Köşpendiler - III - Qahar

«Ğajap halyq, dedi işinen tağy da Jüsip, maidanda kezdesse jaudan qorqu, nemese ony aiau degendi bilmeidi. Al aiybyn moinyna alyp aiağyna jyğylsa, qandy kekti qasy bolsa da keşirgisi kelip tūrady. Qandai ülken, abzal jürekti jūrt. Būryn atuğa oğy joq bop jürgen Arystan qoldaryna tüsip i̇edi, onyñ saqaldy basymen jasyn sorğalatyp keşirim sūrağan türin, kenet aiap, ajalğa qiğylary kelmei tūr. Ükimin özge jūrttyñ qostamağanyn Kenesary da sezgen tärizdi. İendi ne ister i̇eken?»
Kenesary tūnjyrai qalğan batyrlarynyñ betine közin bir salyp ötti de, qabağy būrynğysynan da tüksie tüsip, qolymen Arystandy meñzep:
— Qazir, osy arada al mynanyñ basyn, Qaraülek! — dedi zildi ünmen.
Jūrt būrynğysynan beter tūnjyrai qaldy. Biraq Kenesaryğa ükimiñ dūrys i̇emes deuge i̇eşkimniñ de batyly barmady. Qostamağandyqtaryn sazarğan türlerinen ğana añğartyp otyr. Al sūltan serikteriniñ oiyna tüsinse de, bir aityp qalğannan keiin, öziniñ abyroiyn saqtap, kesiminen qaitar i̇emes.
«Dūrys, — dūrys, — deidi işinen Jüsip, osylai qatal bolsañ qaramağyñdağylaryñ da tärtipke, ädepke üirenedi. Aitqanynan qaitpaityn qolbasşy qaşanda jauyngerleri aldynda abyroily».
Kenesarydan ümit üzgen Arystan aqyn i̇endi basyn köterip, tizesinen otyrdy. «Ölsem de adamdyğymdy joğaltpai öleiin» degendei boiyn jinap, üstindegi kiımin jöndep Kenesaryğa qarady. Ülken būida pyşağyn jalaqtatyp, tamağynan oryp jibereiin dep, janyna kelip, saqalynan ūstai bergen Qaraülektiñ qolyn qağyp jiberip:
— Meniñ qanyma jerik bolsañ işersiñ äli-aq, säl şydai tūr, — dedi. Söitti de Kenesaryğa tağy da qarady. — Dat, taqsyr! Bas kespek bolğanmen, til kespek joq degen. Töre, bir auyz sözge mūrşa ber.
— Ait datyñdy.
Qaraülek te tüsinip keiin şegindi. Arystan qanatyn silkip qomdanğan ūşar qūstai, säl boi tüzep aldy da, i̇eki közi jaudyrap Kenesaryğa qarap än şyrqap qūia berdi.

Keneke, jaqsy körseñ qaraşyñmyn,
Jek körseñ de öziñniñ alaşyñmyn.
Ataña alty qatyn alyp bergen
Atyğai Qarauyldyñ balasymyn.

Kenesary «boldy» degendei qolyn köterdi.
— Ataly sözge arsyz toqtamas. Abylai atama babalarynyñ istegen jaqsylyğyn aldyma tartty ğoi, qūia beriñder, — dedi.
Bağanadan beri ündemei tūrğan batyrlar kenet jadyrap, bir dauystan:
— Ua, päle, mine ataly söz! — desip şulap qūia berdi.
«Qandai aqylgöi jan i̇edi, dedi işinen tağy Jüsip, i̇el bileitin serikteriniñ de köñilin taba bilgen jön. Ağylşyndar «patşany patşa isteitin patşa i̇emes, janyndağylar» dep tegin aitpağan ğoi».
Biraq Jüsip Kenesarynyñ meilinşe raqymsyz jan i̇ekenin bilmeitin. Qazir bosatylyp tūrğan Arystan aqyn, sūltannyñ būiryğy boiynşa, üş künnen keiin «at teuip öltiripti» degen laqappen Qaraülektiñ qolynan qaza tabatyny däl osy sätte onyñ oiyna mülde almağan is i̇edi. Sondai-aq Kenesarynyñ qolğa tüsken soldattarğa da birden qatty kelmeitini öz jağyna şyğaru saiasaty i̇ekenin Jüsip köp ai ötken soñ baryp bir-aq tüsindi. Al alğaşqy kezde mūny sūltannyñ keñpeiil, aq köñildiginen dep ūqqan-dy.
Töre şeşimine riza bolğan batyrlar syrtqa şyqty. Ärqaisysy öziniñ atqosşysy ūstap tūrğan atyna qarai bettedi.
Baitabyn men Aqböken sonau İelek pen Yrğyz özeniniñ boiynan Qaraqoiyn Qaşyrlydağy Kenesary äskerine kelip qosylğaly, Baitabyn Nauryzbai jasağyna, batyr qyz Aqböken Bopai tobyna berilgen. Baitabyn men Aqböken qosylady i̇eken degen sybys bolatyn, biraq nege i̇ekeni belgisiz, būl sybys sol sybys qalpynda qala beretin. «Biz qosylamyz», — degen söz qyzdyñ, nemese jigittiñ auzynan şyqqan i̇emes, i̇ekeui ağaly-qaryndastai sypaiy söilesip qana tildesedi. Mūndai minezderine qarap keibir jūrt «būlary nesi?» dep tañdansa da, aqylğa salğan bağda bireuleri «Böten i̇elde jürgen soñ qymsynatyn şyğar, öz i̇elderine barğan soñ da uaqyt jeter», — deitin de qūiatyn.
Nauryzbai üiden şyqqanda i̇eñ aldymen apasy Bopaidyñ atyn ūstap tūrğan şaşaqty naizaly, i̇erkekşe kiıngen qyzdy kördi. Aqböken i̇edi būl. Ol batyr Bopaidyñ äri qasyndağy serigi, äri atqosşy nökeri. Nauryzbaidyñ jüregi kenet dürsildei soğa jöneldi. Aqbökendi alğaşqy kezdestirgen künnen bastap kişi sūltan osyndai bir auruğa şaldyqqan-dy. Nauryzbai auruynyñ örşi tüsuine Aqbökenniñ özi sebep bolğan. Patşa äskeri şabuylynan auyldyñ bir tynyş küni Köşek sūltannyñ Aiğanşa atty toqaly ūl tauyp, jūrt ūlan-asyr toiğa jinalğan. Jastar jürgen jerde kökpar, baluan küresi i̇ejelgi salt. Osy qan bazar qyrğyn merekede Nauryzbai men Baitabynğa küresuge tura kelgen. Özinen i̇eki jas ülken Nauryzbaidyñ küşi basym boldy ma, älde i̇el auzyna ilingen jas batyrdyñ mysy jeñdi me, bie sauymyndai mezgil alysqannan keiin Baitabyn jyğylğan-dy. Nauryzbai bas bäigige tigilgen süliktei qara su jorğany özi almai, böten i̇eldiñ qyzy i̇edi, janyndağy joldasyn jyqqan aiybym dep, Aqbökenge tartqan-dy.
— Batyr, būl aiybyñ ba, älde qūrmetiñ be? — degen Aqböken qara jor-
ğanyñ şylbyrynan ūstap jatyp.
— Aiybym.
— Bäse, — degen Aqböken tostağandai közi jarq i̇ete külip, — auylyñyzğa kelgen bauyryñyzğa küş körsetetindei ökpeñiz joq sekildi i̇edi...
Ol kezde äzilge äzil qaitaru jastyq salty.
— Ökpeşil üniñizge qarağanda, meniñ jyğylğanymdy tilegendeisiz ğoi, qaryndas, — dedi Nauryzbai külimsirei, — ondai tilegiñiz bolsa küni būryn qūlağyma nege sybyrlap qoimadyñyz?..
Aqbökenniñ qaraqattai qara közi külimdei tüsken.
— Sybyrlağandy oryndaityn bolsañyz, äli de kezi keler.
— Uäde,— degen Nauryzbai qolyn berip.
Aqböken i̇eki beti duyldai qyzara, ūzyn aq sausaqtaryn qymsyna ūsynğan. Nege i̇ekeni belgisiz Nauryzbai onyñ qolyn alyp jatyp, qyzdyñ sausaqtarynyñ dirildep ketkenin sezgen.
Şynynda Baitabyn Nauryzbaidan küşi jetpei jyğylğan joq i̇edi. Bie sauymyndai alysqanda Nauryzbaidyñ küşiniñ oñ jambasy men oñ qolynda i̇ekenin añğaryp qalğan Baitabyn, i̇eger şyntuaitqa kelse onymen para-par tüsetinine közi jetken. Biraq joq jerden aiağy köde şöptiñ üstinen taiyp ketip, i̇erlik namysyn saqtai almai jyğylğan-dy. Biraq mūnysyna ol pälendei qorlanğan joq. «Nauryzbaidan mendei köp batyrdyñ biri jyğylğanyna jūrt küldi de qoidy. Menen qolbasy Nauryzbai jyğylsa, abyroiy airandai tögiler i̇edi», — degen ol işinen.
Al Aqbökenge Baitabynnyñ jyğyluy ülken äser i̇etti. «İel maqtağan jigitti qyz jaqtağan», jiyrmadan aspai jatyp atağy alty alaşqa jaiylğan, äri änşi, äri sal, özi töre Nauryzbaidy Aqböken jaqyn köruge qūştar i̇edi. Ony Baitabyndy jyqqan jeñis üstinde kördi, jäne Nauryzbaidyñ öziniñ şetten kelgen jas baluandy jyğuyn «aiyp» sanağan keñ peiil minezi, i̇erlikti, adamgerşilikti dästür i̇etip ösken qazaq qyzyna ülken oi saldy. Mahabbat degen kün säulesinen qūrylğan altyn tor sekildi i̇emes pe, Aqbökenniñ jüregin sol tor kenet şyrmai bastady.
Būl ne sezim? — Aqbökenniñ özi de birden ūqpady. Al Baitabynğa degen jüregi būrynğydai lüpildemei, künnen-künge baiau soğa tüskendei. Mūny qyz anyq tüsinedi. Biraq būl ne? Bir kezde jaqsy körgen Baitabynyn ūmytuğa ainalğany ma? Bir minezdi, uädeden ainymas qazaq qyzyna laiyqty qylyq pa būl? ärine, laiyqty i̇emes, äsirese jas kezinde köñiliñ şyn ketken bolsa... Biraq sonyñ özi ras qūlai berilu me i̇edi? äldeqalai soqqan jastyq jeli i̇emes pe i̇eken? Käri Serğazydan qūtyludyñ jolyn izdep arpalysqan jas köñildiñ qoldan jasap alğan mahabbaty bolyp jürmese netsin! Şyn süigen jürek bötenge būrylmasa kerek i̇edi, mūnysyna qarağanda Baitabynğa degen sezim mahabbattyñ şyn otynan tumağan jai äşeiin balalyq sezim tärizdi. Aqböken şyn mahabbatty i̇endi ğana tüsingendei, sondyqtan da onyñ qiiäly kökke şaryqtap, jüregi lüpildep, jiı-jiı soğady...
Osydan bir ai būryn Baitabyn joryqta jürgeninde Nauryzbai men Aqböken bir şildehanada kezdesip qalğan. İekeui qarama-qarsy otyryp şarşy top aldynda aitysqan... Sol aitystyñ aiağynda bäsekelesip tobyq alysqan. Qazaq dästürinde qyz ben jigittiñ tobyq alysuy qūr ğana oiyn i̇emes, mūnda i̇eki jas-
tyñ özderi ğana tüsinetin bir tereñ syr da bar...
Osynyñ bärin Baitabyn bile me? Bilse qorlanbai qalai şydap jür? Būndai iske şydau üşin qandai jürek, qandai ūstamdylyq kerek? ärine, Baitabyn özine töngen jamandyqty sezbei jürgen joq. Biraq «i̇el basyna būlt tünerip tūrğanda, bir qyz üşin älek boluymnyñ reti kelmes» dep örtengen jüregin aqylmen basuda, Nauryzbai men Aqbökenniñ arasynda bastalğan oiynnyñ aiağyn kütip, özine özi sabyrlyq aityp şydai berude i̇edi.
Aqbökenge ordadan şyqqan Baitabynnyñ da közi tüsken. Biraq kişi sūltannyñ qyzğa qarai bettegenin körip ornynda tūryp qalğan.
Al qyzba köñildi Nauryzbai özin özi ūstai almai Aqbökenniñ janyna jetip keldi.
— Arsyñ ba, qaryndas?
— Barsyñ ba, batyr?
— Nauryzbai qaljyñdai küldi.
— Aqbökenniñ bir qapy kezine kezdesken-aq şyğarmyn, tobyğymdy ber!
— Siz sekildi arystandar Aqbökenniñ qapy kezin ünemi añdidy. Biraq Aq-
böken oñai qolğa tüse qoisa jarar i̇edi. — Qyz küldi de tiliniñ astynan tobyqty alyp berdi, — minekeiiñiz...
— İapyrmai, tym berik jerge saqtaidy i̇ekensiz...
— Qadirli adam bergen soñ...
Osy kezde aq ordadan Bopai şyqty. Ol anandai jerde tūrğan Baitabynğa birdeme dedi. İekeui būlardyñ qasyna keldi. Baitabyn sypaiy ğana amandasty.
— Arsyñ ba, Aqböken?..
— Barsyñ ba, Baitabyn...
Baitabyn Bopaidyñ jeldei jüirik ataqty kerbestisiniñ aiylyn bosatyp, i̇er-toqymyn jöndep qaitadan i̇erttedi. Bopai Aqbökenge köz qiyğyn tez audardy da Nauryzbaiğa qarap:
— Baitabyn batyrdy meniñ jasağyma berseñ qaitedi, Nauanjan? — dedi külimsirei.
Nauryzbai qabağyn şyta qaldy.
— Nege?
— Keregi bar.
— Jaqsy, — dedi Nauryzbai apasynyñ ötinişin jerge tastaudyñ retin taba almai, — Aqmola bekinisin alğannan keiin Baitabyndy sizdiñ jasağyñyz-
ğa müldem bereiin, oğan deiin qinamañyz. Baitabynnyñ meniñ jasağymdağy orny bölek...
— Bolady.
— Qaşan attanbaq oiyñyz bar?
— Bopai i̇eri tüzelgen ker bestisine i̇erkekterşe jeñil mindi.
— Bügin tünde.
— Joldaryñ bolsyn.
— Aitqanyñ kelsin.
Bopai men Aqböken jönele berdi. Olardyñ soñynan anandai jerde tūrğan tört salt atty qarauyly jele aiañdai i̇erdi.
Nauryzbai men Baitabyn:
— Qoş bolyñdar, — dedi ketip bara jatqan äielderdiñ soñynan dauystap. Biraq ana i̇ekeui jauap qaiyrmady. Şaşaqty naizalaryn jelkildete, auyldan şyğa özderiniñ jasaqtaryna qarai qūiyndata şaba jöneldi.
— Batyr, Aqtastağy qolğa barsaq qaitedi? — dedi ketip bara jatqan äielderdiñ soñynan äli qarap tūrğan Nauryzbaiğa Baitabyn.
Nauryzbai tez būryldy.
— Nege?
— Altaidyñ bir jas mergeni keldi. İeki jüz qadam jerden laqtyrğan tymaqty sadağymen qağyp tüsiredi. Sony körseteiin dep i̇edim.
— Joq, Baitabyn, — dedi Nauryzbai, — mergen men jüirik at, qyran bürkitti tamaşalap seruen qūratyn uaqyt i̇endi bizde joq. Bir jetiden keiin Qaraötkeldi aluğa attanatynymyzdy öziñ i̇estidiñ. Qaramağymyzdağy myñdy soğan daiyndauymyz qajet. Küni i̇erteñnen bastap qamal alu täsilin üirenuge kirisemiz.
— Ūqtym.
— Al bügin Mikolai i̇ekeuiñ bar äskerdi sasyrly oipatqa köşiriñder. Tañ-
i̇erteñ qaru-jaraqtarymen daiyn tūrsyn.
— Mikolaidyñ özi qaida?
— äne kele jatyr.
Nauryzbai men Baitabyn Nikolaiğa qarsy jürdi. Biraq jeter-jetpesten bir qaraşa üidiñ i̇esiginiñ aldynda tūrğan Altynşaşty körip i̇ekeui birdei kilt toqtai qaldy. «Adam balasynyñ da mūndai ädemisi bolady i̇eken!» dedi işinen tañdanğan Baitabyn. Oilamağan jerden jüregine oq tigendei aiağyn basa alsaişy i̇endi ol. Juan qos būrymy jerge şūbatylğan, appaq betiniñ ūşy säl qyzara ülbiregen, tanadai közi qarasudai qap-qara bop tūna möldiregen Altynşaş i̇esik aldynda säl tūrdy da būlt astyna qaita kirgen kümis aidai joq bolyp ketti. Ar jaqtarynan Nikolai kelip jetti de üşeui attaryna qarai aiañdady.
Baitabynnyñ kenet özgere qalğan qalpyn sezgen Nauryzbai i̇ezu tartyp kül-
di de:
— Altynşaş dese Altynşaş i̇eken älgi kelinşek! — dedi Baitabynğa qarap.
Baitabynnyñ qabağy kenet salbyrap ketti. Ol Altynşaşty basy bos qyz ğoi dep oilap qalğan i̇edi.
Üş jigit i̇endi özara söilese auyldyñ şetine şyğa berdi.
... Bir jeti ötisimen alty jüz jasaq i̇ertken Bopai aldymen Amanqarağai prikazyn, sodan keiin Syrymbet tauyndağy Uälihannyñ bäibişesi Aiğanymnyñ auylyn şapty. Kenesary qoly Kökşetau jaqty şauypty degen habar kelesi küni-aq bükil Saryarqağa jamyrai tarady. Būl habarmen birge voiskovoi starşina Simonov basqarğan Aqtau bekinisinen şyqqan i̇eki jüz soldat Bopai alyp kele jatqan maldy alyp qalmaq bop aldynan ketipti jäne Ombydan Aqmola garnizonyna kömekke attanğan jüz soldat ta Kökşetauğa qarai būrylypty degen habar ūzyn qūlaqtan dereu bar i̇elge tarady. Kenesarynyñ kütkeniniñ özi de osy i̇edi. Aqyrğy i̇eki-üş künniñ işinde ol suyt jürip, äskeriniñ teñ jartysyn Qorğaljyn köliniñ tömengi salasyna äkep qostatqan. Al qalğan jartysyn Atbasar jaqtan orağytyp, İesildi jağalata Qaraötkelge iektete ornalastyrğan. Künine jüz jiyrma-jüz otyz şaqyrym jerdi jai alatyn qazaqy jylqyğa i̇endi Aqmola bälendei alys i̇emes-ti. Kenesary osy at tynyqtyryp jatqan jerinen tamyz aiynyñ altysy küni säskede köterildi de, ymyrt üiirile Aqmolanyñ mañyna şoğyrlandy. Qoñyrqūlja men Qarapūşyq i̇erteñine tañerteñ tösekterinen tūrğandarynda keşe ğana typ-tynyş jatqan keñ dalanyñ, bügin qūjynağan qol i̇ekenin kördi.
Kenesary Aqmola bekinisine şabuyldy osy tamyzdyñ jetisi küni tañsäriden bastady. İeñ aldymen bekinis oñtüstikten soltüstikke deiin iılgen tağadai üş şaqyrymdai jerden qorşaldy. Bekinistiñ künşyğys jağy bos — jarty şaqyrymdai jerde İesil özeni. Sodan keiin baryp qoldyñ segiz tūsynda segiz batyr tūryp alğan. Oñ jağynda Kenesarynyñ özi, odan keiin Ağybai, Ağybaimen üzeñgiles Būqarbai. Qoldyñ şañqai ortasynda Basyqara. Basyqaramen qatarlas Tölebai. Tölebaimen üzeñgiles Qūdaimendi. Qūdaimendiden solyraq Janaidar. Sol qanatta Nauryzbai. Tañ qūlaniektenip kele jatqanda bes myñ atty äsker «Abylailap» bekiniske lap berdi. Bir ğajaby qalyñ qol üzeñgilese at qoimai, dorbadan şaşyp jibergen būrşaq sekildi, är salt attynyñ aralary on-on bes qūlaştai tym-tyraqai şauyp keledi. İekinşi ğajaby, şapqynşylardyñ aldyñğy qatary zeñbirekter nysanalanğan orğa jaqyndamai, sadaq oğy jeter jerden oqtaryn ata sala keiin qarai būrylyp şaba jöneledi. Bekiniske tipti ūmtylmaidy. Kökpar, saiysqa üirengen qazaq biri keiin şapsa, biri alğa ūmtylyp, oqty qardai boratty. Aldyñğy qatary orğa jetpei keiin şegingende, kök jiekten lyqyldap köringen artqy jağyndağy bytyrai şauyp kele jatqan qalyñ qol ūşy-qiyry joq qūmyrsqanyñ ileui tärizdi. Mūnyñ tağy bir keremeti, qamaldağylar qol bastağan batyrlardy jekelep nysanağa alaiyn dese, tögilgen tarydai jer qaiysqan jannyñ qaisysynyñ basşy, qaisysynyñ qosşy i̇ekenin ajyratu qiyn. Bäri birdei kiıngen. Är top öz batyrlaryn tek özderi ğana biledi. Qorğan basynda tūrğan Qoñyrqūlja men Qarapūşyqqa Aqmolany qorşağan mynau qara nöpir qol — bes myñ i̇emes (solai dep Ojar küni būryn habar bergen), bes jüz myñ adamdai bop körindi.
— İapyrmai, — dedi tañdanğan Qoñyrqūlja, — myna Qasymnyñ kökjaly üş jüzdiñ bas köterer jigitin tegis jiğan ba?
Qarapūşyq ağa sūltannan da beter sasuda i̇edi. Onyñ oiynşa Kenesary sarbazdary lyqyldap kelip aldyñğy qatary orğa tirelgende, artqy qatary olardy orğa qūlata-mūlata özderi amalsyz topyrlap toqtauğa tiısti i̇edi. Sol sätte tört zeñbirek birdei oq jaudyruy kerek. Qarapūşyq küni būryn zeñbirekterdi de ädeii osy ordyñ arğy qabağyna közdetip qoiğan.
Al Kenesary sarbazdary onyñ būl oiynan şyqpady. Orğa kelip tirelmek tügil, tipti oğan juymai, anandaidan sadaqtarynan jebe qarşa boratqan qalyptary jalt beredi. Bir qyzyğy, sarbazdar oqty qanşa atsa da, birli-jarym soldatqa ğana tigeni bolmasa bäri birde asyp ketip, bekinistiñ işine tüsip jatyr. İeger qoldarynan keleri osy bolsa, meili, oqtaryn jaudyra bersin! äitse de Qarapūşyq öte sasuda i̇edi. Būl onyñ körmegen soğysy. Ol qazaqty zeñbirektiñ auzyna bailap atyp üirengen. Al myna qu Kenesary ony isteter i̇emes. Zeñbirekti sonau tym-tyraqai i̇ersili-qarsyly şauyp jatqan sarbazdarğa atqanymenen qanşasyn qirata alady? är salt attynyñ arasy on-on bes qūlaş, köp bolsa i̇eki-üş adamdy oqqa ūşyrady. Al zeñbirekti oqtap, biltesine ot berip atudyñ özi qanşama uaqyt alar bir qiiäpat is!
Qarapūşyq Kenesarynyñ sarbazdary osylai qūr tekke şauyp jürgen joq-au degen oidan da küdikti i̇edi. Köp keşikpei būl küdigi de anyqtaldy. Kenet Qoñyrqūljanyñ:
— Oibai, üiler janyp jatyr! — degen üreili dausy şyqty. Osy sätte Qarapūşyqtyñ däl qasyna kep qorğan i̇erneuine bir sadaq oğy şanşyla tüsti. Qarapūşyq qolyn sozyp suyryp aldy. Qauyrsynyna qara maily bilte şüberek bailanğan. Zamatta bilte şüberektegi kip-kişkentai qyzyl şoq pysyldai jana bastady. Qarapūşyq i̇endi tüsindi! Jüregi bir sūmdyqty tekke sezbegen i̇eken! Kenesary sarbazdary bağanadan beri sadaqty bosqa bezemepti.
Olardyñ atqandary mynau oq tärizdi, ädeii bekinis işindegi ağaş üilerge ört saluğa arnalğan oq bop şyqty. Qarapūşyq bekinis işine qarap i̇edi, är jerden kökke laulai köterilgen örtti kördi. Halderiniñ qiynğa ainala bastağanyn i̇endi tüsindi. Ört molaisa oq-däri, azyq-tülik qoimasyn da alady, onda būlardyñ şaruasy bitkeni! «Zūlym Kenesary qulyğyn asyrdy! Biraq tūra tūr äli, köresiñdi körsetermin!».
Qarapūşyq bağanadan beri Kenesary sarbazdaryna oq jaudyryp jatqan soldattarynyñ qyryqqa taiauyn amalsyzdan ört söndiruge jiberdi. Qalğandaryna joldastaryn joqtatpaudy būiyryp, zeñbirekşilerge:
— Zeñbirekteriñdi ordyñ i̇erneuinen alyp, anau qalyñ qoldyñ däl ortasyna meñzeñder, — dep aqyrdy.
Bes minut ötpei zeñbirekşilerdiñ:
— Daiynbyz! — degen dauystary i̇estildi.
— Ot! — dedi yzalanğan Qarapūşyq qolyn tömen siltep.
Aralary i̇elu metrden qoiylğan tört zeñbirek, birden kündei kürkirep gürs-gürs i̇etti.
— Solai ma i̇eken! — dedi quanyp ketken Qarapūşyq.
Tüs kezi bolyp qalğan-dy. Ortadağy zeñbirektiñ oğy däl tigen bir atty sarbaz at-matymen kökke ūşqanyn Qarapūşyq anyq kördi. İeki-üş jigit şet jaqtan qūlap tüsti. Öz tūsynan da i̇eki jigit at-matymen omaqata oqqa ūşyp qaza boldy. Qarapūşyq zeñbirekterdi tağy da attyrdy. Biraq bū joly onyñ oğy dalağa ketti. Özi de tüsinbei qaldy, bū ne ğajap! Zeñbirek dausy şyqqannan keiin, sarbazdar qorqyp keiin qaşudyñ ornyna, kenet bes qatar bop biriniñ soñynan biri tizbektelip, aralaryn tağy da on-on bes qūlaştan salyp, bekiniske lap qoidy. Bū joly olar nağyz bir şyr köbelek ainalğan qūiyn tärizdi köpşiligi ordyñ arğy qabağyn qorşai şauyp, qauyrsyn jebelerdi tağy da qardai boratty. Jaqyn jerden közdelgen mergen oqtary qorğan üstindegilerdiñ basyn köterter i̇emes.
Al Basyqara, Tölebai basqarğan äskerdiñ bir toby, zeñbirekterdi soldattar qaitadan ordyñ qabağyna meñzegenşe, oñtüstik pen soltüstiktegi qaqpa aldyndağy jiñişke joldardan beri ötip, qorğannyñ irgesin ainala şauyp, bekinistiñ üstinde tūrğan soldattarğa qyl arqan-būğau laqtyrdy. Qorğannyñ är jerinen basyn qyltyñ i̇etkizip kötergen bes-alty soldatty laqtyrğan būğau ilip te äketti. İeki jaqtan birdei atylğan myltyq, tartylğan sadaq, älem-tapyryq bir qiiäpat. Däl osy kezde aiqai-şu, jan talasqan aiqasty paidalanyp, bekinistiñ soltüstik jaqtağy şoiyn topsaly, şananyñ taban temirimen şandylğan, şynjyr qūlypty qarağai qaqpanyñ syrtynan bir top sarbaz şelektep qara mai jağyp, tübine qara maimen ystalğan qyzyl tobylğyny üiip, ört qoiyp jatty. Byqsi jan-
ğan tobylğynyñ üstine birneşe şelek qara mai tağy qūiyldy. Jalyn alğaş-
qy ret lap i̇etip kökke köterilgen kezinde, or qabağyna qaitadan meñzelgen zeñbirekterdiñ de jer jarğan gürsili i̇estildi. Bū joly da jiyrma şaqty jauyngerdi oqqa aldyrtyp jarlyq boiynşa Kenesary sarbazdary keiin şapty. Biraq būl kezde bekinistiñ işi qalyñ örtke ainalğan i̇edi. Qoñyrqūlja men Qarapūşyqqa i̇endi bar äskerin i̇ekige böluge tura keldi. Ört söndiruge jibergen jauyngerlerdi qospağanda, bekinisti qorğauğa jaraityn ne bary i̇eki jüzdei ğana soldat qaldy. Onyñ üstine i̇eki zeñbirekşini Kenesary sarbazdary arqanmen tartyp äketip, būlardyñ küşi tipti azaia tüsti. Qoñyrqūlja men Qarapūşyq haldarynyñ müşkil bola bastağanyn sezip ne isterge bilmei äbden sasyp tūrğan kezderinde soltüstik qaqpanyñ lapyldap janyp jatqanyn kördi.
Besinnen öte örtene bastağan qaqpa ağaşy i̇ekindige jetpei janyp boldy. İendi temir qorşaular saudyrap jerge tüsip, qorğannyñ soltüstik jağynyñ jiyrma qūlaştai jeri üñireie qaldy. Qauip qai jaqta i̇ekenin közderi körgen Qoñyrqūlja men Qarapūşyq osy qaqpanyñ qarsysyna dereu qūm salğan qaptardan kedergi istetip, otyz karabin myltyqty soldatty sol qaptardyñ tasasyna otyrğyzdyrdy.