Köşpendiler - III - Qahar

«Patşa ağzam osy meiirimsiz Ukazyna qaramai, — dedi graf işinen, — Kenesarynyñ ūstalyp ketken tuystaryn, Uälihannyñ ülken balasy Ğūbaidolladan bastap bosatyp berdi... Biraq Ğūbaidolla tuğan inisi — Qūsmūrynnyñ ağa sūltany Şyñğystyñ i̇eline barmai, Kenesaryğa kelip qosyldy. Nelikten? Patşa ağzamnyñ jaqsylyğyn bilmegendiginen be, älde öziniñ toqal şeşesi, Şyñğystyñ anasy Aiğanymğa degen öştigin ūmytpağany ma?.. Aiğanym demekşi, ony osydan jiyrma bes jyl būryn Peterburgta körip i̇edim ğoi.. Marqūm Birinşi Aleksandr patşanyñ tuğan küngi toiynda... Sol toiğa arnalğan balda sūlulyq jağynan Aiğanymnan i̇eş äieldiñ aspağany äli i̇esimde... Oğan özim sekildi orys-
tyñ jas ofitseriniñ bäri ğaşyq bolyp qalğan i̇edik qoi». Graf äldeneni i̇esine tüsirip külimsiredi. «İä, söitken sūlu Aiğanymdy qasqyrdyñ qanşyğyndai tas jürek dep kim oilağan. Handyqqa özimen talasqan Uälidiñ ülken äielinen tuğan Ğūbaidollany da, Uälidiñ tuğan ağasy Sartaidy da Sibirge jer audartqan joq pa? — Perovskii tağy külimsiredi. — Alaida Birinşi Aleksandr patşanyñ sol toiyn ömir baqi ūmyta almaspyn... Jetpiske taiap qalğan Uäli özi sekildi kileñ aq şaşty şaldarmen patşa saraiynyñ bir salonynda karta oinap otyrğanda, bidiñ däl qyzu üstinde. Aiğanymdy öz üiime alyp ketip i̇edim-au! Ah, jastyq şaq, jastyq şaq, sen qazir alystağy ai tärizdisiñ ğoi, säuleñ bar, qyzuyñ joq...
Al sondağy marqūm Birinşi Aleksandr tuğan küngi balmen, qorğanyşym Birinşi Nikolai patşanyñ tuğan künine arnalğan keşegi bal aiyrmasy qandai? Jer men köktei! Alğaşqy balda qylyştyñ jüzindei qylşyldağan ofitser i̇edim, aldymda men asatyn san qyzyq asqar belder bar bolatyn, bar bolaşağym meni kütip tūr i̇edi ğoi... Al keşegi balda şe?.. Şyn qyzyğy artynda qalğan kärilikke bas ie bastağan jan sekildi köringen joqpyn ba, saltanatty sarai bikeşterine... Aiğanym tärizdi jas sūludy oñaşağa alyp ketpek tügil, patşa ağzamnyñ köñildesi jezökşe Ninanyñ äziline äzil qaitara almai qaldym ğoi... İä, iä, bäleniñ bäri osy äzilden bastalğan joq pa?.. Söitti ğoi».
Vasilii Alekseeviç tūnjyrai oiğa ketti. Rasynda ol oilanatyn jäitter köp i̇edi. Perovskii Qoqanğa özi basqaryp barğan Doñyz jylğy sätsiz ekspeditsiiäsynyñ äuresinen qūtylğan soñ, biyl azyraq dem alyp köñil kötereiin dep jazğytūrym patşa ağzamnyñ rūqsaty boiynşa Peterburgke kelgen. Jastyq şaq ötken jerdiñ ystyqtyğy qandai, osy tamaşa astanada üş-tört ai seruendep qalğan. İendi qaitam dep tūrğan kezinde patşa ağzamnyñ bir qyzynyñ tuğan küni bolyp, sonyñ balyna qatynasqan. Balda qydyryp jürip Birinşi Nikolai imperatory men onyñ köñildes äieli, Peterburgtyñ soñğy kezde auyzğa iline bastağan sūluy Nina Makeevskaiamen kezdesip qalğan. Amandasyp bolğannan keiin saiqal Nina:
— Ah, patşa ağzam, sizdiñ mağan bergen uädeñizdi oryndamauyñyzğa Vasilii Alekseeviç te kinäli ğoi dep oilaimyn, — dep külgen.
Patşa saraiy äielderiniñ mūndai sözdi astarsyz aitpaitynyn biletin Perovskii dereu:
— Ğafu i̇etiñiz. İeger märtebeli patşa ağzam uäde bergen bolsa, ol uädeni oryndau üşin Orynbor ölkesiniñ äskeri gubernatory graf Perovskii öz janyn pida i̇etuge bar, — dep basyn igen.
— Onda qalai bolğany? — Sūlu Nina siqyrlana külgen, — patşa ağzam mağan osy toiğa köilektikke būhar düriiäsyn aldyram dep arnauly keruen jiberedi. Al ol keruendi Taşkent tübinde soğys aşqan sizdiñ Kenesary sūltanyñyz tonaidy... Būl aiyp i̇emes pe?
— Ol mümkin i̇emes. Keşe ğana habar aldym. Besinşi sentiabr küni Kenesary sūltan öziniñ Torğai özeniniñ jağasyndağy ordasynda bolatyn.
— Orynbordan Aral teñiziniñ jağasyna deiin i̇eki ai jüretin tek orys generaldary ğana, — degen Nikolai patşa kekete, säl qabağyn şytyp. Būnysy Perovskiidiñ Hiua handyğyna qarsy otyz toğyzynşy jyly şyğarğan ekspeditsiiäsynyñ Aral teñiziniñ jağasyna i̇eki aida äzer barğanyn betine salyq i̇etu, — al qyrğyz sūltandary Torğaidan tört myñ äskermen jeti-aq künde Sozaqqa jetedi i̇eken.
— Ğafu i̇etiñiz, patşa ağzam, men sizdiñ qaljyñyñyzğa tüsinip tūrğam joq. — Perovskii basyn ie tüsken.
— Qaramağyndağy qyrğyzdardyñ ne istep jatqanyn, patşa generaldarynan i̇emes, generaldary patşasynan biletin bolğan i̇eken būl baqytsyz Rossiiäda. — Nikolai patşa qabağyn tüie tüsken. — Bilmeseñiz aitaiyn. Siz qorğan bop jürgen Kenesary sūltan osy jyly jetinşi sentiabr küni özin han dep jariiä-
lap, sonyñ qūrmetine bir jetiden keiin Qoqan handyğyna qarsy Taşkent tübinde soğys aşqan.
— Beker bolar... — degen Perovskii senerin de, senbesin de bilmei. Öitkeni jaqynda ğana öziniñ ornynda qalğan general-maior Gensten hat alğan. Hatynda ol adiutanty Gernniñ Kenesary ordasynan birinşi sentiabrde qaitqanyn jazyp «Ol jaqta bäri tynyş, Kenesary bitimniñ i̇eñ soñğy şeşimin kütip jür» degen.
— Beker! Ğafu i̇etiñiz, qadirli Vasilii Alekseeviç, bügin ğana Qoqan hany Şeräliden şabarman keldi. — Nikolai patşa soñğy kezge deiin öziniñ süiep jürgen gubernatoryn birjolata jermen-jeksen i̇etkisi kelmedi. İendi ol jüzine säl şyrai berdi, — osy uaqytqa deiin kniaz Gorçakovtan göri graf Perovskiidi jaqyn sanasaq onymyz Kenesaryny siz han i̇etsin degenimiz i̇eken dep tüsinbeñiz. «Bir patşalyqtyñ işinde i̇ekinşi patşalyq boluğa mümkin i̇emes». Jäne İndiiä, Auğanstan, Orta Aziiäda ağylşyndar men bizdiñ tilegimiz qarama-qarsy kelip otyrğanda, Būqar, Qoqan, Hiua handyqtarymen sauda-sattyqty, qarym-qatynasty būzu Rossiiä imperiiäsynyñ saiasatyna jatpaidy. Mūny da ūğyñyz. Demek, Kenesary äñgimesin bitiretin uaqyt jetti. Är gubernator öz betinşe saiasat jürgizuden i̇eşteñe önetin i̇emes. Sondyqtan men bügin Çernyşev myrzağa Sibir men Orynbor gubernatorlary tize qosa otyryp, biyl jazda Kenesary qozğalysyn birjolata qūrtatyn bolsyn degen būiryq berdim. İeger būl mindetti oryndai almaimyn deseñiz...
— Bärin de tüsindim, — dep Perovskii basyn ie tüsken.
— Tüsinseñiz, köp keşikpei Orynborğa jürip ketersiz dep oilaimyn. — Patşa ağzam basyn izep qoştasty da, i̇endi kidirmei, qasyndağy sūlu kelinşekti qoltyqtap kete barğan.
Nina Makeevskaia Soğys ministri Çernyşevtyñ Nikolai patşağa jaqyndastyrğan äieli i̇ekenin graf biletin. Al sol Çernyşevtyñ köpten beri Perovskiidiñ ornyna artilleriiä general-maiory Obruçevti qoiğysy kelip jürgenin de sezetin. Tek patşa ağzamnyñ özi Perovskiidi süieitin bolğandyqtan «auystyraiyq» deuge bata almaityn. «Çernyşev oilağan maqsatyna jaqyndap qalğan sekildi-au» dedi graf işinen, patşa ağzamnyñ sözinen özine köz qarastyñ özgere bastağanyn sezip, «bir qatynğa köilekke degen torqanyñ mezgilinde kelmegeni üşin bir i̇eldiñ tağdyry özgeşe şeşilui kerek».
Perovskii sol tüni tañ ata-aq Orynborğa attanğan da suyt jürip keşe jetken. Kelgen betinde-aq Gensten bolğan uaqiğanyñ anyğyn bilgen. Bügin qoldanar şarany şeşpek.
Kenesary qozğalysyn basudy aqyldaspaq bolğan Perovskii qaramağyndağy ağa sūltandarğa «tez jetsin» dep at şaptyrğan. Al barlyq jağdaidy tolyq baiandaudy general Genske tapsyrğan. Äskeri gubernator būl baiandamağa bir täulik qana uaqyt bergen. Qazir sol general Gensti kütip otyrğan jaiy bar.
— äskeri gubernator myrza, — dedi i̇esikti aşyp hatşy-adiutanty aqqūba kelgen bala jigit, — general maior myrza keldi.
— Kirsin.
Ūzyn boily, qoşqar tūmsyqty, oily, ülken közinde altyn pensnesi bar, äskeri adamnan göri oqymystylarğa köbirek ūqsas Gens üige kirdi.
Graftyñ kabineti Gorçaktyñ kisi qabyldaityn bölmesindei daliyp jatqan sūsty bolmasa da, tört būryşty äjeptäuir keñ zal. Stol tūsyndağy patşa ağzamnyñ suretinen böten äskeri gubernator qūrmet tūtatyn Suvorov, Kutuzov sekildi ataqty orys qolbasşylarynyñ ğana bir-i̇eki tas müsinderi bar. Jūmsaq oryndyqtar, divandar bäri altyn tüstes sary barqytpen tystalğan. Qabyrğada Orynbor ölkesiniñ ülken kartasy. Bölme işi tolğan kitap. Būryştağy şkaf işinde de, stol üstinde de kileñ bylğary tysty juan şyğarmalar...
— Jaqsy jatyp, jäili tūrdyñyz ba, Vasilii Alekseeviç, — dedi Gens qol berip amandasyp, būl i̇ekeui köpten kele jatqan äriptes, seriktes adam bol-
ğandyqtan aralarynda bälendei resmi tärtip saqtala qoimaityn, — jol soğyp tastağan jaq pa i̇eken?..
— Jol soqqanmen tösekte rahattanyp jatatyn kez bolyp tūr ma? — Perovskii i̇ezu tartyp küldi de, tez ornynan türegelip, qabyrğadağy kartanyñ aldyna bardy. — Uaqytty bosqa ötkizbeiik, general myrza, siz mağan aldymen Kenesary sūltannyñ qaramağyndağy i̇eldiñ qaisysy qai jerde, sony körsetiñizşi.
Gens būryşta tūrğan körsetkiş taiaqty alyp söilei bastady.
— Būl jaqqa Kenesarynyñ soñynan köşip kelgen Aqmola jäne Qarqaraly okrugteriniñ älke — Baidaly, Tynaly — Qarpyq, Alşyn — Jağalbaily, Qarakesek, Aitqoja — Qarpyq, Töbe — Temeş bolystary Qaraqūm men Aqqūmnyñ töñiregindegi myna jaiylymdar men Jylanşyq özeniniñ Torğaiğa qUiatyn sağasyna ornalasty. Al Baianauyl okruginen kelgen Qozğan, Qoilybai — Şağyr, Qarjas, Malai — Qalqaman bolystary men Aqmola okruginiñ Tynaly — Qarpyq, Toraiğyr — Qypşaq bolystarynyñ qalğan auyldary Bağanaly ruymen qosyla, myna Qara Torğai özeni boiyna jailasty. Osy Qara Torğaidyñ joğarğy tūsynda, jūrt «Orda tikken» dep atai bastağan jerde Kenesarynyñ öziniñ auly tūr. Otyz segizinşi jyly Kenesarymen birge köterilgen Orta jüzdiñ Atbasar duanyna jatatyn myna Arğynaty Ūlytau, Terisaqqan, Qairaqty, Şoiyndy köl, Aq köl mañyn jailağan qalyñ Altai — älke, Altai — Baidäli, Töbet — Temeş, Tynaly — Qarpyq, Aitqoja — Qarpyq, Qoilybai — Altai, Alşyn — Jağalbaily rulary bizdiñ jerimizdegi Alşynmen birigip ketip otyr. Mine kördiñiz be, qanşa jer i̇ekenin? Gens kartanyñ däl ortasyn qomaqty i̇etip bir oiyp ötti, — būğan myna Jaiyqtyñ künşyğys jağyndağy Jem, İelek, Yrğyz özenderi men Jylandy, Mūğajar taularynyñ bauyryn qonys i̇etken Kişi jüzdiñ Tabyn, Tama, Şyqylyq, Şömekei, Şekti, Törtqara rularyn qossañyz i̇ereuilşil sūltan qaramağynda Frantsiiä men İtaliiäğa para-par bir handyq i̇el bolady.
Perovskii kartağa oilana köz tastady.
— Tañ qalam, — dedi ol säl kidire, — jaişylyqta auly bir qonyp ötetin jerge talasatyn qazaq rulary, Sibirden qaptai köşken osynşama i̇elge qalai qonys berdi?
— Rasynda, būl tañ qalatyn jağdai, — Gens oilana jauap qaiyrdy. — Kenesarynyñ küşi de osynda i̇emes pe? Ol Rossiiä imperiiäsynyñ otarşylyq saiasatyn ömir boiy bytyrap jürgen qazaq rularynyñ basyn qosuğa paidalana bilip otyr.
— Sondyqtan da ony qazaqtar han sailady demeksiñ be?
— «Kenesaryny jetinşi sentiabr küni han köteripti» degen habardy üş künnen keiin men de i̇estidim. Sizdiñ atyñyzdan arnauly kisi jiberip, «būl ras habar ma?» dep sūraq salğanymda Kenesary: «beker» dep jauap qaiyrdy. Būl sözge men sendim. Öitkeni «Üş jüzdiñ adamdary Kenesaryny aq kigizge köterip han sailapty. Torğai boiynda ūlan-asyr toi bolyp jatyr», — dep Qoqan beiqam otyrğanda ol tört myñ äskermen bir jeti ötpei Sozaqtan bir-aq şyqty. Sonysyna qarağanda «Kenesary han bolypty» degen söz qulyğy ma deimin. Ne bolsa da anyğyn Gern myrza bilip keledi, ol aldyñğy küni jürip ketti.
— Bar qazaqtyñ basyn qosatyn hanyñ boldym demese Sozaqqa nege bardy?
— Torğai praviteli Ahmet Jantörin: «Kenesary Sozaqqa öz betimen barğan joq. Taşkent qūşbegine qarsy bas kötergen Syr boiyn jailağan Şömekei, Törtqara, Tama rulary ony Qoqan handyğynan qūtqarudy sūrap şaqyryp otyr» deidi. Al Sibir Tamojnyi okruginiñ bastyğy: «Kenesary Qoqan jerine soñğy alasapyran kezde köşip ketken Rossiiäğa bağynatyn qyrğyz auyldaryn qaitaryp äkeluge ötti» deidi. İeger būl habarlarğa tuğan äkesi Qasym töreni Qoqan hany men Taşkent qūşbegisiniñ öltirgenin i̇eske alsaq, Aziiä i̇eliniñ dästüri boiynşa Kenesarynyñ jau jūrtyn şabam deui tañ qalarlyq is i̇emes.
— Kenesarynyñ tuystaryn öltirgen Mädelihan men Taşkent qūşbegi Begderbek, Läşkärlar qazir joq. Onda Mädelihannyñ inisi momyn Şerälihan. Ol bizge dos.
Mädelihan baiağy Taşkende toqal şeşesimen kezdeskennen keiin, bir jyl ötpei üilengen bolatyn. Būnysyn käpir isi dep «Qasapşy Nūrasulla» atanğan Būqar ämiri, biylğy jyly köp äskerimen kep Mädelihandy bauyzdap, al sūlu Hanpadşaiymnyñ küntimesine qorğasyn qūiyp öltirgen-di. Graf sony aityp tūr.
— Būqar men Qoqan handyğynyñ arasyndağy qastyqty paidalanyp, Kenesary i̇elin bosatyp alamyn dese osy kez i̇eñ yñğaily kez. Kenesarynyñ qimyly osyny körsetedi... Al ol Būqar, Qoqan, Hiua handarynyñ biriniñ de qol astyna kirgisi kelmeidi. Olardyñ qazaq halqyna jandary aşymaitynyn, özin «bizge kel» dep şaqyrsa, handyqtaryn Rossiiädan qorğaityn aldyñğy şep i̇etip paidalanudy ğana közdeitinin Kenesary jaqsy biledi. Sondyqtan da aldyñğy jyly oktiabr aiynda Mädelihan köp syilyqpen ädeii kisi jiberip, Qoqan handyğyna köş degeninde, Kenesarynyñ könbei qalğany öziñizge aian. Ol Hiua hany Allaqūlğa da könbegen. Būl jağdailar turaly biz oktiabr aiynda graf Nesselrodege arnauly hat jazğanbyz...
— Bäri dūrys. Kenesarynyñ Qoqan, Būqar, Hiua handarynyñ qaramağy tügil, Rossiiä imperiiäsynyñ da qol astyna kirgisi kelmeitinin bilemin. Onyñ oiy Rossiiä bergen tynyştyqty paidalanyp, Qoqan qaramağyndağy qazaqtardy özine qosyp alu. Söitip baryp qazaq handyğyn qūru... Şamasy kelse Hiua hanyna qarsy şyğyp jürgen Kötibardyñ İesetin de özine i̇ertu. Biraq İeset te, Syr boiynyñ batyry Janğoja da Kenesarynyñ qol astynda bolğysy kelmeidi. Olar «Ortaq ögizden, oñaşa būzaudy» jaqsy köredi. Kenesaryğa Kişi jüzdiñ bäri birdei qosylmai otyruyna da osy sebep...
— Janğoja būl joly Kenesarymen til tauypty. Äitpese bes myñ äskeri bar Sozaq sekildi küşti bekinisti, Kenesary i̇eki myñ äskerimen qalai alsyn...
Perovskii Genstiñ sözin bölip jiberdi.
— Patşa ağzam tört myñ äskermen attanypty deidi ğoi Kenesaryny?
— Onysy ras. Biraq mynau Şūñqyr qūdyq tübine at şaldyrğan äskeriniñ arasynda dizenteriiä auruy paida bolyp i̇eki myñdai jauyngeri ūrysqa qatynasa almapty. Onyñ ornyna Janğoja batyr i̇eki myñ äskerimen kelip qosylypty.
— Söitip olar Sozaqty alyp pa?
— Aluğa taiau deidi. Bügin ūrys bastalğanyna on kün.
— Ğajap, — dedi Perovskii, — zeñbirekti, bes myñ äskeri bar myqty bekinisti Kenesary tört myñ atty äskerimen qalai almaq?
— Qiiänat körip qorlanğan jūrt qaşan da bolsa täuekelşil keledi. Biri onğa tatidy. Onyñ üstine Kenesary sekildi täjiribeli qolbasşysy bolsa... — Gens oiğa şomğandai säl kidirdi, — Kenesarynyñ Sozaqty alatyny sözsiz. Bekinis qabyrğasyna şyğatyn jüzdegen baspaldaq istetipti. Ol baspaldaqpen örmeleitin batyrlar qazaq jigitteriniñ arasynda qaşan da bolsa myñdap tabylady.
— Söz joq, batyr halyq! — dedi Perovskii, — tek bastary birikpeidi. Ru-ru bop ünemi talasady da jatady. Köringenge bağynularynyñ bas sebebiniñ özi de osynda... — Vasilii Alekseeviç kenet kartağa būryldy. İesine patşa ağzamnyñ Kenesary Sozaqqa bir jetiniñ işinde jetipti, degen sözi tüsti. Ol kartadan közin almai, — orta jolda Betpaqdala, atpenen osynau jerdi olar qalai bir jetide aldy? — dedi.
Gens küldi.
— Bir jeti i̇emes, bes künniñ işinde, Kenesarynyñ jetinşi sentiabr küni Ūlytau mañynda bolğany haq. Ony han sailady ma, sailamady ma bilmeimin, sol küni Alaşahannyñ qabiriniñ janynda sūltandy qoldaityn rudyñ bar aqsaqal, bileriniñ jinaluy ras. Al on i̇ekinşi sentiabr küni ol aurudan sau qalğan äskerimen Sozaqtan bir-aq şyqty. Kenesarynyñ küşiniñ özi osy şapşañdyğynda, qūlan, kiık sekildi tuğan dalasynyñ oi-şūqyryn jaqsy biletindiginde...
— äitse de bes künde... Perovskii kenet kartağa qaita būryldy. — Sonda ol qai jolmen jürgen? Betpaqdaladan qūs bolyp ūşyp ötti me? Qazaqtyñ Syrğa baratyn i̇eski joly mynau Balqaş köli jağasy arqyly ötedi... Ne bolmasa Qaraqūmdy basyp otyrady. Biraq oğan at i̇emes, tüie kerek.
— Kenesary bū joly Alaşahannyñ būdan tört jüz jyl būryn salğan i̇eski sürleuimen jüripti. Ony mağan keşe bizge hat äkelgen bir sarbazy aitty. İeger bilgiñiz kelse...
Perovskiidiñ i̇esine aq patşanyñ öziniñ Aral teñizine i̇eki aida jetkeni jaiyndağy kekesini tağy tüsti. Ol qabağyn säl şytty da, «körset» dep basyn izedi.
— Birinşiden, ol būl joryqqa basşy i̇etip Arqanyñ batyrlaryn i̇emes, qūm keşip üirengen Şömekei, Tabyn, Törtqara rularynyñ tañdauly jigitterin alğan... — Gens kartanyñ janyna kelip, ony ūzyn körsetkişpen şūqylai, sol joryqqa däl özi qatynasqandai täpteştep söilep ketti. — Olar myna Qara Keñgirdegi Alaşahan mazarynan şyğyp, Ūlytaudan jüz otyz şaqyrymdai jerdegi Qara Jarğa kelip tünepti. Odan Sarysudyñ qūmaitty oñ jağyn jağalap otyryp, jiyrma i̇eki şaqyrymdai jerdegi Taimas batyrdyñ molasyn basyp, qyryq bes şaqyrym tūratyn myna Qyz molasy dep atalatyn tūsqa kelip azyraq at şaldyrypty.
— Būl ara şöpke kedei, suğa jarymağan jer sekildi ğoi?
— Dūrys aitasyz, — dedi Gens, — qazaq jylqysy mūndai jerde de ottai alady... Sosyn jiyrma jeti şaqyrymdai jerdegi myna Sart molasynan säl tömenirek, Sarysudyñ Tasötkel dep atalatyn tūsynan äsker arğy betke ötip bir tünepti... Tañ ata qalyñ qol qaita köterilip Sarysudyñ sol jaq jağasymen jürip otyryp, otyz şaqyrymdai jerde tūratyn Qara Qypşaq beiitine kelip tağy da at şaldyrypty. Būdan äri köp keşikpei Kökjide deitin örkeş-örkeş qūmdy öñir bastalady. Būl arada taqyr sordağydai i̇emes, örkeş-örkeş şağyldardyñ arasyndağy sai, oipattarda jüzgen, jyñğyl, şeñgel, baialyş, sekseuil ösedi. Kei jerlerinde biıktigi bes sajyndai jide ağaştary da şoğyrlana kezdesedi. Anda-sanda sūrğylt tüstes kişkentai qūiandar men ireleñdegen şağyn sūr jylandar közge tüsedi. Oqta-tekte üiirimen aidalany basyna köterip satyrlai şapqan qara qūiryqty da köruge bolady. Osy şağyldardyñ arasyndağy jerdi qūlaş boiy qazsañ, tūşy su şyğady. Osy aramen Kökjide qoinauynan otyz şaqyrymdai jerdegi Jaman qorğanğa jetesiñ.
— Būl Qoqan handarynyñ qazaq jerine salğan alğaşqy qorğany ğoi? — dedi Perovskii oilana.
— İä, — Gens äldeneni i̇esine tüsirgendei säl kidirdi de, qaita söilep ketti. — Būl biıktigi tört, qalyñdyğy bir jarym kezdei, tört būryşty şym dual. Köldeneñi jiyrma bes sajyndai, ūzyndyğy da sondai. Dualdy qorşai tereñdigi üş jarym, köldeneñi i̇eki kezdei or qazylğan. Bir kezde Qoqan handary būl qorğandy qazaqtardan keruen jolyn qorğau üşin salsa, soñğy kezde qazaq auyldaryn şabu aldynda toqtaityn bekinisi i̇etken. Osy Jaman qorğanda bir tünep Kenesary qoly äri qarai jüripti. Barhandar būdan äri kişireie tüsedi, biraq mal oty joqtyñ qasy. Qazsañ äli de tūşy su şyğady. Jaman qorğannan Sarysudyñ sol jağyn jağalai Qyzyl jyñğyl arqyly otyz bes şaqyrymdai jer ötkennen keiin Sandybaiğa öştesip Qara Keñgirden köşip ketken Bäteş batyrdyñ Teliköldegi qystauynyñ üstinen şyğasyñ. Osy qystaudan keiin, jaz-ğy-tūrymğy qar suynan ğana paida bolatyn, Sarysuğa qUiatyn, Boqtyqaryn degen jylğa kezdesedi. İeger sonyñ qūmaitty jağasymen jürip otyrsañ, qyryq şaqyrymdai jerdegi Ainamköl dep atalatyn kögal şöpti, qamysty Qarasuğa kezdesesiñ. Odan äri qarai Betpaqdala bastalady.
Gens säl toqtap, kartağa qarady da:
— Ūmytyp bara jatyr i̇ekenmin ğoi. Jaman qorğan men Bäteş qystauynyñ arasynda mynau Şūñqyr qūdyq dep atalatyn üş qūdyq jatyr. Būl qūdyqtardyñ suy tūşy, möldir, biraq işinde şylau şöp köp. Olarda türli mikrobtar, infuzoriiälar bar. Baitabyn batyr bastap kele jatqan qol ystyqqa şydai almai osy qūdyqtarğa toqtap su işken i̇eken, şetinen auyrypty... — Auyrğan äskeriniñ köbin Qyzyl jyñğyl boiyna qystauğa kelgen Naimannyñ Bağanaly i̇eline Kenesary qaldyryp ketipti.
Genstiñ jas kezinde jağrafiiälyq ekspeditsiiämen osy arany san kezgenin biletin Perovskii onyñ sözin bölgen joq. Tek tyñdauda boldy.
— Betpaqdala alystan qarağan adamğa, jan-jağynan on bes sajyndai biıktene köterilip bir tūtasqan qyzyl küreñ jar sekildenip körinedi. Alğaşqy körgen kisige ol bir türli suyq, sūsty... — Tek işine kirgende ğana azdap köñiliñ ornyqqandai bolady. Söitse de ūşy-qiyry joq taqyr adamnyñ zäresin almai qoimaidy, — dedi Gens sözin qaita bastap, — osyndai i̇eşbir ösimdigi joq qūm men taqyrdy basyp jürip otyrsañ jetpis şaqyrymdai ötkende Terisaqqan degen suy qūmğa siñip ketken saiğa kezdesesiñ. Odan jiyrma şaqyrymdai jerde aldyñda Aidarly qūm saiy jatady. Būl arada oşağan, tüie japyraq sekildi azdağan ösimdik kezdesedi. Däl osy jerde Şyñyrau dep atalatyn tereñ qūdyq bar. Suy mol. Biraq Kenesary äskeri būl arağa kidirmei, boldyra bastağan attaryna türkmenderşe qoidyñ qūiryğyn jegizip...
— Qu dalada qūiryqty qaidan alyp jür? — dedi Perovskii, — älde būl arada i̇el bar ma?