Köşpendiler - I - Almas qylyş

Qasym attan tüspei, serikterimen han saraiynyñ däl i̇esiginiñ aldyna kelip toqtady. İendi ğana ol jan-jağyna köz tastady. İesik aldynda jartastai bop bir top nökerleriniñ qorşauynda Būryndyq tūr. Anandai jerde jolğa şyqqaly yñğailanğan salt attylar. İeñ aldynda käri tarlan atqa mingen, säl bükireigen, kerege köz temir dalbağai kigen äli sūsty Temir bi. Köştiñ i̇eñ soñynda bir jas jigittiñ atynyñ artyna teris qarap otyrğyzylğan Gülbahram-Patşaiym sūlu... İeki qolyn aldyna bailağan. Dausyn jūrt i̇estimesin dep auzyn aq jibek oramalmen tūmşalağan. Attan sekirip tüsem dep äreket istemes üşin, kömirdei qara, jūp-juan ūzyn qos būrymyn at üstindegi jigittiñ taqymynyñ astynan ötkizip, attyñ omyraulyğynan myqtap ilmeşektep qoiğan. Būl — jaulasqan i̇eliniñ qyz-kelinşegine isteitin qalmaqtan qalğan ülgi... Aiauşylyqty bilmeitin zamannyñ aiuandyq dästüri! Būryndyqtyñ būnysy Äbilqaiyr qyzy Gülbahram-Patşaiymnyñ inileri Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltan üşin kek qaitarğan bolmysy. Qasym i̇endi közin oñğa qarai būryp i̇edi, jüz myñ sandy jauynan qorqyp körmegen jüregi dir i̇ete qaldy.
Han saraiynyñ däl aldyna äkep ornatylğan darynyñ astynda moiynyna qyl arqannyñ ilmeşek ūşy salynğan, batyr Saiannyñ auzynan tüskendei ainymağan, i̇er jetip qalğan balasy Aian tūr. Qyl arqannyñ bir jaq ūşyn ūstap, i̇eki bilegin sybanğan, i̇eñgezerdei han ämirin oryndauşy — jan alğyş. Qandy köz Temir bige küñdikke berilgen Gülbahram-Patşaiymnyñ közinşe Aiandy darğa asudy Būryndyq ädeii būiyrğan. Būl orynsyz qiiänatty isterinde, tübi Aian ösip at üstine miner bolsa, Būryndyqtyñ anasyna istegen qiiänatyn keşpeitinin i̇esine alğan. «Mağan qosar bolsañyz, jalğyz balasyn közinşe qan i̇etip ne qylasyz, istemeñiz būl qylmysty» dep ötingen Temir bige Būryndyq: «Közben körgen qaiğy tez ūmytylady. Bala kerek bolsa Alşynnyñ aq iyğynan tağy tabar» dep jauap bergen. At jalyn tartyp mingeli ömir boiy ajal men qiiänattyñ ortasynda ösken Temir bi, būdan äri ötinip qinalmağan. İeski kektiñ saldarynan öş köñildiñ armany bolğan Gülbahram-Patşaiymğa qolyn jetkizgen Būryndyqqa i̇endi qarsy kelmegen.
Qasymnyñ Aianğa közi tüskenin ädeii kütip tūrğandai, jan alğyş arqannyñ bir ūşyn özine qarai tarta berdi. Däl osy sätte Qasym aqyryp:
— Bosat! — dedi.
İerligi i̇elge añyz bola bastağan aibarly äsker basynyñ būiryğyn i̇estip, sūmyrai jan alğyş kenet sasyp qaldy. Arqannyñ ūşyn bosatsa da qūia bermedi.
— Han ämiri! — dedi ol i̇esin jiyp, dausy jauar kündei kürkirep.
— Bosat! — dedi Qasym būrynğysynan da dausy yzğarly şyğyp. Moiynyndağy sadağyn qolyna ala bastady. Jan alğyş i̇endi arqandy jerge laqtyryp jiberdi. Būryndyq ta jartastai bop kilt būryldy da, janyndağy däiekşisiniñ aldaspanyn aldy. Nökeriniñ biri anandai jerde ūstap tūrğan jal-qūiryğy jerge tögilgen teñbil kögin aldyna tarta berdi. Han aiağyn attai tüsti de, kilt toqtai qaldy. Onyñ közi kileñ toqpaq jal, qūşaq qūiryq jelaiaq tūlpar mingen, üsti-bastary kün säulesi şağylysqan kök temir sauyt, qoldaryna soiyl, şoqpar ūstağan Qasym sūltannyñ janynda tūrğan Däşti Qypşaqtyñ ataqty batyrlaryna audy. Atyna qarai ūmtylğanda, solardyñ işinen kenet qolyndağy qozybas qara şoiyn şoqparyn yñğailai tüsip, oqys qimyldağan Böribai batyrdy közi şalyp qaldy. Onyñ yzğarly türi i̇endi aiağyñdy atyña qarai attasañ, myna şoqpar kök jelkeñnen tiedi degendi sezdirdi. Özge batyrlardyñ da aiaityn türi joq. Köp qorqytady, tereñ batyrady, qanşa alyp küşti, jau jürek bolğanmen Būryndyq Qasym sūltannyñ qasynda tūrğan kileñ ūzyn mūrt, tüksigen qabaq batyrlarğa jalğyz özi qarsy şyğuğa bata almady.
— Gülbahram-Patşaiym jesirdi attan tüsirip, alyp keliñder, — dedi Qasym sūltan, janynda tūrğan batyrlarğa qarap. Būl tūrğandardyñ i̇eñ kişisi Oñai batyr atynan sekirip tüsip, Gülbahram-Patşaiymnyñ qasyna bardy. Ūzyn şaşynyñ ūşyn at omyraulyğynan şeşip aldy da, qaiğydan talyqsyp otyrğan jesirdi köterip jerge tüsirdi, Qolyndağy qyl şylbyrdy narkeskenimen kesip jiberip, auzyndağy oramalyn jūlyp tastady. Gülbahram-Patşaiym solqyldap jylap qūia berdi.
— Jylama, aru, — dedi Oñai batyr sybyrlai zekip, — jauyñ közinşe öziñdi jasytpa.
Gülbahram-Patşaiymdy bir qolymen, i̇ekinşi qolymen dar qasynda tūrğan Aiandy jetektep Oñai batyr Qasym sūltannyñ qasyna alyp keldi.
— Būiryğyñyz oryndaldy, Qasym sūltan, — dedi ol.
— Osy i̇eki baiğūstyñ jau qastyğynan aman boluy, öziñe tapsyrylady, Oñai batyr, — dedi Qasym sūltan.
— Qūp, — dep Oñai batyr basyn idi.
Däl osy kezde Temir bi de atyn tebinip qap Qasymnyñ qarsy aldyna keldi. Qarlyqqan käri dausymenen yzadan tūtyğa:
— Aq iyq qyran qartaisa, qyzyl şaqa jas jağaltaidan taiaq jeidi degen osy i̇eken! ätteñ jiyrma bes jasym qaita oralsa, at kötine bir salar i̇edim! — dedi. — äkeñ Jänibek bizdi bağyndyra almai ketip i̇edi, sonyñ kegin sen aldyñ, Qasym sūltan! Ölgen jerim osy boldy. — Ol kenet atynyñ basyn būryp alyp, öz tobyn soñynan şūbyrta, jūrttan sytylyp şyğa berdi, — qoş bol, Būryndyq han. Saqtanatyn jauyñ Mūhamed-Şaibani i̇emes, Qasym sūltan i̇eken. Sony ūmytpa!
Ömir qyzyğynan äli ümiti bar auru Temir bi osy saparynda, Aqtöbe jerinen ötip bara jatyp, jüregi qabynyp kenet qaitys bolatynyn bilgen joq. Armanyna jete almağan äigili bidiñ būl aqyrğy ökinişi i̇edi.
Al Qasym toby da atynyñ basyn keiin būrdy. Jūrt arasynan öte berip sūltan äldekimderdiñ:
— Köp jasa, Qasym batyr! — degen alğys sözderin i̇estidi.
Būl tüni Būryndyq hannyñ da, Qasym sūltannyñ da közderi ilinbei şyqty.
Bar qasieti batyrlyq bolğan Būryndyq, qanşa şaban oilasa da bügingi oqiğanyñ qaida aparyp soqqanyn jaña ūqty. Sonau qazaqtyñ äigili batyrlarynyñ Qasymmen üzeñgilese qatar tūra qaluynan, Gülbahram men Aiandy qūtqar-
ğan sūltanğa jinalğan jūrttyñ «köp jasa, Qasym batyr» degen üninen qazaq rularynyñ Jänibek balasyna aua bastağanyn añğardy. Mūndaida öz qatesin özi körip, «İelimdi qaitsem qaitadan özime tartam» dep qynjylatyn, aqylğa salatyn Būryndyq joq. Basyna kele jatqan qiyndyqtan jol izdeudiñ ornyna, ol öziniñ qaisar minezine salyp, i̇eregise tüsti. «Bälem, Qaptağai, oñbağan Qaraqoja, şirik Oñai, tūra tūr!» dep kijine tisin qairady. Bügingi oqiğağa özin i̇emes Qasymdy künäkar kördi. Qaitsem odan öşimdi alam dep tünimen basy qatty. Közi iligip bara jatsa Temir bidiñ: «Seniñ jauyñ Mūhamed-Şaibani i̇emes, Qasym sūltan i̇eken! Sony ūmytpa!» degen dausy älsin-älsin qūlağyna kelip, közge tyğylğan ūiqysyn şaidai aşa berdi. İejelden kele jatqan i̇eski salt bar: «Jaña jauyñdy qūrtam deseñ, i̇etiñ üirengen i̇eski jauyñmen dostas» degen. Būryndyq halqynyñ, i̇eliniñ aldynda joğalğaly tūrğan abyroiyn qorğaudyñ ornyna, Qasymdy joiu jolyn izdep oiğa şomdy. Būl tilegin oryndau üşin i̇eski jauy Mūhamed-Şaibani, Mahmud-Sūltandarmen dostassa, teris bolmas i̇edi degen tūjyrymğa keldi. Söitip tañ ata äzer degende qor i̇ete qaldy. Al Qasym tipti böten oida i̇edi. Bügingi oqiğa ony qatty renjitti. Jänibek pen Kerei kezindegi Qazaq Ordasyndağy auyz birliktiñ i̇endi Būryndyq pen Qasym kezinde qatty şytynai bastağanyna közi jetti. Sebebi nede? Sebebi Būryndyqtyñ taiyz saiasatynda. «İel birligin aqylmen saqtap halyqtyñ mūñ-mūqtajyn, şarua jaiyn oilai otyryp, küreske şaqyrudyñ ornyna, ol jūrtty qaharymen soñynan i̇ergizbek. İeger ädiletti bolsañ ğana, soñyñnan jūrtty i̇ertesiñ. Al orynsyz qattylyq — zor qylmys. Būryndyqtyñ bügingi istegeni — tek jūrtty özinen şoşyttyru. İeger būl büite berse, Kerei men Jänibektiñ öldim-taldym dep qūrğan qazaq handyğynyñ abyroiyn da, öziniñ abyroiyn da bir küni airandai tögedi. Qazaq handyğynyñ abyroiy tögilmegeni kerek-aq! Al i̇el birligin saqtau üşin Būryndyqtyñ abyroily bolğany kerek pe? Halqymyz üşin, i̇el birligin saqtap qalu üşin qajet. Qazirgi jağdaida hannyñ myqty körinui öte oryndy saiasat. Mūhamed-Şaibani bolsa anau, bükil Türkistan uälietin basyp qaluğa taiau... İendi ol Taşkent ämirşisi Sūltan-Mūhamed han men İassy hakimi Mūhamed-Mazit-tarhannyñ ala auyzdyğyn paidalanyp İassyny jaulap alady. Sodan soñ Taşkentti qolyna tüsirgennen keiin, bar küşin Samarqant, Būqar, Andijan qalalaryna — iağni Aqsaq Temir handyğyna jūmsaidy. Söz joq, ol būl qalalardy da alady, öitkeni būl medinelerde qazir Mūhamed-Şaibaniğa qarsy tūrar küş, auyz birlik joq. Türkistan ölkesi men Aqsaq Temir handyğyn bauyryna basyp äbden küşeiip bolğannan keiin, ol betin Horezm men Qorasanğa būra ma, älde Däşti Qypşaqqa būra ma belgisiz. Ärine qai handyqta auyz birlik joq, älsiz dep tapsa, soğan şabuyl jasaidy. Äldi i̇eldermen ai-
qasyp müiizin syndyrğanşa, älsiz i̇elderdi özine bağyndyryp äldene tüsu — qai jahanker patşanyñ bolsa da negizgi täsili. Aqyldy, ailaker Mūhamed-Şaibani da sony qoldanady. İeger qazaq jerine şabuylğa şyqsa, ol ärine i̇eñ aldymen Sozaq pen Ūlytaudy şabuğa tyrysady. Däşti Qypşaq sandyq bolsa, būl i̇ekeui sonyñ kilti. Torğai, Aq Jaiyq, İedil, İesil, Tobyldaryñnyñ boiy sol sandyqtyñ tübinde jatqan qazyna. Auzy aşylğan sandyqtyñ işindegi mülikti birtindep ala beru kimniñ bolsa da qolynan keledi. Sondyqtan bizge qaitken künde de Sozaq pen Ūlytaudy saqtap qaluymyz şart. Būl bekinisterdi küşeitudiñ ornyna, Būryndyq i̇ekeumiz qyrqysyp jatsaq ne bolğanymyz? Onda Mūhamed-Şaibani şabaqty jūtqan alabūğadai i̇eki birdei maibalyqty qylqyta salady. Oğan jibermeu kerek, tamağynan tikenek bop qadalu jön-aq. Ärine soğysqūmar Būryndyq, bos jatqandai, Mūhamed-Şaibanidyñ bir şaharyn basyp qalaiyq dep oilaidy. İerteñ-aq joryqqa şyğyñdar dep būiryq beredi. Şyqpasañ — tağy ala auyzdyq tuady. Şyqsañ — qūr bosqa äbigerlenesiñ. Qazir bizdiñ äskerdiñ sany bar da, sapasy joq. Bekinisi myqty şahardy aluğa jaramaidy. İeñ aldymenen äskerdi küşeitu kerek. Būryndyqtyñ aitqanyna qarsy kelmei-aq, är joryqty, är şabuyldy äskerdiñ soğysu ädisin, tärtibin joğarylatuğa paidalanğan aqyl.
Qasymnyñ oiy däl şyqty. İerteñine tañğy şaiyn işip otyrğanda Būryndyqtyñ şabarmany keldi.
— Han sizdi şaqyryp jatyr, — dedi ol.
Qasym şaiyn şala-pūla işip ornynan türegeldi. Kiınip jatyp säl kidirip qaldy. «Qolda bilik barda aqyldyñ keregi joq. Hannyñ nege şaqyrğanyn kim bilsin...» Qasym jaişylyqta peşpentiniñ syrtynda jüretin kök qūryş süñgi narkeskenin şeşip, peşpentiniñ işinen taqty. Syrt adamğa bilinip tūrmai ma i̇eken degendei, qabyrğadağy jyltyr qara tas küzgige boiyn tüzep bir qarady da üiden şyğyp ketti.
Qasym kelgennen keiin Būryndyq tağy da Mūhamed-Şaibaniğa qarsy joryqqa şyğudyñ qajet i̇ekenin bildirdi.
— İer şekispei bekispeidi, — dedi Būryndyq söziniñ aiağynda. — Ne biz Mūhamed-Şaibanidy jeñuimiz kerek, ne onymen bitimge kelip dostasuymyz kerek...
Qasym aqyryn i̇ezu tartty.
— Mūhamed-Mazit-tarhan şekispei-aq Mūhamed-Şaibanimen dostasqan. Biraq odan ne tapty?
— Mūhamed-Mazit — Mūhamed-Mazit te, Būryndyq — Būryndyq qoi.
Qasym tağy i̇ezu tartty. «ärkim öz lağyn tekeşik qūiady, qorqaq it üregen keledi. Jūrt aitpai, öziñdi özgeden joğarymyn deu — adamnyñ tek osaldyğyn körsetedi». Būryndyqtyñ «i̇er şekispei — bekispeidi. Mūhamed-Şaibanidi jeñuimiz kerek, ne dostasuymyz kerek» degen sözine Qasym qaitaryp i̇eşteñe degen joq. Būl söz özine qarsy, «baiqa, Qasym, i̇eger sen keşegidei qarsy kele berseñ, jauyñmenen dostasyp ketuim ğajap i̇emes» degen mağynada aitylğanyn tüsinip tūrsa da, ündemedi.
Biraq Būryndyq:
— Mahmud-Sūltandy äneuküngi qorğauyña qarağanda, Qasymjan, Äbilqaiyr balalarymen tatulasuğa sen de qarsy i̇emessiñ-au deimin, — dedi, «Mūhamed-Şaibanimen dostasam» degen sözine i̇ekeumizdiñ oiymyz bir jerden şyğyp jatyr ğoi degen mağyna bergen bolyp, rabaisyz kekete külip.
— Jeñip tūryp «dostasaiyq» deu men jeñilip qalyp «dostasaiyq» deu bir i̇emes, han iem. Qaitken künde de jeñilmeu jağymyzdy oilauymyz kerek, — dedi Qasym sabyrly ünmen, söitti de hanğa kenet tüiile qarady. — Joryqqa attanuğa men daiynmyn. Qaşan, qai şaharğa şyğamyz?
— Ony oilanu kerek.
— Tez oilanğan jön.
— Nege?
— Biz bū jaqta jürgende Mūhamed-Şaibanidyñ İassyğa qaitadan şabuyl saluy dausyz. İeger bir qalasyna baryp tiıssek, äneuküngi Otyrarğa barğanymyzdai, Mūhamed-Şaibaniğa İassyny aluğa böget i̇etemiz. Amaly joq, biz barğan qalany qorğaimyn dep Mūhamed-Şaibani İassydan qaityp keledi. Būnymyz Mūhamed-Mazit-tarhanğa öte paidaly. Moğol men Jağataidyñ özge hakim tarhandarymen til tauyp birigip, Mūhamed-Şaibaniğa qarsy tūruyna mümkindik beremiz.
— Būl oilanatyn jai i̇eken...
Qasymnyñ boljauy dūrys i̇edi.
Būryndyq Otyrardan şeginerde Mūhamed-Şaibanimen bitimge kelgen. Sol bitimniñ bir şarty Būryndyq han Otyrardy aluğa birge kelgen Mūhamed-Mazitty ūstap bermek bolğan. Qasym būl şartqa könbegen. Sol küni kündiz, han aralarynda bolğan oqiğany qūpiiä jolmen Mūhamed-Mazitke jetkizgen. Mūhamed-Mazit ymyrt üiirile bar äskerin i̇ertip İassyğa qaşqan.
Būryndyq pen Qasym Otyrardan ketkennen keiin Mūhamed-Şaibani köp syilyq berip, Jaqiiä bek basqaryp kelgen Sūltan-Mahmūd hannyñ üş myñ äskerin Taşkentke qaitaryp jiberdi. Özi İassyğa şabuylğa şyqpaq bolady. Osy kezde oğan Sozaqtan qaşyp şyğyp, Hantağy tauynda tyğylyp jatqan Mahmud-Sūltannan habar jetken. Mūhamed-Şaibani qolyndağy bar äskerimen Hantağydağy Mahmud-Sūltanğa baryp, i̇ekeui qūşaqtasa tabysqan. Sodan keiin i̇ekeui qosylyp Saurandy şapqan. Qalany alğan soñ Qasym sūltanğa Mahmud-Sūltandy ūstap bergen adamdardy qatty jazalağan. Birazyn darğa asyp öltirgen. Qalğandaryn dünie-mülikterin tartyp alyp, özderin dürelep, qatyn-balalaryn qūldyqqa satqan.
Osydan keiin baryp ağaiyndy i̇ekeui İassyny şapty. Qalany alyp, Mūhamed-Mazit-tarhandy qolğa tüsirdi. Mūhamed-Şaibani onyñ qyzy Ğibadat-Begimge üilenip otyrğandyqtan, qaiyn atasyn ölim jazasyna ükim i̇etuden bas tartyp, qol-aiağyn kisendep Otyrarğa alyp kelgen. Mūhamed-Şaibanidyñ jeñisin i̇estigen Taşkenttiñ ämirşisi Sūltan-Mahmūt han, Mūhamed-Şaibanidy qūttyqtamaq bop Otyrarğa jetken. Öziniñ köpten beri Mūhamed-Mazit-tarhannyñ inisi Sūltan-Ahmet hannyñ qyzy Aipatşa-Begimge qūştar i̇ekenin, Sūltan-Ahmet hannyñ könbei jürgenin Mūhamed-Şaibaniğa aityp, sol qyzdy mağan bermei, Mūhamed-Mazit-tarhandy tūtqynnan bosatpa dep ötindi. Būğan Mūhamed-Şaibani köndi. Aqyrynda Mūhamed-Mazit-tarhan inisiniñ qyzy Aipatşa-Begimdi Sūltan-Mahmūt hanğa bergizdirip, özi tūtqynnan bosandy.
Aldyn oilamaityn adamnyñ aqyly ökinişimen bir jüredi. Mūhamed-Şaibani hannyñ qandai adam i̇ekenin, jolbarysty temir tordan şyğaryp alğanyn Mūhamed-Mazit-tarhan keş tüsindi. Al jolbarysty qaitadan temir torğa kirgizu üşin qanşama küş kerek, aila kerek! Mūhamed-Şaibani İassyny alğannan keiin i̇endigi kezek Taşkenttiki i̇ekenin Sūltan-Mahmūt han da jaña sezdi. Ol jantalasyp moğol ämirlerin jinauğa kiristi. «Būl qalpymen Mūhamed-Şaibani bärimizdi de bağyndyrady, äli küş alyp ketpei tūrğanynda qūrtaiyq» dep jan-jağyna at şaptyrdy. Ämirler aqylğa salyp «būl iske qazaq sūltandaryn kömekke şaqyru kerek, olarsyz Mūhamed-Şaibaniğa bizdiñ küşimiz jetpeidi» dedi.
«Bärimiz birigip Mūhamed-Şaibaniğa qarsy şyğaiyq» dep Būryndyq pen Jänibek balalaryna Sūltan-Mahmūt hat jazyp kisi jiberdi. Būryndyq būl habarğa quanyp qaldy. Biz moğoldarmen birmiz dep qolyna tükirip şyğa keldi. Qūran köterip, tös ūrysyp uädelesip Mūhamed-Şaibaniğa köşe bastağan Türkistan uälietin şappaq boldy. İeñ aldymen İassyny alsaq dese de, onda Mūhamed-Şaibanidyñ özi otyrğandyqtan betterin Otyrarğa būrdy. Biraq būlardyñ qolyna Otyrar da oñai tüse qoimaidy. Osy kezdegi qalanyñ bileuşisi, Äbilqaiyr hannyñ kişi balasy Mūhamed-Temir sūltan özgelerden jas bolğanmen, soğys täsiline i̇eşkimnen kem soqpady. uialy qasqyrdyñ böltirigi — önerdi Uialastarynan üirenedi. Jauynger ordada öskenin bildirdi, Būryndyq pen Sūltan-Mahmūtqa aldyrmady. Olar i̇endi äskerlerin Taşkent uälietine jatatyn Sairam qalasyna köşirip, kündiz-tüni Türkistan uälietiniñ qyşlaqtaryn, i̇eginşi, malşy, kişi-girim dihtaryn şaba bastady. Būny körgen Mūhamed-Şaibani han «sender üitseñder, men büitem» dep qalyñ äskerin Däşti Qypşaqqa jiberip, qazaq auyldaryn qyrğynğa ūşyratty. İeki jaqtan da halyqtyñ köz jasy qan bop aqty. Ört alğan qalalar, maldarynan airylyp qūr jer şūqyp qalğan auyldar, qūldyqqa — küñdikke aidalğan qyrşyn jastar. İel basyna şyn tozaq i̇endi ornady. Mūndai küige ūşyrağan qazaq auyldary jappai atqa mindi. Bir kezde jauğa des bermegen käri şaldar, qaitadan qolyna naiza ūstady. Būryn tek än-küidi ğana paş i̇etken qazaqtyñ jas arulary ağa ornyna sadaq tartyp jauğa şyqty. Bükil qazaq namysyna şauyp, i̇eñ aiağy alystağy Alşyn rularynan da top-top jigitter keldi. Osy kezde soñğy uaqytta ūmytyla bastağan «Jalğyz köz» batyrdyñ aty jerdi jara qaitadan dalany titiretti. Halyq köterilisiniñ basynda i̇endi Būryndyq ta, Qasym da i̇emes, osy halyq ūly «Jalğyz köz» batyr boldy. Özi jūrt közine körinbese de, onyñ qūrğan jasaqtary jau şebine qyrğidai tidi. Halyq jaraly jolbarystai aqyryp osylai jauyna qarsy şyqqan kezde, tağy bir suyq habar jetti. «Mūhamed-Şaibani han men Būryndyq han auyz jalasyp bitimge kelipti. Soğysty toqtatyp qyz alysyp, qyz berisetin bolypty» degen laqap bükil Däşti Qypşaq jerin alyp ketti.
Būl ras habar i̇edi.
Mūhamed-Şaibanidyñ Būryndyqpen bitimge kelui täsil i̇edi. Türkistan men Maurennahrdy äbden özine bağyndyryp alğanşa qazaqtarmen jaulasu Mūhamed-Şaibaniğa tiımdi i̇emes-ti. Bir moğoldardyñ jaulyğynyñ özi oğan jetetin. Al Türkistan men Maurennahrdy bileu — Mūhamed-Şaibanidyñ ber jağyndağy ğana armany. Ailaker hannyñ tüpki tilegi tipti ärmende jatqan. Aldymen Türkistan men Maurennahrdy alsa, sosyn Däşti Qypşaq pen Qorasanğa qol sozbaq. Būlardy bitirgennen keiin Moğolstan, aidahardyñ auzyna özi tüsken köjektei, özinen özi keledi. Bükil şyğysty bilegenmen, atasy Äbilqaiyrdyñ Kök Ordasyn qaita tūrğyzu — onyñ şyn kökeikesti maqsaty. Al būl armanğa jetudiñ jalğyz ğana joly bar — jauyñnyñ basyn qostyrmai, birine birin aidap salyp, şetinen birtindep bağyndyru. Mine osy sebepten qazir Türkistan men Maurennahrdy bauyryna äbden basyp alğanşa Däşti Qypşaqpen jaulaspau kerek. Asyqpasa onyñ da kezegi keledi. Şarttyñ qanşalyq qūny bar i̇ekenin Būryndyq han sonda körsin! äzirge tūlypqa möñiregen siyrdai, «Mūhamed-Şaibanimen tatulastym, ol mağan timeidi» dep jüre bersin. Mūhamed-Şaibani syry osy. Al Būryndyq bolsa, basqaşa oilaidy. Qazir būl arada küşti i̇eki han bar, biri Būryndyqtyñ özi, i̇ekinşisi — Mūhamet-Şaibani. Biz i̇ekeumiz tatu-tätti tūrsaq, özge handar qaramyzdan qorqatyn bolady. Onyñ üstine Mūhamed-Şaibani tärizdi arystan ispettes hanmen jaqyndassam, qazaqtyñ batyrlarynyñ kömeiine qūm qūiylady. Äneugidei Qasym jağyna şyqpaidy. Qazaq rulary tek qoryqqanyn syilaidy. Mūhamed-Şaibani sekildi odaqtasy bar hannan qoryqpai körsinşi! Kerek dese, osy Mūhamed-Şaibanimen tös soğystyrğan qūda bolamyn. Sonda ne ister i̇eken Qasym men onyñ serikteri! Osyndai dalbasa oiğa kelgen Būryndyqqa şynynda Mūhamed-Şaibani qūda tüsti.
Ol äli i̇eşkimge aittyrylmağan i̇eki qyzynyñ birin — qara köz Külbarşyn-Sūltan-Bikeni Mahmud-Sūltanğa, Jauhar-Sūltan-Bikeni Mūhamed-Şaibanidyñ şeşesi bölek kişi inisi Mūhamed-Temir sūltanğa berdi. Otyz kün oiynyn, qyryq kün toiyn ötkizip, qalyñ köşpen bir qyzyn, Mūhamed-Şaibani özinen tartyp alğan Sauranğa, i̇ekinşisin Otyrarğa ūzatty. Biraq būl quanyş keiin Būryndyqqa qaiğyğa ainaldy.
İeki i̇eldi osynşama qan-josa i̇etip bülikke salyp, mal-mülkin talan-taraj i̇etip, ūl-qyzyn qūldyq pen küñdikke aidatyp, keşe qan maidan aşyp ūrysqan i̇eki hannyñ, bügin i̇eldiñ tögilgen qanyna, jerge taptalğan ar-namysyna qaramai op-oñai auyz jalasyp ketkeni halyqqa qorlau syndy körindi. Äsirese qazaq rulary būlqan-talqan bop aşulandy. Jūrt käri-jasy qalmai jerin, suyn, malyn qorğap atqa mingeninde, Būryndyq han olardy aldap ketkendei boldy. Sonau talan-tarajğa tüsken dünie-mülik, tögilgen köz jasy, — bäri birdei tek Būryndyqtyñ qyzdaryn Äbilqaiyr hannyñ ūrpaqtaryna qatynğa beru üşin istelgendei tärizdendi. Özderiniñ kökeikesti tilegin, ata jauyna satyp ketkeni üşin halyq Būryndyqqa tüiile qarady. Onyñ qaharynan qoryqpai, bizge būndai adam han boluğa tiısti i̇emes dep öktem-öktem söiledi. Lepirgen, qorlanğan, namystanğan jūrt, aqyrynda öziniñ süiikti batyrlary Naiman Qaptağai men Alşyn Oñaidy Qasymğa jiberdi. «Ne Būryndyqty i̇elimizdi şapqan, ūl-qyzymyzdy qūldyqqa, küñdikke tartyp äketken qas-jauymyzben auyz jalasuyn toqtatsyn. Ne handyğyn tastatyp öz jaiyna ketkizsin» dedi. Halyq aşuy qarğystan da jaman... Däşti Qypşaq Ordasyna tüiilgen bülinşiliktiñ tağy da bir qara būlty şoğyrlana tüsti.