Köşpendiler - III - Qahar

Kenesary i̇eki top jasağyn attandyrdy. Birin Ağybai, i̇ekinşisin Baitabyn bastap keledi. Ağybai toby qazir Qarajar şatqalynda. İerteñ Qarqaralyğa ötpek! Ağa sūltan Jamantaidyñ oidağy jylqysyn aidap äketpek! Kene oğan aq patşa jağyna şyqty dep öte aşuly.
— Al Baitabyn qoly qaida? Onyñ beti qai tūs?
— Men Ağybai jasağyndamyn. Batyr aldymyzdy barlap kel dep jiberdi... Al Baitabyn jasağy keiinirek. Şamasy bügin tündeletip jürip, tañ ata osy arağa jetpek. Beti sizdiñ auyl. Kenekeñ ony Qoñyrqūljanyñ qalğan malyn aidap kel dep jiberdi.
Qoñyrqūlja küp-küreñ bop ketti.
— Özderi qanşa adam?
— ärqaisysynda jiyrma bes soiyldan.
— Bar bolğany sol ma? — Qoñyrqūlja qaharlana qaldy. — Basynğan i̇eken äbden! Kökelerin tanytamyn men äli? Ağybai jasağy Qarajar şatqalynda dediñ be?
— İä, bügin tünde sol arada at tynyqtyryp almaq. İerteñ Qarqaraly aspaq...
— Jaraidy, — dedi Qoñyrqūlja, söitti de syrtta tūrğan şabarmanyna dauystap, — Asylkereidi şaqyr, — dedi. Ol qaitadan sary jigitke būryldy. — Baitabyn meniñ jylqymnyñ qaida i̇ekenin bile me?
İesirkegen äñgimeniñ tüp nūsqasyn birden tüsindi. «Ana kisisi kim i̇eken? Baitabyn tobynda Qoñyrqūljanyñ köz-qūlağy bolğan ğoi». Äitse de, «ana kisileriñ kim?» dep sūrauğa bata almady. Ün-tünsiz tyñdai berdi.
— Sonda, meniñ jylqymdy qai tūsta dep joramaldaidy Baitabyn? — Qoñyrqūlja öziniñ tübektegi tyğuly jylqysyn i̇eşkim bilmeidi dep oilağan boluy kerek.
— İesildiñ İertiske qarai būrylatyn jerinde desedi...
— Alda äkeñniñ auzyn ūraiyndar-ai, bärin bilip otyr i̇eken ğoi!
— Ana kisi özi jasaqtan böline almaityn bolğan soñ, mağan sizge ait degen tağy bir qūpiiä syry bar...
— Onyñ tağy ne sūmdyq?
— Osy auyl mañaiynda sizdi toryp äbdiuaqit degen Kenesarynyñ bir kisisi jür. Oğan sizdiñ basyñyzdy alu tapsyrylğan.
Qoñyrqūlja i̇endi tipti şoşyp ketti.
— Qai äbdiuaqit?
— Būrynğy öziñizdiñ töleñgitiñiz. Kümis degen qyzyn... — Sämen yrjiiä kül-di, — bozbalaşylyq i̇etip... netip jibergen körinesiz...
İel qūlağy i̇elu, Kümiske istegen Qoñyrqūljanyñ jauyzdyğyn İesirkegen de i̇estigen. Tuğan qaryndasyn qorlağandai, iştei öte qynjylğan. Öitkeni ol byltyr oquğa bara jatyp, mal basynda otyrğan äbdiuaqittyñ üiinen susyn işken. Sonda Kümisti de körgen. Jas qyzben bir-i̇eki auyz sözge de kelip, til qatysqan. Onyñ körkine riza bolyp ketken. Sol Kümiske Qoñyrqūljanyñ istegen qorlyğyn i̇estigende, İesirkegen ağa sūltan däl sol sätte qolyna tüsse işke tepkileitindei bop aşulanğan. Sol Qoñyrqūljasy mynau. Ony işke tepkilemek tügil, özi oğan hatşy bolyp jūrtqa istemek qiiänatyna kömektesip otyr. İesirkegen Qoñyrqūljany balağattap jibere jazdap özin-özi äzer basty.
Qoñyrqūlja birdeme aitpaqşy bolyp kele jatyr i̇edi, üige ağa sūltannyñ jasağynyñ bastyğy, ūzyn boily, qara mūrtty Asylkerei kirip keldi.
Ağa sūltan Sämenniñ sözin oğan tegis aityp berdi de, oiyn tūjyra būiryq berdi.
— Ağybaidy Qarqaralyğa ötkizbei, jatqan jerinde kün bata basu kerek. Bizdiñ istegen jaqsylyğymyzdy myna jigit Jamantaiğa aita barar. Bū da qazir jürip ketedi. — Ol İesirkegendi nūsqady. — İeliniñ şetine jau jetkenin habarlar. Sosyn sen bar sarbazdaryñmen Baitabyndy tübektiñ auzynda küt. Bireuin jibermei qyryp sal. Ony jaiğastyrğan soñ osy auyldyñ mañyn tegis silkip şyq. Meni öltirmek bop toryp jürgen äbdiuaqit qūldy qaityp kelgenimşe ūstap alyp, kisendep qoi. Jazasyn kelgen soñ özim berem.
— İel şetine jau kelip jatqanda... — Asylkerei kümilji söiledi, — mümkin siz jürmessiz...
— Jau i̇el şetine bügin kelip tūr ma? — Qoñyrqūlja jasaq bastyğynyñ sözin jaqtyrmai qaldy. — Jiyrma adamğa küşteriñ jetpese, nesine at minip, qaru asynyp jürsiñder? — Ol «äbdiuaqit añdyp jür» degen sözden seskenip qalğan-dy. «Men kelgenşe ol itti jigitterim ūstap alar, oğan deiin boi tasalai tūrğan jön bolar», — degen oiğa kelgen. Sol sebepti ağa sūltan Ombyğa tez jürip ketip, qalyñ orys arasyna jetudi dūrys kördi. — Biz Ombyğa tez baruymyz kerek, — dedi ol jasaq bastyğyna. — Onda bizdi būdan da zor is kütip tūr.
Barlyq jauapkerşilikti Asylkereige jüktep, Qoñyrqūlja attanyp ketti. Jol boiyndağy äli Kenesary qūryğy tüse qoimağan bai auyldardan at auystyryp minip, suyt jürip üşinşi küni tañ ata Ombyğa jetti.
Qoñyrqūlja būl qalada birneşe ret bolğan. Būryn mūnda neler aqjarqyn künderi ötken. Patşa ağzamnyñ i̇eñ joğarğy satyda tūrğan märtebeli adamdarynyñ talaiymen kezdesken. Ağa sūltannyñ i̇esinde osyndai kezdesulerdiñ i̇ekeui mäñgi ūmytylmastai saqtalğan i̇edi. Biri 1829, iağni qazaqşa Siyr jyly, osy Omby qalasyndağy tilmaştar mektebiniñ qyryq jyldyq merekesine arnalğan saltanatty keş. Onda Sibir qazaqtary jaiyndağy i̇erejeni şyğarğan patşanyñ oñ közi Speranskiidiñ özi bar. Keñ zalda oinağan orkestr, bi, oiyn-külki... Qoñyrqūljağa i̇eñ alğaşqy ret orys ofitseri — ştabs-kapitan aty berilgeni osy joly i̇edi. Sodan beri toğyz jyl ötipti. Qazir ol podpolkovnik. İekinşi i̇este qalğan kün — aldyñğy jylğy küz. Būl küni bir şeti men bir şeti tai şaptyrym tört qabat aq üide Ombynyñ kadet kopusy aşyldy. Būl toiğa da qazaqtyñ ağa sūltan, asqan bailary şaqyryldy. Toidy kniaz Gorçakovtyñ özi bas-
qarğan. Özge ağa sūltandardan göri kniaz Qoñyrqūljağa i̇erekşe köñil bölgen. Tipti bi bitken kezde, zäulim biık zalda i̇ersili-qarsyly äñgime qūryp jürgen aqqu-qazdarşa sylañdağan orys dvoriandarynyñ äielderi men syptai bop sändene kiıngen orys ofitserleriniñ aldynda Gorçakov ony qoltyqtap ötken. Özge ağa sūltandar qyzğanğannan işteri jaryla jazdağan. Sol joly ğoi Gorçakov oğan:
— äri ketse bir jiyrma bes jylda qazaqtyñ ūl-qyzdary da mynalardai bolady, — degen jan-jağyndağy äielder men ofitserlerin körsetip.
Sary dalada köşip jürgen qazaqtar jiyrma bes jyl işinde mynalardai bolady degen kniaz sözine Qoñyrqūlja tañ qalğan. Ol oiyn jasyrmai:
— İeger qazaq būlardai bolğysy kelmese ne isteisiz? — dep sūrağan.
— Onda, — dep Gorçakov oilanbastan jauap bergen. — Aiuğa aqyl üiretken taiaq degen maqaldy i̇estigeniñ bar ma? Jerinen, biliginen airylğan qazaq aitqanğa könbei qaida barady? Küşpen köndiremiz. Arqasyna qamşy oinatyp, soqa jegip, jer jyrtudy üiretemiz. Qol-aiağyn matap şirkeuge kirgizip, İisus Hristosqa şoqynuğa mäjbür i̇etemiz.
Gorçakovtyñ osy bir aduyndy tik jauaby Qoñyrqūljağa ūnağan. «Öz basymdy han i̇etse, meili, qara qazaqty pisirip jesin. Odan meniñ nem ketedi? Al sonda...» Ağa sūltan oilana qaldy. «Sol küşteuden ne şyqty? Arqa qazaq ataulysynyñ jartysyna taiauy osy küşteuge könbei qarsy köterilip otyrğan joq pa? Jaqsy. Kenesaryny jūiamyz, biraq qazaq Gorçakovtardyñ aitqanyna könip, aidauyna op-oñai jüre qūiar ma i̇eken?».
Qoñyrqūljanyñ i̇esine tağy da bir uaqiğa tüsip ketti. Ol kezde Qoñyrqūlja jas. Tobyl qalasynda 1789 jyly tilmaştar daiyndaityn mektep aşylğan. On besinde soğan kep tüsken. Onyñ aldyna äkesi Qūdaimendi şoqynğan bir tatardy jaldap Qoñyrqūljağa äzer-mäzer orysşa hat tanytqan. Sol şoqynğan tatar mūğalimi qyzyq adam bolatyn. Qūdaimendi baidyñ balasynan kim şyğatynyn qaidan bilsin, küigen tomardai qara-qoşqyl, döreki Qoñyrqūljanyñ basynan sipap: «Oqy, oqy, qazaq malaiy. Rus iazykysyz jit bulmi. Qazir puşkasy kilsä, soñynan Puşkini kilä, bizge kün rus kulturasymen şyğa», — deitin.
ärine, Qoñyrqūlja ol kezde puşkanyñ zeñbirek i̇ekenin ūqsa da, Puşkinniñ kim i̇ekenin tüsinbegen. Bes jyl ötkennen keiin ğana baryp Puşkindi de bildi. Biraq būl kezde ol qazaq dalasynda öz ükimin jürgizu üşin oğan Puşkin i̇emes, puşka kerek i̇ekenin ūqty. Sondyqtan da ol Gorçakovtyñ «Aiuğa aqyl üiretken taiaq, qazaq i̇elin de küşpen köndiremiz», — degen sözine namystanbağan. Öziniñ tilegi men Gorçakovtyñ tilegi bir i̇ekenine közi jetkendikten qazaq dalasyna puşkanyñ köbirek keluin maqūl körgen.
«Mine qazir özi de osy tilektiñ aidauymen kele jatqan joq pa?» Ağa sūltan auyr kürsindi. «İä, iä, Qaraötkel bekinisine sol puşkalardyñ köbirek jetuin tilek i̇etpek. Al sol tilegin gubernator oryndar ma i̇eken? Oryndauğa tiısti. Öitkeni i̇ekeumizdiñ de armanymyz bir, jolymyz bir».
Rasynda da būl kezeñ osy i̇eki sūmyrai tilektiñ asa bir ūştasqan kezeñi i̇edi.
Qoñyrqūljanyñ i̇esine kenet äkesi aitqan bir i̇eski añyz tüsip ketti. «Düniede ne qyzyq?» dep sūrapty Şyñğyshan bir küni öziniñ nöker, nūiandarynan. Bir batyry: «Düniede bürkit salyp, tülki ilgen qyzyq». İekinşisi, «ğaşyq bol-
ğan sūluyñdy qūşqan qyzyq». Al üşinşisi, «altyn taqta otyryp jūrtqa ämiriñdi jürgizgen qyzyq», — depti. Sonda Şyñğyshan: «Joq, bilmediñder. Qastasqan jauyñdy aldyña salyp aidap, qatyn, qyzyn bauyryña basyp qūşyp, mal-mülkin talan-taraj i̇etip tartyp alğannan düniede qyzyq i̇eşteñe joq», —degen i̇eken. Osy añyz i̇esine tüsip ketken ağa sūltan atyn tebinip qalyp kenet kübirlep jiberdi: «Ata jauym Kenesaryny tabanymnyñ astyna salyp, Künimjan bäibişesin bauyryma bir bassam, bügin ölip ketsem de armanym joq».
İeki jağy birdei ūiysa ağaş ösken dañğyl jolmen Qoñyrqūlja qala şetine jetkende qaida tüserin oilap säl kidirdi. Qarsy aldynda minaret, Omby mūsylmandarynyñ meşiti, onyñ ar jağynda Ğabdyrahmanūly Mūhamed Şarif ahonnyñ qyzyl kirpişten salğan keñ sarai üii. Joldyñ kire beris sol jağynda ğajaiyp saltanatty, tört kümbezdi, bastarynda altyn jalatqan kiresi bar zäulim şirkeu, odan solyraq, alañnyñ ar jağynda qasyna azyraq tal i̇ekken general-gubernatordyñ i̇eki qabat aq üii — saltanat saraiy. Kök temir töbesinde tatar qyzdarynyñ basyna kietin taqiiäsy tärizdi, jiñişke terezeleri tört jaqqa birdei şyqqan, tört būryşty, gubernatordyñ jūmys isteitin bölmesi... Tömende birneşe jūpyny kelgen, ağaştan salğan jataq üileri. Odan äri şirkeumen jalğasa tastan, küidirgen kirpişten qalağan sändi-saltanatty i̇eki qabat, üş qabat üili ülken qala jatyr...
Qoñyrqūlja ahondikine tüsudi ūiğardy. Mūhamed Şarif üiinde i̇eken. Qūşağyn jaia qarsy aldy. Sol küni-aq Qoñyrqūlja ahonnan Omby oblysynyñ bas-
tyğy Talyzinnyñ auyryp jatqanyn i̇estip, general-gubernatormen jeke söilesedi i̇ekenmin dep quanyp qaldy.
Qoñyrqūljany i̇erteñine general-gubernatordyñ özi şaqyrtyp aldyrdy. Aqmola bekinisin Kenesarydan qorğai almağanyn aiyp körgen ağa sūltan kenet jüreksinip, gubernatordyñ saltanat saraiyna Mūhamed Şarifty i̇erte bardy. Biraq Gorçakov tek Qoñyrqūljany qabyldady. Generaldyñ atūltanty 7  — ūzyn boily kornet «kiriñiz» degennen keiin, qabyldau bölmesiniñ qara bylğarymen qaptalğan i̇esigin ağa sūltan qobalji aşty. Bölme özine būrynnan tanys. Qyryq qūlaş keñ, biık zal. Sary safian bylğarymen tystalğan, arqa ağaştary oiulan-
ğan jūmsaq oryndyqtar. İeñ tübinde, jasyl şūğamen japqan, örnekti, zildei stol. Qabyrğasynda Birinşi Nikolai patşanyñ polkovniktik därejede türegelip tüsken sureti. Äşekeilengen töbeden tömen salbyrağan jaltyrağan jez bauly şam qūiatyn aspalar... Stol üstinde altyn jūmyrtqa tärizdi siiä sauytyn tUiağymen basyp tūrğan, qos qanatyn kere jaiğan qara mramor tastan jasalğan i̇eki basty samūryq qūs. Kelgen adamnyñ sūsyn alaiyn degendei general samūryqty i̇esik jaqqa qaratyp qoiypty. İeger qarsylyq i̇eter bolsañ, tyrnaqtary qanjardai, qanqūily, aibyndy qyran «şañq» i̇etip köterilip, bas salğaly tūrğandai. Keñ zaldyñ işi qandai yzğarly bolsa, qūs tüsi de sondai yzğarly. İesi osal kisi i̇emes. Rossiiä patşalyğynyñ Sibirdegi auzynan ot bürikken qandy balaq jendeti.
Bölme iesi kniaz Gorçakov — Batys Sibirdiñ general-gubernatory. Kirpidei tikireigen qysqa şaşty, i̇edireigen jiren mūrtty, aq boz, tüsi suyq kisi. Ol Qoñyrqūljany stolynyñ ar jağyndağy Birinşi Nikolai suretiniñ aiasynda tūryp qabyldady. Özi de otyrğan joq, Qoñyrqūljağa da otyr demedi. Basyn izedi de qoidy. Ağa sūltanğa ol birden «qazaq dalasynda bolyp jatqan bülinşilikke sen de aiyptysyñ», degendei sūs körsetti. Qoñyrqūlja iştei äbigerlene qaldy. «Bäse, meni kelmei jatyp nege izdetip jatyr dep i̇edim-au, ūryspaq i̇eken ğoi, tek ūrsyp qoisa ğana jarady...».
— Podpolkovnik Qūdaimendin, — dedi Gorçakov birden resmi sözge kirisip, — Ombyğa jai kelmegeniñdi bilip ädeii şaqyrttym. Qazaq dalasynda bolyp jatqan bülinşiliktiñ jäii bizge äbden mälim. Horunjii Qarbyşev Aqmola bekinisinen qalai aiyrylğandaryñdy baiandağan. Patşa ağzam aldynda boryştaryñdy aqtai almağandaryñ üşin senderdi sotqa beru kerek i̇edi, bir jolğa keşirdik. İendi bizden ne tileisiñ, sonyñdy ait. Jäne qysqa türde. Ūzaq jyrdy tyñdauğa uaqytym joq.
Kniaz däl qazir şynynda da asyğuda i̇edi. General-gubernator it qūmar jan bolatyn. Byltyr Londonnan ädeii aldyrğan ağylşyn setteri tūqymdas qanşyğy keşeden beri auyryp qalğan. Tomskiden arnaiy şaqyrğan däriger Ombyğa jaña ğana jetken i̇edi. Ony itine özi aparyp körsetpek. Kniaz soğan asyğuly. Süiikti qanşyğy auyryp jatqanda, qazaqtyñ bir ağa sūltanymen myljyñdasyp, uaqyt ötkizudi jön körmedi. Sondyqtan general-gubernator äñgimeni tikesinen qoidy. Mūndai kelte qabyldaudy kütpegen Qoñyrqūlja sasyp qaldy. Gorçakov tipti söilespei ketip qalar dep qorqyp:
— General-gubernator myrza, — dedi ağa sūltan kelgen şaruasynyñ toq i̇eterin aityp! — Kenesary künnen-künge küşeiüde. Biyl qys ony qūrtpasaq, kelesi jaz boi bermei ketui mümkin.
— Qalaişa?
— Torğai boiyn jailağan qalyñ Qypşaq pen Yrğyz, İelek, İembi özenderiniñ mañyndağy Kişi jüzdiñ köp rularynyñ oğan qosylyp ketu qaupi tuyp tūr. Büite berse bar qazaq Kenesary tuynyñ astyna jinaluy mümkin.
— Mūndai aqymaq halyqty körsemşi, — dedi Gorçakov mysqyldai külip, — Rossiiä patşalyğy qazir qazaq jerinde myqtap tūryp oryn teuip alğan joq pa? Mañyzdy degen audandardyñ bärinde de biz özimizdiñ bekinisterimizdi, forpostarymyzdy salyp boldyq. İendi patşa soldattaryn būl aradan bir Kenesary tügil, myñ Kenesary da qua almaidy. Abylai kezindegidei i̇emes, qazir qazaq i̇eline degen Rossiiä patşalyğynyñ saiasaty özgergen. Osyny aqymaq qazaq bilmei me? Al seniñ Kenesaryñda aqyl bolsa, qazaq halqyna i̇emes, Rossiiä patşalyğyna qolaily jol izdep, bizge bas ūrmas pa! «Rossiiä patşalyğyna protektorat retinde bağynuğa qarsylyğymyz joq, biraq bizdiñ i̇eldigimizdi saqtap, saiasi bostandyğymyzğa, jerimizge timeitin bolsañdar i̇eken» dep ol mağan birneşe märte hat jazdy. Būndai i̇esalañdy körsem būiyrmasyn! Patşa ağzamğa bağynu degen söz — saiasi bostandyğymdy joğalttym degen söz i̇emes pe?! Sondyqtan da men bizdiñ tynyştyğymyzdy būzğan adammen kelisim söz jürgizudi özime Uiat körip jäne patşa ağzamğa ün-tünsiz bağynudan böten basqa şart qoiuyna i̇eşbir ümiti qalmasyn dep ädeii hattaryna jauap bermei qoidym.
— Dūrys i̇etkensiz, gubernator myrza.
Gorçakov aldynda tūrğan Qoñyrqūljany adamğa sanar i̇emes. Süzetin būqadai basyn tömen tūqyrtyp, öz oiyn aşyq aityp jatyr.
— Biz qazaq i̇elin tek otarymyz dep qana sanaimyz. Kimde-kim būğan köngisi kelmese, ony qarudyñ küşimen köndiremiz. «Azamattarmen kelisimge keludiñ i̇eñ dūrys ädisi — olardy qorqytyp ūstau». Būl pikirdi soğys ministri Çernyşev myrza da maqūldaidy.
— Bizdiñ de tilegimiz sol i̇emes pe? Tek qaruly küşti tezirek şyğarsañyz deimiz.
— Kenesary köterilisin tüp-tamyrymen qūrtu jöninde qazir arnauly soğys jospary jasalyp jatyr, — dedi Gorçakov, — köp ūzamai qaruly küş te şyğarylady. Qazaq dalasy Kenesary qaraqşylarynan da tazartylady. — Kenet general-gubernatordyñ i̇esine auru qanşyğy tüsip ketti, ol i̇endi asyğa bastady. — Özge şaruañyzdy oblys bastyğy Talyzin myrzamen söilesiñiz. Qoş bolyñyz.
Qoñyrqūlja saly suğa ketip üiden şyqty. Auyryp jatqan Talyzinnyñ päterine baryp jolyğyp, üş künnen keiin i̇eline qaitty.
Ağa sūltan bū joly Talyzinnen kömekke nebary jüz soldat alğanymen, kelesi jaz Kenesaryny birjolata qūrtatyn qalyñ äsker şyğatynyn i̇estip, köñili säl ornyğaiyn dedi. «Qys bolsa kelip qaldy, al Kenesary qysta şabuylğa şyqpaidy. Biren-saran jasaqqa myna jüz soldat pen öz küşim de tötep bere alady». Biraq ol i̇el şetine jeter-jetpesten-aq äneuküngi Ağybai men Baitabynnyñ auyldy şauyp, tübektegi bar malyn aidap äketkenin i̇estidi.
Oqiğa bylai bolğan i̇edi.
İesirkegen jas ta bolsa sanasy i̇erte ūianğan jigit i̇edi. Qalada orysşa oqyp, hat tanyp, közi äjeptäuir aşylyp qalğan. Özimen bir mekteptegi kei balalardyñ «jailauymyzğa biyl soldattar bekinis salypty, i̇endi aulymyz äri qarai qūmğa köşetin şyğar», — degen sözderin i̇estip, tübi patşa otarşylyq saiasaty i̇eline qolaily timeitinin tüsine bastağan. Onyñ üstine Kenesary men onyñ batyrlary jaiynda i̇estigen i̇erlik äñgimeleri de bala jigittiñ köñilin i̇eliktiretin. Äsirese Şūbyrtpaly Ağybai batyr jaiyndağy añyzdar kädimgidei qanyn qyzdyryp, qiiälyna ot tastaityn. Ağybaidyñ sondai jau jürek batyrlyğyn maqtanyş i̇etetin, öitkeni Şūbyrtpaly oğan atalas ru. İendi sol Ağybaidyñ basyna qauip töngenin bilip, ne isterin bilmei, äbden küiingen-di. Äitse de, nağaşy apasynyñ aulynda būdan äri jata berudiñ jönsiz i̇ekenin bilip, Qoñyrqūlja Ombyğa attanysymen bū da serikterin i̇ertip, öz i̇eline jürip ketken-di. Būlar auyl şetine şyğar-şyqpastan-aq aldarynan bir qūian oiğa qarai zyta jöneldi. Kileñ i̇esersoqtau jas jigitter älgi qūiandy quyp berdi. İesirkegenniñ aty özgeleriniñ atynan ūşqyrlau bolğandyqtan, serikterinen ozyp ketip, qūiandy jeke qudy. Aqyrynda qūian İesil jağasyndağy bir qalyñ taldyñ işine kirip joq boldy. Biraq İesirkegen qūiannan aiyrylğanmen, şoğyr taldyñ tübinde tüni boiy Qoñyrqūljanyñ aulyn toryp, qazir tynyğyp ūiyqtap jatqan äbdiuaqittyñ üstinen şyqty... Tarsyldatyp kelip qalğan at dübirinen äbdiuaqit şoşyp ūianyp janyndağy şoqparyna jarmasty. Kilt toqtağan İesirkegen sälem berip öziniñ jau i̇emes i̇ekenin aitty. Äbdiuaqit jas jigitti şyramytyp, tanyğandai sekildendi. «ä... Masan bidiñ ūrpağy tärizdisiñ... Asyldyñ synyğy, şūğanyñ qiqymy i̇ekensiñ ğoi, aldamassyñ», — dedi. Būl kisiniñ kim i̇ekenin bilgen İesirkegen öziniñ tañerteñgi jylpyq sarydan i̇estigen sözin, Ağybai tobyn Qarajar şatqalynda jatqan jerinde basyñdar dep nökerlerine Qoñyrqūljanyñ būiyrğanyn jasyrmai aityp berdi. Söziniñ aiağynda: «Janymda joldastarym bar. Mağan būryluğa bolmaidy, siz Ağybai batyrğa jetiñiz. Jäne Baitabyn jasağynda Qoñyrqūljanyñ adamy bar, sony da qūlağyna salyñyz. Öziñiz de saq bolyñyz, auyl toryp jürgeniñizdi Qoñyrqūlja jigitteri biledi», — dedi. İesirkegen i̇estigenin aityp bola bergen kezinde oipattan joldastary da körindi. Bala jigit äbdiuaqit analardyñ közine tüspesin dep, serikterine qarai tūra şapty.
Qoñyrqūljağa barğan jigittiñ tüsin sūrauğa ülgirmegenine ökinip, äbdiuaqit, İesirkegen ketisimen-aq köp keşikpei, qalyñ tal işindegi bailauly atyna mine sala Qarajar şatqalyndağy Ağybaiğa jöneldi. Ağybai sol küni aldy-artyn barlauğa tört adam jibergendikten, qaisysynyñ Qoñyrqūljamen habardar i̇ekenin ajyrata almai, amalsyz Qarajardan jedel köterilip, kün bata Baitabynnyñ jasağyna kelip qosyldy.
At qūlağynda oinağan i̇elu jigit tañ syz berip kele jatqanda tübektegi ağa sūltannyñ jylqysyna tidi. Aqylağyn ağyzğan Ağybai men Serkesanyn sekirtken Baitabynğa kim şydasyn, qos batyr alğaşqy aiqasqanda-aq soiyldy oñdy-soldy siltep, qarsy şapqan Qoñyrqūljanyñ jüz nökeriniñ on şaqtysyn birden tüsirip ketti. Söitkenşe şūbatyla artyndağy i̇elu jigit te jetti. Tek suyr inine aiağyn sūğyp alyp, astyndağy aty aqsap Ojar ğana keiin qaldy. Kenesarynyñ ūrysqa äbden şynyqqan jigitterine jeme-jemge kelgende ağa sūltandardyñ nökerleri şydap körgen i̇emes. Būl joly da solai boldy. Betpe-bet kep qarsy şapqanda Ağybaidyñ mysy jeñdi, Asylkereidiñ birneşe qairatty nökerleri soiylğa jyğyldy. «ä» degenşe bolğan joq birneşe at oinap şyğa berdi. Sūltan nökerleriniñ alyspai jatyp-aq berekesi ketti. Köp keşikpei olar tym-tyraqai qaşa jöneldi.
Öz jasaqtarynan tek on şaqty sarbaz ğana jaralanğan Ağybai men Baitabyn tübektegi kök alanyñ taily-taiağyn qaldyrmai aidap i̇elderine bet aldy. Jasynan ağa sūltan Jamantaiğa öşpendi Ağybai bū joly Qarqaralyny şaba almaitynyn bilip, amalsyzdan Baitabyn jasağymen birge keiin qaitty.
Bar malynan aiyrylğan Qoñyrqūlja jaman qinaldy. Oñaşada at jalyn qūşyp jylap ta aldy. Malsyz ağa sūltan bop ūzaq otyra ala ma, äsirese osy qauip jüregin udai aşytty. Tek aiqasta äbdiuaqit töleñgittiñ soiylğa jyğylyp qaitys bolğanyn i̇estip, köñili ornyqty.

IV