Köşpendiler - I - Almas qylyş

Orda-Bazar şağyn qala. Äbilqaiyrdyñ negizgi basqaratyny köşpeli qazaq, özbek i̇elderi bolğandyqtan, i̇el saltyn būza almai, han Ordasy — bes auyly jaz boiy Däşti Qypşaq jerinde köşip jüretin. Tek küz kele Orda-Bazarğa qystau retinde toqtaidy. Äbilqaiyr köşi i̇erte kezde künbatystağy Jem, Oiyl özenderine deiin, soltüstigindegi Tobyl, İesil, Nūrağa deiin barğan. Keide jazy qoñyrjai bolsa Syr boiy men Kökşe teñizdiñ jağasyn da jailaityn. Han aulynyñ jailauğa şyğuy tek jazdyñ jaqsy-jamandyğynan, şöptiñ şyğym-şyğymsyzdyğymen ğana bailanysty i̇emes-ti. Jaz şyğa Orda qai jaqqa qarai bet būruy tolyp jatqan han saiasatymen şielenisip jatar bolar. Özindei myqtymenen qūda bolyp qanatyn jaia tüsu, yrqyna könbei jürgen kei rularyna jaqyndai qonyp, bir tünde byt-şytyn şyğaryp şabu — bärin de işi qatpaly hannyñ jaz şyğa Ordasy köşpesten būryn oilanar isi.
Osy sebepten de bolar, Äbilqaiyrğa köp jağdaida bağynyşty Samarqant, Būqar, Gerat sekildi Orda-Bazardyñ ülken şaharğa ainalmai, şağyn qala qalpynda qalğany. Şyğys şeberleri küigen kirpişten kümbezdetip salğan birneşe han sarailaryn sanamasaq, qala şymnan qūiğan, tastan qalanğan i̇eki jüzdei ğana üiden tūrady. Stambul ülgisimen tūrğyzylğan altyn aily, aq tastan qalan-
ğan zäulim biık meşiti. Türkistanda Ahmet İassaui şaihqa arnap salğan Aqsaq Temirdiñ ataqty meşitine de, Feodosiiä qalasyna jaqyn i̇eski Qyrymğa Özbekhan saldyrğan meşitke de ūqsamaidy. Qazir aty i̇esten şyqqan ūly şeberdiñ aqauy joq öneri, ūzaq toqyğan qoldan tületken örnegi.
Qalanyñ tym ösip ketpeuine tağy bir sebep ol Äbilqaiyrdyñ alystağy oiy. Han öz astanasyn tübi äbden jaulap alğan soñ Geratqa, ne Samarqantqa audarmaq. Al Orda-Bazar uaqytşa mekeni. Maurennahrğa birjolata köşip ketuge, ūşy-qiyry joq keñ dalada tağy qūlandai kezgen qalyñ qazaqty bilei almai qalamyn ba dep qauiptengen. Han oiynşa qazaq rularynyñ arasyndağy alauyzdyq tübi joiyluğa tiısti. Oğan deiin örbip, ösip kele jatqan balalarynyñ aldy i̇el bileitin qabiletke jetip qalady. Sol kezde bükil Däşti Qypşaq jerin bäibişelerinen tuğan bir-i̇eki ūlyna biletip, özi Maurennahrdyñ äşekeili altyn saraily bir şaharyna Ordasyn köşirmek...
Osyndai oidağy han Orda-Bazardyñ örkendeuine bälendei köñil bölmegen. Tek soñğy jyldary jailauğa alysqa barmaityn. Ūlytau mañyndağy bir şūraily jerge bir-i̇eki aidai boi jazyp, üi tigip seruendep jatatyn da jaz aiağy bolmai Orda-Bazarğa qaita oralatyn. Biyl da han osyndai oida i̇edi.
äneu küngi sūrapyl dauyldyñ aiağy tynbai qūiğan bir jetilik aq jauynğa ainalğan. Asty aiaqtai almai han Orda-Bazarğa qaituğa mäjbür bolğan. Hanmen birge tize aiyrmai Qypşaq, Arğynnyñ igi jaqsylary da, Şyñğys ūrpağynan şyqqan sūltandar da Orda-Bazarğa taiau köşip kelgen.
Äbilqaiyr jauar būlttai aşuly qaitty. Mūnda kelgennen keiin batyr Saiannyñ qalai qaşyp ketkenin i̇estip būrynğysynan beter qara tünektei tūnjyrai qaldy.
Han kezinde jūrtqa syr bermegen. Jūrt asqa jaña daiyndala bastağan şaqta qūlağyna «Oraq jylqyşy da asqa Aqbaqaiyn qospaq i̇eken» degen habar tigen. Ärine, asqa qazaq dästüri boiynşa kim bolsa da qatysuğa haqy bar. Biraq han balasynyñ ūly asyna i̇esikte jürgen qūly at qospaqşy degen sybys Äbilqaiyrdy qatty qorlağan. Onyñ üstine i̇eger osy qūldyñ Aqbaqaiy barlyq hanzadalardyñ jüiriginen ozyp kele qalsa ne bolmaq? Būdan artyq masqaraşylyq mümkin be? Bükil qara halyq onda Äbilqaiyrdy külki i̇etui dausyz. Hannyñ būlai oilauğa sebebi de bar i̇edi.
Osydan i̇eki jyl būryn, Tarlankögin jaratyp jürgen kezinde, Äbilqaiyr äldeqalai jylqysyna barğan. Ol sol joly bir tañdanarlyq oqiğağa kezdesken... Oraq malşynyñ byltyr jylqyğa qosyp jibergen Aqbaqai degen bestisi üş künnen beri tiri janğa ūstatpai qoiypty. Ūstatpaidy i̇emes-au, talai asau-
dy bastyrtpai quyp jetetin jüirikter, būğan taiamaq tügil, tipti şañyna ilese almai qalady i̇eken. Han qyzyp ketip, i̇erteñ, bügin qasqyr quamyn dep äbden jaratqan Tarlankögimen Aqbaqaidy quuğa būiryq bergen. Asau quyp üirengen bir jylqyşy qolyna qūryğyn ap, Tarlankökke mine sap, şetteu jaiylyp jürgen Aqbaqaiğa lap qoiğan. At dübiri şyğysymen-aq i̇eleñ i̇ete qap, Aqbaqai basyn köterip alyp, özine ūmtylğan qūryqşyny közi şalyp, or qūiandai ata jönelgen. Bükil Däşti Qypşaqta aldyna jylqy salmağan Tarlankökten sytylyp şyğa bergen. Tarlankök talai jetken, Aqbaqai besti talai qūtylyp ketken. Osy şabys üş bie sauymyndai mezgil alğan. Üş kün quğynda bolğan jas jylqyny qanşyrdai bop äbden jarağan Tarlankök qoisyn ba, aqyry Aqbaqaidyñ moinyna qūryq tüsken.
Būl oqiğa osydan i̇eki jyl būryn bolğan. Ünemi joryqta, talas-tartysta jürgen Äbilqaiyr ony ūmytyp ta ketken. Söitken Aqbaqai qazir jetide. Jyl-
qy balasynyñ jal-qūiryğy tögilip, tUiağy äbden bekip, kemeline jetetin kezi. Äbilqaiyr ūmytqanmen, Aqbaqaidyñ Tarlankökpen talasqa tüsuge jarap qalğanyn i̇endi Oraq jylqyşynyñ özi i̇esine saldy. Han iştei şamdana bastady. Osy kezde tağy bir suyq habar jetti. Baqty-Qoja uäzir öziniñ tolyp jatqan köregen köz, saq qūlaq tyñşylary arqyly Oraq jylqyşymen kelini Aqqozynyñ birer ret kezdesip qalğanyn i̇estirtken. Onsyz da qaharyna minip alğan Äbilqaiyr Oraqtyñ tağdyryn birjola şeşken.
Baqty-Qoja uäzir jibergen jeti qaraqşy aisyz tastai qarañğy tünde kep, bäigege jaratyp jürgen Aqbaqaiyn qosynyñ janyna qañtaryp qoiyp, köziniñ şyrymyn alğaly ūiyqtap ketken Oraqtyñ däl üstinen şyqqan. Jatqan jerinen tūrğyzbai qol-aiağyn myqtap tañyp, Aqbaqaidyñ qūiryğyna ūzyn arqanmen bailap, «şu!» dep qamşymen bir tartyp qūia bergen. Aqbaqai qara tündi silkindirip, qūiryğyna bailanğan qūbyjyqtan ürkip, betiniñ auğan jağyna tasyrlata şaba jönelgen. Jeti qaraqşy uäzir ämirin oryndadyq dep mäz bolyp külip qala bergen. Sol küni tañerteñ Oraqtyñ qalai ölgenin Äbilqaiyr i̇estigen. «älin bilmegen älek. Han kelininen dämelenetin sabazsyñ ğoi. Sağan so kerek» dep han miyğynan külgen de qoiğan. Qara jer ölgenge de habar beredi, astan qaitqannan keiin ūzynqūlaq būl oqiğany Aqqozyğa da jetkizgen. Näsili berik jas äiel, işi ottai küiip, keudesine qaiğysy syimai tūrsa da syrtyna i̇eş syr şyğarmağan. Bar aşuyn jüregine tüiip sazara qalğan.
Jasynan i̇erke-şora bop ösken kelininen «osy tağy bir soiqan şyğaryp jürer» dep küdiktengen Äbilqaiyr Aqqozyğa kisi salğan.
— Qūdai riza, biz riza, ūlymnyñ atyna şirkeu keltirmei jyl otyrdy, — dedi, — jas jan i̇edi, obalyna qalmaiyn, i̇erge şyqsyn. Ağa ölse, inige mūra, Şah-Budaq ūlym qaza bolğanmen tiri äli on ūlym bar, tañdağanynyñ atyn aitsyn, qosamyn.
«Jaqsy, oilanyp köreiin, oiymdy üş künnen keiin qaiyn atam — han iemniñ öziniñ aldynda aitamyn» dep Aqqozy jauabyn qaitarğan.
Üş künnen keiin Äbilqaiyr öziniñ üzeñgiles serikterin, batyrlary men bilerin şaqyryp alyp, solardyñ közinşe:
— Kelin şyraq, oilanyp bolğan şyğarsyñ, qai qainyñdy tañdadyñ, atyn ait, — dedi.
Jesir sūludan dämesi bar, ordada otyrğan hannyñ on ūly birdei Aqqozyğa közderiniñ janaryn töge qarady. Aqqozy da olardy jaibaraqat bir şolyp ötti. Aqyryn jymidy.
— On ūlyñyz da almas kezdiktei birinen-biri ötken asyl! Tañdau da qiyn, — dedi ol sol jymiğan qalpynda, — äitse de han ata, sizden bir tilegim bar...
— Ait.
— Oryndaityn bolsañyz... aitaiyn.
Han oilana söiledi.
— Oryndalmaityn tilekti Aqqozy kelinniñ özi de sūramas dep jorimyn. İeger Saiban şañyrağyna kir keltirmeitin bolsa...
— Joq, kir keltirmeidi. Meniñ ötinişim abyroiyñyzğa abyroi qosady.
— Tyñdalyq onda. Ait.
— Aitsam... — kenet Aqqozy qoinynan qara qūrandy suyryp aldy. — Mine, qūran, han ata, — dedi ol. — Osy qūrandy basyma köterip tūryp ömir-baqi i̇ersiz ötuge ant i̇etemin. Sizden ötinemin, antymdy būzdyryp qarğysyma qalmañyz.
Oraqtyñ qalai ölgenin Aqqozynyñ i̇estigenin han birden ūqty. Bir sät on ūlyn bir jylqyşy qūrly körmegen täkappar kelinin antyn būzğyzyp, i̇eriksiz attastyryp öşin de almaqşy boldy. Äitkenmenen, būnyñ bäri han üiine kir keltiretinin oilap Äbilqaiyr:
— Berdim tilegiñdi, — dedi basyn jerden kötermei.
Jūmaq kündi dozaqqa ainaldyrğan, o söleket dünie! ätteñ, ätteñ, ömir-baqi i̇ersiz ötudi ant i̇etken Aqqozy Oraqtyñ tiri qalğanyn bilgen joq. Būl adam sengisiz ğajaiyp oqiğa i̇edi. Tastai qarañğy tünde qūiryğyna bailanğan zattan ürikken Aqbaqai tarsyldata jöñkip şauyp kele jatyp, aldynda jatqan qara suğa kümp bergen. Artyndağy zaty su jağasynda ösip tūrğan juan üieñki taldarğa matalyp, börte at qoryqty köl şetindegi qalyñ şylğa şyrmalyp ne äri, ne beri jüre almai qalğan. Tañerteñ jylqy suaruğa kelgen jylqyşylar ūzyn arqanğa bailanğan, bet-auzynyñ tamtyğy joq, tek keudesinde şyğar-şyqpas jany bar Oraqty tauyp alğan. Bolğan oqiğany aitpai tüsingen serikteri közden tasa, Ūlytau mañyndağy bir üñgirge aparyp baqqan.
Būl jaidy Äbilqaiyr han da bilmegen. Tek bes jyl ötkennen keiin ğana, soñynan alamanyn i̇ertip, älsin-älsin jylqysyn şauyp maza bermei jürgen jyrtyq bet, jalğyz köz batyr osy Oraq i̇ekenin i̇estigen.
Al, ol künderi han Oraqty at qūiryğyna bailatyp birjolata joq i̇ettim dep oilağan. Sondyqtan da kelini qūran alyp ant i̇etkende, «Oraq bolsa da joq, meili» dep tilegin bere salğan. Han qabağynyñ aşylmauyna, ärine, Saian da sebep boldy.
Äbilqaiyrdyñ Bürkit ruynan alğan äielinen Şah-Budaq sūltan men Qoja Mūhamed, Mañğyt bäibişesinen Ahmet pen Mūhamet-sūltan, Qoñyrat ruynan alğan bäibişesinen Şaih-Haidar, Sanjar, Şaih-İbragim, törtinşi bäibişesi Ūlyqbektiñ qyzy Rabiu-Sūltan-Begimnen Küşkinşi men Süiinşik sūltan tuğan-dy. Şabuylda toqaldyqqa Barlas ruynan alğan äielinen Aq-Būryq pen Said-baba düniege kelgen. Osy on bir baladan i̇eñ tūñğyş Şah-Budaq pen Rabinu-Sūltan-Begimnen tuğan Süiinşik sūltan bir töbe de, özge balalary bir töbe bolatyn. Şah-Budaq o düniege attanğannan keiin, Äbilqaiyrdyñ ülken balasyna degen mahabbaty odan qalğan i̇eki ūlğa auğan.
äsirese i̇eki balanyñ ülkeni Mūhamed-Şaibanidy öte jaqsy köretin (būl atty da oğan özi qoiğan). Al balalyq minezinde de Şyñğys ūrpağynyñ qanyna bitken qaisarlyq, qağilezdik bar-dy.
Kelini Aqqozyğa degen aşuyn da han osy i̇eki nemeresin jetim qaldyryp, öksitpeiin dep äzer keşirgen-di.
Al osy on bir bala, olardan tuğan tolyp jatqan nemeresiniñ işinen Äbilqaiyr keleşekte Ordamnyñ tiregi bolady dep nağaşysy Aqsaq Temirge tartqan, kesip alsa qan şyqpas qatal, Süiinşik sūltan men nemeresi Mūhamed-Şaibanidy i̇erekşe köñiline quat i̇etetin. Äke balağa synşy, ömir Äbilqaiyrdyñ boljauyn dūrysqa şyğardy. Biraq boljauy dūrys bolğanmen de, būl i̇ekeuinen Saiyn tağy äzirge tym alys jatqan-dy. Şah-Budaqtan keiingi kezek Şaih-Haidardiki i̇edi.
Būryndyqtyñ atasynyñ tağynyñ janyna kelgen Mūhamed-Şaibaniğa şüñet közderimen asa bir öştene qarauynan, nemeresiniñ tağdyry jeñil bolmaitynyn, basynan talai auyrtpalyq, qandy tartys ötetinine han şek keltirmedi. «Sonyñ bärine osy albyrt Mūhamed şydai ala ma? Şydai alsa, jauyna tötep bere ala ma?» degen qobalju sūraq osy toidan keiin onyñ oiynan ketpei qoidy. Qyran qūs balapanyn basyp şyğararda, i̇eñ aldymen öziniñ Uiasyna jaqyn jerden tuatyn qauipti oilaidy deidi. İeger ol qauip jylan, ne bolmasa basqa bir qorqynyşty jyrtqyş añ bolsa, sol jaularyn joiyp, Uiasyna tuar qaterden balapanyn qūtqarmai, jem izdep alysqa ūşpaityn körinedi.
Mūhamed-Şaibanige degen Būryndyqtyñ közinde jarq i̇etken öşpendik otty Äbilqaiyr i̇esinen şyğara almai qoidy. «Nemereme jaqyn jau, sybdyryn bildirmei şağar uly jylan osy Orys hannyñ ūrpaqtary, — dedi işinen Äbilqaiyr, — i̇eger ūrpağyñ qauip-qatersiz dünie qyzyğyn körsin deseñ i̇eñ aldymen osy Būryndyqtardyñ közin qūrt!».
Al i̇ekinşi jaqsy köreri Süiinşikke kelgende Äbilqaiyr bir ornynda otyra almaidy. Astynan syz ötkendei türegelip kelip, i̇ersili-qarsyly yzalana jüre bastaidy. Hannyñ büitui tek Rabiu-Sūltan-Begimge degen qyzğanyştan ğana tumağan-dy. Jan küiiner, namysyna tier basqa da bir qyrsyq paida bola qalğan.
Aldyñğy jylğy Qorasan joryğynan Äbilqaiyr, jüziktiñ közinen öterdei üş tekejaumyt küreñ besti äkelgen. Han ordasyna tiısti oljany bölgende, älgi bestilerdi syi-siiäpat i̇etip süiikti kişi bäibişesi Rabiu-Sūltan-Begim sūluğa tartqan. «Aulyñ köşkende, i̇eki balañmen üş küreñdi min. Aqsaq Temirdiñ nemere qyzyna söitse, jarasady» degen. Osy bir sözimen bükil Aziiä men Ündistandy titiretken ūly ämirdiñ şaharyn şauyp, nemere qyzyn tartyp alyp, äiel i̇etip otyrsa da, qandy köz Köregenniñ aruağyna bas ietinin bildirgen. Būl tartu, özge bäibişeleriniñ arasynda kezinde kündestikten tuğan janjal da şyğara jazdağan. Sol bestiler biyl auyzdarymen qūs tisteitin jeti jasar at bolğan. Biylğy toida Äbilqaiyr olardy da bäigege qosyp körmek bop, Rabiu-Sūltan-Begimge:
— Hanym, üş küreñdi toiğa minbei aparyñdar. Tarlankökpen birge bäigege salmaqpyn, — degen.
Sürme qasty, aqqudai appaq, otyz beske, kelip qalsa da, äli de şañqai tüstei jarqyrağan sūlu Rabiu-Sūltan-Begim:
— Üş küreñ bäigeden kelse birge keledi, qalsa birge qalady, — degen, qaraqattai möldiregen ülken bota közderin naizadai ūzyn kirpikteriniñ astynan han tağyndağy i̇erine jaudyrata qadai, — tizbektelip ūşqan qoñyr qazdai üşeuiniñ qatar kelgeni jarasymdy. Biraq bū joly bäigege saludyñ reti qalai bolar i̇eken, ortanşysynyñ aiağyna jem tüsip, aqsap jür. Qabylbai synyqşy keşe qarap ketti.
— Olai bolsa, būl joly qūia tūraiyq, — dei salğan han.
Batyr Saian janyndağy i̇eki küzetşimen Syğanaq jaqqa, däl sol küni qorağa äkelingen osy üş küreñmen qaşqan. «Baqytty jigit jalğyz ğana hannyñ jas bäibişesin qūşyp qoimapty, ärqaisysy bir rudyñ jylqysyna tatityn üş säigülik jüirigin minip ketipti! Qandai qorlyq, hannyñ namysyn aiaqqa taptar qylyq!» Sybyrlağandy qūdai i̇estimei me, qūdai qūlağyna jeter sözdi, jūrt qalai saqtanyp sybyrlasa da han qūlağyna da jetken. Äbilqaiyr jūrt ösegin oiyna alsa bolğany, şiyrqap şabatyn buradai qaharlana tüsedi. «Rabiu sūlu men batyr Saian arasyndağy baiağy jel söz ben üş küreñniñ auylda qaluy... Üş küreñdi üş kisiniñ minip ketui — bäri bir tüiin» deidi han işinen jäne bas uäziri Baqty-Qoja arqyly üş küreñdi toi aldynda Qabylbai däruiştiñ körmegeni anyqtalğan. Sirä, hanym bergen syilyqqa qyzyqqan boluy kerek, Qabylbaidyñ özi üş küreñdi qarağam depti, al onyñ birge i̇erip jürgen şäkirtteri synyqşynyñ būl künderde tipti Orda-Bazarda bolmağanyn aitypty. Handa «Baqty-Qoja uäziri bir jaman oimen şyndyqty būrmalap jür me, älde synyqşy şäkirtteriniñ arasynda künşildik bop, Qabylbai qarttyñ sözin ädeii būrğan joq pa i̇eken» degen oi bolmağan-dy.
Onsyz da jüregine tūnyp jürgen būl sözder handy öziniñ tūñğiyğyna batyra bergen. Äbilqaiyrdyñ kökiregin Rabiu-Sūltan-Begimge degen öşpendilik uy jailağan. Közine şöp salğan, aryn, namysyn qorlağan jigitpen arasyndağy qañqu sözdi bylai qoiğanda, bükil i̇elge äigili üş jüirigine mingizip, ony ajaldan qūtqaryp jibergen i̇erke bäibişesinen i̇endi han Aqsaq Temir tūqymyna daq salardai öş aludy oilağan. Öş aluğa kelgende Äbilqaiyr, qaiyn atasynyñ keşe bükil älemdi titiretken aruağynan da, onyñ ūrpaqtary bilep otyrğan i̇elderdiñ qaharynan da qoryqpağan. Rabiu-Sūltan-Begim Aqsaq Temir nemeresi bolsa, men ūly Şyñğyshannyñ äuletimin degen. Būl aşudyñ üstine Rabiu-Sūltan-Begimniñ tağy bir qylmysty qylyğy jamalğan-dy. Tağy sol Baqty-Qoja uäzirdiñ aituy boiynşa, batyr Saiannyñ janyna küzetke Arğyn jigitterin qoidyrğan hannyñ süiikti kişi bäibişesi Rabiu-Sūltan-Begimniñ özi bolyp şyqty. «Küzet bastyğyn da satyp alğan sekildi. Jäne joğarğy märtebeli hanymnyñ Arğyn bilerimen de bailanysy bar tärizdi» degen sol baiağy Baqty-Qoja uäzir. Arğyn bilerimen bailanysy bar degen söz — ata jauy, baq kündesteri özderin Arğyn sūltandary sanap jürgen Jänibek, Kereilermen tilegi bir degen söz. «Būdan artyq hanymda qandai künä boluy kerek? Mūndai künä opasyz äieli tügil, peiiştegi qor qyzyn da darğa asuğa jetkilikti i̇emes pe! Biraq darğa asu az jaza! Oğan bükil törkinin, ataqty Aqsaq Temirdiñ ūrpağyn bar älem aldynda qarabet i̇etetin jaza qoldanu myñ da bir sauap!» Han qabağyn qars jauyp altyn men kümiske bölengen keñ saraiyn tağy keze bastady.
Biraq Ūly ğalym Ūlyqbektiñ qyzy Rabiu-Sūltan-Begim Äbilqaiyr men onyñ uäziri oilağan qylmystardan müldem ada i̇edi. Mūndai künäğa qasietti ata-anasynan alğan ülgi-ilim, tärbiesi de, öziniñ möldir būlaqtai kirsiz taza jan sezimi de ony i̇eş uaqytta da juytpas bolar. Batyr Saiandy Süiinşikke atalyq i̇etuge tyrysqany da, basyna ajal qylyşy töngen sätte jigittiñ qūtylyp ketuine järdem bergeni de ras. Biraq būlardyñ bäri de basqa müddelerden tuğan-dy.
Han kenet toqtai qaldy. «Rabiu-Sūltan-Begim sūludyñ qany däl osylai tögilse, būdan sauapty jaza bar ma? Atasy Aqsaq Temirdiñ ädiletti zañy i̇endi öziniñ nemere qyzynyñ basyn alsyn. Kek söitse ğana qaitady!» Äbilqaiyr büginge alğaşqy ret i̇ezu tartty.
Qazaq jerine kelgen şapqynşylardyñ Şyñğyshan men Batudan keiingi «qylmystylarğa degen zañ-i̇erejesi» qanqūily qatty bolğany Aqsaq Temirdiki i̇edi.
Solardyñ işinde äsirese «Ana aldynda qylmysty balağa, bala aldynda künäli anağa» degen jaza tärtibi i̇erekşe soiqan bolatyn.
Bala aldyndağy künäli ananyñ jazasyn balasy aituy kerek. Işten jaryp şyqqan, aq sütin i̇emizgen, bauyr i̇etindei tätti balasy aitqan jazadan auyr, odan artyq janyna batar ükim bar ma? äsirese, i̇eger ana bala aldynda jazyqsyz bop, tek ony qanişer jaulary ūiymdastyrsa būdan asqan qiiänat tabylar ma?
Aiauly anağa, tipti künäsi bolğan künde de, sol balany ömirge äkelgen, «qūlynym» dep tün ūiqysyn tört bölip aialai süigen sorly anağa, däl mūndai sūmdyq jazany Aqsaq Temir qalai şyğarğan? Köregen 29  degen ataqty oğan nege bergen?
Äbilqaiyr däl būl sätte qatal ämir-Temirdiñ şyğarğan jazasynyñ qiiänattyq jağyn oilağan joq, ol tek keginiñ qaituyn ğana közdedi. «Anasynyñ künäsine közi jetken balasy Süiinşik özi aitady Rabiu-Sūltan-Begimge ölim jazasyn. Özi bolyp birinşi tas atady... Sodan keiin dinşil, qanişer mürit, müzäiimder qarabet hanymdy «lağnet» tasymen şökelep öltiredi. Sonda ğana Rabiu-Sūltan-Begimnen qatu bop bailanğan kegim qaitady. Joq, jalğyz ğana Rabiu sūludan i̇emes, sondai qyz tärbielegen bükil Aqsaq Temir äuleti qara jüz bolady. Aqsaq Temir äuleti! Sol äuletke jiendik jağynan meniñ süiikti ūlym Süiinşiktiñ özi de jatpai ma?
Jatsa meili! Şaibani tūqymy taza bolu üşin, būl arada taspeiildik jön. Bastan qūlaq sadağa! İä Rabiu-Sūltan-Begim osylai öluge tiısti! Būlai ölu tek ämir-Temirdiñ zañyna ğana i̇emes Mūhammed paiğambardyñ da şariğatyna dälme-däl... Tuğan anasyn Süiinşik sūltan osylai jazalasa, osylai öltirse, tübi Süiinşik sūltan Kök Ordağa ie bola qalsa, mäñgi-baqi nağaşy jūrtynyñ yqpalynan ketedi. Aldağy uaqytta olardan müldem alystaidy. Şaibani äuletiniñ Özbek ordasyndağy ömiri osylai taza saqtaluy kerek. Al tuğan anasyna mūndai jaza aituğa Süiinşik könbese? Onda Küşkinşi sūltan bar i̇emes pe? Joq, Süiinşiktiñ ükimimen ölui kerek! Süiinşik jalğyz meniñ ğana i̇emes, Rabiu-Sūltan-Begimniñ de i̇eñ jaqsy körer kenjesi! Jaqsy körer adamnyñ siltegen taiağy jau taiağynan anağūrlym auyr tiedi».
Äbilqaiyr kümis qoñyraudy qaqty. Batyr Saiannan airylyp qalğany üşin han ükimin kütip Ospan-Qoja däiekşi zyndanynda jatqan. Üige Baqty-Qoja uäzirdiñ özi kirdi.
Han i̇esik aldynda ämir kütip tūrğan uäzirdi joğary jaqtağy kilemniñ üstine aparyp otyrğyzdy. Äbilqaiyr i̇endi bükil Däşti Qypşaqtyñ ämirşisi i̇emes, tünde üi tonauğa şyqqan ūrydai sybyrlai söiledi. Baqty-Qoja uäzir han sözin keide i̇estip, keide i̇estimese de, onyñ jūqa i̇erniniñ qimyldauynan, közinde kenet jarq i̇ete qalğan raqymsyz ottan Äbilqaiyr oiynyñ bärin tüsingeni körinip tūr. «Dūrys, han iem, dūrys!» dep keudesinde tulai jönelgen quanyş tolqynyn basa almai, kenet dauystap jibere jazdaidy da, der kezinde özin-özi äzer ūstap qalady. Jan-jağynan dinşil, i̇esuas toptyñ taspen şökelep jatqan Rabiu sūludyñ qan-qan bolğan suretin bir mezet ol köz aldyna i̇elestetedi de, işinen «Sol kerek sağan Temirlan qanşyğy. Meni uäzir i̇etkizbeimin dep beker jantalaspağan i̇ekensiñ, i̇endi aiybyñnyñ i̇esesin özim qaitaramyn» deidi.
— Anasynyñ künäkar i̇ekenine balasynyñ közin jetkizu kerek. Söitken künde ğana ölim jazasyn Süiinşik sūltanğa aitqyzğan lauazym, — dep Äbilqaiyr han sybyrlauyn toqtatty.
— Qūp, taqsyr, ämiriñiz oryndalady, — dep uäzir basyn idi. Söidedi de bū da sybyrlady. — Rabiu hanym jazasyn aittyñyz, al Aqjol bidi qaitemiz? Batyr Saiandy qaşyruda onyñ da künäsi bar...
Küni-tüni aqyl-oiyn kişi bäibişesine degen öşpendik bilep ketken han, uäzir sözin birden tüsinbedi. Ūğyp i̇edi, köñilinde ünsiz jatqan küdik kenet şağatyn jylandai jiyryla qaldy.