Köşpendiler - I - Almas qylyş

Jūrt osy sözderdi aitqan jigitke qarai qaldy. Būl jigit Jänibek sūltannyñ balasy Qasym i̇edi. Ūzyn boily, qoşqar mūryn, aq sūr jigit özine qadala qalğan samsağan jandardan qaiyspai, közi şoqtai jainağan qalpynda, otyrğan ornynan qozğalmady. Üstine badana köz kireuke kigen, han aldynda suyryla söilegen osynau jas batyr kenet jūrtqa ūnai qaldy. Al ūnatpağandar Şyñğys ūrpağyna «öziñnen ülkender otyrğanda, seniñ söileuiñ i̇ersi» dep aita almady.
Äbilqaiyr oğan bajailai köz tastady. «Būryn qalai nazar audarmai kelgenmin, — dedi ol işinen, — Jänibek sūltannyñ myna balasy bolaiyn dep-aq tūr i̇eken! — Ol aqyryn i̇ezu tartyp jymidy. — ärine, onyñ degenine özge sūltandar jetkizse».
Oiğa şomyp ketken Asan Qaiğy i̇endi basyn köterdi.
— Beibitşilik ärqaşan halyqtyñ kökeikesti mūraty, sen sol halyq mūratyn köksep otyrsyñ, Qotan jyrau, — dedi. Bas bäige seniki, — i̇endi ol Qaztuğanğa qarady, — i̇eldiñ i̇eldigin, i̇erdiñ i̇erligin madaqtau o da bir paş önege, biraq i̇erlik i̇el şabuğa bağyştalsa i̇ezgilikke ainalady. Demek, Jeihūn özenindei tasyğan jyryñ üşin orta bäigeni sağan ūsynar i̇edik, ot auyzdy, oraq tildi Qaztuğan jyrau, biraq aqylgöi Qotan qart Qypşaqtyñ özge i̇elge i̇etken qiiänatyn betiñe basyp, tūsağan jylqydai örisiñdi keñittirmedi. Sol sebepten äli de aitylmağan jyryñ qalğan ispettes. Qypşaq qūr ğana basqa i̇elderdi şauyp qoiğan joq qoi, öz i̇elin qorğağandağy i̇erligin i̇estisek der i̇edim...
Bas bäigeni alğan Arğyn jağy şat-şadyman bop tasydy. Ataly sözge toq-
tap üirengen jūrt Asan Qaiğy şeşimine riza i̇ekenin bildirdi. Asan şeşimin Qaztuğan da ädiletti kördi. Jeñilip qap pärmene boldym demedi. Tek Aqjol bimen baq kündes Qobylandy batyr ğana namys oty küidirip taqat i̇ete almai, iştei alai-dülei.
Aitys tizginin qolyna ūstağan Asan Qaiğy äli de qyzu otyrğan Qaztuğandy tejegisi kelmei:
— Söile, jyrau, — dep dombyrasyn ūstattyrdy.
äbden qyzyp alğan Qaztuğan küttirmedi. Äbilqaiyr hanğa qarap dombyrasyn qağyp-qağyp jiberip:
— Qalğan jyrdy tağy da tarih özi jyrlasyn, Qaztuğan jyrau auzynan äleumet tek tyñdasyn. Qūlaqqa jağymsyz jai bolsa, keşire körsin, han iem, — dep jyrau öziniñ aitar sözine rūqsat sūrady hannan.
Qarapaiym i̇el qamyn oilağan, qyzyl tilin qaru i̇etken qazaq jyraulary ärqaşanda öz oilaryn aşyq aitqan.
Biraq... «ataly sözge arsyz toqtamas», däuirinde hanğa da şyndyqty tyñdau bir ğanibet is i̇edi. Sol salttan şyğa almai Äbilqaiyr da:
— Aqyn i̇el i̇erkesi, aita ber qorğanbai jyryñdy, — dedi salğyrt, Qaztuğannyñ aitar sözinen küiinerin kün būryn sezse de keñpeiil körinbek bop.
Qaztuğan jyrau äsem kösilgen jorğadai tolğauyn i̇emin-i̇erkin bastap ketti. Azdağan üzilispen bir ğasyrğa juyq jürgizilgen Şyñğyshan jäne onyñ ūrpaqtarynyñ şapqynşylyğy bir myñ i̇eki jüz altynşy jyly Monğol memleketi qūrylysymen-aq bastalğan. Osynyñ aldynda ğana özin Şyñğyshan dep atağan, äkesi qiiättan, şeşesi ta-ta 26  i̇elinen şyqqan Temuçin qūr ğana monğoldardyñ özara talasyn basyp qoiğan joq, i̇eñ aldymen monğol i̇elimen aralas Kerulen, Argun, Onon, Orhon özenderiniñ boiynda köşip jürgen Kerei, Naiman rularyn jeñip aldy.
Bir myñ i̇eki jüz jetinşi jyly monğoldar İenisei özeniniñ joğary jağy men Selengi özeniniñ soltüstik tūsyn jailağan ūsaq i̇elderdi jaulauğa kiristi. Osy attanystarynyñ arqasynda Şyñğyshan äskerin qarulandyruğa öte mañyzy bar, temir öndiru önerkäsibine bai ölkege ie boldy. Sol jyly-aq Şyñğyshan Ortalyq Aziiädağy Si-Si dep atalatyn bir kezde Qytaidy titiretken tungus memleketin özine qaratty. Jauynger atty äskerin qosyp öziniñ şebin köbeitti. Sodan keiin olar, jer moiny qaşyq Şyğys Türkistandağy ūiğyrlardy bağyndyrdy. Osy kezde monğoldar qyrğyz, buriat, oirat sekildi Oñtüstik jäne Ortalyq Sibirdi jailağan birtalai i̇elderine dürk tidi. Bir myñ i̇eki jüz on birinşi jyly Şyñğys qalyñ qolmen Qytaiğa attandy. Üş jyl soğysyp aqyrynda Pekindi aldy. İendi Şyñğyshan i̇eki jüz myñ äskermen Orta Aziiäğa bet būrdy. Horezm şahy Mūhammed monğoldarğa qarsy tūrarlyqtai äskeri bolğanmen, betpe-bet kelip aiqasudan bas tartyp, bar küşin jeke qalalaryn qorğauğa bölşektedi. Sonyñ saldarynan Şyñğys äskeri Horezm, Samarqant, Merv, Būqar — bärin jeke-jeke şapty. Būl oğan Orta Aziiänyñ bar äskerimen qan maidanda betpe-bet kezdesuden jeñil tüsti. Bir myñ i̇eki jüz on toğyzynşy jyldan bastap üş jyldyñ işinde Şyñğyshan äskeri bükil Orta Aziiäny özine bağyndyrdy. Orta Aziiä halyqtary basqynşylarğa qarsy san ret köterildi, biraq monğol handary olardyñ köterilisin qan-josa i̇etip, basyp tastap otyrdy.
Osy jyldary Joşy äskeri qazaqtyñ köp jerin alyp, İertis, İesil, Tobyl, Nūra özenderinen ötip Ūlytauğa kelip tuyn tikti. Orta Aziiäny şauyp bolğannan keiin, Şyñğyshan Qypşaq i̇elimen şekaralas Şyğys İevropany jaulap aluğa kiristi.
Jebe men Sübitai bahadurlar basqarğan otyz myñ äsker bir myñ i̇eki jüz jiyrma i̇ekinşi jyly soltüstik İran arqyly Azerbaijandy qanğa būiady. İendi kezek gruzindiki boldy. Bes millionğa juyq Gruziiä halqynyñ jan aiamai qarsylasuyna qaramai, Jebeniñ qūrğan ailasynyñ arqasynda bir künniñ işinde otyz myñ äskerin qyryp, monğoldar soltüstik jağynan Derbentke taiady. Būl aradan ötu oñai bolmağandyqtan monğoldar Şirvan şahqa «Sendermen beibitşilik bitim isteuge birneşe adam ğana keldik» dep kisi saldy. Şirvan şah aldağandy bilmei, basty on adamyn jiberdi. Monğoldar bireuin öltirip, qalğan toğyzyna: «İeger de senderdiñ ölgileriñ kelmese joldy körsetiñder» dedi. Olar qoryqqanynan Derbenttiñ qiiäly jartas, tūñğiyq qūzdy, yñğyl-jyñğyldy ūry sailary arasymen monğoldardy aman-i̇esen soltüstik Kavkazğa jetkizdi. Soltüstik Kavkazda tūratyn alan jūrty «monğolğa birigip qarsy tūraiyq» dep Qypşaqtardy bolysuğa şaqyrdy. Qypşaqtyñ qalyñ atty äskeri alandarğa kelip qosyldy. Monğoldarmen ülken aiqas boldy. İeki jağy teñ tüsti. Qaitadan ūrysqa daiyndaldy. Alan men Qypşaqty jeñe almaitynyna közi jetken monğoldar Qypşaqtarğa köp tartumen «sender bizben qandas i̇elsiñder, alandar böten jūrt, biz sendermen bitimge kelemiz, olarğa bolysuşy bolmañdar» dep kisi saldy. Monğoldyñ altyn-kümisine qyzyqqan Qypşaq batyrlary alandardy tastap keiin şegindi. Jalğyz qalğan alandardy monğoldar qan-josa i̇etip qyrdy.
Al Qypşaqtar «Bitimge kelisetin boldyq, bizge timeidi» i̇eken dep äskerlerin üidi-üiine taratyp, jaibaraqat jata berdi. Sol uaqytta ala¦dardy jeñgen monğoldar, sau i̇etip būlardyñ i̇eline jetip keldi. Äskerin taratyp jibergen Qypşaqtar monğoldarğa tötep bere almady. Biri Donğa, biri Qyrymğa qaşty. Osy uaqyttağy Qypşaqtardyñ hany Qotan 27  orystarğa kep «mağan tuğan kün sağan da tuady, birigip monğolğa qarsy şyğaiyq» dep ötindi. Orys kniazdary uädesin beredi. Sol künnen bastap Qypşaq i̇eliniñ basqynşylarmen auyr aiqasy bastaldy.
Beibit i̇elderdi qan jylatqan Şyñğyshandy surettegende, bir qara albasty qūbyjyq kele jatqandai qobalji, alan jūrtyn satyp ketken Qypşaq handarynyñ opasyzdyğyn jyr i̇etkende, qarabet bolğan jandai közin jerden almai qinalyp zar şekken Qaztuğan jyrau, tolğauynyñ Şyñğyshanğa tier jerine jetkeninde tipti zärlenip ketti. Bauyry qyzğan bäige atyndai serpilip sala berdi. Jauyna qarsy şyqqan orys, Qypşaq jauyngerleriniñ däl ortasynda özi kele jatqandai, qarağai dombyrasyn dübirletip, közinen jalyn atyp, qahar tökti.
Orys, Qypşaq bolyp birigip, basyp alğaly attanğan jauyna qarsy şyqqanyn jyrlağanda i̇er köñildi batyr jyraudyñ üninen maqtanğan, quanyşty, adamdy qandy kekke şaqyrar bir qūdiretti saz i̇estildi. Osylai şalqi qalğan Qaztuğan Qalqa ūrysyn aitqanda kenet «ätteñ, ätteñ!» dep küñirene kübirledi.
Bir myñ i̇eki jüz jiyrma üşinşi jyly mamyr aiynda Dnepr özeniniñ jağasyndağy Oleşia degen jerde orys, Qypşaq äskeri jinaldy. Būğan bar äskerimen Kiev kniazi Mstislav Romanoviç, Galiç Mstislav Mstislavoviç, Çernigov kniazi Vladimir Riurikoviç, tağy basqa Çernigov kniazdary men Qypşaq handary tegis keldi. Būdan basqa Smolenskiden, Kurskiden, tağy böten orys jerlerinen köptegen jauyngerler qosyldy. Mūndai nöpir äsker orys jerinde būryn bas qosyp körmegen-di.
Kalka ūrysy dep atalyp ketken monğol, orys, Qypşaq qyrğynyn tarihşy Raşid-ad-Din bylai dep jazady: «Orys pen Qypşaqtar daiyndalyp köp äsker jinady. Jauynyñ köp i̇ekenin körip monğoldar keiin şegindi. Monğoldardy qoryqqanynan şegindi dep oilağan Qypşaqtar men orystar olardy jiyrma kün soñynan qudy. Kenet monğoldar attarynyñ basyn keiin būryp alyp, quyp kele jatqan äskerlerdiñ qosyluyna mümkindik bermei, birazyn qyryp saldy. Bir apta boiy ūrysty, aqyrynda Qypşaq pen orystar şydai almai qaşuğa mäjbür boldy. Monğoldar soñdarynan qalmai ökşelep, qalalaryn qiratyp, jūrtyn bostyryp jiberdi».
Kalka özeninde orys pen Qypşaq äskeriniñ jeñiluinde anyğynda i̇eki sebep bolğan-dy. Dneprden ötip segiz kündei jauyn quğan orys pen Qypşaq polktarynyñ arasy tym alystap ketken-di. Osy jağdaidan otyz birinşi mamyr küni Kalka özeninde tobyn jazbai qarsy atoi bergen monğol äskerine būlar bas qosyp qarsy şyğatyn mümkindikteri bolmağan. Äitse de Galiç kniazi Mstislav Mstislavoviç özimen ala köz Kiev kniazi Mstislav Romanoviçty habarlandyrmai, Qypşaqtarmen birigip qan tögis aiqas aşty. Monğoldardyñ aldyñğy şebin jeñip, bas küşine şabuyl jasady. Ūrys öte qatty boldy. Qan sudai aqty. Biraq būl ğalamat aiqasty i̇eñ aldymen Qypşaqtar büldirdi, olar i̇ejelgi täsili — qaşqan bolyp jaudy i̇ertip, arttarynda kütip tūrğan äskeriniñ qolyna tüsiretin ädetterine salmaq bop keiin şegine bastady. Bir toby şeginip i̇edi, oğan özgesi asyğa qosyldy. Būny körgen orys polkteri de keiin tym-tyraqai bosty. Aqyrynda, soñynan türe tigen monğoldarğa qarsylyq istei almai qaldy. Būl — orys, Qypşaq äskeriniñ jeñiluiniñ bir sebebi. İekinşi sebebi orys kniazdarynyñ özderiniñ ala auyzdyğy i̇edi. Galiç kniazi Mstislav Mstislavoviç Qypşaqtarmen birigip qandy qaqpannan qalai qūtylamyz dep monğoldarmen qyrylysyp jatqanda, Kiev kniazi Mstislav Romanoviç özen jağasyndağy biıktikte «mensiz senderdiñ qalai soğysqandaryñdy köreiin» degendei, öziniñ köp polkimen tūryp qaldy. Al jaulary Galiç polktary men Qypşaqtardy jekelep jeñip, i̇endi Kiev polktaryna kelip tiıskende, qaptağan monğolğa Mstislav Romanoviç tötep bere almady. Adyrdyñ jan-jağynan qorşap alyp, özine töngen monğoldarmen üş kün aiqasqannan keiin, olardyñ «ömirleriñdi saqtap qalamyz» degen sözine senip i̇eki balasymen jauyna berildi. Ärine, monğoldar aldağan-dy, qolğa tüsisimen kniazdi balalarymen birge ai baltamen şauyp öltirgen. Qaztuğan jyraudyñ: «ätteñ, ätteñ!» dep ökinuine qūr ğana Qypşaqtardyñ qaşqany i̇emes, monğol qandybalaqtylarynyñ aldauyna añqau batyrlardyñ talaiynyñ könip, san ūrysta ūtqyzğan ökinişi de bar i̇edi.
Monğol nūiandarynyñ soğys jürgizu ädisi de, jauyn aldap tüsiru ailasy da özderindei köşpeli i̇el Qypşaqtardikine keide ūqsağanmen, teginde i̇erekşe keletin. Monğol äskeriniñ onnan toğyzy böten ūlttardan, özderi jeñgen i̇elderdiñ jigitterinen, satylğan būzyq, qaraqşylardan qūrylğan. Biraq bäri birdei temir tärtipke bağynğan. Temir tärtip būl jer silkintken qalyñ äskerdiñ tek özine ğana tän i̇erekşeligi. İekinşi i̇erekşeligi onyñ basqa i̇eldi şabu, bağyndyru, aila-ädisterinde. Monğoldar bir i̇eldi şabar bolsa, i̇eñ aldymen i̇ertölelerin jiberedi. Olar ört salmaidy, dünie-mülik tonamaidy, tek şabatyn i̇eldiñ adamdaryn öltiredi, i̇eñ bolmasa qorqytyp qaşyrady. Söitip, qanqūmarlyqtarymen tynyş jatqan i̇eldiñ küni būryn zäre-qūtyn alady. Sodan keiin baryp qalyñ qolmen şabady. Bū joly i̇eşteñeni de aiamaidy. Qolğa tüsken qalany örtep, qiratyp, dünie-mülkin talaidy, tek qūldyqqa satuğa, ne mal bağuğa, öitpegen künde öner-örnekke jaraityn şeberleri bolmasa, qatyn-balağa qaramai qyrady. Keşegi saltanatty qalanyñ ornyna küiregen kirpiş, tas-talqan bolğan qūr silimtirin qaldyrady. Gül-gül jainağan bau-baqşa, jasyl i̇egini jaiqalğan nu dalany qūlazyğan qu taqyrğa ainaldyrady. Sodan keiin baryp özderi şauyp ketken jerlerine jarşylaryn jiberedi. Olar tyğylyp qalğan adamdar bolsa, jasyrylğan qazyna bolsa, bärin tauyp nūiandaryna jetkizedi. Äsker basy bahadurlar osy jaulap alğan qala, dalalaryna äkim i̇etip özderiniñ adamdaryn qaldyrady.
İeger qala myqty qamalğa ainalyp, özdigimen berilmese, monğoldar bekinis alatyn tas atqyş katapultterin salady. Qamal qabyrğalary berik bop tas atqyştar i̇eşteñe istei almasa, qalağa kiretin üñgir-ladyz qazady. Söitip, kütpegen jerden tün ortasynda, ne tañ ata şahardyñ işinen, ne bekinistiñ arğy betinen şyğady. Aianbai soğysady. Al, qala halqy tym saq bolyp būndai jağdaiğa jetkizdirmeitinin bilse, qalanyñ janynan ağyp jatqan özen, dariiälarğa böget sap, su arnasyn özgertip, halyqty suğa tūnşyqtyrady.
Medinany alğannan keiin onyñ belgili bek, hakim, bi, batyr, oqyğan adamdaryna raqym i̇etpeidi. «Qarsylaspai özderiñ berilseñder senderge timeimiz» dep analardy qarsylyqsyz qolğa tüsirip ala qalsa da şetinen bauyzdaidy, tiri qaldyrmaidy. Būl — şauyp alğan i̇elge Şyñğys hannyñ ornatqan jalpy tärtibi. Ūly qanişerler oiynşa «basyp alğan jerde tynyştyq bolu üşin ol aranyñ i̇eñ aldymen basty adamdaryn qūrtu kerek. Olar qoryqqanynan «bağyndym» dese de yñğaiy bola qalsa halyqty qarsy qoiğysy kelip tūrady. Qūia alady da. Ruşylyq zamanda qandai halyq bolmasyn, öziniñ basty adamdarynyñ soñynan i̇eredi. «Al ol basty adamdaryn qūrtyp jiberseñ, bassyz tobyr i̇eşteñe istei almaidy, basy joq dene tiri dene i̇emes, öli dene».
Şyñğystyñ būl qatal zañyn bilmegen i̇el bastaityn handar öz jandaryn aman alyp qalamyz degen ümitpen küreser jerinde kürespedi, halyq soñdarynan i̇erip, «jauyñyzğa qarsy şyğuğa barmyz» degende, qoryqty. Aqyrynda özderi qyryldy, halyqty da qyrğyzdy.
Osylai aldanğannyñ biri Kiev kniazi Mstislav Romanoviç i̇edi.

* * *

Monğoldar qarsy jaqtyñ qalasyn alu üşin i̇eşteñeden de tartynbaityn. Öltirgen adamdarynyñ maiyn şyjğyryp alyp jauy tyğylğan üilerge qūiyp ot salu (adam maiy ūzaq janady) ne bekinis qabyrğasy berik şaharlardyñ üstinen grek otyn — qūm aralas mūnaidan istelgen janğyş zatty laqtyryp, adam közi qimas ğajaiyp sūlu meşit, şirkeu, patşa saraiyn örteu, jan türşigerlik zūlymdyq, aiuandyq qanypezerlik, aldau degenderdiñ bäri de qatar jüretin.
Şapqynşylar äskerleriniñ tağy bir qasieti jyldamdyğy i̇edi. Qūlynynan bastap ūşy-qiyry joq monğoldyñ qūmait dalasynda bosyp ösken jylqy mingen Şyñğys atty äskeriniñ bir täulikte i̇elu farsat aluy tipti tañ qalarlyq is i̇emes. Bar ūrys saimandaryn, qazan-oşaq, jatatyn üilerin tiegen arbalary men bekinisterdi alatyn katapulti auyr köşiniñ özi de künine otyz-qyryq farsat jer jüretin. Būnyñ bäri monğol jylqysynyñ tözimdiligi men jauyngerleriniñ salt atqa jasynan dağdylanğanynan i̇edi. Osy qasietteriniñ arqasynda monğol äskeri kütpegen jerden jauynyñ däl qasynan paida bolyp, ne kündiz ūrysqan qolynyñ bir tünde basqa jağynan şyğyp, kerek bolsa qaşa jönelip, qara üzip kete beretin. Monğoldyñ būl ädisine tek Qypşaq jigitteri ğana tötep bere alatyn. Biraq olar az, i̇eki jüz myñ monğol äskerine qyryq myñğa jeter-jetpes Qypşaqtyñ salt atty sypailary ne istei alady?
äitse de sonysyna qaramai, Qypşaq, Kerei, Naiman tärizdi rular mon-
ğoldarğa oñaişylyqpen könbedi. Jerin, i̇elin qorğap ūzaq küresti. Kalka özenindegi aiybyn san märtebe ystyq qanymen judy, asyl ūl-qyzynyñ üzilip ketken jürekterimen aqtady.
Qaztuğan jyrau osy monğol şapqynşylarymen alysqan Qypşaq äskerleriniñ i̇erligin tolğağanda nağyz bir jüirik atqa mingendei, köñili lepirip, ūşyp-qonyp qansorpa bop bir ornynda otyra almady. Bir mezet Boşman jyryna kelgende tipti aruaqtanyp ketti. Boşman — Qypşaq batyry i̇edi. İran tarihşysy Djuveini aitqandai: «Qisyq qylyştan tiri qalğannyñ bäri tağdyrdyñ degenine könip, moiynsūnğanda da» Boşman batyr monğoldardyñ yrqyna könbedi. İeliniñ täuelsizdigin, jerin, suyn qorğap şapqynşylarğa qarsy şyqty. Özi sekildi monğol qolyna tüspei qūtylyp ketken birneşe batyrlardy jinap, «Qanğa qan! Kekke kek!» dep jaularynyñ jeñil-jelpi jasaqtaryn qūrta bastady. Basqynşylardan kek aluğa bolatynyn ūqqan Qypşaq jigitteri jüzdep kelip Boşmanğa qosyldy. Būny körip, İedil boiyndağy uaq ūlttar: başqūrt, alan, būlğarlar da bas köterdi. Boşmannyñ ülgisiniñ öte qauipti i̇ekenin tüsingen Batu äskeriniñ qolbasşysynyñ biri Möñke Boşmandy tez ūstaudy būiyrdy. Biraq Boşman ūstatpady. Onyñ qatary künnen-künge köbeie tüsti. Boşman qatary köbeigen saiyn, monğoldardan da bereke kete bastady, joq jerden şabylğan kören 28 , bülingen jasaqtar sany molaidy. Boşmandy ūstaimyn dep i̇endi Möñke qaharyna mindi, al aiauly i̇er İedil boiynyñ qalyñ ağaşynyñ arasyna kirip ap, basqynşylar şebine tiısumen boldy. Aqyrynda Möñke inisi Böşek i̇ekeui är kemege jüz qaruly jauynger otyrğyzyp, i̇eki jüz jelkenmenen İedil boiymen tömen ağyp, özenniñ i̇eki jağyn birdei qarap şyqty. Boşman būğan da ūstatpady. İedildiñ ortasyndağy at körinbes anaquraily bir aralğa bekinip ap, jağasyna jau jelkenderin juytpady. Mergen Qypşaqtar jelken üstindegilerdiñ basyn kötertpedi. Qarsy jağy Boşmandy ala almaityndaryna közderi jetip, i̇endi äri qarai jürmek bop tūrğandarynda kenet adam aitqysyz qatty jel tūryp, araldyñ bir jağyndağy sudy quyp, biraz jerin qaraityp tastady. Möñke osy kütpegen qara qatqaq jol arqyly aralğa bar äskerin tökti. Myñ qaraly jauyngerlerimen Boşman batyr qolğa tüsti. Monğoldyñ bir nūiany Möñkeniñ jarlyğy boiynşa Boşmandy baltamen qaq jaryp öltirdi.
İelin şapqynşylarğa kötere bilgen Boşman batyr öz isin istep ketti. Onyñ köterilisi bitkenmen ile-şala Baian men Jyqu atty būqaradan şyqqan kisileriniñ bastauymen Qypşaq jigitteri tağy küreske şyqty.
Qaztuğan jyrau osy köterilistiñ barlyğyn i̇emirente, bir jalyndy ünmen jyr i̇etip maqtana tolğai berdi.
Äbilqaiyr jyr bastalğaly altyn tağynan qozğalmai, qara sūr jüzi säl quqyldanyp ün-tünsiz tyñdap otyr... Aşu qysyp tyna qalğanyn han syryn biletin dos-qasy tegis tüsinude... Tek Qaztuğan jyrau ğana özgerip ketken han kelbetin añğarar i̇emes. İel şapqannan göri, i̇elin qorğağan Qypşaqtyñ i̇erligin jyr i̇etkende daryny i̇endi şyn aşylyp, kisendeuli qūlaşy jaña ğana jaiylğandai, tolğauyn añqyldap soğyp otyr...
Kezekti i̇endi Qotan jyrau aldy.
— Qūs ūşa tüzeledi, betiñ jaña jöndeldi, Qaztuğanym, —dedi ol, — sen bastağan äuendi men ūlğaita tüseiin...
Aşyna sarnağan qobyz ünine qosylyp, qart jyrau i̇endi bir aluan uaqiğalardy bastap ketti...
Şyñğyshan tağyna Küiik otyrğan kezde Batudyñ qaramağynda monğoldyñ bar bolğany tört myñ ğana jauyngeri qalğan. Bükil Şyğys İevropany jaulap alğan aibyndy äskeri özine bağynyşty i̇elderdiñ deni Däşti Qypşaq jigitterinen qūrylğan-dy. Būndai äskermen qaramağyndağy jūrtty bileu de qiyn jäne būnyñ ölimin kütip otyrğan, jüz myñ qoly bar Küiikpen betpe-bet kelu de oñai i̇emes. Sondyqtan Batu senimdi odaqtas izdedi. Būl — Altyn Orda hanynyñ sol kezdegi kökeitesti armanynyñ biri i̇edi. Mine, osy tūsta Novgorod kniazdary Aleksandr men Andreidiñ äkesi İaroslav, būrynnan uädelesip kelgen Küiiktiñ ordasyna kelisim sözge barğan jerinde monğoldardyñ qolynan qaza tabady. Batudyñ kökten sūrağany jerden tabylady. Novgorod kniazdary Aleksandr men Andrei Küiikten at qūiryğyn şart kesip bölinedi de, Batumen bitimge keledi. Novgorod kniazy Aleksandr Batuğa alym-salyq tölep, onyñ balasy Sartaqpen öle-ölgenşe soğyspai ötuge ant beredi. Osy künnen bastap Altyn Orda handary men Novgorodtyñ ūly kniazdarynyñ arasynda ğasyrğa taiau sozylğan kelisim bastalady.