Köşpendiler - III - Qahar

Polkovnik öziniñ qateleskenin i̇endi ūqty. Ol būdan äri Nauryzbai jasağyn quyp qūr äure boludyñ keregi joqtyğyn tüsinip, Yrğyz özenine qarai keiin şeginudi ūiğardy. Bostan-bos öte kerekti on şaqty kündi joğaltqanyna qatty ökindi, biraq amal qanşa. Aryp-aşyp tağy i̇eki jeti degende voiskovoi starşina Lebedev pen Ahmettiñ äskerine jete almai, Yrğyz ben Ülkenaiaq özeniniñ jağasynda tūrğan Kenesary äskeriniñ oñ jağynan şyqty. Biraq birden soğysyp ketpei, Lebedevpen bailanys jasamaq bop jäne ar jağynan kele jatqan Omby general-gubernatorynyñ äskerin kütip tağy bir jeti kidirdi. Aqyrynda olarmen tize qosa almaitynyna közi jetken Bizanov, Kenesary qolymen tek özderi ğana soğysuğa mäjbür boldy. Biraq būl kezde küzdiñ aq jauyny da bas-
taldy. Jäne ailaker Kenesary Bizanovpen betpe-bet kelmei tağy da qaşa soğysuğa kiristi. Birese Yrğyz özeniniñ oñ jağynan şyğyp, birese Ülkenaiaqtyñ sol jağasynan körinip, oğan ūstatpai äbden äbigerin ketirdi. Söitip jürgende qazan aiynyñ qalyñ jañbyry bastaldy. At üstinen i̇eki aidan beri tüspegen soldattary tügil, özi äbden ittei bop qajyğan Bizanov, Mūğajarğa qarai köşip kele jatqan Kenesarynyñ aulyn qumai, Or qalasyna qarai şegindi.
Bizanovtyñ keiin qaitqanyn i̇estigen Lebedev pen Ahmet i̇endi amalsyz Tobylğa bettedi. Kenesarynyñ kütkeni de osy kez i̇edi. Ol az uaqyt aialdap, sarbazdaryn säl tynyqtyryp aldy da, qaitadan atqa qondy. Üş jüz i̇elu jigitti özi basqaryp kelip, alğaşqy qar tüsken qarasuyqta, Üi özeniniñ boiyndağy qystauyna kelip ornalasqan qorğansyz qalğan sūltan-pravitel Arystannyñ aulyn şapty. Kenesarynyñ būl şabuyly da sondai kütpegen jerden boldy, Arystan aulynyñ adamdary Orynbor şekarasyndağy äskerlerge habar beruge de ülgire almai qaldy. Kenesary Arystannyñ üş jarym myñ jylqysyn, üş jarym myñ tüiesin, jeti myñ qoiyn, myñğa juyq qara malyn tal tüste aidap äketti.
Arystanğa tek üş künnen keiin ğana bes jüz soldat kömek keldi. Jantalasqan sūltan-pravitel Kenesary qolyn Or özenine deiin quyp bardy da, i̇eşteñe şyqpaitynyna közi jetip keiin qaitty.
Söitip polkovnik Bizanov basqarğan Orynbor äskeri gubernatorynyñ bir myñ segiz jüz qyryq üşinşi iağni Qūian jylğy attanysy nätijesiz bitti. Sondai-aq osy jyl Batys Sibir general-gubernatory būiryğy boiynşa Omby, Qarqaraly, Qyzyljardan şyqqan jasaqtarğa Kenesary batyrlary betpe-bet aiqasqa kelmei, qaşa ūrysyp, äbden qaljyratyp keiin şeginuge mäjbür i̇etti. Tek İman batyr men Janaidar bastağan top i̇esauyl Lebedevtiñ äskerimen aşyq maidanda kezdesti. Būl aiqas Terisaqqan özeniniñ tömengi sağasynda ötti. Būryn Kenesaryda tūtqyn bolğan, Qarqaralydan şyqqan äskerdiñ bastyğy i̇esauyl Lebedev öte qorlanuda i̇edi. Kek alatyn kün bolar ma dep işi mys qazandai qainauda bolatyn. Ol Qarqaralydan Qaraötkel kelip, odan jüz seksen şaqyrym Atbasarğa üstirt jürip otyryp, i̇eki-aq künde jetken. Atbasar qalasynan bastap Ūlytauğa deiin birde-bir orys poselkesi joq, midai jazyq kök şal-
ğyndy keñ dala — Alaşahan tūsynan-aq qazaqtyñ ata qonysy. Būl aranyñ deni Arğyn, Qypşaq azyn-aulaq Naiman bar... Köpşiligi Kenesary jağyna şyqqan. Tek Sandybaidyñ İerdenine jatatyn Naiman ruynan Jyryq auyldary men Arğynaty, Qaraqoiyn qaşyrly töñiregindegi Kişkentaidyñ Aqqoşqaryna bağynatyn Orta jüzdiñ biraz auly ğana köteriliske qosylmai qarsy äreket isteude i̇edi. Bai jäne beldi rular bolğandyqtan Kenesary da būlarğa bälendei qahar töge qoimaityn. Tek yñğaily kezin kütip işten tyna jüre beretin. Osy i̇eki şonjarğa iek tiregen Lebedev Atbasardan ötisimen-aq Kenesaryğa tilektes auyldarğa qasqyrdai tidi. «Mynau Kenesary jağynda» degen adamdaryn tal tüste jūrt közinşe atyp, tünde qazaqtyñ sūlu qyz-kelinşekterin qorlauğa şyqty. Sony i̇estigen qyzu qandy İman men Altai ruynyñ batyry Orynbaidyñ Janaidary i̇esauyl Lebedevpen kezdeskenşe asyqty.
Aqyrynda Arğynaty i̇etegimen teristikke qarai qūlağan İman — Janaidar toby, Atbasardan küngeidi bettei kele jatqan i̇esauyl Lebedevpen Terisaqqan özeniniñ tömengi sağasynda betpe-bet kezdesti. İman — Janaidar qaramağynda soiyldy-naizaly myñ jigit bolsa, Lebedevte bes jüzge taiau äsker bar, biraq olardyñ bärinde auzynda ajal oinağan, qorğasyn oqty myltyq, moiyndarynda jüzinen qan tamğan kök qylyş.
İeger Lebedev jasağy attarynan tüsip, yñğaily jerge ornalasyp soğys aşsa, İman men Janaidar dym da istei almas i̇edi. Biraq būlar i̇esauyldy onda jağdaiğa jetkizgen joq. Kün batyp bara jatqan şaqta qalyñ taldy saida añdyp jatyp, Lebedevtiñ barlauşylaryn alğa qarai ötkizip jiberdi de, qyr astynan şoğyrlanyp şyğa kelgen soldattarğa bir büiirden lap qoidy. Lebedev äskerleri iyqtaryndağy myltyqtaryn alğanşa bytyrai şauyp būlar da jetip ülgerdi. Aldarynda i̇esik pen tördei qara qasqa aiğyr mingen, qisyq būqar qylyşyn basynan asa üiirgen İman batyr... Zamatta sapqa tūryp ülgergen soldattar men qiqu sala jetken qazaq jigitteri qūian-qoltyq kelip qaldy. Şaqyr-şūqyr qağysqan qylyş, pärmeninşe siltegen soiyl, şoqpar. Köksüñgi ūşy adam keudesine qarys kirgen naiza... At jalyn qūşa qūlağan qyrşyn jigitter... Käri äke-şeşeniñ jalğyzy, qaşan qaitady dep maidanğa telmire közin tikken aiauly jardyñ süigeni, i̇eñbektegen jas balanyñ äkesi, ardager jannyñ inisi, aqköñil jastyñ ağasy.
Būl qan tögis jarty sağatqa sozyldy. Äitse de közdep atqan myltyq, kezengen tapanşa, şüiirilgen bolat qylyş şydatpady, İman — Janaidar sarbazdary azdan soñ «Keiin!» degen İmannyñ küşti dausymen qatar birtindep şegindi. Şabuylda tym-tyraqai şauyp kelgenmen, şeginerinde toptaryn jazbai, qoiulanyp kele jatqan tündi jamylyp birden joq boldy. Būlardy quuğa Lebedev soldattary da jüreksindi. Quaty jetpedi. Üi töbesi qūlap tüskendei, joq jerden paida bolğan päleden qūtylğandaryna quandy. İeki jaqtan da qaza tapqan adam az i̇emes. İeki qol i̇eki töbeniñ basyna ornalasyp, uäkilder jiberip, maidanda qalğan ölikterin aluğa uädelesti. Tünimen ärqaisysy är töbeniñ basyna adamdaryn kömumen boldy. Bügingi soğystağydai i̇emes, qanşa qastassa da o kezde mūndai uädelesu, äli de adamgerşilik boryşty ūmytpau tärizdi dästürler myqty saqtalatyn. Qaraly jasaqtar tüni boiy qaza tapqan joldastarynyñ aldarynda özderiniñ soñğy boryşyn atqardy da, tañ atysymen qaitadan jaulasuğa kiristi. İman batyr i̇endi Kenesarynyñ jaqsy köretin ädisi — qaşa soğysu täsilin paidalanyp Lebedevtiñ jasağyn bir ai boiy Arğynaty jotalarynyñ arasymen soñynan i̇ertti de jürdi. Aqyrynda üş jüzdei ğana soldaty qalğan i̇esauyl, kündiz-tüngi at üstinde selkildeuge şydai almai azyp-tozyp, küzdiñ qalyñ jañbyry bastalğan kezde Qarqaraly bekinisine qarai būryldy. İman batyr da Kenesary ordasy bekingen Mūğajar tauyna bettedi. Orta jolğa taiağanda būlarğa i̇eki jüz adammen Janaidar batyr kelip qosyldy. Janaidar batyr Lebedev jasağymen tağy bir aiqasqan tüni, Kenesarynyñ būiryğy kelgen. Sol būiryq boiynşa ol qasyna i̇eki jüz sarbaz alyp, jūrt bū jaqta qyrylysyp jatqanda, Qoñyrqūlja aulyn şappaq bolyp Aqmolağa qarai attanğan. Onyñ būlai tyğyz attanuyna Qoñyrqūlja toqalynyñ aulymen Atbasar şekarasyna köşip kelipti degen habar sebep bolğan. Orynbai bidiñ jal-
ğyz balasy Janaidar da Qoñyrqūljağa köpten beri öş. Ağa sūltan Qoñyr-
qūlja onyñ jaz jailauy — İesildiñ sağasyndağy «Keregetas» degen jerdi öziniñ tuysy Jaqybaidyñ balasy Ybyrai sūltanğa alyp bergen. Soñynan Qūsmūryn ökirigi joiylyp, bir myñ segiz jüz qyryq birinşi, iağni Siyr jyly Atbasar ökirigi ūiymdasqanda osy prikazğa Ybyraidy ağa sūltan i̇etip sailauğa da meilinşe at salysqan. Osyndai öşpendilikpen Qoñyrqūljadan kek aluğa tisin qairap jürgen Janaidarğa Kenesary būiryğy maidai jaqty. İeki jaq birdei qan tögisten keiin u-şu bop jatqanda, Altai ruynyñ i̇eki jüz jigitin i̇ertip, Janaidar Atbasarğa qarai bir-aq tartty. Jūrt aitqany ras i̇eken, toqal auly Atbasardyñ künşyğys jağyndağy Bidaiyqty degen jerde otyr i̇eken. Kenesary jasağy Torğai boiynda patşanyñ qalyñ äskerimen soğysyp jür dep i̇estigen auyl, qannen-qapersiz i̇edi. Üş künniñ işinde Janaidar batyrdyñ būl arağa kele qalatynyn qaidan bilsin, salynyp bituge ainalğan Qaraötkel bekinisiniñ qasyndağy qystauyna köşkeli daiyndalyp jatqan-dy. Janaidar jalaqtağan i̇eki jüz jigitimen auyldy tal tüste şapty. Ätteñ ne kerek, Qoñyrqūlja būl joly da qolğa tüspedi. Ol keşe ğana Aqmolağa jürip ketken bolatyn. Qoñyrqūljanyñ küzetke tastağan soldattary būlarğa tek bes-alty ret oq atuğa ğana jarady. Sol oqtyñ biri Janaidardyñ baltyryna tidi. İendi ol jaralanğan qasqyrdai auyldy aiamady. Tek kisi öltirgen joq, odan bötenniñ bärin istedi. Aqyrynda Qoñyrqūljanyñ jas toqaly Zeinepti bas i̇etip, auyldyñ bar mal-mülki men otyz qyz kelinşegin olja i̇etip keiin qaitty. Osy oljaly köş i̇edi İman batyrdyñ jasağyna kelip qosylğan.
Sūltan-pravitel Arystan aulyn şapqannan keiin Kenesary Mūğajar tauyna bekingen. Joryqtan oljaly oralğan batyrlaryn ol masairai qarsy aldy. Jasaqty bastap kele jatqan İman attan tüskende, qazaqtyñ i̇eski dästürimenen qūşaqtarymen qūşaqtaryn aiqastyryp, tösterine tös tigizip amandasqan.
— Sau qaittyñ ba, Aieke? — dedi Kenesary. Söitti de jan-jağyna qarap, — Janaidar sūñqar körinbeidi ğoi... Qaraly habar bermegen sekildi i̇ediñ... — dep qobalji kümiljidi.
Kenesary aqyrğy üş jyldyñ işinde, otyz toğyzynşy, iağni Doñyz jyly Omby men Orynborğa bağynatyn qazaq auyldarynyñ şekarasy i̇etip Telikölge deiin qyzyl diñgekter qağylğan Qarynsoldy, Torğai özenderiniñ bas jağyndağy birneşe Sibir bekinisterin şapqan. Sonyñ işinde «Kökala jar» bekinisine de tigen. Biraq būl bekinisti i̇ereuilşiler köpke deiin ala almağan. Osyndai qiyn kezeñde İman batyr azğantai jigitpen bir qarañğy tünde bekinistiñ tükpir jağynan «Kökala jarğa» kirgen. Osy bir i̇erligine riza bolğan Kenesary İmandy sodan keiin «Aiau batyr» — «Aiakeñ» dep atap ketken. Kene han qazir de İmandy sol ädetimenen i̇erkelete atap tūr.
İman batyr kele jatqan köştiñ soñyn körsetip:
— Janaidar batyryñ da sau, tek baltyrynan oq tiıp, at üstinde jüre almağan soñ, arbağa salyp äkele jatyr i̇edim, — dedi.
Kenesary handyğyna qaramastan jügire basyp Janaidar jatqan arbanyñ janyna bardy.
— Sūñqarym, qalaisyñ? — dedi arba üstindegi Janaidardyñ betine üñile.
Biraq jauap qaitpady. Janaidar būl kezde i̇essiz i̇edi. Küptei bop isip ketken aiağynyñ zardaby jüregine şauyp, ölim halinde jatqan. Batyrynyñ mūndai küiin körgen Kenesary qasyna kelgen Nauryzbaiğa:
— Oljany äbilğazy men Taimas jūrtqa bölip bersin, — dedi de Janaidardy tezirek öziniñ ordasyna äkeludi būiyrdy.
Sabyrly, sözge şeşen, aqyldy Janaidardy Kenesary i̇erekşe jaqsy köretin. Ölim auzynda jatqan batyryn ajaldan qalai qūtqaram dep tüni boiy şaqyrtpağan baqsy-balgeri qalmady. Üşkiru, ūşyqtau, isikten qan jiberu sekildi qazaqtardyñ jaişylyqta qoldanatyn i̇emderiniñ birde-biri qalğan joq. Biraq Janaidardyñ hali naşarlai berdi. İendi batyryn qūtqara almaitynyna közi jetkendei bolğan Kenesary qalyñ qabağy tüksiıp qaiğyğa i̇endi. Ol qaiğyrsa, ne aşulansa adam balasyna til qatpaityn, tömen qarap tūnjyrai otyryp alatyn. Sūltannyñ mūndai halin körgen bir käri kempir:
— Kenejan, Janaidar batyrdy «aq jol» i̇emimen i̇emdep körsek qaitedi? — dedi.
Böten amal qalmağanyn bilgen Kenesary äldenege küdiktense de:
— Söitsek, söitip körelik, — dedi.
«Aq jol» i̇emi töre tūqymynyñ äiel jynystysyn bozbalaşylyqtan, i̇erleri-
niñ közine şöp saluşylyqtan saqtau üşin Abylaidyñ özi şyğarğan i̇em bolatyn. Būl i̇em boiynşa sūltan tūqymynan şyqqan äiel jaraly adamnyñ üstinen attap ötedi. İeger äiel i̇eriniñ közine şöp salmağan adal jan bolsa, jaraly jazylady. Al äiel aq joldy dūrys ūstamağan künäkar bolsa, jaraly üstinen äiel attağan mezgilge jetpei öledi. Būl «aq jol» i̇emi jaraly adamnan göri, töre tūqymynan şyqqan qatyndarğa ülken syn. Äielderi zaty i̇erkek jandy bolyp keletindikten sūltandar būl i̇emdi jūrt közinşe özderiniñ qadirin tökkileri kelmei, köp qoldanbaityn. Kenesary köñili küdiktense de, qaiğy üstinde «söitsek söiteiik» dep qalğan.
Hannyñ ämiri boiynşa töre tūqymynyñ biraz äieli ordağa şaqyryldy. Bastyğy Bopai bolyp keldi. Käri kempir «aq jol» i̇eminiñ negizgi şarttaryn aityp, künäm joq degen äieldiñ Janaidardyñ üstinen attap ötuin sūrady. «İeger künäñ bolsa attağan keziñe jetpei Janaidar öledi», — degen sözden qoryqqan töre tūqymynan şyqqan künäli äielderdiñ birde-biri «batyr ölip ketip, mas-qaramyz şyqsa, Kene hannyñ kärine ilinermiz» dep Janaidardyñ üstinen attauğa bata almady. Oryndarynan qozğalmai tūryp aldy. Kenesarynyñ tüksigen qabağy būrynğysynan da qatty tüksie tüsti. Üi işinde otyrğan sūltandarda jūrtqa qarar bet joq. Bastaryn tömen tūqyrtyp qūr jer şūqi berdi...
— ätteñ Künimjan kelinniñ joğyn-ai, — dedi i̇esik jaqta otyrğan bir käri qatyn.
Kenesary auyr kürsindi. «İä, Künimjan bolsa... Ol sözsiz attar i̇edi. Joq, kim bilsin, i̇eki jyldan asyp barady ğoi jat jerde jürgenine...» Qatygez, tas jürek Kenesarynyñ jüregi kenet örtenip ketti. Ol basyn köterip aldy. Ordanyñ i̇esik jağynda tūrğan jeñge, kelinderiniñ betine tesile qarady. «Joq, būlar künäsiz boluy mümkin i̇emes... Anau oimaq auyz düniede bir-aq adamdy süiü üşin ğana jaralmağan. Käri qaqpastyñ «Aq jolyna» beker köngen i̇ekenmin. İeşqaisy şyqpasa, Abylai atamnyñ ūrpağyn myna saiqaldar masqara i̇etedi-au! Qalyñ qolğa qarsy şapqanda mūndai qysylmauşy i̇edim. Ölgen jerim osy boldy-au!»
Kenesarynyñ oiyn kenet kümis qoñyraudai syñğyrlai şyqqan dauys bölip jiberdi.
— Rūqsat i̇etseñizder, ağa aiağyn men attaiyn. — Būny aitqan Aqböken i̇edi. Kenesary basyn köterip aldy. Aqbökenniñ sūlu jüzine tesile qarady. «Nauryzbai bilmei almağan i̇eken. Bir adaldyq şyqsa osydan şyğar». Biraq Kenesarynyñ quanğan köñilin qara kempir tez suytty.
— Kelin şyrağym, sağan bolmaidy, — dedi ol jemtikti şoqyp tūryp jan-jağyna qarağan käri qarğadai basyn şaiqap, — sen töre kelini bolğanmen, töre tūqymynan i̇emessiñ!
Kenesary qara kempirge tüiile qarady da qoidy, «Abylai babasy osylai şart qoisa, Kenesary ne istesin? Rasymen-aq i̇eşkim şyqpağany ma?»
— Bopai, öziñ attap körseñ qaitedi? — dedi äldekim i̇esik jaqtan miñgirlep söilep.
Bopai jūlyp alğandai:
— Bylşyldamai jaiyña tūr, — dedi, — kündiz-tüni at üstinde jürip qaljyrap, keide qatty ūiyqtap qalasyñ... İer jürek bireu oiyndağysyn istep ketip, oñ qoldai batyrdyñ ajalyna sebepker bolsam, jūrtqa qai betimmen qaraimyn?
Kenesarynyñ basy i̇endi tipti salbyrai tüsti. «Bopai men Janaidar batyrdyñ köñilderi jaqyn» degen bir sybysty äldeqalai Künimjannan i̇estigen. Ol kezde qatynynyñ sözine män bermei «qoişy, qaidağy joqty aitpai» dei sal-
ğan. «Sol sybys ras boldy-au!» dedi ol işinen. Äitse de Kenesary qaryndasy Bopaiğa riza. «Abylaidyñ ūrpağy i̇emes pe, künäsi bar i̇ekenin jūrtqa añğartpai syltau tauyp qūtylyp ketti».
Artynan halyq arasynda:
«Janaidar artyq tudy jatyrynan,
Oq tidi Janaidardyñ baltyrynan,
Bir aila ölmes janğa bola ma dep,
Attaityn qatyn izdedi ata ūlynan.
Attaityn bir de qatyn tabylmady,
Töreler tüñilip tūr qatynynan!» —

dep öleñge ainalğan būl oqiğa Kenesaryny jaman aşulantty. «Mūndai qatyndardan tuğan ūl qaidan batyr bolady? Kimdi köteredi? Rasymen töre tūqymy baqa-şaianğa ainalğaly bara ma? Rasymenen Abylai atamnyñ tüsi şyn bol-
ğaly tūr ma? Bükil qazaq tügil, öz ūrpağymdy jöndep tülete almaidy i̇ekenmin, qalai Üş jüzge han bolmaqpyn?»
Kenesarynyñ oiyn tağy bir dauys bölip jiberdi.
— Keşegi alyp kelgen tūtqyn äielderdiñ işinde töre tūqymdas i̇eşkim joq pa i̇eken?
— Bar. Nege bolmasyn.
Jasauyl Zeinepti bas i̇etip i̇eki-üş jas kelinşekterdi alyp keldi. Qara kempir būlardy nege şaqyrğanyn aitty.
— Men attaiyn, — dedi Zeinep oilanbastan, — äkem de, baiym da töre tūqymy.
Qoñyrqūljanyñ jas toqalynyñ bozbalaşylyq qylyğy jaiynan biraz jūrt habardar i̇edi. Biraq közderimen körip, qoldarymen ūstamağannan keiin «i̇el ne aitpaidy, mümkin ösek şyğar», — dep ündemedi. Al Zeinep bolsa qara kempirdiñ sözin oiynşyq kördi. «Künäli qatyn üstinen attağanğa batyr ölse — öle bersin. Myqtağany Kenesary bir jaisañynyñ ajal tapqany ma, öz obaly özine, tynyş jatqan i̇eldi şauyp nesi bar... Al alda-jalda... Qūdai meniñ artymdy bağyp jür deisiñ be, sezbei, körmei qalyp, myna sañdağy jazylyp ketse, jūrt qyzyqty sonda körsin. Meniñ adal i̇emes i̇ekenim alty alaşqa aian, jūrt maqtağan Abylai atamnyñ da ailaker qatynnan aqyly asa almağanyn bükil halyq bilsin».
Dağdarğan jūrt «attasyn, attasyn» dep Kenesaryğa qarady. Han maqūldap basyn izedi.
Büirektei būltyñdağan Zeinep, bükil qazaq dirildegen Kenesarydan qymsynbastan şytyrma köileginiñ i̇etegin i̇eki qolymen joğary köterdi de, aq jibek ystanynyñ kesteli balağyn körsete, keşeden beri alğaşqy ret ölimsirei közin aşqan Janaidardyñ üstinen «ä, qūdai!» dep oinaqşi külip attai berdi...
Al Janaidardyñ älgi köz aşuy i̇esiniñ kire bastağany i̇edi. Üş künnen beri isikpen alysqan alyp dene, bir balgerdiñ şöpten istegen şipaly därisiniñ arqasynda keseldi jeñe bastağan.
Osy sät Zeineptiñ öjet qylyğyna däl keldi. Janaidar isigi qaityp, i̇erteñine til qatuğa jarap qaldy.
Būny körgen Kenesary batyrynyñ sau qalğanyna qanşa quansa, qaraşylar közinşe töre tūqymynyñ abyroiynyñ saqtalyp qalğanyna sonşa quandy. Zeinepke äbden riza bop qalğan sūltan qas jauynyñ toqaly demei, bostandyq bermek oimen, i̇erteñine ony Ordasyna aldyrtty. Üide Taimas pen äbilğazydan böten Ağybai, Būqarbai, Jeke batyr, İman bar i̇edi.
— Qoñyrqūlja qandy kekti jauymyz bolsa da äieline zäbir i̇etkimiz kelmedi, — dedi Kenesary bostandyqty Zeinep özi sūrasyn degen nietpen, — qandai tilegiñ bar, ait, beremiz.
Han bolsyn, qara bolsyn, i̇erkek adamğa tek i̇erkektik jağynan ğana qaraityn Zeinep, Kenesarydan han i̇eken dep qaimyqpady, oğan jairañdai qarap:
— Şyn aitasyñ ba? — dedi.
— Şynym. Han i̇eki aitpaidy.
— Onda... Han qainym, jalğyz ğana tilegim bar, — dedi i̇eki beti balbyrap, qap-qara bota közi külimdep, — meni Qaraülekten aiyrmañyz.
Tüsinbei qalğan Kenesary:
— Ne deisiñ? — dedi.
— Meni Qaraülekke qosyñyz deimin.
— Qai Qaraülek?
— Öziñizdiñ qūlyñyz.
Taimas pen äbilğazy keşe İman batyr men Janaidar Qoñyrqūljadan alyp kelgen olja mal-mülikti jūrtqa birdei i̇etip ülestirip bergen. Al tūtqyn qyz-kelinşekterdi i̇eki üige bölip, «būlardy kimge berudi i̇erteñ şeşemiz» dep, bir üidi Batyrmūrat jigitterine, i̇ekinşi üidi Qaraülekke küzettirip qoiğan. Qara-
ülekke küzettirgen üidegi Zeinep, i̇el jatqan kezde «syrtqa şyğar» dep küzettegi qūldyñ mazasyn alğan. Mylqau Qaraülek «şaruasyn bağana nege bitirmedi i̇eken» dep aşulansa da, pisken bauyrsaqtai tompiğan jas toqaldyñ köñilin qimai, saiğa alyp barğan. Şaruasyn bitirip bolğannan keiin Zeinep, küzdiñ suyq tünine qaramai, üstindegi maqpal şapanyn jerge tastap, artynda jar jağasynda tūrğan qūldy adamğa sanamai ystanyn aiağynyñ ūşyna deiin tüsirip, jylyp aqqan būlaqtyñ möldir suyna o jer, bū jerin jua bastağan.
Aily tün, qarasanyna deiin appaq bop aşylğan jas toqaldyñ bökse jağy... Qyryqqa kelgenşe äiel körmei, alyp denesi qūrysyp mazasyn alğan Qara-
ülek äzer şydap tūr. İerkektiñ minez-qūlqyna äbden äkki bolğan jas toqal onyñ haline tüsinip özine şaqyryp: «äi, qūl, beri kel, myna kebisimdi aiağyma kigiz» degen. Qaraülek közi qarauyta demin i̇entige alyp, äzer taiağan. Ar jağynda ony sezim jeñgen. Talmausyrap ketip, tek bie sauymyndai kezde közin äzer aşqan Zeinep, del-sal bop Uialap qalğan denesin maqpal şapanynyñ üstinen kötere almai tağy biraz jatqan. Talai i̇erkekti körgen Zeinep Qara-
ülekke asa riza boldy. Biraq būdan äri quanyşqa şydai almaitynyn sezip, aiaq jağynda ün-tünsiz tizerlep otyrğan Qaraülektiñ būqadai juan moinynan qūşaqtap özine tartty. Sodan keiin qolañsa sasyğan betin betine taiap: «meni üige aparyp tasta» dedi sybyrlai söilep. Kön bop qatyp qalğan denesin qorğasyndai balqytqan jas toqaldy Qaraülek jas qozydai bauyryna qysa qūşaqtap qaraşa üidegi böstekke aparyp jatqyzğan.
Zeineptiñ neni tilep tūrğanyn jaña ğana tüsingen Kenesary yzadan qara küreñdenip ketti, biraq tis jaryp, til qatpai tömen qarai berdi. Keşe ğana töre tūqymynyñ abyroiyn saqtap qalğan Qoñyrqūlja toqalyna i̇endi jerkene qarady. Töre tūqymynan şyqqan äieldiñ tipti, qaraşy i̇emes, töleñgit i̇emes, i̇esikte jürgen qūlğa şyğamyn deuinen artyq masqara bar ma! Han Keneniñ aqsüiektik namysy jüregin ottai örtep, iştei apyr-topyr boldy da qaldy. Biraq hannyñ aşuly jağdaiyn Zeinep tüsinse de aitqanynan qaitpady.