Köşpendiler - III - Qahar

— İä, meniñ qu basym älgi jūrt tamaşalaityn keñ saraida tūra berdi. Orysşa bilmegen soñ atyn da ūmytyp qaldym, «örim täj» dei me, «i̇erim täj» dei me älgi üidi... Äiteuir ärkim kelip qu basqa bir qaraidy. «İapyrmau, mynau qu bas älgi dala sūltany Kenesary degenniñ basy ma?» — deidi keibireuler, al keibireui: «Mūnyñ Rossiiä patşasyna könbeimin dep istemegeni bar ma, qanşa jūrttyñ obalyna qaldy», — dese, bağzy bireuler: «İelin otarşylyqtan qorğağan i̇er i̇edi, qas manaptary patşağa satylyp öltirdi», — dep aiaidy, al i̇endi bireuleri: «Nağyz közin şūqityn qanişer i̇edi, qaraşy, qandai qadirli jerde tūrğanyn», — dep qu basyma kijinedi. Tiride birin i̇estimegen sözimniñ myñyn i̇estip tūra berdim. Al bir qyzyğy älgi üide... Biz sekildi qu bastardy är jylda säkiden alyp, astyñğy üige aparyp, tym tez qurap qalmasyn dep, däri jağyp, azyn-aulaq mailap qaita äkelip jüredi. Men ölgennen keiin segiz jyl ötken soñ, osyndai astyñğy üige tağy bir aparğandarynda säki üstinde tūrğan Orman manaptyñ da basyn kördim. Quanğanymnan ba, aşulanğannan ba, kädimgi öñimdei i̇eñirep jylap jiberdim... Baqsam Sarybağyş qyrğyz ben Būğy qyrğyz jerge talasyp Jasylköl boiynda özdi-özi ūrysqanda, Būğy qyrğyz jağyndağy bireu; «Talaidyñ qanyn işken, jūrtyña büiidei tigen sūm i̇ediñ, ölu qalai bolady i̇eken kör», — dep aibaltamen kök jelkesinen şauypty. Aq patşağa i̇eñbegi siñgen qyrğyz hany i̇edi dep basyn biz tūrğan «i̇erim täjge» ädeii äkelipti. «İapyrmai, tirimdegi qasymnan, ölgenimde de qūtyla almadym-au», — dep men yrşyp-yrşyp tüsippin. Biraq bir aqsaqaldy qart adam Ormannyñ basyn qolyna ūstap tūryp, astyndağy qağazğa qarap: «Patşağa i̇eñbegi bolğanmen, halqyna i̇eñbegi joq mūndai bastardyñ būl üide tūruynyñ qanşa qajeti bar? Düniede ne köp, mūndai bastar köp, äketiñder», — dedi.
Taimas i̇ezu tartyp küldi.
— Bäse, Kenekem tūrğan jerde Ormanğa qalai oryn bolsyn, aqsaqal dūrysyn aitqan.
— Asyqpa, tūra tūr... Osy tüsimniñ joruyn aitpastan būryn, Taimas, senen i̇eki sūrağym bar. Jauap ber, ärine, Jüsip senen göri tereñirek jauap berer i̇edi, amalymyz qanşa, köktemde kelgen jyl qūsy küzde tūra ma...
— Aityñyz, qandai sūraq?
— Birinşi sūrağym: aq patşa adamdary meniñ mañdaiyma «qaraqşy sūltan basy» dep tañba saldy. Rossiiä patşalyğyna könbei öz jerimizde qazaq handyğyn qūramyn desem, onym qaraqşylyğym ba?
— Kim būl iske qalai qaraidy. Qorjyndy qarabura siiäqty jendetterdiñ közimen qarağanda, ärine, siz qaraqşy qanişersiz...
— İekinşi sūrağym: aq patşağa jağynyp meniñ basymdy aldyrğan Orman hannyñ basyn älgi altyn saraiğa qoimai, ömir baqi qas bolyp ketken meniñ basymdy nege qoidy, sony oilaşy?
— Orys ūly halyq. Ūly halyq qaşanda bolsa ūlylyğyn isteidi. Jaman dostan, jaqsy qasty aiyra biledi.
— Ūly halyq. Ūlylyğy qazaq sekildi azğantai i̇eldi jäbirlegeni me?
— Jäbirlegen aq patşa ğoi... Al ol jäbirlemesin deseñ, seniñ halqyñ da sondai köp, sondai ūly boluy kerek.
— Azğana asqa baqauyl9 , azğana i̇elge bek bolma degen osy da!
— Nege olai deisiz, han iem! Köktegi kündi kürkirete alatyn jaitasy i̇ediñ, qazağyñnyñ basy qūm sekildi birikpese amalyñ ne.
— İä, az jūrtty basqarsam da, köp jūrtqa jaraimyn ba deuşi i̇edim, jaña tüsindim: būl Abylai atam zamany i̇emes i̇eken. Han bolyp qataldyğymmen jeñem be dep i̇edim, o da aldanuym tärizdi... Qazir qazaqtyñ basyn biriktiruden qasqyrdyñ basyn biriktiru jeñil. Jä, boldy. İendigi älgi tüsimniñ joruyn aityñdarşy. Tüsim i̇emes, öñim dep qarañdar. İeger bolaşağym däl osy tüsimdei bolsa qandai aqyl beresiñder?
— Aqyl bireu-aq: Arqa jerinen ketpeu kerek. Ne bolsa da Rossiiä patşasynyñ aitqanyna köngen jön, — dedi Taimas.
Kenesary renjigen joq, Maisara jağyna būryldy.
— Sen ne aitasyñ, äbilğazy?
— Meniñ de aitarym Taimas ağanyñ sözi. Abylai hannyñ ūrpağy, tuysymyz deseñiz de, Süiik töre men Rüstem sūltannyñ keliñder degenine senip, Ūly jüzdiñ jerine köşuge bolmaidy.
— Nege?
— Süiik töreniñ qarauyndağy i̇elu bes myñ jandy qol astyñyzğa alyñyz dep Qūian jyly patşağa qağaz jazğany öziñizge mälim. Al Rüstem sūltan ötken jyly biz mūnda qan tögisip jatqanda, Qapalğa baryp Besontiınğa mäñgi senderlik bolamyz dep şen-şekpen kigenin i̇estidik i̇emes pe... Söitip otyryp olar bizge qalai qonys beredi? Qonys berse de, ol qonys Arqanyñ köp qazağyna jete me, amal joq Qoqan handyğyndağy jerimiz üşin küresuge tura keldi. Al Hiua men Būqar özara qyrylysyp jatqanda, Qoqan qazir äldenip aldy. Jylandy üş kesseñ de kesirtkedei küşi bar. Qazir ony jeñe qūiar bizde quat joq, Amalsyzdan qyrğyzdan jer sūrap, Qoqanğa qarsy birigeiik dep ötinuge mäjbür bolamyz. Biraq oğan qyrğyz köne me?
— Könbese.. Qoqanğa älim jetpese de, qyrğyzğa älim jetedi, küşpen köndirem.
— Kene ağa, öz jerimnen aiyryldym dep, basqanyñ jerin tartyp alu qiiänat. Qazir bizge küşten köri aqyl kerek. Jañağy tüsiñiz mağan oi saldy. İeger Qoqan, qyrğyz, orys üşeui birigip ketse qaitesiz?..
Kenesary jauap qaiyrmai oiğa ketti. Ai tuğaly äldeqaşan. Är jerden Kenesaryny alystan orağyta küzetip jürgen Batyrmūrattyñ atty jasaqtarynyñ seleuitteri körinedi. Qazaq Temirqazyqtyñ i̇eki jağyndağy Aqbozat, Kökbozat dep ataityn jūldyzdardyñ qai jerde tūrğandarynan jer tūsyn aiyrady, joldy tabady. Al Jetiqaraqşy men Ürker jūldyzdaryna qarap tünniñ kezeñin, jyldyñ mezgilin biledi. Qazaq tüsinigi boiynşa Jetiqaraqşy Ürkerdiñ qyzyn ūrlapty-mys. Ürker sol qyzymdy qalai qaitaryp alamyn dep Jetiqaraqşynyñ osal jerin izdep ony ainala añdidy-mys. Sol Jetiqaraqşynyñ qai tūsyna Ürker kelip tūrsa, sol tūs tünniñ özine säikes belgili mezgildi körsetedi. Bağanadan beri äñgimede otyryp, qanşa uaqyt ötip ketkenin añğarmai qalğan Taimas tünniñ qai kezi bolğanyn bileiin dep Jetiqaraqşy men Ürkerge qarady. Däl osy sätte töbe tūsynan bir jaryq jūldyz ağa jöneldi.
— Jūldyzym joğary, — dedi Taimas aqyryn kübirlep.
Qazaq tüsiniginde jūldyz aqsa kisi öledi. Sondyqtan jūldyzdyñ aqqanyn körgen adam özi ölmes üşin «jūldyzym joğary» deidi.
Kenesary men äbilğazy da auyzdaryn jybyrlatty. Kenet äldeqaidan tamyljyğan än i̇estildi. Än äueni de, ony oryndau salty da Arqa jağyniki. Körkem, yrğaqty dauys, birese şyñ basyna qalyqtai köterilgen bürkit tärizdi, birtindep joğarylap şyrqai tüsedi de kenet oidağy aqkiske şüiilgen itelgidei, tömendep qūldyrai jöneledi. Kenesary myrs i̇etip külip jiberdi. Onyñ i̇esine än turaly aitqan Būqarbaidyñ añyz i̇ertegisi tüsip ketti.
Zaty Kişi jüz, Tabyn ruynan şyqqan, on bes üili kedei bolğanmenen, zor deneli Būqarbai batyr at jalyn tartyp mingeli bar ömiri jauyngerşilikpen ötken. Ol äsirese Qoqan handyğynyñ zeketşi, barymtaşy sypailaryna i̇erekşe qas. Öituine sebebi de bar. Tabyn ruy tärizdi, qys Syrdariiä boiynda köşip jürgen Şömekei aulynyñ bir qyzyn azyn-aulaq qalyñ malyn tölep, «äne alam, mine alam» dep jürgeninde Taşkent qūşbegi Mämet älimniñ şabarmandary «mal sanyn jasyryp, zeketti az tölediñ» dep syltauratyp Şömekei aulyn şauyp jiyrmağa tarta körikti qyz-kelinşekterin alyp ketken. Sonyñ işinde Būqarbaidyñ qalyñdyğy da bar i̇eken. Osydan keiin Būqarbai da Sarjan men Kenesaryğa i̇erip Qoqan şabarman sypailarynyñ talaiyn qyrdy, Mämet älimniñ jigitteriniñ de beri şyqqandaryn i̇esirei i̇etti. Biraq küştilerge degen kegi qait-pady. Öz basynyñ öşpendigine i̇endi jer-suynan aiyryla bastağan i̇el öşpendigi qosyldy. Sol sebepten Būqarbai batyr öz ömirin bütindei jauyngerşilikke arnağan. Qoqan şapqynşylary aidap bara jatqan malyn soñynan quyp baryp qaitaryp berip, Şekti ruynyñ Küreş degen baiynyñ qyzyn alğan. Qyzyn qalyñ malsyz bermeimin degen baiğa, aidai sūlu qyzy «Būqarbai qaitarmağanda Qoqannyñ bir beginiñ küñi bolyp jürer i̇edim, osy batyrğa tiem», — dep bezerip otyryp alğan. Sarañ äkesi qyzyn kedei batyrğa amalsyz bergen. Jau dese qorqudy bilmegen osy Būqarbai batyr, baladai añğyrt, aq bolatyn, äsirese ol öleñ-jyrdy jaqsy köretin. Özi de ärdaiym, rabaisyz juan dausymen än salatyn. Äsirese qūla düzde kele jatqanda Būqarbaidy tyñdau bir ğanibet qyzyq däuren. Qandai jyr-qissa bolsyn bärin tek Ūly jüz ben Syr boiyn mekendegen Kişi jüz i̇eli aitatyn «Boiym taldai» äuenine keltirip aitatyn, «Jyrdyñ būl änge buyny jetpese ony «äleuläiläi» ne bolmasa «qalauläiläi» men tolyqtyryp, al buyny artyq bolsa, söz ūiqasymyn bylai qoiyp, ony i̇eki bölip, äiteuir «boiym taldai» sarynyna keltirip soğa beretin. «Au, osy «boiym taldydan» böten änderiñ joq pa, böten bir äuenge salsaişy», — dep serigi Ağybai äjua i̇etse, oğan: «i̇elimniñ bar bilgen äni osy bolsa qaiteiin», — dep qymsynbai jauap beretin.
Osy Būqarbai bir küni Üisin, Dulat, Alşynda «Boiym taldydan» böten äuen joğy jaiynda bir i̇el arasynda tarağan añyzdy aitqan-dy...
«än, degen Būqarbai, qūs tärizdi bükil jer-jahandy kezip ūşyp jüripti. Kei i̇eldiñ üstine toqtap, ūzaq uaqyt qalyqtai şyrqap änin üiretse, kei jūrttyñ üstinen qasqyrdai ūlyp öte şyğyp, al kei auyldardyñ töbesinen tipti ündemei ūşypty. Sol än Jetisu, Syr boiynyñ tūsynan ötkende, jūmğan auzyn aşpapty, tek Arqa jerine jetkende ğana san türli äuenge salyp, ūzaq kidiripti. Ūly jüz ben Kişi jüz Orta jüzdei änşi bolmauynyñ sebebi änniñ ornyna, tek i̇emis-i̇emis sarynyn ğana i̇estipti. Sol saryn «boiym taldai» desedi. Sondyqtan da bizdiñ biletinimiz osy saryn. Än ordasy — Arqa. Al biraq än qonğan Arqadan üirenip, qazir biz de äjeptäuir änşi bolyp qaldyq», — dep Būqarbai yrjiiä külgen. Sondağy «änşi bolyp qaldyq» degeni de baiağy bir «Boiym taldai».
Kenesarynyñ da i̇ezu tartqan sebebi de osy añqau Būqarbai sözi i̇edi. Kenesary kenet, ändi de, Būqarbaidy da ūmytyp, qaitadan oi teñizine süñgi jöneldi. «İä, Arqa jeri qūr än jeri ğana ma? Būl myñ jylqy suarylsa lailanbaityn aidyn köldi, kök tolqyndy özendi, ūşy-qiyry joq jasyl şalğyndy. Jerūiyq... Sol Jerūiyqpen qoştasuğa tura kelip tūr. Mümkin būl jolğy qoştasuymyz mäñgilik qoştasu bolar». Han Kene auyr kürsindi.

İä, Kenesary ötken qyryq törtinşi jyldyñ jeñisine nasattanbağan i̇edi. Aldağy kürestiñ qanşalyq qiynğa tüsetinin ol i̇endi anyq tüsingen. Qaramağyndağy ünemi joryq üstinde jürgen i̇eldiñ küiiniñ öte naşarlap ketkenin de biletin. Öziniñ jailaularynyñ bärinen aiyrylyp, i̇endi mal bağatyn qonystyñ da qalmağandyğynan, basar tauy, barar jeri taryla tüsken Qypşaq, Arğyn, Şekti, Şömekei rularynyñ basty bi, aqsaqaldarynyñ arasynda da küñkil söz şyğa bastağan. Kenesary būğan da qanyq. Onyñ üstine ötken qys qatty bolyp, Arqadan köşip kelgen i̇eldiñ köp maly jūtağan. Būndai jağdaida soñynan i̇ergen i̇eldiñ qaitadan atqa qonyp, jauyna qarsy şyğuy i̇ekitalai.
äsirese Kenesarynyñ ūşar kölin, qonar kögin taryltqan bir kesepat, ol — däl handyq jeriniñ ortasynda, Torğai özeni men Ūlytauda patşa ükimetiniñ ülken bekinister sala bastağany i̇edi. Būl bekinister salynyp bitui — qyl ar-
qan aş tamaqtan tüsti degenimen birdei. Onda jaz jailau, qys qystaudan aiy-
rylğanyñ. «Qit i̇etseñ däl tūmsyğyñnyñ astynda jau äskeri tūrady, barar jeriñ, basar tauyñnyñ bitkeni sonda bolady». Onyñ üstine Qoqan handyğy da biyl şabuylyn üdete tüsken.
Osyndai auyrtpalyq halin oilağan Kenesary i̇eñ jaqyn aqylgöileri äbilğazy, Taimaspen keñesip, Orynbor äskeri gubernatorynan bitim sūrağan. Būl bitiminde baiağy Abylai atasynyñ köksegen kökeikesti armanynan bas tart-
qan. Ol armannyñ i̇endi qolyna qaityp qonbas baq qūs i̇ekenine äbden közi jetken i̇edi. Sondyqtan ol patşa ükimeti iemdenip, bauyr basyp alğan qazaq jerlerinen dämetpei, tek äli äsker kelip bekinis salynyp Rossiiä qaramağyna i̇ene qoimağan bos jerlerdi ğana öz qaramağyna qaldyrudy ötingen. Jäne būl aradağy qazaq rularyn da patşa qol astyna aludy sūrady. Kenesary Obruçev pen Gorçakovke jazğan hattarynda, aralarynda jürgen Asatūly Şorman, Jamanşyūly Baimūhamed, Tūrlybek sūltan, Gern, Dolgov ofitserler arqyly «Bizge Aqtau, İesil, Nūradan bastap Aq Jaiyqqa deiin qaldyrsyn, osy küngi köşip jürgen jerimiz Torğai, Yrğyz, Sarysu özenderi men Ūlytau ölkesine timesin jäne Ūlytauda mağan arnap prikaz ornatsa, būdan bylai qarai Bükil Rossiiä imperatory märtebeli patşa ağzam äskerine ömir baqi qol kötermeske ant i̇etemin», — dedi.
Didikovskii men Jemçujnikov basqarğan attanystan jarytymdy i̇eşteñe şyğara almağannan keiin, orys generaldarynyñ ūşy-qiyry joq qazaq dalasyna jeke jasaq şyğaryp mardymdy tabysqa jete almaityndaryna közderi jetken Orynbor men Omby bastyqtary Kenesarymen bitim jaiynda söz jürgizip, aralaryndağy i̇esireilerdi aiyrbastaudy maqūl körgen. Biraq būl kezde qazaq jerine dendep i̇enip alğan Rossiiä patşalyğy Kenesarynyñ ötinişiniñ birin de oryndamauğa bel buğan-dy. Būğan bir i̇emes, i̇eki sebep bar i̇edi. Rossiiä patşasynyñ otarşylyq saiasaty būl kezde qazaq jerin bylai qoiyp, i̇endi Orta Aziiäğa auyz sala bastağan. Būl saiasat üşin qazaq dalasyn tegis alu oğan öte kerekti i̇edi. Al Orta Aziiä men Rossiiä arasynda özine äbden bağynbağan i̇eldi saqtau patşanyñ otarşylyq saiasatyna tipti qolaisyz jağdai bolatyn. İekinşi sebep osy otarşylyq saiasatty basqaryp, jol siltep otyrğan aq patşa — Nikolai Birinşiniñ öziniñ közqarasynan tuğan. Osydan bir jyl būryn işki Bökei ordasynyñ hali jaiynda graf P. D. Kiselevtiñ bergen baiandamasyna ol «Bir patşalyqtyñ işinde i̇ekinşi patşalyq boluy mümkin i̇emes» dep qol qoiğan. Osy qol qoiuda qazaq jeriniñ kindik ortasynda Rossiiä patşalyğyna bağynsa da, äli de bolsa i̇eldiñ handyq beinesin saqtağysy kelgen Kenesary ötinişiniñ de tağdyry şeşilgen-di. Onyñ üstine, «onsyz da şyğaiyn dep tūrğan köz i̇edi» degendei, aradağy jürip jatqan bitimniñ kürt toqtatylyp, Orynbor äskeri gubernatory Obruçevtiñ Kenesaryğa qatal ūsynys i̇etuine tağy da bir qandy uaqiğa sebep boldy.

Atbasar duanynan Syrdariiäğa deiin, ortadağy Qaraqoiyn, Qaşyrly, İesil, Terisaqqan özenderimen Arğynaty, Ūlytau, Kişitau, Qara Keñgir, Sary Keñgir, Sarysu özenderi boiyn jailağan qalyñ Arğyn, Naimannyñ patşa ükimetine jağynğan ataqty i̇eki baiy bolğan. Biri Bağanaly Jyryq ruynan şyqqan Sandybaidyñ İerdeni, i̇ekinşisi — Arğyn, ör Altai ruynyñ şonjary Kişkentaidyñ Aqqoşqary.
İerden özge jūrttan töbesi şoqtanyp biık tūratyn zor deneli, semiz, tompaq bet aq sary adam bolsa, Aqqoşqar köntek i̇erin, auzy-basyn tyrbiğan kelte saqal-mūrt japqan, tolyq deneli qara tory kisi i̇eken. Jaz jailauy men qys qonysy şektes qatar otyrğan i̇eki i̇eldiñ qos şonjarynyñ tilegi de, ailasy da bir. İekeui de byqyp jatqan bai.
Halyq İerden turaly:

«Balasy Sandybaidyñ, İerden, Düzen,
Kigeni qyzyl tülki, qarsaq küzen.
Birtindep sanai almai bitken malyn,
Tolaiym qylğan i̇esep birden jüzden», —

dese, Aqqoşqar jaiynda:

Örisim ördegi Altai — Quandyq-ty,
ärkimge körsetipti juandyqty.
Aqqoşqar Saidalynyñ auylynan
Bir kölden qyryq myñ jylqy suarylypty.

Köli bar Aqqoşqardyñ saumal atqan
Bir kölden qyryq myñ jylqy işip jatqan.
Bailyğyn Aqqoşqardyñ baian qylsam,
Bes jüz at Orynborğa bir kün satqan», —

dep däriptegen.
Osy i̇eki bai Kenesary men Obruçev arasynda bitim söz jürip jatqanda, i̇eger Obruçev Kenesarynyñ tilegin oryndap oğan Ūlytaudan prikaz qūryp beretin bolsa, bauyr basqan jerimizden airylady i̇ekenbiz dep qorqyp Qoqannyñ qūşbegi, Läşkärmen bailanysyp, myñ jylqyly qysyraqtyñ üiirlerin aidap berip, bir tünde salynyp, bituge ainalğan Ūlytau bekinisin şaptyrady. Ädeii «Abylailap!» tigen Taşkent qaraqşylary i̇eşkimdi aiamaidy, jaqynda ğana köşip kelgen kazak-orystardyñ qatyn-balasyn, kempir-şalyn qyrady. Ūlytaudyñ kök orai şalğyndy i̇etegin qan sasytady.
Yrğyz ben Torğaida köşip jürgen Kenesaryny joq jerden būl arağa kele qūiady i̇eken dep kütpegen patşa äskeri qapyda qalady. Al qoqandyqtar bar isterlerin bir tünde istep taiyp otyrady. Būl habar Orynborğa jetedi. Böriniñ auzy jese de qan, jemese de qan, Kenesary būl oqiğa meniñ būiryğymmen istelgen joq degenge Obruçev pen byltyr Genstiñ ornyna kelgen general Lodyjinskii nanbaidy. Qalai nansyn, bügin qarsy aldarynda soğysyp jürgen Kenesary i̇erteñine jelkesinen şyğyp beisauat jatqan bekinisteriniñ talaiyn däl osylai şapqan. İeñ soñğy şabuylğa şyqqan İembi bekinisi de apatqa däl osylai duşar bolğan. Biraq Kenesary i̇eşqaşan däl mūndai şekten şyqqan qanişerlikti körsetpegen. Al būl joly... «Joq, Kenesarynyñ auruy tym as-
qynğan i̇eken. Qūtyrğan qasqyrğa tek ajal men temir tor ğana qorğan». Obruçev pen Lodyjinskii qaharyna minip, jürip jatqan bitim söz birden tyiyldy. Kökek aiynyñ aiaq kezinde bitim ornyna būiryq qağazdy alyp ortada qyryq bes kün jürip ofitser Dolgov Kenesarynyñ aulyna keldi.
Būl būiryqta bylai delingen:
1) Qazaq dalasynda köşip jürgen Orynborğa qaraityn barlyq qazaq auyldary Rossiiä imperiiäsynyñ bölinbes menşigi dep sanalady. Är şañyraqtan kümistei bir som i̇elu tiyn salyq alynylady.
2) Qazaq auyldary patşağa salyq töleitin bolğandyqtan, olardan zeket jinauğa sizge rūqsat i̇etilmeidi.
3) Auyr qylmysty ister Rossiiä imperiiäsynyñ zañymenen sottalady. Al i̇elu somnan asyp tüsetin alym-beris ister şekara komissiiäsynda qaralady.
4) Orys, tatar, başqūrt qaşqyndaryna pana beruge rūqsat i̇etilmeidi. Qazir künde Kenesary qaramağynda jürgen mūndai adamdar tez Rossiiäğa qaitaryluğa tiıs.
5) Rossiiä aq patşasynyñ biliginde bolğandyqtan Kenesarynyñ aq patşa özine qas sanaityn kisilermen iaki memlekettermen i̇eşbir qarym-qatynas jasauğa qaqysy joq.
6) «Sūltan myrza, sizge, sizdiñ tuys, serikteriñizge ükimet özi bermegen däreje, şendi öz betteriñizben aluğa būdan bylai qarai i̇eşbir rūqsat i̇etilmeidi» delingen.
Kenesarynyñ qonysqa sūrağan Yrğyz, Torğai, Ūlytau, Sarysu, İesil, Nūranyñ ornyna Orynbor şekara komissiiäsynyñ törağasy general Lodyjinskii: «Sizge, qoñsy-qonystaryñyzben jaz jailau, qys qystauğa men Qara Qoğa boiyn belgileimin», — dep jauap bergen. Būl būiryqty alyp kelgen Dolgovke Lodyjinskii: «Kenesary men qoñsy-qonysyna bergen jerimdi yñğaily i̇ekenin tüsindirersiñ, qys ol būl aradan säl oñtüstik jaqqa, jaz beri qarai köşuine bolady. Biraq Yrğyz ben Qarğau özeniniñ sol jağasyna şyğuğa jäne Torğai men Yrğyz özeniniñ joğary tūsyn boilai Şet-Yrğyzğa deiin köşuge qaqy joq», — dep arnap tapsyrğan.
Kenesary Orynbor bastyqtarynyñ būl būiryqtaryn i̇estigende jüzi quqyldanyp, bir orynda otyra almağan. Qaitadan «Abylailap!» atqa qonbaq ta bol-
ğan, biraq būl aiqasqa i̇erer i̇eliniñ joqtyğy i̇esine tüsip, ün-tünsiz tūnjyrai qalğan. «Iş qazandai qainaidy, küresuge därmen joq» degen mine osy! Däl qazir jol taba almaitynyn tüsinip «jauabyn soñynan berermin» dep Dolgovty qaitaryp jibergen.
Kenesary osy künderi tağy da qatty oiğa ketken. Orynbor bastyqtarynyñ aitqanyna könu — segiz jyl qan tögip alysyp, aqyrynda moinyn qyl arqan-
ğa özi äkelip ūsynumen teñ. Al könbeiin dese barar jer, basar tauy tağy joq. Torğai men Ūlytauda salynyp jatqan bekinister bituge ainalğan, Atbasarda Siyr jylynan beri prikaz bar, joryqtan qajyğan i̇eldiñ i̇erui de i̇ekitalai. Jalğyz jol Rossiiä patşasynyñ qūryğy äzir jete qoimağan Ūly jüzdiñ jerine köşu. Onyñ üstine Nauryzbai arqyly Süiik töreniñ «köşsin» degen sözi de dem berdi. Biraq Kenesary Ūly jüz jerinde däl osy kezde özine qūrylyp jatqan qaqpan bar i̇ekenin bilmedi. Qaqpan myqtap qūruly i̇edi. Perovskii men Gens kezindegidei i̇emes, qazir Orynbor bastyqtarynyñ Kenesary i̇ereuilin tek qūrtuğa ğana bet alğanynan habardar Batys Sibir general-gubernatory Gorçakov i̇endi Kenesarymen i̇eñ aqyrğy aiqasqa daiyndaldy. «Kenesary şyn qabylan, jüregine qorğasyn oq qadalmai, alğan jolynan taiynbaidy. Ol oqty Orynbor generaldary i̇emes, men atuym kerek», — dep oilady Gorçakov «jäne ol oq Kenesarynyñ jüregine meniñ qaramağyma jatatyn jerde tiiüi kerek».
ärine Kenesarynyñ general Lodyjinskii ūsynğan şarttarğa könbeitini kimge bolsa da aiqyn i̇edi. «Sonda ol ne istemek? Aiqasuğa küşi joq. Ärine Ūly jüzdiñ jerine köşedi». Osyndai şeşimge kelgen Batys Sibir general-gubernatory küni būryn bar şarasyn qoldanğan. Būl kezde Rossiiä imperiiäsynyñ otarşylyq saiasaty keñ qanat alyp, Ūly jüzdiñ de jerine auyz salğan. Qazir olardyñ aldyñğy qatarly bekinisteri Qapal, Lepsige kelip toqtağan.