Temir birjolata qiratqannan beri būrynğy küşti Altyn Orda müldem joiylğan. Qazir Äbilqaiyr özin Saiyn hanymyn dese, tek onysy Batu hannyñ ornynda otyrmyn dep özge i̇elge ses berui. Bir kezde köne türki i̇elinen taralğan, qazir özbek, qazaq bolyp böline bastağan i̇eki i̇eldiñ, Äbilqaiyr şynynda Özbek hany boluğa ainalğan. Būl onyñ qazir älsiregen kezi. Demek, Şahruk ämirdiñ ūldary Qorasan, İrakqa köz tikse, al Äbilqaiyrdyñ äli de bolsa, Däşti Qypşaq jerine qosa, Moğolstandy almaq oiy bar.
Moğolstan! Būl bir Äbilqaiyrdyñ äzirge tisi bata almai kelgen, köldeneñi men ūzyndyğy jeti ailyq keñ alqap, künşyğys jağy qalmaq jerimen şektesip, Barys köl, Altyn İemel, İertis özenderimen bitedi. Soltüstiginde Kökşe teñiz (osy küngi Balqaş köli) ben Qaratal özeni jatyr. Künbatysynda Taşkent pen Türkistan, Oñtüstigi Qaşqar, Ferğana, uälieti men şyğys Türkistandağy, Tūrfan qalasy. Bilep tūrğandar İsa Būğy, Şir Mūhamed, Uais sekildi Jağatai ūrpağynan şyqqan handar. Qaramağyndağy i̇elderdiñ köpşiligi Üisin, Jalaiyr, Dulat, Qañly, Ūiğyr, Naiman, Qoñyrat.
Äbilqaiyr hannyñ ordasyndağy Arğyn bileriniñ de köz tikkeni — osy Moğolstan! Jeke i̇el bolamyz dep Orys han ūrpaqtary Jänibek pen Kerei sūltannyñ da köşe qalsa, barar jeri osy Moğolstan.
«Mūndai jağdaida, İran hany Smaiyldyñ da bas köterip, Aqsaq Temir balalarynyñ tizginin üzip ketpek bop tūrğan kezde, i̇el biligin myqty ūstau qajet. Qypşaqtyñ degenin isteimin dep öz ordamda bülik şyğarsam, özgelerdiñ ordasyn qalai jaulap alam?..»
Däl osy kezde däiekşi i̇eki nökermen tūtqyn jigitti alyp kirdi.
— Han iem, būiryğyñyz mültiksiz oryndaldy.
Äbilqaiyr äli de terezege qarap tūrğan-dy. İendi ol aqyryn būryldy. Tūtqyn jigitke köz qyryn salar-salmastan sūp-sūr bolyp özgerip ketti. Batyr Saiandy ol būryn körmegen-di. Al mynau qarsy aldyndağy jiyrma bes jasar batyr... Öziniñ Ūlyqbektiñ qyzy Rabiu-Sūltan-Begim sūludan tuğan ülken balasy Süiinşikten ausaişy! Joq, Süiinşik būdan aumaidy. Alğaşqy közi tüskende Süiinşik i̇eken dep te qaldy. Qalyñ qabaq, qyr mūryn bozğyl tüs, qūmai köz... Öz balasyndai i̇eñseli. Qimyly da barys tärizdi şapşañ, i̇epti boluy kerek. Tek Süiinşikten aiyrmasy — qoiu qara mūrty bar...
Äbilqaiyr han Rabiu-Sūltan-Begim hanymnyñ qabyrğasy qaiysyp mūny nege «atalyq» i̇etuin sūrağanyn birden tüsindi. Boiyn kenet orasan aşu bilep ketti. Şeşim özinen özi keldi. «Būl jigit, ölui kerek! Bügin! Qazir! Däl osy arada!».
Äbilqaiyr qūndyz jağaly, altyn zerli kök maqpal şapanynyñ işinen bailap alğan qorasan qūryşynan jasalğan bolat qanjarynyñ sabyna qolynyñ qalai baryp qalğanyn özi de añğarmady.
Hannyñ qūbylğan tür kelbetinen, oqys qimylynan, onyñ qandai qatal äreket jasamaq bolğanyn jas jigit sezip tūrsa da, ornynan qozğalmady. Til qatyp ötiniş te aitpady. Tek i̇eki qoly artyna kisendelgen qalpynda arys keudesin säl şalqaita, Äbilqaiyrdan ötkir közin audarmai tistene bekinip, qatty da qaldy.
Han tüksie qarady. «Bas kespek bolsa da, til kespek joq» tūtqyn jigitpen til qatysudy jön kördi.
— Öziñe qoiylğan aiypty moinyña alasyñ ba? — dedi ol tamağyna kelip tyğylğan aşuy men küdik kirbeñin äzer basyp, dausy dirildep ketip.
Jigit sol tūrğan qalpynan tittei miz baqpady. Tek basyn säl idi.
— Joq, özge aiybym bolğanmenen, Qobylandy batyr aitqandai künäm joq, ilanyñyz, han iem...
«Özge aiybym bolğanmenen» degen sözden han būrynğysynan da beter küiip ketti. «Özge aiybyñnyñ qandai aiyp i̇ekenin bilemin. Jasyrmai meniñ betime aituğa qalai tiliñ bardy? Säl şyda, ol tiliñdi de şoq basylğandai küidirgenimdi körersiñ!..» Biraq hannyñ «özge aiybyñ qandai aiyp?» dep sūrauğa däti barmady. Boiyn bilei jönelgen aşu, nağyz bir auzy-mūrnyn kigizben qaptağandai tūnşyqtyryp äketip barady. Oidy alyp, jürekti örtegen yzany yqtai berdi. Han dausy şağatyn jylandai i̇endi ysyldai şyqty.
— Qara Qypşaq Qobylandy jala japqany ma?
Jigit qystalañ minez körsetpedi.
— Qara Qypşaq Qobylandy nege bylai deitini menen köri sizge mälimirek bolar, han iem.
Ol osy sözimen bar jaidy bir-aq jaiyp saldy.
«Būl ne degeni, ä?» Äbilqaiyr, i̇eki közi qantalap süzetin būqadai, tüiilgen qabağynyñ astynan qarady. «Joq, būl jigit osal jigit i̇emes. Özine jabylğan jalanyñ neden tuyp tūrğanyn biledi. Būl bilgendi böten Arğyndar da biledi ğoi. Bäleniñ bir ūşy özimde jatqany özge jūrtqa da aian bolar. Arğynğa ala köz qaraityndyğymnan Qobylandy batyr būl oqiğany ädeii şyğarğansydy. Ärine, sodan soñ bükil Arğyn bolyp keşe myna jigitti ölimge bermei qalğan i̇eken. Sirä, töbeleske tüsuge de bar tärizdi ğoi özderi. Sol i̇eken ğoi Jänibek pen Kereidiñ de miyğynan külip jürgenderi. Joq, joq, aşu tasyğan dariiä tärizdi, alğaşqy i̇ekpinimen jar būzady, al uaqyt ötken saiyn qarqyny bäseñdei tüsedi. Şeşimdi birden almau kerek...»
Han qolyn qanjarynan bosatty.
— Qai rudansyñ?
— Mañğyt, Barlas ruynanmyn.
Jigit betine han tağy da üñile, baiyzdai qarady. Közinde bir jan tüsinbes ūşqyn paida boldy. O da mümkin... Rabiu-Sūltan-Begim «Süiinşik sūltan nağaşylaryna tartqan» deuşi i̇edi ğoi... «Barlas ruynyñ jigitteriniñ bäri birdei osyndai qalyñ qabaq, arys keude keledi. Sonda būl batyrdyñ qandai aiyby bar? Jazyğy qalyñ qabaqty bolğany ma? Nağaşy jūrtyna jieniniñ tartuy tabiği jüie ğoi. Meni de özbek nağaşylaryna tartqan demei me?» Äbilqaiyr han öziniñ oiynyñ jalğan i̇ekenin biledi. «Jel tūrmasa şöptiñ basy qimyldamaidy». İestigen ösegine sonda-aq sengen. Biraq Sarğyt-Şiman Mañğyt uäzir: «Quanyştyñ teñizi, adamgerşiliktiñ küni, Faridundai qasietti Äbilqaiyr hannyñ äieli, Aqsaq Temir nemeresi Ūlyqbek myrzanyñ qyzy Rabiu-Sūltan-Begim hanym ösek-aiañnan tys tūruy fatiqa. Būlai i̇etu i̇eki jūrtqa birdei tälim. Äsirese ülken balañyz Şah-Haidardy Samarqantqa han i̇etkeli tūrğanyñyzda» degennen keiin hanymnyñ qylyğyn qazbalai bermegen-di.
«Sol ösekti qazir qaita şyğarğanda ne tappaq? Ondağy künnen qazir Aqsaq Temir nemerelerimen arasy jaqyn tūr ma? Men mūny ölim jazasyna būiyrsam jūrt ne deidi? Künäsi aşylmağan batyrdy ölimge qidy... Būny han baiağy ösektiñ saldarynan istep otyr demei me? ärine, söideidi. Ösek te bir, küie de bir. Közime aitpağanmen jūrt solai joridy. Odan da öz basyma kir keltir-megenim jön i̇emes pe? İä, sol jön. Biraq myna jigittiñ künäsin qalai keşem? Bilmegen bolyp ündemei qaluym jön be? Qara qazaqqa namysymdy taptatyp qoisam, jūrt meni batyly barmady deidi ğoi! Joq, joq būl jigit ölui kerek!».
— Būl jigittiñ tağdyryn Şah-Budaq sūltannyñ asy ötken soñ şeşemiz, — dedi däiekşi men jigitti alyp kelgen nökerlerine, — qaiğyly as aldynda... qahardan qaita tūralyq. Äketiñder!
Jigit säl basyn idi de kilt būryldy. Jendetter ony tysqa qarai aidai jöneldi. İeñ soñynan şyğyp bara jatqan däiekşige i̇estirte han:
— Saq bolyñdar. Közderiñniñ qaraşyğyndai küzetiñder, — dedi.
Däiekşi basyn idi.
— Qūp, taqsyr.
Hannyñ aitqany şyndyq i̇edi. Şyğys halqynyñ ädeti boiynşa «on beste otau iesi». Äbilqaiyrdyñ Mañğyt äielinen tuğan tūñğyşy Şah-Budaq ötken jyly dünie salğan. Han osy süiikti ūlynyñ üş künnen keiin asyn bermekşi. As beru — jerleu i̇emes, Däşti Qypşaq i̇eliniñ dästüri boiynşa ülken toi. Asqa Däşti Qypşaq pen Maurennahrdyñ igi jaqsylary qatysady, saiysqa ataqty batyrlar tüspek! Qypşaqtyñ ot auyzdy, oraq tisti, qarğa boily Qaztuğan jyrauy men Arğynnyñ aqsandaq jüirigi, seksennen asyp ketken, Aqjol bidiñ äkesi Qotan jyrau aitysady. Töreşige Üisin Maiqy bidiñ altynşy buyny ūly synşy, halyq ardageri, jüzden asyp ketken Asan Qaiğynyñ özi kelmekşi.
Han saiasaty tynyp jatqan köl sekildi, qai jeri tūñğiyq, qai jeri taiyz bilmeisiñ. Tağy da kümis qoñyrau şyldyrlady.
Ordağa älgi qan-sölsiz däiekşi kirdi, ün-tünsiz basyn iıp, tūra qaldy.
Han jaişylyqtağy tapsyrmalarynyñ birin bergendei jaibaraqat söiledi.
As bitken künniñ i̇erteñine älgi jigitke ükim aitylady. Biraq oğan deiin...
Däiekşiniñ jarğaqtanğan jūqa i̇erni aqyryn ğana qimyldady.
— Qūp, taqsyr.

II

Äbilqaiyr Ordasy būl kezde Keñgir özeniniñ jağasyndağy Orda-Bazar qalasynda i̇edi. Ūly asqa bükil Däşti Qypşaq pen Maurennahrdyñ bek, sūltandary tegis keletinin bilgen han, asty keñ jailauda — Ūlytaudyñ künbatys jağyndağy Aqköl jağasynda ötkizbek boldy. Şildeniñ bas kezi i̇edi. Bir şeti men bir şeti at şaptyrym kümis tolqyndy Aqköldiñ keñ alqap jazira dalasy at bauyrynan kelgen kök şalğynğa bölengen. Qyratty bauyrlai bitken hoş iısti köde-kökpektiñ özi tizege jetedi. Alystan mūnarlana İedige batyr men Toqtamys hannyñ süiekteri qoiylğan Ūlytau men Kişitaudyñ süiir bastary körinedi. Kök şalğynnyñ arasyndağy barmaqtai-barmaqtai bop ösken büldirgen men ji-
dekten köz tūnady. Alasa būtalarğa syñsi bitken qaraqattyñ da pisken
kezi... Köl üstinde kündiz-tüni tynbağan qūs qiquy... Ortasyndağy aq aidynda qanattana bastağan kögildirlerin i̇ertip bir top aqqu sybyzğy ünindei qoñyrqai dauystarymen syñsyp än salady. Sabağy sūiaulanyp qalğan, qyzğaldaq, lala jauşymyldyq, rauşan gülderinen jūpar añqidy. Osynau qyzyldy-jasyldy örnekpen bezelgen jasyl kilem ūşy-qiyry joq keñ dalanyñ ortasynda töñkerilgen kümis kesedei jarqyrap, aq aidyn Aqköl jatyr. Jan-jağy sonau kökjiekke deiin midai dala. Ūşqan qūstan, jügirgen añnan böten tiri jan körinbeidi. Tek köldiñ batys jağynda kögildir beles bar. Belestiñ üstinde sūrğyt oba tas pen birneşe balbala tūr. Oba tas mūrty salbyrağan, oñ qolyna qymyz işetin tostağan tärizdi ydys ūstağan kelsaptai şombal bir ğajaiyp beine...
Būl tastar jöninde halyq arasynda i̇eki añyz bar. Biri — köne Qypşaqtarda ölgen adamdy janazalağanda, ne jetisin, qyrqyn, asyn bergende onyñ beinesine säikestei ağaştan quyrşaq oiyp, üstine būrynğy kiımderin kigizip, özderiniñ ortasyna otyrğyzatyn dästür bolğan. Öitkeni köne Qypşaqtardyñ tüsiniginşe, adam jany ölmeidi, ünemi tuys-tuğandarymen birge jüredi. Joqtauğa jinalğan kisilerdiñ bäriniñ de denesinde öz jany bolğandyqtan, öliktiñ jany öziniñ quyrşaq beinesine baryp ornalasuğa tiıs. Quyrşaq bop ol öziniñ jerleu toiyna, jetisine, asyna qatynasuy kerek. Ağaiyn-tuystarymen birge otyryp, öz ajalyn özi toilaidy. Al jaqyndary oğan keremet qūrmet körsetuge boryşty. Qolyna ydys berip, qymyz qūiyp, aldyna as qoiylu mindet. Ölgen adamnyñ därejesine qarai aqsarbas qoşqardan bastap, üş toğyzğa deiin onyñ qūrmetine qūrban şalynğan. Arab jazuşysy Abu äl-Fidiñ aituynşa, qūrbandyqqa Qypşaqtar kisi de bauyzdağan. Mynau oba tas pen balbalalar sol dästürdiñ i̇eskertkişi-mis. Qolyna ydys ūstağan oba tas — as işuge yñğailanğan, sol ölgen adamnyñ özi, al qasyndağy balbalalar janynda jerlep otyr-
ğan onyñ tuys-tuğandary-mys. İekinşi añyz boiynşa, adamnyñ tirisinde öltirgen jauy o düniede sonyñ qūly bolady i̇eken. Myna tas müsinder osy añyzdy beineleidi delinedi. Mynau oba tas — qojasyna as daiyndap tūrğan sol özi öltirgen bas jauy, al balbalalar bas jaudyñ serikteri, ağaiyn-tuystary-mys.
Osy tas beineden böten jasyl şalğynğa oranğan keñ dalada i̇eşbir mola, zirat, qorğan, bekinis joq. Jelmen oinap şulağan qalyñ kögal, kümis tolqynyn tynbai terbetken şalqar köl...
Köldiñ soltüstik alqabyna qonaqtarğa arnap aq kigizden basylğan on i̇eki qanat üş jüz üi tigilgen. Işteri Samarqant pen Būqaradan toğyz keruenmen tasylğan qyrmyzy qyzyl kilem, düriiä, torqa jibekten tystalğan mamyq jastyq, tübit körpelermen bezengen. Köldiñ töri batys jağynda, qyrqa öñirindegi oba tas, balbalalardan säl tömendeu. Alystan kögildir tartyp köringen jasyl şalğynda, kök teñiz üstinde ūşqan aq şağaladai, süttei appaq kigiz üilerdi üşten-törtten qosarlap tikken han ordasy. Köldiñ oñtüstik alqabynda han ordasyna jaqyn uäzir, Joşy ūrpaqtarynyñ aq şatyrlary men aqboz üileri. Äsirese solardyñ işinde ortadağy on i̇eki qanat aq boz üidiñ basyna aq jalau ornatqan, qatarlas tūrğyzylğan oiuly tört kigiz üi — Jänibek pen Kerei sūltandardyñ ordasy. Būlar öziniñ i̇eñseli müsinderimen alystan-aq i̇erekşe közge tüsedi.
Köldiñ künşyğys jağynda Maurennahrdan äkelingen aspazşylarğa, Arğyn, Qypşaqtan kelgen toi däiekşilerine, qarşyğa, sūñqar-laşynğa arnap tigilgen jüz qoñyr kigiz üi... Osy auyldan qozy köşindei jerde qonaqtarğa ädeiilep bailanğan üş myñ bieniñ qūlyndaryna tartqan jiyrma qatar qyl arqandy jeli. Künine üiirlenip soiylğan semizdikten mamyrlağan jylqy, qūiryğyn kötere almai jatyp qalğan qotandağan qoi... Han ordasynyñ ar jağynda bes şaqyrymdai jerdegi tulai aqqan möldir suly kişkentai Moiyldy özeniniñ jağasynda Şah-Budaqtyñ jesiri — Altyn han batyry Dombalyqtyñ Aqqozy qyzynyñ kelip qonğan auyly.
As bastalğaly jeti kün bolğan. Alğaşqy küni osy aradan köşken i̇el bir kün, bir tünde jeter Arğynaty tauynyñ i̇eñ şetindegi Şoiyndy kölden jiberilgen üş jüz saigülik jüirikten Äbilqaiyrdyñ Tarlankögi ozyp kelgen. Atqa şapqan hannyñ jeti jasar nemeresi, Şah-Budaq sūltannyñ balasy Mūhamed-Şaibanidiñ özi i̇edi. Han nemeresiniñ jülde alğanyna arnap jeke toi jasamaqşy. Kelesi künderi küres, saiys bastalğan. Küreste Naiman Qaptağai batyrdyñ nemeresi, kerege jauryn, jalañ tös Qarajal batyr bar baluandardy jyğyp, üstine qyrmyzy farsy kilemi jabylğan arabi qyzyl aruanany bas i̇etip, üş toğyz bas bäigesin alğan.
Saiysta Qara Qypşaq Qobylandy jan şydatpağan. İeki bie sauymyndai mezgil oğan tek Arğyn biı Aqjol ğana tötep bergen. Biraq oşaq tUiaq Kökseñgirdiñ tegeurinine şydai almai bir saiysta astyndağy qūşaq qūiryq Aqjambasy tizerlep şögip qalyp, saiys töreşileri bas bäigini Qobylandyğa dep şeşken. Tüie jarys, qatyn küres — bäri aiaqtalyp, bügin astyñ i̇eñ qyzyğy, talai jan ökiner, talai bidiñ namysqa şauyp qabyrğasy sögiler jyraular aitysy bastalğan. Aitys töreşisi jüzden asqan ūly jyrau Asan Qaiğy. Ol būl joly jelmaiasymen Kökşe teñiz tūsyn şolyp kelgen-di.
— Asan ata, Kökşe teñiz mañy qandai jer i̇eken? Saiyn ordasyn köşiruge jarar ma? — degen Äbilqaiyr hannyñ sözine Asan Qaiğy:
— Qaq üstin jailau i̇etem dese hannyñ i̇erki ğoi. Al men körgen Kökşe teñiz mañy:

«Tas tabany tört i̇eli
Atan jürer jer i̇eken,
Töseginen tüñilgen
Adam jürer jer i̇eken».

dep jauap bergen.
Osy Asan Qaiğy aitys töreşisi. Töreşi bolarynda ol Äbilqaiyr hanğa:
— Atamyz Maiqy biden beri bäige han ordasyn kim asyra maqtai alsa soğan berilip keletin-di. Būl joly ata jolyn būzbaqpyn. İeger soğan könseñ töreşi bolamyn, — degen.
Bükil i̇el-jūrtty ardaqtağan Asan ötinişine han da qarsy kele almağan.
— Qūp, aitqanyñyz bolsyn, — degen Äbilqaiyr.
Asan aitys tärtibin özinşe qūrğan. Bas bäige kim de kim jauğa qarsy i̇eldiñ i̇erligin dūrys aityp bere alsa, soğan beriledi. Orta bäige öz ruynyñ jer-suyn qorğaudağy isterin dūrys surettep bergen adamğa tapsyrylady. Al aiaq bäigege Däşti Qypşaq i̇eliniñ bolaşağyn kim dūrys boljai alsa, sol ie.. Jäne jeñis tärtibi de özgeşe. Bir jyrau öz ruynyñ i̇erligin paş i̇etse, qarsy jyrau sol rudyñ aitylğan i̇erliginiñ kemşiligin, qatesin dat i̇etedi. Qaisysynyñ jyry jūrt kökeiine qonar bolsa, sol jeñdi dep sanalmaq. Şyñğys ūrpaqtaryn madaqtaityn aitysqa da osy şart. Būl şart üşinşi aitysta da qoldanylmaq: bir jyraudyñ boljauyn i̇ekinşi jyrau synauy kerek. İeger synai almasa jeñilgen bolyp sanalady.
Bas bäigege Qypşaqtyñ ūly jyrauy Qaztuğan men Arğynnyñ aqiyğy Sypyra jyraudyñ ūrpağy Qotan taişy tüspek boldy.
Qaztuğan tapal, toqty jiliginiñ qorğasyn qūiğan asyğyndai şymyr adam. Sondyqtan da ony halyq «qarğa boily Qaztuğan» dep atap ketken. Bir taipy i̇eldiñ batyry jäne jyrauy. Äbilqaiyr tūsynda qazaq, noğai qauymdary (noğaidyñ birazy Qazan jerine auyp ketse de) aralas-qūralas köşip jürgen. Handar tūtatqan öşpendilikke qaramastan, tūtas bir rudyñ ne bir taipy i̇eldiñ bügin noğai qūramynda bolyp, i̇erteñine qazaq jağyna şyğyp ketui ädettegi jäit sanalğan.
äitsede, i̇eki i̇el arasyndağy janjal keide ülken ūrysqa ainalyp, bir jağy ata meken qonysyn tastap ketetin kezeñderi de bolğan. Osyndai bir aiqasta Qypşaq jağy jeñilip, Noğaily däuiriniñ jyrauy atanğan Qaztuğan:

«Salp-salpynşaq anau üş özen
Salualy meniñ ordam qonğan jer,
Jabağyly jas tailaq
Jardai atan bolğan jer,
Jatyp qalğan bir toqty
Jaiylyp myñ qoi bolğan jer», —

dep bastalatyn ataqty İedilmen qoştasu tolğauyn aitqan.
Osy Qaztuğan Qypşaq ruynyñ i̇erligin madaqtap, bailyğyn maqtamaq...
Būnymen aitysatyn aqyn: «İer Tarğyn» qissasynda «būl — öz ömirinde tolğau aityp toğyz handy tüzetken kisi» dep keletin bükil qazaqtyñ qamyn oilap ötken Sypyra jyraudyñ ūrpağy Arğynnyñ ardageri seksennen asqan qart Qotan.
İel qamyn oilağan, ūly synşy Asan Qaiğynyñ būl jyraulardyñ qaisysynan bolsa da i̇eñsesi biık jatyr. Onyñ jyry qaiğy tärizdi tüpsiz tereñ, i̇el mūraty tärizdi mäñgi öşpes armandy, ana jüregindei meiirimdi keletin...
Han ordasynyñ aldyna kileñ bi, batyrlar alqa-qotan otyrğannan keiin Asan Qaiğy aitysty bastady. Ol aldymen özi iştegi küiigin syrtqa şyğara i̇el-jūrtynyñ qamyn söz i̇etip biraz tolğau aitty. Halyqqa tarap ketken:

«Taza minsiz asyl tas
Su tübinde jatady.
Taza minsiz asyl söz
Oi tübinde jatady.
Su tübinde jatqan tas
Jel tolqytsa şyğady.
Oi tübinde jatqan söz
Şer tolqytsa şyğady» —

dep bastalatyn ūly tolğauyn da osy joly aitqan-dy. Bir bunap, bir bosatqan nauqastai, boiyn qysqan jyryn bitirip baryp «uf» dep demin aldy. İendi ol bida oramalymen kün süiip, jel ürip, qatparlanğan küsti mañdaiynan sorğalağan terin sypyra sürtti. Sodan keiin baryp jyraulardyñ myna otyrğan qauymğa öz rularynyñ qaidan şyqqanyn, attary neden alynğanyn tanystyryp ötuin būiyrdy.
Qaztuğan jyrau bezildegen dombyrasymen birge ornynda baiyzdai almai, arqasyn jyr qysyp, astyndağy tai terisinen şyğyp, jorğalaqtap döñgelei, aşy dauysyn bir şyrqatyp aldy da:

Alañda alañ, alañ bar,
Bata almai jau alañdar.
Saqtan şyqqan Keisaq bar,
Keisaq — Qaisaq, Qypsaq — Qypşaq bop
On i̇eki atağa taralar, —

dep Mūhammet paiğambar tumastan myñ jyl būryn, İeskendir Zūlharnaiyndy Jidelibaisynnyñ jerine kirgizbei toqtatqan Saq i̇eliniñ patşalary farsy jūrty kei dep atap, odan patşanyñ tañdauly äskerin — keisaq (patşa sağy degen mağynada) dep, odan Qypsaq tuyp, Qypsaqtyñ Qypşaqqa ainalğanyn bir tolğap ötti. Sodan keiin Jidelibaisyn jerin hūnular 18  alğanda Qypşaqtardyñ soltüstik suyq jaqqa İertis, İesil boiyna şeginuge mäjbür bolğany, odan bes ğasyr ötkennen keiin türki tūqymdas türki, karluktar-qaraqalpaqtar jailağan İedil, Jaiyq boiyna auğanyn şyrqai tolğady.
Sözdi Asan Qaiğy i̇endi Qotanğa berdi. Qart jyrau qara küiektenip ketken käri qobyzyn, botasy ölgen iñgendei bozdatyp, qarlyqqan käri dausymen:

Jusandy deme qarağan,
Jūldyzdy jaryq ai deme,
Qytaidan şyğyp tarağan,
Hūnuğa qarsy qol şyqsa,
Joryqta bolğan maimene
A-lun 19  — Arğyn ruy,
Qypşaqpen qatar jaralğan, —

dep köne zamanda Soltüstik Qytaidan batysqa qarai hūnular (gunndar) attan-
ğanda Arğyndar türki tūqymdas i̇elderimen birigip bas kötergenin, aqyry ätil küşine şydai almai, sonau İertisten äri Joñğar tauyna qarai köşip, hūnular ötip ketkennen keiin,
Jetisuğa kelgenin 20  asqaqtata jyr i̇etip ötti.
Töreşi Asan ūiyqtap ketken adamdai közin jūmyp oiğa şoma tüsken. Ūly synşy oiyn i̇eşkim būzar i̇emes, qūlaqqa ūrğan tanadai bäri birdei tyna qal-
ğan. Älden uaqytta Asan Qaiğy közin aşty.

Sūmyrai, sūrqiiä, sūm zaman,
Şaqqaly tūrğan sūr jylan.