Köşpendiler - III - Qahar

Sol-aq i̇eken Qoñyrqūlja Kümistiñ aq bileginen şap berip ūstai aldy da, özine tartyp aldy. Qyzdyñ tek «oibai» degen dausy ğana şyqty. Ar jağynda jağaltaidy ilgen qara bürkittei Qoñyrqūlja Kümisti qozğaltpastan baldyr-
ğan jas denesin şökken buraşa alpamsadai keñ bauyrynyñ astyna alyp, äli äbden qatpağan qabyrğasyn syndyrardai qysa, umaştai jöneldi...
Qanşa būlqynğanmen auzyn keudesimen tūnşyqtyrğan alyp küş qūia ma, azdan keiin Kümis talyqsyp ketti. Biraq ağa sūltan oğan qarağan joq. İeluge kelse de, äli küşi qaitpağan, bağlan qozy i̇eti men uyz qymyzğa toiynğan Qoñyrqūlja i̇endi jas Kümistiñ abyroiyn qyzyl qan i̇etip ağyzdy.
Qoñyrqūlja mauqyn basyp, mañdai terin sürtip jatqan kezinde syrttan:
— Sūltan, qaitesiz qyzulanyp, sizge kiruge bolmaidy, onda ağa sūltannyñ özi bar, — degen bas nökeriniñ dausyn i̇esitti. Qoñyrqūlja balasy Jänädildiñ kelgenin bildi.
Dülei küşke qarsy tūra almai aq jüzin möldir jasy jauyp talmausyrap jatqan «jas iısti» tağy da bie sauym mezgil äurelei, ağa sūltan älden uaqytta ornynan tūrdy.
— äkesi qatyn qylğan qyzğa üilensin i̇endi Jänädil! — dep i̇esinei küldi de, işigin iyğyna ilip, jarğaq şalbaryn qoltyqtai üiden şyğyp ketken.
Toqalynyñ otauyna jaqyndai berip, anandai jerde, kögen qasynda i̇eki betin qolymen basyp, i̇eki iyğy bir köterilip, bir tüsip ünsiz jylap otyrğan Jänädildi kördi. Qaiyrylyp qarağan da joq. «äkeñniñ toqalyna iniñniñ barğanyn betime salyq i̇etetin sabazsyñ ğoi, al i̇endi ne aitar i̇ekensiñ?» — dedi ol kübirlep, öziniñ tuğan balasyn tabalai, söitti de aq otauğa bettei bergen.
Bir nökeri soñynan asyğa quyp kelip:
— Aldiiär ağa sūltan, äke-şeşesin qaitemiz, körşi auyldan kele jatqan betinde qol-aiaqtaryn bailap saida ūstap tūrmyz? — dep i̇edi, Qoñyrqūlja:
— Qūia beriñder, — dedi de aq otauğa kirip joq bolğan.
Qoñyrqūlja şañyraqtan tüsken kün säulesinen betin säl ärirek qozğady da, qaitadan toqalyna qarady. Odan betin audaryp bosağağa köz tastady. Bosağada keregege jibek büldirgisinen ilingen segiz qarys, örimi qos sausaqty yrğai sapty qamşy tūr.
Öz balañmen oinas bolatyn patşağarsyñ ğoi, alsam qaiter i̇edi ana qamşynyñ astyna, dep oilady ol bir sätte. Biraq ol oiynan tez qaitty. Zeinep osal jerdiñ qyzy i̇emes. Qarqaraly ağa sūltany Jamantaidyñ kenje qaryndasy. Bū da Täuke sūltannyñ qyzy. Sūltan qyzyn ūruğa dästür joq. Ūnamasa, nemese däm-tūzdary jaraspastai kektesse sūltandar ğūryp boiynşa ondai äieldi ūzatyp äkelgenindei, bir köş i̇etip yrğaltyp-jyrğaltyp törkinine aparyp saluy kerek. Künäsin öz äkesi tartqyzady. «İä, būl qamşy sağan i̇emes, bötenderge arnalğan, anau qorğasyn symdy tört taspa, osy Qoñyrqūljanyñ öz qolymen-aq talai qūl men küñniñ arqasynda oinağan».
Ağa sūltan qaitadan toqalynyñ betine köz tastady. Tañ ata Qoñyrqūlja üige kirgeninde Zeinep, ūiyqtamai kütip jatyr i̇eken. Toqalğa näpsiqūmar sezimmen köñil qosqan jüirik dönendei Şyñğystan göri azban jylqydai auyr deneli Qoñyrqūljanyñ jöni bölek tärizdi. Ağa sūltan törge kelip jantaiyp közi ilegip ketkenşe, Zeinep bolyskei kereuetti saqyrlatyp, «janyma kelseişi» dep şaqyrğandai älsin-älsin döñbekşi bergen. Bir şapsa ūzaq şabatyn äbden qaljyrağan käri mästek, jas baitaldyñ oinağysy kelgenin bilse de, şarşağandyqtan jastyqqa basy tiısimen qor i̇ete qalğan. Sodan säske kezinde közin aşsa, aiaq jağynda toqaly otyr i̇eken. Yzaly jastan būlaulanğan i̇eki közi Kümistiñ abyroiy qan bop qatqan Qoñyrqūlja köileginiñ i̇etegine qadalğan...
Qoñyrqūlja qymsynar i̇emes. «Öziñniñ köp istegeniñniñ biri ğoi meniñ tündegi bozbalaşylyğym», — dep qandy i̇eteginen imenbesten jündi baltyrly aiağyn sozyp;
— Uqala, — degen. Sodan qaityp til qatqan joq. Al Zeinep sol säskeden kün köterilip, tüske taiağanğa deiin äli qozğalmai otyr. Ūzyn jibek kirpikterin anda-sanda bir köterip, qara közderin Qoñyrqūljanyñ kindik tūsynan tömen bir qadap qūiady da, qabağyn säl şyta köileginiñ i̇etegine audarady. Aqyryn ğana kürsingendei bop demin alady da baiynyñ jündi juan baltyryn qaitadan uqalai tüsedi.
Qoñyrqūlja tynyğyp qalğan i̇eken. Äli de bolsa birdemeni dämetip möliıp otyrğan toqaldy kenet aiap ketti.
— Qamzolyñdy şeşip, ana i̇esiktiñ tiegin salyp kel, — dedi Qoñyrqūlja özi yñğailana berip. Quanyp ketken jas toqal ornynan asyğa tūryp yrğala basyp baryp i̇esiktiñ tiegin saldy. Däl osy kezde syrt jaqtan bireu i̇esikti tart-
ty. Zeinep bosağadan syğalap jiberdi de:
— Sūltanym, Şyñğys pen Jänädil, — dedi, — aşaiyn ba?
— Jandary şyğyp ketpes, küte tūrar, öziñ beri kel...
Toqaldyñ ūpaiy tügendelip bolğannan keiin, älden uaqytta baryp, i̇esik aşylyp, üige Şyñğys pen Jänädil kirdi. Tüsteri solğyn. Äsirese Jänädil. İeki ūrty sualyp, közi kirtiıp, bir tünniñ işinde süzekten tūrğandai ilmiıp qalğan. Künäni äkesi i̇emes, özi istegendei, Qoñyrqūljanyñ betine qarai almady, basy tömen salbyrap ketken. «Bäse, nağaşyña tartqan böz ökpe bolarsyñ deuşi i̇edim, dauys köteruge jarar türiñ joq qoi. Kümistiñ de i̇endi mañaiynan jürmessiñ», — dedi işinen ağa sūltan. Jänädil rasynda da äkesiniñ aitqanyndai boz ökpe, bosañ bel, jigersiz jigit i̇edi. Bar mahabbatyn tünde jylap tauysqandai Kümisten de küder üzgen, äkege de qarsy söz aitar därmeni joq, qazirgi tūrysy qajyrsyz, saly suğa ketken adamnyñ keipi i̇edi.
Al Şyñğys bolsa susyny qana umaştalğan toqal şeşesiniñ jairañdağan türin körip, janjaldyñ jeñil bitkenin tüsindi. «Tatulasqan i̇ekensiñder. Bäse, qara nietti käri qorqau, jüzge istegen qiiänatynyñ özine qaitarylğan birin keşirse kerek i̇etti. İendi äkeden keler qauip joq».
äkesiniñ syryn osy künge deiin anyq tüsinbegen Şyñğys, onyñ balasyna ölmei keşpes kek saqtap qalğanyn qaidan bilsin!
Qoñyrqūlja boqşantaiynan Talyzinnyñ būiryğyn qaita alyp, balalaryna oqyp berdi de:
— Sender aq patşanyñ ofitserlerisiñder. Būiryqty oryndau — boryştaryñ. Ärqaisyñ jüz sypaidan alyp, i̇ereuil kötergen i̇elderge jüriñder. Aitqandaryña könse köşken jūrtty keiin qaitaryñdar, könbese bastaryna aqyr zaman ornatyñdar, — dedi.
— İeger küşimiz jetpese qaitemiz? — dedi äkesiniñ söz törkinin añğaryp qalğan Şyñğys, — Kenesary sūltan osal jau i̇emes.
— Aq patşa ofitseriniñ sözi i̇emes aityp tūrğanyñ, qarğam. Qūdaimendi ūrpağynyñ atyna kir keltirmeñder! — dedi ağa sūltan kelte qaiyryp.
Körer közge ölimge aidap salğanynan Şyñğys qatigez äkeniñ öz künäsin keşpegenin ūqty. Ağa sūltanğa i̇endi söz qaitarmai i̇eki balasy ün-tünsiz üiden şyğyp ketti.
Azdan keiin olardyñ Qaraötkel bekinisine qarai şauyp bara jatqan dübiri i̇estildi.
Qoñyrqūlja säl tyñdap tūrdy da:
— Qaşanğy toqal şeşesiniñ i̇etegine jabysa beredi, Şyñğysqa da özin körseter mezgil jetti, — dedi.
Zeineptiñ jüregi mūzdai bop ketti. «Bärin de biledi i̇eken. Mezgilsiz kelgeniniñ de sebebi sol boldy. Anau i̇etegine jabysqan qan da sonyñ i̇esebi i̇eken. Qaramağynda kisi joqtai, tuğan balalaryn ölimge aidap saluy da sonyñ öşi. Kökjal bolsañ osyndai bol».
Käri tarlan Qoñyrqūljağa Zeinep süisine qarady. Aiypty i̇ekeni i̇esine tüsip ketip, aiağyna jyğylyp keşirim sūrağysy da keldi. Biraq ony istemedi, äiel bolsa da tübi Bökeihannyñ ūrpağy i̇ekenin ūmytpady. Sol sazarğan qalpynda:
— Al Jänädildiñ jazyğy ne? — dep sūrady.
— Jazyğy balasy men şeşesiniñ qylmysyn biledi. Jäne sūltan basyn qaraşynyñ qyzyna qor i̇etpek boldy.
— Bärine de tüsindim. İendi meni törkinime qaşan aparyp tastaisyñ?
— Balany özim taptyrdym, özim jazalaimyn. Al qatyndy qyryq toğyz tölep satyp alğam, qalyñ malymnyñ qūny qaitpai bostan-bosqa nege aparyp salamyn? — dedi qabağyn tüksite, söitti de säl jibip, — qymyzyñ bolsa äkelşi, şöldep kettim, — dep teris būryldy.
«Aram qoldan qalai adal qymyz işuge däti barady», — dep Zeinep säl tañ qalyp tūrdy da, özin-özi jūbatty. «Jaraidy, han tūqymynda būdan da soraqy künälar bolğan. Özi keşse, mağan ne sor?».
Ol i̇endi jorğalai basyp, bosağada tūrğan kümis pispekti qara sabağa qarai bettedi.
Osy kezde üige bireu kirdi.
— Assalaumağaleiküm.
Qoñyrqūlja sälem bergen adamnyñ betine būryla qarady da, kenet jüzi jylyp sala berdi.
— Au, Ojar sabazsyñ ba?
— İä, ağa, sūltan, özimin.
— Jarqynym-au, tirimisiñ, qaidan jürsiñ? Joğary şyq.
— Ombydan. Jäne jalğyz i̇emespin, — dedi Ojar törge taman otyryp jatyp.
— Qasyñda kim bar?
— Qatynym.
— Kimniñ qyzy?
— Taijannyñ.
— Qai Taijan? älgi patşağa qarsy şyğyp atylğan... Aznabaidyñ Taijany i̇emes pe?
— İä, sol kisiniñ qyzy...
— Onda qyz bar ma i̇edi?
— Özi ūstalğanda... Altynşaş degen qyzy qalğan i̇eken. Taijannyñ üi-işin Turinge aidağanda Ombynyñ bir bai saudageri sol Altynşaşty satyp alyp, general Fondersonğa tartu i̇etipti... Biyl on altyğa şyqty.
— äñgime sende i̇eken ğoi!.. İä, sen oğan qalai üilenip jürsiñ?.. Özi qaida.. Üige nege kir demeisiñ...
— Körşi auylda... Qalai üilengenim ūzaq jyr...
Ojar qymyz sapyryp jatqan Zeinep jaqqa köz tastady da, sözin tiiä qoidy. Ağa sūltan birden tüsinip äieline:
— Toqal-ai, syrtqa şyğyp qonaqqa şai qoiğyz, qoi soidyr... — dedi.
Zeinep: «Menen jasyrasyñdar ğoi syrlaryñdy», — degendei kekete i̇ezu tartty da üiden şyğyp ketti.
Ojar Seitenmen qalai serik bolğanyn, ony qalai ūstap bergenin, öziniñ tūtqyn bolyp nege birge jürgenin bastan-aiaq baiandap berdi de:
— Ombyğa barğan soñ da i̇eki jetidei abaqtyda jatuğa tura keldi. — Seitendi bölek, meni bölek «sottamaq» boldy, — dep küldi. — Bir küni Fondersonnyñ özi keldi. General degendi jaqyn jerden būryn kim körgen, sary ala tüimeli, qaiqiğan jiren mūrtty, tüsi suyq kisi i̇eken. Seiten men Taijandy ūstap bergenime raqmet aityp, ne tilegiñ bar, sūra dedi... Ombyğa byltyr bir järmeñkege kelgenimde Altynşaşty körgenim bar... Sonda auzymnan silekeiim ağyp qūmar bop ketkem. Täuekel dep generalğa: «Mağan qatyndyqqa i̇esigiñde jürgen qyrğyz qyzyn berseñ bolady», — dedim.
— Jiyrma besinşi jylğy zañ boiynşa qyzdyñ kimge tiem dese de öz i̇erki. Bizdiñ zorlauğa haqymyz joq, — dedi general. — Qyz könse...
«Baiqaimyn generaldyñ Altynşaşty mağan berer türi körinbeidi. Zañdy özderi qoldan jasap alyp jürgen joq pa... Temir torly abaqtysy bar qala tügil, jalpaq jatqan qazaq jeriniñ özinde de qyzdyñ i̇erkin kim sūrağan. Äitse de men:
— Qyzdy köndirudiñ mindetin özim alaiyn, — dedim.
Generaldyñ közi şaradai bolyp ketti.
— äkesin ūstap bergen adamğa ol qalai könedi? — dedi.
— O jağyn özime jiberiñiz, — dedim.
General aitqan sözin qaityp ala almady. «Jaraidy» dedi.
Būryn bizde küzette jürgen bir şoqyndy tatar uriadniginen i̇estigem: «Fonderson üiindegi malai qyz sizdi i̇eki-üş ret sūrady. İeger tamaq bersem tapsyrasyñ ba?» — deidi degen.
ärine, äkesiniñ ağasymen birge abaqtyğa tüsken soñ, meni solardyñ adamy i̇eken dep oilap jürgenin birden ūqtym. Jemin sezse jiyrylğan kirpi bauyryn jazady, azyraq aqşa berip, älgi uriadnikten meni qyzben bir jolyqtyruyn sūradym. Öz dinin satqan uriadnik, patşa qyzmetin de satty, bir kezekte tūrğan küni Altynşaşty mağan äkep jolyqtyrdy. Qyz kisendeuli Seiten i̇ekeumizdi general üiiniñ janynan abaqtyğa aidap apara jatqanda körgen i̇eken. Jany aşyp tünimen jylap şyğypty. Baiqaimyn, şet jaqta öskenmen, öz tumalastary dese üzip janyn beretin türi bar. Onyñ üstine men oğan i̇eliniñ azattyğy üşin küresip jürgen bir batyr jigit bop köringen tärizdimin. Qysqasy, biz şu degennen til taptyq. Söitip, bir-i̇eki kezdeskennen keiin, i̇ekeumiz qol ūstasyp i̇elge qaşpaq boldyq.
«Bizdiñ osylai uädeleskenimizdi Fondersonğa aityp i̇edim, ol şu degende jaman aşulandy. Böltirikti qanşa asyrasañ da toğaiyn añsaidy» degen osy dep bir sätte Altynşaşty jazalamaq ta boldy. Degenmen aqyldy adam ğoi, azdan keiin sabasyna tüsip «Seniñ mūnyñ dūrys i̇eken. Altynşaşty alyp i̇eliñe jet... Halqynyñ azattyğy üşin küresken kisiniñ qyzyn alyp qaşyp kelseñ, sağan jūrtyñ sözsiz senim körsetedi. Al bizge qazaq arasynda, äsirese Kenesary jigitteriniñ arasynda sendei jansyz köz-qūlağymyz bolğany öte qajet», — dedi. Söitip men qazir Altynşaşty qatyn i̇etip alyp, Kenesarynyñ aulyna bara jatyrmyn, — dedi sözin aiaqtap Ojar.
Qoñyrqūlja riza bolyp qarq-qarq küldi.
— Jigit bolsañ mine osyndai bol! Qoi da aman, qasqyr da toq, qatyn da bar.
Ojar tömen qarap külimsiregendei i̇ezu tartty.
— Zamanyñ tülki bolsa, tazy bop şal degen ğoi bizdiki.
— Degenmen i̇eki kemeniñ qūiryğyn ūstağan suğa ketedi, saq bol. Äsirese Kenesary aulynda... Sūltannyñ közi qyrağy, qate bassañ birden sezedi. Jäne ol auylda jalğyz ğana Kenesary i̇emes qoi.
— Qasymnyñ ūrpağynan basqa qasynda tağy kimder bar i̇eken, habardarsyz ba?..
— Qazir köp jūrt solai qarai bet būruda ğoi. Jaqynda sol jaqtan beri ötken bir mäliş säudegerinen i̇estidim, ataqty batyrlardan bügin tañda Şūbyrt-
paly Ağybai, Altai Tölebai, Bestañbaly Būqarbai, Bağanaly Qūdaimendi, Qypşaq İman bar körinedi, al Tabyn ruynyñ batyry Tilenşiniñ Jolamany biz de sendermen birgemiz dep jaqynda Baitabyn degen jas batyry men Ser-
ğazy han toqaldyqqa alaiyn dep jürgen Aqböken atty batyr qyzdy jiberipti...
— Qatyn qūtyrğan zaman boldy ğoi osy kez... Syrymbet qyrqasynan baiyn, malyn tastap alty balasymen Kenesarynyñ qaryndasy Bopai da baryp qosyldy degen de ras pa?
— Ras. Qasymnyñ ūldary arlan qasqyr bolsa, qyzdary qanşyq böri i̇emes pe. Bopai qazir qolyna naiza alyp bir top jigitterdi basqarady desedi. Küieu jūrty, Uäli hannyñ auylyn şabamyn dep tisin qairap jürgen körinedi.
— Bopai kelip ağasynyñ tobyna qosylsa Janaidar batyr da so jerde deseñizşi...
— Nege?
— Janaidar men Bopai jas kezderinde Qozy Körpeş pen Baian sūludai bolğan joq pa i̇edi? Tek Qasym töre Janaidardy qara qazaq dep Bopaidy oğan bermegen. Alty bala tapsa da Bopai Janaidar dese işken asyn jerge qūiady degen ösek bar. İekeuiniñ basy Kenesary ordasynda qosylğan bolar.
Özin ana jyly Baigöbektiñ asynda körgenim bar, ağasy tärizdi közinen qahar şaşqan aq sary qatyn i̇eken. Astyna boz jorğa minip alyp saiysqa tüsti. Birde-bir i̇erkek şydatpap i̇edi... — Ojar birdeme oiyna tüskendei Qoñyrqūljağa būryla qarady, — jañağy aitqan batyrlaryñyzdyñ bäri, Jolaman sūltannan özgesi kileñ aşyq keude, jalañ tös kedei sarbazdar i̇eken... İel bilegen bai, manaptan i̇eşkimniñ aty i̇estilmei me?
— Malymdy şauyp alar dep qoryqqan jüz-jüz i̇elu şañyraqty Şormannyñ Mūsasy, Jaqyptyñ İelemesi, Asylğazynyñ Babataiy sekildi myñdy aidağan azğantai bailar bolmasa, i̇el ağalary «tübi qalai bolady» dep artyn kütip otyrğan tärizdi ğoi. Äzirge qosylğandar Qarqaraly ökiriginen Qazynyñ Qūdaimendisi men Baianauyl ökiriginen Bektastyñ Taimasy. Qazynyñ Qūdaimendisi patşa ükimetine būrynnan narazy. Ana jyly ony bolystyqtan tüsirgen. Al Bektastyñ Taimasy...
— Bektastyñ Taimasy deisiz be? — dedi Ojar säl qobalji. — İapyrmai...
— Nege şoşydyñ? Qastasqan jeriñ bar ma i̇edi?
— Joq... Degenmen... — Ojar syryn aitar-aitpasyn bilmei säl otyrdy da, sözin qaitadan bastady. — Taimastyñ Kenesary qasynda boluy... Mağan qauip tuğyzyp otyr, — dedi ol kübirlei, — byltyr Seiten i̇ekeumizdi ūstap Ombyğa apara jatqanda bizdiñ toqtağan aulymyz tek osy Taimas auly ğana boldy. Birdememdi sezip qaldy ma dep küdiktenetin i̇edim...
— Basqadan küdigiñ bolmasa Taimastan äzirge qoryqpai-aq qoi... Ol osydan bir apta būryn Jolaman men İman auyldaryna jürip ketipti. Jūrt yñğaiyna qarai Yrğyz ben Torğaidan da äri barady desedi. Şamasy Kenesary i̇ereuiline Aq Jaiyq, Or boiynyñ auyldaryn da qospaq nietteri bar tärizdi. Taimas o jaqtan küzsiz qaita almaidy. Balta köterilgenşe, ağaş jal tabady degendei, sen de tiri jansyñ ğoi, oğan deiin senimge kirersiñ. — Qoñyrqūlja yrqyldai küldi. — Taqa bolmai bara jatsa «adasqannyñ aiyby joq, qaityp üiirin tapqan soñ» dep qatynyñdy aldyña tartyp, moinyñdy ūsyna berersiñ. Özi ūsynğan moiyndy qylyş kespeidi.
— Taimas alysta bolsa... jön i̇eken. Böten bälendei qauiptenerim joq. Ombyğa jetkennen keiin, Seitendi atqanğa şeiin tiri janğa jolyqtyrğan joq. İekeumizdiñ aramyzdağy syrdy ol özimen o düniege birge alyp ketti. Oğan meniñ közim kämil jetedi. — Ojardyñ qaitadan i̇eñsesi köterildi, — äzirge Kenesarynyñ qasyna tek aq patşa jerin tartyp alğan rular ğana şoğyrlanyp jatqandai ğoi. Mūndai jağdaida astyndağy oty küşti bolsa, qazan tez qainağanmen tez sualatyn i̇edi...
— äi, bilmeimin, — dedi Qoñyrqūlja, — būl jolğy köterilis özge uaqyttağydai lap i̇etip janyp, söne qalatyn jalynğa ūqsamaidy. Kenesarynyñ osynşama qol jinap ündemeuinen seskenem. Jäne qasynda jalğyz qazaq i̇emes, basqa ūlttan şyqqan aqylşylary da bar deidi jūrt. Bū da i̇eske alatyn jäit.
— Qoiyñyzşy?
— İä, jiyrma şaqty orys pen başqūrt jigitteri bir top desedi. Işterinde zeñbirek ata biletinderi, oq-däri jasai alatyndary da bar körinedi... Bas aqylşylarynyñ biri dep Būqarağa syimağan Sidaq qoja men öz i̇elinde i̇ereuil istep aidalyp kelgen bolyskei ofitser Jüsip degen bireudi aitady tyñşylar. Kileñ qaraqşy bas qosqan tärizdi.
— İapyrmai ä... Jaqsy, — dedi kenet Ojar bir şeşimge kelgenin bildirip, — ne bolsa da barğan soñ körermin. Al i̇endi jūmys tärtibin söileseiik. Omby sizge Kenesary ordasynda ne bolyp jatqanyn habarlap tūrudy tapsyrdy.
— Habardy qalai bermeksiñ?
— Seitendi ūstasqan Sämen, Jaqyp, Saqyp degen senimdi i̇eki-üş jigitim bar. Olar qazir Kenesary jasağynda. Habar solar arqyly bolady.
— Kelgen jigitterdiñ seniki i̇ekenin qaidan bilem? — Qoñyrqūlja tağy yrqyldai küldi, — köp qoidyñ işindegi tartylğan qoşqar sekildi közge tüsetin bir belgisi bola ma?
— Belgi bireu-aq, sizge kelgende myna belbeudiñ oñ jağynda tūratyn qūty, oqşantai, qyny sol jağynda tūrady.
— Kisesi şe?
— Belbeulerinde kise bolmaidy. Jas jigitterge kelispeidi. Bireu bolmasa bireu sezip qaluy mümkin.
— Oipyrmai, öziñ mūndai iske äbden jorğa bolyp alğan i̇ekensiñ. Jañağylaryñ adamnyñ oiyna kelmeitin belgiler ğoi. Ūmytyp qalyp jürmesem netsin...
— Kenekeñ tiri tūrsa, ūmyttyra qoimas, — Ojar külimsiredi de sälden soñ ornynan türegeldi. — Al köriskenşe bar bolyñyz.
— As işip ketpeisiñ be?
— Jūrt közine köp tüsuge bolmaidy. Qatynyma osy auyldağy bir qaraşyğa jolyğatyn şaruam bar dep ketip i̇edim, i̇endi oralğanym jön bolar...
— Onda jolyñ bolsyn.
Qoñyrqūlja tört kün i̇emin-i̇erkin jas toqalyn jailap, boiy sergip Aqmola bekinisindegi bäibişeleriniñ üiine qaitty. Būl kelgende qorğan qaqpasynyñ alañynda jasaqtarymen jaña ğana oralğan Şyñğys pen Jänädil otyr i̇eken. Talyzinnyñ jarlyğyn oryndaimyz dep būlar i̇ereuilge köterilgen Tynaly, Qarpyq, Temeş bolystaryna deiin barypty, būnda at qūiryğyn şart tüiip, qolyna tükirip otyrğan qalyñ jūrtty körip, äri qarai jüruge qauiptenip keiin qaitypty.
Qoñyrqūlja balalaryn körgende, mystan kempirdiñ aldyndağy altyn saqasyn qotyr taiymen alyp kelgen tazşa bala ögei şeşesinen kem renjigen joq. Äsirese Kenesaryğa qarağan i̇elden Şyñğysynyñ sau qaitqanyn keşer i̇emes. İeki beti dorbalana küreñitip, qamşysymen jyltyr i̇etiginiñ qonyşyn sabalai, ün-tünsiz otyrğan i̇eki balasynyñ aldynda i̇ersili-qarsyly jüre bastady. Būlardy tağy qandai «Barsa kelmeske» jiberudi oilap iştei älem-tapyryq.
Däl osy kezde bekinistiñ küzet mūnarasynda tūrğan soldat:
— Bir salt atty körinedi. Jürisi tym asyğys, qaqpany aşaiyn ba? — dep dauystady.
Qoñyrqūlja būrylmastan jauap berdi.
— Aş!
Aşylğan qaqpadan, qara terge malynğan ker töbel qazaqy attan, köileginiñ oñ iyğy jauyrynyna deiin qan bop qatqan, ūzyn sary soldat «Beda! Beda!» dep qūlai-mūlai jerge tüsti. Jaqyn tūrğan kazarmanyñ i̇esiginen qylyşyn süirete, qazaq ataulysy «Qarapūşyq İvan» dep ataityn, kelte mūryn, deñbeltek qara, kök köz, osy Qaraötkel bekinisiniñ komendanty voiskovoi starşina İvan Karbyşev jügire şyqty.
— Ne bolyp qaldy? — dedi ol soldatqa tüiile.
— Beda, voiskovoi starşina, — dep soldat auyrğan iyğyn bir qolymen basa, yñqyldai söiledi, — biz horunjii Kotovtyñ basqaruymen i̇elu soldat, on uriadnik Petropavldan Taşkentke bara jatqan Stroganov kupetstiñ keruenin şekarağa deiin aparyp salmaq bop şyğyp i̇edik. Salynyp jatqan Aqtau bekinisinen öte bergenimizde kileñ soiyl, naiza ūstağan Kenesary jigitterine kezdestik. Soldattardyñ bailanyspaiyq degenine qaramai, horunjii Kotovtyñ būiryğy boiynşa i̇eki-üş i̇esersoq myltyq atyp, bir-i̇eki adamyn oqqa ūşyryp i̇edi, ylği jüirik mingen jigitter lap qoiyp otriadtyñ byt-şytyn şyğaryp, tegis soiylğa jyqty. Astymdağy jüirik atym quğandarğa jetkizbei tek men ğana qūtyldym...
Būl kezde soldattar da jinalyp qalğan-dy, bäriniñ de jüzinde qobalju, qorqu...
— Özderi qanşa?
— Bes jüz adamdai.
— Kenesarynyñ özi me basqaryp jürgen?
— Joq, inisi Nauryzbai. Men ony būryn Kökşetauda körgem.