Köşpendiler - III - Qahar

«Ğajap halyq, dedi işinen tağy da Jüsip, maidanda kezdesse jaudan qorqu, nemese ony aiau degendi bilmeidi. Al aiybyn moinyna alyp aiağyna jyğylsa, qandy kekti qasy bolsa da keşirgisi kelip tūrady. Qandai ülken, abzal jürekti jūrt. Būryn atuğa oğy joq bop jürgen Arystan qoldaryna tüsip i̇edi, onyŋ saqaldy basymen jasyn sorğalatyp keşirim sūrağan türin, kenet aiap, ajalğa qiğylary kelmei tūr. Ükimin özge jūrttyŋ qostamağanyn Kenesary da sezgen tärizdi. İendi ne ister i̇eken?»
Kenesary tūnjyrai qalğan batyrlarynyŋ betine közin bir salyp ötti de, qabağy būrynğysynan da tüksie tüsip, qolymen Arystandy meŋzep:
— Qazir, osy arada al mynanyŋ basyn, Qaraülek! — dedi zildi ünmen.
Jūrt būrynğysynan beter tūnjyrai qaldy. Biraq Kenesaryğa ükimiŋ dūrys i̇emes deuge i̇eşkimniŋ de batyly barmady. Qostamağandyqtaryn sazarğan türlerinen ğana aŋğartyp otyr. Al sūltan serikteriniŋ oiyna tüsinse de, bir aityp qalğannan keiin, öziniŋ abyroiyn saqtap, kesiminen qaitar i̇emes.
«Dūrys, — dūrys, — deidi işinen Jüsip, osylai qatal bolsaŋ qaramağyŋdağylaryŋ da tärtipke, ädepke üirenedi. Aitqanynan qaitpaityn qolbasşy qaşanda jauyngerleri aldynda abyroily».
Kenesarydan ümit üzgen Arystan aqyn i̇endi basyn köterip, tizesinen otyrdy. «Ölsem de adamdyğymdy joğaltpai öleiin» degendei boiyn jinap, üstindegi kiımin jöndep Kenesaryğa qarady. Ülken būida pyşağyn jalaqtatyp, tamağynan oryp jibereiin dep, janyna kelip, saqalynan ūstai bergen Qaraülektiŋ qolyn qağyp jiberip:
— Meniŋ qanyma jerik bolsaŋ işersiŋ äli-aq, säl şydai tūr, — dedi. Söitti de Kenesaryğa tağy da qarady. — Dat, taqsyr! Bas kespek bolğanmen, til kespek joq degen. Töre, bir auyz sözge mūrşa ber.
— Ait datyŋdy.
Qaraülek te tüsinip keiin şegindi. Arystan qanatyn silkip qomdanğan ūşar qūstai, säl boi tüzep aldy da, i̇eki közi jaudyrap Kenesaryğa qarap än şyrqap qūia berdi.

Keneke, jaqsy körseŋ qaraşyŋmyn,
Jek körseŋ de öziŋniŋ alaşyŋmyn.
Ataŋa alty qatyn alyp bergen
Atyğai Qarauyldyŋ balasymyn.

Kenesary «boldy» degendei qolyn köterdi.
— Ataly sözge arsyz toqtamas. Abylai atama babalarynyŋ istegen jaqsylyğyn aldyma tartty ğoi, qūia beriŋder, — dedi.
Bağanadan beri ündemei tūrğan batyrlar kenet jadyrap, bir dauystan:
— Ua, päle, mine ataly söz! — desip şulap qūia berdi.
«Qandai aqylgöi jan i̇edi, dedi işinen tağy Jüsip, i̇el bileitin serikteriniŋ de köŋilin taba bilgen jön. Ağylşyndar «patşany patşa isteitin patşa i̇emes, janyndağylar» dep tegin aitpağan ğoi».
Biraq Jüsip Kenesarynyŋ meilinşe raqymsyz jan i̇ekenin bilmeitin. Qazir bosatylyp tūrğan Arystan aqyn, sūltannyŋ būiryğy boiynşa, üş künnen keiin «at teuip öltiripti» degen laqappen Qaraülektiŋ qolynan qaza tabatyny däl osy sätte onyŋ oiyna mülde almağan is i̇edi. Sondai-aq Kenesarynyŋ qolğa tüsken soldattarğa da birden qatty kelmeitini öz jağyna şyğaru saiasaty i̇ekenin Jüsip köp ai ötken soŋ baryp bir-aq tüsindi. Al alğaşqy kezde mūny sūltannyŋ keŋpeiil, aq köŋildiginen dep ūqqan-dy.
Töre şeşimine riza bolğan batyrlar syrtqa şyqty. Ärqaisysy öziniŋ atqosşysy ūstap tūrğan atyna qarai bettedi.
Baitabyn men Aqböken sonau İelek pen Yrğyz özeniniŋ boiynan Qaraqoiyn Qaşyrlydağy Kenesary äskerine kelip qosylğaly, Baitabyn Nauryzbai jasağyna, batyr qyz Aqböken Bopai tobyna berilgen. Baitabyn men Aqböken qosylady i̇eken degen sybys bolatyn, biraq nege i̇ekeni belgisiz, būl sybys sol sybys qalpynda qala beretin. «Biz qosylamyz», — degen söz qyzdyŋ, nemese jigittiŋ auzynan şyqqan i̇emes, i̇ekeui ağaly-qaryndastai sypaiy söilesip qana tildesedi. Mūndai minezderine qarap keibir jūrt «būlary nesi?» dep taŋdansa da, aqylğa salğan bağda bireuleri «Böten i̇elde jürgen soŋ qymsynatyn şyğar, öz i̇elderine barğan soŋ da uaqyt jeter», — deitin de qūiatyn.
Nauryzbai üiden şyqqanda i̇eŋ aldymen apasy Bopaidyŋ atyn ūstap tūrğan şaşaqty naizaly, i̇erkekşe kiıngen qyzdy kördi. Aqböken i̇edi būl. Ol batyr Bopaidyŋ äri qasyndağy serigi, äri atqosşy nökeri. Nauryzbaidyŋ jüregi kenet dürsildei soğa jöneldi. Aqbökendi alğaşqy kezdestirgen künnen bastap kişi sūltan osyndai bir auruğa şaldyqqan-dy. Nauryzbai auruynyŋ örşi tüsuine Aqbökenniŋ özi sebep bolğan. Patşa äskeri şabuylynan auyldyŋ bir tynyş küni Köşek sūltannyŋ Aiğanşa atty toqaly ūl tauyp, jūrt ūlan-asyr toiğa jinalğan. Jastar jürgen jerde kökpar, baluan küresi i̇ejelgi salt. Osy qan bazar qyrğyn merekede Nauryzbai men Baitabynğa küresuge tura kelgen. Özinen i̇eki jas ülken Nauryzbaidyŋ küşi basym boldy ma, älde i̇el auzyna ilingen jas batyrdyŋ mysy jeŋdi me, bie sauymyndai mezgil alysqannan keiin Baitabyn jyğylğan-dy. Nauryzbai bas bäigige tigilgen süliktei qara su jorğany özi almai, böten i̇eldiŋ qyzy i̇edi, janyndağy joldasyn jyqqan aiybym dep, Aqbökenge tartqan-dy.
— Batyr, būl aiybyŋ ba, älde qūrmetiŋ be? — degen Aqböken qara jor-
ğanyŋ şylbyrynan ūstap jatyp.
— Aiybym.
— Bäse, — degen Aqböken tostağandai közi jarq i̇ete külip, — auylyŋyzğa kelgen bauyryŋyzğa küş körsetetindei ökpeŋiz joq sekildi i̇edi...
Ol kezde äzilge äzil qaitaru jastyq salty.
— Ökpeşil üniŋizge qarağanda, meniŋ jyğylğanymdy tilegendeisiz ğoi, qaryndas, — dedi Nauryzbai külimsirei, — ondai tilegiŋiz bolsa küni būryn qūlağyma nege sybyrlap qoimadyŋyz?..
Aqbökenniŋ qaraqattai qara közi külimdei tüsken.
— Sybyrlağandy oryndaityn bolsaŋyz, äli de kezi keler.
— Uäde,— degen Nauryzbai qolyn berip.
Aqböken i̇eki beti duyldai qyzara, ūzyn aq sausaqtaryn qymsyna ūsynğan. Nege i̇ekeni belgisiz Nauryzbai onyŋ qolyn alyp jatyp, qyzdyŋ sausaqtarynyŋ dirildep ketkenin sezgen.
Şynynda Baitabyn Nauryzbaidan küşi jetpei jyğylğan joq i̇edi. Bie sauymyndai alysqanda Nauryzbaidyŋ küşiniŋ oŋ jambasy men oŋ qolynda i̇ekenin aŋğaryp qalğan Baitabyn, i̇eger şyntuaitqa kelse onymen para-par tüsetinine közi jetken. Biraq joq jerden aiağy köde şöptiŋ üstinen taiyp ketip, i̇erlik namysyn saqtai almai jyğylğan-dy. Biraq mūnysyna ol pälendei qorlanğan joq. «Nauryzbaidan mendei köp batyrdyŋ biri jyğylğanyna jūrt küldi de qoidy. Menen qolbasy Nauryzbai jyğylsa, abyroiy airandai tögiler i̇edi», — degen ol işinen.
Al Aqbökenge Baitabynnyŋ jyğyluy ülken äser i̇etti. «El maqtağan jigitti qyz jaqtağan», jiyrmadan aspai jatyp atağy alty alaşqa jaiylğan, äri änşi, äri sal, özi töre Nauryzbaidy Aqböken jaqyn köruge qūştar i̇edi. Ony Baitabyndy jyqqan jeŋis üstinde kördi, jäne Nauryzbaidyŋ öziniŋ şetten kelgen jas baluandy jyğuyn «aiyp» sanağan keŋ peiil minezi, i̇erlikti, adamgerşilikti dästür i̇etip ösken qazaq qyzyna ülken oi saldy. Mahabbat degen kün säulesinen qūrylğan altyn tor sekildi i̇emes pe, Aqbökenniŋ jüregin sol tor kenet şyrmai bastady.
Būl ne sezim? — Aqbökenniŋ özi de birden ūqpady. Al Baitabynğa degen jüregi būrynğydai lüpildemei, künnen-künge baiau soğa tüskendei. Mūny qyz anyq tüsinedi. Biraq būl ne? Bir kezde jaqsy körgen Baitabynyn ūmytuğa ainalğany ma? Bir minezdi, uädeden ainymas qazaq qyzyna laiyqty qylyq pa būl? ärine, laiyqty i̇emes, äsirese jas kezinde köŋiliŋ şyn ketken bolsa... Biraq sonyŋ özi ras qūlai berilu me i̇edi? äldeqalai soqqan jastyq jeli i̇emes pe i̇eken? Käri Serğazydan qūtyludyŋ jolyn izdep arpalysqan jas köŋildiŋ qoldan jasap alğan mahabbaty bolyp jürmese netsin! Şyn süigen jürek bötenge būrylmasa kerek i̇edi, mūnysyna qarağanda Baitabynğa degen sezim mahabbattyŋ şyn otynan tumağan jai äşeiin balalyq sezim tärizdi. Aqböken şyn mahabbatty i̇endi ğana tüsingendei, sondyqtan da onyŋ qiiäly kökke şaryqtap, jüregi lüpildep, jiı-jiı soğady...
Osydan bir ai būryn Baitabyn joryqta jürgeninde Nauryzbai men Aqböken bir şildehanada kezdesip qalğan. İekeui qarama-qarsy otyryp şarşy top aldynda aitysqan... Sol aitystyŋ aiağynda bäsekelesip tobyq alysqan. Qazaq dästürinde qyz ben jigittiŋ tobyq alysuy qūr ğana oiyn i̇emes, mūnda i̇eki jas-
tyŋ özderi ğana tüsinetin bir tereŋ syr da bar...
Osynyŋ bärin Baitabyn bile me? Bilse qorlanbai qalai şydap jür? Būndai iske şydau üşin qandai jürek, qandai ūstamdylyq kerek? ärine, Baitabyn özine töngen jamandyqty sezbei jürgen joq. Biraq «el basyna būlt tünerip tūrğanda, bir qyz üşin älek boluymnyŋ reti kelmes» dep örtengen jüregin aqylmen basuda, Nauryzbai men Aqbökenniŋ arasynda bastalğan oiynnyŋ aiağyn kütip, özine özi sabyrlyq aityp şydai berude i̇edi.
Aqbökenge ordadan şyqqan Baitabynnyŋ da közi tüsken. Biraq kişi sūltannyŋ qyzğa qarai bettegenin körip ornynda tūryp qalğan.
Al qyzba köŋildi Nauryzbai özin özi ūstai almai Aqbökenniŋ janyna jetip keldi.
— Arsyŋ ba, qaryndas?
— Barsyŋ ba, batyr?
— Nauryzbai qaljyŋdai küldi.
— Aqbökenniŋ bir qapy kezine kezdesken-aq şyğarmyn, tobyğymdy ber!
— Siz sekildi arystandar Aqbökenniŋ qapy kezin ünemi aŋdidy. Biraq Aq-
böken oŋai qolğa tüse qoisa jarar i̇edi. — Qyz küldi de tiliniŋ astynan tobyqty alyp berdi, — minekeiiŋiz...
— İapyrmai, tym berik jerge saqtaidy i̇ekensiz...
— Qadirli adam bergen soŋ...
Osy kezde aq ordadan Bopai şyqty. Ol anandai jerde tūrğan Baitabynğa birdeme dedi. İekeui būlardyŋ qasyna keldi. Baitabyn sypaiy ğana amandasty.
— Arsyŋ ba, Aqböken?..
— Barsyŋ ba, Baitabyn...
Baitabyn Bopaidyŋ jeldei jüirik ataqty kerbestisiniŋ aiylyn bosatyp, i̇er-toqymyn jöndep qaitadan i̇erttedi. Bopai Aqbökenge köz qiyğyn tez audardy da Nauryzbaiğa qarap:
— Baitabyn batyrdy meniŋ jasağyma berseŋ qaitedi, Nauanjan? — dedi külimsirei.
Nauryzbai qabağyn şyta qaldy.
— Nege?
— Keregi bar.
— Jaqsy, — dedi Nauryzbai apasynyŋ ötinişin jerge tastaudyŋ retin taba almai, — Aqmola bekinisin alğannan keiin Baitabyndy sizdiŋ jasağyŋyz-
ğa müldem bereiin, oğan deiin qinamaŋyz. Baitabynnyŋ meniŋ jasağymdağy orny bölek...
— Bolady.
— Qaşan attanbaq oiyŋyz bar?
— Bopai i̇eri tüzelgen ker bestisine i̇erkekterşe jeŋil mindi.
— Bügin tünde.
— Joldaryŋ bolsyn.
— Aitqanyŋ kelsin.
Bopai men Aqböken jönele berdi. Olardyŋ soŋynan anandai jerde tūrğan tört salt atty qarauyly jele aiaŋdai i̇erdi.
Nauryzbai men Baitabyn:
— Qoş bolyŋdar, — dedi ketip bara jatqan äielderdiŋ soŋynan dauystap. Biraq ana i̇ekeui jauap qaiyrmady. Şaşaqty naizalaryn jelkildete, auyldan şyğa özderiniŋ jasaqtaryna qarai qūiyndata şaba jöneldi.
— Batyr, Aqtastağy qolğa barsaq qaitedi? — dedi ketip bara jatqan äielderdiŋ soŋynan äli qarap tūrğan Nauryzbaiğa Baitabyn.
Nauryzbai tez būryldy.
— Nege?
— Altaidyŋ bir jas mergeni keldi. İeki jüz qadam jerden laqtyrğan tymaqty sadağymen qağyp tüsiredi. Sony körseteiin dep i̇edim.
— Joq, Baitabyn, — dedi Nauryzbai, — mergen men jüirik at, qyran bürkitti tamaşalap seruen qūratyn uaqyt i̇endi bizde joq. Bir jetiden keiin Qaraötkeldi aluğa attanatynymyzdy öziŋ i̇estidiŋ. Qaramağymyzdağy myŋdy soğan daiyndauymyz qajet. Küni i̇erteŋnen bastap qamal alu täsilin üirenuge kirisemiz.
— Ūqtym.
— Al bügin Mikolai i̇ekeuiŋ bar äskerdi sasyrly oipatqa köşiriŋder. Taŋ-
erteŋ qaru-jaraqtarymen daiyn tūrsyn.
— Mikolaidyŋ özi qaida?
— äne kele jatyr.
Nauryzbai men Baitabyn Nikolaiğa qarsy jürdi. Biraq jeter-jetpesten bir qaraşa üidiŋ i̇esiginiŋ aldynda tūrğan Altynşaşty körip i̇ekeui birdei kilt toqtai qaldy. «Adam balasynyŋ da mūndai ädemisi bolady i̇eken!» dedi işinen taŋdanğan Baitabyn. Oilamağan jerden jüregine oq tigendei aiağyn basa alsaişy i̇endi ol. Juan qos būrymy jerge şūbatylğan, appaq betiniŋ ūşy säl qyzara ülbiregen, tanadai közi qarasudai qap-qara bop tūna möldiregen Altynşaş i̇esik aldynda säl tūrdy da būlt astyna qaita kirgen kümis aidai joq bolyp ketti. Ar jaqtarynan Nikolai kelip jetti de üşeui attaryna qarai aiaŋdady.
Baitabynnyŋ kenet özgere qalğan qalpyn sezgen Nauryzbai i̇ezu tartyp kül-
di de:
— Altynşaş dese Altynşaş i̇eken älgi kelinşek! — dedi Baitabynğa qarap.
Baitabynnyŋ qabağy kenet salbyrap ketti. Ol Altynşaşty basy bos qyz ğoi dep oilap qalğan i̇edi.
Üş jigit i̇endi özara söilese auyldyŋ şetine şyğa berdi.
... Bir jeti ötisimen alty jüz jasaq i̇ertken Bopai aldymen Amanqarağai prikazyn, sodan keiin Syrymbet tauyndağy Uälihannyŋ bäibişesi Aiğanymnyŋ auylyn şapty. Kenesary qoly Kökşetau jaqty şauypty degen habar kelesi küni-aq bükil Saryarqağa jamyrai tarady. Būl habarmen birge voiskovoi starşina Simonov basqarğan Aqtau bekinisinen şyqqan i̇eki jüz soldat Bopai alyp kele jatqan maldy alyp qalmaq bop aldynan ketipti jäne Ombydan Aqmola garnizonyna kömekke attanğan jüz soldat ta Kökşetauğa qarai būrylypty degen habar ūzyn qūlaqtan dereu bar i̇elge tarady. Kenesarynyŋ kütkeniniŋ özi de osy i̇edi. Aqyrğy i̇eki-üş künniŋ işinde ol suyt jürip, äskeriniŋ teŋ jartysyn Qorğaljyn köliniŋ tömengi salasyna äkep qostatqan. Al qalğan jartysyn Atbasar jaqtan orağytyp, İesildi jağalata Qaraötkelge iektete ornalastyrğan. Künine jüz jiyrma-jüz otyz şaqyrym jerdi jai alatyn qazaqy jylqyğa i̇endi Aqmola bälendei alys i̇emes-ti. Kenesary osy at tynyqtyryp jatqan jerinen tamyz aiynyŋ altysy küni säskede köterildi de, ymyrt üiirile Aqmolanyŋ maŋyna şoğyrlandy. Qoŋyrqūlja men Qarapūşyq i̇erteŋine taŋerteŋ tösekterinen tūrğandarynda keşe ğana typ-tynyş jatqan keŋ dalanyŋ, bügin qūjynağan qol i̇ekenin kördi.
Kenesary Aqmola bekinisine şabuyldy osy tamyzdyŋ jetisi küni taŋsäriden bastady. İeŋ aldymen bekinis oŋtüstikten soltüstikke deiin iılgen tağadai üş şaqyrymdai jerden qorşaldy. Bekinistiŋ künşyğys jağy bos — jarty şaqyrymdai jerde İesil özeni. Sodan keiin baryp qoldyŋ segiz tūsynda segiz batyr tūryp alğan. Oŋ jağynda Kenesarynyŋ özi, odan keiin Ağybai, Ağybaimen üzeŋgiles Būqarbai. Qoldyŋ şaŋqai ortasynda Basyqara. Basyqaramen qatarlas Tölebai. Tölebaimen üzeŋgiles Qūdaimendi. Qūdaimendiden solyraq Janaidar. Sol qanatta Nauryzbai. Taŋ qūlaniektenip kele jatqanda bes myŋ atty äsker «Abylailap» bekiniske lap berdi. Bir ğajaby qalyŋ qol üzeŋgilese at qoimai, dorbadan şaşyp jibergen būrşaq sekildi, är salt attynyŋ aralary on-on bes qūlaştai tym-tyraqai şauyp keledi. İekinşi ğajaby, şapqynşylardyŋ aldyŋğy qatary zeŋbirekter nysanalanğan orğa jaqyndamai, sadaq oğy jeter jerden oqtaryn ata sala keiin qarai būrylyp şaba jöneledi. Bekiniske tipti ūmtylmaidy. Kökpar, saiysqa üirengen qazaq biri keiin şapsa, biri alğa ūmtylyp, oqty qardai boratty. Aldyŋğy qatary orğa jetpei keiin şegingende, kök jiekten lyqyldap köringen artqy jağyndağy bytyrai şauyp kele jatqan qalyŋ qol ūşy-qiyry joq qūmyrsqanyŋ ileui tärizdi. Mūnyŋ tağy bir keremeti, qamaldağylar qol bastağan batyrlardy jekelep nysanağa alaiyn dese, tögilgen tarydai jer qaiysqan jannyŋ qaisysynyŋ basşy, qaisysynyŋ qosşy i̇ekenin ajyratu qiyn. Bäri birdei kiıngen. Är top öz batyrlaryn tek özderi ğana biledi. Qorğan basynda tūrğan Qoŋyrqūlja men Qarapūşyqqa Aqmolany qorşağan mynau qara nöpir qol — bes myŋ i̇emes (solai dep Ojar küni būryn habar bergen), bes jüz myŋ adamdai bop körindi.
— İapyrmai, — dedi taŋdanğan Qoŋyrqūlja, — myna Qasymnyŋ kökjaly üş jüzdiŋ bas köterer jigitin tegis jiğan ba?
Qarapūşyq ağa sūltannan da beter sasuda i̇edi. Onyŋ oiynşa Kenesary sarbazdary lyqyldap kelip aldyŋğy qatary orğa tirelgende, artqy qatary olardy orğa qūlata-mūlata özderi amalsyz topyrlap toqtauğa tiısti i̇edi. Sol sätte tört zeŋbirek birdei oq jaudyruy kerek. Qarapūşyq küni būryn zeŋbirekterdi de ädeii osy ordyŋ arğy qabağyna közdetip qoiğan.
Al Kenesary sarbazdary onyŋ būl oiynan şyqpady. Orğa kelip tirelmek tügil, tipti oğan juymai, anandaidan sadaqtarynan jebe qarşa boratqan qalyptary jalt beredi. Bir qyzyğy, sarbazdar oqty qanşa atsa da, birli-jarym soldatqa ğana tigeni bolmasa bäri birde asyp ketip, bekinistiŋ işine tüsip jatyr. İeger qoldarynan keleri osy bolsa, meili, oqtaryn jaudyra bersin! äitse de Qarapūşyq öte sasuda i̇edi. Būl onyŋ körmegen soğysy. Ol qazaqty zeŋbirektiŋ auzyna bailap atyp üirengen. Al myna qu Kenesary ony isteter i̇emes. Zeŋbirekti sonau tym-tyraqai i̇ersili-qarsyly şauyp jatqan sarbazdarğa atqanymenen qanşasyn qirata alady? är salt attynyŋ arasy on-on bes qūlaş, köp bolsa i̇eki-üş adamdy oqqa ūşyrady. Al zeŋbirekti oqtap, biltesine ot berip atudyŋ özi qanşama uaqyt alar bir qiiäpat is!
Qarapūşyq Kenesarynyŋ sarbazdary osylai qūr tekke şauyp jürgen joq-au degen oidan da küdikti i̇edi. Köp keşikpei būl küdigi de anyqtaldy. Kenet Qoŋyrqūljanyŋ:
— Oibai, üiler janyp jatyr! — degen üreili dausy şyqty. Osy sätte Qarapūşyqtyŋ däl qasyna kep qorğan i̇erneuine bir sadaq oğy şanşyla tüsti. Qarapūşyq qolyn sozyp suyryp aldy. Qauyrsynyna qara maily bilte şüberek bailanğan. Zamatta bilte şüberektegi kip-kişkentai qyzyl şoq pysyldai jana bastady. Qarapūşyq i̇endi tüsindi! Jüregi bir sūmdyqty tekke sezbegen i̇eken! Kenesary sarbazdary bağanadan beri sadaqty bosqa bezemepti.
Olardyŋ atqandary mynau oq tärizdi, ädeii bekinis işindegi ağaş üilerge ört saluğa arnalğan oq bop şyqty. Qarapūşyq bekinis işine qarap i̇edi, är jerden kökke laulai köterilgen örtti kördi. Halderiniŋ qiynğa ainala bastağanyn i̇endi tüsindi. Ört molaisa oq-däri, azyq-tülik qoimasyn da alady, onda būlardyŋ şaruasy bitkeni! «Zūlym Kenesary qulyğyn asyrdy! Biraq tūra tūr äli, köresiŋdi körsetermin!».
Qarapūşyq bağanadan beri Kenesary sarbazdaryna oq jaudyryp jatqan soldattarynyŋ qyryqqa taiauyn amalsyzdan ört söndiruge jiberdi. Qalğandaryna joldastaryn joqtatpaudy būiyryp, zeŋbirekşilerge:
— Zeŋbirekteriŋdi ordyŋ i̇erneuinen alyp, anau qalyŋ qoldyŋ däl ortasyna meŋzeŋder, — dep aqyrdy.
Bes minut ötpei zeŋbirekşilerdiŋ:
— Daiynbyz! — degen dauystary i̇estildi.
— Ot! — dedi yzalanğan Qarapūşyq qolyn tömen siltep.
Aralary i̇elu metrden qoiylğan tört zeŋbirek, birden kündei kürkirep gürs-gürs i̇etti.
— Solai ma i̇eken! — dedi quanyp ketken Qarapūşyq.
Tüs kezi bolyp qalğan-dy. Ortadağy zeŋbirektiŋ oğy däl tigen bir atty sarbaz at-matymen kökke ūşqanyn Qarapūşyq anyq kördi. İeki-üş jigit şet jaqtan qūlap tüsti. Öz tūsynan da i̇eki jigit at-matymen omaqata oqqa ūşyp qaza boldy. Qarapūşyq zeŋbirekterdi tağy da attyrdy. Biraq bū joly onyŋ oğy dalağa ketti. Özi de tüsinbei qaldy, bū ne ğajap! Zeŋbirek dausy şyqqannan keiin, sarbazdar qorqyp keiin qaşudyŋ ornyna, kenet bes qatar bop biriniŋ soŋynan biri tizbektelip, aralaryn tağy da on-on bes qūlaştan salyp, bekiniske lap qoidy. Bū joly olar nağyz bir şyr köbelek ainalğan qūiyn tärizdi köpşiligi ordyŋ arğy qabağyn qorşai şauyp, qauyrsyn jebelerdi tağy da qardai boratty. Jaqyn jerden közdelgen mergen oqtary qorğan üstindegilerdiŋ basyn köterter i̇emes.
Al Basyqara, Tölebai basqarğan äskerdiŋ bir toby, zeŋbirekterdi soldattar qaitadan ordyŋ qabağyna meŋzegenşe, oŋtüstik pen soltüstiktegi qaqpa aldyndağy jiŋişke joldardan beri ötip, qorğannyŋ irgesin ainala şauyp, bekinistiŋ üstinde tūrğan soldattarğa qyl arqan-būğau laqtyrdy. Qorğannyŋ är jerinen basyn qyltyŋ i̇etkizip kötergen bes-alty soldatty laqtyrğan būğau ilip te äketti. İeki jaqtan birdei atylğan myltyq, tartylğan sadaq, älem-tapyryq bir qiiäpat. Däl osy kezde aiqai-şu, jan talasqan aiqasty paidalanyp, bekinistiŋ soltüstik jaqtağy şoiyn topsaly, şananyŋ taban temirimen şandylğan, şynjyr qūlypty qarağai qaqpanyŋ syrtynan bir top sarbaz şelektep qara mai jağyp, tübine qara maimen ystalğan qyzyl tobylğyny üiip, ört qoiyp jatty. Byqsi jan-
ğan tobylğynyŋ üstine birneşe şelek qara mai tağy qūiyldy. Jalyn alğaş-
qy ret lap i̇etip kökke köterilgen kezinde, or qabağyna qaitadan meŋzelgen zeŋbirekterdiŋ de jer jarğan gürsili i̇estildi. Bū joly da jiyrma şaqty jauyngerdi oqqa aldyrtyp jarlyq boiynşa Kenesary sarbazdary keiin şapty. Biraq būl kezde bekinistiŋ işi qalyŋ örtke ainalğan i̇edi. Qoŋyrqūlja men Qarapūşyqqa i̇endi bar äskerin i̇ekige böluge tura keldi. Ört söndiruge jibergen jauyngerlerdi qospağanda, bekinisti qorğauğa jaraityn ne bary i̇eki jüzdei ğana soldat qaldy. Onyŋ üstine i̇eki zeŋbirekşini Kenesary sarbazdary arqanmen tartyp äketip, būlardyŋ küşi tipti azaia tüsti. Qoŋyrqūlja men Qarapūşyq haldarynyŋ müşkil bola bastağanyn sezip ne isterge bilmei äbden sasyp tūrğan kezderinde soltüstik qaqpanyŋ lapyldap janyp jatqanyn kördi.
Besinnen öte örtene bastağan qaqpa ağaşy i̇ekindige jetpei janyp boldy. İendi temir qorşaular saudyrap jerge tüsip, qorğannyŋ soltüstik jağynyŋ jiyrma qūlaştai jeri üŋireie qaldy. Qauip qai jaqta i̇ekenin közderi körgen Qoŋyrqūlja men Qarapūşyq osy qaqpanyŋ qarsysyna dereu qūm salğan qaptardan kedergi istetip, otyz karabin myltyqty soldatty sol qaptardyŋ tasasyna otyrğyzdyrdy.

Click or select a word or words to search the definition