Köşpendiler - I - Almas qylyş

Būnyñ bärin istegen qara qūldardan şyqqan batyr, äsker qolbasşylary. Osydan keiin qara qazaqqa, qūldarğa i̇erik beruge bola ma? Joq, bolmaidy. Äbilqaiyr tağy qabağyn qars japty. «Qypşaq jerinen satylyp barğan qūl Beibarys Qūlağudy jeñdi. Joq, qara halyqpen oinauğa bolmaidy». Onyñ i̇esine i̇endi Aqsaq Temir köregen tüsti. Äbilqaiyrdyñ boiy suynyp ketti. «Altyn Ordanyñ tübine jalğyz ğana orys patşalary jetti me? Han Mamai jeñilgen bir myñ üş jüz sekseninşi jylğy Kulikov qyrğynynan keiin Toqtamys pen İedige Mäskeu tübine qaitadan san barğan joq pa i̇edi? Ras, basy birige bastağan orys kniazdary da ai qarap otyrmağan-dy, tozuğa ainalğan Altyn Ordany, tübi, kül-talqanyn şyğaratyny aqiqat i̇edi ğoi... Kül-talqany şyğa da bastağan i̇edi-au. Jūt jeti ağaiyndy, aiyr ağaşpen segiz. Jauynan san opyq jegen köne Däşti Qypşaqtyñ künşyğysyna sonau alabūrtqan zamanda tağy bir qabylan körindi. Būl Mañğyt ruynan taralatyn Barlastan şyqqan Aqsaq Temir i̇edi ğoi. Soiqannyñ bir basy sonan örbidi i̇emes pe. Qūjynağan laşkerin qūmyrs-
qadai qaptatyp, qandy auyz qabylan Altyn Ordany qappaq boldy. Ol bir myñ üş jüz toqsan i̇ekinşi jylğy, Alaşa hannyñ ämet pen Samet degen balalaryn jolai öltiretin attanysynda-aq Altyn Ordanyñ bosağasyn birden sol-
qyldatyp ketken joq pa i̇edi. Al bir myñ üş jüz toqsan besinşi jylğy attanysynda Batu men Berke İedil özeniniñ sağasyna salğan Altyn Ordanyñ astanasy ğajaiyp sūlu Sarai şaharyn Kavkaz jağynan, Dağystan qoinauynan kelip basyp aldy ğoi. Osy şabuyl bizdiñ birligimizdiñ de birjolata tübine jetken-di. Orystardan Mamai küiredi. Temirlannan Toqtamys jeñildi. Osy i̇eki jeñilu Altyn Ordany birjolata küiretti. Joq-joq, töre tūqymdaryna jatpaityn batyr, bilerdiñ soñynda impramy bar. Qiyn-qystaqta būl tobyr zaty Şyñğys tūqymynan şyqqan handardy i̇emes, öz kösemderin qoldap ketedi. Mūny da oilau kerek. Öz tobyry soñynan i̇ermese Aqsaq Temir bükil Maurennahrdy özine bağyndyryp, Horezm men Altyn Ordany şauyp, keiin Ündistannyñ astanasy Deli men Türkiiänyñ kindik qalasy Ankarany ala alar ma i̇edi? Osynyñ bäri impramymen qūrğan äskerin özine i̇erte biluinen. Joq-joq, soñynda i̇eli bar qolbasşy, bilerdiñ qaşan da bolsa qoldarynda küşi bar. Olarmen sanaspas-
qa bolmady. Qobylandy men Aqjol dauyn tağy da aqyl tarazysyna salu kerek. Būl talastan qazir basym auyryp, baltyrym syzdap jatqan joq qoi. Mült ketseñ — dūrys joldan adasqanyñ... Mūndai iste qaşan da bolsa küdik pen ümit qatar tūrady.
Äbilqaiyr şeşetin tağdyr rasynda da qiyn tağdyr i̇edi. Qazaq dalasyna Şyñğys ūrpağynyñ üstemdigi jürgenmenen de, aiypty jandy ölim jazasyna kesu ünemi i̇ejelgi i̇el dästüri boiynşa halyqtyñ öz biliginde qalğan. Aiypty jannyñ künäsin, äbestigin aqyl tarazysyna salyp, jazyqty men aiyptauşylar jağynan jinalğan bi, aqsaqaldar mäjilisi ataly sözge toqtap, öziniñ ükimin aitatyn. Han tek osy ükimdi öz jendetteri arqyly iske asyratyn. Būl joly olai bolmai şyqty. Arğyn, Qypşaq bi-aqsaqaldary bir kelisimge kele almady. Sondyqtan da būl daudy han şeşsin dep ūiğardy. Künäkar dep tabylğan Arğynnyñ jieni Saian batyrdy Qypşaq jağy ölim jazasyna būiyrdy. Jas batyrdy künäsiz dep tapqan Arğynnyñ igi jaqsylary ony aqtady. İeki jaq birdei toqtaityn bi şyqpady. Dau aiağy qandy soiyldy janjalğa ainala jazdap äzer basyldy.
Rasynda būl dauda han tağyna qauip tudyrardai astar bar-dy. Batu hannan keiin, 1361 jyly Şyñğys ūrpağy Bolat Temir han İedil būlğarlaryn i̇ekinşi ret şapty. Būlğar memleketin jermen jeksen i̇etti. Osy jerge on besinşi ğasyrdyñ basynda Äbilqaiyr öltirgen Jūmadük hannyñ äkesi Ūlyğ Mūhambet kep Qazan qalasyn saldy. Özin han atady. On san Noğailynyñ i̇eñ aqyrğy Ūly biı Altyn Ordadan müldem quylyp, Orda tağdyry Joşy ūrpaqtarynyñ qolyna birjolata köşken soñ osy Qazan handyğynyñ qol astyna Ormanbet bidiñ ūrpaqtarynyñ birazy kelip qosylğan-dy. Jäne Altyn Ordağa degen qastyğyn toqtatpağan-dy. Zatymyz bir i̇el-jūrtpyz dep keşegi üstemdigin zar i̇etken kei bileri astyrtyn qazaq rularyna kisi salyp, Äbilqaiyrdan bölin dep demigude i̇edi. Al kei jau jürek batyr ūldary, qastaryna saiaq jinap keide han tūqymynyñ myñdağan jylqysyn barymtalap äketetin.
Osyndai bir şabuyldan keiin, yzasy keudesine syimağan Äbilqaiyr, Qazan hanynyñ jerindegi Ormanbet bidiñ ūrpaqtarynyñ aulyn şabuğa üş tümen qosyn men baqan boily, şoqpar qoldy Qypşaq Qobylandyny attandyrğan. Būl ataqty Qajymūqan baluannyñ on i̇ekinşi atasy. Qazaq pen Noğai bölingende aitylğan «jylau, jylau, jylau küi» jyryndağy «qara ormanynan airylğan», Torğai men Or boiyna Qaratau mañynan, Arys pen Badam özenderiniñ toğysqan jerindegi Qaraspan tauynan köşip kelgen, qazaqtyñ atan jilik, arqar müiiz batyrlarynyñ biri.
Ol tynyş, i̇erteli-keş külkini i̇ermek i̇etip, qannen-qapersiz jatqan Noğaily auyldarynyñ külin kökke ūşyryp, bar malyn aldyna salyp aidap, müsindi degen qyz-kelinşekterin olja i̇etip, jaqynda ğana joryqtan qaitqan.
Aq tütek borandai qaharyna jan şydamağan Qobylandy batyrdyñ būl jeñisin bükil Äbilqaiyr qol astyndağy i̇el, ol bir Stambul medinasyn şauyp qaitqandai, üş kün toilağan. Toi tarqar aldynda, äkelingen qyz-kelinşekti oljağa bölip beru üşin, han osy joryqta qai batyrdyñ qandai asyra i̇erlik körsetkenin sūrağan.
Asat, äset 12  ailarynyñ aiaq şenindegi ystyğy basylğan ala köbeñdenuge taiau kişi besin äleti. Orda toly ala taiaqty aqsaqaldar, at-jaraqty batyr, sūltandar... Qobylandy batyr alaqandai köziniñ qiyğymen hanğa qarap, i̇erlik körsetken keude soğar batyrlardyñ atyn atap kelip, kenet säl kidirgen. Az uaqyt ün-tünsiz tyna qalyp qūlağyna deiin jetetin bilektei qara mūrtynyñ ūşyn şiyrşyqtai tüsip:
— Özge batyrlarğa olja sūrasam, Arğynnyñ jüz jigitin bastap barğan jas böri, Qotandai abyz qarttyñ jieni Saian batyrğa ölim jazasyn talap i̇etemin, han iem, — degen.
Ordada otyrğan jūrt dir i̇ete qalğan.
Saiannyñ nağaşysy hannyñ oñ jağynda otyrğan maimene, asqan küş iesi, äri şeşen, äri änşi, i̇eki iyğyna i̇eki adam mingendei, törtpaq kelgen qara sūr Qotan jyraudyñ balasy Aqjol bi qanyn işine tartyp sūp-sūr bop ketken. Biraq jürek tolqynyn ädettegi ornyqty minezine jeñgizip ol:
— Nege? — degen, Qobylandy batyrdy qyrağy közimen bir şolyp, dausyn özgertpei.
— Ūly Şyñğyshan şartyn būzdy. Ormanbet bidiñ ūrpağy ädilgereidiñ qyzy i̇esirei 13  Qaraşaşty öz betimen olja i̇etemin dep Kereidiñ Qarabatyrymen talasty.
Oljağa talasqanğa — ölim jazasyn beru Şyñğyshan İasysynda jazylğan. Şapqynşylyq zamanda äsker arasy būzylmasyn dep būny han ūrpaqtary myqty ūstağan, qas batyrğa qoiylğan aiyp auyr.
— Oğan qandai däleliñ bar? Kerei Qarabatyrdyñ özi aitty ma, älde körgen jan bar ma? — dedi Aqjol äli de dausyn özgertpei.
— Qarabatyr sol talasta qaza tapty. Körgen kuäni de qyzba qandy Saiannyñ aldaspany alyp tüsipti.
Äbilqaiyr jūmsağan bir sūmnyñ sözine añğal Qobylandy kürt senip qalğan. Osylai boluyn tilegen köñil, Saianğa tağylğan kinäniñ aq, qarasyna köz jetkizdirmei, özin de jalanyñ qūrbany i̇etip otyr.
— Oljağa qalai talasqanyn onda batyr Saiannyñ özi aitar?
— Künäsin moiynğa alu üşin şyn batyr bolu kerek.
— Arğynnyñ ardaqty jienin qatyn demeksiñ be?
— Olja i̇esireige talasu qatyn äreketi.
İeki batyr alysa ketetin qandy auyz arlan töbetterdei alaia qarady. Biraq han aldynda tözim saqtau kerek, i̇endigi sözdi Orda iesinen kütip ün-tünsiz otyr.
Qobylandy batyrdyñ būl janjaldy nege bastap otyrğany Äbilqaiyrğa aian. Küie jağa aitylğan sözdiñ astarynda küiikti syr jatqan. «älde batyr Saiannyñ qylyğy ras pa i̇eken?» Äbilqaiyr han üide otyrğandardy köz astymen bir şolyp ötti. Han keñesine keletinder qalai özgerip ketken. Meşin jyly Däşti Qypşaq tağyna otyrğanynda özi on jeti jasta i̇edi. Ol kezderde äsker basşylary da, Orda tirekteri de basqalar bolatyn. Mynau Arğyn, Qypşaq jaisañdary alğan törde Mañğyt, Dulat, Üisin, Qoñyrat, Naiman, Tubai, Ūiğyr, Qytai 14  rularynyñ myqtylary otyratyn. «Hiuany şapqanynda da sol top qasymda i̇edi. Tek qalmaqtarmen aiqasqanymda oiymnan şyqpady. İä, ol meniñ i̇eñ qarabet jeñilisim boldy. Äskerim Syrğa deiin şegindi. Özim Syğanaqqa qaştym. Jauymnan köp qūn töleumen äzer qūtyldym. Sosyn ğoi Däşti Qypşaqtyñ basty rulary Arğyn men Qypşaqqa arqa süiemek bolğanym... Odan ne şyqty? Tikenekten şoşyp şoq basty degen osy i̇emes pe? ätteñ jas kezim qaita oralar ma i̇edi? Onda büitip jan-jağyma qobalji qarap otyrmas i̇edim-au! Şirkin jastyq, dariiänyñ alğaşqy tasyğan qarqynyndai i̇ediñ-au, būzbaityn bögetiñ bar ma i̇edi? İeki jyl ötpei, Däşti Qypşaq handyğyna qol sozğan Saibannyñ ortanşy qatyny Ükilimaidan tarağan Qanbaidyñ ūly İelbekten tuğan Mahmed-Qoja hanmen Tobyl özeniniñ jağasynda qalyñ äskerimen kezdesip jeñip şyğyp i̇edim ğoi. Qandai qyzyq, qandai qaityp kelmes, äseldei tätti künder! Sol joly i̇edi ğoi, özge batyrlarymnyñ bireuine de qimai on törtinde tuğan aidai tolyqsyğan, adamzattyñ sūluy, Mahmed-Qojanyñ jesiri, Arğynnyñ qyzy Ağanaq-Bikeni özim alyp i̇edim. Ağanaq-Bike dese Ağanaq-Bike i̇edi ğoi. Adamzat näpsisi degendi qoisaişy, jastai qosylğan i̇erin öltirip, özin qatyndyqqa alğanymda opa taptym ba? Qūşağynda jatqanda tösegiñ nağyz bir jylan ininiñ qasyna salynğandai sezinesiñ. In işinen bir uly jylan ysyldap şyğyp, jalañaş deneñe aiyr tilin sūğyp alatyndai! Men qanşa jaqsy körsem de, bir iılmei ötti-au, beişara. Qaitsyn, men qūr ğana i̇erin öltirip qoidym ba, soñynan i̇erip kelgen üş jasar balasyn da öltirttim ğoi. Öltirtpeske bolmaityn i̇edi. Han tağy degen perişte de qyzyğatyn bir siqyrly arman ğoi. Ögei bala tügil, öz balaña da senu qiyn. Al Mahmed-Qoja balasy, jabylmağan ūstara tärizdi i̇edi, abailamasañ qolyñdy alyp tüsui op-oñai. Ony men ärine dūrys öltirttim. Biraq odan ne taptym? Şeşesi jyly şyraiyn bir körsetpei ketti. Menen balaly bolyp qalmaiyn dep, san märtebe küşälä işip iş tastady. Jalğyz-aq būl ajaldardan paida körgen Sarğyt-Şiman Mañğyt boldy ğoi. Tapsyrmamdy adal oryndadyñ dep men oğan qandai tartutaralğy bermedim, qandai därejege kötermedim. Däşti Qypşaqqa özimnen keiingi adam i̇ettim. Ärine meniñ mūnym özgelerge ūnağan joq, äsirese Bahram, Alaş batyrlarğa...
Han Ordasyndağy tartys sol künnen bastap küşeie tüsti. Sodan beri otyz jyldai ömir ötti, al tartys äli bir tolastamai keledi. Qairan, dünie! Qandai qaisar i̇edim! Otyz jyl! Otyz jyldyñ işinde qandai jauymdy jeñbedim! Demek adamnyñ qasy — aram şöp tärizdi bolady i̇eken. Otağan saiyn qaulai öse tüsedi. Äitse de men de aianyp qalğanym joq. Qai şahardy almadym? Hiua, Samarqant, İkra-tüp, Būqar, Syğanaq, qazaqtyñ jeke ūlysy bolyp jürgen Mahmed-Qoja han, ağaly-inili Ahmed-Mahmūd, Mūstafa handardy jeñip, İesil, Tobyl, Nūra boiyn özime qarattym... Biraq sonda şyqqan qandai müiizim bar? Alğaşqy han bolğan kezimde Naiman, Mañğyt, Ūiğyr, Qoñyrat rularynan qaimyqsam, i̇endi mine Arğyn, Qypşaqtan seskenip otyrmyn. Būryn jauym özimmen atalas Saiban tūqymdary i̇edi desem, i̇endi mine, Joşynyñ on üşinşi balasy Toqai Temirden tarağan ūrpaqtary bolyp otyr.
Äbilqaiyr Arğynnyñ bi, batyrlarynyñ aldyñğy jağynda otyrğan sūlu mūrtty Jänibek pen jalañaş qanjardai tüsi suyq Kereige köz qiyğyn au-dardy.
«İä... iä... Abaq sūltannan būlar qauipti. Şyñğyshan nūiandary küiretken, soñynan babalary Orys han qaita jöndegen Aq Orda astanasy Syğanaqty jaulap alğanymdy būlar mäñgi-baqi keşirmek i̇emes. Jäne Aqsaq Temirdiñ balasy Şahruk sūltannan tuğan Ūlyqbektiñ qyzyn alğanyma da qyrği-qabaq. Meniñ Būqar, Samarqant bekterine büiregimniñ būratynyn köre almaidy. Şamalary kelse, tez-aq jeke qazaq hany bolyp oñaşa otau tikpek. Tek bölinip ketuge äzirge küşteri jetkiliksiz. Bastary qosylmai jürgen rulary bolmasa, soñynan tūtasa i̇ergen i̇eli joq. Al i̇el degen ne? Oiynan şyqpasañ, senen ürki jöneluge bar. Myna Aqjol bidiñ aityp otyrğanyn i̇eskermei körşi, bükil Ar-
ğyn, Naiman, Qoñyrat bolyp şi şyğaruğa daiyn. Baraq balasy Jänibektiñ, Bolat balasy Kereidiñ kütkeni de osy. Köpten beri Jänibek pen Kerei osy rulardyñ sözin söilep, soiylyn soğyp özderine baurap jür. Azğantai mült ketseñ, oqyralağan ögizdei möñki tulap, jūrtty bölip äketkeli tūr. Sonda ne isteu kerek? Arğynnan qorqyp Qypşaq batyrynyñ sözin aiaqsyz tastau kerek pe? Joq, öituge bolmaidy. Qazirgi arqa süierim, būrynğydai Mañğyt i̇emes, joşyn Qypşaq! Qypşaq meniñ qazir qandy şoqparym. Ony dūrys siltei bilsem, äli de bolsa talai Jänibek, Kereilerdiñ basyn domalata alam. Demek, şeşim qandai boluğa tiısti? İeki jaq menen birdei jauap kütude ğoi».
Äbilqaiyrdyñ irkip otyrğan oiyn kenet syqyrlai aşylğan i̇esik üni būzyp ketti. Han tömen tüsip ketken basyn köterip i̇esik jaqqa qarady. Jaqynda qaitys bolğan Şah-Budaq sūltannan tuğan jeti jasar nemeresi Mūhamed-Şaibani i̇eken. Atasy han, nağaşysy bükil Altyn hannyñ bas batyry Dombalyq batyr bolğandyqtan, Äbilqaiyrdyñ būl nemeresi öz balalarynan da anağūrlym i̇erke, tentek. Jäne han da ony i̇erekşe jaqsy köretin. Bala i̇esik aldynda tūrğan pasbandarğa 15, üi işi tolğan bek, sūltan, ämir, hakim, batyrlarğa qaramastan üige kirgen betimen özgelerdi basa-köktei altyn taqtyñ janyna bir-aq jetti. Atasy Äbilqaiyrğa i̇erkelei:
— Tarlankök tym asau i̇eken, bie sauymdai mezgil şaptym. Biraq meni tüsirip kete almady, — dedi maqtana, — bäribir men ony üiretip alamyn!

— Keziñ kelgende būl dozaqtyñ otyna sen de küiersiñ, äzirge oinai ber. Bara ğoi.
— Qaidağy dozaq? — Bala atasyna i̇erkelei qarady. — Men han bolğanda ol dozaqty jūmaqqa ainaldyram. Kör de tūr?
Han külimsiredi de qoidy. Kenet onyñ közi i̇esikke taiau tūrğan Kereidiñ on jeti jasar balasy Būryndyqqa tüsip ketti! Jüregi dir i̇ete qaldy. Ananyñ bet qūbylysynda jeti jasar Mūhamed-Şaibaniğa degen aiazdanğan qar tärizdi bir aluan öşpendik yzğary baiqalady. Şüñet közderi şoqtai qadalyp tūr.
İeluge taiağan Äbilqaiyrdyñ tikelei han tağyna otyrar mūrageri i̇eñ tūñğyşy marqūm Şah-Budaq sūltan bolatyn. Odan keiingi kezek i̇ekinşi balasy Şaih-Haidar men osy Mūhamed-Şaibanidiki... Aqyldy han jau sadağynyñ oğy, özi ölgennen keiin, Şaih-Haidar men osy jeti jasar nemeresine kezenetinin birden ūqty. Han tağyna ie boludan tuatyn ūly talastan äli tüsinigi joq jeti jasar nemeresin qorğağysy kelgendei Äbilqaiyr kenet Mūhamed-Şaibanidy aialai bauyryna qysty. «Rasymen-aq bireu osy närestege de qol köterer me i̇eken? Kimniñ būl şañyrağyn qiratyp, tündigin tilip i̇edi?» — dedi ol işinen. Biraq han däl būl sätte öziniñ Mahmed-Qojanyñ balasyna istegenin i̇esine tüsirmedi. Bäse, üş jasar näreste Mahmed-Qojanyñ ūly Äbilqaiyr hannyñ nesin büldirip i̇edi? Qai şyrağyna köleñke bolyp i̇edi!
Birin-biri qasqyrşa talağan, tek jeñgenderi ğana ömir süretin qatal zaman. Äbilqaiyrdyñ kenet nemeresin bauyryna nege qysqanyn bir-aq adam ğana tüsindi. Ol — Jänibek sūltan i̇edi. «Dūrys oilap otyrsyñ, han iem, — dedi ol işinen, — seniñ oşağyñdy mazdatatyn aqyrğy tobylğyñ osy Mūhamed-Şaibani nemereñ bolar. Jeti jasar baladai i̇emes tym i̇eresek, aqyldy... İeger osy nemereñ qyrşynynan qiylsa, seniñ de otyñnyñ mäñgi söngeni».
Demek, bir myñ tört jüz alpys segizinşi jyly Äbilqaiyr han ölgende, on jetide qalğan Mūhamed-Şaibani men on i̇eki jasar inisi Mahmūt-Sūltannyñ i̇erlik äreketteri arqasynda Äbilqaiyr oşağynyñ köpke deiin sönbeitinin däl osy sätte Jänibek sūltan bilmedi. Al qazir ol Äbilqaiyr hannyñ jeti jasar janğaly tūrğan şamşyrağy jaiynda tek kömeski qobalju oida ğana boldy.
Han äp-sätte boiyn jinap aldy.
— Bar, qalqam, Tarlankökti jibergen bolsañ, basqa asaudy üiret, — dedi.
İendi şeşim özinen özi keldi. «Han aqyly — qaramağyndağy i̇eldi aiqastyrmai ūstauda ğoi. Aiqasa qalğan künde de, han būl arada töreşi boluy kerek! Arğyn, Qypşaq birin-biri özi ölimge qisyn. Men tek solardyñ joiuşysy bolaiyn».
— Bizdiñ atamyzdyñ zamandasy, Üisin Maiqy bidiñ kezinen kele jatqan «ölim jazasyn şeşetin halyqtyñ özi» degen dästür bar i̇emes pe i̇edi. Būl dästürdi älemdi bilegen ūly Şyñğyshannyñ özi de būzğan joq. Men qalai būzam? Arğyn, Qypşaq igi jaqsylary mäjilis qūryp, batyr Saian tağdyryn özderiñ şeşiñder. Özderiñniñ ūiğarularyñ han ükimi bolsyn, — dedi işi qatpar-qatpar Äbilqaiyr, kenet asasymen jerdi bir ūryp.
Han sözi — būzuğa jatpaityn şeşim. Jaişylyqta būida bermes i̇eki jaq birdei basyn idi.
— Qūp, han iem, söilesip körelik.
Mine, osy dau Arğyn, Qypşaq arasynda üş kün söz bolğan. Talai dilmarlar, sözuarlar suyrylyp şyqty, talai qyzyl öñeş, būlbūl tilder sairady, biraq i̇eş şeşimge kele almağan. Aşu, yza, kek quysqa ūilyqqan qar sekildi oñai jibimegen. Būl doly talas keide soiyl küşimen şeşiluge de taiap qalğan. Biraq i̇eki jaqtyñ küşi birdei tüskendikten, jağany bosqa jyrtudy i̇eki ru myqtylary maqūl tappağan. Aqyrynda Maiqy bi men Ūly han Şyñğystyñ tastap ketken dästürin būzyp, būl talasty hannyñ özi şeşsin dep tarasqan. Han ne aitsa i̇eki jağy birdei soğan könbek bolğan.
Al būl dauğa şeşim taba almai, Äbilqaiyr iştei alai-tülei. Arğyn men Qypşaqtyñ qazirgi talasy, ūiqy-tūiqy jūlysyp jatqan arlan töbetterdiñ aiqasyna ūqsaidy. Däl qazir būlardy aiyru i̇ekitalai. Ne bolsa da qolyndağy temir süñgini bireuine jiberui kerek. Alysyp-jūlysyp jatqan qos arlannyñ qaisysyn qalaidy? Arğynğa dep siltegeniñ Qypşaqqa tiıp jürse qaitesiñ? Qypşaqqa tiiüi özine tiiüimen birdei. Han saiasaty keide jazğytūrymğy jeldei. Betalysy i̇el raiyna, han Ordasynyñ armanyna qarai özgerip tūrady. Al bügingi tañda Qypşaq pen Äbilqaiyr hannyñ alar demi bir töbeden soğyp tūr.
Kenet han būl daudy i̇eki ru arasyndağy saiasatpen i̇emes, ädiletine qarai şeşpek boldy. «ädiletti şeşseñ — impram riza bolady. Al impram rizalyğy — däl bügin Qobylandy men Aqjol bidiñ müddesinen joğary». Būny otyz jyl handyq qūrğan tirşiliginde Äbilqaiyr han soñğy kezde jaqsy ūğa bastağan.
Ol i̇eñ aldymen oqiğanyñ qalai bolğanyn tūtqyn jigittiñ özinen sūraudy jön kördi. Taq janynda tūrğan kümis qoñyraudy alyp aqyryn qaqty. Taza kümisten syñğyrlai şyqqan sūlu ün qūlağyna i̇erkelei jetip, qobaljyğan köñilin säl ornyqtyrğandai boldy. Üige aşañ jüzinde qan joq, söl joq, ūzyn boily aryqtau kelgen däiekşi Ospan-Qoja kirdi. Ol läm-mim demei i̇eki qolyn keudesine ūstap, basyn tömen tüsirip, ämir kütip, qozğalmai tūra qaldy.
— Tūtqyn jigitti alyp kelsin.
— Qai tūtqyn jigitti, han iem?
«Bäse, qai tūtqyn jigitti? — Äbilqaiyr myrs i̇etip küldi — Çinga Tūra 16  qalasynan alğaşqy han tağyna mingen künnen bastap, sonau Batudyñ äskeriniñ bas qosqan jeri — Keñgirdegi Orda Bazardy öziniñ astanasy i̇etip, artynan Būqar, Samarqant, Syğanaqtardy alyp, olarğa öziniñ ūrpaqtaryn ne äielderiniñ jaqyndaryn hakim ğyp otyrğyzğanşa qanşama adamdy tūtqyn i̇etpedi? Neler jaisañ jigitterdi şynjyr kisen kigizip, zyndanğa tastamady. Qaisynyñ aty i̇este? Al bügingi tūtqyn jigittiñ aty kim i̇edi?» Äbilqaiyr oilana qaldy. «äitse de osy dau bolyp jatqan jigittiñ i̇esimi kim i̇edi? Aian ba, Şaian ba, Baian ba?» Jigittiñ aty kenet i̇esine tüsti. «İä, iä, Saian i̇eken ğoi. Būl atty būryn qaida i̇estidim? İä, iä, solai i̇eken-au, mağan onyñ atyn Rabiu-Sūltan-Begim aitqan i̇edi ğoi. Bäse, ne dep i̇edi? Özimnen tuğan i̇ekinşi balam Süiinşik sūltanğa köziniñ tirisinde osy Saiandy atalyq 17  i̇etip qoi dep sūrady ğoi? Nege olai ötinip i̇edi? Jadymda joq. Biraq men: «äli tirimin ğoi» dep hanymnyñ ötinişin jorta oryndamai qoiğam. «Nege oryndamadym?» Hannyñ qabağy tağy tüiilip ketti. «İä, iä, baiağy bir Orda ösegi sebep bolğan. Hanymnyñ sütten aq, perişteden taza i̇ekenin bilsem de, sol bir ösek mağan da äser i̇ete jazdağan. Tek, äiteuir, jalğan bolyp şyqty ğoi... Bäse, sol jigittiñ de aty Saian i̇edi... So kez ol joryqqa attanyp, köre almai qalğanmyn. Artynan būl äñgime tipti i̇esimnen şyğyp ketken-di. Hanym da öziniñ ötinişin qaitalağan joq... İä, ol äñgimege de jeti jyldan asyp ketti. Ötip bara jatqan ömir!». Han i̇esik aldynda tūrğan däiekşige kilt būryldy.
— älgi Arğyn, Qypşaq arasynda dau şyğarğan jigitti, — dedi ol, atyn atauğa äldenege auzy barmai.
— Qūp, taqsyr, han iem.
Äbilqaiyr tağy da oiğa şomdy.