Köşpendiler - I - Almas qylyş

Biraq Jänibektiñ būl qyzu äreketteri ūzaqqa sozylmady. Kenet tağy bir habar jetti. Qyryq jyldai bükil Däşti Qypşaq, Maurennahr, Qorasandy titiretken Äbilqaiyr han o düniege sapar şegipti! Bükil ataq, altyn taq, Şyğys i̇eliniñ teñ jartysyn jylatyp jinağan dünie-qazyna ūly hannyñ ömirin i̇eñ bolmasa bir künge sozuğa jaramapty! Ataqty däruişi äbdirazaq Nahiçevanidiñ özi tapqan myñ da bir keselge şipa bolar, i̇ebelek tikeneginen jasağan — syrynşan şurnäsi de qonbapty. İesil i̇er Jeihun men Seihun dariiänyñ ortasyndağy i̇etraq 52 dalada jeti kün kezikpen küiip-janyp, aqyry qaitys bolypty! Zirik taldai sarğaia bastağan denesin ystyq künge būzylyp ketpesin dep, Bahtiiär bahadur men Qaraşyñ batyr, bal toltyrğan alty qūlaş astauğa sap, Sozaq medinasyna alyp kelipti. Būl şahar qazaqtardyñ qolynda bolsa da, ölimge daua bar ma, altyn syrmen atyn jazyp, arnauly qara märmär tasynan mazar oiyp, qūrmettep jerlepti. Būl habardy i̇estigende qas jaulary, äsirese, Äbilqaiyr jerin alyp, suyn alyp, qiiänaty köp ötken keibir qazaq auyldary kökala jylqy qūrban şalyp, quanyşqa keneldi. Tek Jänibek han ğana dünie şirkinniñ ötkinşektigine qamyğyp, üş kün ornynan tūrmai jatyp aldy. Joq, Jänibek Äbilqaiyr handa ketken kegine ökingen joq. O zamanda han kegi — qolğa ūstağan aldaspan tärizdi, yñğaiy kelse jauyna jūmsalady, al özine tiımdi bolsa qynabyna qaita salynady. Keibireui sol qynabynda jatyp tot basyp, äbden şiridi. Al i̇endi bireui anda-sanda qynabynan suyrylyp jauynyñ üstinen jarq-jūrq oinap, ses körsetip, qaita ornyna baryp jatar bolar. Tek zardaby asyp ketkende ğana sol kek-aldaspan qyzyl qanğa malynuğa tiısti. Jänibek pen Äbilqaiyrdyñ da kegi osyndai kekke ainalğan. İeki jaqtyñ halqy birdei qyzyl qanğa malynğanymen, özderi birin-biri ajalğa qiiüdan aulaq i̇edi. Tek handyğyn tartyp alyp, jauyn taqyrğa otyrğyzu ğana — armandary bolatyn. Joq, Jänibek Äbilqaiyrda kegim ketti dep ökinbedi. Dünie şirkinniñ jalğan i̇ekenine ökindi. Bar ömirin jihangerlikpen, alys, jūlys, ūryspen ötkizgen azuy alty qarys, müiizi şañyraqtai, ataqty han Äbilqaiyr aqyrynda ne tapty? Bar tapqany Sozaqtyñ qasynan qazylğan i̇eki qūlaş jer boldy! İendi oğan üstine qoiğan märmär tastan, basyna jazylğan altyn jazudan ne paida?
«Öldiñ, Mamai, qor boldyñ!» degen mine, osy!.. Qaisymyzdyñ bolsa da būl jalğan dünieden aqyrğy alar i̇enşimiz — osy i̇eki qūlaş jer! Ataq, baq şe? — Jänibek auyr kürsindi. — Ataq, baq ta qolğa salğan altyn saqina tärizdi, qanşa asyl bolğanmen tübi tozady. Äbilqaiyr tügil, keşe bükil Şyğys i̇eline ülgi bolğan Qoşan patşalyğynyñ ūly patşasy Qanyşqany kim biledi? Al kezinde būdan ataqty, būdan abyroily qandai patşa bolyp i̇edi? Joq, ataq, baq degen — qolğa salğan altyn saqina. Tek tiri kezimizde ğana özgeler körsin, qyzyqsyn dep sausağymyzdan almauğa tyrysamyz. Al ölgesin şe? Qai ūrpaqty kördiñ — babamnyñ mūrasy dep atam zamanğy saqinany köziniñ qaraşyğyndai saqtağan? Saqtaudyñ qajeti joq şyğar. Är zamannyñ ülgisi özine qymbat qoi. Atağyñ da sondai. Qara da tūr, Altyn Ordany tik tūrğyzğan Äbilqaiyrğa bükil ürim-būtağynyñ ornatqan i̇eskertkişi «Osy jerde Äbilqaiyr han jatyr» dep üstine qoiğan sonau qara taspen bitedi. Jyl öter, ğasyr öter, Äbilqaiyrdyñ da dañqy, bügingi küngi qadiri ūmytylar. Būnym ne, Äbilqaiyrdy tabalap jatyrmyn ba? Joq, būnym tabalağanym i̇emes, aqiqatym. Äbilqaiyr soñynan i̇ergen jūrttyñ senimin saqtai almady. İeldi i̇el i̇etu qolynan kelmedi. Al biz şe? Biz ony kögerte alamyz ba? Kögertken künde keleşek jūrt isimizge qandai bağa beredi?
İapyrmau, meniñ būnym ne? Bolaşaq ūrpağymyz ne aitady i̇eken dep öz boryşymyzdy atqarmai ötpekpiz be? Joq, keleşektiñ bağasy üşin i̇emes, solardyñ aldynda özimizdiñ ar-Uiatymyz taza bolu üşin, i̇el-jūrtymyzğa degen öz boryşymyzdy adal atqaryp ötuimiz kerek. Qorğai almasa öz obaly özine, biz halqymyzdyñ alğaşqy memlekettik otauyn tiktik! Tigu üşin qan maidanda jan qūrban dedik!»
Jänibek tösekten basyn köterip alğan. Sol küni Saurandy bilep tūrğan hakim Qūlmūqamet-tarhan «Küşiñ jetse — jeñip al» dep Jänibektiñ hatyna jauap bergen. Al Jänibek te sol sağatta Sauran şaharyn şabuğa äskerine jarlyq şyğarğan:
Bükil Syr boiyn alyp jatqan qalyñ äsker qaitadan jasaqqa bölinip, şabuylğa daiyndala bastady. Hat jiberilgen özge şaharlardan jauap kelgenşe i̇eki aptadai uaqyt ötti. Jänibek bar uälietten jauap almai tūryp, Syğanaqqa taiau Saurandy şabudan äzirge bas tartqan. Äbilqaiyrdyñ ölgenin i̇estigen jūrt, hakimderine qan tögispei qalalardyñ qaqpalaryn aştyrtar dep ümittengen. Biraq būl oiy aqtalmady. «Äbilqaiyr han ölgennen keiin ne bolar i̇eken?» dep kütken hakimder tez jauap bere qoimady. Jūrt osyndai dağdarys halde jürgen şaqta, tağy bir habar keldi. Äbilqaiyr hannyñ tağyna ülken balasy Şaih-Haidar otyrypty degen laqapty qūs qanatty ūzynqūlaq bükil Däşti Qypşaq jerine bir-aq künde taratty.
Jänibek tağy oiğa qaldy. «Äbilqaiyr joryqqa bastap şyqqan jüz myñ äskerdi Şaih-Haidar däl qazir taratyp jibermeidi. Ärine, Şaih-Haidar Kök Ordağa han bolyp jarytpaidy. Biraq onyñ nağaşy jūrty — özbek Qoñyrattary qazir bel alyp tūr. Sondyqtan da Şaih-Haidardy han köterdi. Al, Şaih-Haidar qanşa tabanynyñ büri joq, osal bolğanmen de, äkesi qūrğan mynau jüz myñ äskerdi paidalanyp, abyroi alyp qaluğa tyrysady. Būny Äbilqaiyrdyñ serikteri — äsker qolbasşy batyrlar da qoldaidy. Qaitken künde de tastai tüiilgen äskerdi joryqqa jūmsaidy. Tek qai i̇eldi şabu kerek, soğan qarai äskeriniñ betin būrady. Ärine, Kök Ordağa qazir Moğolstannan qazaq i̇eli qauipti. Onyñ üstine biz Syğanaq uälietin alyp qoidyq. Öz i̇eliniñ de, özge i̇eldiñ de köz aldynda qadirin tüsirmes üşin, Şaih-Haidar Syğanaq pen Sozaqty qaitaruğa baryn salady. Söz joq, äskeriniñ betin ol Türkistan ölkesine būrady. Al Şaih-Haidardyñ äkesi Äbilqaiyrdyñ babyna keltirgen jüz myñ äskerine, bar qaru-jarağy soiyl men köne Qypşaq kezinen kele jatqan qaiyñ sadaqtaryn saptağan qazaq jigitteri qarsy tūra almaidy. Būndai soğysta jeñip şyğu üşin tek jazdy küni jinalatyn i̇er jürek jigitteri ğana i̇emes, qan maidanda äbden şynyqqan, soğys täsilin meilinşe üirenip alğan qaru-jarağy mūzdai, tūrğylyqty äsker kerek. Ol äsker qazir tek Şaih-Haidarda ğana bar. Sonda qalai, Şaih-Haidardyñ äskeri küşti i̇eken dep ūrystan küni būryn taiyp ketu kerek pe? Joq, öituge bolmaidy. Şaih-Haidardyñ mūzdai qaru-jaraqtanğan äskerine qarsy böten küşti paidalanu kerek. Ol küş — Kök Orda handyğyna qarsy batyrlardyñ basyn biriktiru, solardyñ äskerin Şaih-Haidardyñ jan-jağynan qaptatu, büiidei tigizu. Müiizi qarağaidai alyp ögizdi jan-jağynan tigen on bügelek qyzyl tanau i̇etip şapqylatyp, janyn qūiarğa jer tapqyzbaidy. Bükil qastar jinalsaq bir Şaih-Haidarğa älimiz jetpei me? ärine jetedi.
Osyndai oiğa kelgen Jänibek, Moğol, Jağatai handary Qajy-Mūhamed balasy Saidan-Aibaq hanğa, Kerei-Arabidiñ balasy Büreke sūltanğa, Mañğyt ämirleri Abbas bek, Mūsa bek, Jañbyrşy bekke, «bärimiz birigip Şaih-Hai-
darğa qarsy şyğaiyq» dep kisi saldy.
İejelden Äbilqaiyrğa qarsy han, sūltan, bekter äskerimen tez-aq jinaldy. Kiık lağyn örgizgen qara suyqtyñ aldynda İassy men Saurannyñ ortasyndağy i̇etraq dalada jüz myñdağan qalyñ qol kezdesti. Jänibek äskeriniñ sany artyq bolğanymen, Qaraşyñ batyr bastağan Kök Orda äskeri alğyzbady. Jänibek, Aibaq, Mūsa, Jañbyrşy birneşe märtebe qarsy şapty, biraq sauyt būzar bolat ūşty jebe jaudyrğan Şaih-Haidar äskeri mañaiyna jolatpady. Birneşe ret özderi qarsy şabuylğa şyqty. Nūranyñ Qaratūzyndağy aiqastan beri qazaq handaryna tisin qairap jürgen Qaraşyñ batyr, küieu balasy i̇ekenine qaramai, Būryndyq sūltannyñ äskerine özgeden köbirek öşige ūmtyldy. Būryndyqtyñ baiağy özine istegenin aldyna keltirmek bop, qolyna arqanyn alyp qyrğyn ūrystyñ işinen talai añdydy. Biraq sūltandy qorşağan kileñ saigülik mingen qaruly i̇er jigitter juytpady. Keide özderi qolğa tüse jazdap äzer qūtyldy. Qaraşyñ nūsqauymen sūljyq türikmenderiniñ ataqty jasağy Jänibekke de san ūmtyldy. Biraq baiağy Nūranyñ Qaratūzyndağy oqiğadan keiin Jänibek hannyñ özin qorğaityn i̇eki jüz aldaspandy arnauly qosynyn basqaratyn batyr Saian, han üstine tüiilgen qylyşty san ret naizasymen qağyp, handy jäbireiildei qorğap, maidan ortasynan aman alyp şyğa berdi. Osylai i̇eki aptadai salğylasqan qazaq äskeri aqyrynda, küzdiñ qara suyğy kele Syğanaqqa keiin şegindi. Jau jağynyñ qaitqanyn körgen Şaih-Haidar han i̇endi öz äskerin tarata bastady.
Äbilqaiyr Ordasy qastarynyñ da kütkeni osy i̇edi. Şaih-Haidar han jauyngerlerin taratyp bolyp, qalğan bes myñ qolmen i̇erteñ Samarqantqa qait-
qaly tūrğanynda, kenet Äbilqaiyrdyñ i̇eski jauy sūltan Ahmet hannyñ jiyrma myñ jaqsy qaru-jaraqty äskerin i̇ertip, Aibaq han bir büiirden sau i̇ete qaldy. Şaih-Haidar tarap ketken qolyna jinalsyn dep būiryq berip, at şaptyrğanmen, jöndi äsker jinalyp ülgermedi. Amal joq, jiyrma myñ äskerge bes myñ qolmen qarsy şyğuğa tura keldi. Şaih-Haidar jaişylyqtağy jüreksizdigin qoiyp, osy aiqasta Qaraşyñmen qatar tūryp, jan aiamai ūrysty. Suğa keter bala dariiädan şeginbeidi, älde ajalyna körindi me, ne baiağydan beri qorqyp kelgeniniñ yzasyn qaitaraiyn dedi me, ol astyndağy qūla qasqa tekejaumyt tūlparyn oinaqtatyp, jau şebiniñ ortasyna qarsy şapty. Taiau jerden jibergen birneşe jebe üstindegi kerege köz şynjyr sauyttyñ byt-şytyn şyğaryp, aqyrynda at üstinen qūlatty. Qūlağan hannyñ denesin alamyz dep, i̇eki jaq birdei jan aiaspai qyrylysyp jatqanda, san jağynan jaralanğan Şaih-Haidar han qansyrap, qinalyp baryp, aqyrğy ret jaryq düniege bir qarady da, közin mäñgi jūmdy. Būl joly da ūtylğanyn bilgen Qaraşyñ batyr, soğysqa i̇eñ alğaşqy ret qatynaspaq bop Şaih-Haidar qolyna i̇ergen on jeti jasar Mūhamed-Şaibani men on bes jasar Mahmud-Sūltandy qan sasyğan qyrğynnan aman-i̇esen alyp şyğyp, qalyñ şi arasyna kirip joq boldy.
Şaih-Haidar qaza bolğannan keiin, oğan i̇ergen ämir, sūltandar i̇eldi-i̇elderine tarap ketti. Köbi özderiniñ qasqyrğa jeke şabatyn arlan tazy i̇emes, tek qora küzetuge jaraityn būralqy töbetter i̇ekendikterin körsetti. Būryn toptanyp arsyldap ürip, syrt adamğa aibar şekse, onysy aitaqtaityn, bastaryn qosatyn ämirşileri bolğandyqtan i̇eken. Ämirşileri ajal tauyp i̇edi, i̇endi olar öz qalalarynyñ qaqpasynyñ aldynda otyryp alyp, tek jat adamdy juytpai qūr syrttai qyr körsetip abalauğa ğana jarady.
Mūndai jağdai qazaq, moğol, Jağatai handary men Äbilqaiyr ūrpağyna qarsy Aqsaq Temir ämirlerine jaman tigen joq, Kök Ordağa bağynatyn qalalardy jeke-jeke jaulap, birtindep talan-taraj i̇etip ala bastady. Äbilqaiyrdyñ kezindegi aibarly Ordadan «äne-mine» degenşe qūr bölşektengen uälietter ğana qaldy. Būl Aqsaq Temirden keiin, qaita laulap köterilgen Özbek handyğynyñ tağy da bir qūldyrap qūlauy i̇edi.
Jänibek bas jauy Äbilqaiyr ordasyn jeñgennen keiin köñili azyraq saia tapty. Söitkenşe qys ta tüsti. Qalyñ qol qasyna ūstaityn ol kezde han qory bälendei bai i̇emes, sypailardyñ özine as kerek bolsa, attaryna şöp kerek. Qazaq ol uaqytta şöp şauyp, qystyq qoryn daiyndap körmegen. Daiyndağanmen de sonşama byqyğan maldy qamtamasyz i̇etu tipti mümkin i̇emes. Jaz bolsa bir säri, sypai attary da jaiylymda bolady. Osyndai jağdaimen han jylda, qys bola bas äskerin i̇eldi-i̇eline taratatyn.
Biyl da söitti. Jäne osy jyly Däşti Qypşaq han Ordasyn Syğanaqqa köşirdi. Tek osy Syğanaqty qorğauğa bes myñ atty äsker alyp qaldy da, özge sypailaryn auyldaryna qaitardy. «Qaru-jaraqtaryñ, jauğa miner attaryñ i̇er-tūrmandarymen daiyn tūrsyn, kerek bolyp qalsañdar jarşy habar beredi» dedi. Biyl jyldağysyndai «jaz şyğa bälen jerge jinalyñdar» demedi. Jänibektiñ ondağy oiy, bir jağynan ärqaisy öz betine qamalğa ainalğan Türkistan uälietiniñ qalalaryn būrynğydai jüz myñdağan qol jinamai-aq, qaramağyndağy bar küşpen alamyn degen ümiti bolsa, i̇ekinşi jağynan būl qalalardyñ hakim, aqsaqaldarymen til tauyp, beibit kelisimge kelip, soğys aşpai-aq özime bağyndyrarmyn degen senimi bar i̇edi.
Jänibek osy oiyn oryndauğa kiristi. Öziniñ qoqan-loqy küşin körsete otyryp, Türkistan uälietiniñ Syğanaq pen Sozaqtan böten qalalaryna «qan tögispei bağynyñdar» dep üşinşi ret hat jazyp, uäkilder jiberdi. Bū joly Jänibek, söziniñ salmağy bolatynyna şek keltirmegen. Söitse İassy, Sairam, Sauran, Otyrar, Aqruq, Üzgent sekildi myqty bekiniske ainalğan şaharlardyñ oñai qolğa tüse qoimaitynyn da tüsinetin. Äsirese İassy, Sauran qalalaryn basqaryp otyrğan Mūhamed-Mazit-tarhan, Qūlmūhamed-tarhan sekildi Äbilqaiyr kezinde de bilikterin i̇eşkimge oiynşyq i̇ete qoimağan hakimderi bar jäne qorğaityn äskeri bar qalalardyñ tağdyryn oñai şeşe almaityny oğan haq i̇edi. Jänibek būl medinelermen jeke alyspai tağy da özine serik izdeuge kiristi. Oğan i̇endi būrynğy Abaq han, Ahmet han, Abbas, Mūsa, Jañbyrşy bekterden küştirek serik kerek boldy. Mūndai adam İsan-Būğy ölgennen keiin, Moğolstan tağyna otyrğan Jūnys han i̇edi.
İejelden qazaq rulary jağatai, moğol handarymen dostasyp kelgen. Moğolstanda bir tiregim bolsa, mūrtymdy balta kespeidi dep oilady Jänibek. Onyñ üstine Jūnys han Maurennahrdağy Aqsaq Temir ämirlerimen bailanysty. Samarqant ämirşisi äbuseiittiñ balasy Omar şaiqy būnyñ qyzyn alyp otyr. Tübi Türkistan uälietin qan tögip jaulap alatyndai kün tusa Samar-
qant, Būqar küşteriniñ syrt qalğany jön. Qaşan da bolsa toptanğan qasyñnan, jekelengen jauyñdy jeñu oñai. Al qazir sondai ädiske jol bar. Äbilqaiyr dünie salğannan beri, Temirlan tağyna qaraityn uälietter jeke-jeke bölinip ketken. «Ortaq ögizden oñaşa būzau» dep qaraityn sūltandarğa, ämirlerge jalğyz ämirşige bağynğannan göri, är uälietti bölip bileu tiımdi köringen. Jauyñ özi osyndai halde tūrğanda, nege onyñ osal jerin paidalanbasqa? Jänibek öz oiyn iske asyruğa osy kezdiñ däl i̇ekenin i̇eske alyp, qyz berip, qyz alysaiyq dep Jūnysqa kisi saldy.
Jaña irgesin qalap kele jatqan qazaq handyğynyñ Türkistan ölkesin qaityp aludan da böten tolyp jatqan isteri bar. Äsker qūru, han tärtibin ornatu, memleket zañyn — jaña «han jarğysyn» şyğaru, otyryqşy aimaqtar men köşpeli taipalardan han qoryna, äsker ūstauğa, meşitke, memleket isin jürgizetin adamdarğa arnalğan salyq, ğaraj, ūşyr, zeket jinau. Syğanaq pen Sozaqty alğannan beri Qypşaq dalasy men Moğolstan, Altyn han, Qara teñiz jağasyndağy qalalarmen sauda-sattyq jūmysyn küşeitu — han äsirese köñil böletin mäseleler i̇edi. Būryndy-soñdy Däşti Qypşaqta qalypqa tüspegen osyndai tyñ istermen şūğyldanyp jürgeninde, Jänibek qys ötip jaz şyqqanyn bilmei qaldy.
Jaz şyğa Jänibek öziniñ köşpeli i̇el ūly i̇ekenin i̇esine ūstap, qazaq i̇eliniñ dästüri boiynşa, han Ordasyn Syğanaqtan Syrdariiänyñ sağasyna köşirdi.
Būl ara şym üili, kündiz-tüni şulağan bazarly, köşesine adamy syimai jatqan qaladai i̇emes, kök şalğyn, auasy da jeñil, örisi de keñ, qamysty alqap.
Syrdariiä jağasyna kelip qonğaly. Jänibektiñ şaruasy būrynğysynan da köbeiip ketti. Sairam hakimi Qatta bekten, Moğolstan hany Jūnystan habar kelgen. Būl i̇ekeui de Jänibektiñ ūsynysyna birden qūlap tüspegenmen de, taqa «ket äri» i̇emestigin bildirgen. Sondai-aq Sauran hakimi Qūlmūhamed te kisi jibergen. Han ūsynysyna ol terisqaqpai jauap bergen.
Jänibek osy mäselelerdi Han Keñesine salmaq boldy. O kezde kürdeli istiñ bärin Han Keñesi şeşedi. Han ūsynysyn i̇eger Han Keñesi qabyldasa ğana iske asady. Abylai hanğa deiin bükil qazaq tarihynda osylai bolyp kelgen. Al Jänibek tūsynda Han Keñesi i̇eki türge bölinetin. Birin «Tağanaq keñesi» dep ataityn, i̇ekinşisin «Tūrymtai keñesi» deitin. Birinşisi ülken Han Keñesi degen mağynada, i̇ekinşisi kişi Han Keñesi degen tüsinikte. Birinşisine i̇eleuli rudyñ basty adamdary tegis jinalady. Onda han sailau, soğys aşu tärizdi kürdeli ister ğana qaraluğa tiısti. Sondyqtan būl keñesti keide üş jüzge bölinerde bas qosqan jeriniñ atymen «Qaratūz keñesi» dep te atağan. Al Tūrymtai keñesinde basqa jūrtqa i̇elşi jiberu, qonysqa jer bölu tärizdi jeñildeu mäseleler şeşilgen. Būl keñeske Maimene men Maisarydan böten, Orda mañyndağy äskeri qolbasşylar, han balalary qatynasa alady. Birinşi Keñes jylyna bir märtebe, i̇ekinşi Keñes apta saiyn bas qosqan.
Jänibek öziniñ düdämaldanğan isin, Han Keñesine qoimai tūryp, köbine Qasym sūltanmen aqyldasatyn. Bū joly da osy ädetine sap balasyn, özi otyrğan Jağan bäibişesiniñ ordasyna şaqyrttyrdy.
Kün jaña batyp, tömengi auyldyñ maly kelip azan-qazan bolyp jatqanda, keşke tamanğy alasapyran äleti i̇edi. Kündiz ystyq bop, kün bata ğana samal jel tūrğan. Orda işi salqyndai tüssin dep han i̇esikti ädeii aşyp qoiğan. Balasymen söileser sözin jat qūlaq i̇estimeske küzet jigitterin de «ärirek baryp küzetiñder» dep, Orda mañynan alystau jerge quyp jibergen.
— Ymyrt üiirile Qasym da keldi. Äkesi onyñ sälemin alyp oñ jağyna otyrğyzdy da:
— Peşpentiñdi şeşip tasta, deneñdi jel aimalasyn, — dedi, söitti de qymyz qūiyp otyrğan bäibişesine, — şam jağasyñ ba, qaitesiñ, — dep köz qiyğyn audardy.
Sonau Janbike oqiğasynan keiin üş jyl ötse de, Jağan bälendei özgere qoimağan-dy. Säl tolyğaiyn degen tärizdi, äitpese sol baiağy köl jağasyna şyğyp taranğan aqqu-qazdai sändi qalpy. Jasy qyryqtan asyp ketkenin i̇esine tūtyp, balasynyñ közinşe ornynan iltipatpen tūryp, jaişylyqtağy i̇erine degen qyltyñ-syltyñ minez körsetpei, ädeppen sändene maiysa, keregege iluli qytai şamyn jağuğa kiristi.
Jänibek aspai-saspai, aldyndağy altyn keseden uyz qymyzdy bir ūrttap qoiyp äñgimesin bastady:
— Bügin Almalyqtan Jūnys hannan kisi keldi, — dedi ol. — Keşe Sauran hakimi Qūlmūhamed-tarhan men Sairam hakimi Qatta bekten jetken habardy i̇estigen şyğarsyñ?...
— İemis-i̇emis qana...
— Qūlmūhamed-tarhan äli ör kökirektigine salyp, — dep kele jatty da, kenet toqtai qaldy. Däl osy sätte i̇esik janyndağy qorjynnan şaqpaq tas aluğa bara jatqan Jağan Qasymdy äldeneden qorğai «alla» dep dauystap jiberdi de, jerge şalqalai kelip gürs qūlady. Jänibektiñ körgeni aşyq i̇esik aldynda qarañ i̇etip paida bolğan qara dalbağaily jat kisiniñ kenet naizağaidai jarq i̇etkizip laqtyrğan bolat qanjary boldy.
Jänibek atyp tūryp i̇esik aldyna barğanşa, qoiulanyp kele jatqan tün qarañğysynan aruaqtai paida bolğan tüsi suyq adam, syp i̇etip üidi ainala berip, siqyrşy jandai joğalyp ketti.
Jänibek tek:
— Ūstañdar! — deuge ğana şamasy keldi.
Sirä i̇esik aldynda kenet i̇eleñ i̇etken jat beineni küzetşilerdiñ de közi şalyp qalğan tärizdi, i̇endi olardyñ su jağasyndağy qamysqa qarai jügirip bara jatqan dübirleri i̇estildi. Älden uaqytta: «Qap, ättegen-ai, ūstatpai ketti-au!» degen äldekimniñ ökinişti dausy şyqty.
äkesiniñ sözin tyñdap betine qarap otyrğan Qasym, şeşesiniñ dausy şyqqan şaqta i̇eşteñe tüsinbei qaldy, tek Jağan şalqalai tüsip qūlağanda bir-aq yrğyp qasyna bardy. Qara köleñkelenip ketken beiuaqta ün-tünsiz jatqan anasynyñ däl kökiregine qadalğan qanjardyñ sabyn kördi. Jantalasyp müiiz sapty qanjardy keudesinen jūlyp aldy. Atylğan ystyq qan betine şapşyp juyp ketti. Anasy «qūlynym» dep yşqyna bir būlqyndy da tyna qaldy. Osy kezde üige basqa adamdar da kelip, şam jağyldy. İendi jūrt qyzyl qanğa batyp ölip jatqan hanymdy kördi.
Bükil han auly tünimen Jağandy öltirgen adamdy izdedi. Taba almady. Tek tañ ata ğana onyñ Seihun dariiänyñ jağasynda jatqan qara jün dalbağaiy men jeñil pūşpaq işigin, tüie terisinen ilegen kön i̇etigin tauyp äkeldi. Şamasy arğy betke jüzip ötip ketken tärizdi. Ağysy qatty, kimdi bolsa da op-oñai alyp ketetin būl kezdegi Seihun dariiädan älgi adamnyñ qalai jüzip ötkenine jūrt jağasyn ūstap tañ qaldy. «Adam i̇emes, han Ordasyna arnap kelgen būl bir albasty bolar» dedi işinen ğalamatqa sengiş keibir kempirler. Al tastap ketken kiımderinen būl kelgen jyn da, albasty da i̇emes, nağyz adam, adam bolğanda Däşti Qypşaqtyñ özinen şyqqan, tipti sonau Jaiyqtyñ arğy betinen kelgen jau i̇ekenine i̇eşkim de şek keltirmedi. Būğan kiım ülgisi, kömkerui, oiuy kuä i̇edi.
Jağandy bükil i̇el-jūrt bop arulap qoiyp, jetisin bergennen keiin, Jänibek tağy Qasymdy öz ordasyna şaqyrdy. Qasym kelgennen soñ, onyñ belindegi qanjardy aldy da, qolyna ūstap tūrğan, Jağannyñ keudesinen suyrylğan qanjarmen i̇ekeuin balasynyñ aldyna qoidy.
— Kördiñ be, i̇ekeui birdei, — dedi Jänibek, — sağan osy i̇eki qanjar qandai syr aityp tūr?
— Bir şeberdiñ jasağany ma?
— Odan böten?
— İesiñizde me, anam marqūmğa Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltanğa timeimin dep ant bergenimde meniñ qolymnan mynau qanjardy alyp, «sağan qadalar qanjar meniñ jüregime qadalsyn» dep i̇edi ğoi? Anamnyñ sol tilegi oryndalğan tärizdi.