Köşpendiler - III - Qahar

Gorçakov ämiri boiynşa osy Lepsi men Qapalğa arnap kelgen general-maior Vişnevskii, jan-jağyndağy Qarqaraly, Aiaköz, Kökpekti ökirikteriniñ ağa sūltandarymen künde mäjilis, künde ügit jūmysyn jürgizumen boldy. Būl jiyndarğa üş ökiriktiñ ağa sūltandary men şonjarlary Qūsbek, Qūnanbai, Baraq, Süiik, Rüstem — bäri tegis qatynasty. Qyrğyz manaptary Orman, Jantai, Qaliğūl da Qapalğa jiı şaqyryldy. Osy sergeldeñ bitim sözdiñ qorytyndysy aqyrynda Kenesaryğa qonys bermeu bolyp şyqty. Bir jyl ötkennen keiin olar būl şeşimderin qağaz jüzine tüsirdi. «Bir myñ segiz jüz qyryq altynşy jyly jiyrma üşinşi iiün küni tömengi qol qoiuşy Ūly jüzdiñ Dulat, Alban, Syban, Şapyraşty, Jalaiyr rularynyñ sūltan bileri, Qar-
qaraly, Aiaköz, Kökpekti ökirikteriniñ ağa sūltandarymen birge otyryp, osy mäjiliske qatynasqan Sibir qazaqtarynyñ Şekara komissiiäsynyñ törağasy general-maior jäne kavaler Vişnevskiidiñ aldynda özimizdiñ ant qağazymyzğa mörimiz ben tañbamyzdy basyp, bizdiñ jerimizge kelgen aq patşağa qarsy bas kötergen Qasym balasy Kenesary sūltandy qoğam tynyştyğyn būzuşy, özimizdiñ qas jauymyz dep sanap, onymen i̇eş qarym-qatynas istemeuge kelistik. Jäne Kenesary men onyñ serikterine özimiz jailap otyrğan qonysymyzdan jer bermeuge, al i̇eger bügindi-soñdy tipti Kenesary bizdiñ jerimizden quylğan künde de, onyñ Orta jüz, äsirese bizge jaqyn tūratyn ökirik qazaqtaryna istegeli jatqan qastyğyn i̇estisek küni būryn ükimet oryndaryna habar i̇etuge uädelestik», — dep jazdy olar özderiniñ aktisinde.
Kenesary qazaq i̇elin talan-taraj i̇etip bölip alyp jeke bileuge üirengen ağa sūltan bilerdiñ, öziniñ «i̇eldi biriktirem» — degen nietine qarsy i̇ekenin bilse de däl Ūly jüz ben qyrğyz jerinde özine mūndai qaqpan qūrylyp jatqanynan beihabar i̇edi. Al handyğyn saqtaudyñ böten jolyn taba almağan soñ, ol biyl Yrğyz — Torğai jağasynan köterilip, Şu men Ile boiyna köşip barudy jön kördi. Batys Sibir general-gubernatorlyğynan qauip-qater tönetin bolsa, Ūly jüzdiñ şetin ala qys Balqaş kölindegi ūzyndyğy jetpis bes, köldeneñi on bes şaqyrym, jan-jağyn su qorşağan, tek öndiri ğana qūrğaq, Qamal aralyna bekinudi ūiğarğan. Kelesi jyly jaz şyğa, äulieata, Merke tūsyna köşip, Qoqan handyğynan jäbir jegen qyrğyz i̇elin, Sairam, Şu, Syr boiynyñ qazaqtarymen biriktirip, qaitadan jauyna qarsy şyqpaq bolğan. Ol üşin Qoqan hanynyñ tegeurininen qūtylyp, Qytai memleketindegi qazaq rularymen — tipti qiyn bolyp bara jatsa solai qarai ötip ketudi de syr ğyp tüigen. Qol jalğaspaq-tyn. Biraq mūnyñ bäri äli syrtqa şyqpağan oi. Kenesary osy oiyn aqyldaspaq bolyp qaramağyndağy batyr, bilerin şaqyrğan. Keşeden beri Tor-
ğai özeniniñ boiyndağy belgisiz oba anyna şaqyrğan adamdary jinala bastağan. Būlardyñ işinde öziniñ batyr serikterinen böten Kenesaryğa soñğy kezde qosylğan Begimbet ruynan Täuke batyr, Arğynnyñ Tölek ruynan Jäuke batyr, Qarauyl ruynan Baubek batyr, Kerei ruynan Qoşqarbai batyr, Törtqara ruynan Bigeldi men äiger batyrlar, Berdi ruynan Sügirbai batyrlar bar. Ärqaisysy Torğai özeniniñ boiyna qostaryn tigip mäjilisti kütip jatqan. Mäjilis i̇erteñ bastalmaq. Al Kenesarynyñ bügingi äñgimesi sonyñ aldyn ala i̇eñ jaqyn aqyldas serikterimen keñesu i̇edi. Körgen tüsin ortağa saluy da onyñ alystan orağytqan ailasy.
— Sonymen qyrğyz, qoqan, orys birigip ketse qaitemiz, deisiñ ğoi, äbilğazy? — dedi Kenesary kenet şyrqai şyqqan ändi de, miyn şyrmai jönelgen oidy da özinen quyp, manağy äñgimelerine qaita oralyp, — sonda Ūly jüz ben Syr boiynda köşip jürgen Kişi jüzdiñ qazaqtaryn i̇esepke almaisyñ ğoi?
— Almaimyn. Tūlypqa möñiregen ausyl qaradai bolyp jürmesek netsin...
— Sondyqtan da alystan arbalağanşa jaqynnan dorbalağan jön, — dedi Taimas. — Arqadan ketuimiz armannan ketumen para-par...
— Sonda... — Kenesarynyñ tüksigen qabaqtary közin jauyp jiberdi. Būl onyñ aşulanğan belgisi — aq patşa qahary arqamyzğa aiazdai batsa da şydai ber demeksiñder me?
— Şydamasqa amalymyz bolyp tūr ma? — dedi Taimas kürsinip, Kenesarynyñ top quğynşynyñ ortasyna tüsken jaraly kökjal böridei qiyn jağdaiyn jaqsy tüsingendikten, sözin batyra aityp, — bizge jetken aq patşa, Qoqanğa jetpei me? Tesken tau ötip ketpeseñ qaşyp qūtyla almaisyñ...
Odan da...
— İä, odan da?
— Ülken halyq qoi, bäri birdei Arşaboq, Obyriş, Besontiın sekildi şetinen būzyq i̇emes şyğar, i̇eline, jūrtyna süienip til tabu kerek...
— İe... Biraq qaraşymen astarlasqanda ne önedi deisiñ. Qūm jiylyp tas bolmas, qūl jiylyp i̇el bolmas degendi bilmeitin be i̇ediñ?!
Taimas bir rette «Sūltandar jiylyp i̇el bolğanyn da kördik qoi, i̇endi qūldarğa da kezek bereiik», — dep qala jazdady da, Kenesarynyñ salbyrap ketken qabağyna qarap, der kezinde toqtady. «Qanyna tartpağannyñ qary synsyn» deidi ğoi halyq, bükil qazaq i̇elin älde de han tūqymynyñ abyroiynan tömen sanap otyrğanyn qaraşy, han iemniñ».
Taimas i̇endi alystan orağyta söiledi.
— Tüs joruyna qarasam, aldymyzda kütken tek ajal bar. Äli de bolsa oilansaq, Keneke...
— Armanyma jetu üşin orta jolda ajalym tūrsa, odan qorqyp, bas tart-
pan. On segizimde naiza ūstap, jauğa şapqanymda, tübi jau qolynan öletinimdi bilgem. Nesine oilan deisiñ mağan?
— Artyñyzda i̇ergen jūrtyñyz bar ğoi. Onyñ tağdyryn qaitesiz?
— Maqsatyna jete almağan jūrt i̇endi mağan i̇ermeidi. Al i̇ere qalğany men ne körsem, o da sony köredi. Bir qaiyqqa minsek, i̇endi ajalymyz da, amandyğymyz da bir bolady.
Taimastyñ işi mūzdap ketti. «İapyrmai, bar halyq qyrylyp qalsa da Kenekeñ jartastai myzğymas. Mūndai da tastai qatty adam tuady i̇eken!» Biraq Kenesary öziniñ sözinen şyqty. Osydan i̇eki jyldai ötken soñ, Kekilitau baurynda bar qolyn qyrğyz, qoqan, orys äskeri qorşap alyp, qūtylu joly jal-
ğyz ğana qorşaudy būzyp şyğu bolğanda, ol: «Attarymyz myqty, biz qorşau-
dy būzyp şyğarmyz, al attary naşar özge jūrt ne isteidi? Joq, soñymnan i̇ergen serikterimdi tastap, ajaldan qūtylmağanym-aq bolsyn!» — dep özi qolğa tüskenşe äskerimen bir boldy, olardy tastap bas sauğalap qaşpady.

Däl osy sätte Taimas Kenesaryğa körşiles i̇elderden de, soñynan i̇ermegen qazaq rularynan da raqym bolmaitynyn anyq tüsindi, Oğan kenet han Kene jan-jağyn tasqyn qaptağan jalğyz bäiterek tärizdi körinip ketti. «Ūzaqqa şydai ala ma sol jalğyz bäiterek? Būl sūraqqa jauapty tek uaqyt ğana bere alatyn tärizdi. Taimas Kenesary basyna töngen qara būltty i̇eş dauyl syrğytyp äkete almaitynyn tağy anyq sezindi. Ol jaralanğan qasqyrdai neden bolsa da taiynğysy kelmei tūrğan qolbasşysyn aiap ketti. İeñ bolmasa soñğy aqylyn aityp järdem bergisi keldi.
— İeger jūrt, tuğan jerinen aiyrylğysy kelmese qaitemiz? — dedi Taimas. — Olardy soiyldyñ küşimen köşire alamyz ba?
— Ondai qataldyqtyñ i̇endi keregi qanşa? İergeni i̇ersin. İergisi kelmegeni qalsyn. Halqymnyñ jetken jeri sol bolsa, ökpelegennen ne tabasyñ...
İerteñine mäjilis aşyldy. Kenesary bar jağdaidy aşyp berip, Şu men Ile boiyna köşuden böten jol joq dep sözin bitirip: «Al i̇endi qandai keñesteriñ bar?» dep, otyrğandarğa köz tastady. Otyrğandar i̇eş jauap bere almai jerge qarady. Osylai birtalai mezgil ötti.
älden uaqytta baryp Täuke batyr:
— Atta jal, adamda qam joq, — dedi auyr kürsinip, — biz qozğalyp Şuğa jetkenşe qys bolady... Qys ta bir, jau da bir, bosyp baryp qyrylğanşa, ajaldy ata-meken jerimizde tosyp alğan jön. İeñ bolmasa kömusiz qalmaiyq. Köşudiñ qajeti joq.
Tağy da i̇eşkim ündemedi. Tek ot tisti, oraq auyzdy qyzu qandy Qypşaq İman batyr ornynan atyp tūryp:
— Ne maltañdy i̇ezip otyrsyñ. Täuke batyr? — dedi dausy dala qyranyndai, şañq i̇etip, — jerinen, suynan aiyrylğan halqyna, Kenekeñ «äli de bolsa jauyña jeñgizbeimin, soñymnan i̇er» dep otyrğanda, i̇el basyna bügingi tuğan auyrtpalyqtan qorqyp, keiin şegineiin dediñ be? Atta jal, adamda qam joq, qys közi qyrauda dep i̇eldiñ qamyn oilağan bolasyñ, Täuke! Aidahardai jūtaiyn dep kele jatqan jauyñnan soñynan i̇ergen az i̇elin basqa jaqqa äketpek Kenekeñniñ şeşimi i̇el qamy i̇emei, neniñ qamy? Mağan salsañ, qaramağymdağy i̇elu auyldy i̇ertip Şuğa qarai bügin köşuge barmyn. Tuğan jerim dep aq patşağa ketken qaiyrsyz qonysqa jabysa berer jaiym joq.
Būl mäjilis i̇eki künge sozyldy.
Aqyrynda, qaramağyndağy i̇eldiñ azğanasy ğana Kenesaryğa i̇erip, qalğandary özderiniñ tastap ketken jerine qaitpaq boldy.
Küzdiñ qara suyğynda bir taipy i̇el i̇eki bölinip köşti. Qoştasqan naizager dostar, birin-biri qimai äzer aiyrylysqan süiisken jürekter, jylağan bala, joqtau aitqan äiel, qaiğy-qasiretten adamnyñ töbe şaşy tik tūrarlyq...
İeñ aldymen Arqağa qaitpaqşy i̇elder köterildi. Būlardy qystyñ aiazymen birge aq patşa ağa sūltandarynyñ qahary qarsy aldy. Äsirese Qoñyrqūlja qaramağynan qonys alğan jūrt qatygez qandy balaq ağa sūltannan zar jylady. Ol Kenesaryda ketken öşin qaityp kelgen i̇elden aldy. Biraq onyñ da ağa sūltandyq ömiri ūzaqqa sozylmady. Qiiänaty tystan asqan kezde būnyñ qylmysyn tekseruge Ombydan komissiiä şyqty. Sol komissiiänyñ işinde ädiletti arman i̇etken jas ofitser İesirkegen de bar bolatyn. Ol byltyr ğana Peterburg kadet korpusyn bitirgen-di. Jäne ötken jyly sol qalada Kümiske üilengen. Qazaq i̇eliniñ keleşegi tek ūly orys halqymen ğana birge bolsa kögeretinine äbden közi jetken jas ofitser Qoñyrqūljalardan qūtylu kerek i̇ekenin de ūqqan. Sondyqtan öziniñ demokratşyl orys ofitserleri arasyndağy qadirin paidalanyp, komissiiänyñ satylğan özge müşeleriniñ pikirin aiaqsyz tastatyp, Qoñyrqūljany ornynan tüsirtti. Söitip az da bolsa i̇eli-jūrty men Kümistiñ öşin qaitardy.
Al Kenesary soñynan quğynşy şyqpasyn dep otyrğan jerinen qys tüse köşti. Kenesarynyñ soñynan myñ qaraly üi i̇erdi. Qalğan qalyñ būqara qany qaraiğan hannan irgesin aulaq salyp, öz qonystaryna tarady.
Köş aldy qara qūrymdanyp yldiğa tüsip ketkende, Kenesarymen birge töbe basynda tūrğan Dosqoja aqyn şydai almai, dombyrasyn qağyp-qağyp jiberip, közindegi jasyn irkip aldy da, qarlyqqan dauyspen jyr toğytyp qūia berdi.

Qaldyñ dep qairan i̇elim, keñ qonysym,
Qamyğyp tūrdy Kene jūrtyn oilap.
Kene han i̇endi köşti «ia, qūdailap!»
Tūrğan soñ han qamyğyp, i̇el jabyğyp
Dosqoja tolğai berdi kegin qairap...

Köş ūzağan saiyn, jyr da ūzai berdi, Şydai almağan Kenesary alğa qarai asyğa şaba jöneldi.
Ağybai, Būqarbai, Jeke batyr, İman, Qūdaimendi, Nauryzbai, Bopai, Taimas, äbilğazy, tağy bir top kisi attaryn borbailai qamşylap soñynan i̇erdi. Osydan jeti jyl būryn, köterilis bastalğan sätte-aq Kenesaryğa qosylğan būl batyrlardyñ işinde, i̇el biligin qaitadan qolyna alğan Jolaman sūltan ğana joq i̇edi.
Kenesarynyñ būl asyğa köterilui ajalyna asyğuy boldy. İeki jyl ötpei biylğy körgen tüsi däl öñindegidei kelip, ol Kekilitauynyñ bauyrynan ajal tapty.
Al mynau köş Şyñğyshan şabuylynan bastap, alty jüz jyldan astam öziniñ jeri, suy, täuelsizdigi üşin küresken qazaq atty köşpendi kökjaldardyñ i̇eñ soñğy ūly köşi i̇edi.