Köşpendiler - III - Qahar

— Jüregim bir sūmdyqty sezip i̇edi... Qatelespegen i̇ekenmin ğoi...
Tağy da i̇ekeui ün-tünsiz tyna qaldy. İendi sözderi bitti ğoi dep Taimas jas-
tyqqa basyn qaita qūia bergende, Ojardyñ aşuly dausy şyqty:
— Qazir jer qorğaityn zaman i̇emes, jan qorğaityn zaman... Tağy qūlandai ru-ru bop jalpaq dalasynda şūbyrğan qalyñ qazaq, tu tigip i̇el boludan qalğan. Osyny nege tüsinbeisiñder.
— İel boludy aq patşa jendetterinen üirenbeksiñ ğoi? — degen Seitenniñ yzaly külkisi ap-aiqyn jetti.
— Üirense nesi bar? Üirenem! Sen üirenbeimin deseñ de ol küşpen üiretedi.
— Üiren, üiren... — dedi Seiten kekesin ünmen. — Sen sekildiler barda olarğa üiretu jeñilge tüsedi. — Ol i̇endi külkisin tyia qoidy. — Joq, Ojar, onyñ bolmaidy, — dedi, — sen qūlan deitin, men qyran deitin, i̇ekeumizge birdei ortaq qazaq degen jūrtyñ bar... Qarğa balasyn appağym dep süiedi, kirpi balasyn jūmsağym dep süiedi. Sen qazağyñdy nege jek köresiñ? Al men...
— İä, sen? Ait, ait...
— Men ony halqym dep ardaqtaimyn. Sondyqtan ol üşin ajaldan da qoryqpaimyn, — dedi Seiten sözin jalğai. — Ata-anany tañdauğa bolmaidy, tuğan halqyñdy da tañdai almaisyñ! Ony äljuaz de, tağy de, biraq mañdaiymyzğa jazylğany sol halyq, men ony sen aitqan äljuaz qalpynda da jaqsy körem. Kimde-kim sol qazaq degen qyrandy qanatyn kesip, jem-qūsyna ainaldyrğysy kelse, ol meniñ qas jauym, tuğan balam bolsa da aş tamağynan ala tüsip, öz qolymmen bauyzdauğa barmyn.
Ojar tağy da kekete sūrağan:
— Onda meni nege bauyzdamadyñ?
Seiten kenet demi tausylğandai älsiz jauap bergen:
— ätteñ, dünie, keş bildim ğoi!
— Jeñilgen adam qūsaly bolatyn ädeti. Ökine ber, Seiten. Būl tünde i̇ekeumizden böten sözimizdi i̇estir jan joq, sondyqtan anyğyn bilip öt. Men sender sekildi tūlypqa möñirep bos jürgen jan i̇emespin...
— İä, i̇endi tüsindim, meni bailap bergen de öziñ i̇ediñ ğoi...
İekeui ūzaq uaqyt ündemei qaldy. Älden keiin Seiten:
— Adamğa myñ jasasa da az bolatyn şyğar, öitkeni adam balasynda arman köp qoi... — dep aunap tüsti: — Al men ūzaq ömir sūramaimyn. Şirkin-ai, bir sättik qana i̇erkindik berse !
— Meni öltiru üşin be?
— İä, seni. İelin, jerin, bauyrlas tuğandaryn satqan sen sekildi qanişerdi öz qolymmen bauyzdasam būl jalğannan armansyz öter i̇edim!
— Biraq ol armanyñnyñ oryndalmaitynyn öziñ de bilesiñ ğoi, nesine tausylasyñ?
— Bar ökiniştiñ özi sonda ğoi! ätteñ, dünie-ai, seniñ bizdi ūstap bergeniñdi bir qazaq bilse!..
— Ümitiñdi üze ber. Qarañğy tünge til bitpese, meniñ syrym özimmen birge körime keter!..
Joq, Ojardyñ syry aşylmai qalğan joq. Ony kütpegen jerden Taimas i̇estidi.
Taimas zaty sabyrly jan. Sol tüni qabyl-qūbyl qimyldap Ojardan kek aludy jön körmedi. Qaptağan soldat tūrğanda öziniñ orynsyz mert bolatynyn da oilady. Jäne jūrtyn tağy da bir qandy uaqiğağa duşar i̇etkizermin dep qoryqty. Biraq Ojardyñ sonau jan türşiger qylyğy, būnyñ da şyñyrau tübinde mülgip jatqan ūiqyly-ūiau sezimin ūiatty. Tynyş köñilin älem-tapyryq i̇etti. Seiten tärizdi i̇el-jūrtynyñ tilegin arman i̇etken aiauly jannyñ tağdyryn i̇esinen şyğarmasqa özine özi ant berdi.
Tañ ata köp sypailar Seiten men Ojardy birge matap tağy da jolğa şyqty. Ojardyñ Seitenmen nege birge bailanyp bara jatqanyn Taimas äbden ūqsa da, tündegi äñgimeni i̇estimegen pişin körsetip, i̇ekeuine birdei:
— Qoş bolyñdar! — dep teris būrylyp ketti. Anandai jerge baryp közinen tanadai bop domalap-domalap ketken jasty jeñimen sürtti.
Būl Seitenmen jau közinşe aşyq qoştasa almağan dostyñ kökiregindegi yza jasy i̇edi. Taimas osy jasyn öle-ölgeninşe jüreginde kek i̇etip saqtamaq.

II

Şağyn kelgen İelek özeni jylandai sumañ qağyp tynbai ağyp jatyr. Keide qamysty, keide ūsaq taldy bolyp kömkeriletin qūmait jağağa jas baladai byldyrlap äldeneni aityp sylq-sylq küledi. Osy özenniñ sonar basyna,
Qandyağaş tūsyna qaptağan qalyñ köş kelip qondy. Būl Tilenşi balasy Jolaman batyr bastağan Tabyn ruynyñ köşi i̇edi. Qatarlas qonğandar Jağalbaily, Şömekei, Şekti auyldary. Tabyn köşi sonau İelek özeniniñ Aq Jaiyqqa qUiatyn jağasynan şyğysqa qarai örlep kele jatyr. Özge rular büiirden, nemese Jaiyqtyñ joğarğy sağasynan kelip qosylğan.
Jolaman köşi Seiten köşine mülde ūqsamaidy. Kigiz üiden böten, şoqşita tigilgen qaraşa laşyqtar men aq şatyrlar körinedi. Maldyñ deni tüie men qoi. Üiir-üiir jylqy da bar. Būlardyñ da keipi özgeşe. Alysqa talmai şabatyn sümbil jaldy qazaqtyñ myqty jylqysymen aralas qaz moiyn, sidañ aiaqty, köteriñki keudeli türikmenniñ aqalteke, tekejaumyt tūqymdastary da közge tüsedi. Köştiñ, maldyñ da säni tüie. Şudalary sala qūlaş jelkildegen qos örkeşti buralarmen birge, or qūiandai sidiğan jaña tuğan qūlyndai tyqyr jündi, araby qyzğylt narlarmen aralas, üstine segiz qanat üi tieseñ de myñq i̇etpeitin lök tūqymdas aruanalar... Qoi-i̇eşkiniñ köpşiligi tübit jündi, arqar müiizdi teke, i̇emşekteri könektei, mol saqaldy tūqyl i̇eşki, toptan älsin-älsin böline jaiylğan börte laq, jibek jündi sek...
Adamdarynyñ kiımderi de Arqa öñirinikinen basqaşa.
Bastaryna kigenderi keudelerine deiin jabatyn tüie jün dalbağai, i̇etek jağy aibaltanyñ jüzindei qaiqiyp kelgen äşekeilene kestelengen oqşima qalpaq... Tymaqtary da böten. Üstin barqytpen tystap, i̇etegin terimen kömkergen kiız. Şoşaiğan töbesiniñ qūlaq tūsynan bastap joğary qarai alty salaly i̇etip oqa ūstağan. Jarğaq şalbar, tüie jün şekpen, keñ qūlaş i̇etik, aq tañdaq, arşa ne bolmasa tobylğy tüstes i̇etip būialğan jūmsaq tonnyñ, şolaq sändi peşpentterdiñ i̇etek, öñirine oqalap zer salğan...
Al äielderiniñ kiımi Arqa kiımderimen tektes. Oqaly qamzol, zerli şapan. Kämşat börik, kümis tizgen ükili säukele. Oqamen zerlegen, kümis teñge qadağan jer süzgen mol qos i̇etekti barqyt, bätes köilek. Anda-sanda şetine şi barqyt tūtqan, beli qynalğan, jibin jiñişke i̇etip iırgen şekpen qamzol, peşpent. Kümis şolpty, altyn jüzik, meruert alqa, som bilezik, sändi syrğa — bäri de bükil qazaq äielderine jarasty dünie. Degenmen, äielderiniñ de kiıminde özgeşelikter bar. Kişi jüzde kimeşek ornyna küngeilik kiedi. Jas kelinşekter osy bir kestelengen sändi jaulyqtyñ keide qūlaq tūsyna, töbesine üki de tağady. Al qyzdary Orta jüzdiñ qyzdaryndai aş belin qynar kümis belbeu, ükili taqiiäğa äues i̇emes.
Qalyñ i̇el būl arağa keşe keşke taman kelip qonğan. Tüieniñ qomyn alyp, qos şatyrlar tigip i̇eki-üş kün tynyğudy ūiğarğan.
Alys jolğa tüieden göri qolaisyzyraq jylqy maly, keşeden beri, özen jağasyndağy qurai aralas kögal şöp pen qyrqa betindegi jusandy bozğa toiynyp, tez-aq beli köterilip qalğan.
Būl köş te jaişylyqtağydai seruendi köş i̇emes, dürlikken, üreilengen, ata-meken keñ jailauynan bosqan köş. Oidym-oidym bolyp qonğan auyldardyñ i̇etek-jeñi jinaqty. Būlardy köşirgen jaiau borsañ, jeñil jelkem dau-şar i̇emes, bükil Jaiyq pen İelek, Jem boiyn dürliktirgen, i̇elge kelgen zor apat. İer azamattary jau basar jüirikteriniñ i̇er-toqymyn almai tünde qos mañ-
aiynda ottatyp otyr. Äli jauğa tüspegen jigitteri de beiqam bolmaiyq degendei älsin-älsin künbatys jaqqa közderin tigip, semserlerin qysa ūstap qūiady. Al keibir jürek jūtqan batyrlary kürke, laşyqtardyñ qasynda jiñişke naizağai meñzeldes kögildir qūryş aldaspandaryn qamsyz qairauda... Jas balalarda da reñ joq. Olar ädettegisindei asyr salyp oinamaidy, top-top bolyp jinalyp būlar da äldeneni özara sybyrlasa söz i̇etedi, Tobylğy küreñ sūlularynda da aqjarqyn beine joq, ädettegidei süldeleri qūryp bota közderin köñildesterine qadamaidy. Qara su sekildi tūnjyrağan auyl üstine töngen auyr qaiğyny tek anda-sanda syldyrlağan qyz şolpysynyñ üni men kök aspanda tizbektele ūşqan qaz-üirektiñ sūñqyly ğana būzady.
Rasynda būl auyldar sonau künbatys jaqtan habar kütip typyrşuda i̇edi. Sondyqtan i̇er azamattar qūbyla jaqqa jiı qaraidy. Äsirese ana töbe üstine jinalğan qarttardyñ işindegi qapsağai deneli, qara saqaldy, orta jasqa kelip qalğan tūlğaly kisi degbirsiz otyr. Qūbyla jaqqa qadalyp qalğan. Onyñ üstinde temir torly şolaq sauyt. Basynda temir tor dalbağai. Sauytynyñ jeñi şyntağyna ğana jetedi. Bilegin işinen kigen kök barqyt peşpentiniñ jeñi jauyp tūr. Oiulanğan kök barqyt keñ balaq şalbar. Aiağynda kümistegen keñ qonyşty saptama i̇etik. Sauytyn yşqyrlanyp alğan. Kümis belbeuinde jez sağaly, qynyna altyn jalatqan kök semser. Sol qolynyñ şyntağyna ilgen bolat qalqan. Qazir qauipsiz bir tynyştyq şaq bolğandyqtan şetine zer ūstağan kök barqyt şapanyn iyğyna jamyla salğan... Osy bir sūsty adamnyñ aibyndy türinde qazir bir ülken qobalju bar.
Būl — osy köptiñ qolbasşysy. Tabyn ruynyñ biı, myñ jylqy aidağan sūltan Tilenşi ūly Jolaman batyr i̇edi.
Ol kenet qiiädan qyzyl tülki körgen bürkittei, oqys qimylmen alğa ūmtylyp baryp toqtady. Ağyna säl qyzğylt qan tarağan ülken qyrağy közderin kökjiekke qadap tyrp i̇etpei melşidi de qaldy. Özge jūrt ta solai qarai köz jiberdi. İendi olar da Batys jaqtağy aq şañdaqty kördi. Äri-beriden keiin soñynan şañğa köme syzylta şauyp kele jatqan salt attyny bäriniñ de közi şaldy.
Būl kezde altyn säulesin adyr, töbeniñ basynda jamyratyp kün de batyp ketken i̇edi. Äielder şaqpaq qudan ot tūtatyp qazan kötere bastağan. Köştiñ är jerine kök tütin kölbei ūşyp, jūrttyñ köbi keşki jabdyqqa kirisken.
Töbedegi şağyn toptyñ közine tüsken salt attyny i̇endi bar auyl kördi. Barlyq nazar şañ şyqqan jaqqa audy.
Köbiniñ jüzinde ümit nūry oinap şyğa kelgen. Kei köñilde kümän da bar. Är tūstan ümit, joramal aralas dauystar i̇estile bastağan:
— O qūdai, jaqsylyqqa bolsa igi i̇edi!
— Aqsarbas, aqsarbas!
— Tym kürt kele jatyr-au!
— Artynan jau quğandai!
— Joq, quanyş äkele jatqan jan tärizdi!
— Auzyña mai!
Astyndağy süliktei jarağan qylañ bedeui qara terge malynğan kisi Jolamandar tūrğan töbeniñ i̇etegine kelip toqtady. Alystan şapqan jüirik i̇eki büiiri solqyldap, oqtyn-oqtyn dem şyğaryp, i̇eki tanauy jelp-jelp i̇etedi. Üstinen şyqqan aq tañdaq köbik jerge ülpildep, üzilip-üzilip tüsedi. At üstindegi qara tory, jas qaiyñdai berik, şymyr deneli jigit i̇eki iıninen demin alady. Ūzaq şabysqa şydamdy bolu üşin qara sanynan bastap keudesine deiin bar denesin tūtastyra qyl arqanmen aiqyş-ūiqyş şandyp tastağan. Tek i̇eki qoly ğana bos. İerni kezerip, kün şalğan qoñyr jüzin aqşañdaq sor topyraq japqan. Biraq otty közderi ūşqyn atyp jalt-jūlt i̇etedi.
— Jarqynym-au, jaqsylyq pa, jamandyq pa? — dep Jolaman i̇elegize taiady.
— Jamandyq, köke, jamandyq! — dedi jigit tili kürmele äzer söilep. — Bizdi quyp Orynbordan qalyñ äsker şyğypty!
— O, toba...
— Ne qylmaisyñ deidi sonda bizge?
— Qai tūsta i̇eken şyqqan qol?
Jolaman tünerip ketti.
— Bizdiñ hatymyzdan ne habar bar?
— äzir i̇eş habar joq.
— Tağy da baiağy ädetterine basqan i̇eken ğoi, — dep Jolaman jas jigitke qarady. Sümbidei sūlu bedeuiniñ üstinde qorğasyn qūiğan qūlja asyğyndai berik otyrğan osynau jas jigittiñ symbatyna süisingendei közinde bir säule jalt i̇etti de, kenet ürlep söndirilgen bilte şam jaryğyndai joq boldy. Ol älgindegidei i̇emes, işki ahaualyn sabyrğa jeñdirgendei:
— Jä, i̇endi atyñnan tüs, şañyñdy qaq, — dedi, — sonsyn bärin täpteştep aityp berersiñ. — Jolaman janyndağy aqsaqaldarğa būryldy. Sirä, būlar i̇el bastağan aqylgöi, izetti adamdary boluy kerek. — Suyq habar sūrqymyzdy qaşyrar älei bolmai tūra tūrsyn, — dedi ol. İendi onyñ üni şiyrşyq atqan qajyrly şyqty, — keñesken jön.
— İä, mūndaida iek artpa jol tabar aqyl kerek.
— Ana, Şekti, Jağalbaily, Şömekeilerdiñ de jaqsylaryn şaqyrğan abzal.
— Dūrys lebiz.
— Köppen keñesip şeşken ton kelte bolmas
— Qairat, Qanat, sender ana Mūqametäli, Taiman, Jüsipqali aqsaqaldar-ğa habar beriñder, Jetiqaraqşy şömiştene osy arada tabysaiyq.
— Maqūl.
İegiz qozydai tompiğan i̇eki bala jigit jūrttan bölinip şyğa berdi.
— Sirä, Ürker tarar kezde köterilermiz, — dedi Jolaman qasyndağylarğa, — tün qatar aldynda jūrt köz şyrymyn alsyn.
— Jön ğoi.
— Şai-sularyñdy işip qaita oralyñdar. Qatyn-qalaştyñ üreii ūşar, suyq habardy bildirmeñder.
— Tabylğan aqyl.
Aqsaqaldar tarai bastady. Jolaman habarşy jigitke:
— Baitabyn, äjeñniñ közine körin de meniñ qasyma qaityp kel. Äkelgen habaryñnyñ män-jäiin tegis aityp berersiñ, — dedi.
— Jaraidy.
Jolaman jalğyz qaldy. Ymyrt jabylyp tün qarañğysy qoiulana tüsti. Alystağy kökjiek üstinen alabūrtyp tabaqtai bop qyzyl jalqyn ai körindi. Jolamannyñ işin örtep bara jatqan qyp-qyzyl aşu şoğyndai. Sūmdyq habar, i̇el basyna töngeli tūrğan bülinşilik tömen tūqyrtyp jibergen Jolaman i̇endi i̇eñsesin basqan salmaqty keiin serpip tastağysy kelgendei kenet boiyn jinap aldy.
— İereuil atqa tağy da i̇er salatyn kün tudy, — dedi küiine dauystap, — halyq kegine suarylğan aq semser jüzi mūqalmai betimnen qaitpaspyn.
Jolaman batyrdyñ būlaişa sert beruiniñ i̇erekşe sebebi bar. Tabyn — asa bai ru i̇emes. Köp jyldan qonar köli de, ūşar kögi de İelektiñ Aq Jaiyqqa qUiar sağasynan bastap, Ryn qūmy men Üşözenniñ malğa jaily, bidaiyqty, bozdy şalqar jağasy bolatyn. Būl ara i̇ejelden-aq qazaq jeri sanalatyn. Rossiiä patşasynyñ ana jyldardağy rūqsaty boiynşa Kişi jüz Jaiyqtyñ arğy betinde de mal jaiyp, şöp şabuğa i̇erikti i̇edi. Al 1810 jyldan beri qarai būl jai būzylyp, patşa ükimetiniñ otarşylyq saiasaty Tabyn ruynyñ i̇ejelgi mekeni osy İelek boiyna da qol sūğuğa kirisken. İelek soryndağy tūzdy Rossiiäğa jetkizetin jaña jol saludan bastalğan äreket Jaña İelek pen Orynbordyñ arasyna jiyrma toğyz bekinis ornatuğa deiin bardy. Birte-birte Üşözenniñ boiy men Ryn qūmynyñ jağalyğy da kazak-orystarğa berildi. Būl aralarğa bekinister, qalaşyqtar salynyp, Tabyn ruy birtindep öziniñ segiz myñ şarşy şaqyrymdai i̇eñ oñdy mal jaiatyn jerinen aiyryldy. Mine, osy oqiğalar Jolaman batyrdyñ atqa qonyp qalyñ Tabyndy soñynan i̇ertuine sebep boldy. Jolaman i̇eñ aldymen patşa ökimetinen jerin qan tögispei tatu-tätti kelisimmen aluğa niettendi. Osy ümitpen ol 1822, iağni Jylqy jyly Orynbordyñ äskeri gubernatory Essenge ata-mekenimizdi qaitaryp ber dep hat jazdy. Būğan i̇eş jauap kelmedi. Essen jauap ornyna qazaqtardy qūmğa qarai syrğyta tüsu üşin i̇esaul Padurovty bas i̇etip arnauly jasaq şyğardy.
Azğantai adammen attanğan Padurov qolğa tüsti. Essenniñ qylyğyn qorlyq sanağan Jolaman Peterburgtağy Birinşi Aleksandr patşanyñ özine äbilğazynyñ ärinğazy sūltany men Syrym batyrdyñ balasy Jüsipti uäkil i̇etip jiberdi. Patşa būlardy qabyldamady, äri Peterburgten qaita şyğartpai qoidy.
Bir jyl ötkennen keiin Jolaman Essenge tağy hat jazdy, öziniñ ata-meken jeri jaiyndağy ötinişin aita kelip, ärinğazy men Jüsipti, Orynbor türmesinde jatqan Qūndaq balasy Tölenbaidy qūia berse, i̇esaul Padurovty bosatatynyn bildirdi. Būl hat ta jauapsyz qaldy. Bir ai ötkennen keiin äbden küiingen Jolaman Essenge üşinşi hatyn joldady... Äskeri gubernator būl joly da jöndi jauap bermedi, tek qolyndağy tūtqyndardyñ töleui dep üş jüz jiyrma jeti som aqşa jiberdi «jäne būdan bylai qarai aramyzdağy kelissöz Serğazy han arqyly jürgizilsin» dedi sol sülesoq qalpynda.
Būl qorlyqqa şydai almağan Jolaman aqyrynda atqa qondy. Soñynan sarbazdaryn i̇ertip, üş jyl boiy İelek mañaiyna salynğan bekinister men jaña ornap jatqan qalalardy şabuyldaumen boldy.
Būğan jauap retinde patşa ükimeti jasaq üstine jasaq şyğardy. Oq-därili myltyq pen kök qūryş qylyşqa şydai almai Jolaman äskeri san jeñildi. Biraq tuğan jerdiñ keñ dalasy qorğan bolğan jigitter qaşan da köp şyğynğa ūşyramai qūtylyp kete berdi.
Jaiyqtyñ künşyğys jağyna şeñgeldi qolyn mol sūğyp jelikken patşa ükimeti i̇endi Or men Troitsk qalasynyñ arasyna jaña jol saldy. Osymen bailanysty Arğyn, Alşyn, Qypşaq rularynyñ on bes myñ şarşy şaqyrymdai i̇eñ şūraily jerin basyp aldy. Būl rular i̇endi keşegi öz jerinen bügin şöp şauyp, mal ottatuğa rūqsat alu üşin patşa qyzmetkerlerine köp aqşa töleitin boldy. Mal qaiğysy — jan qaiğysy deitin qazaq keñ jailau, şalğyndy dalasynan airylyp, ne isterin bilmedi. Aqyrynda baryp Aq Jaiyq özeni men Qaraötkel ortasyn jailağan Arğyn, Qypşaq, Alşyn, Naiman, Uaq, Kerei rulary auyq-auyq aq patşa otarşylyq saiasatyna qarsy i̇ereuilge şyğa bastady. Äsker tūrğan bekinisterdi şauyp, aq patşağa berilgen, Rossiiä imperiiäsynyñ qol astyna kirip alğan Bökei, Uäli, Sämeke tūqymdarynan şyqqan sūltan-pravitelderdiñ auyldaryn talady. Alaida özara baqastyq, bäseke, alauyzdyq siiäqty dert jailağan būl rulardyñ qoqan-loqy i̇ereuilderin, qazaq dalasynyñ är tūsyna äskerli bekinis ornatyp ülgirgen patşa gubernatorlary basyp tastap otyrdy. Jaiyq özeniniñ künşyğys jağyndağy Orta jüz ben Kişi jüz rulary ötken jyly ğana jappai bas kötergen i̇edi. Būl 1835, iağni Qoi jylğy i̇ereuil Qaraötkel men Jaiyq arasyndağy i̇eñ ülken i̇ereuil boldy. Biraq būl köterilis te nätijesiz aiaqtaldy. Alaida qol bastağan batyrlar i̇endi jaudy jeke şauyp jeñe almaityndaryna közderi jetti. Bükil qazaqtyñ birigui kerek i̇ekenin tüsindi. Biraq üş jüzdiñ qazağyn tegis kim basqarmaq? är ru jeke otau tigip özi bi, özi qoja bolğysy keldi. Ortaq ögizden — oñaşa būzau. Būl är rudyñ basty adamdaryna qolaily. Sondyqtan olar i̇endi biriktiruden göri bytyratuğa qūmar. Ärine, är rudan şyqqan aluan-aluan qol bastar batyr, top jarar şeşen bar, biraq bar rudyñ taqymy tolar, aqyly men i̇erligine bas ūrar birde-bir kösemi joq. Qala berdi, är jüzdiñ bas ier batyry da joq. Batyr degenderi tek öz rulary üşin ğana. Mūndai jağdaida bar qazaqtyñ basyn kim qosady? Kim tūlğasy bolady?! Sondyqtan da köp jūrt Aqtaban şūbyryndydan soñ qazaqty i̇el i̇etip qaita kötergen Abylaihannyñ ūrpaqtaryna közderin tigude i̇edi. Qalmaqtardyñ betin qaiyrğan soñ, ūzaq jyldar boiy, Orta jüzdiñ şyn mänisindegi ämirşisi bolyp kelgen Abylaidy Üş jüzdiñ bas köterer adamdary 1770 jyly aq kigizge köterip han sailady. Biraq İekinşi İekaterina patşa öziniñ 1778 jyly 24 maida bergen Ukazynda ony tek Orta jüzdiñ ğana hany i̇etip bekitti. Nege Abylaidyñ ötinişin qabyldamağany jaiynda osy Ukazdy Orynbor gubernatoryna joldanğan sol jylğy jiyrma birinşi sentiabrdegi senat kollegiiäsynyñ hatynda körsetilgen. Onda bar qazaqty bir hanğa biletip, basyn qosudyñ qauipti i̇ekenin aşyp aitqan. Tağy osy hatta Abylaidyñ Rossiiä imperatoryna bağynğanyna patşa bekinisiniñ birinde antyn bergennen keiin ğana oğan handyq gramotasy men qūndyz işik, tülki börik, kümis qylyş tapsyrylsyn delingen. Biraq Abylai patşanyñ būl talabyn oryndamady. Ukazben tanysuğa özi kelmei, ağasy Jolbarysty jiberdi. Ol senderge bağynamyn dep Rossiiä men Qytai imperatorlaryn birdei aldap, al şyn mänisinde Ülken Orda hany bolyp jüre berdi. Biraq būl kezde Äbilqaiyr, Nūräli ūrpaqtary basqar-
ğan i̇elderdiñ köbi patşağa şyn bağynğan-dy. Al Abylaihan ölgennen keiin 1782 jyly handyqqa onyñ ülken balasy Uäli bekitildi. Ol birden Rossiiä patşasynyñ otarşylyq saiasatyna moiyn sūndy. Al Abylaidyñ özge ūrpaqtary, äsirese qalmaq äielinen tuğan balasy Qasym töre būğan könbegen-di. Abylaidyñ Üş jüzdi birdei auzyna qaratqan handyq märtebesin köksegen Qasym töre, onyñ ülken balalary İesenkeldi, Sarjan alys-jūlystan bir kün tyiylmağan... Qalyñ būqara Şyñğyshan ūrpaqtarynyñ mūndai şermenin qaidan bilsin, öziniñ täuelsizdik tilegen, jerin qorğağan küresine Abylai ūrpaqtarynyñ i̇ejelgi armany säikes kelip, basymyzdy osylar qosar degen ümitti kökeilerine tūmardai taqqan. Būl kezde patşanyñ otarşylyq saiasaty şegine jetip, qazaq i̇eliniñ qai tūsynda bolsa da i̇ereuilge şyqqandar toby köbeie tüsken. Myñ būlaq qosylsa özen bolady. Basqara biler kisi bolsa myna ru-ru bop köterilgen, täuelsizdigin añsağan halyq bir tudyñ astynda birikse, dülei tolqyndy teñiz tärizdi ğajaiyp küşke ainaluy sözsiz. Al sol küşti kim basqarady? Qasym töre balalary sonau Qaratau mañynda. Jäne qazir olardyñ tasy örge domalaityndai halde i̇emes i̇ekenin bükil Arqa, Jaiyq biledi. Qoqanmen til tabysar kün bar ma? Til tabysqan künniñ özinde onyñ örisi ūzaq bolaryna kim senedi? Byltyr jazdağy Taşkent qūşbeginiñ qylyğy tağy qaitalanbasyna kimniñ közi jetken? Sauda adamynda pätua joq, qazaq i̇elin sadaqa i̇etip, öz paidasyn közdep otyrğan sonau alystağy Qoqan hanyna sengenmen ne paida? Senbegende ne isteu kerek? Rossiiä patşalyğymen biriktik degendi syltau qylyp, i̇el-jūrtyn qanap jatqan qarğa-qūzğyn sūltandardyñ jemi boluğa köne beresiñ be? Könbeske şara bar ma? Iş qazandai qainaidy, küresuge därmen joq. Orğa tirelgen jerimiz osy şyğar. İendi aiağyñdy i̇eppen baspasañ omaqatqanyñ.