Köşpendiler - III - Qahar

Aqmola, Aqtau, Ortau bekinisterin alğannan beri Kenesarynyñ köñili köteriñki tärizdi i̇edi. Onyñ üstine asyğy alşysynan tüsip, Ağybai men Baitabyn batyrlar qas jauy Qoñyrqūljanyñ i̇eñ soñğy üş myñ jylqysyn aidap äkeldi. İeski kek qaitqandai. Al batyr qaryndasy Bopai Syrymbet salasyndağy Uälihannyñ jesiri Aiğanymnyñ keñ sarai alty ağaş üiiniñ külin kökke ūşyryp qoimasyndağy basuly kigiz, ilengen terisine deiin qaldyrmai baryn sypyryp äkep, ata kekti bir qaitardy. İendi Kenesary köñildenbegende kim köñildenbek? Qūdai abyroi berip Aqmola, Aqtau bekinisteri de tez alyndy. Osy jeñisterdiñ arqasy ğoi, i̇endi Qaraötkel, Qarqaraly, Kökşetau, Baianauyl ökirikteriniñ kei auyldary birden Kenesary jağyna şyğa bastağany. Ärine, osydan. Kenesaryny äsirese quantqan Kişi jüzden kelgen habar. Jaqynda i̇eki aidai uaqyt jürip İelek, İembi, Yrğyz, Jem boiyn aralap Taimas qaitqan. Ūrys dese jany kiretin Kişi jüzdiñ Jolaman batyry bastağan Tama, Tabyn, Şömekei, Şekti, Törtqara rularynyñ köp auyldarymen İman, Jäuke batyrlar soñynan i̇ertken Torğai özeniniñ jağasyn jailağan qalyñ Qypşaqtyñ Kenesary köterilisine qosylamyz dep daiyn otyrğanyn aityp kelgen. Jäne Orta jüz ben Kişi jüzdi biriktirip aq patşağa qarsy şyğu üşin, Kenesarynyñ beri qarai, Torğai özeniniñ boiyna köşip keluin ötingenderin de jetkizgen. «İeger Qoqan handyğyna qarsy Syr boiynda jeke alysyp jürgen Nūrmūhamedtiñ Jan-qojasy basqarğan Kişi jüzdiñ bir qauym qaraşysyn, Atyraudyñ küngei qaptalyndağy Adaidy, äli de Şegen bidiñ qaramağynan şyğa almai kele jatqan Arğyndy öz jağyma tarta alsam, bar qazaqtyñ basyn qosqanym i̇emei nemene», — dep oilaityn Kenesary... Taimas jaqsy habar äkelgeli būl oiynan özi de ümittene bastağan. Sol sebepti ol soñğy kezde tas qabağy aşylyp, düniege säl külimsirei qaraudy şyğarğan. Tek soñynan i̇ergen rulardyñ keide qonysqa, jailauğa, mal örisine talasqan biren-saran reniş-janjaldary ğana köñil küiin azdap būzatyn. Biraq bū da ūzaqqa barmaityn. Qysqasyn aitqanda, qazirgi jağdaida Kenesary jabyğardai i̇eşteñe joq sekildi i̇edi. Äitkenmen olai bolmai şyqty. İel basy bir ülken qauip-qaterge tirelgendei, soñğy kezde Kenesary tünere tüsti. Onyñ būlai özgeru sebebin hatşysy jäne aqylgöi seriginiñ biri Jüsip-İosif Gerburt qanşa oilasa da taba almady. «älde jaqynda ötken Nauryzbaidyñ toiynda bir syr jatyr ma?» dep oilady ol. Osydan bir jeti būryn, Baitabyn Qoñyrqūljany şabuğa jürip ketken şaqta Nauryzbai men Aqbökenniñ qosylu toiy bolğan. Toidy Kenesarynyñ özi basqarğan. Aqyn aitysynda da, baluan küresinde de adal törelik istep, jūrttyñ köñilin özine bir audaryp tastağan. Söitken jağasy jailau, tösi qystau Kenesary kürt özgerdi. Töreniñ köñil raiynyñ qūbylğany türinen sezilip tūr... Öitkeni sūltan birdemege renjise, qapalansa, ne şeşim taba almai qinalsa, i̇eş adammen söilespei qabağyn qars jauyp syr şaşpai qara sudai tūna qalady, ne bolmasa qauip-qater basyna töngen qorqynyşpen oinai bastaidy. Mūndaida ol ajal-synnan tek öz basyn ğana i̇emes, soñynan i̇ergen qaraşysyn da, qasyndağy batyrlaryn da, ağaiyn-tuysqanyn da saqtap qalmaidy, i̇eşqaisysyn aiamaidy. Būl Kenesarynyñ jürek tolqynynyñ qobaljuynyñ, janyna batqan auyr syrdyñ şeşuin taba almai qinaluynyñ i̇eñ anyq belgisi. Kenesaryda mūndai jağdaida mäimöñkeleu, bireudiñ köñiline qarau degen bolmaidy, tik ketedi. Ol bügin de osy ädetine köşti.
Kün batyp bara jatqan kez i̇edi. Maldyñ u-şuymen auyl üsti kündegisindei azan-qazan. Auyl syrtynda tartqan qurai küii, belesten asa kürsine salğan jylqyşy äni, batyp bara jatqan altyn künge joqtau aitqandai birtürli mūñly, qasiretti i̇edi.
Japar, Taişyq, Ahmet, Omar, Ospan, äubäkir, Syzdyq, Jäkei atty segiz ūlynyñ biri bes jasar Syzdyqty i̇ertip Kenesary aq ordasynan şyqty. Üstinde tüie jün jeñil şekpen, kişkentai kezdikti bylğary qynaly belinde kümis belbeu. Syzdyq tūrymtaidai şapşañ, Kenesarynyñ auzynan tüskendei aq sary bala. Äkesi būny özge ūldarynan jaqsy köredi. Tentek, kişkentaiynan jau jürek, pyşaq, taiaqqa üiir-aq.
İesik aldynda anandai jerde tūrğan Jüsipti kördi de:
— Jüseke, jüriñiz, auyl syrtyna şyğyp azyraq seruendep qaitaiyq, — dedi Kenesary qoi minip oinağysy kelip tūrğan Syzdyqtyñ bileginen ūstap jibermei.
— Maqūl.
Jauğa attanğanda bolmasa, Batyrmūrat auyl arasynda Kenesaryny küzetpeitin, mūndaida sūltandy baqylauşy, küzetuşi Qaraülek. Ol auyl syrtyna qarai ketip bara jatqan ana üşeudi kördi de, ün-tünsiz soñdarynan i̇erdi.
Kenesarynyñ balasynyñ bileginen ūstap jibermei kele jatqanyn añğarğan Jüsip art jaqtaryndağy bas jendetti körip kenet abyrji qaldy, jüregi attai tulai jöneldi. «İapyrmai, myna jas balanyñ bir jazyğy bolmasa netti?.. Qaraülek bostan-bos i̇ermese kerek i̇edi...»
Būl üşeui qara şūğadai maily topyraqty saidyñ jağasyndağy bir adyrdyñ üstine kep toqtady. Kenesary keiinirek qalğan Qaraülekti qolyn būlğap şaqyryp aldy da belindegi kümis kezdigin suyryp:
— Ūşyn joğary qaratyp mynany ana jerge köm, — dedi.
Qūl aitqanyndai i̇etip almas kezdiktiñ ūşyn ğana qylqityp tegis topyraqqa kömdi.
Kenesary i̇endi balasyna būrylyp:
— Batyr bolğyñ kele me, Syzdyq? — dedi.
Balanyñ jüzi jainap ketti.
— Nauryzbai kökemnen de asqan batyr bolam.
— Onda jügirip kelip, myna ötkir kezdiktiñ üstine keudeñdi tösei qūla! İeger qoryqpasañ batyr bolasyñ.
Bala közinde säl seskengendik bir sezim jarq i̇etti de, zamatta söne qaldy.
— Keudeme kirip ketpei me kezdik?
— Batyr bolar adam keudeme kezdik kiredi dep qorqa ma?
Syzdyq teris būryldy da jügirip keletin jerge qarai jüre berdi. Jüsip terlep ketti. «İapyrmai, mūndai da tas jürek äke bolady i̇eken-au! Bes jasar balanyñ batyrlyğyn jalañaş kezdikke qūlatyp synai ma i̇eken kisi? Jazym bolsa qaitedi?... Joq, balanyñ köñili daualamas!»
Syzdyqtyñ jürisi sylbyr, äli jerden basyn bir kötermesten ketip barady. Kenesary kenet tez qimyldap kezdikti suyryp aldy da, ornyn kezdik tūrğandai tompaita qoidy. Jüsip i̇endi ğana «üf» dep demin aldy. «Bäse, neşe bügin tas bauyr bolsa da äke degen körer közge öz balasyn pyşaqqa jyğar ma! İendi tüsinikti. Äitse de balağa būl ülken syn i̇eken. Äkeniñ qatigez minezin biledi, rasymen jüregi daualap kezdikke qūlar ma i̇eken? Qūlamasa, ärine, Kenesaryğa būl balanyñ i̇eş qadiri qalmaidy. Ondai balany ol balam dep sanamauy mümkin. Sūltan tūqymy qasqyr tektes dep jūrt nege aitatynyn i̇endi ūqtym. Būlar qatarlarynda tek küştilerin ğana saqtaidy i̇eken...»
— Jetedi, Syzdyq, — dedi dauystap Kenesary. — Käne jügir!
Bala dereu būryldy da, jügire jöneldi. Toqtar i̇emes, jaişylyqta serikterimen jarysqandai ağyp keledi. Jüsip baiqap tūr, tek taiai berip, kezdik şanşylğan tompiğan jerdi mölşerlep qarağan kezde ğana közinde seskengendik bir sezim paida bolyp säl jūmylyp ketti de öziniñ osy bir bolmaşy qorqaqtyğyna yzalanğandai, i̇eki közi qaitadan şoqtai jainap alğa qarai atyla tüsti. Sol jügirgen betinen toqtamastan tompaiğan jerdiñ üstine dälme-däl jetip kökiregin tösei qūlady. Qūlağany az bolğandai bir-i̇eki ret aunap-aunap jiberdi de türegeldi. Kenesary balasynyñ i̇erligine riza bolğanyn jasyra almai, janyna bardy. Biraq süigen joq, tek ūzyn sausaqtarymen mañdaiynan bir-i̇eki märte sipap:
— Apaña bara ğoi, — dedi.
Syzdyq nağyz bir jeliden bosanğan qūlyndai auylğa qarai oinaqtai jügire jöneldi. Kenesarynyñ ymyna tüsingen Qaraülek te i̇endi auylğa qarai bettedi. Töbe basynda tek sūltan men hatşysy ğana qaldy. Jüsip özin-özi ūstai almai:
— Nağyz kökjal bolady! — dedi zymyrap jügirip bara jatqan Syzdyqtyñ soñynan qarap.
Kenesary myrs i̇etip külip jiberdi.
— Nege küldiñiz?
— Özim de Syzdyqtan köp ümittimin. Özge balalarym bir töbe de, Syzdyğym bir töbe. Al külgen sebebim: Abylai atamnyñ tüsin joryğan Būqar jyraudyñ sözi i̇esime tüsip ketti. Seniñ Syzdyqty kökjal böri bolady degeniñ sol kisiniñ aitqanyna däl kelip tūr...
Jüsip-İosif Gerburt qazaq arasyndağy san aluan i̇ertegi, ūlağatty sözdiñ köp i̇ekenin būrynnan biletin. Jäne olardy qūmarta tyñdaityn. Reti kelse jazyp ta alatyn. Bū joly da sondai bir jäittiñ şeti körinip qalğanyna quanyp ketti. Töre tūqymy özderiniñ qūpiiäsyn basqa jūrtqa köp aita qoimaitynyn bilse de:
— Qandai tüsti aitasyz? Būqar jyrau ne degen i̇eken? — dedi sūltandy söiletkisi kelip.
Kenesary bälsingen joq, äñgimesin bastap ketti.
— Atamyz Abylaidy üş jüzdiñ igi jaqsylary boz bieniñ sütine şomyldyryp, aq kigizge orap, han ğyp kötergen küniniñ tüninde ol bir ğajaiyp tüs körip şyğypty. Būqar jyraudan joruyn sūrapty...
«Astymda Jalynqūiryq jüirigim bar. Saryarqada seruendep kele jatyr i̇edim, — depti han Abylai, — aldymnan bir arystan tūra qaşty, quyp jetip, aldaspanymmen işin jaryp jiberip i̇edim, arystannyñ işinen bir jolbarys şyqty da tūra jöneldi. Jolbarysty da quyp jetip aş bauyrynan oryp jiberip i̇edim, işinen bir kökjal qasqyr şyğa keldi de tūra qaşty. Kökjal qasqyrdy da quyp jetip, işin tilip jibergenimde, odan bir qyzyl tülki ata jöneldi. Qyzyl tülkini de quyp jetip qarnyn osyp qalğanymda işinen qūrt-qūmyrsqa, baqa-şaian, jylan-kesirtke aqtaryla tüsti... Biraq būlar menen qaşpady, bäri byjnai kelip, atymnyñ sauyryna, jalyna jabysa bastady. Şoşynğanymnan aiqailap jiberip, ūianyp kettim. Joruyn aitşy osy tüsimniñ, jyrauym», — depti Abylai han.
Sonda Būqar jyrau bylai dep joryğan i̇eken:
«Jalynqūiryqqa mingeniñ — han tağyna mingeniñ. Al aldyñnan arystan qaşsa, senen arystandai aibarly ūl tuady i̇eken. Odan tuğan bala da jolbarystai qairatty, jürekti bolady i̇eken. Jolbarystan tuğan şöbereñ de kökjal qasqyrdai jürekti jaratylady i̇eken. Al kökjal qasqyrdyñ balasy, törtinşi ūrpağyñ, qyzyl tülkidei zamanyna qarai qu, täsilqoi keledi i̇eken. Al qyzyl tülkiden äri qarai tarağan tūqymyñ baqa-şaian, qūrt-qūmyrsqa, jylan-kesirtke sekildenip uaqtanyp ketedi i̇eken», — depti.
İeger Abylaidan tuğan arystan meniñ äkem Qasym töre bolsa, odan tuğan jolbarysty özim desem, menen tuğan kökjal qasqyr älgi Syzdyq i̇emes pe? Jañağy qylyğy Syzdyqtyñ kökjal böri bolatynyn körsetpei me? Öziñ de sony añğaryp qalğan joqsyñ ba?
Kenesary äldenege köñili bölinip kenet toqtai qaldy. «Al kökjal qasqyrdan tülki tuuğa tiısti ğoi, tüs joruy dūrys bolsa, solai tärizdi... Öziñiz soğan senesiz be?» — dep sūrauğa Jüsiptiñ batyly barmady. Ol ärine däl osy minutte Syzdyqtan tuğan Jünistiñ qyzyl tülkidei qu keletinin qaidan bilsin, tek Būqar jyraudyñ Abylai tüsin älgidei joryğanyna tañ qaluda i̇edi. «Tüs joruy dūrys. Qasym töre — arystan, odan tuğan Kenesary jolbarys, al būl Jolbarystan tuğan älgi Syzdyq şyn kökjal bolğaly tūr. Odan kim tuady? Şynymenen Būqar jyrau aitqandai künin köru üşin zamanyna qarai beiimdelgen, jaltarma bir qyzyl tülki düniege keler me i̇eken?» Jüsiptiñ oiyn tağy Kenesary būzyp jiberdi.
— Jä, Būqar jyraudyñ äñgimesin qūia tūraiyq, — dedi ol kenet, köpten beri köñilinde jürgen bir syrdy qozğağysy kelip, töbe üstine jantaia jata berip, — sen de otyr, Jüsip, — dedi. Söitti de äñgimesine qaita kirisip ketti. — Sen böten jūrttyñ balasysyñ, Jüsip... Jasyñ kişi bolğanmen köpti kördiñ... Aq patşanyñ taiağyn Bölşe halqy qazaqtan būryn jegen tärizdi. Sondyqtan sender bizden göri bilgirsiñder... Bilgir bolmasañ Rossiiä patşasy seni sonau it ölgen jerden mynau qu dalağa aidar ma i̇edi.
— Küş qolynda tūrğanda, özine qarsy adamdy patşa nege aiasyn...
— İä, ol solai ğoi... Al men senimen keñeskim keledi. Şyn dos bolsañ oiyñdağyny jasyrmai ait.
— Sūrañyz. Jalğan aitpauğa ant i̇eteiin.
— Joq, antyñnyñ keregi joq. Men sağan onsyz da senemin. Öitkeni i̇ekeumiz de Rossiiä patşasynan qorlyq körgen jandarmyz. Tilegimiz bir, nietimiz bir, birimizdi birimiz aldauğa tiısti i̇emespiz. Al sūraiyn degenim... Öziñ körip jürsiñ, Jüsip, ot sala bilseñ patşağa qarsy qazir bükil Saryarqa köteriluge bar... İereuil jalyny būdan da örşip ketui mümkin...
— Dūrys aitasyz.
— Al biz de şiryğa tüsemiz. İeger Orta jüz tegis köterilip, oğan Kişi jüz qosylsa... Būnyñ özi qyruar küş qoi. Söitse de... — Kenesary oiyn aita almai tağy da ündemei qaldy. Tek azdan keiin ğana baryp qinala, — osynymyzdyñ bäri tübi bosqa qan tögu bolmai ma? — dedi, — jaraidy bar qazaq birlestik delik, sonda aq patşağa aitqanymyzdy istete alamyz ba?
«Kenesarynyñ būl kümändanuy bos kümändanu i̇emes i̇ekenin Jüsip birden tüsindi. Ärine osy biylğy jazdağy jeñisterden keiin basqa adam bolsa, lepirgen üstine lepire tüser i̇edi. Al Kenesary... Joq, joq, būl jai qazaq i̇emes, būnda bir i̇elge ağa bolarlyq aqyl bar. Ätteñ! ätteñ! İeli kişkentai jūrttyñ ardaqty ūldarynyñ dañqy da kişkentai. Däl osy şoqşa saqaldy, şegir köz qazaq, İevropa i̇elderiniñ qolbasşylarynyñ qaisysymen salystyrsañ da batyrlyq, ailaqorlyq jağynan kem soqpas i̇edi, biraq kişkentai halyqtyñ ūly... Al jeri köp... Sol köp jerdi osynau az ğana jūrttyñ basyp otyra almaitynyn bilmei me būl? Būlardyñ ajaldarynyñ özi de osy qorğap jürgen jerlerinde i̇emec pe? Bügin üitip-büitip aman alyp qalğanmen, i̇erteñ bäribir sol jerden aiyrylady. Öitkeni būlar sany az halyq... Osyny nege tüsinbeidi beibaq? Dos jylata aitady, dūşpan küldire aitady. Şyn köñilden sūrap otyr ğoi, ne bolsa da şyndyqty aldyna aşyp salaiyn».
— Aq patşağa, — dedi Jüsip Kenesarynyñ sözine jauap berip, — bäribir aitqandaryñdy istete almaisyñdar.
— Nege?
— Qazirgi Rossiiä būdan jüz jyl būrynğy Rossiiä i̇emes. Qazir ol qazaq jerine äbden bauyr basyp alğan. Qaruy da, äskeri de köp. Qazaq halqy qanşa i̇er jürek halyq bolğanmenen, Rossiiä patşalyğyna qarağanda ajdaha aldyndağy köjek tärizdi, qalai jūtam, qaşan jūtam dese de qolynan keledi. Seniñ i̇ereuiliñe qarsy aiyna bes jüz soldat şyğaryp, on jyl küresu de, älde bir joly on myñ äsker şyğaryp bir aida qūrtu da — oğan bäribir. Sender kögendeuli qoisyñdar, qai uaqytta soiyp jegisi kelse aq patşanyñ i̇erki. Däl bügin Rossiiä patşasy seniñ köterilisiñe şyn män berip otyrğan joq, tentek bala äri oinaidy, beri oinaidy, sosyn qūiady dep oilaidy. Seni ol şyn qauipti jau sanamaidy. Sondyqtan hattaryña da jauap bermeidi. Bäribir tübi jeñetinine onyñ közi anyq jetedi.
— Özim de solai oilaimyn...
— Onda nege ūrys aştyñ?
Kenesarynyñ közi kenet jarq i̇etti.
— Sonda sen mağan bauyzdağaly tūrğan qoi tärizdi ün-tünsiz öle ğoi deisiñ be? Joq, men olai öle almaimyn. Jolbarys qoi i̇emes. İeñ bolmasa jauyna şauyp ajal tabady. İeger men Aişuaq, Qūdaimendi, Jantöre, Uäli balalary sekildi ün-tünsiz Rossiiä patşasyna moiyn ūsynsam, i̇erteñ ürim-būtağym ne deidi? Meni de satylğan köp sūltannyñ biri i̇edi demei me? — Kenesary kenet şarşap ketkendei közin jūmdy, — qazir jeñilip ajal tabuğa barmyn, biraq ūrpaqtarym aldynda atymdy adal saqtağym keledi.
Jüsip myrs-myrs küldi.
— Üş jüzdiñ basyn qosyp qazağymdy jeke memleket i̇etemin degen armanyñyz üşin ūrpaqtaryñyz alğys aitady dep senesiz be?
— Senemin. Sol üşin jan beruge barmyn. Älde meniñ mūnym qate me?.. Meniñ i̇erligime ūrpaqtarym qarğys aitady dep oilaisyñ ba?
Jüsip tike jauap qaiyrmai aqyryn kürsindi.
— Meniñşe Abylai hannyñ tüsin Būqar jyrau dūrys joryğan tärizdi.
— Joq, — dedi Kenesary kenet tünere tüsip, — Abylai atam Üş jüzdiñ basyn qosyp, qazaqtyñ i̇erkindigin saqtap, jeke i̇el i̇etemin degen han. Onyñ tüsine de osy halyq tūrğysynan qarau kerek.
— İä, sonda?
— Abylai hannyñ aldynan qaşqan arystan — ol balasy Qasym töreniñ kezindegi halyq. Onyñ işinen şyqqan jolbarys — ol mynau meniñ kezimdegi batyr jūrt. Būl jūrttyñ jolbarystai jürekti i̇ekeni bäriñizge de aian... Būdan keiin, älgi Syzdyq tentegimniñ i̇er jetip, jauymen alysqan kezinde de qazaq halqy i̇eldigin de, i̇erligin de joğalta qoimaidy... Kökjal qasqyrdai jauyna talai şabady. Biraq, qasqyr arystan da, jolbarys ta i̇emes, qanşa kökjal bolsa da auyl-aimaqtan ūzai almaidy... Odan keiingi i̇elim «sabasyna qarai pispegi, saqalyna qarai iskegi» degendei zamanynyñ yqpalyna qarai tülki bolmasqa amaly bar ma? Al ol tülki qulyqty i̇elimnen keiingi ūrpaq baqa-şaian, qūrt-qūmyrsqa, jylan-kesirtke tärizdi käkir-şükirge ainalady. Ol ol ma, Abylai hannyñ osy besinşi ūrpağy kezindegi osy qūrt-qūmyrsqa, baqa-şaian, jylan-kesirtke sekildi jūrt, i̇erteñ osy meniñ isime qarsy şabady. Sondyqtan qazir halqymnyñ uaqtanbai tūrğan jolbarystai qajyrly kezinde armansyz qimyldap qaluym kerek!
Kenesarynyñ közi qantalap, aq sary jüzi küreñitip ketti. Jüsip baiau jauap qaiyrdy.
— Būqar jyrau Abylai ūrpağynyñ besinşi buyny uaqtanyp ketedi dese, ol bir säri. Han ūrpağy desek te, ol boljau bir tūqymğa ğana jatady... Al bükil qazaqty sondai bolyp ketedi deuge qandai sebebiñiz bar? İeger sebebiñiz joq bolsa...
Kenesary özine qarsy kelgen qaşqyn sözine aşulana qaldy.
Al aşu üstinde Kenesaryğa qan tögu oñai şarua i̇ekenin Jüsip jaqsy biledi. Äitse de Kenesarymen birazdan beri talai tar jol, taiğaq keşudi basynan birge ötkizgen näsili i̇er jürekti jigit taqa sasa qoimady. Sabyrmen söilep:
— «Bolğanda aşu pyşaq, aqyl taiaq. Sol taiaq kemi berer jonğan saiyn», batyr aşudy aqylğa jeñgiziñiz! Men tūtas bir halyq uaqtanyp, i̇er jürektigi joiylyp, ilegen teridei bolbyrap ketedi degenge senbeimin... Tikenek şyqqan jerge tikenek şyğady, gül ösken jerge gül ösedi.
— Al gül jaiylymyn aram şöp basyp keter bolsa ne isteu kerek?
— Onda... otau kerek.
— Dūrys aitasyñ. Özime i̇ermegen auyldardy şapqanymda men de sol aram şöpterdi otap jürmin degen oidamyn. Biraq öz sausağyñdy öziñ tegis kese alasyñ ba? Onyñ da bir jauaby bar i̇emes pe?
— ärine.
Kenesary kürsindi.
— Al jauaptan qoryqsañ, jeriñdi aram şöp basyp ketedi.
— äitsede, — dedi Jüsip. — Almas narkeskendi qanşa bölşekteseñ de är bölşegi sol almas qalpynda qalady. Batyr i̇elden batyr i̇er tuady. Biraq äñgime onda i̇emes, basqada. Köp qorqytady, tereñ batyrady. Sol köptiñ qorqytatynyn aldyn ala boljağan qart Asan Qaiğy da tüsingen. Qol bastağan aqyldy, batyr Kenesarynyñ qalai ūqpaitynyna tañ qalam. Rossiiä imperiiäsy qazir Qytai, Qoqan, Hiua, Būqardan anağūrlym küşti. Jäne qazaq jeriniñ deni qolynda. Tübi, äri ketse bir i̇elu jylda bükil Saryarqa, Syr boiy, Mañğystau, Üstirt, Jetisudyñ bärin bauyryna basatyny sözsiz. Sonda ne deisiñ? Kim küşti bolsa, jūrt sonyñ sözin söileidi. Al küşti kim? Aq patşa! Ol özine qarsy soiyl kötergen Kenesaryny maqtai ala ma? ärine, maqtamaidy, jamandaidy. Patşa jamandağan adamdy Abylai ūrpağynyñ besinşi buyny da jamandauğa mäjbür bolady. Öitkeni kimniñ qolynda küş bolsa, özgeniñ sonyñ sözin söileui ömir zañy, qoğam zañy. Tek būl qasiretten qūtyludyñ bir-aq joly bar. Ol jol — uaq halyqty qanauşy patşa üstemdigin Rossiiänyñ özinde joiu. Al ol kün qaşan keledi? Mine äñgime qaida! Oğan deiin Abylai han atañ tärizdi patşağa bağyndym degen sözben köz būiap, qazaq i̇eliniñ täuelsizdigin saqtatyp, jeke memleket i̇etemin deuiñ, qūr bos qiiäl. Ondai i̇erkelikti qazirgi zaman kötermeidi.
Kenesarynyñ aşuy säl tarağandai, biraq äli de qabağy qatyñqy.
— Degenimizge jete almaitynymyzdy biledi i̇ekensiñ, bizge nege qosyldyñ? Dalağa tastai almai jürgen janyñ bar ma?
— ärine, tastai almai jürgen janym joq, — Jüsip aqyryn kürsindi, — täuelsizdik üşin küresudiñ ne i̇ekenin men jaqsy tüsinemin. Öz jūrtymnyñ basynan ötken qaiğyly hal... Al senderge janym aşidy. Qolymnan kelse aqylymdy aityp, järdemimdi beremin be dep i̇edim... Biraq onym bolar i̇emes.
— Nege? älde biz dūrys aqylyñdy tyñdamadyq pa?
— Joq, aiyp senderde i̇emes. Köterilisteriñe qosylğandağy oiym, i̇eki ūlttyñ jaqyndasuyna däneker bolu i̇edi. Jerinen, täuelsizdiginen aiyryla bastağan qazaq halqynyñ qanynyñ bosqa tögilmeuin arman i̇etip i̇edim. Biraq ol oiym qolğa tüspes sağym i̇eken. Batys Sibir general-gubernatory kniaz Gorçakov ta, Omby oblysynyñ bastyğy graf Talyzin de sendermen beibitşilik bitim jasar türi joq. Olar qazaq dalasyn tek qana myltyqtyñ küşimen alyp, beişara i̇eldi tabanynyñ astyna saludy köksep otyr. Mūndai jağdaida talas qan tögispei şeşilmeidi. Qazir qazaq halqynyñ basyna i̇eñ bir auyr kün tuğaly tūr. Al mūndai jağdaida men senderdi qalai tastap kete alamyn? Bir kemege mindik, ölsek birge ölemiz.