Köşpendiler - III - Qahar

Mūndağy özgeris tek saltanat saraiyndağy mürit, sofy, uäzir, naib bekzadalardyñ jüris-tūrystarynda, söilegen sözderinde...
Joq, būlar söilemeidi — sybyrlaidy, jürmeidi — qybyrlaidy, aiaqtarynyñ ūşymen basyp ünsiz qozğalady. Jüzderinde qobaljudan göri qorqynyş, bir-birine aşyq tildesuden göri, syr saqtau basym. Onsyz da qūpiiäğa toly qonaq saraiy — rabaty bügin būrynğysynan tylsym jūmbaq qapasqa ainal-
ğan. Bir sät jañbyr aldynda tünere tüsken jäitke ūqsaidy. Qonaq saraiynyñ mūndai küige tüsuine sebep bolğan ne i̇eken?
Bügin tünde ai boiy är küni aidai sozylyp, äbden sary jambas bolyp qūşbeginiñ rabat saraiynda kütip jatqan Qasym töreniñ balalary İesengeldi, Sarjan men Şūbyrtpaly Ağybai bastağan jiyrma jigittiñ tağdyry şeşilmek...
Jäne bügin Qoqan daruğasy Läşkärdiñ aqyly boiynşa qūşbeginiñ arnauly şaqyruymen üş aq pilge şatyr tigip, kileñ qara kök arğymaq mingen, qasynda bir top i̇eşik — ağa, muädzin, naib, gedjağy bar Qoqan hany Mädelihan (Mūğamet älim) kelgen. Būlar qalağa kirgen kezde jūrt şyrt ūiqyda i̇edi. Syz berip kele jatqan tañmen birge ūrylğan dutar, işin tarta baryldai şyqqan zurna, tanbur ünderi bükil Taşkentti azan-qazan i̇etti. Jūrt jau kelip qalğan i̇eken dep tösekterinen atyp tūrdy. Kelgen Qoqan hany i̇ekenin bilgende jau şabardan beter jantalasa i̇esikterin tars bekitip üidi-üiinde ünsiz jatty.
Kün şyğa qalanyñ Mädelihan kirgen şetinen säl qiystau qaqpadan i̇ekinşi köş körindi. Būnda da tamaşa saltanat bar. Jabyq küimeli päueskege kösem salyp üş aqboz jekken, aldy-artynda naiza ūstağan segiz salt atty nökeri bar körikti keruen. Bū da Taşkent qūşbeginiñ arnauly qonağy. Ūratöbe kentinde tūratyn Omarhannan on alty jasynda qalğan, qazir otyzğa kelgen, bükil Orta Aziiäğa aty şyqqan, altyn aidai tolyqsyğan sūlu jesir hanşa Hanpadşaiym, Mädelihannyñ ögei şeşesi.
Taşkent on segizinşi ğasyrdyñ i̇ekinşi jartysynda, belgili äptuar şaiqynyñ kezinde ülken şaharğa ainalğan. Mūnda jibek toqu, altyn-kümis zerleu, bylğary ileu, temir qorytu, araq-şarap qainatu tärizdi käsipter güldenip, qala bükil Orta Aziiänyñ Rossiiä imperiiäsymen, Qaşqariiä, İndiiämen qarym-qatynas sauda jasaityn kindigi bolğan.
Taşkent kentiniñ güldeuimen qatar ony özine bağyndyrğysy kelgender de köbeiedi. Äsirese oğan közin tigetinder Būhar, Hiua, on segizinşi ğasyrdyñ basynda paida bolğan Qoqan handary i̇edi. On toğyzynşy ğasyrdyñ basynda Omarhannyñ ağasy qanişer älimhan, äptuar şaiqynyñ ūrpağy Jüsip Qojany soğysyp jeñip alady. Sodan bastap Taşkent Qoqan handyğynyñ bağynyşty bir uälaiaty bolyp qalady, biraq bağynyşty degen aty bolmasa ony i̇eşkim basa-köktep bilemeidi. Qoqan handyğyna jatatyn Ūly jüzdiñ bir bölek i̇eli men Syrdariiänyñ orta ağysyndağy Şu, Sarysu özenderiniñ boiyndağy qazaq jerine salynğan Aqmeşit, Jañaqorğan, Jölek, Qamysqorğan, Şymqorğan, Qosqorğan sekildi bekinis şaharlardyñ bäri Taşkent qūşbeginiñ qaramağynda qalady. Tek Taşkent qūşbegi Qoqan hanyna jylyna i̇eki jüz myñ teñge salyq tölep tūrady.
Būl salyqty Taşkent qūşbegi bolğan täjik Mämet älim, özbek, Läşkär, Begderbek, Qypşaq Nūrmūhamed özderine bağynyşty qazaqtardan on i̇ese artyq i̇etip öndirip alyp tūrdy. Būl jağyna kelgende äsirese osy kezdegi qūşbegi Begderbekten asqan zūlymy az-aq. Aqmeşit hakimi Jaqypbek arqyly Qoqan handyğyna bağynyşty qazaq auyldarynyñ qaqqanda qanyn, syqqanda sölin aldy.
İesengeldi men Sarjan sūltandar Taşkentke kelgen şaqta onyñ Mädelihan men Hanpadşaiym toqaldy şaqyruynda da ülken käp bar. Biraq mūny äzir özinen böten i̇eşkim bilmeidi.
Qūşbegi syr saqtai alatyn adam. Sondyqtan da rabat, diuan sarailary qūpiiäğa, yzğary suyq syrğa toly i̇edi.
Osy qūpiiä syr bügin i̇eñ biık şegine jetkendei. Sarjandardyñ kelgenine ai bolsa da qūşbegi künde bir syltaumen olardy qabyldamady. Birese añğa ketedi. Birese ükim qūrady. Birese syrqattanyp qalady. Mūndai qorlyqqa narazy Qasym töre balalary qoldy bir siltep qaityp keteiin dese, añdyğan köz aiaqtaryn typyr i̇etkizer i̇emes. Būlardyñ mūnda örik, meiiz jep jatqan jatystary, qonaqtan köri tūtqyn saltyna jaqyn. Qazaq sūltandary da añ-tañ... Dos büitpese kerek i̇edi, al sonda Begderbek qas pa? Olai bolsa, ötken jolğy uäde, bergen sertteri qaida? Qas deuge qiyn. Sonda būlardy büitip ūstauğa qandai sebep bar? Osylai jūmbaqqa şeşim taba almai abyrjyğan, qobaljyğan qyr bekzadalary qūşbeginiñ bir uäzirinen jaqynda ğana jağdaidy bildi. Qūşbegi Qoqan hanynyñ keluin kütude i̇eken, bar şaruany tört közderi tügel otyryp söilespek körinedi... Sol kütken Mädelihan da bügin kelip jetti. Qoqannan alysqa şyğyp üirenbegen han, jol soğyp äbden qaljyrap qalğan i̇eken, qazir äşekeili diuan saraiynyñ ne bir saltanatty bölmesinde dem alyp jatyr. Keşke qūşbegimen didarlaspaq. Sondyqtan da han tynyştyğyn būzbaiyq dep demderin işine jūtyp jürgen bir jūrt... Qūşbegi saraiynda ūşqan şybynnyñ yzyñy i̇estilerdei tynyştyq. Äri qauipti, qaterli tynyştyq. Al Begderbek özi kisi qabyldaityn şatyrynda. Hanmen didarlasar aldynda Qasym töre balalarynyñ da oi-pikirlerin bilu kerek. Būlarğa degen şeşimi İesengeldi men Sarjandy şaqyrmastan būryn özine äigili bolğanmen, qazir özin özi basqaşa ūstauda. Qaitkenmen de sūltandar äzir i̇eşteñeni sezbegeni jön...
Sondyqtan da Begderbek küle qarap, jymiiä söileidi. Qazir ol süpige jabylğan jibek tügi bir i̇eli, qūs mamyğyndai jūmsaq, qyrmyzy qyzyl Būhar kileminiñ üstine töselgen alty qabat şaiy körpede, aqqudyñ tübit jüninen jasalğan qos mamyq jastyqty şyntaqtai jatyr. Şeti jibek külteli mol das-
tarqannyñ üsti tolğan tağam, şarap, şärbät...
Begderbek alpysqa taiap qalğan at jaqty, aqqūba kelgen ūzyn boily kisi. Qan-sölsiz i̇erinderi jūqalañ, qalyñ qabaqtary tūtasyp bitken, saqalynyñ ağy basym. Süzile qaraityn sūrğylt közderi ysyldağan jylan ispettes bir suyqtyq tanytady. Beti külse de közi külmeidi. Alpysty alqymdağanmen betinde äjim joq, tip-tik taiaq jūtqandai sūñğaq deneli. Qytai jibegine malyna kiıngen. Tek iyğynda özbektiñ kök ala şäii şapany, basynda aq marjanmen kestelegen qara barqyt ala taqiiäsy. Aq jibek köileginiñ aşyq omyrauynan keudesiniñ kök buyryl tügi şyğyp tūr. Ūzyn aq sausaqtary jyrtqyş qūstyñ tyrnaqtaryndai älsin-älsin bir bürise jūmylyp, bir jazylyp tūrady. Bilekteri de jün-jün... Qol älueti bir türli sūsty. Oñ sausağyna salğan qyzyl altyn som jüziginiñ üstindegi jalpita ornatqan jylan basyndai qyzyl lağyl tasy ūiyğan adam qanyna ūqsaidy. Aiaq jağynda tükti baltyrlaryn sipap uyzdai appaq, qara közdi on bir-on i̇eki jasar patşa bala otyr. Būl da jibekke malyna kiıngen. Qarsy, dastarqannyñ bergi jağynda, maldastaryn qūryp qūşbegine qarai qalğan İesengeldi men Sarjan.
İesengeldi i̇etjeñdi kelgen, döñgelek qara tory jüzdi, qoi közdi adam. Şiyrylğan sūlu mūrtty. Sarjan sūñğaq boily, qyzğylt sary, ötkir közdi, bäigege jarağan jylqy tärizdi, qatyp qalğan, şapşañ qimyldy kisi. İekeui de i̇eludi alqymdap tastağan. İesengeldi birer jas qana ülken tärizdi. İekeuiniñ basynda da üstin tört salaly kögildir barqytpen ädiptegen, qyrdyñ qyzyl tülkisiniñ terisimen kömkerilgen, qandai türge bolsa da körik berer Arqanyñ sūlu börki. Üsterinde — jağalaryna qara barqyt ūstağan, jibin jiñişke i̇etip iırgen appaq tüie jün şekpen, aiaqtarynda — jarğaq mäsi, būttarynda — sala qūlaş balaqtary oiulanğan kök barqyt şalbar. Belderinde — altyn jalatqan qarys süiem kiseli, qaqtağan kümis belbeu. Sarjannyñ belindegi jez saqinaly kümis qynda saby sary müiizden soğylğan segiz qarys aq semser. İesengeldiniñ belbeuinde kişkentai ğana kümis kezdik, ai müiiz, altynmen zerlegen arqar şaqşa... Janyndağy ağasy İesengeldige qarağanda Sarjannyñ jauynger jan i̇ekeni birden bilinedi. İekeuiniñ de közinen qūşbegin synai qarağan ūşqyn söner i̇emes. Otyrğandaryna äjeptäuir mezgil bolsa da qoiylğan tağamnan äli tatyp alğan joq.
Kisi syryna äkki bolğan Begderbek te sūltandardyñ būl syñaiyn baiqap otyr.
— Alyñyzdar, alyñyzdar, — dedi ol i̇ezu tartyp külgen bolyp, ana i̇ekeuiniñ ortasynda tūrğan şyny tūrğauyştağy qyz i̇emşektenip süiirlene pisken jüzimdi meñzei. — Özbektiñ jüzimi syi-qūrmettiñ basy.
— Raqmet... — Sarjan i̇ernin jybyrlatty da qoidy.
Sazaryp otyrğan qonaqtarynyñ köñilin kötergisi kelgendei qūşbegi tağy da i̇ezu tartty.
— Būl jüzim turaly qazaq pen özbektiñ arasyndağy qaljyñdy i̇estigen bolarsyñdar.
— J... joq. — Bū joly İesengeldi i̇ernin jybyrlatty.
— İestimeseñder aityp bereiin, — Begderbek äldekimdi mysqyldai küldi, — bir qazaq pen bir özbek dos bolypty. Aulyna kelgen özbekti qazaq qoiyn soiyp, qymyzyn tosyp äbden syilapty. Joly tüsip, qazaq şaharğa kelse, özbek dosy syi-qūrmet körsetip aldyna bir tegene jüzim qoiypty. Būryn jemisti jemegen qazaq, tañsyq körip asai bastapty. Qomağai qazaqqa ne şydasyn, jüzimniñ tausylyp bara jatqanyn añğarğan sarañ özbek:
— Aldyñyzdağynyñ atyn iuzim deidi, ony büitip bir-birlep üzip jeidi, — dep azdap jeudiñ kerek i̇ekenin i̇eskertedi.
Sonda qazaq:
— İä, mūny bizde jüzim deidi, bir jegende jüzin jeidi, — dep sausaqtaryn sala tüsipti.
äñgime ūnağan İesengeldi men Sarjan sypaiylyq körsetip i̇ezu tartty.
Qonaqtarymnyñ köñilin köterip boldym ğoi degendei Begderbek kenet qabağyn säl tüksitti de, söziniñ betin birden būryp äketti.
— İä, äñgime būzau i̇emizer... degendei, i̇endi bitim-kelisimge kirisken jön bolar... Äneugiden beri sizderdi qabyldamai jatqanymyzdyñ sebebin i̇estigen şyğarsyzdar. Hanzadany kütip i̇edik... Ol kisi bügin keldi, qazir sauhat i̇etip, dem alyp jatyr... Keşke menimen söilespek... Qūrmetti Mädelihanğa barar aldynda sizderdiñ de tilekteriñizdi bilgim kelip i̇edi.
— Bizdiñ tilegimiz Mädelihanda i̇emes, öziñizde ğoi, — dedi İesengeldi baisaldy ünmenen.
— İä, sizderdiñ tilekteriñiz mende, al meniñ tilegim Qoqan hanynda, sonda ne bolğany? — Qūşbegi appaq tisterin körsete küldi. — Allatağala, dünieni dombyranyñ pernesindei, bir ündi bir ünmen bailanystyra jaratsa amal ne? Aldiiär taqsyrdyñ ne aitatynyn kim biledi?
Sarjan qabağyn şytty.
— Būl — bir sandyqtyñ işinde bir sandyq, onyñ işinde küisandyqtyñ kebi ğoi...
— İä, sol küi sandyqtyñ kilti Qoqan hanynyñ qolynda i̇emec pe? — Begderbek te qabağyn şytty. Onyñ qalyñ qabağy jabylyp, qaita aşyldy. — Qysyr sözdi qaitemiz, odan da ne tileitiniñizdi aityñdar.
— Kimnen.
— Mädelihannan, menen.
— Bizdiñ tilek öziñizde, aldiiär taqsyr qūşbegi, — dedi Sarjan tikelei, — tilek bireu-aq: sizderdiñ bergen jauyngerleriñizdiñ qandai i̇erlik iske bara alatynyn biz ana jyly öz közimizben kördik qoi. Ärine aidalada jatqan qazaq i̇eli üşin özbek ağaiynğa jan qiiü oñai i̇emes. Sondyqtan qaramağyñyzdağy Syr boiyn, Qaratau, Sairam, Şu, boiyn jailağan Qypşaq, Qoñyrat, Şymyr, Ysty, Siqym, Syban, Janys auyldarynan sarbaz jinap i̇elimizdi, jerimizdi qorğauğa mümkindik beriñiz.
Jylqy jyly Arqağa Mämet älim qūşbegi qalyñ äskerdi bastap baryp, ar jağynan patşa soldattary şyqqanda Taşkentke qarai qaşqanyn Sarjannyñ söz i̇etip tūrğany qūşbegine ūnamady. Sol sebepten ol qalyñ qabağyn qars jauyp Sarjanğa tüiilip otyr.
— Sonda ol küş kimge qarsy şyğady?
— Aq patşağa, aldiiär taqsyr qūşbegi.
— Jalğyz ğana aq patşağa ma?
«Joq, mūndai küş jinalsa qazaqtar i̇eñ aldymen Qoqan handyğyna qarsy şyğady. Ony Begderbek jaqsy biledi. Öitkeni Rossiiä imperiiäsynan göri būlar-
ğa qazir Qoqan, Hiua handyqtarynyñ tegeuirini batyp otyr. Qūşbegi mūny da biledi. İä, Rossiiä imperiiäsy äzirge qazaq jerine bekinisterin salyp, ökirikter arqyly birtindep öz yqpalyn taratyp jatyr. Al soñynan bükil qazaq jerin birjolata basyp almaq. Tübi öziniñ menşigine tietin i̇el bolğan soñ, qazir birden salyq jağynan da qan qaqsatyp otyrğan joq. Ol sondyqtan da bir myñ segiz jüz jiyrma i̇ekinşi jylğy ustavy boiynşa Orta jüz ökirikterinen alatyn mal salyqtaryn da jinaudy keşiktirip keldi. Al Qoqan, Hiua handyqtary bolsa, olar qazaqqa qandai qiiänat jasamady deseñşi! Bir ğana Şymkent uälaiatynan özi ötken jyly seksen myñ som kümis aqşamen zeket alğan joq pa. Al haraj salyğynan keletin paidany qaida qūiasyñ? On bes, jiyrma taqip jer bir qoş bolady. Bir qoştan jylyna orta i̇eseppen i̇elu bes pūt bidai haraj alynady. Sonda är uälaiattan i̇eñ kem degende qyryq myñ kümis aqşadai paida tüsedi. Būl — būl ma, Mūhambet paiğambardyñ dini boiynşa är qyryq qoidan bir qoi sadaqa alynatyn bolsa, biz är üiden jylyna alty qoi sadaqa almaimyz ba? Al şöpten, kömirden, sekseuilden alynatyn harajdardy qaida qūiasyñ! Haraj ben zeketten basqa da paida az ba? Olar bekinisterdiñ qabyrğalaryn, qaqpalaryn jöndeuleri kerek. Qoqan bekteriniñ bau-baqşasyn, salğan qauyn-qarbyzdaryn qarap, al soğys bola qalsa, özderiniñ at-köligimen, qaru-jarağymen töleusiz-qūnsyz qyzmet isteuge mindetti.
Osy salmaqtyñ bärin de qaramağymyzdağy qazaq auyldary köterip kele jatqan joq pa? İä, köterip keledi... Biraq ünin şyğarmai jür me?
Būğan:

Keli tübim dep alady,
Keusenim dep alady.
Ūtyra zeket dep alady,
Qoşaq zeket dep alady.
Arqadan kelgen sor Naiman
Añ-tañ bolyp qalady, —

dep Jankisi jyraudyñ Qoqan hany älimge aitqany aiğaq i̇emes pe?..
Osylardyñ bärin Sarjan da, Begderbek te biledi. Sondai qorlyqty bastan keşken qazaq äsker jinap basy qosylar jağdai tusa i̇eñ aldymen auyzdy Qoqanğa salmağanda kimge salady? Bügingi künge deiin şydap kelse, onysy Qoqan Rossiiä patşasyna qarsy järdem berer dep senip kelgeni. Tübi i̇eñ küşti jauy Rossiiä patşasy i̇ekenin Qasym töre balalary biledi. İeger onyñ otarlyğynan qūtyla alsa, Qoqan handyğynan qūtyludy oñai dep oilaidy būlar. Sondyqtan da järdem kütedi. Al Qoqan handyğynyñ bergen järdemi ana jyl-
ğy... Mūndai järdemnen qazaqqa keler paida joq. İendi būlar bizsiz bastaryn qospaq. Joq, basyn biriktire alğan dūşpanyñ qairalğan qylyşpen teñ, abailap ūstamasañ qolyñdy alyp tüsedi. Iştegi şūbar jylandy asyraudyñ qajeti joq, odan der kezinde arylğan jön».
Sarjan sūraqqa qarsy sūraq qaitardy.
— älde siz bizdiñ Rossiiä patşalyğymen ūrysqanymyzdy ūnatpaisyz ba?
— Beker üideisiz, — dedi sözin soza qūşbegi. — İeger mynau aq saqalym orystyñ qanymen būialsa armanym joq. Biraq qazir mäsele onda i̇emes...
— İendi nede?
Begderbek Sarjanğa külimsirei qarady.
— Qazaqta maqal bar i̇emec pe... «Özim asyrağan küşigim özimdi qapty» degen?
Sarjan tūnjyrap ketti.
— Qai küşik qai küşikti asyrağanyn anyqtasaq netti.
Qūşbegi būrynğysynan da külimsirei tüsti.
— Qazaqta tağy da bir maqal bar i̇emes pe, dastarqan qasynda otyryp qonaq aiağyn alşaq kösilmes bolar degen?
— İä, söziñiz dūrys, kei qonaq aiağy sonau Sozaq, Sairam, Aqmeşitke deiin kösilip jatqan joq pa? Ondai masyl qonaq, masyl ağaiynğa aiağyñdy tart deitin, ätteñ dünie-ai, küştiñ joğy-ai!..
Begderbek Sarjandy sözinen ūstady.
— Bas qosyp, küş jinau degendegi maqsatyñ sol i̇eken ğo i.
Qyzu qandy Sarjan abaisyzda ot basyp alğanyn tüsindi. Aitylğan söz, atylğan oqpen teñ, qaityp alar därmen qaisy. Osy ağattyğynan iştei yzalanyp, sazardy da qaldy. Al Begderbek bolsa jauynyñ tüpki syryn oñai aş-
qanyna mäz bolyp, i̇endi şyndap külimsiredi. «Bas qosyp küş alsa, öziñe tarpa bas salaiyn dep tūrğan jaudy qalai bosatyp jiberuge bolady? Joq, keşirilgen jau — i̇eñ qauipti jau».
— Aldiiär taqsyr, — dedi i̇endi İesengeldi sözge kirisip, — jerdi şūqylai berseñ şūñqyr bolady, deneñdi şūqylai berseñ jara tüsedi... İelimizden, jerimizden aiyrylyp jürgende ne i̇etesiz bizdiñ janymyzğa jara salyp? Rossiiä patşasyna qarsy şyğamyz dep sizben birge bir qaiyqqa minip i̇edik, sol qaiyqtyñ bir jağağa jetui kerek te i̇edi. Airan sūrai kelip, şelegiñdi jasyrma degendei, şyn oiymyzdy aitaiyq. Taşkenttik özbek ağaiynğa sonau Saryarqanyñ jerin qorğa deu qiyn, al aq patşadan tartyp äper deu tipti orynsyz. Sybyrlap söilegendi qūdai i̇estimei me, orys soldatyn jeñetin Qoqanda da küş joğy öziñizge aian. Sondyqtan bizdiñ ötinişimiz...
— Jañağy Sarjan myrza aitqan ğoi?
— İä, mal aşuy — jan aşuy, jer aşuy — i̇el aşuy. Qazaq i̇el bolyp bas qossa, kim biledi, bir kemerge jetip te qalar ma i̇edi, qaiter i̇edi... Aldiiär taqsyr, jaraly jolbarys jarasyz jolbarystan i̇er keledi. Biz qazir jaraly jolbaryspyz. Jauymyzğa aiamai şabuymyz zañdy.
«İä, men de senderdiñ jaraly jolbarystai piğyldaryñnan qorqamyn, — dedi işinen Begderbek, — sondyqtan da senderdi temir şynjyrda ūstau i̇eñ tiımdi ädis».
Biraq İesengeldige özgeşe sūraq berdi.
— Jaraidy, Qaratau, Şu, Syr boiynyñ qazaqtarynyñ basyn qosuğa biz rūqsat bereiik delik. Sonda qoldaryñnan ne keledi? Ol küş tym jetkiliksiz i̇emes pe?
Orta Syr, Şu, Sarysu qazaqtarynyñ basyn qosuğa sizder mümkindik berseñizder, Aiaq Syr, Aral teñizi, Üstirt, Mañğystau qazaqtarynyñ bizben biriguine Hiua hany qarsy bolmas degen ümitimiz bar. Hiua handyğynyñ Rossiiä imperiiäsynan qorğanys i̇etetin aldyñğy şebi qazaqtyñ jeri i̇emes pe?
On toğyzynşy ğasyrdyñ bas kezinde, Mūhamed Rahym hannyñ tūsynda Hiua handyğy ülken memleketke ainalğan. Soltüstikte Syrdariiänyñ Aralğa qUiatyn sağasynan bastap Oñtüstiktegi Auğanstan şekarasyna deiin osy handyqqa bağynyşty bolatyn. Būğan Mūhamed Rahym men onyñ äkesi İeltezer qazaqtyñ alauyzdyğyn paidalanyp, Syrdariiänyñ Aralğa qUiatyn sağasyn, Aral teñiziniñ mañaiyn, Üstirt, Mañğystaudy, sol jerlerde panalaityn Kişi jüzdiñ biraz ruyn özine bağyndyryp alğan. Hiua hanynyñ qaramağyndağy qazaqtardyñ körgen küni, Qoqan handyğyndağy qazaqtardikinen de soraqy i̇edi. Qit i̇etse qyryp-joiyp, bailap-matap Auğanstanğa aparyp, qatynyn küñdikke, i̇erkegin qūldyqqa satatyn. Bir ğana myñ segiz jüz jiyrmasynşy Ūlu jyly Hiua hanynyñ äskeri qazaq auyldaryn şauyp, jüzdegen adamdaryn öltirip, alpys bes myñ qoiyn on bes myñ tüiesin, jeti myñ jylqysyn, myñğa juyq sūlu degen qyz-kelinşekterin tartyp alyp ketken. Kişi jüz auyldary Hiua handyğyna qarsy talai ret bas kötergen. Biraq jigeri qūm bolyp, degenderine jete almağan.
Bir myñ segiz jüz jiyrma besinşi, Tauyq jyly Mūhamed Rahym ölgennen keiin Hiua hanynyñ tağyna onyñ ülken balasy Allaqūl otyrdy. Tabyndy basqaryp kelgen Aişuaq ūly Serğazy sūltan osy Allaqūlğa jalğyz qyzyn berip, Hiuanyñ qol astyna kirip, sonyñ arqasynda Kişi jüzdiñ hany atalğan.
Biraq būl kezde Rossiiä patşalyğy Hiuağa da közin tige bastap i̇edi. Öz handyğyna qauip töngenin sezgen Allaqūl i̇eki memlekettiñ ortasynda jatqan Üstirt, Mañğystau, Aral teñizi, Syrdariiänyñ aiaq şenin jailağan qazaq auyldaryn Rossiiä patşalyğyna qarsy qoiyp, özine qalqan i̇etudi közdegen.
İesengeldiniñ aityp otyrğany osy i̇ekenin qūşbegi de tüsinedi. Söitse de sūltandardyñ tüpki syryn aşa tüseiin degen oimen:
— Jaraidy, Qoqan hany men Hiua hany qazaq ağaiynnyñ paidasyn joqtap Ūly jüz ben Kişi jüzge öz bastaryn qosyp jasaq jinauğa mümkindik bersin delik. Biraq, bū da az küş qoi. Qazaqta san jağynan Orta jüz basym. Bizdiñ i̇esebimizde Qaraötkel, Semei, Torğai, Jaiyqtyñ soltüstik pen künşyğys şebinde, azdağan Kişi jüzdiñ rularyn qosqanda bir million segiz jüz myñ jan bar. Tegis Orta jüz deseñizder bolady. Al sol Orta jüz qaida qalady?
— Kişi jüz ben Ūly jüz basyn biriktirse Orta jüz orta jolda qalmaidy. — İesengeldi şyn oiyn aitty, — Abylai atamyzdyñ üş jüzdiñ basyn qosyp, aq tuyn tikken jer i̇emes pe, küreske daiyn tūr.
Qūşbegi jymiiä i̇ezu tartty.
«Dämeleriñ alysta i̇eken! ärine bar qazaqtyñ basyn qostyryp qoisaq senderge Qoqan da, Hiua da tötep bere almas. Rossiiä aidahary da oñailyqpen jūta almas. Joq, qymbatty sūltandarym, biz sender oilağandai aqymaq i̇emespiz. Rossiiä da, Qoqan da, Hiua da senderdi maişelpek i̇etip asai bergisi keledi. Oğan qazaqtyñ maly da, jeri de jetedi. Bizge senderdiñ bir bolğanyñnan alauyz bolğanyñ tiımdi».
Alaiaq Begderbek būl oiyn tağy da jasyryp, külimsiregen üstine külimsirei tüsti.
— Būğan Serğazy han qalai qaraidy? Ortaq ögizden oñaşa būzau artyq demei me? Bükil qazaqty biriktirgennen göri Kişi jüzdi öziniñ bauyryna basyp otyrğanyn jaqsy körse qaitesiñder? Onda Allaqūl han qaiyn atasynyñ sözin jerge tastai ala ma? — Qūşbegi qiqyldai ötirik küldi. — Özi jas toqalyn jaqsy köredi deidi ğoi. Keide oimaqtai dünieniñ altyn aimaqtan da artyq qūny bolatyn ädeti...
— Serğazy Kişi jüzdiñ hany i̇emes. Allaqūl oğan ondai at bergenmen Ser-
ğazyğa tek Tabyn men Şekti rulary ğana bağynady. Būnyñ özi i̇eki ūşty jäit. Tabyn ruynyñ köpşiligi qazir Jolaman sūltannyñ soñynda...
«Bäse, özim de oilap i̇em, özi qazaq bola tūra bir taipy i̇el qalai bir hanğa bağynyp jür dep... Jolaman degenderi de osy Qasym töre balalary sekildi, öz aldymyzğa i̇el bolamyz, han bolamyz dep köksegen bireu şyğar».
Biraq qūşbegi Jolaman jaiyn tez ūmytty. Ol sözdi kenet külki-syqaq arnağa būrdy.