Köşpendiler - III - Qahar

Oñaşa qalğan jieninen qalanyñ jaiyn sūrap nağaşy apasy ölip barady. «Qatyndy qaladan alasyñ ba, daladan alasyñ ba?» — dep qūiady söz arasynda. «Qala qyzdary bizdei i̇emes bapty keletin şyğar, kördiñ be özderin», — dep sylq-sylq küledi. İesirkegen Uialğanynan jaltara jauap beredi. On jetige kelip qaldy degen aty bolmasa, ol äli de qauyzyn jaryp şaşylmağan gül tärizdi, qaljyñdağan bop köñiline şoq sala söilegen nağaşy apasyna keide renjip qalğandai ökpelei qarap, äziline köz jasyndai taza möldir būlaq sezimmen jauap beredi. Al Zeinep bolsa... bala jigit yñğaiyna könbegen saiyn, būrynğysynan da örşelene tüsedi. Tör aldynda şäii körpe üstinde mamyq jastyqty şyntaqtai sūlağan oqyğan jienine äldeneni dämetkendei älsin-älsin telmire qarap, ony otty közderimen işip-jep barady. Irge jaqta kölbei, aq jastyqty bauyryna qysyp i̇etpetinen jatqan küii, keide i̇eki aiağyn kezek-kezek köterip qūiady. Aiağyn kötergen saiyn tyğyrşyq appaq baltyry älsin-älsin jarq i̇etip körinedi. Äldeneni syltau i̇etip, aq sausaqtarymen basyna basy taiai tüsken jieniniñ birese betinen sipap, birese oinağansyp tamağynan qytyqtaidy.
Nağaşy apasy men jieniniñ oñaşa şüiirkeleskenin qazaq qaşan i̇ersi körgen, i̇eşkim būl i̇ekeuiniñ küni boiy aq otaudan şyqpai äñgimeleskenine köñil böle qoiğan joq. «Beişaralar bauyrlas i̇emes pe, birin-biri sağynyp qalğan ğoi», — dedi de qoidy. Al aq üidiñ işinde äñgime tipti böten türde. İerikken jas kelinşek, oqyğan jas bala jigit. Biri arsyz näpsi qyzyğyn oilasa, i̇ekinşisi böten oidan mülde aulaq. Zeinep pen İesirkegenniñ arasy i̇eresek qanşyq ittiñ jas küşikpen oinağanyndai. Oilary men tilekteri şalğai jieni men nağaşy apasy anany-mynany äñgime i̇etip, it tartysta otyrğandarynda i̇ekindi äleti de bolyp qaldy. İesirkegen atasy Masan bidiñ «Nağaşy apaña sälem berip qait»degen aqylymen kelgen i̇edi, i̇endi i̇eline jürmek boldy. Biraq Zeinep jibermedi. «Sağynyp-sarğaiyp, kütip jatqan qatynyñ joq, bir kün qonyp ket», — dep ölerdegi sözin aityp jalyndy. İesirkegen syrtqa şyğyp, ağaiyn-tuystarynyñ üilerindegi özge serikterimen aqyldasyp i̇edi jas şirkinder köñilderin jyqpas qūrby-qūrdas tauyp alğan ba, tegis osy auylda bir tünep ketudi maqūldady. Amal joq, bala jigit te qonuğa köndi. Zeinep İesirkegenniñ özge serikteri men bir-i̇eki auyl kisini üiine şaqyryp keşki qonaq asyn berdi. Olar biraz uaqyt äñgime-düken qūrysyp, tün ortasy aua tarqasty. İendi tösek salatyn mezgil de jetti. Nağaşy apasy jieniniñ üstine qyzyl jibek tübit körpe jauyp, astyna aq mamyq jūmsaq böstek jaiyp, törge jatqyzdy. Segizinşi şamdy kündegisinen keş söndirip, Zeinep şymyldyğynyñ işine kirip şeşine bastady. Jalğanda näpsisi qozğan jas äielge, qara tastai myzğymas i̇erkekpen bir üide oñaşa jatqannan artyq azap bar ma i̇eken, Zeinepke de būdan artyq azap bolmady. «At soğyp tastağan i̇eken» dep oilasyn dep basy jastyqqa tiısimen jorta qoryldauğa ainalğan bala jigitke ne derin bilmei, işi alai-tülei janyp barady. Neşe bügin qara bet bolsa da «janyma kelip jat» dep üiine kelgen jienine qalai aitsyn, qoinyna özi kirip baruğa tağy da däti şydamady. Al däl qasyndağy jigit oğan qolğa tüspes jūmaq işindegi rahattai, jüregin udai örtep maza berer i̇emes. Üstindegi körpesin aiaq jağyna syryp tastap, aq mamyq töseginde äri aunady, beri aunady. Tün de bügin äldeqalai tymyrsyq ystyq bola qalar ma, iştegi jalyn men syrttağy ystyq lep birge qosylyp jas äieldiñ i̇erkek qūmar denesin ottai örtep qūiarğa jer taptyrmady. «Būl küşik i̇erkek kindikti i̇emes pe!» dep birese jienine aşulanady, bir rette «janyñda jatqan quanyşty körmeidi i̇ekensiñ, nesine i̇erkekpin dep jürsiñ», — dep ony üiinen de quyp şyqqysy keldi. Köz qiyğyn audarğan jigiti köñildegi müddesin oryndap äbden dağdylanğan jas qatyn, İesirkegenniñ mūny tipti äielge sanap bylq i̇etpegenine birese namystandy, birese aldynda tizesin bügip jalynbaqşy boldy. Biraq äieldiñ mūndai jağdaiyna köñil qūiar jigit joq, ol i̇endi pysyldap şyn ūiyqtauğa kiristi.
Şeşim oida joqtan özi keldi. «Bälem tūra tūr, i̇erkek bolsañ myqtylyğyñdy köreiin!» — dedi işinen Zeinep. Ol şapanyn jamyla salyp tysqa şyqty. Teris qarap, ūiyqtap bara jatqan İesirkegen «būl ne istep jür» dep aunap tüsip, közin aşty da qaitadan ūiyqtamaq boldy. Sol i̇eki ortada i̇eresek balany şomyldyratyn ülken jez legendi kötergen küñdi i̇ertip Zeinep üige qaita kirdi. Küñ legendi üidiñ oşaq tūratyn orta tūsyna qoidy da, syrtqa şyğyp, jez qūman men bir şelek su alyp keldi. «Ne ister i̇eken būl?» — dep jigit i̇endi tañdana bastady. Ūiyqtağan bop köziniñ astymen qarap jatyr. Zeinep kenet iyğyndağy qara maqpal şapanyn jerge laqtyryp tastady. Tyrdai jalañaş i̇eken. Semizine jaratylğan baitaldai jūp-jūmyr appaq denesi, şañyraqtan tüsip tūrğan ai säulesimen şağylysyp, jarq i̇ete qaldy. Qoiu qara şaşyn tolqyndata jaiyp, bir tizerlei legenniñ işine baryp otyrdy. Küñi jez qūmanmen üstinen su qUia bastady. «Bälem qalai i̇eken? İendi de qyzyqpaisyñ ba», — degendei Zeinep, kölge şomylğan aqqu qazdai, qoltyğyn, i̇eki sanynyñ arasyn, myqynyn, jūpar sabynnyñ iısin būrqyrata baptai juyna bastady. Ädeii kör degendei balanyñ basyndai tolyq, typ-tyğyrşyq süiir ūşty qos anaryn birese oñğa, birese solğa qarai sipai iterip, nemese qolymen joğary köterip-köterip qūiady. јolañ şaşyn birese aldyna, birese artyna tüsiredi. «Bäribir sen körmeisiñ, ūiyqtap jatyrsyñ ğoi», — degendei i̇erninde kekesin külki paida bolyp, birese teris qarap jotasy men böksesin qimyldata oinatyp, birese beri qarap, appaq qara sanyn baltyryna deiin aq köbikpen sylap, qymsynar i̇emes. Jalğanda äli bala tappağan äieldiñ jalañaş denesinen sūlu ne bar, İesirkegenge de solai körindi. Zeineptiñ appaq denesi bir ğajaiyp suret tärizdi, baltyry da keudesi de jūp-jūmyr.
İendi İesirkegenniñ közinen ūiqy birjola qaşyp, tamağyna bir jyly, tätti tolqyn kelip tirelgendei boldy. Jas äieldiñ bağanağy azaby i̇endi bala jigitke auğandai. Ol öziniñ qalai yñyrsyğanyn bilmei qaldy. Oğynyñ közdegen nysanasyna däl tigenin sezgen Zeinep, dereu legennen şyğyp, küñine bärin alyp ket dep işarat i̇etti. Küñ legendi köterip, zamatta dalağa şyğyp joq boldy.
Zeinep jez qūman men şelekti tabaldyryqtyñ arğy jağyna şyğardy da, i̇esiktiñ tiegin salyp qaita keldi. İendi üi ortasynda tūryp alyp jalañaş denesin ülken tükti oramalmen sürtuge kiristi. Būryn mūndai suretti körmegen İesirkegen añ-tañ... «Būl perişte me, älde basyn ainaldyrğaly tūrğan periniñ qyzy ma? Pismilda, pismilda, dedi ol işinen, adal jolyñnan adastyra körme, qūdiret! Ket, şaitan, ket, şaitan!» İesirkegenniñ jüreginde i̇eki dai sezim taitalasa ketti, biri Masan aqsaqal baulyğan ädeptilik, aq jüru sezimi, i̇ekinşisi mynau jan düniesin ūiatqan ğajaiyp körinisten tuğan jastyq küş. Būl i̇eki sezimniñ qaisysy jeñerin bala jigit däl qazir özi de bilmeidi, tek aqyl men sezim jantalasyp arpalysuda. İesirkegen osylai ne isterin bilmei jatqanynda kenet auyl syrtynan at dübiri i̇estildi. Kim bolsa da jedel jürip kele jatyr, it bitken arsyldai ürip zamatta auyl işi dürlige qaldy. Zeinep syp berip şymyldyq işine kirip ketti. Söitkenşe bolğan joq, köp salt atty tynyş dalany dürliktire üi syrtyna kelip te qaldy. Dabyrlasa söilese, attarynan tüsip jatyr. Ağa sūltan aulyna jau bolmasa, büitip tün ortasynda jūrtty ūiatyp i̇eşkim kelmese kerek i̇edi, şoşynğan İesirkegen ürpiıp töseginen basyn köterip aldy, däl osy sätte sart i̇etip i̇esiktiñ tiegin jūla-mūla üige Qoñyrqūljanyñ özi kirip keldi.
— Toqal, barsyñ ba, äi? — dedi ol tütige.
Kelgen baiy i̇ekenin bilgen Zeinep, şymyldyqtan basyn şyğaryp i̇erkelei:
— Barmyn ğoi, — dedi. — Nemene sonşama tün ortasynda jūrtty ürkitip...
— İer ölip, İesil būzylyp jatqanda, būl qai ūiqy seniki?
— Baiynyñ aşuly üninen şoşyp ketken Zeinep töseginen ūşyp tūrdy.
— Ne bop qaldy?
Qoñyrqūlja jauap bergen joq. İyğynda podpolkovnik pogony bar sary ala oqaly sürtigin şeşip jatyp, ne qylaryn bilmei töseginiñ üstinde köilekşeñ şoşaiyp otyrğan İesirkegenge közi tüsip ketti. Dereu qabağy tüksie
qaldy.
— Mynau ürpek basyñ kim? — dedi. Onyñ dausynda tağy bir qosymşa aşuly dybys paida boldy.
— Masan bi aulyndağy jien ğoi...
— äi, osy seniñ jien, nağaşyñ-aq, bitpeidi i̇eken... — dep toqalynyñ syry özine mälimdigin betine basqaly kele jatty da kilt toqtady, — älgi Jamantaidyñ qaryndasynyñ oqudağy balasy i̇emes pe?..
— İä, sol İesirkegen ğoi.
— ä... onda jata ber. Tañ atqasyn söilesermiz. — Ağa sūltan töseginiñ şetine otyrdy da, aiağyndağy şpor tağylğan qara hrom i̇etigin sozdy, — toqal, mynany tartyp jiber...
Zeinep baiynyñ i̇etigin aiağynan suyryp aldy da, anandai jerge qoidy. Sodan keiin ğana ananyñ qap-qara bop tütigip ketken türine qarap:
— Öziñde öñ joq qoi. Ne boldy, aitsañşy? — dedi jany aşyğandai pişin körsetip:
Qoñyrqūlja qabatyn töbettei ars i̇ete qaldy.
— äi, ne bolğanyn qaitesiñ? Öziñe keregiñniñ aman kelgenine quan! Sağan so da jetpei me! Odan da qymyzyñ bolsa ber...
Zeinep ülken syrly aiaqpen möltildete toñazyğan sary qymyzdy töseginiñ üstinde köilekşeñ otyrğan baiyna äkep berdi.
Qoñyrqūlja syrly aiaqty ala berip:
— Syrtqa şyğyp kelşi, — dedi toqalyna, — jigitter jaiğasty ma i̇eken?
— Qoñyrqūlja qymyzyn işip bola bergen kezde Zeinep üige qaita kirdi.
— Auyl syrtyndağy küzetşilerden böten i̇eşkim körinbeidi.
— Jūrtty dürliktirmei tez jaiğasqandary dūrys bolğan i̇eken. Jä, biz de jatalyq.
Qoñyrqūlja qisaia berip şymyldyqty tüsirip, qasyna taiağan toqalyn bileginen ūstai alyp, bir jeri auyryp qalar-au dep aiamastan, janyna qūlata tartty. Üide jatqan jien-mienge män bermei, köjekti bas salğan arlan töbettei, jūmyrtqadai jūp-jūmyr jas toqalyn alpamsadai bauyryna qysyp umaştai jöneldi.
Ağa sūltannyñ küni boiy qandy ūrysta bop, ajaldan tek qarañğy tüse ğana aman qūtylğanyn toqaly bilmeidi, tek ananyñ jaişylyqtağysynan göri aşuly, i̇ekpindi qimylyna riza bolyp «beişara-ai, äbden şöldep qalypsyñ ğoi» deuge ğana mūrşasy keldi, är jağynda ünine ün qosyp, baiynyñ babyn tauyp aimalaumen boldy.
Jūrt tañerteñ tūrğanynda Aqmola bekinisin Kenesary äskeri alğanyn bile tūrdy. Qapalanğan da, qaiğyrğan da bar. Quanğandary da joq i̇emes. Būl auyldyñ jigitterin Qoñyrqūlja bekinisti qorğauğa almağan, toqal tynyştyğyn küzetuge qaldyrğan. Qazany bölektiñ — qaiğysy bölek. Öz jigitteri sau qalğandyqtan, neler jaqsy menen jaisañ qaza tapqan keşegi qandy ūrys, syrt qarağan adamğa, būl auylğa soqpai ötken sūrapyl dauyl sekildi körindi. Qaiğysy, quanyşy bolsa da jūrt syrtqa laqyldatyp şyğarmai, işten tyndy.
Qoñyrqūlja tañerteñgi şai üstinde toqalyna qarap:
— Aqmola qūlady dep qan jylar jaiym joq, — dedi. — Bekinis kerek bolsa, ana Qarapūşyq ketti ğoi qalğan soldattarymen Ombyğa, Talyzin özi qaita salar, meniñ öz şaruam da jetedi. — Söitti de İesirkegenge būryldy. — Sen orysşa oqi bilesiñ be?
— Bilem.
— Meniñ qatşym keşe Aqmolada oqqa ūşty. Patşa adamdary Ombyğa ketti. Kisi tauyp alğanymşa sen osynda bol.
Zeinep jorta söz tastady.
— Oquynan qalyp qoimai ma? Odan da ülken balany şaqyrtsaişy.
Zeineptiñ «ülken bala» dep otyrğany Jänädil i̇edi.
— Kişi balañdy qūrtyp i̇ediñ, i̇endi ülken balaña auyz salaiyn dediñ be? Jä, sözdi bölmei, artyñdy qysyp jaiyña otyr. Qatynyñnyñ aqylymen qoñsy qonsañ, körşiñ jau şyğady. Jänädil de alysqa ketpes, oğan da şarua tabylar. — Qoñyrqūlja qaitadan İesirkegenge būryldy, — qalasyñ ba?
— Qalaiyn...
— Onda myna qağazdy oqyp, ne deidi i̇eken audaryp berşi. Ombydan aldyñğy küni kelip i̇edi, älgi qanişer Kenesarynyñ äuresimenen aşuğa da qolym timedi... Özim oquğa tündegi ūrystan keiin közim auyryp otyr...
Bar jylqysyn Kenesary aidap äketkennen keiin Qoñyrqūlja järdem sūrap Omby oblysynyñ bastyğy Talyzinge hat jazğan.
Būl sol hatqa jauap i̇eken. Būl künderi öziniñ Kenesary köterilisin basu jaiynda ülken jospar üstinde otyrğanyn aita kelip, ol hatynyñ aiağynda: «Qazir tartyp alğan malyñdy qaitartyp beretin i̇eş küş joq, bolğan şyğyndy qaramağyñdağy qazaqtardan öndirip aluğa rūqsat i̇etemin», — depti.
Talyzinnyñ mūnysy qara qazaqqa qosymşa salyq salyp, Kenesaryğa ketken malyñdy solardan öndirip al degen söz i̇edi. İesirkegen hat sözin audaryp berdi. Qoñyrqūlja tūnjyrai qaldy. «Bir Kenesaryğa küşi jetpese, Ombyda kileñ sary ala tüimeli janaraldar ne bitirip otyr? Salyq sal deidi. Aituğa oñai. Biyl Kökşetau, Qarqaraly duandary jiyrma i̇ekinşi jylğy i̇ereje boiynşa jüz qaradan bir qara jasaq jinai bastap i̇edi, mal aşuy — jan aşuy deitin qazaq Kenesaryğa qarai ağyla tüsken joq pa? Jau qolynda ketken on jeti myñ jylqyny qaitaryp alu oñai ma? Onyñ üstine i̇el biyl qystan jüdep şyqty. Jūrt mağan malyn op-oñai bere qūia ma? Ras, Qaraötkel qazağyn qyrqynşy jylğa deiin patşa salyğynan özim qūtqardym. Jaqsylyqqa — jaqsylyq degendei mümkin özderi tüsiner, jauğa ketken malymnyñ ornyn toltyrar. Al tüsinbeidi i̇eken... Öz obaly özine, qolynan bermese jolynan alarmyn. Biraq däl qazir büituime bola ma? Nege bolmaidy? Qoñyrqūlja jylqysyn Kenesary alğanda, qara qazaqtyñ jylqysyn Qoñyrqūlja almaityn ne jyny bar. Alamyn. Alğanda şyryldatyp otyryp tartyp alamyn. Bermei körsin. Kenesaryğa älim jetpegenmen, qaramağymdağy bastary birikpei talan-taraj bolyp jürgen qara qazaqqa älim jeter!».
Qaida barsa da sorlaityn halyq. Ainalyp kelgende Kenesarynyñ Qoñyrqūljadan şapqan jylqysynyñ auyrtpalyğy tağy da qara halyqqa tüspek.
«Malymdy tartyp aldy dese qazaq obalyn Kenesarydan körsin! Ony qolpaştap, dem berip otyrğan özderi ğoi, tartsyn jazasyn. Būl şaruany bir yñğailağannan keiin Ombyğa özim baruym kerek. Janaral-gubernator Gorçakovpen auyzba-auyz söilesuim qajet. «Baianauyldyñ qazaqtary Kenesaryğa qosylmaq, meni qabyldañyz, dep ötingende, ağa sūltan men tügil qara qazaq Tūrsynbaidyñ Boştaiyn da qabyldap, keremet qūrmet körsetip, Baianauylğa arnauly kärli qylyş-jasaq şyğarğan joq pa i̇edi? Meniñ Boştai qūrly bağam bar şyğar. Gorçakovtyñ özimen söilespesem, myna Talyzin degeni, asyqpai ūşatyn mamyrlap qalğan birqazan sekildi, arty auyr bir sorly körinedi»...
Osyndai şeşimge kelgen Qoñyrqūlja şaidan keiin İesirkegendi oñaşa alyp Aqmola ökiriginiñ on segiz bolysynan Kenesaryğa i̇ermei, ağa sūltannyñ qaramağynda qalğan toğyz bolysqa on jeti myñ jylqyny salyq i̇etip böldi. Jeteuine i̇eki myñ jylqydan qoidy da, Kenesaryğa qarai iek köterip qobalji bastağan Atbasar men Qorğaljyn bolysyna myñ jarym bastan belgiledi. Ol būl salyğyn «Tötenşe salyq» dep atady. Jäne bolystarğa bergen būiryğynda būl maldar qūlyndy bie, üiirge saluğa jaraityn aiğyrdan bastap, tek qūnajyn dönenge deiin ğana alynsyn. Jäne asyl tūqymnan bolsyn. Qyrşañqy, mañqa jylqy alynbasyn dep anyqtai tapsyrdy.
Poştabailaryn şaqyryp alyp, mörin basyp qolyn qoiğan osy būiryqtardy tez bolystarğa jetkizudi mindettedi de özi kenet Ombyğa jürmek bolyp daiyndala bastady.

Qoñyrqūlja Ombyğa jürgenşe on şaqty kün ötip ketti. Osy i̇eki ortada ülken balasy Jänädil kelip, Qainisa men Aqqağaz bäibişelerdiñ de auyldaryn beri qarai, osy İesildiñ tömengi jağyna köşiruge būiryq aldy. Qoñyrqūl-
ja: «Ombyğa jüremin. Mağan jolyğyp ketsin», — dep Qarqaralynyñ ağa sūl-
tany Täukeniñ Jamantaiyna, Kökşetaudyñ ağa sūltany Qara Toqanyñ Zilqarasyna, Amanqarağaidyñ ağa sūltany Uälidiñ Şyñğysyna at şaptyrdy. Ondağy oiy kileñ myqty qol qoiyp, Omby general-gubernatorynan qazaq dalasyna zeñbirekti mol äsker şyğar dep ötinu i̇edi. Al i̇eger Omby şyn qol ūşyn bermeitin bolsa, amalyn tauyp, uaqytşa Kenesarymen kelisimge kelmek. Tübi jaulasyp ötetinin Qoñyrqūlja jaqsy biledi, biraq basqa jol qalmasa qalai jol tabady? Kenesary şydatar i̇emes. Bostan-bos qyrylğanşa, bettiñ aryn belge tüiip, bas igen bop, ony aldai tūryp jan saqtağan jön. «Jazdym, jañyldym» dese, Kenesary timeidi. Qoñyrqūlja mūny da jaqsy tüsinedi. Öitkeni Kenesarynyñ bar tilegi qazaqtyñ basyn qosyp aq patşağa qarsy şyğu dep tüsinedi. Aqmola ağa sūltany. Būl tilektiñ ar jağynda baq qūmar Qasym balasynda qandai oi jatqanyn döreki Qoñyrqūlja qaidan sezsin. Ol tek maqsatyna qarsy şyqpasañ, Kenesary qandai künäñ bolsa da keşedi dep boljaidy. «İer şekispei bekispeidi degen, şekistim — sen jeñdiñ deimin, — deidi işinen Qoñyrqūlja, — mine qolym». Al reti kelgen küni Qūdaimendiniñ qanişer ūly şimirikpesten Kenesaryny sol qolymen özi bauyzdamaq. «Allatağala, — deidi ol tağy da işinen jalbarynyp, — sol künge jeter bolsam, sol sätte janymdy alsañ armanym joq!».
Qoñyrqūlja jol daiyndyğyn tez bitirse de, ağa sūltandardy kütip köp kidirdi. Aqyrynda olardan da habar keldi. «İel arasy bülinşilik, qazir orys soldattary qorğap tūrğan prikazdardan tys şyğu qauipti. Kelmedi dep ökpelemesin. Bizden jalğyz tilek: «Omby tez äsker şyğaryp Kenesaryny qūrtsyn. Al Kenesaryny qūrtuğa i̇eñ yñğaily kez qys. Qysta ol jazdağydai alysqa bara almaidy. Jäne bar sarbazdaryn taratyp, tek i̇eñ jaqyn batyrlarymen, qaramağyndağy üş jüz üi töleñgitimen ğana qalady» depti. Auyzdaryna tükirip qoiğandai bäri birdei osy sözdi aityp jiberipti. Patşa soldattarynyñ artyna tyğylyp, prikazdarynan şyğa almai otyrğan ağa sūltandardyñ sözderin i̇estigende Qoñyrqūlja Kenesarynyñ qanşalyq küş ala bastağanyn anyq sezindi. İendi şyn qorqaiyn dedi. Söitse de öziniñ qaisarlyq minezine salyp:
— Kileñ qūian jürekter, — dedi janynda qağaz jazyp otyrğan İesirkegenge, — suyr sekildi inimizge kirip alyp, közge tüspei tyğylyp jatsaq, janymyz qalady dep oilaidy ğoi. Men biletin Kenesary bolsa, qasqyr soqqan añşydai ärqaisysyn jekelep soqpasa qara da tūr!
Kenesary batyrlarynyñ i̇erligi soñğy kezde jūrt arasynda añyz bolyp tarala bastağan. Jas jigit ataulysynyñ batyrlyqty, i̇erlikti dañq tūtatyn ädeti i̇emes pe, İesirkegen de mūndai äñgime-jyrlardy ūiyp tyñdaityn. Onyñ üstine ülken atasy Masan aqsaqaldyñ da bir büiiri Kenesaryğa tartyp tūratynyn sezetin. Şüu degende Kenesaryğa qarsy şyqqan ağa sūltan Jamantai osy kisiniñ aqyly arqasynda soñğy kezde i̇ereuilşilerge qarsy kelmei, būğyp qaluğa köşe bastağan. Masan aqsaqal tuğan nemeresi jas İesirkegenge de osyndai tälim-tärbie beretin. «Ne bolsañ da jūrtyñmen bol, i̇eger jūrtyñ Kenesaryğa i̇erip ketse, aidalada qañğyp qalğan jalğyz qazdai ne qyzyq köresiñ? Odan da su işseñ de, suan işseñ de öz üiiriñnen airylma!» — deitin. Osyndai ruhta tälim-tärbie alyp jürgen bala jigitke Qoñyrqūljanyñ ağa sūltandary «Kenesary aş qasqyrdai birtindep soğady», — degeni öte ūnap qaldy. Biraq syr bergen joq, jäi äşeiin külimsiredi de qoidy.
Qoñyrqūlja da däl osy sözdi aityp otyrğan kezinde i̇eki jyldan beri ğana orysşa oqi bastağan İesirkegenniñ öse-öne kele qazaq degen i̇eliniñ ūlttyq tuyn köteretin i̇eñ alğaşqy oqyğandarynyñ biri bolatynyn bilgen joq. «Būl nege külimsireidi?» dep onyñ betine ojyraia qarady da, ağa sūltan bir şabarmanyn şaqyryp alyp, özimen birge Ombyğa jüretin on jigittiñ jolğa daiyndaluyn būiyrdy.
— Kün tüske aumai jürip ketemiz, — dedi ol.
Būl tañerteñgi kez i̇edi. Kün aşyq, Saryarqanyñ küzgi salqyn jeli tūra bastağan. Keide aspandy qalyñ sūrğylt būlt ta şyrmaidy. Biraq küzgi qalyñ jañbyr mezgili äli kele qoimağan uaqyt.
Şabarman şyğyp ketti de qaita oraldy.
— Ağa sūltan, sizge jolyğam dep bir beitanys jigit kelip tūr.
— Qaidan i̇eken?
— Onysyn aitpaidy. Tek ağa sūltannyñ özimen ğana söilesem deidi.
— Kirgiz. Tek qaru-jarağy bolsa alyp qal...
Balasy Şyñğys ölgennen beri Qoñyrqūlja beisauat adamnan qatty seskenetin. «Kim biledi, — dep oilaityn ol, — Kenesary bir jyndysyn jiberip, ol qarnyña qara pyşağyn sūğyp alsa ne isteisiñ? Mağan öşikken adam az ba?» Sondyqtan da Qoñyrqūlja beimälim bireu-mireu jolyqpaqşy bolsa nökerlerine i̇eñ aldymen onyñ qaru-jarağyn aludy tapsyratyn.
Üige şegir köz, betinde qan joq, söl joq, qatqan sary jigit kirdi. Türi kisi öltirgen adamdai sūsty i̇eken. İesirkegenniñ boiy äldenege dirildep ketti.
— Assalaumağalaiküm, ağa sūltan.
— Uağalikum assalam. Söile, jigitim.
Qoñyrqūlja men İesirkegenniñ közi birdei jigittiñ belbeuine tüsti. Kiımi naşar bolğanymen, belbeui äsem i̇eken. Onyñ üstine oñ jaqta tūratyn qūty, oqşantaiy sol jağyna şyğyp ketipti.
— Özi qaida? — dedi Qoñyrqūlja kenet aldynda tūrğan — Ojar jibergen adam i̇ekenin tüsinip.
— Özi Baitabynnyñ jasağynda. Kele almady. Kenesary... — dep kele jatty da ol «mynanyñ közinşe söileuge bola ma» degendei İesirkegenge qarady da, tyna qaldy.
— Aita ber. Būl bala özimizdiñ adam.