Köşpendiler - I - Almas qylyş

— ärine ğoi, — qyzy kürsindi, — sadağymdy tartuğa meniñ de dätim barmas i̇edi... Tek yza... — sözdiñ ar jağy i̇estilmedi.
Äbilqaiyr azdan keiin közin aşyp jan-jağyna qarady. Biraq i̇eşkimdi körmedi. Alamandar oñ jaqtağy qalyñ qarağaş arasyna kirip ketipti. Kenet Äbilqaiyrğa habar bergen kernei üni şyqty. Joryq dabylyna üirengen Tarlankök arqyrai kisinep qūia berdi. Köp keşikpei serikteri de jetti. Ölip jatqan jolbarys pen jolai jairap qalğan qasqyrlardy körgen Bahtiiär-bahadur men nökerleri han i̇erligin madaqtai jöneldi. Biraq oğan Äbilqaiyr läm-mim dep til qatpady, qabağy tüksiıp sazardy da qaldy. Ol qazir alai-tülei ökinişte i̇edi. «Otyz jyl han bolsam da, osy mezgilge deiin özime kerek adamdy tañdai bilmeimin. Älgi jigitpen ğoi til tapsam äskerime qandai qolbasşy bolar i̇edi. Sondai adamdarmen ğana älemdi bağyndyra alasyñ! Qap! Qap!
Han batyrlyğynyñ kuäsi i̇etip nökerleri jolbarys pen arlan qasqyrlardyñ terisin soiyp alyp, aldaryna bökterip, keiin qaitty. Äbilqaiyrda äli ün joq, sol qabağyn qars japqan qalpynda. Tek nökerleri hannyñ jeñisti i̇ekenin küni būryn bar älemge dabyrlata bildirip, syrnai-kerneilerin baryldata tartyp keledi. Şatyrlaryna taiağandarynda ğana Äbilqaiyr qasyndağy Bahtiiär-bahadurğa:
— İeger men joq jerde batyr Saian men meniñ qyzym Gülbahram-Patşaiym qoldaryña tüse qalsa, — dedi özgelerge i̇estirtpei, — meniñ qyzymnyñ basyn alyñdar. Al batyr Saiandy syi-qūrmet körsetip bosatyp jiberiñder.
— Qūp, taqsyr!
Bahtiiär, bahadur osy bir bolmaşy sözden hannyñ nege ündemei kele jatqanyn ūqty. Jolbarysty batyr Saian öltirdi-au dep joramaldady. «Bäse, jolbarys jüreginen suyrylğan jebe han jebesine ūqsamaityn i̇edi-au». Batyr jigittiñ tek jolbarysty ğana öltirmei, handy da ajaldan alyp qalğanyna şek keltirmedi. «äitpese kekşil Äbilqaiyr ony qolğa tüsse bosatyp jiber demese kerek i̇edi». Osynyñ bärin sezse de Bahtiiär-bahadur tis jaryp i̇eşteñe demedi. Hannyñ köñilin kötereiin degendei ol, qūiryğy men bas terisi jerge süiretilip bir nökerdiñ i̇eriniñ aldyna bökterilip kele jatqan jolbarys terisin körsetip:
— Qandai ülken jolbarys, — dedi säl i̇ezu tartyp külimsirep, — i̇eger qarsy şapqan kezinde qolyñyz dirildep ketip sadaqty tarta almai qalsañyz ğoi, jaryp tastauy kämil i̇edi. Bir ajaldan batyrlyğyñyz qūtqardy. Būl ajaldan aman qalğanyñyzğa zor quanyştymyn. Siz körinbei ketkennen-aq «Aqsarbas!» sadaqany aitumen boldym.
Qarsy şapqan jolbarysqa oq keudesinen, ne basynan, äiteuir qarsy jağynan tier i̇edi, al ölgen jolbarystyñ jebe ökpe tūsynan qadalğan-dy. «Qarsy şapqan jolbarystyñ» degen sözinen Bahtiiär-bahadurdyñ jolbarysty mūnyñ özi öltirmegenin sezip qalğanyn han birden ūqty. Biraq myñdağan jauyngerlerdiñ jeñisin öz jeñisi sanap ädettengen han, «jolbarysty batyr Saian öltirdi» deu-
ge auzy barmady. Äitse de bahadurdyñ sözin tüsingendigin bildire, ol qai-tadan:
— İeger batyr Saian qolğa tüsse bosatyp jiberiñder, — dedi.
— Qūp taqsyr. Al i̇ekinşi märtebe qolğa tüsse şe?
— Onda basyn alyñdar.
Bahtiiär-bahadur i̇ezu tartty da qoidy. Batyr Saiannyñ handy jolbarystan qūtqarğanyna i̇endi ol tipti kümändanbady. «Ajaldan aman alyp qalğany üşin, han da ony bir ret ölimnen qūtqaruyn boryş sanaidy. Al i̇ekinşi ret qolğa tüsse. Istegen jaqsylyğy üşin qastyq. Jaqsylyq ta, jamandyq ta saudağa tüsken, şirkin, qu zaman!» Degenmen, alaman jigitterden seskengen Äbilqaiyr būdan bylai qarai būl mañğa añğa şyqpady. Bir apta ötkennen keiin, myñdağan salmen sau-salamat Seihun dariiäsynyñ oñtüstik jağasyna jüzip şyqty. Su kiımderin keptirip tynyğyp jatqandarynda, üş kün būryn osy aradan Jänibek pen Kereige qosylamyz dep Andijan mañaiyndağy qazaq rularynyñ ötip ketkenin i̇estidi. Han qaşqan i̇eldiñ soñynan türe quyp, qyryp tastauğa äskerine atqa qonuğa būiryq berdi. Äskeri äbigerlenip, daiyndalyp jatqanda Samarqantty alğan Mūqamet-Jökiniñ syilyqqa jibergen köşi jetti. (ätteñ ne kerek, äbuseiit Qorasannan qaitqan soñ, böten ämirlerdiñ küşimen öz tağyn qaitadan Jökiden tartyp aldy). Jüz qyzyl narğa Samarqanttyñ bar qazynasyn arttyryp jibergendei Mūqamet-Jöki. Al būl keruende jüz narğa tielgen altyn ydys, parşa, manat, şaği, düriiä, qamqa. Samarqant kilemderinen de qymbat Äbilqaiyrğa arnalğan i̇erekşe qazyna bar bolyp şyqty. Ol äbuseiittiñ ülken bäibişesinen tuğan Ğibadat-Sūltan-Begim i̇edi. Qos anary jaña pisip kele jatqan almadai qap-qatty, ülken qaraqat közderi qolğa tüsken qūralaidyñ közindei jaudyrağan, jaña qyz bolyp qalyptasyp kele jatqan sūñğaq boily jas sūludyñ mysy jeñdi. Äbilqaiyr qaşqan i̇eldiñ köşin şabudy i̇erteñge qaldyrdy. Sol küni tünde kümis bağanaly kök jibek şatyrdyñ işinde äli tūğyrynan taia qoimağan käri kökjal on üş jasar uyljyğan aq totynyñ appaq tösinen şöli qana tūiattandy. Keşeden beri Ğibadat-Sūltan-Begimdi körgennen bükil denesin bilep ketken qyzuyn basa almağan Äbilqaiyr, i̇endi köñili bir saiabyrlap qalyñ qolyna köteriluge būiyrdy. Biraq jiberilgen i̇ertölelerden qaşqan köş tünde Seihun dariiädan keiin, Qaratalğa qarai ötip ketkenin i̇estidi. Keşegi saldardy suğa ağyzyp jibergen han, qaitadan bir jeti sal toqytyp, keiin şegingenşe qyruar i̇el mekenderine jetip, bekinip alatynyn tüsindi. «Ürgenişke tuymdy tigip, äbden küşeiip alyp Moğolstandy şapsam, är jerge bir köşip jürgen qazaqtyñ qañğyğan rulary qaida keter deisiñ!» dep oilap Äbilqaiyr betin qaitadan Jeihun dariiäsynyñ jağasyna būrdy. Bir tünniñ qyzyğyna han Ordasynyñ bolaşağyn aiyrbastağan qatesin ol bū joly añğarmady. Tek jiyrma jyl ötkennen keiin būl qateniñ auyrtpalyğyn balalary köterdi. Öitkeni osy qalyñ köşti Kökşe teñizge qUiatyn Qaratal özenine bastap bara jatqan — qazaq i̇eliniñ bolaşaq ūly hany, Jänibektiñ balasy Qasym sūltan i̇edi. Äbilqaiyrğa bir tünde tüsetin jeñis, artynan baryp onyñ balalaryna otyz jyldyq küireuge ainaldy.
Han qalyñ qolymen qūmaitty, sorly sūrğylt dalany basyp üş künnen keiin, Jeihun dariiänyñ sol jaq jağasyna jetti. İendi osy dariiänyñ boiymen joğary qarai jürip otyryp, Ürgeniştiñ tūsynan şyqty. Būryn, otyzğa tolmai tūrğan şağynda ol qan-josa qyrğynnan keiin i̇eki aptanyñ işinde Ürgenişti alğan-dy. Şaharğa kök Ordanyñ kökşil jibek tuyn tikken. Orda-Bazardan han Ordasyn müldem köşirudi ol kezde oilağan joq i̇edi. Sol künnen bastap Äbilqaiyr tağy şyğys patşalarynyñ i̇eñ küştileriniñ birine ainaldy. Ürgeniştiñ jazyq dalasynda altyn aily, kök kümbezdi meşit saldyrdy. Stambul, Pekin, Rum, Mäskeuden şeberler aldyryp, aq tastardan, küidirgen qyzyl kirpişterden han sarailaryn tūrğyzğan. Äitse de jat jerdi ūzaq qonys i̇ete almağan. Al qazir Ürgenişti qapelimde qolğa tüsirip, müldem basyp qaluğa küşi jetpedi. İendi, amal joq, atynyñ basyn keiin būruğa tura keldi. Bū joly Äbilqaiyrdyñ közdegen i̇eski qonysy — Syğanaq boldy...
Äbilqaiyrdyñ syrty bütin, işi tütin i̇edi. Bet kelbeti de qara küreñdenip ketken. Jänibek pen Kereidiñ jäne olarğa i̇ergen rulardyñ işine qan qatqanyna, aşu, arazdyqtyñ oñaişylyqpen tarqai qoimaitynyna anyq közi jetkenimen, olar özinen büitip at qūiryğyn kesisip, mülde bölinip keter dep oilamağan. Bölingen künde de adymy keñ bolmas, qaita oralar degen. Büitip atadan balağa miras qalar jaulyqqa şydamas, öituge batyldary barmas dep köñilin jūbatqan. İendi mine... Olar birjolata oralmai kelmeske ketken i̇eken...
Joryq kezinde azdap basylğan yza, Syğanaqqa kelgennen keiin qaita örşidi. Tuyn tigisimen Äbilqaiyr şydai almady.
— Bas äskerbasy qaida? — dedi Äbilqaiyr üi tola otyrğan batyr, sūltandarğa süzile qarap.
Qol qusyryp syrttan kirgen jasauyl sol i̇eñkeigen bette şeginşektep şyğyp ketti. Syrtta bir qūltekiniñ auzynan i̇ekinşi qūltekiniñ auzyna köşken «äskerbasy Bahtiiär sūltandy aldiiär taqsyr şaqyryp jatyr» degen dauys birte-birte älsirep, äldeqaida köşe qualai ūzap baryp mülde öşti.
Köp ūzamai-aq han saraiyna qyran qabaq, nar deneli, apai tös, orta jastan asqan bas äskerbasy Bahtiiär sūltan kelip kirdi. Jaqsylyq habarmen şaqyrylmağanyn bilip i̇edi, biraq ämirşisiniñ qanyn işine tarta, sūrlanyp alğan türin körgende köp sūmdyqty basynan keşken jüregi zyrq i̇ete tüsti. Degenmen syr bermedi, hannyñ oñ jağynan kep oryn aldy.
— Bahtiiär bahadur! — dedi Äbilqaiyr. — Kün nūrynan jaratylğan qasietti babam saiypqyran Şyñğyshandy auyzğa almai-aq qūiaiyn. Bükil Däşti Qypşaqty bilegen Joşynyñ tūsynda i̇eldiñ bir böligi hannan bezip, tüp köterile köşu degen boluşy ma i̇edi.
— Joq, aldiiär, — dedi äskerbasy.
— Al, sol Joşynyñ atynyñ tUiağy tigen jerge men de tegis bilik jürgizdim. Joşy äkesi Şyñğystyñ arqasynda jetip i̇edi ğoi ol bilikke. Däşti Qypşaqty dürildetip qaitadan i̇el qataryna qosqanda men tek küşime, öz aqylyma ğana süiengem...
— İä, aldiiär, qiiäğa tek qyran bürkit qana jete alady, — dedi äkki äskerbasy, mūndai sätte han iesiniñ maqtan süietinin i̇esine alyp.
— Biraq qyranğa da serik kerek, — dedi Äbilqaiyr.— Joşy babamyz janyna kimdi i̇erterin bilgen... — Sol sebepten de jeñilmei kelgen... Al men... — han aitaiyn degen sözin bügip qaldy, — sonyñ arqasy boluy kerek, qaramağymdağy i̇elimniñ teñ jartysynan airyldym...
Äbilqaiyr aşuğa bulyğyp, demigip, söilei almai qaldy. Bahtiiär sūltanda da ün joq, ordanyñ işinde şybynnyñ yzyñy i̇estilerdei auyr tynyştyq ornady. Aqyry ünsizdikti Äbilqaiyrdyñ özi būzdy.
— Hannyñ ämirinen bas tartyp, Moğolstanğa qaşqan qaraşylardyñ jazasy qandai bolmaq?
— Ölim... — dedi Bahtiiär dausyn qatty şyğaruğa qoryqqandai kübir i̇etip.
Sol-aq i̇eken. Ordada tūrğan jūrt birauyzdan du i̇ete tüsti.
— Ölim, aldiiär.
— Ölimnen basqa kesim bolmauğa tiıs.
— Ölim.
Aitaryn aityp qalğanmen, bäri de öz sözderinen özderi qoryqqandai jamyrai baryp qalt tyndy.
— Ükimderiñe razymyn, igi jaqsylar — dedi Äbilqaiyr zorlana jymiyp. — Ony oryndau özderiñe jükteledi. Qolda bar äsker tügel i̇erteñ tañnan qalmai osy Ordanyñ tübinen tabylsyn. Jaudyñ qorğanyn qyryp, qalğanyn qūlaq kesti qūl i̇etip öz deñgeiime bas ūrğyzbasam, Äbilqaiyr atym qūrysyn!
Qanşa aşulansa da, dauys kötermeitin Äbilqaiyrdyñ mūnşama i̇eren söileuiniñ sebebi yzadan i̇ekenin jūrt birden ūqty. Qarsylasyp i̇eşkim til qatpady.
Būiryqty beru oñai da, onyñ oryndaluy qiyn. Mūny Äbilqaiyr jaqsy biletin. Äsirese bū joly. Söitse de täuekel dep oilağan. İeger qarauynda qalğan i̇eldiñ bas köterer, qaru ūstar i̇er-azamattary tübimen qoparyla attansa, äli ornalasyp bolmağan Kerei men Jänibek köşin talqan i̇etip şauyp, i̇el-jūrtyn şulatyp, aldyna sap malşa aidap qaitu oğan mümkin-aq köringen.
Bekter men batyrlar, «igi jaqsylar» Ordadan şyğysymen-aq ärqaisysy öz qarauyndağy rularyna şapqan. İeldiñ i̇eleñdep otyrğan uağy, bir künniñ işinde äsker jiyp alu äbden mümkin is i̇edi. Basqany bylai qoiğanda, han Ordasynyñ töñireginde otyrğan, Äbilqaiyrğa äbden berilgen, senimdi degen sarbazdyñ özi qanşama.
Bas äskerbasy Bahtiiär habarşy, şapqynşylardy attandyryp bolysymen, osy öz qarauyndağy sarbazdardy joryqqa qamdauğa kirispek boldy.
— Ürgenişten qaitqaly jambastaryñ sarğaiyp az jatqan joqsyñdar, — dedi ol Ordağa öñşeñ «jaqsylardyñ» teginnen-tegin jinalmağanyn añdap, äldebir sūmdyqty kütip top-top bop, üdireiisip tūrğan sarbazdarğa kelgen boida. — Qylyştaryñ da qynabynda jatyp qalyp, tot basuğa ainalğan şyğar. Qūdai tileuleriñdi berdi. Oljağa da qaryq bolarsyñdar.
— Uä, päli! — dedi bir jas sarbaz yrjalaqtap. Qynabynan qylyşyn suyra tüsip, jötkirinip qoidy. Äitkenmen, qalğan jūrt būl qūsap alaqailap ketken joq. Sözdiñ artyn tosyp tūr.
— Būl jolğy jau — basy şoqty qalmaq ta, jylmağai jüzdi şürşit te i̇emes. Alynuy oñai jau. İel bolyp basyn qosa almai jatqan älgi Kerei men Jänibektiñ qaşqyndary. Al qaşqan jauğa qatyn i̇er...
— Oi-doi!
äskerbasy köp işinen küñk i̇ete tüsken dauysty qūlağy şalyp qalsa da, qūr doñaibat jasaumen boldy.
— Qaşqan jauğa qatyn i̇er, — dedi ol sözin qaitalap, jan-jağyna köz tastap. Käne, batyr bolsañ şyğyp körşi degendei, äskerine tüksie qarap biraz tūrdy. Biraq būl joly tiri jan qybyr i̇etpegen soñ, sözin qaita jalğastyrdy. — Al sender saiypqyran i̇erler i̇emessiñder me?! Tentek Jänibek pen aqylynan adasa bastağan Kereidi at qūiryğyna bailap, al olarğa i̇erip, hanymyzdyñ qasietti Ordasynan bezgen jalañaiaqtardy qoidai mañyratyp, qozydai şulatyp aidap kelu — sender üşin tük i̇emes.
— Saiypqyrandyq qoldan kelse! — Būl — mana alğaş ün şyğarğan kisi i̇edi. Jasy otyz bes-qyryqtardağy kök köz sary jigit Orysbai bolatyn. — Şaruadan bosai alsam jaqsy ğoi...
— Mende syltauratar i̇eşqandai şarua joq, biraq... būl saparğa qinamasañyz... — Būl sözdi aitqan betinde qylyş tañbasy bar, i̇eluler şamasyndağy käri jauynger Qoqyş degen i̇edi. Bar ömirin Äbilqaiyr i̇esiginde ötkizgen kedei töleñgit...
Sol-aq i̇eken, küñkil-süñkil köbeiip ketti.
Şarua jaiy qiyn ğoi, joryqtan qajyp qaittyq...
— Mal bar, bala-şağa bar...
— Uaqyttyñ öziniñ tar bop tūrğanyn körmeimisiz...
— Toqtat, öñşeñ şuyldaq! äskerbasy aqyryp jiberdi. — Būryn soğys körmep pe i̇ediñder? Joryq körmep pe i̇ediñder? Sonda üide şaruam qaldy, qatynym qaldy dep qaisyñ aituşy i̇ediñ?! älde i̇el şetinde şūbyryp köşip jürgen az ğana tobyrdan qorqamysyñdar? Atağa tartpai tuğan öñşeñ su jürek!
— Taqsyr, — dedi Orysbai iyğyn qomdanyp, alğa şyğyñqyrap. — ärine, bilip, sezip otyrsyz, şarua degenimiz tilge tiek qana. Şynymdy aitsam, men jazyqsyzdan-jazyqsyz öz bauyrlaryma qarsy qylyş köterip, adam aldynda bir, qūdai aldynda i̇eki künäkar bolğym kelmeidi. Onsyz da tögilgen qan az i̇emes. Därejeñ kem demeseñ, men de ata men anadan tuğan ūlmyn. İeşkimniñ de basybaily qūly i̇emespin. Öz i̇erkim özimde. Būl joryqqa bara almaimyn.
— Qinamañyz, myrza.
— Taqsyr-au, i̇el betine qalai qaraimyz...
— Han men sūltandar janjaldasty dep i̇eki ortada şarua nege qyryluy kerek...
— Özara jaulasudyñ qanşa qajeti bar...
Jūrt dabyrlasyp, dürligisip ketti.
— äi, Qoqyş, äi, Takejan, äi, Küigenbai, — dedi äskerbasy qaraşy halyqtyñ myna raiyn añdağan soñ, Äbilqaiyrdyñ basybaily töleñgitteriniñ atyn arnaiy atap. — Han iemniñ bauyrynda ösken küşik i̇emec pe i̇ediñder, dämin aqtamai, qūdaidy ūmytqandaryñ qalai?!
Top işinen bireudiñ keñkildep külgen dausy i̇estildi. Biraq töleñgitterdiñ köbi ne aitaryn bilmei tosylyp qalğan i̇edi, köp atynan Qoqyş söz aldy.
— Däm aqtaityndai, i̇eşkimniñ haqysyn jegen jan i̇emen, — dedi ol äskerbasyğa tura qarauğa qaimyqqandai, közimen jer şūqyp. — Biraq han būiyrsa qai joryqqa bolmasyn baram. Äitkenmen, taqsyr, süirep qosqan tazy tülki almaidy deuşi i̇edi, qūr qara köbeitsin demeseñiz, qan töguge ar-ojdanym şydamas.
— Öñşeñ i̇ez! Sender jau tüsirmek tügil, özderiñ oljağa ketersiñder! —dedi küiip ketken äskerbasy bulyğa.
Būdan äri küş körsetuge Bahtiiär sūltan bara almady. Äsker deni köşken i̇elmen tilektes i̇ekenin sezgendikten ne aitaryn bilmei tūryp qaldy.
Keşke qarai är taraptan habarşylar da jete bastady. İelegizip otyrğan i̇el han jarlyğyn quanyşpen qarsy almapty. Tipti, keibir rular han iem bizdiñ Jänibekke i̇ermei, öz qarauynda qalğanymyzğa nege şükirşilik aitpaidy desipti. Al i̇endi birtalaiy igilikti is üşin han ölimge jūmsasa da barar i̇edik, biraq bū jolğysy qiiänat, öz bauyrlarymyzben soğysuğa atalarymyzdyñ aruağynan qorqamyz degen körinedi. Jarlyqqa moiyn ūsynğandar az i̇edi. Osynyñ nätijesinde Äbilqaiyr jasağy hannyñ öz oilağanynan i̇eki-üş i̇ese kem bop şyqty. Būl jinalğan jūrttyñ öziniñ qanşalyq senimdi i̇ekeni kümändy.
Aqyry han, üstine jan adamdy kirgizbei, köz şyrymyn almai, däm tatpai aq ordanyñ işinde bir kün, bir tün boiy i̇ersili-qarsyly sendelip jürgen de qoiğan. Äbilqaiyr bū joly, şyntuaitqa kelgende i̇el tağdyryn han men sūltandar i̇emes, halyqtyñ özi şeşetinin ūqty. Qazir Däşti Qypşaqtyñ qalyñ būqarasy özinen opa şegip, qazaqtyñ jeke handyğyn qūramyz degen rular jağyna müldem şyğyp ketkenine şek keltirmedi. İendi ol Jänibek pen Kereilerdi handyq qūrmai tūrğanynda basyp alu üşin joryqqa attanu jaily oiynan bas tartty. Öitpeske şarasy da joq-ty. Jaraly arystan siiäqty yzaly han işi qazandai qainağanmen küresuge därmeni joq, istiñ aqyryn kütip, añysyn añduğa köşti.

İekinşi bÖlim

I

Ūly Şyñğyshannyñ i̇ekinşi balasy Jağataidyñ besinşi buyny Mūhamed hannyñ şöberesi, ataqty Uais hannan tuğan, Moğolstannyñ qazirgi hany İsan-Būğy bügin öte qapaly i̇edi.
Jaişylyqta bir qarağannan köñilin köterip jiberetin Almalyqtyñ jasyl tökken bau-baqşasy da, Alataudyñ būlt qonğan qaharly biıkteri de, köşede qyz külkisindei ünemi syñğyrlap ağyp jatqan aryqtardyñ kümis syldyry da, bügin jüdeu janyn jūbata almağan.
Ol kezdegi mol suly Altyn İemel özeninen Jalaiyr jigitteri jaz boiy qūm juyp, hanğa tartu i̇etip alyp kelgen jarty qapşyq ūsaq altyn da, tipti būnyñ köñilin aşpağan. Jigitterdiñ yqylasyn aiaqsyz tastağysy kelmei, beseuine birdei sol Altyn İemel boiynan ärqaisysyna bir tepe 34  basybaily jer berilsin dep būiryq alğan da öz qolymen iyqtaryna zerli şapan jauyp, qaitadan törgi bölmesine kirip ketken. Ärqaisysy bir tepe altyn juatyn jerge ie bolyp, kenet baiyp qalğan jigitterdiñ quanyşty ketip bara jatqanyn terezeden körip, säl i̇ezu tartyp, külgen. Biraq kenet qaitadan qabağy tüiile qalğan. Keşegi i̇estigen habary qaitadan qoinyna bireu suyq jylan salyp jibergendei boiyn titirkente tüsken.
Han keñesi jiylğanşa janyn qūiarğa jer tappağan. Sosyn i̇eki jüz i̇elu jyl būryn Jağatai babasy meken i̇etken, bir kezde Üisin, Jalaiyr, Ūiğyr diqandary salğan, biraq qazir qūlap bitken köne Almalyqtyñ i̇eski jūrtyna barğan. Būl i̇eski jūrt İsan-Būğyğa qymbat dünie i̇edi. Osy i̇eski jūrtta ol alğaşqy ret mahabbattyñ ne i̇ekenin bildi, osy i̇eski jūrtta ol äkesi Uais hannyñ qalai qan tökkenin kördi.
äkesi Uais sūltannyñ alğaşqy jigit kezinde būlardyñ ūlysy Jeihun dariiäsynyñ oñ jağynda bolatyn. Dariiänyñ sol jağynda at şaptyrymdai jerde Aqsaq Temir uaqytynda salynğan Qañğyt ruynyñ dihasy — Mañğyt, odan äri bir kündik jerde Ürgeniş şahary jatqan. Al Jeihunnyñ oñ jağy — sūrğyl töbeli, tek jusan men baialyş qana ösetin, tüiirşik tasty ūşy-qiyry joq dala, Qaraqalpaq tūsy — Sūltan Uaistyñ ūlysy i̇edi. Kök Orda men osy Jağatai ūrpağynyñ menşikti jerin i̇ekige bölip, i̇ekpini Seihunnan i̇eki i̇ese küşti, sūrğylt tolqynyn üiirilte būlqynğan, adamnyñ bir qarağannan qaradai zäresi ūşatyn, mol suly Jeihun ağatyn. Osy Jeihun dariiänyñ künbatys jağasynda biıktigi qyryq, qalyñdyğy on qūlaştai sūrğylt topyraqty şymnan qūiğan bekinis bar. Bekinistiñ işinde sūrğylt kirpişten qalağan birneşe keñ sarailar salynğan. Mine, osy bekinis, soñynan Sūltan-Uais-Dag dep atalğan jer, Uais sūltannyñ atameken qonysy bolatyn.
İsan-Būğynyñ balalyq şağy osy jerde ötti. Äkesi ūzaq jyl Moğolstan äskerin basqaryp, basynan san joryqty ötkizip aqyrynda öziniñ qastaryn jeñip, aq kigizge köterilip han bolğan. Sodan keiin baryp İsan-Būğy Moğolstannyñ astanasy, bau-baqşaly Almalyq şaharyn kördi. Jeihunnyñ jağasyndağy jan-jağyn biık bekinispen qorşağan, aidalada japadan-jalğyz tūrğan sūltan Ordasynda ösken jas balağa, būl şahar bir keremet saltanatty bop i̇elestedi. Qalanyñ jasyl bağynda syñsyğan alma, örik, jüzim, almūrt... Köşesine şyqsa, diqan aspaptaryn, jauynger qaru-jarağyn, qyz-kelinşekter alqa-jüzik, bilezikterin soğyp jatqan şeberlerdiñ kök qūryş tösti qūlaştai kep ūrğan balğalarynyñ şañqylynan qūlaq tūnady. Alğaşqy ret ol osy qalada namaz oquğa kök kümbezdi meşitke kirdi. Osy qalada ol alğaşqy ret käpirler şoqynatyn nasrani dinindegi kelimsekter salğan şirkeudi kördi. Sol bir ğajaiyp balalyq şağyndağy körinister äli künge deiin köz aldynan ketpeitin. Äkesi Uais han öte dinşil i̇edi. Bir küni ol tañğy namazyn oqyp boldy da äli şyrt ūiqyda jatqan i̇er jete bastağan balalary — Jūnys pen İsan-Būğyny ūiatty. Özimen birge i̇ertip jürdi. Soñdarynda nökerleri. Köp keşikpei būlar köne Almalyqqa keldi. Tisi tüsip opyraiğan käri adamnyñ auzy tärizdi, kelisimsiz kileñ qūlap jatqan şym üiler, zäulim ülken kirpiş qoralar... Osy jan şoşyrlyq küiregen qalanyñ ortasynda tek basynda sary jezden kres ornatqan jasyl kümbezdi mänerlep salğan ağaş üi körinedi. Üidiñ janynda bau-baqşa. Baqşa toly kileñ işan, qoja, aq säldeli, kök säldeli molda, mäzin, käri, müritter. Han kelisimen ortada tūrğan minbege aq säldeli molda şyqty. Tañerteñgi salqynnan äbden mūzdap qalğan i̇eki bala i̇endi älgi minbeniñ janyndağy dardy kördi. Dar qasynda i̇eki qoly artyna bailanğan, şaşy ösip ketken, aq saqaly bükil keudesin japqan, üstinde tizesine tüsetin aq kenep köilegi bar kelisti bireu tūr. Syrt pişini, tür kelbeti mūsylmanğa ūqsamaidy. At jaqty, kök közdi, aq sary adam.
Minbege şyqqan älgi molda i̇eki qolyn joğary köterip, Uais hanğa qarap: