Köşpendiler - III - Qahar

— İä, meniŋ qu basym älgi jūrt tamaşalaityn keŋ saraida tūra berdi. Orysşa bilmegen soŋ atyn da ūmytyp qaldym, «örim täj» dei me, «erim täj» dei me älgi üidi... Äiteuir ärkim kelip qu basqa bir qaraidy. «İapyrmau, mynau qu bas älgi dala sūltany Kenesary degenniŋ basy ma?» — deidi keibireuler, al keibireui: «Mūnyŋ Rossiiä patşasyna könbeimin dep istemegeni bar ma, qanşa jūrttyŋ obalyna qaldy», — dese, bağzy bireuler: «Elin otarşylyqtan qorğağan i̇er i̇edi, qas manaptary patşağa satylyp öltirdi», — dep aiaidy, al i̇endi bireuleri: «Nağyz közin şūqityn qanişer i̇edi, qaraşy, qandai qadirli jerde tūrğanyn», — dep qu basyma kijinedi. Tiride birin i̇estimegen sözimniŋ myŋyn i̇estip tūra berdim. Al bir qyzyğy älgi üide... Biz sekildi qu bastardy är jylda säkiden alyp, astyŋğy üige aparyp, tym tez qurap qalmasyn dep, däri jağyp, azyn-aulaq mailap qaita äkelip jüredi. Men ölgennen keiin segiz jyl ötken soŋ, osyndai astyŋğy üige tağy bir aparğandarynda säki üstinde tūrğan Orman manaptyŋ da basyn kördim. Quanğanymnan ba, aşulanğannan ba, kädimgi öŋimdei i̇eŋirep jylap jiberdim... Baqsam Sarybağyş qyrğyz ben Būğy qyrğyz jerge talasyp Jasylköl boiynda özdi-özi ūrysqanda, Būğy qyrğyz jağyndağy bireu; «Talaidyŋ qanyn işken, jūrtyŋa büiidei tigen sūm i̇ediŋ, ölu qalai bolady i̇eken kör», — dep aibaltamen kök jelkesinen şauypty. Aq patşağa i̇eŋbegi siŋgen qyrğyz hany i̇edi dep basyn biz tūrğan «erim täjge» ädeii äkelipti. «İapyrmai, tirimdegi qasymnan, ölgenimde de qūtyla almadym-au», — dep men yrşyp-yrşyp tüsippin. Biraq bir aqsaqaldy qart adam Ormannyŋ basyn qolyna ūstap tūryp, astyndağy qağazğa qarap: «Patşağa i̇eŋbegi bolğanmen, halqyna i̇eŋbegi joq mūndai bastardyŋ būl üide tūruynyŋ qanşa qajeti bar? Düniede ne köp, mūndai bastar köp, äketiŋder», — dedi.
Taimas i̇ezu tartyp küldi.
— Bäse, Kenekem tūrğan jerde Ormanğa qalai oryn bolsyn, aqsaqal dūrysyn aitqan.
— Asyqpa, tūra tūr... Osy tüsimniŋ joruyn aitpastan būryn, Taimas, senen i̇eki sūrağym bar. Jauap ber, ärine, Jüsip senen göri tereŋirek jauap berer i̇edi, amalymyz qanşa, köktemde kelgen jyl qūsy küzde tūra ma...
— Aityŋyz, qandai sūraq?
— Birinşi sūrağym: aq patşa adamdary meniŋ maŋdaiyma «qaraqşy sūltan basy» dep taŋba saldy. Rossiiä patşalyğyna könbei öz jerimizde qazaq handyğyn qūramyn desem, onym qaraqşylyğym ba?
— Kim būl iske qalai qaraidy. Qorjyndy qarabura siiäqty jendetterdiŋ közimen qarağanda, ärine, siz qaraqşy qanişersiz...
— İekinşi sūrağym: aq patşağa jağynyp meniŋ basymdy aldyrğan Orman hannyŋ basyn älgi altyn saraiğa qoimai, ömir baqi qas bolyp ketken meniŋ basymdy nege qoidy, sony oilaşy?
— Orys ūly halyq. Ūly halyq qaşanda bolsa ūlylyğyn isteidi. Jaman dostan, jaqsy qasty aiyra biledi.
— Ūly halyq. Ūlylyğy qazaq sekildi azğantai i̇eldi jäbirlegeni me?
— Jäbirlegen aq patşa ğoi... Al ol jäbirlemesin deseŋ, seniŋ halqyŋ da sondai köp, sondai ūly boluy kerek.
— Azğana asqa baqauyl9 , azğana i̇elge bek bolma degen osy da!
— Nege olai deisiz, han iem! Köktegi kündi kürkirete alatyn jaitasy i̇ediŋ, qazağyŋnyŋ basy qūm sekildi birikpese amalyŋ ne.
— İä, az jūrtty basqarsam da, köp jūrtqa jaraimyn ba deuşi i̇edim, jaŋa tüsindim: būl Abylai atam zamany i̇emes i̇eken. Han bolyp qataldyğymmen jeŋem be dep i̇edim, o da aldanuym tärizdi... Qazir qazaqtyŋ basyn biriktiruden qasqyrdyŋ basyn biriktiru jeŋil. Jä, boldy. İendigi älgi tüsimniŋ joruyn aityŋdarşy. Tüsim i̇emes, öŋim dep qaraŋdar. İeger bolaşağym däl osy tüsimdei bolsa qandai aqyl beresiŋder?
— Aqyl bireu-aq: Arqa jerinen ketpeu kerek. Ne bolsa da Rossiiä patşasynyŋ aitqanyna köngen jön, — dedi Taimas.
Kenesary renjigen joq, Maisara jağyna būryldy.
— Sen ne aitasyŋ, äbilğazy?
— Meniŋ de aitarym Taimas ağanyŋ sözi. Abylai hannyŋ ūrpağy, tuysymyz deseŋiz de, Süiik töre men Rüstem sūltannyŋ keliŋder degenine senip, Ūly jüzdiŋ jerine köşuge bolmaidy.
— Nege?
— Süiik töreniŋ qarauyndağy i̇elu bes myŋ jandy qol astyŋyzğa alyŋyz dep Qūian jyly patşağa qağaz jazğany öziŋizge mälim. Al Rüstem sūltan ötken jyly biz mūnda qan tögisip jatqanda, Qapalğa baryp Besontiınğa mäŋgi senderlik bolamyz dep şen-şekpen kigenin i̇estidik i̇emes pe... Söitip otyryp olar bizge qalai qonys beredi? Qonys berse de, ol qonys Arqanyŋ köp qazağyna jete me, amal joq Qoqan handyğyndağy jerimiz üşin küresuge tura keldi. Al Hiua men Būqar özara qyrylysyp jatqanda, Qoqan qazir äldenip aldy. Jylandy üş kesseŋ de kesirtkedei küşi bar. Qazir ony jeŋe qūiar bizde quat joq, Amalsyzdan qyrğyzdan jer sūrap, Qoqanğa qarsy birigeiik dep ötinuge mäjbür bolamyz. Biraq oğan qyrğyz köne me?
— Könbese.. Qoqanğa älim jetpese de, qyrğyzğa älim jetedi, küşpen köndirem.
— Kene ağa, öz jerimnen aiyryldym dep, basqanyŋ jerin tartyp alu qiiänat. Qazir bizge küşten köri aqyl kerek. Jaŋağy tüsiŋiz mağan oi saldy. İeger Qoqan, qyrğyz, orys üşeui birigip ketse qaitesiz?..
Kenesary jauap qaiyrmai oiğa ketti. Ai tuğaly äldeqaşan. Är jerden Kenesaryny alystan orağyta küzetip jürgen Batyrmūrattyŋ atty jasaqtarynyŋ seleuitteri körinedi. Qazaq Temirqazyqtyŋ i̇eki jağyndağy Aqbozat, Kökbozat dep ataityn jūldyzdardyŋ qai jerde tūrğandarynan jer tūsyn aiyrady, joldy tabady. Al Jetiqaraqşy men Ürker jūldyzdaryna qarap tünniŋ kezeŋin, jyldyŋ mezgilin biledi. Qazaq tüsinigi boiynşa Jetiqaraqşy Ürkerdiŋ qyzyn ūrlapty-mys. Ürker sol qyzymdy qalai qaitaryp alamyn dep Jetiqaraqşynyŋ osal jerin izdep ony ainala aŋdidy-mys. Sol Jetiqaraqşynyŋ qai tūsyna Ürker kelip tūrsa, sol tūs tünniŋ özine säikes belgili mezgildi körsetedi. Bağanadan beri äŋgimede otyryp, qanşa uaqyt ötip ketkenin aŋğarmai qalğan Taimas tünniŋ qai kezi bolğanyn bileiin dep Jetiqaraqşy men Ürkerge qarady. Däl osy sätte töbe tūsynan bir jaryq jūldyz ağa jöneldi.
— Jūldyzym joğary, — dedi Taimas aqyryn kübirlep.
Qazaq tüsiniginde jūldyz aqsa kisi öledi. Sondyqtan jūldyzdyŋ aqqanyn körgen adam özi ölmes üşin «jūldyzym joğary» deidi.
Kenesary men äbilğazy da auyzdaryn jybyrlatty. Kenet äldeqaidan tamyljyğan än i̇estildi. Än äueni de, ony oryndau salty da Arqa jağyniki. Körkem, yrğaqty dauys, birese şyŋ basyna qalyqtai köterilgen bürkit tärizdi, birtindep joğarylap şyrqai tüsedi de kenet oidağy aqkiske şüiilgen itelgidei, tömendep qūldyrai jöneledi. Kenesary myrs i̇etip külip jiberdi. Onyŋ i̇esine än turaly aitqan Būqarbaidyŋ aŋyz i̇ertegisi tüsip ketti.
Zaty Kişi jüz, Tabyn ruynan şyqqan, on bes üili kedei bolğanmenen, zor deneli Būqarbai batyr at jalyn tartyp mingeli bar ömiri jauyngerşilikpen ötken. Ol äsirese Qoqan handyğynyŋ zeketşi, barymtaşy sypailaryna i̇erekşe qas. Öituine sebebi de bar. Tabyn ruy tärizdi, qys Syrdariiä boiynda köşip jürgen Şömekei aulynyŋ bir qyzyn azyn-aulaq qalyŋ malyn tölep, «äne alam, mine alam» dep jürgeninde Taşkent qūşbegi Mämet älimniŋ şabarmandary «mal sanyn jasyryp, zeketti az tölediŋ» dep syltauratyp Şömekei aulyn şauyp jiyrmağa tarta körikti qyz-kelinşekterin alyp ketken. Sonyŋ işinde Būqarbaidyŋ qalyŋdyğy da bar i̇eken. Osydan keiin Būqarbai da Sarjan men Kenesaryğa i̇erip Qoqan şabarman sypailarynyŋ talaiyn qyrdy, Mämet älimniŋ jigitteriniŋ de beri şyqqandaryn i̇esirei i̇etti. Biraq küştilerge degen kegi qait-pady. Öz basynyŋ öşpendigine i̇endi jer-suynan aiyryla bastağan i̇el öşpendigi qosyldy. Sol sebepten Būqarbai batyr öz ömirin bütindei jauyngerşilikke arnağan. Qoqan şapqynşylary aidap bara jatqan malyn soŋynan quyp baryp qaitaryp berip, Şekti ruynyŋ Küreş degen baiynyŋ qyzyn alğan. Qyzyn qalyŋ malsyz bermeimin degen baiğa, aidai sūlu qyzy «Būqarbai qaitarmağanda Qoqannyŋ bir beginiŋ küŋi bolyp jürer i̇edim, osy batyrğa tiem», — dep bezerip otyryp alğan. Saraŋ äkesi qyzyn kedei batyrğa amalsyz bergen. Jau dese qorqudy bilmegen osy Būqarbai batyr, baladai aŋğyrt, aq bolatyn, äsirese ol öleŋ-jyrdy jaqsy köretin. Özi de ärdaiym, rabaisyz juan dausymen än salatyn. Äsirese qūla düzde kele jatqanda Būqarbaidy tyŋdau bir ğanibet qyzyq däuren. Qandai jyr-qissa bolsyn bärin tek Ūly jüz ben Syr boiyn mekendegen Kişi jüz i̇eli aitatyn «Boiym taldai» äuenine keltirip aitatyn, «Jyrdyŋ būl änge buyny jetpese ony «äleuläiläi» ne bolmasa «qalauläiläi» men tolyqtyryp, al buyny artyq bolsa, söz ūiqasymyn bylai qoiyp, ony i̇eki bölip, äiteuir «boiym taldai» sarynyna keltirip soğa beretin. «Au, osy «boiym taldydan» böten änderiŋ joq pa, böten bir äuenge salsaişy», — dep serigi Ağybai äjua i̇etse, oğan: «elimniŋ bar bilgen äni osy bolsa qaiteiin», — dep qymsynbai jauap beretin.
Osy Būqarbai bir küni Üisin, Dulat, Alşynda «Boiym taldydan» böten äuen joğy jaiynda bir i̇el arasynda tarağan aŋyzdy aitqan-dy...
«än, degen Būqarbai, qūs tärizdi bükil jer-jahandy kezip ūşyp jüripti. Kei i̇eldiŋ üstine toqtap, ūzaq uaqyt qalyqtai şyrqap änin üiretse, kei jūrttyŋ üstinen qasqyrdai ūlyp öte şyğyp, al kei auyldardyŋ töbesinen tipti ündemei ūşypty. Sol än Jetisu, Syr boiynyŋ tūsynan ötkende, jūmğan auzyn aşpapty, tek Arqa jerine jetkende ğana san türli äuenge salyp, ūzaq kidiripti. Ūly jüz ben Kişi jüz Orta jüzdei änşi bolmauynyŋ sebebi änniŋ ornyna, tek i̇emis-emis sarynyn ğana i̇estipti. Sol saryn «boiym taldai» desedi. Sondyqtan da bizdiŋ biletinimiz osy saryn. Än ordasy — Arqa. Al biraq än qonğan Arqadan üirenip, qazir biz de äjeptäuir änşi bolyp qaldyq», — dep Būqarbai yrjiiä külgen. Sondağy «änşi bolyp qaldyq» degeni de baiağy bir «Boiym taldai».
Kenesarynyŋ da i̇ezu tartqan sebebi de osy aŋqau Būqarbai sözi i̇edi. Kenesary kenet, ändi de, Būqarbaidy da ūmytyp, qaitadan oi teŋizine süŋgi jöneldi. «İä, Arqa jeri qūr än jeri ğana ma? Būl myŋ jylqy suarylsa lailanbaityn aidyn köldi, kök tolqyndy özendi, ūşy-qiyry joq jasyl şalğyndy. Jerūiyq... Sol Jerūiyqpen qoştasuğa tura kelip tūr. Mümkin būl jolğy qoştasuymyz mäŋgilik qoştasu bolar». Han Kene auyr kürsindi.

İä, Kenesary ötken qyryq törtinşi jyldyŋ jeŋisine nasattanbağan i̇edi. Aldağy kürestiŋ qanşalyq qiynğa tüsetinin ol i̇endi anyq tüsingen. Qaramağyndağy ünemi joryq üstinde jürgen i̇eldiŋ küiiniŋ öte naşarlap ketkenin de biletin. Öziniŋ jailaularynyŋ bärinen aiyrylyp, i̇endi mal bağatyn qonystyŋ da qalmağandyğynan, basar tauy, barar jeri taryla tüsken Qypşaq, Arğyn, Şekti, Şömekei rularynyŋ basty bi, aqsaqaldarynyŋ arasynda da küŋkil söz şyğa bastağan. Kenesary būğan da qanyq. Onyŋ üstine ötken qys qatty bolyp, Arqadan köşip kelgen i̇eldiŋ köp maly jūtağan. Būndai jağdaida soŋynan i̇ergen i̇eldiŋ qaitadan atqa qonyp, jauyna qarsy şyğuy i̇ekitalai.
äsirese Kenesarynyŋ ūşar kölin, qonar kögin taryltqan bir kesepat, ol — däl handyq jeriniŋ ortasynda, Torğai özeni men Ūlytauda patşa ükimetiniŋ ülken bekinister sala bastağany i̇edi. Būl bekinister salynyp bitui — qyl ar-
qan aş tamaqtan tüsti degenimen birdei. Onda jaz jailau, qys qystaudan aiy-
rylğanyŋ. «Qit i̇etseŋ däl tūmsyğyŋnyŋ astynda jau äskeri tūrady, barar jeriŋ, basar tauyŋnyŋ bitkeni sonda bolady». Onyŋ üstine Qoqan handyğy da biyl şabuylyn üdete tüsken.
Osyndai auyrtpalyq halin oilağan Kenesary i̇eŋ jaqyn aqylgöileri äbilğazy, Taimaspen keŋesip, Orynbor äskeri gubernatorynan bitim sūrağan. Būl bitiminde baiağy Abylai atasynyŋ köksegen kökeikesti armanynan bas tart-
qan. Ol armannyŋ i̇endi qolyna qaityp qonbas baq qūs i̇ekenine äbden közi jetken i̇edi. Sondyqtan ol patşa ükimeti iemdenip, bauyr basyp alğan qazaq jerlerinen dämetpei, tek äli äsker kelip bekinis salynyp Rossiiä qaramağyna i̇ene qoimağan bos jerlerdi ğana öz qaramağyna qaldyrudy ötingen. Jäne būl aradağy qazaq rularyn da patşa qol astyna aludy sūrady. Kenesary Obruçev pen Gorçakovke jazğan hattarynda, aralarynda jürgen Asatūly Şorman, Jamanşyūly Baimūhamed, Tūrlybek sūltan, Gern, Dolgov ofitserler arqyly «Bizge Aqtau, İesil, Nūradan bastap Aq Jaiyqqa deiin qaldyrsyn, osy küngi köşip jürgen jerimiz Torğai, Yrğyz, Sarysu özenderi men Ūlytau ölkesine timesin jäne Ūlytauda mağan arnap prikaz ornatsa, būdan bylai qarai Bükil Rossiiä imperatory märtebeli patşa ağzam äskerine ömir baqi qol kötermeske ant i̇etemin», — dedi.
Didikovskii men Jemçujnikov basqarğan attanystan jarytymdy i̇eşteŋe şyğara almağannan keiin, orys generaldarynyŋ ūşy-qiyry joq qazaq dalasyna jeke jasaq şyğaryp mardymdy tabysqa jete almaityndaryna közderi jetken Orynbor men Omby bastyqtary Kenesarymen bitim jaiynda söz jürgizip, aralaryndağy i̇esireilerdi aiyrbastaudy maqūl körgen. Biraq būl kezde qazaq jerine dendep i̇enip alğan Rossiiä patşalyğy Kenesarynyŋ ötinişiniŋ birin de oryndamauğa bel buğan-dy. Būğan bir i̇emes, i̇eki sebep bar i̇edi. Rossiiä patşasynyŋ otarşylyq saiasaty būl kezde qazaq jerin bylai qoiyp, i̇endi Orta Aziiäğa auyz sala bastağan. Būl saiasat üşin qazaq dalasyn tegis alu oğan öte kerekti i̇edi. Al Orta Aziiä men Rossiiä arasynda özine äbden bağynbağan i̇eldi saqtau patşanyŋ otarşylyq saiasatyna tipti qolaisyz jağdai bolatyn. İekinşi sebep osy otarşylyq saiasatty basqaryp, jol siltep otyrğan aq patşa — Nikolai Birinşiniŋ öziniŋ közqarasynan tuğan. Osydan bir jyl būryn işki Bökei ordasynyŋ hali jaiynda graf P. D. Kiselevtiŋ bergen baiandamasyna ol «Bir patşalyqtyŋ işinde i̇ekinşi patşalyq boluy mümkin i̇emes» dep qol qoiğan. Osy qol qoiuda qazaq jeriniŋ kindik ortasynda Rossiiä patşalyğyna bağynsa da, äli de bolsa i̇eldiŋ handyq beinesin saqtağysy kelgen Kenesary ötinişiniŋ de tağdyry şeşilgen-di. Onyŋ üstine, «onsyz da şyğaiyn dep tūrğan köz i̇edi» degendei, aradağy jürip jatqan bitimniŋ kürt toqtatylyp, Orynbor äskeri gubernatory Obruçevtiŋ Kenesaryğa qatal ūsynys i̇etuine tağy da bir qandy uaqiğa sebep boldy.

Atbasar duanynan Syrdariiäğa deiin, ortadağy Qaraqoiyn, Qaşyrly, İesil, Terisaqqan özenderimen Arğynaty, Ūlytau, Kişitau, Qara Keŋgir, Sary Keŋgir, Sarysu özenderi boiyn jailağan qalyŋ Arğyn, Naimannyŋ patşa ükimetine jağynğan ataqty i̇eki baiy bolğan. Biri Bağanaly Jyryq ruynan şyqqan Sandybaidyŋ İerdeni, i̇ekinşisi — Arğyn, ör Altai ruynyŋ şonjary Kişkentaidyŋ Aqqoşqary.
Erden özge jūrttan töbesi şoqtanyp biık tūratyn zor deneli, semiz, tompaq bet aq sary adam bolsa, Aqqoşqar köntek i̇erin, auzy-basyn tyrbiğan kelte saqal-mūrt japqan, tolyq deneli qara tory kisi i̇eken. Jaz jailauy men qys qonysy şektes qatar otyrğan i̇eki i̇eldiŋ qos şonjarynyŋ tilegi de, ailasy da bir. İekeui de byqyp jatqan bai.
Halyq İerden turaly:

«Balasy Sandybaidyŋ, İerden, Düzen,
Kigeni qyzyl tülki, qarsaq küzen.
Birtindep sanai almai bitken malyn,
Tolaiym qylğan i̇esep birden jüzden», —

dese, Aqqoşqar jaiynda:

Örisim ördegi Altai — Quandyq-ty,
ärkimge körsetipti juandyqty.
Aqqoşqar Saidalynyŋ auylynan
Bir kölden qyryq myŋ jylqy suarylypty.

Köli bar Aqqoşqardyŋ saumal atqan
Bir kölden qyryq myŋ jylqy işip jatqan.
Bailyğyn Aqqoşqardyŋ baian qylsam,
Bes jüz at Orynborğa bir kün satqan», —

dep däriptegen.
Osy i̇eki bai Kenesary men Obruçev arasynda bitim söz jürip jatqanda, i̇eger Obruçev Kenesarynyŋ tilegin oryndap oğan Ūlytaudan prikaz qūryp beretin bolsa, bauyr basqan jerimizden airylady i̇ekenbiz dep qorqyp Qoqannyŋ qūşbegi, Läşkärmen bailanysyp, myŋ jylqyly qysyraqtyŋ üiirlerin aidap berip, bir tünde salynyp, bituge ainalğan Ūlytau bekinisin şaptyrady. Ädeii «Abylailap!» tigen Taşkent qaraqşylary i̇eşkimdi aiamaidy, jaqynda ğana köşip kelgen kazak-orystardyŋ qatyn-balasyn, kempir-şalyn qyrady. Ūlytaudyŋ kök orai şalğyndy i̇etegin qan sasytady.
Yrğyz ben Torğaida köşip jürgen Kenesaryny joq jerden būl arağa kele qūiady i̇eken dep kütpegen patşa äskeri qapyda qalady. Al qoqandyqtar bar isterlerin bir tünde istep taiyp otyrady. Būl habar Orynborğa jetedi. Böriniŋ auzy jese de qan, jemese de qan, Kenesary būl oqiğa meniŋ būiryğymmen istelgen joq degenge Obruçev pen byltyr Genstiŋ ornyna kelgen general Lodyjinskii nanbaidy. Qalai nansyn, bügin qarsy aldarynda soğysyp jürgen Kenesary i̇erteŋine jelkesinen şyğyp beisauat jatqan bekinisteriniŋ talaiyn däl osylai şapqan. İeŋ soŋğy şabuylğa şyqqan İembi bekinisi de apatqa däl osylai duşar bolğan. Biraq Kenesary i̇eşqaşan däl mūndai şekten şyqqan qanişerlikti körsetpegen. Al būl joly... «Joq, Kenesarynyŋ auruy tym as-
qynğan i̇eken. Qūtyrğan qasqyrğa tek ajal men temir tor ğana qorğan». Obruçev pen Lodyjinskii qaharyna minip, jürip jatqan bitim söz birden tyiyldy. Kökek aiynyŋ aiaq kezinde bitim ornyna būiryq qağazdy alyp ortada qyryq bes kün jürip ofitser Dolgov Kenesarynyŋ aulyna keldi.
Būl būiryqta bylai delingen:
1) Qazaq dalasynda köşip jürgen Orynborğa qaraityn barlyq qazaq auyldary Rossiiä imperiiäsynyŋ bölinbes menşigi dep sanalady. Är şaŋyraqtan kümistei bir som i̇elu tiyn salyq alynylady.
2) Qazaq auyldary patşağa salyq töleitin bolğandyqtan, olardan zeket jinauğa sizge rūqsat i̇etilmeidi.
3) Auyr qylmysty ister Rossiiä imperiiäsynyŋ zaŋymenen sottalady. Al i̇elu somnan asyp tüsetin alym-beris ister şekara komissiiäsynda qaralady.
4) Orys, tatar, başqūrt qaşqyndaryna pana beruge rūqsat i̇etilmeidi. Qazir künde Kenesary qaramağynda jürgen mūndai adamdar tez Rossiiäğa qaitaryluğa tiıs.
5) Rossiiä aq patşasynyŋ biliginde bolğandyqtan Kenesarynyŋ aq patşa özine qas sanaityn kisilermen iaki memlekettermen i̇eşbir qarym-qatynas jasauğa qaqysy joq.
6) «Sūltan myrza, sizge, sizdiŋ tuys, serikteriŋizge ükimet özi bermegen däreje, şendi öz betteriŋizben aluğa būdan bylai qarai i̇eşbir rūqsat i̇etilmeidi» delingen.
Kenesarynyŋ qonysqa sūrağan Yrğyz, Torğai, Ūlytau, Sarysu, İesil, Nūranyŋ ornyna Orynbor şekara komissiiäsynyŋ törağasy general Lodyjinskii: «Sizge, qoŋsy-qonystaryŋyzben jaz jailau, qys qystauğa men Qara Qoğa boiyn belgileimin», — dep jauap bergen. Būl būiryqty alyp kelgen Dolgovke Lodyjinskii: «Kenesary men qoŋsy-qonysyna bergen jerimdi yŋğaily i̇ekenin tüsindirersiŋ, qys ol būl aradan säl oŋtüstik jaqqa, jaz beri qarai köşuine bolady. Biraq Yrğyz ben Qarğau özeniniŋ sol jağasyna şyğuğa jäne Torğai men Yrğyz özeniniŋ joğary tūsyn boilai Şet-Yrğyzğa deiin köşuge qaqy joq», — dep arnap tapsyrğan.
Kenesary Orynbor bastyqtarynyŋ būl būiryqtaryn i̇estigende jüzi quqyldanyp, bir orynda otyra almağan. Qaitadan «Abylailap!» atqa qonbaq ta bol-
ğan, biraq būl aiqasqa i̇erer i̇eliniŋ joqtyğy i̇esine tüsip, ün-tünsiz tūnjyrai qalğan. «Iş qazandai qainaidy, küresuge därmen joq» degen mine osy! Däl qazir jol taba almaitynyn tüsinip «jauabyn soŋynan berermin» dep Dolgovty qaitaryp jibergen.
Kenesary osy künderi tağy da qatty oiğa ketken. Orynbor bastyqtarynyŋ aitqanyna könu — segiz jyl qan tögip alysyp, aqyrynda moinyn qyl arqan-
ğa özi äkelip ūsynumen teŋ. Al könbeiin dese barar jer, basar tauy tağy joq. Torğai men Ūlytauda salynyp jatqan bekinister bituge ainalğan, Atbasarda Siyr jylynan beri prikaz bar, joryqtan qajyğan i̇eldiŋ i̇erui de i̇ekitalai. Jalğyz jol Rossiiä patşasynyŋ qūryğy äzir jete qoimağan Ūly jüzdiŋ jerine köşu. Onyŋ üstine Nauryzbai arqyly Süiik töreniŋ «köşsin» degen sözi de dem berdi. Biraq Kenesary Ūly jüz jerinde däl osy kezde özine qūrylyp jatqan qaqpan bar i̇ekenin bilmedi. Qaqpan myqtap qūruly i̇edi. Perovskii men Gens kezindegidei i̇emes, qazir Orynbor bastyqtarynyŋ Kenesary i̇ereuilin tek qūrtuğa ğana bet alğanynan habardar Batys Sibir general-gubernatory Gorçakov i̇endi Kenesarymen i̇eŋ aqyrğy aiqasqa daiyndaldy. «Kenesary şyn qabylan, jüregine qorğasyn oq qadalmai, alğan jolynan taiynbaidy. Ol oqty Orynbor generaldary i̇emes, men atuym kerek», — dep oilady Gorçakov «jäne ol oq Kenesarynyŋ jüregine meniŋ qaramağyma jatatyn jerde tiiüi kerek».
ärine Kenesarynyŋ general Lodyjinskii ūsynğan şarttarğa könbeitini kimge bolsa da aiqyn i̇edi. «Sonda ol ne istemek? Aiqasuğa küşi joq. Ärine Ūly jüzdiŋ jerine köşedi». Osyndai şeşimge kelgen Batys Sibir general-gubernatory küni būryn bar şarasyn qoldanğan. Būl kezde Rossiiä imperiiäsynyŋ otarşylyq saiasaty keŋ qanat alyp, Ūly jüzdiŋ de jerine auyz salğan. Qazir olardyŋ aldyŋğy qatarly bekinisteri Qapal, Lepsige kelip toqtağan.

Click or select a word or words to search the definition