Köşpendiler - III - Qahar

Baitabyn qiiäly i̇endi Aqbökennen birjolata susyp, Altynşaşqa audy. Altynşaşty i̇eki-aq ret körgen. Biraq köz aldynda paida bolğan suret qarañğy meñireu tünde adasyp jürgen şağynda köringen ot tärizdi köñilin serpiltip tastady. Äitse de bireudiñ qosağy turaly oilaudyñ künä i̇ekenin Baitabyn jaqsy biledi, sondyqtan oilamaiyn dep Altynşaştyñ beinesin özinen san qudy. Biraq onysyna aqylğa boi bermes qiiäl degen asau küş könbei-aq qoidy. Jalğyz qalsa-aq Altynşaş qasyna jetip keledi, sezimin i̇eriksiz ūiatyp, özimen birge bir ğajaiyp jastyq-şattyq düniesine ala jöneledi...
Qazir de Baitabyn osyndai jağdaida i̇edi. Özi jerde, qiiäly kökte. Ai bağana tuğan, i̇el jata bastağan. Osy otyrğanym jeter i̇endi dep Baitabyn ornynan türegele berip i̇edi, kenet Altynşaş beinesi tağy da köz aldyna tūra qaldy. «Men keldim ğoi, qaida barasyñ?» — dep külkige kömilgen kümis tisin körsete i̇erkelei töbe basynan jibermedi. Baitabyn kenet boiyn bilep ala jönelgen köñil dauylyn basa almai, sezim kemesine minip, şattyq teñizinde jüze berdi. Jas batyr osyndai top jaryp ūlan-asyr qimyl i̇eterdei quanyşty jağdaida otyrğanda tüngi salqyn jel äldeqaidan kökiregin küidirgen armanyna şipa bolar bir ädemi ündi jetkizdi. Yntyğa tyñdai qaldy. Qyz äni. Oqta-tekte şyqqan dauystardan tömengi tūsta qyz-bozbala altybaqan teuip jatqanyn Baitabyn bağana añğarğan. Biraq qiiälynda paida bolğan Altynşaşty aidalağa jalğyz tastap ketuge qimai, qyz-bozbala quanyşyna män bermei özimen özi bolyp otyra bergen. Al mynau än, būrynğy änderdei i̇emes, jas jigittiñ onsyz da lepirgen köñilin uşyqtyryp äketip barady. Būl «Töbe basynda nege jalğyz otyrsyñ, men seni tastap kettim ğoi. Qazir altybaqandamyn, jet jyldam», — dep būiyrğan Altynşaştyñ dausy tärizdi. Būl ün mai qarağai tastağan ottai, jüregine bir jalyn lap berip, i̇endi otyrğyzar i̇emes. Ol Altynşaştyñ dausyn äli künge deiin bir ret te i̇estigen i̇emes, al mynau oğan sol Altynşaştyñ dausy sekildi körindi. Jürek solai jorydy. İestip tūrğany Altynşaştyñ äni i̇ekenine jas batyr i̇endi kümän keltirmedi. Sonyñ üni dep bar sezimi, jany, täni yryq bermei «jür-jürlei» bastady. Äitse de Baitabyn ornynan qozğalmai «tek än bitip qalmasa i̇eken» dep tyñdağan üstine qūmarlana tyñdai tüsti. Dauys şynynda da i̇erekşe i̇edi. Änşi qyzdyñ kömeiine toqsan būlbūl qonyp alyp, tolyqsi sairağandai. Jalğyz şyqqan än qobyz, dombyra, qurai dybystarynyñ bäriniñ sūlu yrğağyn bir sazğa tüsirip tynyq tündi äldilegendei... Qyz üninen birese öziniñ qyzyq däurenimen qoştasqaly tūrğandai qaiğy i̇estiledi, birese janyñdy almas qylyştai kekke qairar jiger, al kei şaqta köñiliñe saia bolar quanyş tolqidy... Bir adam bükil älemniñ bar sūlulyq beinesin öz dausy arqyly özgege jetkizgisi kelgendei... Än birde asqaqtap, kökti şaryqtai, bir mezet jel qūlpyrtqan kögal şöptiñ basyndai qūlpyra tüsip, nemese jardy ūrğan teñiz tolqynyndai küşeie qarqyndap, al älden uaqytta baryp, qara tasty äzer jaryp şyqqan tas būlaqtai aqyryn ğana syldyr qağyp älsirei, myñ būralyp jüz qūbyldy.
Baitabyn i̇endi şydap otyra almady, altybaqan jaqqa jüre berdi. Än salğan şynynda da Altynşaş i̇edi. Ol bağanağy Kenesary ordasynan şyqqannan keiin, üiinde şydap otyra almai, altybaqanğa kelgen. Jastyq degen bir laulağan jalyn i̇emes pe, jürektegi qaiğyny da, Ojarğa degen kekti de, qorğasyndai i̇eritip, öziniñ ystyq qūşağyna aimalai qysyp, böten düniege ala jönelgen. Altynşaş däl osy sätte Ojardy ūmytyp, qūrby-qūrdastarynyñ quanyşyna i̇ere, altybaqan tepti, än saldy. Qaiğy kölkigen köñildi qyzyl şoq jastyqtyñ qyzuyna jeñgizdi.
Baitabyn qyz-bozbalalardyñ jiynyna jetken kezde, Altynşaş altybaqannan tüsti. Aily tünde aidaladan paida bolğan jas batyrdy körip Altynşaş Baitabynnyñ qasyna keldi. Ojarmen birge ketken jigitti birden tanydy. Quanyp qalğandai.
— Sau-sälemet qaittyñyz ba batyr? — dedi ol Baitabynğa jaqyndai.
Küle qarağan Altynşaş Baitabynğa hor qyzynan birde-bir kem köringen joq. Jastyq mereiin, sūlu körkin jas batyrğa ädeii arnap aşqandai, Altynşaş ta aily tünde bozañqy tartqan aq betin taqai, ülken qaraqat közderi külim-külim i̇etedi. Baitabynnyñ jüregi lüpildep, bar denesi küiip-janyp barady. Boiyn bilei jönelgen jalyn sezimdi äzer basyp:
— Öziñiz de amansyz ba, Altynşaş, — dedi, — Ojar ağa bir şaruasy bolyp joldağy auylda qaldy.
Kelinşek sylq-sylq küldi.
— Ağañyz turaly qam jemeñiz. Jolyn tauyp qaitar.... Men sizdiñ sau-sälemet kelgeniñizge quanyştymyn... Jüregim tym alañdauly i̇edi.
— Nege? — dedi Baitabyn söz astaryna tüsinbei.
Būl kezde Baitabyndy qorşağan qyz-kelinşekter qaitadan altybaqanğa qarai bettedi. Altynşaş pen jas batyr az uaqyt oñaşa qaldy.
— Nege deriñiz bar ma, — dedi kürsinip Altynşaş, — janyñyzdağy serikteriñiz mağan qauipti körinip i̇edi.
— İapyrmai, siz de solai oilap pa i̇ediñiz...
Altynşaş pen Baitabyn söilese kelip birin biri i̇endi şyn tanyğandai.
Boidy bilegen asau sezim qūia ma, tañ syz berip kele jatqan şaqta, auylğa qaitqan qyz-bozbaladan i̇ebin tauyp bölinip, būlar keiin qaldy.
Bir apta öte, şyqtana bastağan qalyñ ködeniñ arasynda, i̇eki jas birin-biri aimalai qūşaqtap, jastyq mauyqtaryn basty.
Kümis kesedei bop jarqyrai tuğan Şolpan jūldyzy, sender de men tärizdi älem betinde jarqyrai tüsiñder degendei, qūmar qūşağyndağy i̇eki jasqa alys-
tan jymyñ qağyp qarap tūrdy.
Baitabyn būl qylyğyn jüregimdi örtegen läzzat quanyşynyñ qalauy dese, Altynşaş qastasqan i̇erime degen kektiñ alğaşqy qaituy dep ūqty.
Osy bir baqyt tüngi kezdesken i̇eki albyrt jürektiñ jibek jiptei näzik sezimderi birte-birte ülken mahabbatqa ainaldy.
İerteñine, i̇el jatqan kezde Baitabyn men Altynşaş osy arada tağy kezdesti. Arğy küngi tünderi de osylai ötti. Ojar kele qoimady. Birine biri qūmarta tüsken i̇eki jas, añdyğan köz bar i̇ekenin añğarmady. Künde i̇el jata Altynşaştyñ qara şapanyn jamylyp qara tünde sai boiyna baratynyn jäne onyñ tañ syz bere qaitatynyn Ojardyñ oñ közi men sol közi Sämen baiqap qalğan. Läzzat quanyşyna berilip, tas qainardai ystyq qandary būlqysyp oinağan i̇eki jas mūny sezbegen. Kündegi kezdesetin uaqyttaryn añsai kütumen bolğan.
Söitip jürgende arada on şaqty kün ötip ketti. Baitabyn bügin de dağdyly ädetinşe saiğa baryp Altynşaşty kütti. Biraq kelinşek kelmedi. Tün ortasy da auyp ketti. Ojardyñ äli qaitpağanyn biletin Baitabyn, tañğa juyq qalğanda «Altynşaşqa ne boldy?» dep şydai almai ūrlana kelinşektiñ üiine qarai bettedi. Üi mañynda suytqan at, ne bolmasa tünde kelgen kölik körinbeidi. «Ojar äli oralmağan i̇eken» dep öz oiyna sengen Baitabyn aq otaudyñ irgesine i̇etpettei jatyp, üi işine qūlaq saldy. Azdan keiin ol äieldiñ talmausyrağan, qinalğan dausyn i̇estidi. Bir sūmdyqtyñ bolğanyn jüregi birden sezdi. Atyp tūryp, i̇esiktiñ işinen ilgen tiegin jūlyp tüsirip, üige kirip keldi. Baitabynnyñ birden körgeni, qara köleñke üidiñ ortasynda teris qarap tūrğan Ojar boldy. Bilegine deiin sybanyp alğan. Oñ qolynda jüzi suyq aq qanjar. Anandai jerde tobylğy sapty juan örimdi qamşy... Aiağynyñ astynda, üstindegi köilegi para-para bolğan, ūzyn qolañ şaşy üidiñ teñ ortasyna deiin jaiylyp, appaq denesi qan-qan bop i̇etpetinen Altynşaş jatyr...
Ojar äneuküni Baitabyndardan ädeii bölinip qalğan. Ol Taimastyñ bügin-i̇erteñ keletinin biletin. Taimastyñ Seiten i̇ekeuiniñ sözin i̇estigen-i̇estimegenine közi anyq jetpeitin-di. Sondyqtan bir sybys bilingenşe boi tasalağandy jön körgen. Habardar bolyp tūrudy Sämenge tapsyrğan. Körşi auyldyñ qystauynda tyğylyp jatqan Ojarğa sazdy jerdiñ sary jylanyndai sybdyryn bildirmei jürgen sary jigit äneuküni Kenesary men Taimastyñ Altynşaşty şaqyrğanyn, Altynşaştyñ olardan qatty jüdep şyqqanyn, al qazir Baitabynmen köñil qosyp jürgenin jetkizgen. Ojar öziniñ äşkerelengenin tüsingen. Birden Qoñyrqūlja aulyna qaityp ketuge Altynşaşqa degen aşu tūsau bola bergen. Jansyz kelip ony öltirip, Kenesary jasağynan birjolata qaşudy oilağan. Sol tilegin oryndauğa atyn saidyñ ar jağyna tastap, i̇el äbden ūiqyğa kirgende ūrlana üiine kelgen. Būl kezde Altynşaş jaña ğana Baitabynğa jetpekşi bop kiınip jatqan-dy. Qatyny oñaşada qolğa tüsken Ojar, oğan töseginiñ irge jağyna tyğyp qoiğan qanjaryn aluğa mūrşa bermei, işten teuip birden i̇esinen tandyryp tastağan. Sodan keiin Altynşaş közin aşqan kezde auzyna oramal tyğyp ünin şyğartpai, Taijan men Seitendi qalai ūstap bergenin i̇estirtip, «Baitabynmen oinas boldyñ» dep qamşynyñ astyna alğan. Ol Altynşaşty i̇endi qanjarmen bauyzdamaq bop tūrğan mezgilinde üige Baitabyn kirip keldi. Mūny kütpegen Ojar, artynda tağy kisiler bar ma dep qauiptenip säl kidirip qaldy. Osy kidiru Baitabynğa jetti, ol atylğan arystandai sekirip baryp, Ojardyñ qolyndağy qanjaryn jūlyp aldy. Sodan keiin i̇eki batyr jigit arystan men jolbarystai aiqasa ketti. Baitabynnyñ qoly Ojardyñ tamağyna būryn jetti. Ojar qanşa būlqynğanmen, qūryştai berik qaruly qol bosatpady. Qos qolymen Ojardyñ öñeşin qysqan qalpynda Baitabyn qatty da qaldy. Tynysy tarylyp, boiynan quaty qaşqan Ojar älden uaqytta Baitabynnyñ keudesinen itergen qos qolyn bosatyp jiberip, opyrylğan tomardai düñk i̇ete qūlady. Baitabyn Ojardyñ öñeşin sol qolymen qysa tüsti de, oñ qolymen jerde jatqan qanjardy alyp, naq jürek tūsynan qūlaştai ūryp sabyna deiin kirgizdi. İentige demin alyp azdan soñ ornynan türegeldi. Ol i̇endi ūşyp baryp Altynşaştyñ auzyna tyqqan oramaldy jūlyp tastap, keudesine qolyn saldy. Talyqsyp jatqan kelinşektiñ jüregi baiau soğuda i̇eken.
Osy kezde adyr basyna qyzğylt nūryn şaşyrata tögip kökjiekten kün şeti körine bastady. Azdan soñ örisi keñ, şalğyny mol dala toiğa daiyndalğan qyz-kelinşektei, qyzyldy-jasyldy jaz aiağynyñ güline bölenip, saltanatty sänimen şyqqan kündi qarsy aldy. Möñiregen siyr, mañyrağan qoi, ūianğan auyl öziniñ ädettegi tirşiligimen jaña ğana tynyş jatqan dalany u-şuğa böledi.
İendi Baitabyn auyldyñ üreilengen qatyn-qalaşyn, mal örgizuge i̇erte ūianğan käri-qūrtañ käriiä-aqsaqaldaryn soñynan i̇erte, qanğa būialğan Altynşaşty jas balaşa i̇eki qolymen bauyryna qysa qūşaqtap ūzyn qara şaşyn jerge şūbalta, Kenesarynyñ ordasynyñ qasyna keldi.
Sergek ūiyqtaityn sūltan daladağy u-şudy i̇estip, syrttağy küzetşilerdiñ habaryn kütpei, iyğyna qara qūndyz işigin ile sala asyğa üiden özi şyqty.
— Batyr, — dedi Baitabyn tize bügip, Altynşaşty qolynan tüsirmei, — basymdy alsañ minekei, men jaña öz qolymmen Ojardy öltirdim. Jazyğy boldy.
Kenesary säl oilanyp qaldy. «Ojardyñ böten de jazyğy bar. Öltirgeniñ dūrys bolğan. Biraq sen de mağan boryştar boluyñ kerek».
— Jaqsy, Baitabyn, keştim bir künäñdi, — dedi sūltan älden uaqytta.
— İeger ol künämdi keşseñiz, — dedi Kenesarynyñ betine tike qarap, quanyşyn äzer jasyryp Baitabyn, — Arqadan tañdağan qyzyñdy beremin degen uädeñiz bar i̇edi. Tañdağanym osy Altynşaş bolsyn, qiyñyz mağan.
— Qidyq, Baitabyn.
Adam balasynyñ san aluan qiyn jağdaiyna i̇eti üirengen Kenesary, Altynşaştyñ mūndai küige qalai jetkenin sūrağan joq, Baitabynnyñ tilegin oryndady da, qaitadan ordasyna kirip ketti.
Altynşaş i̇eki jetiden keiin jaralarynan aiyğyp, töseginen basyn köterdi. Terisaqqan men Ūlytau mañyn jailağan qalyñ Altai, Qarauyl, Taraqty, Törtuyl, Qozğan, Bağanaly bolyp jinalyp, Altynşaş pen Baitabyndy ūlan-asyr toi jasap qosty. At şaptyrylyp, baluan küres te boldy. Būl toiğa joryqtan qaitqan Ağybai, Jekebatyr, Janaidar, Qūdaimendi, Būqarbai qatynasty. Toidy Kenesary özi basqardy.
Kenesary kei jağdaida «Köppen keñesip pişken ton kelte bolmas» degen i̇eski qağidany ūmytpaityn. Būl oğan tek dūrys şeşim tabuğa ğana i̇emes, alda-jalda tüsken joldary qauip-qaterge aparyp soğa qalsa, jalğyz özi aiypty bolmas üşin kerekti i̇edi. Būl joly da söitti. Toi bitken tüni jasyryn keñeske üzeñgiles serikterin, özine bağynyşty ru basşylaryn şaqyrdy. Olarğa Kişi jüzdiñ jerine köşudiñ kerektiligin aitty. Aqyldaryn sūrady. Jinalğandar, qara būqarağa tuğan jerden ketudiñ qiyn i̇ekenin tüsinse de, böten lajdary bolmağandyqtan, küz köşuge köndi.
Kenesary mäjilisti bitirip dalağa şyqqanynda tañ qūlaniektenip atyp qalğan i̇eken. Biraq toi äli taramapty. Tömengi saidan qyz-kelinşekterdiñ, bozbalalardyñ altybaqan teuip jatqan dabyrlary, külgenderi, söilegenderi tynyq tünde sampyldap i̇estilip tūrdy. Kenet bir qajyrly dauys yrğaqty ändi şyrqai jöneldi. Kenesary tyñdai qaldy.

Ūşar köliñ, sağynyp, qonar köliñ,
ärqaşanda, i̇er jigit, tuğan i̇eliñ.
Sonyñ ğana jüregin tebirenter
Quanyşyñ, şattyğyñ, qaiğy-şeriñ...
Ony tastap ketkende alys jaqqa,
Sozğan qolyñ jeter me ataq, baqqa?
Qanşa jüirik bolsañ da, ögei jerdiñ
Öz şabysy sanalar arğymaqqa...

Öleñ däl özine arnalğandai, Kenesary kenet tūnjyrap ketti. «İä, öz i̇eliñde, öz jeriñde seniñ qūnyñ bölek. Al böten jaq būny qalai bağalaidy? Kösemimiz dep soñynan i̇ere me, joq pa? Şaqyruyn şaqyrsa da, būlardy äli Jolaman qalai qabyldaidy? Öz i̇eli, öz jeri...»
Demek, «Täuekel, ne bolsa da barğan soñ körermiz!» degendei, Kenesary qolyn bir-aq sermedi de, öz ordasyna qarai bettedi.
Osy toidan i̇eki apta ötken soñ, japalaqtap i̇eñ alğaşqy qar jaua bastady. Däl osy kezde oñtüstikke qūlağy tiguli sūltan Qaratauda ata-meken jerine ie bop qalğan azğantai Qoñyrattan bir jyly habar aldy. «Mädelihan ögei şeşesi Hanpadşaiym sūluğa üilenipti. Taşkentke közin tigip jürgen Būhar ämiri Qoqan hanynyñ būl şariğatqa jatpaityn künäkar isin şirkeu i̇etip Mädelihanğa bükil mūsylman qauymyn qarsy qoimaq äreketine kirisipti. Sirä, būl aiqas tübi soğyspen bitetin şyğar» degen. «Ür-rit soq, ür-r-rit soq, soq! — dedi i̇eki özbek töbelesse azban qoşqarlardai mañdailary jarylmai toqtamaitynyn biletin Kenesary işinen, — i̇eger Būhar men Qoqan soğysar bolsa birin biri älsiretpei qoimaidy. Mine däl sol kezde Qoqannan bükil Syr boiyn bölip aluğa bolady. Biraq öitu üşin öziñ de küş jinauyñ kerek. Al küşti Kişi jüzsiz jinai almaisyñ».
Kenesary osyndai şeşimge keldi. Ol mañaiyna jinalğan qalyñ äskerin jaz şyğa tabysarmyz dep auyldaryna taratty. Özi üş jüz töleñgiti men qasyna i̇ergen bes batyryn alyp, küzdiñ qar aralas qara suyğynda Torğai men Yrğyz boiyndağy Kişi jüz ben Qypşaqtyñ jerine qarai köşti.
Üşinşi bÖlim


I

Orynbor äskeri gubernatory graf Vasilii Alekseeviç Perovskii, jūmsaq oryndyqqa şalqaia tüsip, kögildir közin säl jūmyp, keñ mañdaiyn ūzyn sausaqty sol qolymen sipai tağy da oiğa ketti. «Batys Sibir gubernatorynyñ qaramağynan köşip kelip Kişi jüz i̇ereuilşilerine qosylğan Kenesary sūltanmen til tabuğa qalai mäjbür bolyp i̇edi?.. İä, iä, ol kezde pomeşikterdiñ tepkisine şydai almağan Orynbor ölkesiniñ basybaily qaraşekpenderi men kazak-orystardyñ tügeldei patşa ükimetine qarsylyq körsetken qozğalysy bas-talğan i̇edi ğoi. Ol az bolğandai Arqadan Kenesary kelip İelek, Yrğyz, Torğai boiyndağy qazaq auyldary tegis i̇ereuilge şyqty i̇emes pe... Orynbor i̇eki ottyñ ortasynda qalmady ma. İeki otty birdei söndiruge küş jetpegen soñ, amal joq, qazaq i̇ereuilşilerimen til tabuğa mäjbür bolğan joqpyz ba?.. Onda da biz i̇emes, aldymenen Kenesary sūltannyñ özi bitim sūrady i̇emes pe? İä, iä, özi sūrağan. Qalai dep jazyp i̇edi ol sonda hatynda?» — Vasilii Alekseeviç i̇eluden asyp ketkenine qaramastan, jas jigitterşe ornynan ūşyp türegelip, sūñğaq boiyn tip-tik ūstap, aiağyn syptai basyp būryşta tūrğan temir şkaftan bir papkany alyp işindegi qağazdardy qarai bastady... «Mine, mine osy qağaz... Bir myñ segiz jüz otyz toğyzynşy jyly iağni qazaqşa Doñyz jylynyñ nauryz aiy delingen» Perovskii i̇endi auzyn jybyrlatyp oqi bastady — «Atamyz Abylai hannan beri biz orys jūrtşylyğymen bir tuysqan adamdai tatu-tätti ömir sürip kele jatyr i̇edik, tek Sibir gubernatorynyñ adamdary maza bermegendikten, amalsyz soğysuğa mäjbür boldyq... Al sizdiñ jeriñizge keluimizben i̇eş uaqytta da Rossiiäğa qas bolmağanymdy aitqym keledi, jäne meniñ osy sözimdi joğary jaqqa jetkizuiñizdi ötinemin»... Graf qağazdy bylai qoiyp tağy oilana qaldy. «Rossiiäğa qazaqtardy bağyndyruda meniñ saiasatym äuel bastan-aq kniaz Gorçakovtikinen özgeşe bolatyn... Ölke boiynşa köterilgen orys mūjyqtarynyñ qimylyn i̇eske alyp, men qazaqtardy kniaz sekildi qylyştyñ küşimen i̇emes, beibit jolmen bağyndyrğan jön dep bilgem, sondyqtan da Kenesarynyñ ötken künäsyna keşirim sūrap, jañağy hatynyñ köşirmesin Soğys ministri Çernyşev pen vitse-kantsler Nesselrode myrzağa jibergen i̇edim ğoi, — Perovskii aldyndağy papkany tağy aqtara bastady. — Sol resmi hatym myna qağaz ğoi. «Märtebeli myrzalar, i̇ereuil ūiymdastyryp bas kötergen Qasym ūly Kenesary sūltannyñ osy jiberip otyrğan hatynan, i̇eger patşa ağzam oğan keşirim istese, onyñ bizge moiyn ūsynyp bağynatynyn özderiñiz de körip otyrsyzdar». İä, osy hattyñ aiağynda būdan bylai qarai Orynbor jerine köşip kelgen qazaqtardyñ isine Sibir general-gubernatorynyñ kirispeuin ötingen i̇edim men. Solai dep kniaz Gorçakovqa Soğys ministri būiryq ta bergen. Biraq ol būiryqty kniaz qalai qarsy aldy? Kniaz aşuğa minip mağan hat jazğan»... — Graf aqyryn i̇ezu tartyp külimsiredi de Gorçakovtyñ hatyn tauyp alyp oqi bastady. — «Orynborğa jatatyn qyrğyz-qaisaqtardy basqaru osy uaqytqa deiin meniñ oilamağan isim. Bar maqsatym Kenesarynyñ qanqūily tobyrynan öz general-gubernatorlyğymdy aman saqtap qalu bolatyn. Qyrğyz-qaisaqtarğa köne zamandağydai bostandyqtaryñdy qaitaryp äperem dep sendirip, öziniñ i̇el tonauşylyğyn bürkei bilgen Kenesary bülinşiliginiñ qaupi küşti. Osy sebepten, oñai mal tabudan göri, i̇eski zamandağy i̇erkinşilikterin qaitaryp aludy arman i̇etip, onyñ soñynan i̇ergender köp».
Graf tağy oilana qaldy.
«Orynbor Omby i̇emes. Mūnda orys oqyğandarynyñ demokratşyl toby bar. Köterilgen halyqty Gorçakovtai qanğa batyrsam, sol özim syilasatyn, keide pikirimen sanasatyn orys oqyğandary ne aitady? Olardyñ da oiyn i̇eske alu kerek. Türkistan tarihy jönindegi i̇eñbekterimen äigili bolğan, özimmen birge jūmys istep jürgen V. V. Veliaminov-Zernov, orys tüsinik sözdigin jasauşy V. Dal qazaqtardyñ Rossiiä imperiiäsynyñ qol astyna kirui tübi progresşil jol, sondyqtan olardy qarudyñ küşimen i̇emes, aqylmen bağyndyru kerek degen pikirde i̇emes pe... Būl oidy osy Orynbor şekara Komissiiäsynyñ bastyğy bop köp jyldan beri qyzmet istep kele jatqan general-maior V. F. Gens te qoldaidy. Äitse de osy general-maior qyzyq adam, özi Rossiiä patşalyğyna bağynbadyñ dep qazaqtarğa qarsy soğysady, söitip jürip olardyñ jetim balalaryn üiine jinap jetimhana aşady. Jäne jūrttan jasyryp qazaqtardyñ tarihy men etnografiiäsy jöninde i̇eñbek jazady. Būlar az bolğandai Orynborğa aidalyp kelgen poliaktyñ belgili azamattary da halyqty qyrğannan göri aqylmen köndirgen jön deidi. Osyndai oilaryn Mitskeviçtiñ jan aiaspas dosy, Orynbor muzeiin aşqan Tomaş Zan da, şekara komissiiäsynda qyzmet isteitin daryndy aqyn İ. V. Vitkeviç te ötken jyly özime kelip aşyqtan-aşyq aitty...
Qaramağymdağy qazaq i̇elin qanğa batyryp, i̇ereuilin basqanda köñildes syrlastarym, Peterburgtağy belgili orys ädebietşileri ne aitady? Özimniñ bauyrym, belgili jazuşy Anton Pogorelskiidiñ betine qalai qaraimyn? Bäri de qan tögudi jek köredi, menen birden bezbei me?».
Perovskii tağy da tūnjyrai qaldy.
«äitse de men öz oilağanyma jetken i̇edim. Rossiiä patşalyğy men qazaq i̇eliniñ arasyndağy qaişylyq qai türde bitetinin Kenesary da, men de anyq bilmegenmen, äzirge qan tögis şabuyldy i̇eki jaq birdei toqtatqan i̇edik qoi... Batys Sibir şekarasyndağy anda-sanda būrq i̇ete qalatyn janjaldy i̇esepke almasaq, Orynbor şekarasyndağy bekinister men kazak-orys stanitsalaryn şabuyn Kenesary birjola toqtatty dese de bolady... Onyñ i̇esesine patşa ağzam ötken qyrqynşy jyly Kenesarynyñ bar künäsyn keşirip, amnistiiä berdi... Jäne aidalyp, sottalyp ketken tuğan-tuystaryn tegis qaitardy...»
Graf birdeme oiyna tüskendei ornynan türegelip temir şkaftan i̇ekinşi bir papkany aldy.
«İä, iä, patşa ağzam meniñ tilegim üşin öziniñ būrynğy ukazyn būzğan joq pa i̇edi? Ol ukazda...»
Perovskii Ukazğa köz jügirtip oqi bastady. Būl Birinşi Nikolai patşanyñ bir myñ segiz jüz otyz segizinşi, qazaqşa İt jyly mamyr aiynyñ birinde bergen Ukazy i̇edi. Onda «Qylmystary üşin arestant rotalaryna jiberilgen qazaqtar, merzimdi uaqyttary bitkennen keiin de tuğan jerlerine qaitarylmai, äsker qyzmetine jaraityn senimdileri soldatqa berilip, al özgeleri İrkut guberniiäsyna jer audarylsyn», — degen.