Köşpendiler - III - Qahar

Aqmola, Aqtau, Ortau bekinisterin alğannan beri Kenesarynyŋ köŋili köteriŋki tärizdi i̇edi. Onyŋ üstine asyğy alşysynan tüsip, Ağybai men Baitabyn batyrlar qas jauy Qoŋyrqūljanyŋ i̇eŋ soŋğy üş myŋ jylqysyn aidap äkeldi. İeski kek qaitqandai. Al batyr qaryndasy Bopai Syrymbet salasyndağy Uälihannyŋ jesiri Aiğanymnyŋ keŋ sarai alty ağaş üiiniŋ külin kökke ūşyryp qoimasyndağy basuly kigiz, ilengen terisine deiin qaldyrmai baryn sypyryp äkep, ata kekti bir qaitardy. İendi Kenesary köŋildenbegende kim köŋildenbek? Qūdai abyroi berip Aqmola, Aqtau bekinisteri de tez alyndy. Osy jeŋisterdiŋ arqasy ğoi, i̇endi Qaraötkel, Qarqaraly, Kökşetau, Baianauyl ökirikteriniŋ kei auyldary birden Kenesary jağyna şyğa bastağany. Ärine, osydan. Kenesaryny äsirese quantqan Kişi jüzden kelgen habar. Jaqynda i̇eki aidai uaqyt jürip İelek, İembi, Yrğyz, Jem boiyn aralap Taimas qaitqan. Ūrys dese jany kiretin Kişi jüzdiŋ Jolaman batyry bastağan Tama, Tabyn, Şömekei, Şekti, Törtqara rularynyŋ köp auyldarymen İman, Jäuke batyrlar soŋynan i̇ertken Torğai özeniniŋ jağasyn jailağan qalyŋ Qypşaqtyŋ Kenesary köterilisine qosylamyz dep daiyn otyrğanyn aityp kelgen. Jäne Orta jüz ben Kişi jüzdi biriktirip aq patşağa qarsy şyğu üşin, Kenesarynyŋ beri qarai, Torğai özeniniŋ boiyna köşip keluin ötingenderin de jetkizgen. «Eger Qoqan handyğyna qarsy Syr boiynda jeke alysyp jürgen Nūrmūhamedtiŋ Jan-qojasy basqarğan Kişi jüzdiŋ bir qauym qaraşysyn, Atyraudyŋ küngei qaptalyndağy Adaidy, äli de Şegen bidiŋ qaramağynan şyğa almai kele jatqan Arğyndy öz jağyma tarta alsam, bar qazaqtyŋ basyn qosqanym i̇emei nemene», — dep oilaityn Kenesary... Taimas jaqsy habar äkelgeli būl oiynan özi de ümittene bastağan. Sol sebepti ol soŋğy kezde tas qabağy aşylyp, düniege säl külimsirei qaraudy şyğarğan. Tek soŋynan i̇ergen rulardyŋ keide qonysqa, jailauğa, mal örisine talasqan biren-saran reniş-janjaldary ğana köŋil küiin azdap būzatyn. Biraq bū da ūzaqqa barmaityn. Qysqasyn aitqanda, qazirgi jağdaida Kenesary jabyğardai i̇eşteŋe joq sekildi i̇edi. Äitkenmen olai bolmai şyqty. İel basy bir ülken qauip-qaterge tirelgendei, soŋğy kezde Kenesary tünere tüsti. Onyŋ būlai özgeru sebebin hatşysy jäne aqylgöi seriginiŋ biri Jüsip-İosif Gerburt qanşa oilasa da taba almady. «älde jaqynda ötken Nauryzbaidyŋ toiynda bir syr jatyr ma?» dep oilady ol. Osydan bir jeti būryn, Baitabyn Qoŋyrqūljany şabuğa jürip ketken şaqta Nauryzbai men Aqbökenniŋ qosylu toiy bolğan. Toidy Kenesarynyŋ özi basqarğan. Aqyn aitysynda da, baluan küresinde de adal törelik istep, jūrttyŋ köŋilin özine bir audaryp tastağan. Söitken jağasy jailau, tösi qystau Kenesary kürt özgerdi. Töreniŋ köŋil raiynyŋ qūbylğany türinen sezilip tūr... Öitkeni sūltan birdemege renjise, qapalansa, ne şeşim taba almai qinalsa, i̇eş adammen söilespei qabağyn qars jauyp syr şaşpai qara sudai tūna qalady, ne bolmasa qauip-qater basyna töngen qorqynyşpen oinai bastaidy. Mūndaida ol ajal-synnan tek öz basyn ğana i̇emes, soŋynan i̇ergen qaraşysyn da, qasyndağy batyrlaryn da, ağaiyn-tuysqanyn da saqtap qalmaidy, i̇eşqaisysyn aiamaidy. Būl Kenesarynyŋ jürek tolqynynyŋ qobaljuynyŋ, janyna batqan auyr syrdyŋ şeşuin taba almai qinaluynyŋ i̇eŋ anyq belgisi. Kenesaryda mūndai jağdaida mäimöŋkeleu, bireudiŋ köŋiline qarau degen bolmaidy, tik ketedi. Ol bügin de osy ädetine köşti.
Kün batyp bara jatqan kez i̇edi. Maldyŋ u-şuymen auyl üsti kündegisindei azan-qazan. Auyl syrtynda tartqan qurai küii, belesten asa kürsine salğan jylqyşy äni, batyp bara jatqan altyn künge joqtau aitqandai birtürli mūŋly, qasiretti i̇edi.
Japar, Taişyq, Ahmet, Omar, Ospan, äubäkir, Syzdyq, Jäkei atty segiz ūlynyŋ biri bes jasar Syzdyqty i̇ertip Kenesary aq ordasynan şyqty. Üstinde tüie jün jeŋil şekpen, kişkentai kezdikti bylğary qynaly belinde kümis belbeu. Syzdyq tūrymtaidai şapşaŋ, Kenesarynyŋ auzynan tüskendei aq sary bala. Äkesi būny özge ūldarynan jaqsy köredi. Tentek, kişkentaiynan jau jürek, pyşaq, taiaqqa üiir-aq.
Esik aldynda anandai jerde tūrğan Jüsipti kördi de:
— Jüseke, jüriŋiz, auyl syrtyna şyğyp azyraq seruendep qaitaiyq, — dedi Kenesary qoi minip oinağysy kelip tūrğan Syzdyqtyŋ bileginen ūstap jibermei.
— Maqūl.
Jauğa attanğanda bolmasa, Batyrmūrat auyl arasynda Kenesaryny küzetpeitin, mūndaida sūltandy baqylauşy, küzetuşi Qaraülek. Ol auyl syrtyna qarai ketip bara jatqan ana üşeudi kördi de, ün-tünsiz soŋdarynan i̇erdi.
Kenesarynyŋ balasynyŋ bileginen ūstap jibermei kele jatqanyn aŋğarğan Jüsip art jaqtaryndağy bas jendetti körip kenet abyrji qaldy, jüregi attai tulai jöneldi. «İapyrmai, myna jas balanyŋ bir jazyğy bolmasa netti?.. Qaraülek bostan-bos i̇ermese kerek i̇edi...»
Būl üşeui qara şūğadai maily topyraqty saidyŋ jağasyndağy bir adyrdyŋ üstine kep toqtady. Kenesary keiinirek qalğan Qaraülekti qolyn būlğap şaqyryp aldy da belindegi kümis kezdigin suyryp:
— Ūşyn joğary qaratyp mynany ana jerge köm, — dedi.
Qūl aitqanyndai i̇etip almas kezdiktiŋ ūşyn ğana qylqityp tegis topyraqqa kömdi.
Kenesary i̇endi balasyna būrylyp:
— Batyr bolğyŋ kele me, Syzdyq? — dedi.
Balanyŋ jüzi jainap ketti.
— Nauryzbai kökemnen de asqan batyr bolam.
— Onda jügirip kelip, myna ötkir kezdiktiŋ üstine keudeŋdi tösei qūla! İeger qoryqpasaŋ batyr bolasyŋ.
Bala közinde säl seskengendik bir sezim jarq i̇etti de, zamatta söne qaldy.
— Keudeme kirip ketpei me kezdik?
— Batyr bolar adam keudeme kezdik kiredi dep qorqa ma?
Syzdyq teris būryldy da jügirip keletin jerge qarai jüre berdi. Jüsip terlep ketti. «İapyrmai, mūndai da tas jürek äke bolady i̇eken-au! Bes jasar balanyŋ batyrlyğyn jalaŋaş kezdikke qūlatyp synai ma i̇eken kisi? Jazym bolsa qaitedi?... Joq, balanyŋ köŋili daualamas!»
Syzdyqtyŋ jürisi sylbyr, äli jerden basyn bir kötermesten ketip barady. Kenesary kenet tez qimyldap kezdikti suyryp aldy da, ornyn kezdik tūrğandai tompaita qoidy. Jüsip i̇endi ğana «üf» dep demin aldy. «Bäse, neşe bügin tas bauyr bolsa da äke degen körer közge öz balasyn pyşaqqa jyğar ma! İendi tüsinikti. Äitse de balağa būl ülken syn i̇eken. Äkeniŋ qatigez minezin biledi, rasymen jüregi daualap kezdikke qūlar ma i̇eken? Qūlamasa, ärine, Kenesaryğa būl balanyŋ i̇eş qadiri qalmaidy. Ondai balany ol balam dep sanamauy mümkin. Sūltan tūqymy qasqyr tektes dep jūrt nege aitatynyn i̇endi ūqtym. Būlar qatarlarynda tek küştilerin ğana saqtaidy i̇eken...»
— Jetedi, Syzdyq, — dedi dauystap Kenesary. — Käne jügir!
Bala dereu būryldy da, jügire jöneldi. Toqtar i̇emes, jaişylyqta serikterimen jarysqandai ağyp keledi. Jüsip baiqap tūr, tek taiai berip, kezdik şanşylğan tompiğan jerdi mölşerlep qarağan kezde ğana közinde seskengendik bir sezim paida bolyp säl jūmylyp ketti de öziniŋ osy bir bolmaşy qorqaqtyğyna yzalanğandai, i̇eki közi qaitadan şoqtai jainap alğa qarai atyla tüsti. Sol jügirgen betinen toqtamastan tompaiğan jerdiŋ üstine dälme-däl jetip kökiregin tösei qūlady. Qūlağany az bolğandai bir-eki ret aunap-aunap jiberdi de türegeldi. Kenesary balasynyŋ i̇erligine riza bolğanyn jasyra almai, janyna bardy. Biraq süigen joq, tek ūzyn sausaqtarymen maŋdaiynan bir-eki märte sipap:
— Apaŋa bara ğoi, — dedi.
Syzdyq nağyz bir jeliden bosanğan qūlyndai auylğa qarai oinaqtai jügire jöneldi. Kenesarynyŋ ymyna tüsingen Qaraülek te i̇endi auylğa qarai bettedi. Töbe basynda tek sūltan men hatşysy ğana qaldy. Jüsip özin-özi ūstai almai:
— Nağyz kökjal bolady! — dedi zymyrap jügirip bara jatqan Syzdyqtyŋ soŋynan qarap.
Kenesary myrs i̇etip külip jiberdi.
— Nege küldiŋiz?
— Özim de Syzdyqtan köp ümittimin. Özge balalarym bir töbe de, Syzdyğym bir töbe. Al külgen sebebim: Abylai atamnyŋ tüsin joryğan Būqar jyraudyŋ sözi i̇esime tüsip ketti. Seniŋ Syzdyqty kökjal böri bolady degeniŋ sol kisiniŋ aitqanyna däl kelip tūr...
Jüsip-İosif Gerburt qazaq arasyndağy san aluan i̇ertegi, ūlağatty sözdiŋ köp i̇ekenin būrynnan biletin. Jäne olardy qūmarta tyŋdaityn. Reti kelse jazyp ta alatyn. Bū joly da sondai bir jäittiŋ şeti körinip qalğanyna quanyp ketti. Töre tūqymy özderiniŋ qūpiiäsyn basqa jūrtqa köp aita qoimaitynyn bilse de:
— Qandai tüsti aitasyz? Būqar jyrau ne degen i̇eken? — dedi sūltandy söiletkisi kelip.
Kenesary bälsingen joq, äŋgimesin bastap ketti.
— Atamyz Abylaidy üş jüzdiŋ igi jaqsylary boz bieniŋ sütine şomyldyryp, aq kigizge orap, han ğyp kötergen küniniŋ tüninde ol bir ğajaiyp tüs körip şyğypty. Būqar jyraudan joruyn sūrapty...
«Astymda Jalynqūiryq jüirigim bar. Saryarqada seruendep kele jatyr i̇edim, — depti han Abylai, — aldymnan bir arystan tūra qaşty, quyp jetip, aldaspanymmen işin jaryp jiberip i̇edim, arystannyŋ işinen bir jolbarys şyqty da tūra jöneldi. Jolbarysty da quyp jetip aş bauyrynan oryp jiberip i̇edim, işinen bir kökjal qasqyr şyğa keldi de tūra qaşty. Kökjal qasqyrdy da quyp jetip, işin tilip jibergenimde, odan bir qyzyl tülki ata jöneldi. Qyzyl tülkini de quyp jetip qarnyn osyp qalğanymda işinen qūrt-qūmyrsqa, baqa-şaian, jylan-kesirtke aqtaryla tüsti... Biraq būlar menen qaşpady, bäri byjnai kelip, atymnyŋ sauyryna, jalyna jabysa bastady. Şoşynğanymnan aiqailap jiberip, ūianyp kettim. Joruyn aitşy osy tüsimniŋ, jyrauym», — depti Abylai han.
Sonda Būqar jyrau bylai dep joryğan i̇eken:
«Jalynqūiryqqa mingeniŋ — han tağyna mingeniŋ. Al aldyŋnan arystan qaşsa, senen arystandai aibarly ūl tuady i̇eken. Odan tuğan bala da jolbarystai qairatty, jürekti bolady i̇eken. Jolbarystan tuğan şöbereŋ de kökjal qasqyrdai jürekti jaratylady i̇eken. Al kökjal qasqyrdyŋ balasy, törtinşi ūrpağyŋ, qyzyl tülkidei zamanyna qarai qu, täsilqoi keledi i̇eken. Al qyzyl tülkiden äri qarai tarağan tūqymyŋ baqa-şaian, qūrt-qūmyrsqa, jylan-kesirtke sekildenip uaqtanyp ketedi i̇eken», — depti.
Eger Abylaidan tuğan arystan meniŋ äkem Qasym töre bolsa, odan tuğan jolbarysty özim desem, menen tuğan kökjal qasqyr älgi Syzdyq i̇emes pe? Jaŋağy qylyğy Syzdyqtyŋ kökjal böri bolatynyn körsetpei me? Öziŋ de sony aŋğaryp qalğan joqsyŋ ba?
Kenesary äldenege köŋili bölinip kenet toqtai qaldy. «Al kökjal qasqyrdan tülki tuuğa tiısti ğoi, tüs joruy dūrys bolsa, solai tärizdi... Öziŋiz soğan senesiz be?» — dep sūrauğa Jüsiptiŋ batyly barmady. Ol ärine däl osy minutte Syzdyqtan tuğan Jünistiŋ qyzyl tülkidei qu keletinin qaidan bilsin, tek Būqar jyraudyŋ Abylai tüsin älgidei joryğanyna taŋ qaluda i̇edi. «Tüs joruy dūrys. Qasym töre — arystan, odan tuğan Kenesary jolbarys, al būl Jolbarystan tuğan älgi Syzdyq şyn kökjal bolğaly tūr. Odan kim tuady? Şynymenen Būqar jyrau aitqandai künin köru üşin zamanyna qarai beiimdelgen, jaltarma bir qyzyl tülki düniege keler me i̇eken?» Jüsiptiŋ oiyn tağy Kenesary būzyp jiberdi.
— Jä, Būqar jyraudyŋ äŋgimesin qūia tūraiyq, — dedi ol kenet, köpten beri köŋilinde jürgen bir syrdy qozğağysy kelip, töbe üstine jantaia jata berip, — sen de otyr, Jüsip, — dedi. Söitti de äŋgimesine qaita kirisip ketti. — Sen böten jūrttyŋ balasysyŋ, Jüsip... Jasyŋ kişi bolğanmen köpti kördiŋ... Aq patşanyŋ taiağyn Bölşe halqy qazaqtan būryn jegen tärizdi. Sondyqtan sender bizden göri bilgirsiŋder... Bilgir bolmasaŋ Rossiiä patşasy seni sonau it ölgen jerden mynau qu dalağa aidar ma i̇edi.
— Küş qolynda tūrğanda, özine qarsy adamdy patşa nege aiasyn...
— İä, ol solai ğoi... Al men senimen keŋeskim keledi. Şyn dos bolsaŋ oiyŋdağyny jasyrmai ait.
— Sūraŋyz. Jalğan aitpauğa ant i̇eteiin.
— Joq, antyŋnyŋ keregi joq. Men sağan onsyz da senemin. Öitkeni i̇ekeumiz de Rossiiä patşasynan qorlyq körgen jandarmyz. Tilegimiz bir, nietimiz bir, birimizdi birimiz aldauğa tiısti i̇emespiz. Al sūraiyn degenim... Öziŋ körip jürsiŋ, Jüsip, ot sala bilseŋ patşağa qarsy qazir bükil Saryarqa köteriluge bar... İereuil jalyny būdan da örşip ketui mümkin...
— Dūrys aitasyz.
— Al biz de şiryğa tüsemiz. İeger Orta jüz tegis köterilip, oğan Kişi jüz qosylsa... Būnyŋ özi qyruar küş qoi. Söitse de... — Kenesary oiyn aita almai tağy da ündemei qaldy. Tek azdan keiin ğana baryp qinala, — osynymyzdyŋ bäri tübi bosqa qan tögu bolmai ma? — dedi, — jaraidy bar qazaq birlestik delik, sonda aq patşağa aitqanymyzdy istete alamyz ba?
«Kenesarynyŋ būl kümändanuy bos kümändanu i̇emes i̇ekenin Jüsip birden tüsindi. Ärine osy biylğy jazdağy jeŋisterden keiin basqa adam bolsa, lepirgen üstine lepire tüser i̇edi. Al Kenesary... Joq, joq, būl jai qazaq i̇emes, būnda bir i̇elge ağa bolarlyq aqyl bar. Ätteŋ! ätteŋ! İeli kişkentai jūrttyŋ ardaqty ūldarynyŋ daŋqy da kişkentai. Däl osy şoqşa saqaldy, şegir köz qazaq, İevropa i̇elderiniŋ qolbasşylarynyŋ qaisysymen salystyrsaŋ da batyrlyq, ailaqorlyq jağynan kem soqpas i̇edi, biraq kişkentai halyqtyŋ ūly... Al jeri köp... Sol köp jerdi osynau az ğana jūrttyŋ basyp otyra almaitynyn bilmei me būl? Būlardyŋ ajaldarynyŋ özi de osy qorğap jürgen jerlerinde i̇emec pe? Bügin üitip-büitip aman alyp qalğanmen, i̇erteŋ bäribir sol jerden aiyrylady. Öitkeni būlar sany az halyq... Osyny nege tüsinbeidi beibaq? Dos jylata aitady, dūşpan küldire aitady. Şyn köŋilden sūrap otyr ğoi, ne bolsa da şyndyqty aldyna aşyp salaiyn».
— Aq patşağa, — dedi Jüsip Kenesarynyŋ sözine jauap berip, — bäribir aitqandaryŋdy istete almaisyŋdar.
— Nege?
— Qazirgi Rossiiä būdan jüz jyl būrynğy Rossiiä i̇emes. Qazir ol qazaq jerine äbden bauyr basyp alğan. Qaruy da, äskeri de köp. Qazaq halqy qanşa i̇er jürek halyq bolğanmenen, Rossiiä patşalyğyna qarağanda ajdaha aldyndağy köjek tärizdi, qalai jūtam, qaşan jūtam dese de qolynan keledi. Seniŋ i̇ereuiliŋe qarsy aiyna bes jüz soldat şyğaryp, on jyl küresu de, älde bir joly on myŋ äsker şyğaryp bir aida qūrtu da — oğan bäribir. Sender kögendeuli qoisyŋdar, qai uaqytta soiyp jegisi kelse aq patşanyŋ i̇erki. Däl bügin Rossiiä patşasy seniŋ köterilisiŋe şyn män berip otyrğan joq, tentek bala äri oinaidy, beri oinaidy, sosyn qūiady dep oilaidy. Seni ol şyn qauipti jau sanamaidy. Sondyqtan hattaryŋa da jauap bermeidi. Bäribir tübi jeŋetinine onyŋ közi anyq jetedi.
— Özim de solai oilaimyn...
— Onda nege ūrys aştyŋ?
Kenesarynyŋ közi kenet jarq i̇etti.
— Sonda sen mağan bauyzdağaly tūrğan qoi tärizdi ün-tünsiz öle ğoi deisiŋ be? Joq, men olai öle almaimyn. Jolbarys qoi i̇emes. İeŋ bolmasa jauyna şauyp ajal tabady. İeger men Aişuaq, Qūdaimendi, Jantöre, Uäli balalary sekildi ün-tünsiz Rossiiä patşasyna moiyn ūsynsam, i̇erteŋ ürim-būtağym ne deidi? Meni de satylğan köp sūltannyŋ biri i̇edi demei me? — Kenesary kenet şarşap ketkendei közin jūmdy, — qazir jeŋilip ajal tabuğa barmyn, biraq ūrpaqtarym aldynda atymdy adal saqtağym keledi.
Jüsip myrs-myrs küldi.
— Üş jüzdiŋ basyn qosyp qazağymdy jeke memleket i̇etemin degen armanyŋyz üşin ūrpaqtaryŋyz alğys aitady dep senesiz be?
— Senemin. Sol üşin jan beruge barmyn. Älde meniŋ mūnym qate me?.. Meniŋ i̇erligime ūrpaqtarym qarğys aitady dep oilaisyŋ ba?
Jüsip tike jauap qaiyrmai aqyryn kürsindi.
— Meniŋşe Abylai hannyŋ tüsin Būqar jyrau dūrys joryğan tärizdi.
— Joq, — dedi Kenesary kenet tünere tüsip, — Abylai atam Üş jüzdiŋ basyn qosyp, qazaqtyŋ i̇erkindigin saqtap, jeke i̇el i̇etemin degen han. Onyŋ tüsine de osy halyq tūrğysynan qarau kerek.
— İä, sonda?
— Abylai hannyŋ aldynan qaşqan arystan — ol balasy Qasym töreniŋ kezindegi halyq. Onyŋ işinen şyqqan jolbarys — ol mynau meniŋ kezimdegi batyr jūrt. Būl jūrttyŋ jolbarystai jürekti i̇ekeni bäriŋizge de aian... Būdan keiin, älgi Syzdyq tentegimniŋ i̇er jetip, jauymen alysqan kezinde de qazaq halqy i̇eldigin de, i̇erligin de joğalta qoimaidy... Kökjal qasqyrdai jauyna talai şabady. Biraq, qasqyr arystan da, jolbarys ta i̇emes, qanşa kökjal bolsa da auyl-aimaqtan ūzai almaidy... Odan keiingi i̇elim «sabasyna qarai pispegi, saqalyna qarai iskegi» degendei zamanynyŋ yqpalyna qarai tülki bolmasqa amaly bar ma? Al ol tülki qulyqty i̇elimnen keiingi ūrpaq baqa-şaian, qūrt-qūmyrsqa, jylan-kesirtke tärizdi käkir-şükirge ainalady. Ol ol ma, Abylai hannyŋ osy besinşi ūrpağy kezindegi osy qūrt-qūmyrsqa, baqa-şaian, jylan-kesirtke sekildi jūrt, i̇erteŋ osy meniŋ isime qarsy şabady. Sondyqtan qazir halqymnyŋ uaqtanbai tūrğan jolbarystai qajyrly kezinde armansyz qimyldap qaluym kerek!
Kenesarynyŋ közi qantalap, aq sary jüzi küreŋitip ketti. Jüsip baiau jauap qaiyrdy.
— Būqar jyrau Abylai ūrpağynyŋ besinşi buyny uaqtanyp ketedi dese, ol bir säri. Han ūrpağy desek te, ol boljau bir tūqymğa ğana jatady... Al bükil qazaqty sondai bolyp ketedi deuge qandai sebebiŋiz bar? İeger sebebiŋiz joq bolsa...
Kenesary özine qarsy kelgen qaşqyn sözine aşulana qaldy.
Al aşu üstinde Kenesaryğa qan tögu oŋai şarua i̇ekenin Jüsip jaqsy biledi. Äitse de Kenesarymen birazdan beri talai tar jol, taiğaq keşudi basynan birge ötkizgen näsili i̇er jürekti jigit taqa sasa qoimady. Sabyrmen söilep:
— «Bolğanda aşu pyşaq, aqyl taiaq. Sol taiaq kemi berer jonğan saiyn», batyr aşudy aqylğa jeŋgiziŋiz! Men tūtas bir halyq uaqtanyp, i̇er jürektigi joiylyp, ilegen teridei bolbyrap ketedi degenge senbeimin... Tikenek şyqqan jerge tikenek şyğady, gül ösken jerge gül ösedi.
— Al gül jaiylymyn aram şöp basyp keter bolsa ne isteu kerek?
— Onda... otau kerek.
— Dūrys aitasyŋ. Özime i̇ermegen auyldardy şapqanymda men de sol aram şöpterdi otap jürmin degen oidamyn. Biraq öz sausağyŋdy öziŋ tegis kese alasyŋ ba? Onyŋ da bir jauaby bar i̇emes pe?
— ärine.
Kenesary kürsindi.
— Al jauaptan qoryqsaŋ, jeriŋdi aram şöp basyp ketedi.
— äitsede, — dedi Jüsip. — Almas narkeskendi qanşa bölşekteseŋ de är bölşegi sol almas qalpynda qalady. Batyr i̇elden batyr i̇er tuady. Biraq äŋgime onda i̇emes, basqada. Köp qorqytady, tereŋ batyrady. Sol köptiŋ qorqytatynyn aldyn ala boljağan qart Asan Qaiğy da tüsingen. Qol bastağan aqyldy, batyr Kenesarynyŋ qalai ūqpaitynyna taŋ qalam. Rossiiä imperiiäsy qazir Qytai, Qoqan, Hiua, Būqardan anağūrlym küşti. Jäne qazaq jeriniŋ deni qolynda. Tübi, äri ketse bir i̇elu jylda bükil Saryarqa, Syr boiy, Maŋğystau, Üstirt, Jetisudyŋ bärin bauyryna basatyny sözsiz. Sonda ne deisiŋ? Kim küşti bolsa, jūrt sonyŋ sözin söileidi. Al küşti kim? Aq patşa! Ol özine qarsy soiyl kötergen Kenesaryny maqtai ala ma? ärine, maqtamaidy, jamandaidy. Patşa jamandağan adamdy Abylai ūrpağynyŋ besinşi buyny da jamandauğa mäjbür bolady. Öitkeni kimniŋ qolynda küş bolsa, özgeniŋ sonyŋ sözin söileui ömir zaŋy, qoğam zaŋy. Tek būl qasiretten qūtyludyŋ bir-aq joly bar. Ol jol — uaq halyqty qanauşy patşa üstemdigin Rossiiänyŋ özinde joiu. Al ol kün qaşan keledi? Mine äŋgime qaida! Oğan deiin Abylai han ataŋ tärizdi patşağa bağyndym degen sözben köz būiap, qazaq i̇eliniŋ täuelsizdigin saqtatyp, jeke memleket i̇etemin deuiŋ, qūr bos qiiäl. Ondai i̇erkelikti qazirgi zaman kötermeidi.
Kenesarynyŋ aşuy säl tarağandai, biraq äli de qabağy qatyŋqy.
— Degenimizge jete almaitynymyzdy biledi i̇ekensiŋ, bizge nege qosyldyŋ? Dalağa tastai almai jürgen janyŋ bar ma?
— ärine, tastai almai jürgen janym joq, — Jüsip aqyryn kürsindi, — täuelsizdik üşin küresudiŋ ne i̇ekenin men jaqsy tüsinemin. Öz jūrtymnyŋ basynan ötken qaiğyly hal... Al senderge janym aşidy. Qolymnan kelse aqylymdy aityp, järdemimdi beremin be dep i̇edim... Biraq onym bolar i̇emes.
— Nege? älde biz dūrys aqylyŋdy tyŋdamadyq pa?
— Joq, aiyp senderde i̇emes. Köterilisteriŋe qosylğandağy oiym, i̇eki ūlttyŋ jaqyndasuyna däneker bolu i̇edi. Jerinen, täuelsizdiginen aiyryla bastağan qazaq halqynyŋ qanynyŋ bosqa tögilmeuin arman i̇etip i̇edim. Biraq ol oiym qolğa tüspes sağym i̇eken. Batys Sibir general-gubernatory kniaz Gorçakov ta, Omby oblysynyŋ bastyğy graf Talyzin de sendermen beibitşilik bitim jasar türi joq. Olar qazaq dalasyn tek qana myltyqtyŋ küşimen alyp, beişara i̇eldi tabanynyŋ astyna saludy köksep otyr. Mūndai jağdaida talas qan tögispei şeşilmeidi. Qazir qazaq halqynyŋ basyna i̇eŋ bir auyr kün tuğaly tūr. Al mūndai jağdaida men senderdi qalai tastap kete alamyn? Bir kemege mindik, ölsek birge ölemiz.

Click or select a word or words to search the definition