Köşpendiler - III - Qahar

İosif Gerburt Kenesarynyñ syryn anyq bilmeitin. Ony sūltan bolsa da ūlt bostandyğy qozğalysynyñ qolbasşysy dep qana ūğynatyn. Kenesarynyñ jan aiamas qattylyğy, közsiz i̇erligi bäri tek i̇eliniñ i̇erkindigin añsap patşa otarşylyq qiiänatynan qūtylu tileginen tuğan i̇erekşe qasietteri dep tüsinetin. Osynau şoqşa saqal, şegir köz, aq sary adamnyñ i̇el müddesinen şyğu arqyly jetpek bolğan jeke basynyñ maqsaty da bar i̇ekenin añğarmağan. Al Kenesary bolsa, toqsan tilektiñ tüiininen jaralğan adam. Onyñ minezi de, işki düniesi de sala-sala, onda Abylaidyñ aq tuyn qūlatpai ūstaiyn degen arman da bar, bir rudy i̇emes, bar qazaqty bilesem degen baqqūmarlyq ta mol, atadan äkege, äkeden balağa mūra bop qalğan özge sūltandardan almaq kek te jürekte saqtauly, soñynan i̇ergen jūrttyñ qūrmetine bölensem degen sezim de küşti. Osynyñ bäri bir Kenesarynyñ basynda. Al İosif Gerburt ony tek otarşylyqqa qarsy kürestiñ qolbasşysy dep qana oilaidy. Ol Kenesarynyñ jüreginiñ qalai soğatynyn keide mülde tüsinbeidi. Būl tüsinbestikten Jüsip-İosif Gerburt tek i̇eki jyl ötip, Kenesary özin han dep atağannan keiin aryldy. Oğan deiin... Ol Kenesaryğa öziniñ oiyn aqtaryla aityp keldi. Qazir de sol adal köñilin aşyp otyr. Al Kenesary bolsa tek tyñdauda.
— Joq, — dedi Kenesary kenet basyn joğary köterip, Gerburt söilep bolğan kezde, — bolaşaq ūrpaq kimniñ aiypty, kimniñ aiypsyz i̇ekenin özi tauyp alar, al biz öz boryşymyzdy aqtauymyz kerek. Qazaqta «Alpys kün atan bolğanşa, alty kün bura bol» degen maqal bar, zorlyqqa moiyn ūsynar jaiym joq, ömirim jetken jerge deiin alysyp ötem!
Sūltannyñ alğan jolynan qaitpasyn Gerburt anyq sezdi. Işinen aiap ta ketti. «Halqy üşin jan qiiüğa şeşingen i̇eken, küşi jetpes ajdahamen alysyp, i̇elin de, özin de qan i̇etuge bel buynğan i̇eken. Mūny apattan aman alyp qalar qandai jol bar?»
— Batyr, betiñizden qaitpauğa beldi bekem buynğan i̇ekensiz, aldyñyzdan jarylqasyn, — dedi Jüsip, biraq tağy da aitar bir keñesim bar. Batys Sibir gubernatory sizdiñ tilegiñizdi oryndamaidy jäne öziñizdi jazym i̇etpei toqtamaidy. Olarmen aramyz tym ärige ketti. Jolaman men İman batyr şaqyryp otyr ğoi, mümkin Torğai, Yrğyz özenderiniñ boiyna auysqan jön bolar?.. Soñğy kezde Orynbor mūjyqtary qatty tolquda, bizge aq patşamen küresuge sol jaq qolaily tärizdi. Onyñ üstine özimizge qanşama tyñ i̇eldi qosamyz. Arqa qazaqtary bir jağynan ru bastyqtarynyñ degeninen şyğa almai jäne patşa soldattarymen jiı alysyp, qaljyrap qalğandai.. Bū da i̇eske alatyn jağdai.
Jüsip Kenesarynyñ oilağan jerinen şyqty. Sūltannyñ soñğy kezde kürt özgeruine de sebep bolğan osy bir tilekten tuğan auyr oilar i̇edi. Nauryzbai men Aqböken qosylar kezde Bopai Amanqarağai prikazyn şabuğa tağy da ketken-di. O jaqtan jaqynda oljaly bolyp oralğan. Sol küni Kenesarynyñ ordasyna kelgen. Qaraötkeldi alar kezde, Tamyzdyñ basynda şabylğan Şyñğys, Kenesary sarbazdary i̇endi jortuylğa şyğa qoimas dep beiqam jatqan i̇eken. Bopai joq jerden qoiğa şapqan böridei astan-kesteñin şyğarypty. Qaryndasy sony baiandap boldy da «Nauanjan men Aqbökendi beker qosypsyz. Ağattyq i̇etken i̇ekensiz», — degen. «Nege?» dep sūrağan Kenesaryğa Aqbökenniñ Baitabynğa kişkentaiynan aittyrğan qalyñdyğy i̇ekenin, birine biri ket äri i̇emestigin, tek osynau alasapyran kezde jat jerde qosyludyñ retin taba almai jürgenderin aita kelip «jieniniñ qalyñdyğyn iniñizge alyp bergeniñizdi Jolaman batyr qalai köredi. Bir şüikebas üşin bir taipy jūrtty ökpeletip alyp jürmeseñiz netsin. Serğazy hannyñ zorlyğynan qaşyp kelgen Baitabyn bū jaqtan da qiiänat körip, bizden bezer bolsa, būğan özge jūrt ne aitady? Jolaman batyr ne aitady?» dep jauap qaiyrğan täkäppar Bopai.
Osy künnen bastap Kenesary kürt özgergen. Orta jüz ben Kişi jüzdiñ basyn qosamyn ba dep qatty ümittenip tūrğanynda köñiline küdik kirgen. Qazaqtyñ qai batyry namysqa şappağan? ärine, i̇el basqarğan sūltan Jolamannyñ da qorlanuy tabiği jäit. İeger Baitabyn Orta jüzden körgen qiiänatyn şağym i̇etip barsa, bükil Tabyn bolyp Kenesarymen jaulasyp ketui ğajap i̇emes. Qazaq mūndaida ülken tilekti, zor armandy jeke bastyñ müddesine de aiyrbastai salady. Sonda ne isteui kerek? «Baitabyndy äldeqalai jazym boldy dep birjolata közin joiyp jiberse qaiter i̇edi? ärine, Qaraülek mūny op-oñai oryndar i̇edi. Biraq jamanşylyq jata ma, bir küni bolmasa bir küni şyndyq şyğyp qalsa ne aitam? Onyñ üstine jesir dauy tağy bar. Būl qazaqqa ajaldan kem joqtau i̇emes».
Kenesary Jolaman bastağan Kişi jüzdiñ beldi ruy Tabynnan qol üzgisi kelmedi, al qol üzbeimin dep bir anadan tuğan, janyndai jaqsy köretin Nauanynyñ qoinynan süigen jaryn tartyp aluğa köñili daualamady. İel arasyna bülik salmau üşin Aqbökenniñ özin bir tünde joq i̇etip jiberuge tağy da däti şydamady. Al Kenesarynyñ oiynşa būl qiyndyqtan qūtqarar jalğyz jol — osy i̇eki jigittiñ arasyndağy Aqbökennen qūtylu... Biraq ağasynyñ syry özine mälim Nauanyn qalai jūbatady? İeger ol jūbanbai qoisa ne isteidi? Nauryzbai Kenesarynyñ oñ qoly, oñ közi — onsyz ol jarty jan i̇emes pe? Oilai-oilai kelip Kenesary Baitabynnyñ köñilin tabu, sonyñ degenin isteu kerek degen şeşimge toqtady. Sonda ğana i̇eki i̇el bülinbeidi. Jolaman bastağan jūrt ta Kenesarynyñ jasyl tuynyñ astyna kiredi. Sūltan osy şeşimge toqtasymen i̇endi Baitabynnyñ oraluyn kütude boldy. Jüsiptiñ myna aqyly da Kenesarynyñ tüpki oiynan şyğyp tūr. Ärine bir qyz üşin i̇eki i̇eldi alystatpau kerek jäne soñynan i̇ergen Arqa i̇eli maqūl körse Torğai, Yrğyz özenderi boiyna qarai köşu jön-aq. Büitu Kenesarynyñ aq patşamen alysu ädisine de qolaily. Bir jerde ūzaq tūruğa bolmaidy, Ūzaq tūrsañ patşa äskeriniñ öziñdi qorşap aluyna mümkindik beresiñ... Al qorşaldym degenşe şaruañnyñ bitkeni. Joq, joq, qaitken künde de jeriñniñ keñdigin paidalanu kerek. Qys İesilde bolsañ, jaz Torğaida bol, qaşqan tülkidei, añdyğan jauğa iz tastap, är jerden bir körinip, qaqpanyna tüspe...
— Sibir general-gubernatorynyñ qoly jeter töñirekten ketu kerek, — dedi Kenesary, — bizdi i̇endi būl arada zorlyqtan basqa i̇eşteñe de kütpek i̇emes. İel bolyp biriger kün tusa, tübi qaita bir soğarmyz. Qoñyrqūlja, Şyñğys, Zilqara, Jamantailarda qalğan öşti sonda alarmyz.
— Dūrys.
Osy kezde būlar auyl jaqtan özderine qarai bettegen üş-tört kisini kördi. Kenesary bir qarağannan-aq tani ketti.
— Baitabyn batyr kelgen i̇eken!
Közinde qobaljyğandai bolmaşy bir säule paida boldy da, kenet joğalyp ketti.
İä, būl Baitabyn i̇edi. Janyndağylary Jeke batyr, Qūdaimendi, Taimas. Būlar qyr basyna jetip te qaldy. Özi joqta Aqbökendi Nauryzbaidyñ alğanyn Baitabyn i̇estigen tärizdi. Äzer jürip keledi. Betinde qan joq, söl joq, tistenip alğan. Al Kenesary jaqqa tesile qarağan közinde bir ğajaiyp qaiğy tūna qalğan. Qaraşyqtary ädettegisindei ūşqyn atyp selt i̇eter i̇emes. Qabağy tastai tüiilgen. Oñ qolynda sadağy. Jaq ağaşynan, ortan belinen ūstap keledi. Būlar Kenesaryğa jete bergende, kenet bir dübir i̇estildi. Jüsip būrylyp qarap i̇edi, añ aulap qaityp kele jatqan Nauryzbai toby i̇eken. Olar da Kenesaryny körip, tez attarynan tüsip töbege qarai bettedi. Aldarynda Nauryzbai, onyñ oñ iyğynda tūğyrğa qondyrğan «Qandy köz» atalğan bükil i̇elge äigili appaq süttei jibek baldaqty aqsūñqar...
Kenesary men Jüsiptiñ qasyna būl top ta asyğa jaqyndady. Nauryzbai Baitabyndy kördi de kenet toqtai qaldy. Baitabyn Kenesaryğa jaqyn kelip qalğan i̇edi, tize bügip sälem berdi.
— Batyr, baryp qaitqan saparymnyñ qiyndyğyn aitaiyn ba, älde i̇elimnen alys jerde jürgenimde körgen qiiänatymdy aitaiyn ba? — dedi.
Kenesary jigittiñ jürek soğysyn birden tüsindi. Bürkit qanatyndai jiren qastary köziniñ ortasyna tüiilip:
— İekeuin de tyñdaityn uaqyt bolar äli. — dedi ol jigittiñ jüzine tesile qarai, — aldymen bir özara talas jäidi şeşip alalyq... Baitabyn, seni jūrt mergen desedi... Şyn mergen bolsañ jüz qadam jerden ana Nauryzbaidyñ qolyndağy aqsūñqardy atyp tüsirşi!..
— Batyr, oq aqymaq keledi, aqsūñqarğa timei... — Baitabyn Nauryzbaiğa jalt i̇etip bir qarady da sözin aiaqtamai toqtady.
Kenesary kesimin pyşaq keskendei tūjyra aitty.
— Aqymaq oqqa sen aiypty i̇emessiñ!
Nauryzbai men Baitabyn arasyndağy äñgimege Jüsip te qanyq i̇edi. Jäne Nauryzbaidy Kenesarynyñ janyndai jaqsy köretinin de biletin. Sūltan sözinen tuğan inisin qanşa jaqsy körse de, i̇el birligin odan joğary bağalaitynyn tağy da añğaryp qaldy. «İel birligi üşin soñynan i̇ergen batyr inisin oqqa bailau — qūr ğana qatigezdik i̇emes, odan da joğary, odan da biık qasiet. Baitabynğa: «Aqböken üşin ketken öşiñ bolsa, Nauryzbaidan al, kegiñdi qaitar, biraq Jolaman i̇ekeumizdiñ aramyzdağy jaña birlesip kele jatqan odaqty būzba dep tūrğan joq pa! Baitabyn būğan ne demek? Rasymen Nauryzbaidy oqqa qiiär ma i̇eken?»
Kenesarynyñ oiyn jalğyz Jüsip i̇emes, Baitabyn da, Nauryzbai da, qala berdi, qorşap tūrğan jūrttyñ bäri de tüsindi. Osyndai i̇erlik kesimmen şeşilmese, Nauryzbai men Baitabyn arasyndağy jağdai i̇eki i̇eldi jaulastyrar qandy janjalğa ainalyp ketetinin boljağan batyrlar ara tüsip i̇eşteñe demedi. Özge jūrt ne aitaryn bilmei qysylyp ün-tünsiz tūrğan şaqta Nauryzbai kilt būrylyp, jüz qadamdai jerge baryp «Qandy közdi» tūğyrymen iyğynan sol qolyna qondyrdy da qyryndai qasqiyp tūra qaldy. Ajal däl osy sätte tepkeli kele jatqan qandy tUiaqtai yñğailana berse de miz baqpady. Tek sūrğylt jüzi atyp kele jatqan tañ bozyndai quqyldanyp ketti.
Baitabyn da ūzaq küttirgen joq, qabağyn şytyp säl bögeldi de, bir şeşimge kelgen adamdai tez oñ jaq belbeuindegi tüie teri qoramsaqtan qozyjauryn jebeni aldy da, oñ qolyndağy jaqty keude tūsyna kötere berip sadağyna asyğa oqtap oilanbastan tartyp qaldy. Sol sätte... Nauryzbaidyñ sozylğan qolynyñ basynda tūrğan aq sūñqar jalp i̇etip jerge qūlady.
Aqbökeninen aiyrğan Nauryzbaiğa qanşa aşuly bolğanmen, Baitabyn baqastyqtan, namystan i̇el birligin joğary kördi. Kökireginiñ közi aşyq jas batyrdy Kenesary özi kelip qūşaqtap bauryna qysty da:
— Baitabynym, şyn mergen i̇ekensiñ! — dedi. — Bügingi mağan körsetken qūrmetiñ üşin qaramağymdağy i̇eldiñ öziñ tañdağan i̇eñ sūlu qyzyn al.
Qaiğy, aşu jüregine şanşardai qadalyp tūrsa da boidy alğan qam köñildikti aqylğa biletken Baitabyn iltipatpen basyn idi de qoidy.
Jaña ğana kenet qara tün kelip, sūrapyl dauyl jerge ūryp keterdei qobaljyğan Nauryzbai aiybyn keşirgen Baitabynğa qatty riza bolyp, jaqsy körgen sūñqardy bir jigitine sol ölgen jerine kömudi tapsyrdy da (soñynan osy töbe «Sūñqar ölgen» töbe dep atalyp ketti) özi qyr basyna köterildi. Baitabynmen qol alysyp amandasty. Qastary tügil, dostarynyñ qatty sözin keşirmeitin örkökirek i̇eki batyr jigittiñ arasyndağy mahabbat talasy men namys talasy osylai bitti.
Biraq i̇el birligin saqtaudy inisi Nauryzbaidan artyq ūğynğan Baitabynnan Kenesary iştei kenet seskene qaldy. «Qaraşydan şyqsa da han tūqymyna bergisiz aqyly bar i̇eken. Būl qasietin i̇eske alu kerek. Jäne mūndai jandy öziñe dos i̇ete bilgen jön. Al alda-jalda qaraşylyğy jeñip, jolymyz i̇eki aiyrylatyn kün tusa tağdyryn Qaraülek şeşsin... Qasyñnan jau bolyp ketken aqyldy batyr şabaiyn dep tūrğan qalyñ qoldan qauipti».
äitsede Kenesary qatar tūrğan inisi men Baitabynğa süisine qarap:
— Baitabyn batyr, — dedi jyly şyraimen, — al i̇endi qiyn-qyspaq, qauip-qaterden aman qaitqan alys saparyñ jaiyn baianda.
Baitabyn bastan ötken oqiğasynyñ bärin tegis aityp keldi de:
— Qoñyrqūlja jigitterinen ūqqanym, olar biylğy qysqa qatty daiyndaluda: Ombydan da qalyñ äsker şyğady desedi... Qys tüse sarbazdar auyl-auyldaryna tarap, siz qystauda töleñgitteriñizben qalğan keziñizde ordañyzdy şappaq körinedi, — dep sözin aiaqtady.
Jyldağy ädeti boiynşa ol qys tüse bar äskerin i̇eldi-i̇eline taratyp, jaz şyğa qaita jinaityn. Biyl da sondai oida i̇edi. Bes myñnan asyp ketken salt atty jauyngerlerdi azyq-tülikpen, attaryn şöppen qamtamasyz i̇etu oñai ma? Qys közi qyrauda, özderi de būl mañaiğa kelip ornalasqaly jyldan asqan joq. Jau i̇ereuilşilerdiñ älsiz kezin däl tapqan tärizdi. İeger Ombydan soldat şyğyp bes jüzge jeter-jetpes töleñgiti, batyry bar sūltan aulyn qysty küni qorşar bolsa, qūtylyp ketu qiyn. Arlan qasqyrdy añşylardyñ omby qarğa qamap soğatynyndai, patşa generaldary da būdan öş alar kezin dūrys közdegen i̇eken. «Joq, joq, olai op-oñai qolğa tüsuge bolmaidy. Batys Sibir general-gubernatory äsker şyğaryp qysty küni ūstaimyn dep jürgende biz Orynbor jaqqa, Kişi jüz jerine auysyp ketuimiz kerek. Oilamağan jerden paida bolğan i̇ereuilşilerge Orynbor soğys gubernatory ne qylady? Ol qamdanyp bizben aiqasqanşa qys ta öter. Ar jağyn tağy körermiz. Mümkin til tabarmyz. Ūlyq ataulynyñ bäri Gorçakov sekildi qanişer i̇emes şyğar...»
Kenesary däl osy arada jūrtqa būl oiyn aşqan joq. Ol Baitabyn şapqan maldy Ağybai aidap kele jatqanyn, Ojar i̇ekeuiniñ köşten bölinip jaqsy habardy aitqaly būryn jürip ketkenin i̇estip boldy da, jadyrai tüsip tas qabağyn qaita aşyp:
— Biraz şarua bitirip qaitqan i̇ekensiñ, köp-köp alğys, — dedi, — Ojar osynda ma?
— Joq, ol joldağy bir Qarauyl aulyna būrylyp ketti.
— Nege?
— Onysyn aitqan joq. Mağan jüre ber dedi. Şamasy äli de tyñ tyñdamaq tärizdi.
Ojardyñ atyn i̇estigennen-aq Taimas i̇elere qalğan.
— Qai Ojar? — dedi ol kenet sūrlana tüsip.
— Qubettiñ Ojary.
— Ol sūm būl jaqta qaidan jür i̇edi?
— Omby abaqtysynan qaşyp şyğyp, Taijannyñ qyzymen birge bizge kelip qosylğan, — dedi Kenesary.
— Marqūm Taijannyñ qyzy bar ma i̇edi?
— Orys qolynda küñdikte jürgen qyzy bar i̇eken. Äkeleriniñ joldasy dep Ojarğa i̇erge şyğypty.
— ä-ä!
— Ojardy nege sūm dediñ?..
— Būl bir ūzaq oqiğa... Keneke, soñynan aitarmyn, — Taimas Nauryzbaidyñ jigitterine qarady. — Taijannyñ qyzy qaida?
Şetkerirek tūrğan jatağan qara jigit jauap berdi.
— Osy auylda. Anau şetki aq otau sonyki.
— İapyrmai, ä?..
Būl kezde kün de batyp ketken. Ymyrt üiirilip qarañğylyq tüse bastağan. Kenesary äldeneni oilap säl tūnjyrap tūrdy da:
— Baitabyn mergen, alys joldan qaittyñ ğoi, bir-i̇eki kün demal, sosyn mağan soğarsyñ, — dedi, — söilesetin şarua bar.
— Qūp.
Kenesary auylğa qarai bettedi. Özge jūrt soñynan i̇erdi. Tek Baitabyn ğana ornynan qozğalmai tūryp qaldy.
Kenesary ordasyna kelgennen keiin Taimaspen i̇ekeui oñaşa otyryp, ūzaq söilesti. Taijannyñ jalğyz qyzynyñ äkelerin jauğa ūstap bergen adamnyñ qoinynda jatuyn i̇ekeui de sūmdyq kördi. Kisi jiberip Altynşaşty ordağa şaqyrtyp aldy. Taimas qinala otyryp, uyljyğan jas bala minezdi Altynşaşqa küieui Ojardyñ kim i̇ekenin aityp berdi. Bir ğajaby, jas kelinşek i̇eñirei jylamady, «meni odan qūtqara köriñder» dep jalynbady. Tek suyqtan qaltyrağandai dir-dir i̇etip, tostağandai möldir közinen i̇eki-üş tamşy jas domalap ketti. Osylai qozğalmai ūzaq otyrdy da, älden uaqytta baryp, keregege közin audara şiedei qyzyl i̇erinderin säl aşyp:
— Özim de sondai bir sūmdyqty sezip jür i̇edim, — dedi. — Ağajan, kümänimizdiñ betin aştyñyz. Al äkem men Seiten kökem üşin Ojar äli mağan jauap beredi. Oğan kegimdi jibermeske aldaryñyzda ant i̇etemin!
— Qarağym, — dedi bağanadan beri Altynşaştyñ sūlulyğy men ūstamdylyğyna tañ qalyp otyrğan Kenesary. — Kek alu — i̇erkektiñ isi, aq sausaqtaryñdy qanğa malma! Taijan men Seitenniñ qūnyn özimiz de alamyz.
— Joq, — dedi Altynşaş til tartpai, — köketailar, būl kekti özime qaldyryñyzdar!
Taldyrmaş jap-jas kelinşekten Kenesary qūr ğana qaisarlyq i̇emes, äkelerine degen bir möldir taza sezimdi baiqap qaldy.
— Meiliñ, — dedi kenet ol, — tek qapy qalyp jürme.
Al Baitabyn mana töbe basynda ün-tünsiz otyryp qalğan-dy. Ötken-ketkendi i̇elestetip, qiiäly kök betinde jüzgen aidai ūzaq kezdi. Sūltan tūqymy qarağa qyz bermeidi i̇eken, Tilenşiniñ i̇erke qyzy Dämetkendi Baitabynnyñ äkesi Qojyğa qalai bergenin kim bilsin, äiteuir osy i̇el auzyna ilikken jau jürek äkeniñ arqasynda Baitabyn da būlañ östi. Sol äkeden on jasynda qaldy. Sodan beri ne körmedi? On altysynda at jalyn tartyp minip, nağaşysy Jolaman batyrdyñ soñynan i̇erdi. Qazir jiyrma üşte. Osy jeti jyldyñ işinde at üstinen bir tüsken joq. Talai qandy ūrysqa qatysty. San märte ajal degen aş arystannyñ auzynda boldy. Sonda... Osynşama şybyn janyn jüldege tigerdei būğan ne joq? älde malyn, däuletin, bağyn qorğaimyn dep jan talasyp jür me? Joq. Bar maly — astyndağy jalğyz aty. Dünie-mülik degen tipti nyspysymen joq. Äkeden qalğan qazyna — şeşesi Dämetken panalap otyrğan jalğyz qaraşa üi. Sonda būl äldilermen nege jaulasady? Baitabyndy alys-jūlysqa aidağan i̇eki arman. Biri bota köz, oimaq auyz Aqböken. Bükil Kişi jüzde ajaryna jan teñ kelmes, aidai tolyqsyğan sūludy alu üşin Baitabynğa qūr Jolaman batyrdyñ jieni bolu jetkiliksiz. Hor qyzyn tek perişteler ğana qūşady. Al Aqböken sekildi sūluğa qol sozuğa jūrttan asqan däuletiñ, nemese köpke äigili atağyñ bolu kerek. Däulet oñai qolğa tüspeidi, al ataq... Ol i̇er jigittiñ öziniñ qolynan keler is. Baq uysqa syimağanmen, ataq uysqa syiady. Jauyñnan jasqanbas batyr bolsañ ataqtyñ özi keledi. Tek dūşpanyñmen alysa bil. Baitabynnyñ äigili jan boluyn Aqbökenniñ özi de tileitin tärizdi. Sol sebepten i̇emes pe, būnyñ qosylaiyq degen tilegine Aqböken soñğy kezge deiin «äli i̇erte, sen i̇eñ bolmasa jūrt auzyna iligetindei halge jet», — dep kelgen joq pa? Qaradan şyqsa da Aqbökenniñ han qyzdarynyñ armanyn kökseitinine būl jazyqty ma? Bala jasta jaqsy körgen albyrt jürek qyz közine qadirli bolyp körinu üşin ony keide közsiz i̇erlikke de jetektegen joq pa? ärine söitti. Tek soñğy kezde ğana Baitabyn qainardai töñkerilgen tūnyq közge közi tüsip ketkendikten tuğan būl armannyñ orynsyz i̇ekenin, qyz üşin i̇erlikke ūmtyluy uaq äreket i̇ekenin tüsindi. Sol sebepten de özi soñğy uaqytta Aqbökenge özgeşe qarai bastağan joq pa? Süigen adamynan i̇erlik tilegen mahabbattyñ taza mahabbat i̇emes i̇ekenin añğardy i̇emes pe? ärine söitti. Şyn jaqsy körgen adam birin-biri sol tūrğan qalpynda jaqsy köredi. Aqbökendiki özgeşe arman, özgeşe tilek. Mümkin bala kezinde Aqböken mūny şyn ūnatqan şyğar. Serğazynyñ auylynan qaşyp şyqqanynda da Baitabyn i̇esinde bolğan şyğar, biraq özgermeitin jan bar ma, i̇erlikti, ataqty qadir tūtatyn qazaq dästüri mūny da özgertken bolar. Ony aiypqa sanau qylmys i̇emes pe? Būl jalğan tüsinik keide jūrt qadirler i̇esimdi ardaqtar Aqböken tügil, ömir baqi qūldyqta ösken, tek joqşylyqpen ğana közin aşqan adamdardy da özgertip jatady. Al sūlu jandy Aqbökenniñ, süigen jarynyñ äigili boluyn jaqsy köretin Aqbökenniñ bala jastağy sezimnen özgerui künä ma? Künä degen künde de oğan renjip, oğan aşulanyp, öz ömiriñdi qor i̇etkende ne tüsedi? Kim renjidi, kim jylaidy? Qasyñ quanyp, dosyñ ökpeleidi. Tek seni tapqan anañ ğana köz jasyn köl i̇etedi.
Ana! Atyñ qandai jaqsy. Baitabyndy batyrlyq jolğa salğan i̇ekinşi sebep osy ananyñ sözi, ananyñ tilegi i̇emes pe i̇edi? ärine, solai.
İä, sol aduyndy qara kempir i̇edi ğoi, būl on altyğa jetkende, Qojynyñ käri kertöbelin aldyna tartyp: «Qarağym, i̇el şetine jau tidi, naiza ūstar i̇er-azamat atqa qonyp jatqanda Qojy balasynyñ şeşesiniñ janynda otyrğany kelispes, äkeñniñ atyn joqtatpai nağaşyñnyñ aulyna bar», — degen. İä, osy sözdi aitqan sol qara kempir. Baitabynğa osydan keiin «ana», «i̇el», «tuğan jer» degen sözder bir ūğymda bolyp ketken. Oğan tuğan jerin qorğasa — anasyn qorğağanmen birdei. İeliniñ täuelsizdigin qorğağany — anasynyñ tilegin oryndağanyna para-par. Baitabyn bertin kele, osy Kenesary tobyna qosyl-
ğannan beri ğana öziniñ tuğan halqyna, kir juyp, kindik kesip ösken jerine qandai qauip töngenin anyq bildi. Būl qauipten tek i̇el bolyp tize qossa ğana qūtyla alatynyn da tüsindi. Ol i̇endi osy i̇el bitken biriksek degen tilekke şybyndai janyn, bar tilegin bağyndyrdy. Özge sezimniñ bärin bylai tastady. Sonyñ arqasynda da Baitabyn Nauryzbai i̇ekeuin jauyqtyratyn qiiänatyn keşti. İer namysyn i̇el namysyna jeñgizdi. «Qyz mahabbaty degen aldyñnan qaşa jönelgen qyzyl tülki i̇emes pe, jete almai qalsañ oğan kim aiypty? Halqyñ zary jüregiñe şanşudai qadalğan şaqta, öz oiymdağym oryndalmady dep köñiliñdi sezimge bulyqtyrğannan ne tüsedi!?»