Köşpendiler - I - Almas qylyş

Äbilqaiyr soñğy kezde tek Rabiu-Sūltan-Begimge ğana i̇emes, bükil Aqsaq Temir ūrpağyna aşuly i̇edi. Samarqant ämirşisi, öziniñ küieu balasy äbuseiit äbdillahtan maidanda jeñilip, Äbilqaiyrğa kep panalap, han küşimen äbdillahty öltirip, Samarqantty tartyp alğannan keiingi qylyğy keşegi kündegidei i̇emes, basqaşa i̇edi. Ol kezde Äbilqaiyrdy han tūtyp, Geratta oğan arnap sarai saldyrğan. Halyqtan jinağan qarjy-qarajaty men zeketiniñ teñ jartysyn uädelesken uaqytynda Orda-Bazarğa jiberip, öziniñ ruhani bağynyşty i̇ekenin ärdaiym bildirip tūrğan. Sol äbuseiit soñğy kezde kilt özgerdi. Būqar, Samarqant uälietterine Qorasan men İrannyñ biraz jerin qosyp alyp, öz ämirligin küşeitkennen beri Äbilqaiyrğa qyryn qaraudy şyğarğan. Äbuseiittiñ būl qylyğyn Äbilqaiyrdyñ tuğan qyzy Künaijamal da qoldaidy-mys dep i̇estigen han. Jänibek pen Kerei qaramağyndağy i̇elin bölip äketip, säl älsirep qalğan Äbilqaiyr, bir yñğaisyz kezde äbuseiittiñ özine jūdyryğyn tüie bastağanyn körgen. Han iştei qatty yzalanğan. «İeger qaramağyndağy sūltan, ämir, körehandar büite berse aibarly Däşti Qypşaq handyğynda ne qalady? Jyğylğan Ordanyñ bireu şañyrağyn, bireu uyq, baqanyn, bireu keregesin bölip-bölip äketetinine söz bar ma! Joq, öitkizip qoiuğa bolmaidy. Saiypqyran Äbilqaiyr han da sūiaudai qandy tyrnaqtaryn körsetui kerek! Al äbuseiitpen maidanda kezdesuge äli mezgil tuğan joq. Qazir Samarqantty şabar äl-quat jetkiliksiz. Ätteñ Jänibek, Kerei, äbuseiit künnen künge küşeiip bara jatyr. Amal joq, şydağan jön. Jağatai ūrpaqtary, äñgime sendermen sosyn bolsyn!» Osyndai küiinip jürgen şağynda Rabiu-Sūltan-Begim oqiğasy oğan dätke quat bolğan. Aqsaq Temir ūrpaqtaryna az da bolsa qara jağylyp, öşim qaita bersin — degen.
Al İneliktiñ myna sözi tağy būny kenet seskendirip tastady. «Sonda qalai?.. Saiannyñ kişi inisi i̇ekenin mağan Rabiu-Sūltan-Begim nege aitpaidy? Mūnda qandai gäp bar? Arğyndar özine Saiannyñ jien i̇ekenin biledi. Bū da ärine Rabiu-Sūltan-Begim arqyly... Men i̇eşteñe de bilmeimin... Ärine bäibişem men Arğyndar arasynda da bir qūpiiä syr bar... Kim biledi, olar mağan qarsy odaq qūryp jürgen şyğar?»
Äbilqaiyrdyñ qabağy kenet qaitadan tüksie qaldy. Būl jalğanda adam balasynyñ jan tynyştyğyn būzuğa bostan-bos seziktenuden, özgeniñ bärin öziñe jau köruden qauipti küş joq. Äbilqaiyr jas kezinen-aq qaradai jel sözge maiysqaq, orynsyz saq qūlaq jan i̇edi. Jasy ūlğaiğan saiyn būl auruy da küşeie tüsken. Būl joly da solai boldy. Köñilinde kişkentai ğana küdik tuyp i̇edi, ol küdik kenet basyn alğaly kele jatqan qorqynyşqa ainaldy. «Joq, joq būlar bäri birigip meni qūrtqaly jür. Aldymen Rabiu-Sūltan-Begimniñ közin joiu kerek».
Han oiyn boljap bilgendei Ospan-Qoja:
— Arğyndar batyr Saiannyñ özderine jien i̇ekenin men arqyly bildi. Osydan bes jyl būryn olarğa men aitqam.
— Nege?
— Jetim bala teñizge şyqqan jalğyz qaiyq sekildi. Oğan myqty rulardyñ biri qorğan bolsyn dedim.
— Arğynsyz qorğany osal ma i̇edi. Saiandy Süiinşikke ateke i̇etem dep Rabiu-Sūltan-Begim osynda jantalasqan joq pa i̇edi?
— Oğan öziñ könbei qoidyñ ğoi.
«Beker könbegen i̇ekenmin. Könsem ğoi, ösek sözden özim de, Rabiu-Sūltan-Begim de ada bolady i̇eken-au! Jäne Ūlyqbektiñ tuğan balasy jienine ateke bolyp meniñ qolymda tūrsa, qandai küş! Temirlan altyn tağy Orda-Bazarğa qauiptene qarai jürer i̇edi ğoi. Äbuseiit tärizdi būra tartarlardy auyzdyqtağanym, tobyr aldynda kinäsiz köriner i̇edi. Qalai jaulap alsañ da, tobyrdyñ kökeiine qonbağan üstemdigiñ, tysyraiyp tūrğan tar kiım tärizdi, bir jerinen bolmasa bir jerinen sögilip ketedi». Äbilqaiyr han būl qağidany ūzaq jylğy i̇el bilegen täjiribesinen biledi.
Han oiyn Ospan-Qoja tağy bölip jiberdi.
— Batyr Saiandy öltirseñiz i̇erke-şora Gülbahram-Patşaiymdy da öltirgen bolar i̇ediñiz...
— Nege?
Gülbahram-Patşaiym qyzyñyz batyr Saianğa ğaşyq...
— Ony senen basqa kim biledi?!
Hannyñ būl sūraqty tekke bermegenin Ospan-Qoja birden ūqty. Ol säl oilanyp qaldy da:
— Rabiu-Sūltan-Begim hanym, — dedi qyryldai söilep. — Ol i̇eki jastyñ tübi qosyluyna jan-tänimen tilektes...
«Joq, Rabiu-Sūltan-Begim batyr Saiannan adal i̇eken, äitpese jiyrma toğyzdağy jas sūlu ony kündesiniñ qyzyna qimas bolar... biraq būny tağy menen nege jasyrdy? Mūnda qandai syr bar? Saiannyñ Ūlyqbek myrzanyñ balasy i̇ekenin bilsem, mümkin men ony Süiinşikke ateke i̇eter i̇edim ğoi. Mūndai añyraqai, soqpaqty, qiyn jağdailarda i̇eñ bökter jol sol bolatyn i̇edi-au!».
— Rabiu-Sūltan-Begim aldymen sizden Saiandy Süiinşikke kökiltaş 32  i̇etudi ötinbek bolğan. Biraq jastaiynan birine-biri ūnağan Gülbahram-Patşaiym men Saiandai i̇eki jasty aiady. İeger Saian Süiinşikke kökiltaş bolğanda Gülbahram-Patşaiymnan mäñgi küder üzer i̇edi. Öz qaryndasyn özi aluğa Mūhammet pai-
ğambardyñ dini rūqsat i̇etpes i̇edi. Sol sebepten sizden hanym ony ateke i̇etuiñizdi ötindi. Sen könbediñ ğoi. Al batyr Saiannyñ kim i̇ekenin sizge aituğa qoryqtyq. Öitkeni Qypşaq batyry Qobylandy da seniñ qyzyña ğaşyq... Bäribir Qobylandy tūrğanda qaidağy bir kelimsekke Gülbahram-Patşaiymdy bermeitiniñ aidan anyq qoi.
Toğyz torap jol bir jerge kelip tüiisedi. Sondai-aq san adamnyñ tağdyry keide osyndai bir tūstan tabysady. Han öz Ordasynda taram-taram qan tamyrlaryndai tüiisip, qaitadan tarasyp jatqan qūpiiä syrlarğa tañ qaldy. Qan tamyrynyñ bäri kelip bir jürekke qūiyp, qaita taraidy. Ordadağy sol jürek Äbilqaiyrdyñ özi ğoi. Biraq sol Orda tynysyn, qan tamyrlarynyñ qalai soğyp jatqanyn nege sezbei kelgen? «Halyqty bilemesten būryn, i̇eñ aldymen Ordañdy bilei bil. Ordañdy jūmğan jūdyryqtai berik ūstai alsañ, halyqty da berik ūstai alasyñ» dep älem qūdiretşisi ūly Şyñğyshan babamyz beker aitpağan i̇eken, «öz Ordamda ne bolyp jatqanyn sezbegende de Jänibek pen Kereidiñ halqymdy qalai büldirip jürgenin qaidan bileiin. Joq, joq, men aldymenen mañymdy berik ūstauym kerek».
Han i̇endi basyn köterip aldy, qoñyrau ornyna alaqanyn şapalaqtady. Üige Baqty-Qoja uäzir kirdi.
— Qazir meniñ qyzym Gülbahram-Patşaiym men Qobylandy batyrdy alyp keliñder.
«ärine, Gülbahram-Patşaiymdy Qobylandyğa qosamyn. Jazyqty ma, jazyqsyz ba — bäribir batyr Saian kinäli. Tynyş jatqan arystan — han aşuyn özi ūiatty... Demek, Rabiu-Sūltan-Begim künäsiz... Onyñ kesimin keiinge qaldyrğanym jön bolğan...»
— Han iem, tağy da aitatyn bir aqylym bar.
— Ol qandai aqyl?
— Uäzirine syryn bildirip alğan han qaqpanğa tüsken añmen birdei. Tağdyryñ uäziriñniñ qolynda. Dostyq oilasa qaqpanynan qūtqaryp jiberedi, qastyq oilasa ūryp alady. Äiteuir qaqpanynan oñai bosatpaidy.
— Būny sen mağan nege aityp tūrsyñ?
— Baqty-Qoja uäzirden saqtan. Jūrt senen i̇emes odan qorqa bastapty. Mūndai aibar tek handy öz uysynda ūstağan uäzirdiñ qolynan ğana keledi.
«Myna sözinde de jan bar sekildi. İä, Baqty-Qoja bir syrymdy biledi. Jäne syr bolğanda qandai syr! ärine sol syrymdy özime qarsy paidalanuğa tyrysady. Kim biledi paidalanyp ta jürgen şyğar?.. Tūra tūr!» Äbilqaiyr tağy da öziniñ seziktengiş qylyğyna audy. Onyñ köz aldynda, kenet, qūpiiä sybyrlasyp otyrğan Rabiu-Sūltan-Begim men Baqty-Qoja uäzir i̇elestep ketti. Odan keiin bäibişesiniñ keşegi bir özine degen jyly şyraiy i̇esine tüsti. Ädetinşe tüs mezgilinde han Rabiu-Sūltan-Begim üiine barğan. Jas sūlu bäibişesi aq totydai taranyp otyrğan. Äbilqaiyr üirenşikti ädeti boiynşa şymyldyqtyñ qasyna kelip şeşine bastağanynda, Rabiu-Sūltan-Begim aq mamyqtyñ üstinen i̇erkelep türegelip, aiağyn yrğala basyp altyn kesege şerbet qūiyp äkelgen.
— Gerattan jiberipti. Būğy müiiziniñ näri qosa qainatylğan, aiağyna deiin işiñiz, han iem, — degen.
Han işken. Jäne denesi appaq qardai, qaraqat köz sūlu bäibişesiniñ janynda ädettegisinen anağūrlym ūzaq jatqan. Sol bir şatty sätte äli de on jeti jasar uyljyğan qyzğa bergisiz osy bir periştedei süikimdi äielin Baqty-Qoja uäzirge öltir dep tapsyrğany oiynan şyğyp ketken. Bar yntasy sol bir tamaşa mezettiñ quanyşyn meilinşe soza tüsude bolğan. Ötkinşek dünieniñ qyzyğy da oğan däl osy sätte maral müiiziniñ söli qosylğan şerbettiñ tätti uytyndai köringen. Tek osy qyzyq tez ötip ketpegei dep tilegen.
Al sol suret onyñ köz aldyna basqaşa i̇elestep ketti. Şerbet qūiylğan altyn keseni qolyna aldy. Janyndağy Rabiu-Sūltan-Begim möldir közine qarai tūryp keseni tübine deiin jūtyp saldy. Söitti de jüregi örtenip domalai baryp qūlady... «Maral müiizi söliniñ ornyna kişkentai ğana küşälanyñ uy qosylsa ne isteimin?! Joq, joq būdan bylai qarai tym saq bolğan jön. İapyrmai, bir ajaldan aman qalğan i̇ekem. Özim de sezimge berilgişpin. Şerbetti aldymenen Rabiu-Sūltan-Begimniñ özine nege iştirip almadym? İekinşidei būl i̇esten şyqpasyn. Jalğyz Rabiu-Sūltan-Begim ğana i̇emes, qai qatynym bolsa da berer asyn, işkizer susynyn i̇eñ aldymenen özderine tattyryp köruim kerek-aq!»
— Han syryn köp biletin uäzir tiri qaluğa tiısti i̇emes...
Oida tūrğan Äbilqaiyrğa däiekşi sözi alystan talmausyrap jetti. «İä, han sarailarynda bar ömiri ötken qart däiekşi dūrys aitady. Baqty-Qoja uäzir meniñ i̇eñ qylmysty syrymdy biledi. Sondyqtan...»
Üige kirgen şabarman kenet han oiyn bölip jiberdi.
— Taqsyr han, ülken bäibişeñiz sizge aituğa bata almai otyr i̇eken. Gülbahram-Patşaiym hanşa keşeden joq... Bir jetiden beri tömendegi i̇eldiñ bäigesine i̇eki qylañdy minip ketken sekildi.
Mūndai habarğa i̇eti üirenip ketken han, qabağyn da şytqan joq.
— Qobylandy batyr qaida i̇eken?
— Taqsyr, Qobylandy batyr bar Qypşağyn soñynan i̇ertip ata meken i̇eski qonysy Torğai özeniniñ boiyna köşip bara jatyr.
— Nege?
Onysyn bilmeimin. Qas-qabağy jabyñqy. Jigitteri de qalyñ qol bop tastai tüiinip alğan. Qait deuge bata almadyq. Jänibek pen Kerei auyldary auğan Jağatai jūrtyna qarai qaşqan Gülbahram-Patşaiym hanşanyñ soñynan quyp jete almai qalypty desedi jūrt. Ūzyn-qūlaq. Mümkin būl ösek bolar.
«ärine būl ösek i̇emes. Qypşaq batyr Qobylandynyñ şynymen-aq meniñ qyzymda ümiti bolğan i̇eken. Qyz könbei qaşyp ketken soñ, yzadan köşken i̇eken. Mağan qolqa saluğa qaimyqqan ğoi. Ajalğa bermei, alyp qalğanymdy tağlym tūtqan da. Şirkin, läzzat, sen kärini de, jasty da otqa salasyñ-au. Ospan dūrys aitady. Qobylandynyñ Aqjol men Saianğa öşigui de osydan. Biraq bir qatyn qolyma tüspedi dep, osynşama bülinetin ne bar i̇edi, aqymaq! Osynyñ yzasyna älde soñynan bar äskerimdi jūmsap, qan josa i̇eteiin be? Joq, öitudiñ keregi bolmas. Torğai özeniniñ boiy da meniñ qaramağymda ğoi. Ketse öz jerine ketti, Jänibek pen Kerei tärizdi jeke handyqty köksep, jat jaqqa qaşa jönelgen joq qoi. Äli-aq sabasyna tüser, qaita oralar...»
Äbilqaiyr aqyl-sezimin astañ-kesteñ i̇etken būl oilaryn i̇eşkimge sezdirgen joq. Tek:
— Qyryq künşilik jerdi bir künde alatyn Kökseñgirmen Gülbahram-Patşaiymğa jete almai qalsa, şyn tausylğan i̇eken! — dei saldy teris būrylyp ketip.
— İä, solai, taqsyr.
Han sol teris būrylğan qalpynda «bäriñ de ketiñder!» degen işarat bildirip qolyn siltei saldy. Uäzir, şabarman tūtqyndy ala jöneldi.
— Qoş bol, han iem...
Äbilqaiyr keşegi öziniñ jaqsy köretin aqylşysynyñ biri Ospan-Qojağa būrylyp ta qarağan joq. Ol däl osy sätte Ospan-Qojany da, onyñ tağdyryn da, bağanadan beri aityp tūrğan su astynda jatqan inju-marjandai syrlaryn da i̇esinen şyğarğan. İä, ol özgeniñ qastyğy bolmasa, jaqsylyğyn tez ūmytatyn. Bükil Däşti Qypşaq, Qorasandy bilep tūrğan Äbilqaiyrğa Ospan-Qoja degen qūl kim? Jaqyn i̇etse özi i̇etti. Öltirse özi öltiredi. Al däiekşi sorly qaitadan zyndanynda ajaly jetkenşe, irip-şirip jata bermek bop kete bardy. Handy i̇endi basqa oi mazalai jöneldi.
«Jänibek pen Kerei Jağatai ūrpaqtarynyñ qol astyna audy. Qypşaq Qobylandy köşti öz jaiyna. Samarqanttağy äbuseiittiñ teris būrylyp bara jatqany anau... İedil boiyndağy özine tän Qypşaqtaryn i̇ertip qarğa boily Qaztuğan da Jänibek pen Kereige qosylğaly qonysynan köterilipti degen sözdi keşe i̇estidim. Jäne Qaztuğan jyrau:

Şyrmauyğy şökken tüie taptyrmas,
Balyğy kölge jylqy japtyrmas,
Baqasy men şaiany
Kejidegi adamğa
Tün ūiqysyn taptyrmas,
Söitken meniñ İedilim,
Sen salmadyñ, men saldym.
Qaiyrly bolsyn senderge
Menen qalğan mynau İedil jūrt, —

dep İedil boiynda qalğan Alşyn, Noğaily rularyna batasyn berip köterilipti deidi. Özge rular da Jänibek pen Kereidiñ soñynan i̇erdi degen sözderdi jiı i̇esti bastadym. Būnyñ bäri nelikten? Otyz jyldai at üstinen tüspei kötergen Kök Ordam qaitadan qūlağaly tūr ma? İeger meniñ közimniñ tirisinde myqtap şetinese, on ūlym, on bes qyzym, i̇eluge tarta nemerelerim, ärqaisysy ol Ordany özine qarai tartyp para-parasyn şyğarmasyna kim kepil? İä, söituleri mümkin. Joq, ondai jağdaiğa jetkizuge bolmaidy. İel tizginin qaitadan qatty tartuym aqyl. İeñ aldymen Maurennahr men Qorasannyñ bilikteri qolyndağy özimmen tilektes hakim, sūltandarmen odaqtasyp alyp, Jänibek pen Kereidiñ qoltyğyna su bürkip, jeke handyq i̇etemiz dep otyrğan Moğolstanğa oirandy saluym boryş...»
Äbilqaiyr i̇endi Ordasynyñ işindegi jağdaiğa köz jiberdi. «Alğaşqy kelisimdi Aqsaq Temirdiñ ūrpaqtary meñgerip otyrğan Samarqant pen Būqardan bastaityn bolsam, Ūlyqbek myrzanyñ qyzy Rabiu-Sūltan-Begim jaiyndağy oi-pikirimdi tez özgertuim qajet. Zaty äiel bolğanmen Rabiu-Sūltan-Begim Aqsaq Temir ūrpaqtary men Maurennahrdyñ bek, ämirleriniñ aldynda qadirli. Tartys-
ta būl qasietin de i̇este tūtqan jön. Äsker basqa i̇eldi basyp aluğa kerek, al jauyñnyñ aqyldy adamdary, bek-sūltandary sol i̇eldi bileuiñe qūral». Äbilqaiyr i̇ezu tartyp küldi. Ospan-Qoja: «han syryn biletin uäzir ömir süruge tiısti i̇emes» deidi. Dūrys aitady. Būl danyşpan aqylyñdy Baqty-Qojany qūrtu üşin ğana i̇emes, öziñniñ köziñdi de tezirek qūrtu üşin jūmsarmyn... Sen jeti qabat jer astyndağy zyndanda jatsañ da, biletin syryñ jer astynda jatpaidy, bäribir syrtqa şyğady... Mūndaida qara jerge de til bitedi...»
İerteñine Ospan-Qojağa as tüsirilu toqtatyldy. Al sol küni tört nökerimen han Ordasyna kele jatqan Baqty-Qoja uäzir üşti-küili joq boldy da ketti... Han şabarmandary izdep jan-jaqqa qanşa şapqylasa da ony taba almai-aq qoidy, han Ordasynyñ mañaiyndağy Üisinniñ atyşuly batyr, bileri «būl qalai?» dep küñkil şyğara bastady. Däl osy kezde «Baqty-Qoja nökerlerimen Moğolstanğa ötip ketipti» degen laqap düñk i̇ete qaldy. Özi şyğarğan būl laqapty i̇eñ aldymen Äbilqaiyr paidalandy, «Meni satyp ketken äkesiniñ aiyby» dep, han köpten beri közin tigip jürgen, i̇ernine äli tiri jannyñ i̇erni tiıp körmegen, keudesindegi qos almasy tyğyrşyqtai, dala kiıgindei tağy, qamşynyñ taspasyndai tastai i̇etip örilgen qolañ şaşy jerge tüsken Baqty-Qojanyñ on tört jasar sūlu qyzy — Toqtar-Bikeni toqaldyqqa aldy. Qandas uäzirdiñ kesiri tie me dep, han qaharynan qorqyp qalğan Üisin batyrlarynyñ sybyrlary su sepkendei basyldy.
Äbilqaiyr jas toqal alyp aşuyn basyp, i̇endi joryqqa daiyndaluğa kiristi.
Demek, Rabiu-Sūltan-Begim ataqty Aqsaq Temirdiñ danyşpan nemeresi Ūlyqbektiñ qyzy. Ol öziniñ aqyl-parasatymen jūrt aldynda i̇erekşe közge tüsken. Süleimen paiğambardyñ kezindegi äiel patşa Balqyz zamandastaryna qandai qūrmetti bolsa, būğan da öz zamandastary bizdiñ uaqytymyzdyñ Balqyzy degen at bergen.
Jas iıs sūlu toqaly Toqtar-Bike Äbilqaiyrğa tek öziniñ sūlulyğy men jastyğyn berdi. Özgesin han Rabiu-Sūltan-Begimnen tapty. Rabiu-Sūltan-Begim de özine han yqylasynyñ qaita tüskenin körip, jas iıske az kün auğanyn kek tūtpai, i̇endi būrynğydai i̇emes, han isterine birtindep aralasa bastady. Osy kezde Orda-Bazarğa äbdu-Latiftyñ tuğan balasy Mūqamet-Jöki kele jatyr degen habar jetti.
Rabiu-Sūltan-Begim ony aldynan at şaptyrtyp qarsy aldy. Üstinde kök qūryş şynjyr sauyt, i̇er-toqym, jügen-qūiysqandaryn altynmen aptatqan on şaqty jigit Orda tūsyna kep tüse qaldy. Han Ordasyna qarai jaiau jürdi. Qaru-jaraqtaryn syrtqa qaldyryp, būlar iılip sälem berip üige kirip kelgenderinde, Äbilqaiyr i̇eleñ i̇etip şoşyp ketti. Ordada hanmen birge tūrğan Rabiu-Sūltan-Begim i̇ezu tartyp külimsiredi.
— Han iem, būl kişi baldyzyñyz, äbdu-Latif myrzanyñ tuğan balasy Mūqamet-Jöki, — dep basyn idi.
Al Jökige:
— Jalğyz bauyrym Mūqamet-Jöki, sau-salamat keldiñ be? Myna kisi ūly märtebeli Süleimen paiğambardai aqyldy, İeskendir Zūlharnaiyn patşadai aibarly, bükil Däşti Qypşaq hany Maurennahr men Qorasannyñ syrttai ämirşisi Äbilqaiyr jezdeñ, — dedi. Özi baryp, birinşi bop qūşaqqa qūşaq tigizip amandasyp, bauyryn qoltyqtap hanğa taiady.
Han sozylğan qoldy alarda tağy dir i̇ete qaldy. Säl keiin şeginip te ketti. Biraq qūşaqqa qūşaq, keudege keude tigizip amandasuğa batyly barmady, tek qol alysyp amandasty da qoidy.
Äbilqaiyrdyñ rasynda seskenetin de reti bar i̇edi. Mūqamet-Jöki alğaşqy üige kirip kelgende, ony batyr Saian i̇eken dep qalğan i̇edi han. Birinen biri ausaişy! Bir şyny aiaqtağy i̇eki tamşy sudai ūqsas. Sol qalyñ qabaq, ötkir köz, sopaqtau kelgen sūrşa bet. Boilary da, dene qūrylystary da dälme-däl. Sūñğaq boi, arys keude, jiñişke bel. Jas jolbarystyñ aiaqtaryndai, aiaq-qoldary somdala bitken. Jalpy qimylynda, dene bitiminde sekiruge daiyndalğan jolbarys tärizdi bir qauipti sūs bar...
Äbilqaiyr qol alysyp amandasyp, Mūqamet-Jökiden i̇el jaiyn, Maurennahrdyñ küiin sūrap otyrğanynda da iştei seziktenumen boldy. Hannyñ mūndai jağdaiyn baiqağan Rabiu-Sūltan-Begim i̇endi Äbilqaiyrdan qonağyn öz Ordasyna alyp baruğa rūqsat sūrady. Boiyn bilep alğan äbigerden aiyryla almai otyrğan Äbilqaiyr birden köndi.
Rabiu-Sūltan-Begim seskenuden de, «äkeñ äkemdi öltirgen» dep Mūqamet-Jökige kek tūtudan da aulaq i̇edi. Äbdu-Latif Ūlyqbek myrzany, meniñ jäne öziniñ äkesin öltirdi, al özi basqalardan ajal tapty. Aqyrynda i̇ekeuiniñ qastary äkesi men balasynan birdei qūtyldy. Būğan qarap Ūlyqbektiñ qyzy men äbdu-Latiftyñ ūly qyryq pyşaq boluğa tiıstimiz be? Joq, tiısti i̇emespiz. Altau ala bolsa, auyzdağy ketedi. Ūlyqbek tūqymynan tiri qalğandardyñ işindegi i̇eñ jaqyny biz i̇ekeumiz. İeger biz i̇ekeumiz jau bolsaq, būdan tek qastarymyzdyñ bağy janady.
Rabiu-Sūltan-Begimniñ Mūqamet-Jökini özine jaqyn tartuynyñ tağy da bir sebebi i̇ekeuiniñ Ūlyqbek saraiynda teteles ösui i̇edi. Mūqamet-Jöki Rabiu-Sūltan-Begimnen üş jas kişi. Sondyqtan Rabiu-Sūltan-Begim odan özin ülken sanap, kişkentaiynan oğan apalyq qamqorlyq körsetip kelgen.
Sūltan tūqymdaryna tän aiausyz qatty minezderine qaramai, i̇ekeuine de jastaiynan jat i̇emes, osy bauyrmaldyq sezim, qazirgi tilekteriniñ jaqyndai tüsuine jol aşty.
Rabiu-Sūltan-Begim Mūqamet-Jökiniñ keluine arnai qyz-kelinşek, bozbalalar jinap, ūlan-asyr toi istedi. At şaptyryldy, baluan kürestirildi. Jigitter jamby atyp, saiysqa tüsti. Şyrqalğan än, terbelgen altybaqan... Aily tünderde, betegeli qūraqty sai işinde han qonağy talai sūludy qūşyp, kündiz sūñqar, qarşyğa salyp, Arqanyñ qyzyl tülkisi men kişi-girim laqtai qyr qūianyn aldyrdy.
Osylai bir apta oiyn-sauyq qūrğannan keiin, Mūqamet-Jöki han aldyna keldi. Alys jerden sapar şekken mūñ-mūqtajyn aitty. Jigittiñ sauytsyz, qaru-jaraqsyz i̇ekenin körip, han köñili küptenbedi. Ol i̇endi Mūqamet-Jökimen aqjarqyn, şyn köñilmen ūzaq äñgimelesti. Būl äñgimege tek Rabiu-Sūltan-Begim ğana qatynasty.
Samarqant, Būqar, Gerat, Mervte qazir qanşa äsker baryn, halyqtyñ äbuseiitpen öş i̇ekenin baiandai kelip, Mūqamet-Jöki söziniñ aiağynda:
— Äbilqaiyr han, Aqsaq Temir tağyna meniñ atam Ūlyqbek, odan keiin onyñ balasy, meniñ äkem äbdu-Latif otyrğan, i̇endigi kezek meniki, — dedi, — äbuseiit qazir Qorasan men İrakty tegis jaulap alam dep joryqta jürgeninde, Samarqant biligin qolyma tüsiruge järdem beriñiz. Mūndai yñğaily sät i̇ekinşi märtebe kezdese me, onysyn bilmeimin. Al qazir i̇eñ qolaily şaq...
Äbilqaiyr baiau i̇ezu tartty.
— äbuseiit te äbdillahtan ämirlikti alar joly, däl sen tärizdi işke kire kelgen...
— Aqsaq Temir ūrpağynyñ bäri äbuseiittei opasyz bola bermes. İeger Samarqant ämiriniñ tağyna otyrğyzsañyz, ömir-baqi sizdi äke i̇etip, aitqanyñyzdy i̇eki i̇etpei ötuge qolyma qūran alyp ant i̇etuge barmyn.
— äke i̇etkeniñniñ mağan keregi joq. Äkesi bolar balalarym jetedi. Alda-jalda Samarqant tağyna otyra qalsañ ämirimdi i̇eki i̇etpeimin dep sert berseñ qūba-qūp.
— ämiriñizdi i̇eki i̇etpeske mine qūran, mine nan.
Äbilqaiyr ündemei qaldy. Ol ūzaq uaqyt tilsiz otyrdy da, bir mezette:
— Samarqant uälietiniñ jerinde ūrysqa jaraityn qanşa jauynger pilder qaldy? — dep qarsy otyrğan jigitke tesile qarady.