Köşpendiler - I - Almas qylyş

Mūndai şeşimge kelgen Jänibek, i̇eñ aldymen öz oiyn ağasy Kerei balalary men öz balalarynyñ tarazysyna salmaq. «Bar auyr qandy joryqty qai tūstan bastau kerek? Künşyğystan ba, künbatystan ba?»
Joşy ūrpağy, Badyqtan tuğan Orys hannyñ jeti ūly bolğan; Toqty-Qiiä, Qūtlyq-Būğy, Tūğylyq-Bolat, Qūiyrşyq, Toqta-Bolat, Seidahmet, Seitäli.
Toqty-Qiiädan — Bolat, Bolattan — Kerei.
Qūiyrşyqtan — Baraq han, Baraq hannan — Jänibek.
Söitip Jänibek pen Kerei bir atadan şöbere tuys.
Kereidiñ tört balasy bar: Būryndyq, Şaihym, Sandjor-Jaqan, Jaqan-Bahty.
Jänibek hannan toğyz bala: Jirenşe, Mahmūt, Qasym, ädik, Janyş, Qambar, Tynyş, Ūsnaq, Jädik.
Şöbere tuys Kerei men Jänibekten tarağan osynşama baladan ata jolyn quyp jauğa şabar äke jolyn quyp baqqa talasary altau. Kereiden —Būryndyq, Jänibekten — Mahmūt, Qasym, Qambar, ädik, Jädik.
Qazaq hanynyñ tağyna ie bolar dep Jänibektiñ äsirese ümitteneri Qasym. Qasym qazir jiyrma altyda. Ūzyn boily, keñ jauryn, qara tory pişindi jigit. Qalyñ qabağynyñ astynan ülken qoñyr közi adamğa ärqaşan da oilana qaraidy. On besinen kökparğa, küreske tüsken. Äzirge jambasy jerge timegen baluan. Jau jürektigi men aqyldylyğyna qarap, han boluğa laiyq, ärqaşanda sabyrly dep oilaityn Jänibek. Qasymdy hannyñ özge balalarynan artyq körer tağy bir sebebi bar. Qasymnyñ şeşesi Jağan-bike Jänibektiñ jeti qatynynyñ işinde i̇eñ jaqsy körer bäibişesi. Odan tuğan bala da hanğa i̇erekşe ystyq. Jağandy Jänibek qūr ğana jaqsy körmeidi, onymenen sanasady, i̇erekşe syilaidy. Al Äbilqaiyr hannyñ kelini, Şah-Budaqtyñ äieli Aqqozy-bike Jağannyñ tuğan apasy. Aqqozy men Jağan Altyn handa 49  köşpeli Kerei ruynyñ belgili batyry Dombalyqtyñ apaly-siñlili qyzy. Jağannan Qasym tusa, Aqqozydan Äbilqaiyr hannyñ i̇eñ jaqsy körer nemereleri, soñynan bükil Orta Aziiäny jaulap alğan Mūhamed-Şaibani han men Mahmud-Sūltan tuğan.
Äbilqaiyr men Jänibektiñ arasyndağy qandy ūrysty öşpendikke qaramai, kezinde bükil Şyğysqa attary şyqqan qos sūlu Jağan men Aqqozy birine-biri tartu, taralğy, kisi jiberip syilasyp tūrğan. Aralary baldan tätti tatu. Onyñ üstine Qasym da, Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltan da Şyñğys äuletine jatpaityn, şeşeleriniñ aitqandaryn i̇eki i̇etpeitin minez körsetken. Būl ärine balalaryn jastaiynan özderin syilaityn i̇etip ösirgen analarynyñ qasietterinen tuğan i̇erekşelik.
Qasymnyñ osyndai jağdaiyn biletin Jänibek, balasymen äñgimeleskende ärqaşanda bäibişesi Jağandy ala otyratyn. Al Jänibek soñğy kezde Qasymmen jiı kezdesetin boldy. Oğan sebep — hannyñ özge aqylgöi üzeñgiles bi, batyr serikterinen göri, Qasymnyñ qiyn mäselelerde äkesine anağūrlym dūrys keñes beruinen i̇edi.
Kündegi ädeti boiynşa, şañqai tüs şamasynda han Ordadan şyğyp, bäibişesi Jağannyñ oqşaulau tigilgen, şağaladai appaq i̇eki kigiz üiden kindiktese köterilgen aq ordasyna bettedi. Būl kez köktem bitip, jaz jadyrai bastağan mezgil i̇edi. Han Ordasy Sarysudan Ūlytau i̇etegine köşip kelgen. Älem sandyqtan kün közine alyp şyqqan janat işiktei qūlpyrady. Jaña köterilgen kök balausa jasyl şalğyn kökiregiñdi jarğandai jūpar añqidy. Tau qoinauynan tömen qarai saryldai aqqan mūzdai būlaqtardyñ möldir suy kün säulesimen şağylysyp, jerge tastağan kümis belbeudei jalt-jūlt i̇etedi. Būlaq jağalarynda būiralana ösken qūba taldyñ basyna qonyp alyp, būlbūl qūstar ne bir tätti äuenge sap än şyrqaidy. Jänibek älemniñ osynau bir ğajaiyp suretine sūstana qarap säl kidirdi de, aq ordanyñ i̇esigin aşty. Hannyñ keletinin kütip, üidiñ ortasyndağy qyzğaldaqtai kilem üstinde altyn şaradağy uyz qymyzdy sapyryp otyrğan Jağan türegelip, iılip sälem i̇etti.
— Arsyñ ba, Jağan bikem?
— Barsyñ ba, han iem.
İesik aldyna kümistengen kebisin tastap jatyp, han äieline sūqtana qarady. Jağan qara torynyñ sūluy i̇edi. Sūñğaq boily, oimaq auyz, kögen köz. İeki bala tapsa da qypşa beli äli de jip-jiñişke. Qaqtağan altynnan jasalğan auyr şolpysy jerge tartyp tūrğandai, bilektei i̇etip örgen qos būrymynyñ ūşy şūbatylyp kilem üstinde jatyr. Meruertpen şytyrmalap, gauhar taspen bezegen qyzyl mauyty säukelesi, aş belin qynağan altyn oqaly qyzyl bar-
qyt kamzolynyñ tüsin aşqandai jarasyp tūr. Jağan igen basyn äli joğary kötergen joq. Sonau bota közin jauyp tūrğan ūzyn kirpikteri naizadai Jänibektiñ keudesine kelip qadalğandai. Jänibektiñ qyryqtan asqanğa deiin san aiqasta myzğymağan tas jüregi, kenet qolğa tüsken torğaidai typyrşi qaldy. Han köz aldynda osy Jağanmen alğaşqy kezdesken şağy i̇elestep ketti.
Jänibek jiyrmadan jaña asqan tūsynda. Jaztoqsannyñ nağyz sarşa tamyz ystyq kezinde Şah-Budaq sūltannyñ serigi bop qyryq jigit qūdalardy basqaryp Altyn han patşalyğyna barğan. Äbilqaiyr hannyñ balasynyñ janyna i̇ergen änşi, küişi, batyr, baluan, mergen, qūsbegi — kileñ önerleri tasyğan örender. Dombalyq batyr sol mañda köşip jürgen i̇eñ bedeldi rular — Qytai, Naiman, Kereidiñ bas batyry i̇edi. Onymenen Tszin bogdahany da, körşiles Oirat qontaişysy İsentaişy da myqtap sanasady i̇eken. Jänibek bastağan Şah-Budaq toby Teriskei Tarbağataidy jağalap Zaisan kölinen ötip, Altai tauynyñ küngei jağyna şyqty. Qalyñ Naiman, Qytai, Kerei taipa i̇elin köktei basyp, üşinşi täulikte Dombalyq aulyna jetti. Būl auyl Qydyrköl jağasyna keşe ğana kelip qonğan i̇eken. Qamysty köldi jağalai kileñ aq şağaladai kigiz üi tigilipti. Kök maisa, jasyl şalğyn beluardan keledi. Arğy qabağy qarauytyp qana köringen şalqar dariiä, kögildir köldiñ aq aidynynda syñsyğan qaz-üirek, sybyzğydai syzylğan qoñyrqai aqqu äni alystan talyp i̇estiledi. Köldiñ qamysy az künşyğys jağynan, sonau alystağy beleske qarai örip bara jatqan qaraqūrym jylqy körinedi. Şah-Budaq sūltannyñ kele jatqanynan küni būryn habardar auyldyñ qyz-kelinşek, bozbalalary qūdalardy köş jerden qarsy aldy. Jänibek Şah-Budaqtyñ qalyñdyğy Aqqozyny birden tanydy. Qarsy alğan auyl qyz-kelinşegin qyrağy közimen bir şolyp ötip i̇edi, däl osy auylğa būl jalğannyñ bar sūlu qyz-kelinşegin jinağandai i̇eken. Al Aqqozy solardyñ işinde top qoñyr qazdyñ arasyndağy aqqu tärizdi. Sūñğaq boily, aqqūba möldir köz bir keremet. Basyndağy altai qūndyzynan tikken şoq ükili kamşat börki de, üstindegi düriiä şäii qos i̇etekti köilegi de, belin qynai kigen qamqa işigi de, gauharmen bezengen alqasy men aiağyn basqan saiyn qoñyraudai syldyr qaqqan qaqtağan altyn şolpysy da basqalardikinen anağūrlym qymbat, özgeşe. Qyzdyñ syrt beinesin körgennen-aq Jänibek Dombalyqtyñ ataqty sūluy Aqqozy osy i̇ekenine şek keltirmedi. İendi ol qalğan qyz-kelinşek arasynan Aqqozynyñ siñlisi Jağan bikeni izdei bastady. Byltyr Aqqozyğa qūda tüse kelgen Äbilqaiyr adamdarynan Jağandy Aqqozydan sūlu bolmasa, kem i̇emes degen laqapty i̇estigen. Qarsy aldynda tūrğan qyz-kelinşektiñ işinde Aqqozyğa körkemdigimen para-par keletin i̇eşkim közine tüse qoimağan soñ, «Jağan mūnda joq i̇eken!» degen. Nege i̇ekeni belgisiz, Jağan Aqqozydan da asqan sūlu boluğa tiısti degen oidan ol aryla almağan. Qaitkenmen de Jağandy tezirek köruge qūmarlana asyqqan. Biraq Jağan közge tüspedi. Tek qonaqtarğa auyl kädesin istep, keşki oiyn-sauyqqa kiriser aldynda ğana Dombalyq batyrdyñ i̇ekinşi qyzynyñ jylqy bağuğa ketkenin bildi. Qazaq rularynyñ ğūrpy boiynşa köne zamanda jylqy bağu tek jylqyşylardyñ ğana boryşy i̇emes, qyz-bozbalanyñ da şaruasy. Jasyl şalğyndy mi dalada, jazdyñ jyly aily tüninde qyz-bozbala bolyp jylqy küzetu — qazaqtyñ i̇eski saltynyñ bir qyzyq dästüri. Keñ alqapta üiir-üiir bop bytyrai jaiylğan qalyñ jylqy. Sol qara-qūrym jylqyny i̇ekeu-i̇ekeuden serik bop, än şyrqap ainala jürgen qyz-bozbala. Qos janynda tai qazanda bylqyldai qainağan qūlynnyñ uyz i̇eti. Üiirinen bölinip ketken saiaqty izdegen bop saiğa tüsip bara jatqan, soiylyn süiretken bozbala. Arğy betten astyndağy jorğasyn janyndağy serik qyzyna ūstatyp, tömen qarai asyğa aiañdağan ükili börikti, bylq-sylq basqan jas sūlu... Bū da bir qyzyq zaman! Jaqsy körseñ de kelmeitin, jek körseñ de oralmaityn, birjolata mäñgi öşken altyn däuren!
Joldan şarşap kelgenderine qaramastan jigitter tünimen altybaqan teuip, än salyp köñil köteristi. Äzil-qaljyñ, aitys, qazaqtyñ köne zamanyndağy sauyqtary «Tün qatu», «Tüie jyğu» sekildi san aluan oiyndaryn oinap, tañ şapaqtap ata bastary jastyqqa tidi. Oiyn-sauyq i̇erteñine tağy bastalady. Küres, saiys, kökpardan keiin kezek jamby atuğa keldi. Mine, osy oiyn kezinde Jänibek sūltan Jağan bikeni kördi. Kelgen qonaqtar men auyl jastary bäsekelesip jamby atyp jatqan. Baqan basyndağy qadağa ilgen kümis jambyny bir jüz qadam jerden i̇eki jaqtyñ birde-bir mergeni tigize almai-aq qoiğan-dy. Jaişylyqta qūralaidy közinen atatyn jigitter bū joly qoldaryn şaitan qağyp tūrğandai, alystan i̇emis-i̇emis ağarañdap köringen jambyğa sadaq oğyn qanşa közdese de döp qadai almady. Birese üstinen mült ketedi, birese astyndağy baqanğa baryp sart i̇etedi. Alaqannyñ aumağyndai kümis jambynyñ nağyz bir oq qağary bardai, bailağan jerinen birde-bir qozğalmai-aq qoidy.
Däl osy kezde şoğyrlanğan top qyz-bozbala kenet şuyldap qūia berdi:
— Jağan kele jatyr!
— Jol beriñder! Jol beriñder!
— Jağan jambyny közdemei tüsiredi.
— äi, Oqas, Jağan bikege jamby atyp jatqanymyzdy ait!
Aqqozy bikeniñ şabarmany «Bikem ne būiyrady?» dep anadai jerde atyn şiderlep kütip otyrğan qara tory bala jigit, janyndağy kökbestige mine sala, än şyrqatyp qyrqadan tömen tüsip kele jatqan bir top qyz-bozbalağa qarsy şapty. Şabarman jeter-jetpesten attan domalai tüsip, top basynda kümis i̇er-toqymdy aq boz at üstinde jantaia otyrğan, basyna narttai qyzyl tülki börik kigen qyzğa äldeneni aityp jatyr. Tülki börikti qyz jamby janynda şoğyrlanğan topqa qarap birdemeni sūrady da, qolyndağy soiylyn qasynda tūrğan jigitke ūstata berip, onyñ sadağyn aldy. Jigit qoramsağynan i̇eki-üş oqty suyryp, tañdap bireuin berdi. Qyz sadaqtyñ bauyn, dombyranyñ şegin şertkendei, qolymen qatty tartyp kördi de, sol qolymen jaqty joğary köterip, jebesin qoiyp kezendi. Söitti de, astyndağy aq boz jorğany tebinip qaldy. Jorğa şoğyrlanğan topqa qarai yrğala jöneldi. Jūldyzdai ağyp keledi. Jamby atyp tūrğan qyz-bozbala: «Jol beriñder! Jol beriñder!» «İä, aruaq, qoldai kör!», «Qaraqoja!», «Oişybai!» dep Kerei ruynyñ ūranyn aityp keiin şegine berdi. Jänibek sūltan qyz abyroiyn qūrby-qūrdasynyñ osynşama tileuinen Jağannyñ osal bike i̇emes i̇ekenin añğaryp qaldy. Söitkenşe bolğan joq, aq boz jorğany teñselte ağyzyp, qyz da būlar tūrğan jerge taiai tüsti. Ūzyn qos būrymyn beline qystyryp alğan, at üstinen bir jağyna qarai jantaia, sadağyn kezene yñğailanyp kele jatqan i̇erke sūlu, Jänibek sūltannyñ qasynan öte berip, sadağyn tartyp jiberdi. Sol sätte jūrt şu i̇ete tüsti. Şuda jippen qadağa ilip qoiğan kümis jambynyñ kenet kökke atylğanyn Jänibektiñ özi de kördi.
Şulağan jūrt jorğasyn äzer toqtatyp keiin oralğan Jağanğa qarsy ūm-
tyldy.
— Myñ jasa, Jağan mergen!
— Qyz i̇emes, qyran ğoi!
— Seni tapqan anañnan ainalyp keteiin.
— Qaraqoja atañnyñ aruağyn bir köterip tastadyñ ğoi!
— İel namysyn jibermegen i̇er qyzym, myñ jasa!
Dabyrlağan top qyzdy at üstinen köterip ap, sūltandarğa qarai jürdi. Olar Jänibekter tūrğan mañğa taianğanda ğana qyzdy qoldarynan tüsirdi. Özderiniñ tobyna jaqyndap kelip, iılip sälem bergen Jağan adamzattyñ balasy i̇emes, kökten tüsken qor qyzy bop körindi. Qos būrymy jerge tiıp şūbalyp, qūralaidyñ közindei tanadai qara közderi Jänibekke jaibaraqat, möldirei qarady. Osy bir künäsiz közqarasta jigittiñ asau jüregin taidai tulatqan bir ğaja-
iyp siqyrly küş bar i̇edi. Ön boiy qorğasyndai balqyp, Jänibek özin-özi äzer ūstap qaldy.
— Arsyzdar ma, qūda jigitter? — degen Jağan sonda ūzyn kirpikterin Jänibektiñ jüregine, däl osy qazirgisindei qadap.
— Barsyz ba, mergen qūdaşa? — degen jigitter şulai jauap berip.
Osynşama şudyñ işinen tek Jänibektiñ dausyn i̇estigendei Jağan sūltan-
ğa tağy da bir mänisti köz tastady. Sūltan i̇endi būrynğydan da beter örtenip kete jazdady. Sol küni tüni boiy köz ilinbei şyqty. İerteñine Jänibek Jağan qyzdyñ qalai asau üiretkenin kördi. Boidy alğan jalyn, oidy örtegen arman būrynğydan da örşi tüsti. Ūlytauğa qaityp kelisimen sūltan sonau Altyn han i̇eline qūdalyqqa kisi jiberdi. Kelesi Jaztoqsannyñ basynda on tört jasar Jağan sūludy üşinşi bäibişesi i̇etip aq otauğa kirgizdi. Baiağy alğaşqy joly kezdeskende «Barsyñ ba, aru qaryndas?» dep amandasqannan keiin, ol Jağanmen birinşi märtebe osy aq mamyq — jar töseginiñ üstinde söilesti. Tösektiñ irge jağynda köilekşeñ otyrğan Jağannyñ jerge şūbatylyp jatqan qos būrymyn oñ bilegine orap, sol qolymen tastai qatty süiir ūşty qos anaryn kezek-kezek säl auyrta qysyp, Uiattan küiip-janyp ne isterin bilmei janta-
lasqan jas arudy bauyryna tartty. Betine betin taiap:
— Men seni Jağan, jaqsy körip aldym, — dedi.
äiel jynysyn ol uaqytta tek mülik dep qaraityn i̇erkektiñ būlai degenine jas sūlu tañ qaldy. Söitse de köñildegi ökpesin aitty:
— Ötken jyly menimen i̇eñ bolmasa bir märtebe söilesuiñiz kerek i̇edi ğoi. Mäjnündi jaqsy körgen Läilidei meniñ böten bireudi ūnatyp qalmağanymdy qaidan bildiñiz?
Qyz sözi Jänibektiñ i̇erkektik namysyna tidi. Ol kenet alqymyna tyğyla qalğan aşuyn äzer basyp:
— Ony qazir körermiz, — dedi — it tigen aram asta qadir bola ma? Kelgen jeriñde auylyñ bar...
Üi işi tastai qarañğy bolsa da, Jänibek qyzdyñ i̇ezu tartyp külgenin sezip qaldy.
— İeger anamnyñ aq sütindei adal bolsam, — dedi qyz kenet dausy qaltyrap şyğyp, — bir tilegim bar, oryndaisyz ba?
— Qandai tilek?
— İeger ūl tapsam, oğan ateke i̇etip bizdiñ auyldyñ Hasen degen bir jas jigiti bar, sony aldyr. Mağan sadaq tartyp, asaudy juasytudy sol üiretip i̇edi.
Jänibek boiyn örtep bara jatqan jalyndy küşpen basyp i̇endi otyra almady, qyz ötinişine jauap berudiñ ornyna, ony aş belinen qūşaqtai özine tartty, jaña pisken mäuedei äbden der kezine jetken jas sūlu da, bauyryn jazyp jigit äuenine qarai ikemdele berdi.
Tiri jan qol tigizbegen syrly tobataidy alğaşqy syndyrğan Jänibek qatty ūiyqtap ketti. Tek tañ bozaryp atyp kele jatqanynda, boiyn tağy bir küş bilep qaita ūiandy. Qūşağynda jatqan, tañ aldynda ğana maujyrap ūiqyğa şomğan jas jarynyñ betine qarady. Bozğyl tañmen qara tory jüzi säl aqşyl tartyp, şie i̇erni säl aşylyp, dem alğan tynysy säl i̇estiler-i̇estilmes bop bilinip, tätti ūiqyda jatyr i̇eken. Jänibek özin-özi ūstai almai, aş belinen qysyp, jas aruyn özine qarai ikemdei berdi. Aq bilegin moinyna salyp, ūzyn kirpikteri astynan i̇erine i̇erkelei qarağan Jağan:
— Keşegi ötinişime jauap bermediñ ğoi, sūltanym, — dedi.
Jağannyñ adaldyğyna riza bolğan Jänibek, däl osy sätte boiyn bilep ketken quanyşyn basa almai:
— Jaraidy, aitqanyñdy oryndaiyn, — degen, kelinşegin belinen qūşyrlana qysyp.
Söitken Jağan sūlu osy. Sondağy tilek i̇etken Hasen degen jigiti anau... Jänibek qabağyn tüiip i̇esik aldynda säl kidirdi. Ömiriniñ i̇eñ alğaşqy quanyş sağatynda Jağan tumai jatqan balasyna Hasendi ateke i̇et dep beker ötindi me? Rasymen... Joq, joq, ol mümkin i̇emes. Jan sezimi qalai tulasa da, Jağan ony basa alady. Byltyr özi aitqan joq pa i̇edi, «minez degen bir asau baital ğoi, talai asaudy üiretkende öz sezimimdi özim üirete almaimyn ba» dep. Ol öz sezimine özi ie bola alady. «Al ie bola almai jürse qaitem? Aqyldan basqa jürek bar ğoi. Al jürek degen qūryq körmegen şyn tağy jylqy tärizdi i̇emes pe? Basyna tüsken qūryqty üzip ketken jüirikter az ba? Onda... onda... joq, joq, qazir äñgime būl jaiynda i̇emes. Äñgime bir qatynnyñ tağdyrynan köri ülken is haqynda. Halqymnyñ tağdyry turaly... İeñ aldymen sony şeşu kerek».
Jänibek qabağy qaita aşyldy. Ol kebisin tastap, qyzyl safian mäsisimen törge şyğyp tört qabat şäii körpeniñ üstine, aq mamyq jastyqty şyntaqtai otyrdy.
Jağan qymyz qūiylğan kümis şara men altyn keseni äkep, tömenirek tize bükti. İısi añqyğan sary qymyzdy kümis ojaumen sapyruğa kiristi.
— Han iem, jaqsy jatyp jaily tūrdyñyz ba? — dedi ol köziniñ qiyğyn küieuine audaryp. Hanymnyñ būlai dep sūrauynyñ äzil astary bar i̇edi. Ötken tün han Aqjol bidiñ kişi qaryndasy Janbike arudyñ ordasyna tünep şyqqan. Janbikeni Jänibek byltyr alğan. Onyñ jas iıstigi i̇esine tüsip, han keide äielderiniñ kezegin būzatyn. Jas toqalynyñ ordasynda özge äielderiniñ üiinen göri jiırek bolatyn. Ötken tün kezegi Jağandiki i̇edi. Jänibek özge äielderine istegen tūraqsyzdyğyn būğan äli istep körmegen-di. Namysqoi Jağan küieuiniñ sol qylyğyna qarai, būl sözdi ädeii tigizip aityp otyr. Ol qabağyn da şytpai külimsiregen qalpynda sözin jalğai tüsti.
— Janbike toqal özgemizden göri tösekti jūmsaq tösei biledi deidi ğoi.
Bükil Däşti Qypşaqtyñ jiyrma segiz basty ruynyñ basyn qosamyn dep talpynğan Jänibek han, i̇eşuaqytta da jeti qatynyn tatu-tätti ūstaimyn dep oilağan i̇emes. Jiyrma segiz ruğa äli jetkenmen, jeti qatynyna äli jetpeitinin ol jaqsy biletin. Öitkeni är qatynynyñ dauy bir taipy i̇eldiñ dauynan kem tüspeitin. Solardyñ işinde mūndai oşaq basy janjalğa aralasa qoimaityny osy Jağan i̇edi. «Bū da kirise bastağan i̇eken» dedi ol işinen. Qazir oğan qandai jauap berse de, qyñyr sözge duşar bolady. Bäribir jeñe almaisyñ. Qatynnyñ aty qatyn, basy altyn, arty kümis bolsa da, öz degeninen şyğa almaidy. Al qatynnyñ kişkentai özimdik jan düniesi bükil älemge bergisiz. Odan da ündemei qūtylaiyn dedi Jänibek. Osyndai oidağy han Jağannyñ köñilin böten sözge audarğysy kelgendei, bäibişesi ūsynğan altyn keseni alyp jatyp:
— Qasymdy şaqyrtşy, — dedi söilesetin söz bar...
Jağan közin oinaqşyta qarady.
— Hasan atekesin de şaqyrtaiyn ba, ünemi birge jüredi?
Jağannyñ būnysy da älgi qyñyr sözdiñ jalğasy.
Jänibektiñ jüregin mysyq tyrnap alğandai aşyp ketti, söitse de syr bermei:
— Şaqyrt, — dedi.
Jağan türegelip, taldyrmaş myqynyn yrğalta, sūlu denesin oinata, aiağyn bylq-sylq basyp baryp i̇esikti aşty.
— äben! — dedi syrttağy nökerine dauystap. — Qasymjan men atekesi Hasendi şaqyrtşy! Han äkesi söilesem deidi.
«äieldiñ aty äiel, — dedi tağy da Jänibek işinen oilap, Jağannyñ i̇esikti qalai baryp aşqanyna süisine, — qaşan da bolsa i̇erkektiñ közine ūnamdy jerin tüsirgisi kelip tūrady».
Jağan ornyna kelip otyrğannan keiin Jänibek bosağan altyn kesesin
ūsyndy.
— Qymyzyñ baldan tätti i̇eken, tağy da qūişy.
Jağan jadyrap sala berdi.
— Sabasyn Kereilerşe ystatqam. Ädeii öziñe arnap...
Jänibek riza bop külimsiredi.
— Meniñ babymdy öziñ ğana tabasyñ...
Osymen aradağy kirbiñ bitti. İendi olar bir-birine jadyrai qarasty. Osy uaqytta üige Qasym kirdi. Sälem berip, äkesiniñ oñ jağyna baryp otyrdy. Jänibek balasyna köz qiyğyn audardy da, Jağanğa qarady. «Ainymağan şeşesi tärizdi. Tek mūrny men iegi, qoiulanyp ösip qalğan mūrty da özimdiki».
— äkeñ atekeñmen birge kelsin dep i̇edi ğoi, — dedi Jağan balasyna altyn kesege qymyz qūiyp berip jatyp, — Hasen qaida?
— İeki aptadai bolyp qaldy-au deimin, qaiyn-jūrtyna ketken.
— ä-ä!
Jänibek myrs i̇etip külip jiberdi. «Jaña Qasymdy atekesimen jūbyn jazbaidy» dep, Hasendi de şaqyrtqanda, ädeii meniñ janyma tisin degeni i̇eken ğoi. Ötken tünniñ öşin menen osylai almağanda qalai alsyn, beişara... Namysyna tigen i̇erin şymşyğan türi de... Joq, joq, Hasenniñ qaida jürgenin de bilmeidi. Demek, būnyñ onymen i̇eş bailanysy bolmasa kerek-ti...
— Köke, meni jai şaqyrttyñyz ba? — dedi Qasym äkesiniñ oiyn bölip.
— Jai i̇emes, Qasym jigit, — Jänibek qolyndağy kesesin jerge qoidy, — üidi dauyl kezinde i̇emes, būryn tigedi, aqyldasatyn jai bar...
— Dūrys aitasyñ, köke. Kigiz jamylğan su bolmas, aqyldasqan jön...
— Öziñ de baiqap jürgen şyğarsyñ, bir qiiäpat aiqas taiap keledi. Būny qazir qaita küşeie tüsken Kök Orda, Moğolstan daiyndyğynan añğaruğa bolady. Bügingi küni biz de osal i̇emespiz. Osynyñ bäri aramyzdağy köpten beri kele jatqan janjaldyñ ülken janjalsyz bitpeitinin körsetedi.
— Dūrys aitasyz, han iem. Küz keleri köktemnen mälim, Kök Ordadan irgeñdi bölek salğannan-aq, tübi bir ūly aiqastyñ bolary haq ğoi.
— Biraq būl aiqas tek Kök Orda jağynan ğana körinip tūrğan joq tärizdi. Batysyñ da, şyğysyñ da qauipti. Batysyñnan seniñ jeriñe közin tikken Qazan, Astrahan, Qyrym, Noğaily handary bar. Olardyñ ar jağynda, alystan tulap jatqan dariiädan — Türik pen Stambul sülesi körinedi. İeki jağyñ da jetisip türğan joq. Biri bolmasa biri bas salatyny aian. Al, ondai halge jetpes üşin, biz özimiz i̇erte qimyldauymyz kerek.
— Dūrys aitasyz, han iem. Kim sadaqty aldymen tartsa, sol jauyn būryn jaralaidy.