Köşpendiler - III - Qahar

İesirkegender būl auylda bir kün boldy. Ölikterin qoiysyp kelesi küni jürip ketti. Auyl aqsaqaly qobyzşy Käribai degen şal būlar kelisimen bolğan uaqiğany aityp berdi. Būl — Altai ruynyñ Kenesaryğa i̇erip Arqadan köşip kelgen bir auly bop şyqty. Būryn käzirgi Atbasar duany salynyp jatqan İesilge qUiatyn Jabaiy özeniniñ mañyn qonys i̇etip kelgen i̇eken. Ol arağa bekinis salyna bastağannan keiin qonys izdep amalsyz Kenesaryğa i̇erip, osynau Qypşaq jeriniñ şetine köşipti. Kenesaryğa i̇erdi degen aty bolmasa oğan bälendei järdem bermepti. Tek qol ūşynan jalğasyp, äskerine qys soğymdaryn, jaz qaru-jaraqqa degen salyğyn tölep tūrypty. Biyl ğana biraz jigitteri Kenesary sarbazdaryna qosylypty. Soğan öşikken be, älde osy auyl Kenesarynyñ iek tirer tilektesi dep bireu-mireu körsetti me, äiteuir Or qalasynan şyqqan aq patşanyñ bir top «käri qylyş» jendetteri keşe kün bata kep auyldy şauypty. Qannen-qapersiz jatqan i̇el, auyl üstinen gürsildei atylğan myltyqtan şoşyp, qarsylasa almai qalypty. Jendetterdiñ özderi i̇eki jüzdei adam i̇eken, tüni boiy istemegeni bolmapty. Äjetke jaraityn qyz balalardyñ bärin şetinen abyroiyn airandai tögip, osy ajarly-au degen jas äiel, kelinşekterdiñ birde-birin sau tastamapty. Keudesinde namysy bar araşağa tüsken jigitter men «au, būlaryñ ne?» dep aqylğa salam degen aqsaqal, qarasaqal bitkenniñ bärin bükil jūrttyñ köz aldynda oqqa bailapty, keibireulerin qylyşpen şauyp öltiripti. Mūndai qaza bolğan jannyñ sany otyzğa juyq körinedi. Qan işer jendetter tüni boiy därmensiz i̇elge isterin istep, tek bügin kün şyğa ğana jürip ketipti. Biraq qūr ketpepti, auyldyñ sūlu qyz-kelinşegi men tübekte jatqan bar malyn aidap äketipti. «Barlyq Kenesary jağyna şyqqandardyñ köretin küni osy. Būl būl ma, büite berseñder i̇endigi joly biriñdi qaldyrmai qyryp tastaimyz», — dep ketipti.
— Būl uaqiğany Kenesaryğa i̇estirte aldyñdar ma? — dedi qara sūr qanyn işine tartyp.
— Tünde auyldy şauyp jatqanda kisi jibergenbiz. Jer arasy şalğai, i̇eger şabarmanymyz qolğa tüsip qalmasa sūltan aulyna taiap qalğan şyğar, — dedi Käribai şal, — biraq onyñ qolynan ne keledi?.. «Käri qylyş» jendetteri Orğa qarai bettedi ğoi, kezdese almas... Tek Jantöre ürim-būtağynyñ auylyn bökterlei qusa ūşyrasulary mümkin. — Şal tağy kürsindi, — oi, bilmeimin, ūşyrasa qūiar ma i̇eken... Tym qiys jatyr ğoi... Jäne ol tūstağy i̇el Kenesaryğa qarsy, jön siltemes.
Ölikterin qoiysyp auyldan şyğysymen, tüni boiy ūiqy körmegen İesirkegender bir saiğa tüsip, attaryn tūsap otqa jiberip, özderi qorjyndaryndağy azyn-aulaq astarymen özek jalğap, kün tüs bolğanşa ūiyqtap tynyğyp aldy. İendi olar Soltüstikke qarai būryla tüsip Orynborğa Kenesarynyñ qaramağyna jatpaityn auyldardyñ üstimen jürmek boldy.
İesirkegen atqa qonysymen-aq tağy sazara oiğa şomdy. Janyndağy serikterinde de ün joq. Qalai ündesin, bağanağy auyldağy körgen körinisteri i̇eki iınderinen segiz batpan auyr jüktei jerge janşi tüsip, bastaryn köterter i̇emes. Äsirese İesirkegenniñ qabağynan qan jauğan. «Rossiiäğa bağynu kerek deimin. Ondağy oiym ūly halyq, mädenietti halyq, özimen birge mūratqa jetkizedi dep senuimnen şyqqan arman. Al bağanağy auylğa istegeni ne? Mümkin men i̇eşteñege tüsinbeitin bolarmyn, aq patşanyñ da, onyñ qarapaiym soldattarynyñ da armany bireu-aq şyğar. Tezirek qazaqty qūrtyp, jerin i̇emin-i̇erkin paidalanuğa asyğatyn bolar. Biraq bir qoldağy bes sausağyñ da birdei i̇emes qoi. Bir Abylaidan şyqqan i̇eki ūrpaq — i̇eki bölek jol ūstağan joq pa? Uälige qarsy Qasym şyqsa, Uälidiñ balasy Şyñğysqa Qasymnyñ balasy Kenesary qarsy kelip otyrğan joq pa? Sol tärizdi bir Rossiiä patşasyna bağynatyn jūrtta i̇eki türli oi boluy mümkin ğoi»...
ärine, İesirkegen öziniñ osy oiynan keiin jiyrma jyldai şamasynda tarihqa kelgen Şyñğystyñ balasy Şoqan men Kenesarynyñ balasy Syzdyqtyñ da birine biri qarsy soğysatynyn bilmedi. Şoqan — orys generaly Çerniäev jağynda, al Syzdyq Qoqan handyğyn qorğap şyğatyny onyñ tipti üş ūiyqtasa tüsine de kirmeitin jäit. Sondai-aq özi sekildi Şoqannyñ da Rossiiä mädenietine qanat qağyp, tuğan halqyn sol Rossiiäğa tartqanyn, biraq artynan general Çerniäevtiñ äskeri sol halyqty Rossiiä patşasyna otar i̇etemin dep qyrğanda, ne isterin bilmei, qyzmetin tastap Tezek töreniñ aulyna qaşatynyn qaidan bilsin.
İesirkegen qazir şym-şytyryq jūmbaq oidyñ şeşuin taba almai şatasuda i̇edi. «Rasymen men qatelesip jürmin be? Tübi jauynan qūtyla almaitynyn bilgen jaraly jolbarys tärizdi ne bolsa da aiqasyp ölem degen Kenesarynyki dūrys pa? Mädeniet, progress, Rossiiämen biriksek jaryq künimiz şyğady dep jürgende, halqymyzdyñ i̇erkindigi tügil, özinen aiyrylyp qalmaimyz ba? İeger qazaqty özine qosu ädeti, ünemi älgi auylğa istegenindei bola berse öitken mädenieti de, keleşegi de qūrsyn!.. Onda su işsem de, suan işsem de halqymmen birge bolamyn. Tek sonyñ küni kökte jüzsin, sonyñ ğana säulesi jarqyrai tüssin».
Osyndai şym-şytyryq oida kele jatqan İesirkegen künniñ i̇ekindige taiap qalğanyn jaña añğardy. Ol i̇endi būrylyp jan-jağyna qarady. Äli ūşy-qiyry joq keñ dala, qau basyn aqyryn sipai i̇esken salqyn jel, basty şyrmağan sūmdyq oi...
— Kün i̇eñkeiip ketti, osy bir tūsta auyl bolsa kerek i̇edi ğoi, — dedi sary pūşyq sol jaqtaryndağy kögildir döñesterden asyra nūsqap, — attar da boldyruğa ainaldy.
— Qūr ğana attar ma, jany qūrğyr da boldyrğan sekildi-au.
Būl İesirkegenniñ joldastaryna atqa qonğaly aitqan i̇eñ alğaşqy sözi i̇edi.
Serikteri til qatqan joq. Jas jigittiñ jüreginde qandai auyr keseldiñ jatqanyn tüsingendei aqyryn kürsindi de qoidy.
Būlar i̇endi solğa, pūşyq sary körsetken kögildir döñesterge qarai būryldy? äri-beri jürgen soñ kün bata, adyr-döñ qorşai bitken jazyq dalada, Qarasudy jağalai qonyp otyrğan auyldy kördi. Būl auyldyñ da siqy tañ qalarlyq. Osy arağa ne jaña kelip qonğan, ne bolmasa üilerin jyğyp köşuge yñğailanyp jatqan tärizdi. Äiteuir tüieli jüktiñ janynda äbigerlengen jūrt. Tek älgi jyğylmağan (älde jaña ğana tigip ülgirgen) ülken üş aq ordanyñ i̇esiginiñ aldynda būl üilerde ölik bar i̇ekeniniñ belgisi at qūiryğyna jalau bailağan soiyldar men üi üstin aiqyş-ūiqyş i̇etip tañğan qara basqūrlar körinedi (ölik bar üidi būlai bildiru kei rularynyñ i̇ejelgi dästüri). Ürgen it, örgen mal közge tüspeidi. Tek köşke arnalğan tüie men biren-saran yrduan, päueske baiqalady. Biraq auyl işi jypyrlağan adam. Auyldy qorşai köp salt atty jäne tūr. Qoldarynda naiza, soiyl, şoqpar...
— Būl auylda da bir bülik bar sekildi, — dedi qara sūr, — būrylyp ketelik.
— Öz i̇eliñniñ büliginen būrylğanda qaida barasyñ? — dedi İesirkegen. —Täuekel, ne bolsa da bara körelik.
Būlar auyldy qorşağan sypailarğa taiağanda aldaryna i̇eñgezerdei qara mūrtty jigit özgelerden bölinip şyğa berdi.
— İei, kimsiñder? — dedi ol astyndağy aqboz atyn ūrşyqtai ainaldyra oinatyp, analardyñ sälemin almai.
— Özimiz ğoi, — dedi İesirkegen, ananyñ keudesine taqqan kök şūğa belgisinen Kenesary äskeri i̇ekenin bilip. — Körmei tūrsyz ba?
— Körgenime körimdik bereiin be? — jigit üni gürildei şyqty, aşuly jan i̇ekenin birden sezdirip aldy, — özimiz deitin meniñ i̇eki tuyp bir qalğanym ba i̇ediñ? Qamşy körgiñ kelmese, odan da tezirek jöniñdi ait.
— Amandyq joq, saulyq joq, bergen sälemimizdi almai jatyp, mūnşama tüiilgeniñiz ne, ağasy, — dedi İesirkegen biiäzy ünmen, — Arqadan kele jatqan jolauşymyz, Yrğyz boiyndağy Tabynğa nağaşylap baramyz.
Arqanyñ qai tūsynan bolasyñdar?
— Qarqaraly jağynan.
— Qarakeseksiñder me?
— İä...
— Kesip alsañ qan şyqpas, i̇el bileitin jan şyqpas deitin Qarakesek i̇ekensiñder ğoi.
İesirkegen, şamdana qaldy, biraq özin özi ūstap syr bermei tağy da biiäzy ünmen:
— Qaz dauysty Qazybekti i̇estimegen qazaqta da jan bolady i̇eken-au! — dedi kekesin külkisin jasyra qaljyñdağan bolyp.
Qara mūrt būl joly İesirkegenge zildene qarady.
— Qarakesek dilmär keletin i̇edi, sen de dilmär i̇ekensiñ. Sirä, sol Qazybek bidiñ ūrpağy bolmasañ netsin...
— Joq, Qazybek bidiñ i̇emes, Masan bidiñ nemeresimin.
— älgi Jamantai ağa sūltannyñ aqylgöii Masan bidiñ be?
— İä, däl sonyñ!
— Qarmaq salyp ala almai jürgen alabūğam, auzyma öziñ kelip tüsken i̇ekensiñ, jür olai bolsa!
Mūrttynyñ dausy būl joly öktem şyqty. Kenesary i̇eliniñ Jamantaiğa degen qastyq köz qarastyñ i̇endi özine auğanyn İesirkegen birden sezindi, biraq qara mūrtpen söz talastyrmady.
Naizalaryn qoldaryna köldeneñ ūstağan on şaqty salt atty jaiau üş jolauşyny qorşai, auyl ortasyna qarai jürdi.
Būlar auylğa kire şetki qaraşa üiden qarlyqqan käri dauysty joqtau i̇estidi. Ölik bar jerde bata oqymai ötpeitin qazaqtyñ i̇eski dästüri, İesirkegen qaraşa üige qarai bettedi. Qasyndağy jendetteri de qarsy bolğan joq, syrtta tūryp qaldy. Ol üige kirip kelgende i̇eñ aldymen körgeni şoqpyt tymaq, jyrtyq şekpen, jylap-syqtap otyrğan kileñ kedei boldy. Sol jaqta sūlaiyp qyr mūryndy, mūrty jaña tebindei şyğyp kele jatqan jas jigit jatyr. Türi ölgen adam tärizdi i̇emes jaña ğana ūiyqtap ketken sekildi. Basynda i̇eki büiirin taianyp, aq şaşyn jaiyp; käri şandyr betin josa-josa qylyp tyrnap tastağan şüikedei qara kempir:

Ataña nälet han Kene,
Basyña tüssin oiran-ai,
Sualdyrdyñ közimniñ,
Qaraşyğyn, oibai-ai! —

dep qarlyqqan dauyspen zar i̇eñireidi.
Öliktiñ keude tūsynda qaryndasy ma, älde jūbaiy ma, bir kelinşek otyr. Jüzi aq şüberektei, jasqa toly tostağandai qara közi şarasynan şyğardai bop keregege qarap qatyp qalğan. İesirkegen bata oqydy da şyğyp ketti. Biraq älgi suret köz aldynda tūrdy da qoidy.
Azdan keiin būny qara mūrt auyl ortasyndağy alty qanat aq üige alyp keldi. Beldeude kişi-girim atan tüiedei aqboz at tūr. Bäri üige kirdi. Tör aldynda jatqan qoñyr kiıngen, zor deneli kisi basyn jastyqtan säl qozğady.
— Ağybai ağa, — dedi qara mūrt, — myna jigitterdi auyl üstinen ūstap aldyq. Jamantai ağa sūltannyñ i̇elinen körinedi, Yrğyz mañyndağy nağaşylarymyzğa bara jatyrmyz deidi.
Qapsağai qoñyr i̇eleñ i̇etip basyn köterip aldy. Üi işinde kölbei jatuyna da sebep bar i̇eken, i̇endi ol maldas qūryp otyryp i̇edi, basy keregeniñ ūşyna tier-timestei zor deneli bir alyp i̇eken. Adamnan göri, i̇ertegide kezdesetin däuler tärizdi. Tek jalğyz közdi i̇emes, i̇eki közdi jäne sonau tas qabaqty qoñyrqai sūsty tüsinde bir jyly şyraidyñ sazy bilinedi. Būl Kenesarynyñ bas batyrynyñ biri Ağybaidyñ özi i̇edi «Ağybai būl jaqta qaidan jür» dedi İesirkegen işinen. Būl mañ Kenesaryğa qarsy jaqtyñ jeri i̇emes pe i̇edi?» äitse de bala jastan ülkendi qūrmettep ösken jas jigit, sonau törde otyrğan şüñirek közdi alyptyñ mysy jeñgendei, iılip sälem berdi.
— Assalaumağaleiküm.
— Allikimassalam, balam. — Ağybai jas jigitke tesile qarady. — Qandy balaq sūm Jamantaidyñ kimi bolasyñ?
«ä, Ağybaidyñ Jamantaiğa degen bitpes öşi bar deuşi i̇edi, ras i̇eken. Üninde qañtarda qatqan mūzdai bir myzğymas yzğar jatyr-au!»
— Jamantai ağa sūltannyñ qaramağyndağy i̇eldiñ jigitterimiz. Özim Masan bidiñ nemeresimin, myna jigitter auyldan i̇ertip şyqqan serikterim.
— ä-ä. Bağyñ bar bala i̇ekensiñ. Jamantaidyñ jaqyny bolğanyñda bir jamandyqqa ūşyrauyñ kämil i̇edi. — Ağybai i̇endi tüksigen qabağyn säl aşty, — Masan qart äli tiri me? Aq patşanyñ qoltyğyna kirip aldyñdar ğoi, auyl-aimaqtaryñ küili şyğar?
— Küisiz i̇emes. Atam äli tiri.
— İä, solai bolar, — Ağybai äldenege ökingendei auyr kürsindi, — otyrğan i̇el otyryp qaldy ğoi... Jem izdegen aş qasqyrdai tek myna bizdermiz ğoi sar dalany sary bauyr i̇etip kezip jürgen...
— Sizderge de köşpeu kerek i̇edi.
Ağybaidyñ qabağy jauar būlttai jabyla qaldy.
— Sonda Jamantaişa aq patşanyñ qūly bol demeksiñ be? Masan qarttyñ nemeresimin degenge asyldyñ ūrpağy ma dep qalyp i̇edim, alysqa ūşa almaityn sauysqan bop şyğaiyn dep tūrsyñ ba, qalai? — Ağybai tez aşulansa da, tez qaitty. — Jä, qyşymağan jerimdi qasymai jaiyña otyr!.. Al qotan añdyğan Uialy böridei, tize qosyp qaida bara jatyrsyñdar?
— Masan atam Bökei tūqymymen qūdandal ğoi. Yrğyz boiyndağy nağaşylarymyzğa bara jatyrmyz...
— ärine, atañnyñ sūltan tūqymymen ilik-şatys bolğanyna sen kinäli i̇emessiñ, — dep kele jatty da Ağybai kenet sözin basqa jaqqa būryp jiberdi. — Jolai Käribai qarttyñ aulyna soqtyñ ba?
— Soqtym.
— Soqsañ, bolğan qandy uaqiğany körgen şyğarsañ?
— Kördim.
— Körseñ... Ol seniñ Jamantailaryñ sekildilerdiñ isi.
— Qalaişa? Ol auyldy şapqan Ordan şyqqan «käri qylyş» toby dep i̇edi ğoi.
— Sonda jendetterge jol siltegen kim? Jamantai tärizdi i̇elin satqan Ahmet praviteldiñ adamdary. Osy auyldyñ bi, aqsaqaldary.
Azdan keiin Ağybai batyrdyñ sözinen İesirkegenniñ tüsingeni mynau boldy: Kenesary Or qalasynan voiskovoi starşina Lebedev bir myñ toğyz jüz soldatpen Torğai boiyna şyğuğa daiyndalyp jatyr degen habar alady. Köp keşikpei sūltanğa tyñşylary arqyly Sibir men Orynbor gubernatorlarynyñ şekarasynda otyrğan Kenesaryğa tilektes auyldarğa i̇eki jüz soldat şyqty degen suyq söz jetedi. Kenesary «soldattar osy aradan ötedi-au» degen auyldarğa «i̇eger olar körinse bizge habar beriñder», — dep kisilerin şaptyrady. Qazir özderi otyrğan auyl, üsterinen Käribai qarttyñ jailaularyna qarai ötken qol turaly Kenesaryğa habar bermek tügil, köp soldat qaita oralyp osy auylda tynyğyp jatqandarynda «soldattardy körgen joqpyz» dep būlardy aldaidy. Artynan anyğyn i̇estigen Kenesary qaharyna minip, bes jüz sypaiyn özi bastap kelip, osy auyldy şabady. «Būlaryñ ne, äi?» — dep üiden jügirip şyqqan älgi bala jigit, at qağyp ketip öledi. Al Kenesary orasan qatigezdik isteidi. Auyldyñ bas köterer segiz aqsaqal bilerin at bauyrynan ötkizip ūryp öltiredi. Bar maldary men otyzğa taiau qyz-kelinşekterin, i̇eluge juyq jigitterin bailap-matap alyp keşe öziniñ ordasyna jürip ketedi. Kektesken sūltan, Ağybai basqarğan i̇eki jüz sypaiyna auyldyñ qalğan qatyn-qalaşyn, şal-kempirin tegis osy aradan köşirip öziniñ qaramağyna aidap äkeludi būiyrady. Üilerin jyğyp, jūrttyñ köşuge yñğailanyp jatqany osy būiryqty oryndau äreketi bolyp şyğady.
İesirkegenniñ jüregi tağy da udai aşyp ketti. Onyñ köz aldyna jañağy qaraşa üidegi suret i̇elestei qaldy. Hiua, Qoqan handarynan, patşa jendetterinen şabylyp, qan jylağan halqyn körip jüregi bir örtense, qany bir qazaqtan qan qaqsağan halqyn tağy körip, jüregi i̇eki örtendi.
— Kenekeñe habar bermegen i̇el bilegen aqsaqaldar delik, — dedi ol dausy kenet dirildep ketip, — olardy jazalau bir rette dūrys ta şyğar. Biraq, osynşama zar jylatar özge qarapaiym jūrttyñ qandai jazyğy bar?..
— Kenekeñ olai oilamaidy, — dedi Ağybai tömen qarap. — Bauyrlas qazağyn qyruğa ötip bara jatqan «käri qylyşty» köre tūra bükil auyldan habar berer bir i̇erkek kindikti şyqpağanyna sengisi kelmeidi. Bükil auyldy özine qas köredi. Sondyqtan Käribai qarttyñ öşin Ahmet praviteldiñ nağaşy jūrtynan alyp otyr. Men būlardy osylai şapsam, özge jūrt kärimnen qor-
qyp i̇ekinşilei mūndai is istemeidi deidi.
— Sonda qaida barsa da qyrylatyn bir qazaq i̇ekenin Kenekeñ oilamağany ma? Būl i̇el qamyn aqylğa salar kemeñgerdiñ isi me?
— Kenekeñ jau qazaqtyñ qyrylğanyn jau soldattardyñ qyrylğanymen teñ köredi.
— Öziñiz de solai oilaisyz ba?
— Öz basym qan maidanda betpe-bet kelmese qarapaiym i̇elge qamşy köterip körgem joq. Al bai tūqymy men töre tūqymyna degen mäñgilik öşpes öşim bar.
— Kenekeñ de töre tūqymy i̇emes pe? Oğan da öşiñiz bar ma?
— J-oq, — dedi Ağybai sözin sozyp. — Kenekeñ i̇el qamyn oilağan adam, ony töre tūqymy dep sanauğa bolmaidy. Ol jalpy qazaqtyñ joqtauşysy.
— Joqtauşysy bolsa myna jazyğy joq jūrtqa istep otyrğan qiiänatyna jol bolsyn! — İesirkegenniñ köz aldyna tağy da qaraşa üidegi suret i̇elestep ketti.
Ağybai tūnjyrai qaldy. Özine i̇ermegen i̇elge degen Kenesarynyñ qataldyğy būğan da, Baitabynğa da batatyn. Biraq seriktikke opaly batyr «isi qiyndalyp tūrğanynda ala auyzdyq körsetuim söket bolar» dep sūltannyñ qai qylyğyna bolsa da könip baqqan. Al Baitabyn syryn bildirip alğan. Mūndaidy keşpeitin Kenesarynyñ qatygezdigi özine aian. Ağybai jas batyr üşin qobaljuda i̇edi. İesirkegenniñ sözi biteu jarasynyñ däl üstinen basty.
— Şyrağym, — dedi ol kenet kürsinip, — sen bir qiyn syr qozğadyñ ğoi...
— Balanyñ sözi dūrys, habar bermediñder dep būl auylğa bizdiñ istegenimiz qatygezdik, — dedi bir büiirden säl qoñyrqai dauys, — mümkin habar bergileri kelgen de bolar, biraq qoryqqan şyğar? Kenekeñnen öldi ne, öz bilerinen öldi ne, ajaldyñ aty ajal, kimge bolsa da qorqynyşty.
İesirkegen dauys şyqqan jaqqa jalt qarady. Ol i̇endi ğana sol jağyndağy kögildir közdi aq sary jigitti kördi. Kiımi qazaqşa bolğanmen türi orysqa tym ūqsas. Būl Jüsip-İosif Gerburt i̇edi.
İesirkegen Kenesary äskerinde qazaqtan basqa orys, başqūrt, tatar sekildi böten ūlttyñ adamdary da bar degen sözge būrynnan qanyq bolatyn. Sondyqtan ol:
— Siz oryssyz ba? — dep sūrady taza orys tilimen.
Auyl jigitiniñ orysşa taza söilegenine i̇endi İosif Gerburt tañdandy.
— Oryspen bauyrlas ūlttanmyn, — dedi ol külimsirei.
— Ğafu i̇etiñiz, — dedi İesirkegen özin özi ūstai almai, — i̇eger qūpiiä bolmasa, qazaq arasynda qaidan jürsiz? älde tūtqyn bolyp qolğa tüstiñiz be?
Gerburt jymiiä külimsiredi.
— Joq. Meni qazaq arasyna öz ūltymdağydai ūlttyq bostandyq armany äkeldi.
Üi işi qazaq jigitiniñ Jüsippen basqa tilde söilep ketkenine añ-tañ. Ağybai işinen: «Bäse, Masan qarttyñ orysşa oqyp jatqan bir nemeresi bar deuşi i̇edi, mynau sol boldy. Däu de bolsa tegin jürgen joq, ūstap alyp özin Kenekeñe alyp baraiyn ba?» — dedi ol bir retten, biraq būl oiynan tez qait-
ty. «Joq, joq, öituim ağattyq bolar. Jūrt syilaityn Masannyñ nemeresin ūstağannan jaqsy at almaspyn. Aldynan jarylqasyn, qūia bereiin», — dep şeşti.
Ağybai bosatqanmen İesirkegen birden jürip ketpedi. Jañağy orys pişindes jigitpen tildeskisi keldi. İosif Gerburt ta mūnymen söilesuge qūmar i̇eken. Jolauşylar as işip otyrğandarynda özi kelip İesirkegendi i̇ertip, auyl syrtyna şyğyp ketti. Ūzaq söilesti. Birimen biri äbden tanysty. Tek İosif Gerburt öziniñ kim i̇ekenin aitqan joq, biraq qazaq i̇eliniñ şyn dosy i̇ekenin jasyrmady. İesirkegenniñ jolai körgenin i̇estigende, onyñ qam köñilin jūbatyp:
— Qazaq halqynyñ özin özi saqtap qaluda jalğyz ğana joly bar. Ol Rossiiäğa qosylu, — dedi. — Seniñ körgeniñ Rossiiä patşasynyñ otarşylyq saiasatyn jüzege asyruğa şyqqan generaldardyñ isi. Rossiiäda tek qana aq patşa generaldary i̇emes, sol aq patşadan zorlyq, zombylyq körgen qazaq halqy sekildi ūly orys halqy bar. Tübi sol halyqtyñ degeni bolady. Al ol halyq bostandyqqa ūmtyluda. Sondyqtan Rossiiä jūrtymen birigu būl ülken progrestik jol.
İesirkegen kenet Gerburtke būryla qarady.
— Osy aitqandaryñyzdy Kenesaryğa aityp kördiñiz be? Ol ne deidi?
— Şet jağalap aityp kördim. Men ony alğaşqyda şyn ūlt küresiniñ kösemi me dep ūğyp i̇edim. Sondai oida kelip qosylğam. Biraq sūltannyñ isi de, özi de mağan künnen-künge jūmbaqqa ainalyp barady... Şamam kelse tağy da bir ret söilesem, orynsyz qan tögudiñ qate jol i̇ekenin tüsindirem.. Al alda-jalda aitqanymdy ūğar bolmasa, amal ne, jolymyz i̇eki aiyrylady....
İesirkegender Ağybai köşi qozğalardan būryn jürip ketti.
Gerburt sözi kökeiine qonğandai bolğanmen de, köz aldynan Qoqan men Hiua handarynyñ barymtalağan, aq patşanyñ jendetteri talağan, Kenesary şapqan üş auyldyñ qan jylağan suretteri ketpei qoidy. Hiua, Qoqan, Rossiiä aq patşasy, qazaq sūltany — törteui tört jaqtan qandy şoqparlaryn basyna oinatqan sorly halqynyñ qūryp ketuge taiau tūrğan tağdyryn oilağanda, ön boiy örtenip, kökiregi qars airyla qaiğy bilep, özin özi ūstai almai tolyqsyp at üstinen qūlap kete jazdaidy. «Būl dağdarystan qūtylar qandai jol bar? Kim qolyn beredi? Bağanağy jigit orys halqy deidi. Biraq sol orys hal-
qy, sol jigittiñ özi aitqanyndai, teñdikke jetip qol ūşyn bergeninşe, köringen jendet toptar Käribai şaldyñ aulyndai şaba berse sorly qazaqtyñ nesi qalady? Jaryq künge jetkenşe jalyny, tügil, şoğy da sönip bitpei me?»
Osyndai auyr oimen Orynborğa jetken İesirkegen, Kenesaryğa qosylyp ketken öz ruynyñ bir jigitinen Kümistiñ general Genstiñ üiinde i̇ekenin i̇estidi.
— Būl janaraldyñ özi qyzyq adam körinedi, — dedi älgi jigit, — soldattary auyldy şabady, al özi jetim qalğan qazaq balalaryn üiinde asyrap tärbieleidi. Kümis solardyñ baqtaşysy.
Būl jigit Taimastyñ Altynşaşqa jibergen qūpiiä adamy bolatyn, Genstiñ üiin jaqsy biledi i̇eken, İesirkegenge jol siltep jiberdi.