Köşpendiler - III - Qahar

ülek dep atap ketken Kenesarynyñ bas jendetimen birge toğai işinde qaramai qainatyp jatqan äşirap «ağaş qūlap» ajal tapqan. İel bolyp aqqa orap äşirapty qūrmettep jerlegen. Zirat basynda sūltannyñ özi de bolğan. Küizele «topyrağyñ torqa bolsyn» dep i̇eñ birinşi bop qaşqyn jigittiñ jas qabirine bir uys topyraq tastağan. «Keşir, azamatym, Qaraülekke oiymdy anyq tüsindirmegendikten seniñ ajalyña men aiyptymyn», — degen ol işinen. Äşirap ajaly jaiynda Kenesary odan äri qynjylmağan. Qalai qynjylsyn, «qanişer Abylai» atanğan qandy köilek arğy atasy kisi ajaly men qoi bauyzdağandy teñ körgen. Bergi atasy han Abylai qūldyq kezimniñ kuäsi bolyp, betime şirkeu keltiredi dep, ajaldan aman alyp şyğyp, i̇erlik jolğa qairağan Oraz qūldy öz qolymen bauyzdağan. Öz äkesi Qasym töre anasynan qolyna qan şeñgeldep tuğan. Osy üşeuiniñ ūrpağy Kenesary kimdi aiaidy? İel bileimin degen adamğa keide jazyqsyz ajal jazyqty ajaldan qūndy. «Adamdy aiau — älsizdiktiñ belgisi» dep ūğady ol.
Qazir Kenesary äşirap turaly oilap tūrğan joq. Sol äşiraptyñ aitqanyn qalai paidalanudy aqylğa saluda, ony tolyqtyra tüsude...
Kenet syqyrlap i̇esik aşylğandai boldy. Kenesary jalt būryldy. «Oiymdy būzğan qandai jürek jūtqan jan?!» Bäibişesi Künimjan i̇eken. «Bäse, böten adam batyp kire almasa kerek i̇edi». Oi üstinde otyrğanda özi şaqyrmasa tiri pendeniñ Kenesary ordasyna kiruge qaqy joq. Būl — äli han bolmağan sūltannyñ osy bastan özin özgeden i̇erekşe ūstai bastağan dästüri. Būl saltty Künimjan ğana būza alady.
İeriniñ tünergen qabağynan onyñ aşuly i̇ekenin añğarğan Künimjan, i̇erkelei külip:
— Törem-au, älgi... qalai dep atap i̇eñ... — dedi. — Keñes dep pe i̇eñ batyrlar bas qosatyn jiyndy... Sol Keñeske kelgen batyrlaryñnyñ öziñdi kütip otyrğanyna bie sauymdai mezgil boldy... Barmaisyñ ba?
Kenesary oiyn bölmesten basyn izedi.
— Baraiyq...
Kenesary men Künimjan tirkestire tigilgen «İereuil keñes üii» dep atalatyn qos aq boz üige kirgende, sūltannyñ batyrlary men aqylgöi serikteri tegis jinalğan i̇eken. Mūnda Nauryzbai, Ağybai, Qūdaimendi, Kişi jüzdiñ Syr boiyndağy Tabyn tarauynan kelip qosylğan boisapat tobylğy küreñ ūzyn mūrtty Būqarbai, Atyğai ruynan şyqqan alşaq keudeli baluan Basyqara, Altai ruynyñ ataqty batyrlary Janaidar men Tölebai, Kişi jüzdiñ İesentemir ruynan şyqqan jas Baitabyn batyrlar bar. Olardan basqa qaryndasy Bopai, Kenesarynyñ özimen teteles inisi äbilğazy sūltan, Nysanbai aqynmen dizeles i̇esikke taman qoiylğan qazaqy döñgelek stoldyñ janynda qolyna qauyrsyn qalam ūstap būqarlyq qoja, ūzyn boily, aryq, qoşqar mūryn Sidaq Ospanūly, Polşada i̇ereuilge qatysyp jer audarylyp kelgen, qazaqtar Jüsip dep atap ketken aqsary, kögildir közdi İosif Gerburt degen aqyn jigit otyr. Soñğy i̇ekeui Kenesarynyñ hatşysy bolyp qyzmet isteitin. Būlardan joğaryraq tūrğan keñ mañdaily, aq qūba kelgen oily közdi myñbasy tatar jigiti İaguda ūly älim. Bosağada, töreniñ qyryq adamnan qūralğan qarauyl jasağyn basqaratyn, auyl Batyrmūrat dep at qoiğan, qazaqtan äiel alyp qazaq bolyp ketken başqūrt Mälket balasy Kişik pen Nauryzbaidyñ şabarmany qaşqyn orys soldaty Nikolai Gubin tūr. Üidegi adamdardyñ işinen İereuil Keñesiniñ müşesi i̇emes tek Jüsip, Bopai, Batyrmūrat, Nikolai. Biraq būl törteui de i̇ereuilge şyn berilgen adam bolğandyqtan Kenesary olardy mūndai ülken mäjilistiñ bireuinen de qaldyrmaidy.
Kenesary kirip kelgen kezde üide otyrğandardyñ bäri qol qusyryp oryndarynan türegeldi. Sūltan täjim i̇etip amandasty da öziniñ jasyl tuynyñ astynda tūrğan, üstine jibek tükti sändi būqar kilemi jabylğan tördegi ülken sandyqqa baryp otyrdy. Özgeler de maldas qūryp jastaryna qarai alqa-qotan jaiğasa bastady.
— Üş jüzdiñ ardager batyrlary, — dedi — Kenesary jūrtty synai köz tastap, — qolymyzğa naiza ūstap, atqa qonğannan beri bir kün tynyştyq körgen joqpyz. Soñyñnan i̇ergen jūrt ta sondai. Al i̇elim, jerim dep köterilgen biraz qazaq balasy qazir jazğytūrymğy tasuğa daiyn dariiädai kemerine jetip, dūş-
panğa qarsy şabuğa tūr. Būl — jaudan öş aluğa i̇eñ qolaily şaq. İendi soñymyzdan i̇ergen jūrtty uaq-tüiek aiqaspen äure-sarsañğa sala bersek, abyroisyz qalatyn türimiz bar. «Jau qaida?» dep qolyna tükirinip otyrğan i̇erlerdiñ köñilin suytuymyz kümänsiz. Sondyqtan halyq müddesinen şyğu üşin biz Aqmola bekinisine qarsy attanudy şeştik.
— Dūrys, — dep otyrğandar säl qozğalyp qoidy.
— Şabuylğa şyqpastan būryn, bir-i̇eki auyz sözbenen jalpy jağdaiymyz-
ğa üñile ötelik. — Kenesary aspai-saspai moinyn İosif Gerburtqa būrdy, — Jüsip, myna batyrlarğa jaudyñ biyl jazda bizge qandai qiiänat jasağanyn qysqaşa ğana i̇estirtip öt, — dedi.
Jüsip ornynan türegelip qolyndağy qağazyn oqi bastady.
— Bizdiñ būl köterilisimizdi aq patşa generaldary būzaqylyq, i̇el tonauşylyq dep i̇esepteitin körinedi. Omby bolysynyñ bastyğy general Talyzin öziniñ bergen nūsqauynda şekarada tūrtyn basty bekinisterdiñ bärine de kürdeli jasaqtar şyğarylsyn deidi. Jäne būl nūsqauynda: «Senderdiñ bar mindetteriñ Kenesary qaraqşyny qūrtyp, köşip ketken bolystardy keiin qaitaru» dep būiyrady. Osy nūsqaudy oryndau üşin bizge qarsy birneşe arnauly jasaqtar şyqty.
— Olardyñ istegen basty-basty qylmystaryn ait, — dedi Kenesary.
— Ataman Lebedev bastağan bes jüz soldatty jasaq osy jyly mausym aiynda Torğai özeni men Jäntöre-Kerube boiynda köşip jürgen Qarpyq, Temeş ruynyñ auyldary men Sarjan sūltannyñ auylyn şauyp, tört jüz adamdy öltirip, jüz adamdy ūstap äketti. Onyñ işinde Baiandy bi bar.
Kenesarynyñ közi sūrğylttanyp, qabağy tüksiıp:
— Tağy? — dedi.
— Ağa sūltan Qoñyrqūlja men voiskovoi starşina Karbyşev basqarğan bes jüz kisilik jasaq şilde aiynda Aiyrqūmda köşip jürgen Küşik sūltan men Sidaq myrzanyñ auyldaryn şauyp, jiyrma bes i̇erkek, segiz äiel, jiyrma bir qyz balany oqqa ūşyryp, seksenge taiau adamdy tūtqyn i̇etip alyp ketti. Onyñ işinde...
Kenesary jauar būlttai tünerip ketken.
— Jetedi, — dedi ol aşuyn äzer basyp, — al biz qandai qairat körsettik? — Sidaq myrza, sony aityñyz,
Sūlu mūrtty, biiäzy qimyldy Sidaq qoja ornynan asyqpai tūrdy da:
— Biz de i̇esemizdi jiberip jatqan joqpyz, — dedi qolyndağy qağazyna qarap tūryp: — Aqtau komendanty voiskovoi starşina Simonov şyğarğan birneşe uaq otriadtaryn qūrttyq, köptegen qaru-jaraqty qolğa tüsirdik! Voiskovoi starşina Simonovtyñ özi bizben bir aiqasqanynda on tapanşa, toğyz myltyq, on üş qylyş, jeti, naiza, tört jüz toqsan bes myltyq oğyn, tört jüz toqsan tapanşa oğyn tastap qaşty. Qazir bizdiñ qolymyzda osyndai ūrystan tüsken jüz i̇elu myltyq, toqsan tapanşa, i̇eki jüz on qylyş bar. Kenesary batyr bastağan qoldyñ qahary äsirese halqyn satqan sūltan, bilerdiñ auyldaryna tigiluli. Biylğy jyldyñ jeti aiynyñ işinde orta i̇eseppen mūndai jağdaida qolğa bir million somnan astam mal-mülik tüsti.
— Sonyñ bäri tek sūltan auyldarynan ğana tonalğan ba?
— Joq, būnyñ işinde ūstalğan keruenderdiñ mülki men patşa qyzmetindegi tilmäş, pristav, uriadnik sekildi şeneunikterdiñ jäne Aqtau bekinisindegi adamdarynyñ da mal-mülki mol.
— Orys qaraşekpenderinen qanşa aqşa kirdi? — Kenesary tesile qarady.
— Azğantai. Bar bolğany jüz somğa jeter-jetpes, onda da Qarqaraly mañynan..
— Dūrys, — dedi Ağybai Kenesarymen qūrdastyğyn paidalanyp, i̇erkin söilep, — jazyğy joq orys mūjyqtaryn şabudyñ qajeti qanşa. Būdan bizge ziiännan basqa tüseri joq, būqarany bosqa öşiktirip alamyz.
— Jön, — dep i̇eki-üş batyr basyn izedi.
Kenesary ündegen joq.
— Negizgi üles halqyn satqan ağa sūltan, i̇el tonap jürgen saudager, patşa qyzmetkerleriniki, — dedi sözin qaita jalğap Sidaq qoja. — Bir ğana Qūdaimendi balalarynyñ aulynan jiyrma myñ jylqy quyp aldyq. Qazir säigülik jüirik minbegen birde-bir sarbaz qalmady.
Kenesarynyñ iıni köterile tüsti.
— Qoñyrqūlja Ombyğa jazğan hatynda bizden on i̇eki myñ jylqy alyndy depti ğoi...
Sidaq qoja mūrtynan küldi.
— İendi ne desin? Qoñyrqūlja qazaqtyñ qara būqarasy tügil, general-gubernatorlardyñ özderin de aldap jürgen saudager, patşa єyzmetkerleriniki, — dedi sЈzin bes myñnan assa ağa-sūltandarğa da salyq salatyn bolğan soñ Qūdaimendi balalary barymyz on i̇eki myñ jylqy dep körsetken. Al biz taily-taiağyna deiin aidap aldyq desek, arğy tübekte äli de üş myñdai kileñ aq şağala asaulary qalypty. Ağybai batyr sol jylqyny quyp äkeluge Kenekeñnen qaşan rūqsat bolady dep künde sūraidy...
Kenesary baisaldy jauap berdi.
— Arğy tübek bizden şalğai... Äzirge ony qūia tūryñdar, qazir basqa şarualar da jetkilikti. Tağdyr jazsa alysqa ketpes.
— İapyrai, — dedi şyn tañdanğan jalğyz atty Būqarbai batyr, — adam balasynyñ da Qoñyrqūljadai baiy bolady i̇eken-au!..
— Aq patşağa jağynyp, jany şyğyp jürgeniniñ özi de sol i̇emes pe? — dedi Bopai säl qabağyn şytyp, — patşa janaraldary bekinis salyp, kelimsekterine azdağan üles bergeni bolmasa, jerdiñ şūrailysy äli de Sämeke, Nūraly, Bökei, Uäli handardyñ ūrpaqtarynda ğoi. Mal üşin olar qazaqtyñ jeri tügil, janyn berer. Biri bükil İesil, Nūra boiyn jailasa, biri sonau Syrymbet tauynyñ Qūsmūryn men Şūbarğa deiingi keñ alqabyn alyp jatyr. Al özgeleri bir Uäli hannyñ ana Aiğanym qanşyğy jailap otyrğan bökterge üş bolystyñ maly syiady, — Bopai kenet ağasyna aşulana qarady. — Qaşanğy ol qanşyqty basymyzğa şyğaryp qūiamyz? Qoñyrqūljadai ony da şabatyn mezgil jetti, jibermeisiñ be bir batyryñdy.
Kenesary qasqyr körgen bürkittei tüiile qaldy.
— Qatyn aulyn batyr şappas. Qaiyn atam jūrty demeseñ, öziñ şap!
Tabylğan sözge üidegiler şu i̇ete qaldy.
— Jön.
— Tapqan aqyl.
— Qatyndy qatyn şappasa, batyr şapqany i̇ersi.
— Uälihannyñ aulyna jolai soğasyñ, — dedi Kenesary az söilei, — i̇eñ aldymen arğy bettegi Amanqarağai prikazynyñ malyn beri aidap ötesiñ.
Quanğannan Bopaidyñ i̇eki közi jarq i̇etti.
— Men daiyn. Qaramağymdağy alty jüz adammen men bügin tünde jüruge barmyn.
— Jön, — dedi Kenesary, söitti de Sidaq qojağa qarady, — solai dep jarlyq berilsin. Amanqarağai prikazyna jetuge bes kün kerek. Bir kün tömendegi toğaida tynyğuğa mūrsat berilsin. Jetinşi küni prikaz şabylsyn. — Sūltan birdeme oilanğandai säl bögelip qaldy da, jūrtqa būryldy. — Amanqarağai prikazy şabylğannan ile-şala biz de Aqmola bekinisine at qūiamyz.
— Dūrys, — dedi kündikke ündemei otyrğan kelbetti, aqsary jüzdi Janaidar batyr, — Amanqarağaidy Kenesary äskeri şauypty degen laqapty i̇estisimen Ombydan Aqmolağa şyqqaly jatqan äsker solai qarai būrylady. Däl osy kezde, alla jazsa, biz Qoñyrqūlja men Qarapūşyq İvannyñ da sazaiyn tartqyzarmyz.
— Meniñ de oilağanym osy, — dedi Kenesary.
Batyrlar tağy da qoşemettedi.
— Aqyl.
— Jön.
— Qūba-qūp.
Kenesary i̇endi İereuil Keñesiniñ bügingi jinalğan sebebine tikelei kiristi.
— Al Aqmola bekinisin alu oñaiğa tüse me? — dedi ol otyrğandardyñ ärqaisysynyñ betine säl toqtai qarap, — qorğanynyñ biıktigi äjeptäuir, jäne ony jüz qadamdai jerden qorşai qazylğan ordyñ keñdigi on qūlaş, tereñdigi bes qūlaş. Tek qorğanğa kirer i̇eki qaqpanyñ aldynda ğana tört salt atty qatar öte alar jiñişke jal bar...
— Sol jal jetpei me bizge? — dedi Nauryzbai, — jau öter jerden biz de ötermiz.
— Qoñyrqūlja men Qarapūşyqtyñ qaramağyndağy bes jüz karabin myltyqty soldat pen tört zeñbirek bizge qūr qarap tūrady deisiñ be, Nauanjan? Olardyñ da añdyğany osy i̇eki jiñişke jal menen ordyñ jağasy bolar. Ordan ötkenmenen qorğannan öte almaisyñ. Köptigimizge senip topyrlap şapsaq qūr qyrğyn bolamyz. Sonda Aqmola bekinisin qalai alamyz? Kimniñ qandai aqyly bar? Birden on adamnyñ aqyly artyq, keñeselik.
Jihazdy, dünieli aqboz üidiñ işinde ölik jatqandai, jūrtta ün joq. Bas-
taryn salbyratyp, tömen qarap, köbi jer şūqylai beredi. Ärkimniñ oiy är tarapta. «Qol bolyp jinaluyna jinaldyñ ğoi, al i̇endi jaudy qalai jeñemiz? Bäse, qalai jeñemiz? Aqmola bekinisi — alğaşqy qamal. Al bizge degen mūndai ondağan qamal bar... Tört zeñbirekti, bes jüz karabindi bekinisten osynşama abyrjyğanda, būdan äri küiimiz ne bolmaq? Al aq patşada myñdağan zeñbirek, jüz myñdağan karabin bar... Osy biz köl üstindegi qaz-üirektei bir myltyqtyñ dausynan zäremizdiñ keterin bilmei tym bosqa i̇erkinsinip jürgen joqpyz ba?»
Jūrttyñ i̇eñsesi tüsip ketkenin Kenesary körip otyr. «Qamalğa şabuyl jasamai jatyp qas batyrlardyñ türi mynau, al qamaldy ala almasaq küiimiz ne bolmaq?»
Kenesary tūnjyrai tüsti.
— älde «jetken jerimiz osy boldy» dep Qaraötkelden bas tartamyz ba? — dedi ol säl qabağyn şytyp. — Sondai da küileriñ bar ma, qalai?
— Joq, töre, — dedi basyn köterip alyp Ağybai, — büiirden qadalğan tikendei bolyp otyrğan Aqmola bekinisin qalai da aluymyz kerek.
— Qalai «alu kerek?»
— İel bastağan dana i̇emespin, qol bastağan batyrmyn. Demek, qyran jete almas qiiä joq, jaujürek öte almas miiä joq, mağan salsañdar Aqmola bekinisin qorşap alyp syrtqa, jan şyğarmai añdu kerek. Qorğan üstinde köringenine sadaq oğy jalynsyn...
— Tağy qandai oi bar? — Kenesary qolyn säl köterdi, — köse aqyly jaqsy aqyl, biraq onymen Qarapūşyq pen Qoñyrqūljany jeñe almaisyñ... Biz qorşağanmen, syrttan keler kömek bar, tūzaq qūryp ūzaq küter jai joq. Bekinisti alar bolsaq, şapşañ, tez aluymyz kerek. Aqmola mañynda bir künnen artyq aialdau künä. Özge bekinisterden järdem keluleri sözsiz.
— Bekiniske tünde şapqan jön be deimin, — dedi Būqarbai batyr, — Tentek töre Sairam men Sozaqty alğanda qalyñ qolmen tünde kirgen i̇eken.
— Tün sözsiz jau, i̇eki jaqqa birdei, — dedi Kenesary, — Sozaq pen Sairamda Tentek töreniñ bekinis qaqpasyn aşqan adamdary boldy. Al bizdiñ kimimiz bar? Qarapūşaq pen Qoñyrqūlja tek özderiniñ senimdi nökerleri men sypailaryn ğana qaldyryp otyr. Qarasu boiyndağy balyqşy mūjyqtarğa bizdiñ timeitinimizdi bilip, bekinis işindegi azdağan kelimsek qatyn-balalardy sonda jiberipti degen sybys bar.
— Töre, — dedi i̇esik jaqta otyrğan özgelerden anağūrlym şoqtyğy biık, i̇eñgezerdei Basyqara batyr, — aldymen qūdai, sodan keiin öziñ dep soñyñnan i̇erip i̇edik, aqylyn öziñ tap. Salğan jeriñnen alyp tüspesek aiyp bizde, sala almasañ kinä sende! Sybyrlağandy qūdai i̇estimei me degendei, Aqmola alynbaityn küide bolsa, ony aşyp ait!
Kenesary säl kidirip otyrdy da, aldyna aq dastarqan jaiğyzyp, üstine uystap täspiniñ qara, aq būrşaqtaryn tögip salyp, Aqmola bekinisin qalai alu kerek i̇ekenin täptiştep aita bastady. Kenesarynyñ aityp otyrğan ädisi otyrğandarğa birden ūnady. Bekinisti alatyndaryna i̇endi aldyn ala közderi jetkendei, iyqtary köterilip, jüzderine jiger i̇endi.
— Maqūl deseñder osy täsilderge toqtaiyq, — dedi Kenesary jaibaraqat pişinmen sözin aiaqtap.
— Toqtadyq, — dedi üide otyrğandar bir dauyspen, — i̇enşalla, jolymyz bolar.
— Iske sät!
— Olai bolsa... — Kenesary säl kidirdi de tağy da Sidaq qojağa qarady. — Jaz. Būl bizdiñ i̇ekinşi jarlyğymyz bolsyn. İerteñnen bastap myñ basylar, jüz basylar älgi aitqandardy būljytpai oryndau üşin äsker oiynyna kirissin. Bir jetiden keiin attanamyz.
— Maqūl.
«Dana şeşim, dedi Aqmola bekinisin qalai almaq bolğanyn aitqan Kenesarynyñ oilaryna tañ qalğan Jüsip, älipti taiaq dep bilmeitin qazaq... Qandai aqyldy aila tauyp otyr. Zaty sūltan bolsa da, halyq öziniñ kösemin dūrys tapqan i̇eken».
Üidegiler i̇endi tarai bastağan kezde, kenet syrttan şu i̇estildi. Batyrmūrat pen Nikolai belindegi tapanşalaryn suyryp alyp üiden ata jöneldi. Azdan keiin Batyrmūrat qaita kirdi.
— Arystan aqyn ūstalğan i̇eken. Qaraülek pen jaña kelgen qaşqyn jigit äkep tūr. Qatyn-qalaş öşimizdi özimiz alamyz dep tap-tap beredi. Şu sonyki i̇eken.
— Alyp keliñder! — dedi Kenesary qysqa būiyryp.
Arystan degen Atyğai ruynan şyqqan kedei aqyn. Bir kezde Sarjannyñ jasağyna da i̇ergen. Tilge şeşen, sözge bai, äsirese qazaqtyñ qissa, dastandaryn jaqsy biletin, tüni boiy jyr aituğa boldyrmaityn qaradan şyqqan daryn. Kenesaryğa joq jerden ökpelep, ağa sūltan Qoñyrqūlja jağyna şyğyp ketken. Soñğy kezderi qazaq auylyn şabatyn patşa jasaqtary men qazaq jerin kartağa tüsiretin orys saiahatşylaryna jol körsetip äbden baiyp alğan. Öz arasynan şyqqan opasyzdy öte jek köretin jūrt, Arystanğa äbden tisin qairauda i̇edi. Şabylğan auyldardyñ obaly da, jylağan kempir-şaldyñ, qatyn-balanyñ köz jasy da osynyñ moinynda dep oilaityn. Adamy oqqa ūşqan keibir i̇er jürekti jigitter Arystannan kek alatyn kün bolar ma i̇eken dep kijinetin. Biraq ünemi patşa jasağymen birge jüretin Arystan olardyñ qolyna tüse qoimaityn. Al rasynda Arystanda jer körsetuden basqa i̇eş jazyq joq i̇edi. Ol birde-bir adamnyñ qanyna ortaq i̇emes-ti. Sondyqtan özin bälendei aiypty sanamaityn. «Bireu malymen, bireu jerimenen kün köredi. Al meniñ kün körer nem bar? Jalğyz atty kedeimin. Meili, jūrt qalai oilasa olai oilasyn, i̇esek qūiryğyn jusañ da mal tap degendei, zemtemirlerge jol körsetip künimdi körsem onyñ nesi aiyp. Men istemesem mūny basqa bireu isteidi» dep oilaityn ol. Arystannyñ mūndai jolğa tüsuine özi kinäli bolsa da, Kenesary ony satylğan sanap, i̇eger qolyma tüsse basyn alarmyn, özgelerge ülgi bolsyn dep äldeqaşan şeşken.
Üsti-basy qan-qan bolğan şoqşa saqaldy tūrymtaidai kişkentai qara kisini i̇eki adam i̇eki jağynan qoltyqtap üige alyp kirdi. Oñ jağynda Qaraülek — Kenesarynyñ bas jendeti. Būl är sausağy jaña tuğan balanyñ bilegindei, sala qūlaş keudesiniñ jüni ködedei, salpy i̇erin, kirpik qaqpaityn mysyq köz, aiauşylyq degendi bilmeitin qatygez, alpamsadai qara kisi. Ūrlyq istep qolğa tüsip, Sozaqtyñ bir baiy darğa aspaq bolyp jatqan jerinen Kenesary satyp alğan. Qūnyna bir qaraqşydan tartyp alğan jetektep kele jatqan qara ülegin bergen. Mylqau ūry aty-jönin aita almağan soñ, jūrt ony öziniñ qūnyna berilgen tüieniñ atymen bailanystyryp Qaraülek dep atap ketken. Ülek dese ülektei. Şuda kökirekti, tüie tirsek bir alyp. Atyna denesi sai. Onyñ üstine özin ajaldan aman alyp qalğan Kenesaryğa jan-tänimen berilgen. İesi şaş al dese, bas alady. Aitqanyn i̇eki i̇etpeidi jäne sūltannyñ ämiri dūrys pa, būrys pa ol jağynda şaruasy joq, «qojam aitty men daiyn» bir noqai. Kenesarynyñ ymynan oiyn tüsinedi.
Taiaqtan aiağyn äzer süiretken Arystannyñ sol jağynan qoltyqtağan Ojar. Būl kelgeli de aiğa taiap qalğan, Seitenniñ üzeñgiles serigi, Taijannyñ jalğyz qyzyna üilenip, abaqtydan qaşyp şyqqan Ojardy Kenesary qūşağyn jaia qarsy alğan. Otau tigip, aldyna mal salyp bergen. Būl jaqsylyqtyñ i̇esesine ol kelgennen soñ kün ötpei jatyp... jylpyq sary Sämen arqyly Qoñyrqūljağa Kenesarynyñ qaramağynda qanşa sarbaz baryn habarlandyrğan. Bügin tañ-
i̇erteñnen beri de Kenesary ordasynda bolyp jatqan mäjilistiñ jaiyn bile almai äbden mazasy ketken. Myñ basy, jüz basy batyrlardyñ tegis kelgeninen, būl mäjilistiñ tegin mäjilis i̇emes i̇ekenin iştei sezgen. Qanşa bilgisi kelgenmen, alystan torlağany bolmasa, jaqyn baruğa bireu-mireu kim i̇ekenimdi sezip qalar dep köñili daualamağan. Osyndai küide jürgeninde soiylğa jyğylyp qolğa tüsken Arystandy auyl adamdary bir qaraşa üige qamap qoiğanyn i̇estidi. Ol i̇endi öşiktire söz tastap, jūrtqa Arystandy Kenesary ordasyna aparudyñ kerek i̇ekenin aitady. Ondağy oiy Keneniñ közine tüsumen qatar, yñğaiy kelse, mäjilis jaiyn añdau. «Kim biledi, bireu bolmasa bireu abailamai bir söz aityp qalar. Zirek janğa o da jetkilikti». Arystan Kenesaryny körisimen, i̇eñ soñğy küşin jinap, i̇eñirei aiağyna jyğyldy.
— Jazdym, jañyldym, Kenesary. Künim üşin jer zertteuşi zemtemir orys-
tarğa jön körsetkenim ras. Bir jolğa keşir. Ömir baqi qūlyñ bolyp öteiin.
Kenesary sazarğan qalpynan özgergen joq. Qanyn işine tartyp, tipti sūrlanyp aldy. Ol aiağyna jyğylyp jatqan Arystanğa qaramastan:
— İelin satqan adam, jylqy işindegi mañqamen teñ. Özge jylqyny sau alyp qalu üşin oğan aiau bolmasqa tiısti. Ükim bireu-aq — ölim!
«Halqyñnyñ qamyn oilar bolsañ, i̇eñ aldymenen onyñ birligin oila» dep işinen Jüsip, «opasyzğa Kenesary dūrys ükim aitty».
«Qatal, äitse de ädiletti».
Biraq būl ne? Özge batyrlar ädettegidei Kenesarynyñ şaşbauyn köterip nege «dūrys» dep bastaryn şūlğymaidy? Bäri birdei nege tömen qarap qal-
ğan? Ağasynyñ aitqanyn tūmar tūtatyn Nauryzbaidyñ özi de nelikten tūnjyrap ketti?
Jüsip tañdanğandai üidegi adamdardyñ betine tağy bir köz tastady. İeşkim basyn köterer i̇emes. Özderi ölim jazasyna būiyrylğandai qabaqtary tüsip ketken.