Köşpendiler - I - Almas qylyş

Türkistannyñ Syğanaq, Otyrar, Aqrūq, Üzgent sekildi negizgi qalalaryn qolyna oñai tüsirgen Mūhamed-Şaibani, i̇endi äsker jinap Saurandy basyp almaq boldy. Būny i̇estigen İassy men Otyrardyñ äkimi Mūhamed-Mazit tarhannyñ balasy Qūlmūhamet-tarhan qarsy tūruğa küşiniñ jetpeitinin bilip, üi işin, nökerlerin, özine berilgen adamdaryn alyp İassyğa qaşty. Qala bos qaldy. Saurannyñ aqsaqal, bek, saudager bas adamdary jinalyp qalany i̇endi Mūhamed-Şaibanidyñ inisi Mahmud-Sūltanğa bermek boldy. Olar «Şaibani namede» aitqandai: «Keliñiz, būl üide i̇eşkim joq» dep hat jazyp, kisi jiberdi. Mahmud-Sūltan bos jatqan qala biligin öz qolyna aldy. Mūny i̇estigen Mūhamed-Şaibani Otyrardan inisin qūttyqtauğa Sauranğa keldi. Birneşe künin toi-dumanda ötkizip, Otyrarğa qaitpaq boldy. Biraq inisi Mahmudqa: «Sağan qalanyñ basty adamdary Saurandy lajsyz berdi. İeger būl şaharğa şyn qoja bolğyñ kelse, qaladan olardy tezirek qu» dep aqyl berdi. Mahmud-Sūltan ağasynyñ dūrys aqylyna könbegeniniñ sazaiyn tek artynan tartty.
Mūhamed-Şaibanidyñ bağy künnen-künge köterile tüsti. Şaih-Haidar qaza tauyp, Äbilqaiyr Ordasy qūlağan kezde ärqaisy öz ūlystaryna, şaharlaryna, uälietterine tarap ketken bahadurlar, ämirler, bek, myrza, sūltandar qaitadan Mūhamed-Şaibani mañyna jinala bastady. Mūny körgen İassy qalasynyñ hakimi Mūhamed-Mazit-tarhannyñ zäresi i̇endi şyn ūşty. Aibaq han men Ahmed hannan qorqyp, sonau Astrahannan qaşyp kelgen Mūhamed-Şaibaniğa qūşağyn jaiyp qūrmet körsetkeninde, ol qoinyna qandai şūbar jylandy salyp alğanyn i̇endi tüsindi. Mūhamed-Mazit-tarhan qoinyna özi salğan osy jylan qanşa kişkentai, älsiz bolğanmen de, öziniñ qan qūmarlyğyn istedi. On-on bes jyldyñ işinde qauyrt ösip, kädimgi on kez qara şūbar aidaharğa ainaldy. İendi Mūhamed-Mazit-tarhannyñ qoinyna syimaq tügil, özin jūtuğa yñğailanğan jaiy bar. Aidahardyñ alğaşqy ysqyrynuynan zäre-qūty qalmağan tarhan janymdy qaitsem saqtap qalamyn dep, jedel şara qoldana bastady. İeger der kezinde Mūhamed-Şaibanidy toqtatpasa, bir küni, äbden küşeiip alğannan keiin, İassyny da tartyp alatynyna şek keltirmedi. Ol i̇eñ aldymenen janyndai jaqsy köretin on tört jasar kenje qyzy Ğibadat-Begimdi, qasyna birneşe batyr nökerlerin qosyp, balasy Külmūhamed-tarhanmen birge, Samarqantqa jürgizedi. Būl köşpen birge bar qymbatty dünie-mülkin de jiberdi. Türkistan uälieti būrynğy dästüri boiynşa äli de Temir Ordasyna bağyndy. Al Samarqant bolsa, būl Ordanyñ astanasy. Tarhan Samarqantty küşti sanaityn. Qyzy men balasy, dünie-mülki Samarqantta tūrsa, Mūhamed-Şaibanidyñ qoly jetpeidi degen pikirge kelgen. Sol sebepti de köşti tezirek jürgizuge asyqqan. Biraq būl köştiñ şyqqanyn Mūhamed-Şaibani jağynyñ adamy Mañğyt Orys bek i̇estip qalady. Jiyrma batyr, i̇eki jüz sypaimen kelip şabuyl jasaidy. Külmūhamed-tarhan qasyndağy serikterimen jan aiamai jauymen ūrysady. Birneşe adamdy naizalap öltiredi. Biraq aqyrynda jeñilip, özi qaşyp qūtylady.
Orys bek Mūhamed-Mazit-tarhannyñ qyzy men dünie-mülkin Mūhamed-Şaibaniğa äkep tapsyrady. Jauynyñ dünie-mülkin han būl ūrysqa qatynasqan Orys bektiñ jigitterine bölip beredi. Al Mūhamed-Mazit-tarhannyñ bar mal-mülkinen qymbatty, i̇eñ asyl qazynasy äli qūryq körmegen qūlyndai asau qyzyn, tükti keudesiniñ astyna salyp, besinşi qatyny i̇etedi.
Būl qorlyqqa şydai almağan Mūhamed-Mazit-tarhan Būryndyq han men Jänibektiñ balalaryna birigip Mūhamed-Şaibanidy şabaiyq dep kisi saldy. Būryndyq pen Qasym būl tilekti qabyl aldy. Mūhamed-Mazit-tarhan
üşeui keudelerine qūran basyp, küşeiip kele jatqan Mūhamed-Şaibaniğa qarsy tūryp, Türkistan uälietinen qumaq bop ant beristi. Sodan keiin olar qalyñ qolmen kelip Saurandy qorşady. Jaqynda ğana būl qalağa ämirşi bolğan Mahmud-Sūltan qala bekinisin jedel küşeituge kiristi. Biraq būl kezde Qasym sūltannyñ aqyly boiynşa Mūhamed-Mazit-tarhan keşegi öziniñ balasy Külmūhamed-tarhan bilegen Saurannyñ qala basşylary — aqsaqal, bek, rabat ūstaityn belgili adamdaryna, qalany büldirmei, qan tögispei berse, köp jaqsylyq isteitinin aityp hat jazdy. Aqsaqaldar jasyryn jinalyp, Sauran būryn qazaq handaryniki i̇edi ğoi. Būryndyq hanğa bereiik dep şeşedi. Būndai qūpiiä syrdan habary joq Mahmud-Sūltan qamal basynda şarua istetip jürgeninde, aqsaqaldar birneşe sypailarmen kelip, tal tüste ony tūtqyn i̇etedi de, qala qaqpasynyñ kiltimen birge Saurandy şapqaly kelgen Qasym sūltannyñ qolyna tapsyrady. Būryndyq han men Qasym sūltannyñ arasyndağy qyrği qabaqtyq mine osy Mahmud-Sūltannyñ qolğa tüsuinen bastap būrynğysynan da şielenise tüsedi.
Qasym sūltan men Mūhamed-Mazit-tarhan Sauranğa kirgennen keiin, Aq Ordanyñ bir kezdegi i̇ekinşi astanasyn qaityp alğandaryna şattanyp, jeñis toiyn toilamaq boldy. Būl toiğa Būryndyq han da keldi. Qyrmyzy kilemge bölengen Mahmud-Sūltannyñ divan saraiyna ornalasyp, aq mamyq jastyqty şyntaqtai, kümis tai kesemen kestamdy 54  simirip otyryp, öziniñ ör minezine salyp, ol nökerlerine lepire:
— Mahmud-Sūltandy alyp keliñder, — dep būiyrdy.
Mahmud-Sūltannyñ ornyna ämir-el-umera Qasymnyñ özi keldi.
— Mahmud-Sūltandy nege äkel dediñiz, taqsyr han? — dedi Qasym, hanğa divan dästürimen täjim i̇etip bolğannan keiin.
— Tynyş jatqan qazaq i̇elin şapqan da Mahmud-Sūltan batyr ğoi, — dedi Būryndyq Qasymğa jauar būlttai tüiile qarap. — Batyrlyq älde qatyndyq minez körseter me i̇eken, köz aldymda onyñ basyn aldyrtaiyn dep i̇edim.
Qasym dausyn kötermei salmaqty ünmen jauap berdi.
— Basybaily satyp alğan qūl, ne bolmasa qūnsyz keter qan maidanda kezdesken ūl i̇emes qoi Mahmud-Sūltan... Ol Äbilqaiyr hannyñ nemeresi, Mahmud-Şaibanidyñ jalğyz inisi. Onyñ basyn alu üşin Tağanaq keñesi jinalmasa da, Tūrymtai keñesi jinaluy kerek.
Qūlağan tezek qaptai bop, döñkiıp aq mamyq jastyqty şyntaqtai jatqan törtbaq Būryndyq, kenet tez qimyldap şart jüginip otyra qaldy. Qalyñ qabağy tüksiıp, qandy közi şatynap:
— Mahmud-Sūltan üşin Tağanaq keñesi de, Tūrymtai keñesi de myna men özimmin, — dedi ol.
Qasym äli de bolsa aşuyn basa, özin-özi tejei söiledi.
— Olai bolsa, marqabatty taqsyr han, meniñ de ämir-el-umera i̇ekenimdi i̇esiñizge alsañyz deimin. Mahmud-Sūltan meniñ oljam jäne meniñ şeşem Jağannyñ apasy Aqqozy-Begimnen tuğan bölem. Bilgiñiz kelse, meniñ i̇eki tuyp bir qalğanym...
«İä, solai i̇eken ğoi» degendei Būryndyq tömen qarady. İendi onyñ dausy säl sylbyrlau şyqty.
— Sonda ne qyl deisiñ? Moinynda qazaq batyrlarynyñ talai qany bar Mahmud-Sūltandy bosatyp jiber demeksiñ be!
— Bosatyp jiber dep otyrğam joq. Biraq Mahmud-Sūltannyñ tağdyryn şeşu üşin Han Keñesi kerek demekpin. Al qazir Han Keñesin şaqyratyn mezgil i̇emes! Meniñ i̇ertölelerim äkelgen habarlar boiynşa, Mūhamed-Şaibani qazir İassy şaharyn qorşap alğan körinedi. Mūhamed-Mazit-tarhan der kezinde qalasyna qaitqan. İassy şahary myqty bekinis. Mūhamed-Şaibani ony oñai ala almaidy. Han o jaqta äure bop jatqanda, biz qan tökpei Otyrardy basyp qaluymyz kerek. İerteñ attanğanymyz jön.
Qasymnyñ op-oñai tağy bir medinany alamyz degeni Būryndyqqa ūnady. Biraq öziniñ qaisar minezine salyp:
— Jaqsy, Otyrarğa attanuğa dabyl qaq, — dedi. — Demek i̇esiñde bolsyn, Mahmud-Sūltan moiynyna tüskeli tūrğan qyl şylbyrdan bäribir qūtyla almaidy.
— Ony der kezinde körermiz.
Qasym sūltan basyn iıp hanğa qūrmet körsetti de şyğyp ketti. Būryndyq öz degeni bolmasa, bötenniñ aitqanyna köne bermeitin. Al Qasymnyñ sözine tipti köngisi kelmedi. İendi bir yñğaiy tüskende ol äsker basy i̇etip öziniñ i̇eki ağasy men bir inisiniñ bireuin qoiudy oilai qaldy. Tübi Qasymmen tatu-tätti bola almaitynyn da biletin. Qazir Būryndyq «Qasymnan qalai tez qūtylam» dep bir tūñğiyq qaiğyğa bata berdi.
—Qasym öz saraiyna kelgennen keiin batyr Saiandy şaqyryp aldy. Jänibek ölgennen beri batyr Saian sūltannyñ i̇eñ sener dosy, jaqyn adamy bolyp al-
ğan. Qauipti, qūpiiäly iske Qasym tek batyr Saiandy ğana jūmsaityn. Qandai qiyn tapsyrma bolsa da, anau ony būljytpai oryndap kelgen.
— Jien ağa, — dedi sūltan öziniñ därejesine qaramai, ananyñ tört-bes jas ülkendigin i̇esine ūstap, — tağy bir qauipti isti tapsyrğaly tūrmyn.
— Tuğaly qauipsiz bir künim ötip körgen joq, tapsyra ber.
— Tapsyrsam... — Qasym säl kümilji söiledi, — būl ara Mahmud-Sūltan-
ğa qaterli... Ony Sozaqqa aparyp, biz Otyrardan qaityp kelgenşe tūtqyn i̇etip ūstau kerek...
İendi batyr Saian kümilji söiledi.
— Qiyn is i̇eken... Mahmud-Sūltandy Sozaqqa aparu — ajalyna aparumen teñ ğoi. Sozaq ağañyz Mahmūt-Sūltannyñ qolynda ğoi. O kisi betin Mahmud-Sūltannyñ qalai jaralağanyn ūmyta qoidy ma i̇eken?
— Jekpe-jekte bolğan is kekke ainalmauy kerek.
— İet jarasy bitkenmen, i̇er jarasy oñai bite me?..
İeger Mahmud-Sūltandy saqtai almai qalsam qaitem?
— Saqtau kerek. Nağaşy apam Aqqozydan tuğan Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltanğa özderi mağan birinşi bop ajal oilağanşa, menen jamandyq bolmaidy dep anama bergen antym bar.
— Jaqsy. Antyñdy adal saqtauğa qolymnan kelgenimdi aiamaspyn. Biraq şeşe jağynan senderge jien bolğanmen, äke jağynan Rabiu-Sūltan-Begimniñ inisi i̇ekenimdi bilmeisiñ be?
— Bilemin. Ony nege sūradyñ ?
— Rabiu-Sūltan-Begimnen Süiinşik sūltan tuğan joq pa?
— İä, tuğan.
— Süiinşik sūltan Mūhamed-Şaibani jağynda i̇ekenin ūmyttyñ ba?
— Ūmytqam joq. İä, sosyn?
— Sosyn deisiñ be? Sosyny qiyn bop tūr ğoi. İeger alda-jalda Mahmud-Sūltan qaşyp ketse, men senderdiñ qas jağyñnyñ adamy bolyp şyqpai-
myn ba?
— Sen Mahmud-Sūltandy qaşyr-qaşyrma, Mūhamed-Şaibanidan adal i̇ekeniñdi bilemin. Sol adaldyğyña kir keltirmes üşin, bar qolyñnan keleriñdi aiamaitynyña da senemin. Sony bilgendikten osy qiyn isti ädeii öziñe tapsyryp otyrmyn.
— Meniñ i̇erligimdi, adaldyğymdy böten ispen syna... Äli de bolsa būny basqa adamğa tapsyr.
— Basqa adamnyñ yñğaiy joq. İeñ senerim öziñsiñ. Seniñ jaqyn adam i̇ekeniñ tūtqynğa aian. Kesirlik istemeidi, aitqanyña könedi. Könbese köndir. Tübi biz ony ajaldan alyp qalyp, i̇eline qaitaruymyz kerek.
— Onda nege qaşyryp jibermeimin?
— Qaşyruğa bolmaidy. Būryndyq ony menen köredi. Mahmud-Sūltannyñ tağdyryn Han Keñesi şeşsin, Han Keñesi ajalğa qimas...
— ärine, mūndai jağdaida küni būryn Mahmud-Sūltanğa da syr bermeuim kerek bolar... Han Keñesiniñ aty Han Keñesi, sen qūtqarğyñ kelgenmen, ol qalai şeşedi. Būryndyqtyñ da aitqany ötip ketui ğajap i̇emes qoi!
— İä, al öziñniñ bar boryşyñ — biz Otyrardan qaitqanşa Mahmud-Sūltandy aman saqtau.
Saian jymiyp küldi.
— Oñai boryş i̇eken! Jaqsy, qoldan kelgenin aiamaspyn. Qaşan jüreiin.
— Bügin. Saqtyqta qorlyq joq, Mahmud-Sūltandy kisendeuli ūstarsyñ.
— Jaqsy.
Sol küni tünde qol-aiağy kisendeuli Mahmud-Sūltandy Sozaqqa jürgizip jiberdi de, i̇erteñine Būryndyq pen Qasym qalyñ äskerin soñdarynan i̇ertip Otyrarğa attandy. Būdan i̇eki täulik būryn Mūhamed-Şaibani tyñşylary arqyly Būryndyq hannyñ Otyrarğa attanğaly jatqanyn i̇estigen. «Toqal i̇eşki müiiz sūraimyn dep qūlağynan aiyrylypty» degendei, İassyny alamyn dep jürgende öz bekinisimnen aiyrylyp qalarmyn dep, jedel jürip Otyrarğa jetip ülgirgen. Otyrardyñ bekinisi İassydan da berik soğylğan. Qalany qorşağan biık qamal, i̇eteginde tereñ qazylğan jalpaq or. Qamal şetteri, joğarydan sadaq atuğa yñğailanyp istelgen üzeñgi tesik. Tömendegi jau sadaq oğyn qanşa atsa da ar jağyndağy adamğa tigize almaidy. Üzeñgi tesikke däl tigen künde de, juan qiğaş qabyrğanyñ ne tömengi, ne joğarğy jağyna baryp qadalady. Al qamaldy būzu tipti mümkin i̇emes. Biıktigi qyryq, juandyğy jiyrma qūlaş, qattylyğy tastan kem i̇emes sūr balşyq şymnan qūiylğan... Bir jyl qaladan i̇eşkimdi şyğarmasañ da işindegi azyq-tüligi jūrtqa jetedi. Otyn-suy da mol. Üi ara qazylğan şyñyrau qūdyq. Qamal tūrğyndaryna qarağanda syrttağy jaulap aluğa kelgen Būryndyq pen Qasym äskeriniñ hali anağūrlym naşar. Qyltañy joq qūba jon. Kökten küidirgen kün, köriktei ürgen ystyq jel. Dariiädan būrylğan su da laily, işseñ tañdaiyña topyraq dämi tūryp qalady. Şai qainatsañ ğana susynğa jaraidy. Onyñ üstine osynşama äskerdi ūstau üşin qanşama azyq-tülik kerek. Bir ai ötkesin-aq jūrttyñ i̇elderine qaitqysy kele bastady. Biraq bir betkei Būryndyq könbedi. Qala işindegi jasyryn adamdary arqyly Mūhamed-Şaibanidyñ äskeriniñ az i̇ekenin būrynnan da biletin. Ol i̇endi qamaldyñ astyn qazyp, qalağa kiretin üñgir-jol jasatuğa kirisken. Bügin-i̇erteñ bitip te qalar. Al qalağa bir kirse boldy, Mūhamed-Şaibanidy qolğa tüsti dei ber. Mahmud-Sūltan tūtqynda, i̇endi Mūhamed-Şaibaniğa qoly bir jetse bolğany, qos böriniñ ystyq qanyn birden işip, jauynan kegin almaq. Olardy öltirse jeri keñimek. Biraq Būryndyqtyñ būl oiy bolmai qaldy. Qazaq äskeri jer astyn üñgirlep, özimen özi älek bolyp jatqanda, Otyrarğa järdemge Taşkenttiñ ämirşisi Sūltan-Mahmūd han jibergen üş myñ äsker keldi. Būl äskerdiñ tañ ata qalanyñ soltüstik qaqpasynan kirip ketkenin Būryndyq pen Qasym i̇erteñine bir-aq bildi. İendi qamal astyn qazudyñ bos äure i̇ekenin i̇ekeui de tüsindi. Jer astymen kirgen äskerdi myna üş myñ qol üñgir aldynda tūryp alyp şydatpaidy, qandy bosqa töguden böten qazaq jauyngerleriniñ tabar paidasy joq.
Būryndyq bes myñ qolmen sol küni Sozaqqa qaityp ketti. Bir jetiden keiin bar äskerin jinap Qasym da qozğaldy. Sozaqqa taiağanda aldarynan şapqynşy körindi. Börik astynan böri şyqqan dürbeleñ zaman, «tağy ne bolyp qaldy?» dep, äsker basynda kele jatqan Qasym men serikteri qūiyndata şapqan salt attyğa qobalji qarady. Söitkenşe bolğan joq, astyndağy qūladyn bestisin terge sabylta şapqynşy da kelip jetti. Qasymnyñ kişi inisi Jädik i̇eken.
— Assalaumağalikom, — dep i̇entige sälemdesti ol, astyndağy atyn typyrşyta oinatyp.
— Uağalikumassalam, — Qasym sälem aldy, — jarqynym, şabysyñ tym suyt i̇eken, auyl-aimağyñ aman ba?
— Bäri de aman... Tek bir bolmaşy jaman habar jetkizgeli kelip tūrmyn.
— Qandai habar?
— Tas üişikten Mahmud-Sūltan qaşyp ketti. Qasynda bir küzetşi serigi bar.
— Batyr Saian qaida i̇edi?
— Jandarynda ūiyqtap ketken batyr Saiandy bauyzdap qaşqan.
Jädiktiñ aituynşa oqiğa bylai bolyp şyqty. Tas üige qamalğan qol-aiağy kisendeuli Mahmud-Sūltandy Saian köziniñ qaraşyğyndai saqtaidy. Syrt-
tağy küzetti bylai qoiğanda, bireu-mireu sūltandy jazym i̇etip jürmesin dep özi ünemi, bir Mañğyt jigitimen birge, tas üidiñ işinde qonyp jüredi. Mahmud-Sūltan batyr Saian joq kezde, sirä «seni jetistirem» dep Mañğyt jigitimen til tapqan boluy kerek, bir küni tünde batyr Saian ūiyqtap ketken kezinde, qatar jatqan Mañğyt jigiti ananyñ tamağynan qanjarymen oryp jiberip öltiredi. Söitet te tas üidiñ irgesin kisi syiatyndai tesik i̇etip qazyp, Mahmud-Sūltan i̇ekeui qaşady. Syrtqy küzetşiler üi irgesiniñ üñireiip jatqanyn tek tañ at-
qasyn köredi. Jan-jaqqa at şaptyryp, izdeu salady, biraq qaşqyndar jer astyna kirip ketkendei, üşti-küili tabylmaidy.
Qasym bala jasynan, i̇erligi añyzğa ainalğan batyr Saiandy öte jaqsy köretin-di. Būl sūmdyq habardy i̇estigende, ol teñselip at üstinde äzer otyrdy. Jerge tüsip, bükil äsker bop batyr Saianğa arnap qūran oqyğanda da, ol bireu şekesinen soiylmen ūryp ketkendei i̇eseñgirei äzer şydady. «Aqköz i̇er, bir sūmdyqtyñ bolaryn sezgendei-aq barğysy kelmep i̇edi. Beker jibergen i̇ekem!» dep ökinip, jüregi küiip, ne isterin bilmedi.
— İesil i̇er... — dedi kenet ol qabağyn qars tüiip, — qūnyñdy on i̇ese i̇etip qaitararmyn, — ol i̇endi i̇ernin säl qimyldatyp kübirlei söiledi, — qymbatty ana... sağan bergen sertimdi oryndaimyn dep, halqym han kötergen tuğan äkemnen aiyryldym, anam bir bolmasa da, äkem bir, qadirli ağam Mahmūt-Sūltandy jūrt közine tüse almastai kemtar i̇etkizdim. İendi mine, i̇eñ jaqyn serigimdi qan i̇etip tūrmyn. Keş, qymbatty anam sağan bergen sertimdi qaityp aldym... Kezim kelse äkemniñ de, serigimniñ de qūnyn qaitararmyn qanişer qos böriden!
Qasymnyñ būlai söileitin reti de bar i̇edi. Ol özin äkesiniñ ölimine aiypty sanaityn. Sonau qan sudai aqqan aiqasta Mūhamed-Şaibanimen kezdespeimin dep, tañdauly jiyrma myñ äskerin maidannyñ sol qanatyna alyp ketken. İeger anasyna sert bermegende, būl äsker Jänibektiñ qasynda bolatyn i̇edi. Juyp körsinşi sonda onyñ janyna qara atty jauynger! ätteñ, ätteñ! Ot jürek, alğyr oily, köregen äke, i̇el basyn tolyq qosa almai ketti. İendi mine, topas oily Būryndyqtyñ qol şoqpary bolyp jürgeni. Onyñ üstine, mine, tağy bir aiauly i̇erdiñ ajaly moinynda. Qyzu sezim üstinde anağa bergen bir auyz sözdiñ saldarynan i̇eki qymbatty adam birdei qaza tapty! Büite bersem, äli de ajal tabar kisi az bolmas. «Joq, joq, öituge bolmaidy. Keşir, anam, antymdy qaityp aldym. Ölgenge bergen söz üşin, tiriniñ ömirin qūrban i̇etu künä».
Qasymnyñ anasyna bergen sertin qaityp aluyna tağy da bir syltauy bar i̇edi. Qolyna tüsken Mahmud-Sūltanğa ony ölimge bermeitinin, äli-aq bosatyp i̇eline qaitaratynyn sezdirgen. Jäne tym qapa bolmai, sabyrlylyq körsetuin ötingen. Soğan qaramai Mahmud-Sūltan şydamsyzdyq i̇etti. Qasymnyñ adal oiyn qylmysqa ainaldyrdy. Būl Jänibek balasynyñ ūğymy boiynşa keşirmes aiyp. Ondai adamğa jaqsylyq i̇etuge bolmaidy.
— Osy kezde Jädiktiñ sözi Qasymnyñ oiyn tağy bölip ketti.
— On şaqty kün boldy, Sozaqqa Temir bi kelgen.
— Tösek tartqan auru deuşi i̇edi ğoi jūrt.
— Auru... Biraq atqa özi minip, özi tüsedi.
— ä... Ä...
— Mahmud-Sūltannyñ qaşyp ketkenin, Būryndyq kökem batyr Saiannan köredi...
— Au, özi ajal tapqan adamdy qalai kinälauğa bolady?
— Bäribir, özin de qorğai almağan, Mahmud-Sūltandy da qaşyryp alğan batyr Saian kinäly deidi.
— İestimegen sūmdyq i̇elde köp. İä, sosyn?
— Sosyn... Gülbahram-Sūltan-Begimdi zar jylatyp, balalarynan aiyryp, Temir bige berip jibermek bop jatyr. Äkeñ Äbilqaiyr men baiyñ batyr Saiannyñ jazyğy üşin deidi.
— Au, Temir bi özi auru. Özi paiğambar jasyna taiap qalğan käri i̇emes pe i̇edi? äli uytynan qaitpağan Gülbahram-Patşaiym sūludy qaitedi?
— Kelgende Temir bi at üstinen äzer tüsken qausağan şal köringen, Gülbahram-Patşaiymdy beremiz degennen beri jasaryp ketkendei aiağyn alşañ-alşañ basady... Atasy Qazy bidi Äbilqaiyr öltirgen, i̇endi qyzyn alyp, kegin qaiyrmaq desedi jūrt... Alğaşqy kezde jūrttan qaimyğyp, bas tartqandai i̇edi. Aşuğa mingen han kökem «jesir seniki» dep qoimağan soñ äbden maldanyp alğandai. Batyr Saiannyñ tūñğyşy, i̇er jetip qalğan Aian şeşesin i̇eriksiz Temir bige beredi degendi i̇estigende, «men ony jaryp öltireiin» dep qolyna qanjaryn ala ūmtylyp i̇edi, han būiryğymen bes künnen beri zyndanğa jatqyzyp qoidy. Qalyñ Alşynnyñ ardageri Temir bige qol köterdiñ dep, keşe han-kökem ony darğa asyp öltiruge ükim şyğardy. Jaña men ketkende darğa daiyndap jatqan... Sizderge sony habarlaiyn dep şaptym... Han-kökem tiri jannyñ tilin alar i̇emes.
Qasym ar jağyn tyñdağan joq. Astyndağy Aqsañdağyn tebinip qap, Sozaqqa qarai şaba jöneldi. Qabağy qars jabylyp ketken. Şabuğa kele jatqan qara bura tärizdi. Tek i̇eki közi qantalai Sozaqqa qarai ūmtyla tüsedi. Qalyñ qol soñynan sozyla şūbyryp şauyp keledi. At tUiağy kök şöpti şytyrlata üzip, i̇etraq dalanyñ şañyn aspanğa bir-aq şyğardy. Qasym sūltan Sozaqtyñ qaqpasyna taianğanda ğana atynyñ basyn tejep qatty aiañğa saldy. Qaqpadan ötisimen säl toqtap, qasyna Naiman ruynan Qaptağai batyrdy, Kereiden Qaraqojany, Alşyn ruynan şyqqan Oñai batyrdy, Jalaiyr Böribai batyrdy, Qañly-Ystydan qosylğan ataqty mergen Sypyrasadaqty bölip aldy da, soñynan tağy i̇eki jüz sypai i̇ertip, Han Ordasyna qarai būryldy. Özge qolyna qala şetindegi äskerge arnap salynğan rabattarğa baryp ornalasa berudi būiyrdy. Būlar han saraiynyñ janyna kelgende bükil alañ iın tiresken halyq i̇eken. Top sypaimen kele jatqan Qasymdy körip, jūrt:
— Joldan bylai tūr! — desip, qaq jarylyp arasyn aşa berdi.