Köşpendiler - I - Almas qylyş

— Ras, anañ adal jan i̇edi. Adal jüreginen tilegen tilegi oryndaldy. Topyrağy torqa bolsyn. Al būdan basqa būl qanjardyñ laqtyryluynan ne ūqtyñ?
— Qanjar ne sizge, ne mağan arnalyp laqtyrylğan.
— Dūrys aitasyñ. Būl qanjarlardy Mekege barğan Noğaily handyğynyñ bir biı Stambuldan alyp kelgen. Mağan bireuin bergen i̇edi. Sen jeti jasqa tolğanyñda ädeii beliñe bailağam. Al qalğandary sol Noğaily i̇elinde bolatyn. Myna qanjardy laqtyrğan adam ne sağan, ne mağan arnap laqtyrdy. Jäne özi so jaqtan keldi. Būdan ne ūqtyñ?
— İedil boiyndağy ağaiyndar da tek jatpaityn tärizdi ğoi.
— Dūrys aitasyñ. Däşti Qypşaq jeri — tüieniñ terisi tärizdi mol dünie. Ärkim-aq odan bir ūltandyq jūlyp alyp qaluğa qūmar. Tegi Türkistanğa tym köñil bölip ketken tärizdimiz. Biz bū jaqta äure bolyp jürgende, İedil boiyndağy Noğaily Temir bi men Astrahan Ordasynyñ ämirşisi Qasym sūltan da bos jatpağany körinip tūr... Qazan men Qyrym handarymen til tabysqandai ma, qalai. Tört jūrttyñ törteui de bizge dos i̇emes. Türkistandy alamyz dep jürgende, olar Däşti Qypşaqtyñ bükil batysyn basyp qaluğa daiyndalyp jatpağanyn kim bilsin. Joq, artyñdy bekitpei tūryp aldyñdy qarmai berudiñ jöni bolmas... Qandai aqylyñ bar?
— Aqylym öziñiz oilağandai: jau i̇eki jaqtan. Astanany i̇eki jağyña birdei qarai alatyn jerge köşiru kerek.
— Onyñ Ūlytau ma?
— Joq, Ūlytau i̇eki jaqtyñ dübirinen de alys. Bizge tegi qauipti tūstan taqa alys ketpeu jön. Däşti Qypşaq handyğy būl jaqtağy şekarasyn qazir äjeptäuir bekitip aldy. İendi Saurandy jaulap alsañyz özderi bülinip jatqan Äbilqaiyr men Temirlan taqtarynan bälendei qauip äzirge tua qoimas... Qauip dümpui Noğaily jaqtan. Däl Noğaily handyğy bolmağan künde de, ar jağynda Türik patşalyğy bar. Biz o jaqtan tym alystap kettik. Syğanaqty — Būryndyq sūltanğa qaldyryp, han Ordasyn Jaiyq boiyndağy köne qala — Saraişyqqa köşirgen jön.
— Özim de osylai boljap i̇edim. Däşti Qypşaq handyğy bolu üşin qaramağymyzda İedil, Jaiyq, Jem, Torğai özenderin jailağan tuystardyñ bir bol-
ğany jaqsy. Al olar bizdiñ qūryğymyzdyñ moiyndaryna tüsuine tym şalğai jatqanyn mise tūtyp, böline jaiylyp jürgen türi bar... Onyñ üstine ar jağynda tağy qas jaularymyz tūr...
Küztoqsannyñ bas kezinde han «Tağanaq keñesin» şaqyrdy. Būl keñes han ūsynysyn dūrys dep tapty jäne qys tüse Saurandy qaitaryp aludy maqūl dep şeşti.
Jänibek qys tüse Saurandy basyp aldy da, kelesi jyly jaz şyğa Syğanaqty — Būryndyqqa, Sozaqty — Mahmūdqa, Saurandy ülken balasy Jirenşege tastap, özi Jaiyq boiyndağy Däşti Qypşaqtyñ köne qalasy Saraişyqqa köşti.
Balasy Qasym jön aitqan syndy, i̇eger tağy bir bes jyldai bū jaqqa köñil bölmegende, bükil İedil, Jaiyq boiy Mūğajar tauyna deiin Noğaily, Astrahan, Qazan, Başqūrt handarynyñ ülesine ketui mümkin i̇eken. Onyñ üstine Jänibekti «bar qazaqtyñ hany» dep qūr atağany bolmasa, būl aradağy rular onyñ yqpalynan tym alys jatqan-dy. Han öziniñ tegeurindi minezine basyp, tağy qauip-qaterli, keide qan tögissiz bitpeitin jaña aiqastarğa kirisip te ketti. İendi ol özine arnalğan qanjardyñ nege batystan laqtyrylğanyn ūqty. Oñaşa otau, jeke han boludy arman i̇etken basşylarynyñ azğyruy saldarynan İedil, Jaiyq, İelek, Jem, Torğai, Or özeniniñ boiyndağy rular Jänibekke bağynudan aini bastağan. Jänibek öziniñ on myñ atty äskerin i̇ersili-qarsyly dübirletip, kök qūryş aldaspanyn naizağaidai jarqyldatyp, i̇endi olardy oilanuğa mäjbür i̇etti. Osylai bū jaqtağy qazaq rularynyñ basyn biriktirip, Däşti Qypşaq handyğyna küşpen bağyndyram dep jürgeninde balalaryna tastap ketken Däşti Qypşaqtyñ künşyğys jağyna Äbilqaiyr hannyñ kezinen de zor qauip tuğanyn bilmei qaldy.
Äbilqaiyr özi ölmesten būryn Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltandy öziniñ būrynğy atekesi Bai-Şaih ūiğyrğa tapsyrğan. Jäne olarğa ateke i̇etip būrynğy kükiltaşy qosşy ruynan şyqqan Däulet-Qoja bektiñ balasy Darviş-Hūsaiyn-Qaraşyñdy tağaiyndağan. Būl i̇ekeui de Äbilqaiyrmen birge Kök Ordany tigisken i̇er jürek, senimdi adamdar bolatyn. Şaih-Haidar ölgennen keiin Äbilqaiyr tağyna otyru Mūhamed-Şaibanidyñ kezegi i̇edi. Öitkeni onyñ äkesi Şah-Budaq sūltan Äbilqaiyrdyñ ülken balasy. Al özi Şah-Budaqtyñ Aqqozydan tuğan tūñğyşy. İeki jyldan keiin, Mahmud-Sūltan tuğan. İekeui de türge kelbetti, alyp küşti, jas jolbarys tärizdi i̇er jürek jandar. Onyñ üstine i̇ekeui de oquğa zirek, öner-bilimge jaqyn. Han mañyndağy adamdar tübi älemge Saiban tūqymynyñ atyn şyğarar osy i̇ekeuiniñ biri bolar dep jorityn. Bar ümitterin olar Mūhamed-äkim el Tarazi toiynda aqtağandai da i̇edi. Osyndai ümit kütken i̇eki hanzadany Äbilqaiyr qaitys bolysymen, ämirler keñesi «köziñniñ qaraşyğyndai saqta» dep Äbilqaiyrdyñ i̇eñ senimdi, i̇eñ i̇er jürek batyry Qaraşyñğa tapsyrğan. Sol sebepten būl batyr özin osy i̇eki hanzadanyñ ömirine jauapty sanaityn. Jalğyz janyn qūrban i̇etip olardy qauip-qaterden saqtauğa ant i̇etken.
Osy i̇eki hanzadany Şaih-Haidar qaza bolğan ūrystan alyp şyğysymen Qaraşyñ batyr Hadjitarhandağy, iağni Astrahandağy Joşynyñ üşinşi ūly Qūtlyq-Temirdiñ ūrpağy, Qasym hanğa birden tartqan. Maurennahr jerinde jürse, tiri qalularynan Qaraşyñ batyr küdiktengen. Astrahan tağyna otyruğa kezinde Äbilqaiyr ülken järdem bergen Qasym han, qaşyp kelgen hanzadalardy qūşağyn jaia qarsy alğan. Qaraşyñ batyrmen aqyldasyp, Qasym han Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltandy jaudan jasyryp bağudy Mañğyt ruynan şyqqan Temirbekke jüktegen.
Temirbek hanzadalarğa tamaşa qūrmet körsetip, qyzmet istei bastağan. Būl jağdai Äbilqaiyr äuletine jany qas jauy, qai jerden qos böri şyğa qalar i̇eken dep qūlağyn türip otyrğan Aibaq hanğa, moğol Ahmed han men Abbas bekke jetken. Būlar köp äskermen Hadjitarhanğa qarai şyqqan. Soğysuğa küşi jetkiliksiz Qasym han Temirbek pen Qaraşyñdy şaqyryp alyp, i̇eki hanzadany Hadjitarhannan Maurennahrğa qaşyrğan.
Jolai būlarğa Äbilqaiyr tağyna berilgen birneşe sūltandar, batyrlar qosylyp, özderin qorşap alğan Aibaq hannyñ äskerimen soğysady. Osy aiqas-
ta Mūhamed-Şaibani, Mahmud-Sūltan, Qaraşyñ üşeui hannyñ inisi men bir balasyn öltirip qorşaudan şyğady. Soñynan quyp jetken Ahmed hannyñ qolbasşylarynyñ biri Qonyş-Qypşaq batyr basqarğan myñ adammen aiqasyp, olardan tağy qūtylyp ketedi. Būl aiqasta äsirese Mūhamed-Şaibanidiñ inisi Mahmud-Sūltan, Bahtiiär sūltannyñ balalary älik pen Hamze, Äbilqaiyrdyñ balasy Süiinşik asa i̇erlik körsetedi.
Osy adamdarmen ol Türkistan uälietine keledi. Būl mezgildegi Türkistan uälietiniñ ämirşisi Ūlyqbekten tuğan Miranşoh-myrzanyñ nemeresi, Sūltan Ahmed, İassy qalasynyñ hakimi moğol Mūhamed-Mazit-tarhan, Otyrardyñ hakimi onyñ balasy Qūlmūhamet-tarhan, Taşkent uälietiniñ ämirşisi Sūltan Mahmud-tarhan köpten köp Kök Ordağa meilinşe dos-jar adamdar. Bärinde de qazaq handary jeñip, biligimizden aiyrylyp qalamyz ba dep zäre joq. Būlarğa hakimi ämir äbduäli-tarhan, qosşy ämirşisi Aqsofy batyr qosylyp, Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltandy tu qylyp köterip, qūryp ketken Kök Ordanyñ şañyrağyn qaita köterudi oilağan. Būlar Mūhamed-Şaibanidy Däşti Qypşaqqa han i̇etip köterip, özderiniñ qastary qazaq pen Jağatai handaryna qarsy küş i̇etip paidalanbaq boldy. Osyndai saiasattyñ arqasynda osydan i̇eki-üş jyl būryn qaşqyn bop jürgen hanzadalar Däşti Qypşaqqa qauipti küşke ainaldy. Onyñ üstinde Mūhamed-Şaibanidyñ öziniñ jeke basynyñ qasietin, i̇er jürektigin, aqyldylyğyn, oqyğandyğyn qossaq, şynynda da, Däşti Qypşaqqa bügin bolmasa i̇erteñ nağyz qaterli kün tuuy sözsiz i̇edi. Osy qauip is jüzinde aiqyndala bastady. Būryndyq Saraişyq jağyna seruendep ketkende, Mūhamed-Şaibani Syğanaqty basyp aldy. Mūhamed-Şaibani jaqqa şyqqan qala aqsaqaldary kömegimen, osynyñ aldynda ğana İassyğa joryq salyp, i̇eşteñe öndire almai kelgen Jirenşe sūltanğa da Saurannan airylu qaupi tudy. Köp keşikpei ol da Saurannan aiyryldy.
Aq Ordanyñ — qazaq Ordasynyñ i̇eki birdei būrynğy astanasyn joğaltuy Jänibek pen Būryndyqqa, Jänibektiñ balasy Mahmūd-Qambar, Qasymdarğa Däşti Qypşaqtyñ künşyğysynda qandai qauiptiñ tuğanyn anyq körsetti.
Būl äreketterdiñ bäri de, toq i̇eterin aitqanda, küşeiip kele jatqan qazaq i̇elin qaitadan basqa ūryp, keiin şegindiru i̇edi. Türkistan ölkesin kim alsa, Däşti Qypşaqqa sol üstemdigin jürgizedi. Osy sebepten Türkistan qalalarynyñ mañaiynda tağy tört handyq tüiisip, qyrğyn bastaluğa jaqyn qaldy.
Qazaqtar Türkistan ölkesi arqyly öziniñ i̇ejelgi jeri men qalalaryn qor-
ğap, handyq därejesin joğaltpağysy kelse, Moğoldar būl ölkeni özderi basyp qalyp, Jetisudan qazaq i̇elin taidyrudy oilady. Al Temirdiñ byt-şyt bola bastağan ämirleri Türkistan arqyly özderiniñ būrynğy Aqsaq Temir kezindegi patşalyğyn saqtap, Däşti Qypşaqty qaramağynda ūstap, sauda-sattyğyn örkendetudi arman i̇etse, Äbilqaiyr tūqymdary būl ölkeni qolyna alyp, bükil Däşti Qypşaqty qaitadan basqarmaq boldy. Osyndai qarama-qarsy kelgen tört niettiñ tağdyry osy Türkistan ölkesine kep tireldi. Mūndai jağdaida Jänibek Jaiyq boiynda qala alar ma? Keşe ğana özi qoja bola bastağan Türkistannan airylğysy kelmedi. Türkistannan aiyryluy qaitadan qazaq handyğyn joğaltuy i̇edi. Sondyqtan Jänibek Saraişyqty tastap, qaitadan būryn-
ğy qonysyna köşudi oilady. Türkistandy jaulap alu üşin qūr ğana äsker i̇emes, ol jerdi jailaityn, bauyr basyp qalatyn i̇el kerek. Sol sebepten de ūly jyrau Asan Qaiğynyñ:

«Qyryñdy kiık jailağan,
Suynda balyq oinağan.
Oimauyttai toğai i̇eginniñ
Oiyna kelgen asyn jeitūğyn
Jemde keñes qylmadyñ.
Jemnen de i̇eldi köşirdiñ
Oiyl degen oiyñdy
Otyn tapsañ toiyndy
Oiyl közdiñ jasy i̇edi,
Oiylda keñes qylmadyñ,
Oiyldan i̇eldi köşirdiñ»,

dep tolğai ūrysuyna qaramai, handyğynyñ keleşegin oilağan Jänibek būl joly da öz aitqanynan qaitpady.
Jänibek joryq üşin qaitadan qonys i̇etpek bolğan Şu, Sarysu boiyn Asan Qaiğy jamandap: Myna şirkinniñ i̇eki jağy borbas i̇eken; balanyñ işi quyrylmaitūğyn, pyşağy qynynan suyrylmaitūğyn, i̇erkegi at bolatyn, ūrğaşysy jat bolatyn jer i̇eken» dep, ne bolmasa Jänibektiñ köp i̇eli jailai bastağan Qarataudy körip: «Kökekten basqa qūsy joq, kök şöpten basqa isi joq, jer azğyny mūnda i̇eken, qatyny semiz, i̇eri aryq i̇el azğyny mūnda i̇eken, aty bestisinde qartaiatūğyn, jigiti jiyrma besinde qartaiatūğyn jer i̇eken» dep İedil men Jaiyq boiyn tastamaudy aitsa da, Jänibek könbedi. Türkistannan airylsa, Däşti Qypşaqtan airylatynyn, Ordasy joq, oşağy joq, azyq-tülik, sauda-sattyğy joq, böten jūrtpen bailanys jasai almaityn köşpeli i̇eldi künşyğysyndağy Äbilqaiyr ūrpağy men Temirlan tağy, künbatysyndağy Noğaily, Astrahan, Qazan handyqtary bölşektep jūtyp jiberetinine közi jetkendikten öz degeninen taimady. Ol i̇endi i̇eşteñege qaramady. Öz jolynyñ jön i̇ekenin bilip tūrğandyqtan, Asan Qaiğynyñ degenine könbedi. Bükil jūrtty şūbyrta tağy köşti. Kele sala Syğanaq üşin Mūhamed-Şaibanimen soğysuğa daiyndaldy. Biraq būl kezde Mūhamed-Şaibani äjeptäuir küşeiip alğan-dy.
İeki jaq Sauran men İassynyñ ortasyndağy keñ jazyq dalada kezdesti. Bū joly i̇eşkim de jekpe-jekke şyqpady. Jänibek bastağan qalyñ äsker i̇ekindi kezinde Mūhamed-Şaibanidyñ şebine at qoidy. Jau jağy da qarsy şapty. Biraq Mūhamed-Şaibani qulyğyn asyrdy. Qazaq äskeriniñ maqsaty qan maidanda jauyn jalpy jeñu bolsa, Äbilqaiyr Ordasynyñ oilağany han Jänibekti qūrtu i̇edi. Betpe-bet kep tūra qaşqan bir top äskerdi qua tüsken Jänibek pen batyr Saian kenet özderiniñ Mūhamed-Şaibani men Aqsofy batyr basqarğan qosşy omağynyñ i̇er jürek on san jauyngerleriniñ ortasyna qalai tüskenderin bilmei qaldy. Alpystan asqan Jänibek qanşa aibyn körsetkenimen, Mūhamed-Şaibanidyñ qasyndağy alyp küşti jas batyrğa qarsy tūra almady. Betpe-bet kelip qalğanda, ananyñ qos qoldap ūrğan şoqparynyñ salmağymen omyrt-
qasy üzilip at-matymen jer qūşa omaqata qūlady. Osy kezde säl soñynan kele jatqan batyr Saiannyñ da jigitteri jolyndağy jau şebin qamystai bytyrlatyp jetip ülgerdi. Jolbarystai aqyryp bir toby Mūhamed-Şaibaniğa ūmtyldy. Biraq bir armanyna jetkenin közimen körgen han balasy ūpaiym tügel degendei, būlarğa būrylyp ta qaramastan astyndağy jel jetpes küreñ atyna qamşyny üsti-üstine basyp, öz tobyna qarai qūiyndata jöneldi. Al batyr Saian jerde jatqan han denesin aldyna öñgerip alyp, i̇ekinşi jağynan kelip qalğan jau tobynan sytylyp şyğa berdi. Söitkenşe tün bolyp qarañğylyq tüsti. Ūrys toqtaldy. Ai tua äskeri oisyrap qalğan Mūhamed-Şaibani, tañerteñgi ūrysqa tötep bere alamaitynyna közi jetip, İassy qalasyna baryp bekinbekşi bop keiin şegindi.
Hany ölgen qazaq äskeri jauynyñ soñynan qumady. Jänibektiñ denesin aq kigizge orap, aq tüiege artyp, i̇ekinşi balasy Mahmūt bilep tūrğan Sozaqqa bettedi. Qaiğyly i̇el küñirene kürsinip, alğaşqy hannyñ biri Jänibekti ardaqtap aqyrğy saparyna şyğaryp saldy. Äbilqaiyr jatqan Juantöbedegi kök kümbezdi mazardyñ janynda tağy bir saltanatty altyn aily mazar paida boldy. Tiri jürgenderinde bükil Däşti Qypşaqtyñ keñ dalasyna syimağan qos tarlan, i̇endi on şarşy qūlaş jerge qatarlasa kömildi. Ömir tatulastyra almağan i̇eki handy, i̇endi ölim tatulastyrdy.
Jänibektiñ qyrqyn berisimen i̇el jiylyp, kezegine qarai Kereidiñ özge ūldarynan batyr tuğan Būryndyqty aq kigizge köterip han sailady. Būryndyq han bolysymen Äbilqaiyrğa i̇eliktep jūrtty otyryqşylyqqa beiimdei bastady. Bögen men Şilik özeniniñ tüiisken jerine öziniñ astanasy Būryndyq degen qala saluğa kiristi. İeki jağynda i̇eki özen, tüiisken jeriniñ aldyñğy jağynan qamal jürgizdi. Biraq būl qalany salyp bitire almady. Samarqantqa qaşqanynda ädeii kisiler jiberip örtep ketti. Būl arada osy künge deiin jūrt Būzyq dep atap ketken qorğandy qala orny äli tūr. Būryndyq han bolğan däl osy künderi Taşkent, İassy, Otyrar şaharlaryn bilep otyrğan moğol hakimderi men Temirlan ämirleriniñ jinap bergen äskerlerin basqaryp Mūhamed-Şaibanidiñ inisi Mahmud-Sūltan Sozaqqa attandy. Bū joly da qyrğyn ūrys boldy. Qan sudai aqty. Tağy da Äbilqaiyr balalary jeñilip keiin şegindi. Biraq Mahmud-Sūltan Sozaq bileuşisi, Jänibektiñ ortanşy ūly Mahmūt-Sūltanmen jekpe-jekke şyğyp, naizamen üstiñgi i̇erni men mūrynyn alyp tüsti. «Şaibani-namede» aitqandai, «tağdyr basyndağy bar aqylyn mūrnynan qan i̇etip ağyzdy». Biraq attan qūlap tüsken Mahmūt sūltandy qazaq jauyngerleri jau qolyna qaldyrmai birden at qoiyp aman qūtqardy.
Bir halyqty özbek, qazaq degen i̇eki i̇elge bölip alğan handar tartysy şielenise tüsti. «Būl tartystyñ aiağy nemen tynbaq?» — Özgeden göri Qasym sūltan köbirek oilandy. Kürestiñ alğaşqy kezeñi aiaqtalğan tärizdi. Anasynyñ anty oryndalyp, özin Qasym üşin qūrban i̇etti. Al äkesi Jänibek, on jyl būryn aitqanyndai, Mūhamed-Şaibanidyñ özinen bolmasa da, onyñ jauynger batyrynan qaza tapty, tuğan ağasy Mūhamed-Şaibanidyñ inisi Mahmud-Sūltannan bet-auzy adam qarağysyz bop jaralandy... Bäri osydan on jyl būryn anasyna ant bergen künindegi äñgimedei bolyp şyqty. Osyndai tartys qandy kekke ainalyp bara jatqan jağdaida, i̇endi özi sondağy anasyna bergen antyn oryndai alar ma?
Qasym auyr kürsindi. «Joq, joq qaitken künde de antty oryndauy kerek. Anağa bergen sözin būzsa qarğys atady...»
ärine Būryndyq hannyñ äskeri basşysy bolyp jürgende būl antyn būzbaidy, al i̇eger i̇erteñ altyn taq-aidahardyñ üstine otyruğa tura kelse qaitedi? Apaly-siñliliniñ balalary tügil, bir anadan, bir äkeden tuğan i̇egizdi aiyratyn, birin-biri bauyzdatatyn qanqūmar altyn taq-aidahar Qasym sūltandy bügingidei öz i̇erkine qūiar ma?
äi, qoimas. Altyn taqqa otyru — öz basyñnyñ aidaharğa ainaluymen teñ i̇emes pe? Teñ, söz joq teñ.
Biylğy jyl Qasym sūltanğa auyr tidi. Būryndyqtyñ orynsyz jūmsauymen daiyndyqsyz tiısip bir-i̇eki ret Mūhamed-Şaibaniden jeñilip qaldy. Onyñ üstine han tūqymyn qanauşy sanağan «Jalğyz köz» batyr, äldilerden opyq jegen malşy-jalşylardy jinap, Qasymnyñ da i̇eki qos jylqysyn aidap äketti. Syr boiynyñ tömengi jağyndağy balyqşy auyldarğa aparyp ülestiripti degen sybys ta qūlağyna jetken. Biraq Qasym jylqysyn izdep ol auyldarğa attanbady. Öitkeni, däl osy kezde i̇eñ jaqsy körer äieli Hanyq-Sūltan Hanşa ūl tapty. Atyn Qasymnyñ özi Haqnazar qoidy.
Köp qatyn alatyn han tūqymy balağa zar bolmaidy. Biraq Qasym osy Haqnazarğa öte quandy. Öziniñ izin basar qazaqtyñ äigili hanynyñ biri bolaryn bildi me, kündik jerden at şaptyryp ūlan-asyr toi istedi. Oraq barymtalap alğan köp jylqysyn i̇endi ol sonau balyqşy kedei auyldarğa ūlym üşin bergen sadaqam dedi.

IV

«İeki köz birin-biri şūqymasqa allatağala ortasyna mūryndy jaratqan» dep qazaq bosqa aitpağan. Būryndyq taqqa otyryp, Qasym sūltan äskerbasy, iağni ämir-el-umera bolğannan keiin, köp keşikpei-aq aralarynda qaişylyqtar tua bastady. Negizgi ala auyzdyq Būryndyq pen Qasymnyñ qazaq handyğynyñ keleşek saiasatynyñ qandai boluy kerek, degen mäseledegi i̇ekeuiniñ közqarasynan tuğan. Onyñ üstine Äbilqaiyr Ordasyn qaita tūrğyzudy közdegen Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltan jaiyndağy aralaryndağy alalyğy qosyldy.
Añğal batyr, qysqa tomyratyn mort minezdi Būryndyq qazaq handyğynyñ keleşegi tek soğysta dep oilağan. Jasynan jauyngerşilikti mūrat i̇etken, toñ moiyn, öz degenin dünieniñ tetigi köretin qaisar han qazaq handyğynyñ küşeiü joly tek körşi i̇elderdi şabuda dep ūqqan. Sondyqtan ol özi de ünemi at üstinde bolyp, özgeden de sony tilegen. Al Qasym böten pikirdiñ adamy. Onyñ oiynşa qalyñ qol, soğys tek jaudan öz jeriñdi qaitaryp alu üşin ğana kerek. Qazaq handyğynyñ küşeiü joly ünemi soğysuda i̇emes, aldymen öziñe i̇eşkimniñ tisi bata almaityn aibarly, qoi üstinde boz torğai jūmyrtqalatatyn beibitşilikti arman i̇etken i̇el boluda dep tüsingen. Osyndai oidağy Qasym ünemi joryq, ünemi şapqynşylyq halyqty jüdetedi dese, Būryndyq «joq, olai i̇emes, jaudyñ jer, suyn tartyp alyp, düniesin tonau i̇er jürekti qazaq jigitterin baiytady, al joryq, ūrys tek halyqty şynyqtyrady, saqyldağan aiaz ben būrqyrağan boranda ösken kökjal qasqyrdai qaitpas qaisar i̇etedi. Būndai i̇elge i̇eşkim de bettei almaidy. Al jauy qoryqqan i̇eldiñ handyğy da berik, aibyndy keledi. Sol sebepti qazaq i̇eliniñ i̇eñ myqty saiasaty soğys bolu kerek» dep tūjyrğan. Han biligine bağynbauğa qaqy joq äskerbasy Qasym lajsyz Būryndyqtyñ būiryğyn oryndap, jūmsağan joryqtaryna baruğa mäjbür bolğan. Osyndai orynsyz joryqtardyñ keibireulerinde jauyna küşi jetpei jeñilip te qalatyn. Ärine, Būryndyqtyñ mūndai qylyqtary Qasymnyñ köñilinde oğan degen narazylyq tudyrdy. Al Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltanğa kelgende, Būryndyq i̇ekeuin tezirek qūrtudy tilese, Qasym qos böriniñ betin Türkistan ölkesinen qaitaryp, Aqsaq Temir handyğyna qarsy jūmsaudy közdedi. Äbilqaiyrdyñ köptegen ämir, sūltan, myrzalary Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltandy jaqtaitynyn tüsinetin Qasym, qazaq i̇eliniñ aibyndy jauy Aqsaq Temir Ordasyn qūlatu üşin, iritkini jau tobynyñ özinde şyğarsaq degen tilekti qūptady. Maurennahrdağy Moğol, Jağatai tarhan, myrza, ämirlerin küşeituden köri, Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltandy öz jağyna şyğaryp, analarğa qarsy paidalanudy dūrys körgen.
Būl mäselede han men onyñ äsker basynyñ arasynda oñai öte almas tūñğiyq paida boldy. İeger būlar til tauyp, bir şeşimge kelmese, būl tūñğiyq i̇ekeuin birdei batyryp ketetini sözsiz i̇edi. Öitkeni qas jauyña dostyq közben qarau — i̇eliñdi satumen teñ qylmys. Būryndyq oiynşa Qasym sol qylmysqa taiau jür. Ärine, mūndai jağdaida arasyndağy ala auyzdyq i̇ekeuine birdei qater.
äitkenmen būl tüiindi qos böriniñ özderi şeşti.
Mūhamed-Şaibani Taşkent bileuşisi jağatailyq Sūltan-Mahmud han men Samarqant ämirşisi äbuseiit hannyñ arqasynda Syğanaq, Aqrūq, Üzgentti alğannan keiin, būl jeñisterine qanağat tūtpai Horezmge attandy. Jolai Tyrsaq bekinisin şauyp, öziniñ ağrūğyn53 osy arada qaldyryp, Horezmdi qorşady. Horezmdi äne alamyn, mine alamyn dep tūrğanynda, kenet qalağa Qorasan ämirşisi jağatailyq Sūltan-Hūsaiyn myrza jibergen jiyrma myñ äsker kömekke keldi. Mūhamed-Şaibani amalsyz keiin qaitty. Däl osy kezde Taşkent bileuşisi Sūltan-Mahmud han kep Otyrar uälietin basyp aldy. Ol ülken toi jasap, mäñgilik odaqtas bolamyz dep dostasyp, Otyrardy Mūhamed-Şaibaniğa basybaily berip, özi äskerimen Taşkentke qaityp ketti.