Köşpendiler - III - Qahar

Sol-aq i̇eken Qoŋyrqūlja Kümistiŋ aq bileginen şap berip ūstai aldy da, özine tartyp aldy. Qyzdyŋ tek «oibai» degen dausy ğana şyqty. Ar jağynda jağaltaidy ilgen qara bürkittei Qoŋyrqūlja Kümisti qozğaltpastan baldyr-
ğan jas denesin şökken buraşa alpamsadai keŋ bauyrynyŋ astyna alyp, äli äbden qatpağan qabyrğasyn syndyrardai qysa, umaştai jöneldi...
Qanşa būlqynğanmen auzyn keudesimen tūnşyqtyrğan alyp küş qūia ma, azdan keiin Kümis talyqsyp ketti. Biraq ağa sūltan oğan qarağan joq. İeluge kelse de, äli küşi qaitpağan, bağlan qozy i̇eti men uyz qymyzğa toiynğan Qoŋyrqūlja i̇endi jas Kümistiŋ abyroiyn qyzyl qan i̇etip ağyzdy.
Qoŋyrqūlja mauqyn basyp, maŋdai terin sürtip jatqan kezinde syrttan:
— Sūltan, qaitesiz qyzulanyp, sizge kiruge bolmaidy, onda ağa sūltannyŋ özi bar, — degen bas nökeriniŋ dausyn i̇esitti. Qoŋyrqūlja balasy Jänädildiŋ kelgenin bildi.
Dülei küşke qarsy tūra almai aq jüzin möldir jasy jauyp talmausyrap jatqan «jas iısti» tağy da bie sauym mezgil äurelei, ağa sūltan älden uaqytta ornynan tūrdy.
— äkesi qatyn qylğan qyzğa üilensin i̇endi Jänädil! — dep i̇esinei küldi de, işigin iyğyna ilip, jarğaq şalbaryn qoltyqtai üiden şyğyp ketken.
Toqalynyŋ otauyna jaqyndai berip, anandai jerde, kögen qasynda i̇eki betin qolymen basyp, i̇eki iyğy bir köterilip, bir tüsip ünsiz jylap otyrğan Jänädildi kördi. Qaiyrylyp qarağan da joq. «äkeŋniŋ toqalyna iniŋniŋ barğanyn betime salyq i̇etetin sabazsyŋ ğoi, al i̇endi ne aitar i̇ekensiŋ?» — dedi ol kübirlep, öziniŋ tuğan balasyn tabalai, söitti de aq otauğa bettei bergen.
Bir nökeri soŋynan asyğa quyp kelip:
— Aldiiär ağa sūltan, äke-şeşesin qaitemiz, körşi auyldan kele jatqan betinde qol-aiaqtaryn bailap saida ūstap tūrmyz? — dep i̇edi, Qoŋyrqūlja:
— Qūia beriŋder, — dedi de aq otauğa kirip joq bolğan.
Qoŋyrqūlja şaŋyraqtan tüsken kün säulesinen betin säl ärirek qozğady da, qaitadan toqalyna qarady. Odan betin audaryp bosağağa köz tastady. Bosağada keregege jibek büldirgisinen ilingen segiz qarys, örimi qos sausaqty yrğai sapty qamşy tūr.
Öz balaŋmen oinas bolatyn patşağarsyŋ ğoi, alsam qaiter i̇edi ana qamşynyŋ astyna, dep oilady ol bir sätte. Biraq ol oiynan tez qaitty. Zeinep osal jerdiŋ qyzy i̇emes. Qarqaraly ağa sūltany Jamantaidyŋ kenje qaryndasy. Bū da Täuke sūltannyŋ qyzy. Sūltan qyzyn ūruğa dästür joq. Ūnamasa, nemese däm-tūzdary jaraspastai kektesse sūltandar ğūryp boiynşa ondai äieldi ūzatyp äkelgenindei, bir köş i̇etip yrğaltyp-jyrğaltyp törkinine aparyp saluy kerek. Künäsin öz äkesi tartqyzady. «İä, būl qamşy sağan i̇emes, bötenderge arnalğan, anau qorğasyn symdy tört taspa, osy Qoŋyrqūljanyŋ öz qolymen-aq talai qūl men küŋniŋ arqasynda oinağan».
Ağa sūltan qaitadan toqalynyŋ betine köz tastady. Taŋ ata Qoŋyrqūlja üige kirgeninde Zeinep, ūiyqtamai kütip jatyr i̇eken. Toqalğa näpsiqūmar sezimmen köŋil qosqan jüirik dönendei Şyŋğystan göri azban jylqydai auyr deneli Qoŋyrqūljanyŋ jöni bölek tärizdi. Ağa sūltan törge kelip jantaiyp közi ilegip ketkenşe, Zeinep bolyskei kereuetti saqyrlatyp, «janyma kelseişi» dep şaqyrğandai älsin-älsin döŋbekşi bergen. Bir şapsa ūzaq şabatyn äbden qaljyrağan käri mästek, jas baitaldyŋ oinağysy kelgenin bilse de, şarşağandyqtan jastyqqa basy tiısimen qor i̇ete qalğan. Sodan säske kezinde közin aşsa, aiaq jağynda toqaly otyr i̇eken. Yzaly jastan būlaulanğan i̇eki közi Kümistiŋ abyroiy qan bop qatqan Qoŋyrqūlja köileginiŋ i̇etegine qadalğan...
Qoŋyrqūlja qymsynar i̇emes. «Öziŋniŋ köp istegeniŋniŋ biri ğoi meniŋ tündegi bozbalaşylyğym», — dep qandy i̇eteginen imenbesten jündi baltyrly aiağyn sozyp;
— Uqala, — degen. Sodan qaityp til qatqan joq. Al Zeinep sol säskeden kün köterilip, tüske taiağanğa deiin äli qozğalmai otyr. Ūzyn jibek kirpikterin anda-sanda bir köterip, qara közderin Qoŋyrqūljanyŋ kindik tūsynan tömen bir qadap qūiady da, qabağyn säl şyta köileginiŋ i̇etegine audarady. Aqyryn ğana kürsingendei bop demin alady da baiynyŋ jündi juan baltyryn qaitadan uqalai tüsedi.
Qoŋyrqūlja tynyğyp qalğan i̇eken. Äli de bolsa birdemeni dämetip möliıp otyrğan toqaldy kenet aiap ketti.
— Qamzolyŋdy şeşip, ana i̇esiktiŋ tiegin salyp kel, — dedi Qoŋyrqūlja özi yŋğailana berip. Quanyp ketken jas toqal ornynan asyğa tūryp yrğala basyp baryp i̇esiktiŋ tiegin saldy. Däl osy kezde syrt jaqtan bireu i̇esikti tart-
ty. Zeinep bosağadan syğalap jiberdi de:
— Sūltanym, Şyŋğys pen Jänädil, — dedi, — aşaiyn ba?
— Jandary şyğyp ketpes, küte tūrar, öziŋ beri kel...
Toqaldyŋ ūpaiy tügendelip bolğannan keiin, älden uaqytta baryp, i̇esik aşylyp, üige Şyŋğys pen Jänädil kirdi. Tüsteri solğyn. Äsirese Jänädil. İeki ūrty sualyp, közi kirtiıp, bir tünniŋ işinde süzekten tūrğandai ilmiıp qalğan. Künäni äkesi i̇emes, özi istegendei, Qoŋyrqūljanyŋ betine qarai almady, basy tömen salbyrap ketken. «Bäse, nağaşyŋa tartqan böz ökpe bolarsyŋ deuşi i̇edim, dauys köteruge jarar türiŋ joq qoi. Kümistiŋ de i̇endi maŋaiynan jürmessiŋ», — dedi işinen ağa sūltan. Jänädil rasynda da äkesiniŋ aitqanyndai boz ökpe, bosaŋ bel, jigersiz jigit i̇edi. Bar mahabbatyn tünde jylap tauysqandai Kümisten de küder üzgen, äkege de qarsy söz aitar därmeni joq, qazirgi tūrysy qajyrsyz, saly suğa ketken adamnyŋ keipi i̇edi.
Al Şyŋğys bolsa susyny qana umaştalğan toqal şeşesiniŋ jairaŋdağan türin körip, janjaldyŋ jeŋil bitkenin tüsindi. «Tatulasqan i̇ekensiŋder. Bäse, qara nietti käri qorqau, jüzge istegen qiiänatynyŋ özine qaitarylğan birin keşirse kerek i̇etti. İendi äkeden keler qauip joq».
äkesiniŋ syryn osy künge deiin anyq tüsinbegen Şyŋğys, onyŋ balasyna ölmei keşpes kek saqtap qalğanyn qaidan bilsin!
Qoŋyrqūlja boqşantaiynan Talyzinnyŋ būiryğyn qaita alyp, balalaryna oqyp berdi de:
— Sender aq patşanyŋ ofitserlerisiŋder. Būiryqty oryndau — boryştaryŋ. Ärqaisyŋ jüz sypaidan alyp, i̇ereuil kötergen i̇elderge jüriŋder. Aitqandaryŋa könse köşken jūrtty keiin qaitaryŋdar, könbese bastaryna aqyr zaman ornatyŋdar, — dedi.
— İeger küşimiz jetpese qaitemiz? — dedi äkesiniŋ söz törkinin aŋğaryp qalğan Şyŋğys, — Kenesary sūltan osal jau i̇emes.
— Aq patşa ofitseriniŋ sözi i̇emes aityp tūrğanyŋ, qarğam. Qūdaimendi ūrpağynyŋ atyna kir keltirmeŋder! — dedi ağa sūltan kelte qaiyryp.
Körer közge ölimge aidap salğanynan Şyŋğys qatigez äkeniŋ öz künäsin keşpegenin ūqty. Ağa sūltanğa i̇endi söz qaitarmai i̇eki balasy ün-tünsiz üiden şyğyp ketti.
Azdan keiin olardyŋ Qaraötkel bekinisine qarai şauyp bara jatqan dübiri i̇estildi.
Qoŋyrqūlja säl tyŋdap tūrdy da:
— Qaşanğy toqal şeşesiniŋ i̇etegine jabysa beredi, Şyŋğysqa da özin körseter mezgil jetti, — dedi.
Zeineptiŋ jüregi mūzdai bop ketti. «Bärin de biledi i̇eken. Mezgilsiz kelgeniniŋ de sebebi sol boldy. Anau i̇etegine jabysqan qan da sonyŋ i̇esebi i̇eken. Qaramağynda kisi joqtai, tuğan balalaryn ölimge aidap saluy da sonyŋ öşi. Kökjal bolsaŋ osyndai bol».
Käri tarlan Qoŋyrqūljağa Zeinep süisine qarady. Aiypty i̇ekeni i̇esine tüsip ketip, aiağyna jyğylyp keşirim sūrağysy da keldi. Biraq ony istemedi, äiel bolsa da tübi Bökeihannyŋ ūrpağy i̇ekenin ūmytpady. Sol sazarğan qalpynda:
— Al Jänädildiŋ jazyğy ne? — dep sūrady.
— Jazyğy balasy men şeşesiniŋ qylmysyn biledi. Jäne sūltan basyn qaraşynyŋ qyzyna qor i̇etpek boldy.
— Bärine de tüsindim. İendi meni törkinime qaşan aparyp tastaisyŋ?
— Balany özim taptyrdym, özim jazalaimyn. Al qatyndy qyryq toğyz tölep satyp alğam, qalyŋ malymnyŋ qūny qaitpai bostan-bosqa nege aparyp salamyn? — dedi qabağyn tüksite, söitti de säl jibip, — qymyzyŋ bolsa äkelşi, şöldep kettim, — dep teris būryldy.
«Aram qoldan qalai adal qymyz işuge däti barady», — dep Zeinep säl taŋ qalyp tūrdy da, özin-özi jūbatty. «Jaraidy, han tūqymynda būdan da soraqy künälar bolğan. Özi keşse, mağan ne sor?».
Ol i̇endi jorğalai basyp, bosağada tūrğan kümis pispekti qara sabağa qarai bettedi.
Osy kezde üige bireu kirdi.
— Assalaumağaleiküm.
Qoŋyrqūlja sälem bergen adamnyŋ betine būryla qarady da, kenet jüzi jylyp sala berdi.
— Au, Ojar sabazsyŋ ba?
— İä, ağa, sūltan, özimin.
— Jarqynym-au, tirimisiŋ, qaidan jürsiŋ? Joğary şyq.
— Ombydan. Jäne jalğyz i̇emespin, — dedi Ojar törge taman otyryp jatyp.
— Qasyŋda kim bar?
— Qatynym.
— Kimniŋ qyzy?
— Taijannyŋ.
— Qai Taijan? älgi patşağa qarsy şyğyp atylğan... Aznabaidyŋ Taijany i̇emes pe?
— İä, sol kisiniŋ qyzy...
— Onda qyz bar ma i̇edi?
— Özi ūstalğanda... Altynşaş degen qyzy qalğan i̇eken. Taijannyŋ üi-işin Turinge aidağanda Ombynyŋ bir bai saudageri sol Altynşaşty satyp alyp, general Fondersonğa tartu i̇etipti... Biyl on altyğa şyqty.
— äŋgime sende i̇eken ğoi!.. İä, sen oğan qalai üilenip jürsiŋ?.. Özi qaida.. Üige nege kir demeisiŋ...
— Körşi auylda... Qalai üilengenim ūzaq jyr...
Ojar qymyz sapyryp jatqan Zeinep jaqqa köz tastady da, sözin tiiä qoidy. Ağa sūltan birden tüsinip äieline:
— Toqal-ai, syrtqa şyğyp qonaqqa şai qoiğyz, qoi soidyr... — dedi.
Zeinep: «Menen jasyrasyŋdar ğoi syrlaryŋdy», — degendei kekete i̇ezu tartty da üiden şyğyp ketti.
Ojar Seitenmen qalai serik bolğanyn, ony qalai ūstap bergenin, öziniŋ tūtqyn bolyp nege birge jürgenin bastan-aiaq baiandap berdi de:
— Ombyğa barğan soŋ da i̇eki jetidei abaqtyda jatuğa tura keldi. — Seitendi bölek, meni bölek «sottamaq» boldy, — dep küldi. — Bir küni Fondersonnyŋ özi keldi. General degendi jaqyn jerden būryn kim körgen, sary ala tüimeli, qaiqiğan jiren mūrtty, tüsi suyq kisi i̇eken. Seiten men Taijandy ūstap bergenime raqmet aityp, ne tilegiŋ bar, sūra dedi... Ombyğa byltyr bir järmeŋkege kelgenimde Altynşaşty körgenim bar... Sonda auzymnan silekeiim ağyp qūmar bop ketkem. Täuekel dep generalğa: «Mağan qatyndyqqa i̇esigiŋde jürgen qyrğyz qyzyn berseŋ bolady», — dedim.
— Jiyrma besinşi jylğy zaŋ boiynşa qyzdyŋ kimge tiem dese de öz i̇erki. Bizdiŋ zorlauğa haqymyz joq, — dedi general. — Qyz könse...
«Baiqaimyn generaldyŋ Altynşaşty mağan berer türi körinbeidi. Zaŋdy özderi qoldan jasap alyp jürgen joq pa... Temir torly abaqtysy bar qala tügil, jalpaq jatqan qazaq jeriniŋ özinde de qyzdyŋ i̇erkin kim sūrağan. Äitse de men:
— Qyzdy köndirudiŋ mindetin özim alaiyn, — dedim.
Generaldyŋ közi şaradai bolyp ketti.
— äkesin ūstap bergen adamğa ol qalai könedi? — dedi.
— O jağyn özime jiberiŋiz, — dedim.
General aitqan sözin qaityp ala almady. «Jaraidy» dedi.
Būryn bizde küzette jürgen bir şoqyndy tatar uriadniginen i̇estigem: «Fonderson üiindegi malai qyz sizdi i̇eki-üş ret sūrady. İeger tamaq bersem tapsyrasyŋ ba?» — deidi degen.
ärine, äkesiniŋ ağasymen birge abaqtyğa tüsken soŋ, meni solardyŋ adamy i̇eken dep oilap jürgenin birden ūqtym. Jemin sezse jiyrylğan kirpi bauyryn jazady, azyraq aqşa berip, älgi uriadnikten meni qyzben bir jolyqtyruyn sūradym. Öz dinin satqan uriadnik, patşa qyzmetin de satty, bir kezekte tūrğan küni Altynşaşty mağan äkep jolyqtyrdy. Qyz kisendeuli Seiten i̇ekeumizdi general üiiniŋ janynan abaqtyğa aidap apara jatqanda körgen i̇eken. Jany aşyp tünimen jylap şyğypty. Baiqaimyn, şet jaqta öskenmen, öz tumalastary dese üzip janyn beretin türi bar. Onyŋ üstine men oğan i̇eliniŋ azattyğy üşin küresip jürgen bir batyr jigit bop köringen tärizdimin. Qysqasy, biz şu degennen til taptyq. Söitip, bir-eki kezdeskennen keiin, i̇ekeumiz qol ūstasyp i̇elge qaşpaq boldyq.
«Bizdiŋ osylai uädeleskenimizdi Fondersonğa aityp i̇edim, ol şu degende jaman aşulandy. Böltirikti qanşa asyrasaŋ da toğaiyn aŋsaidy» degen osy dep bir sätte Altynşaşty jazalamaq ta boldy. Degenmen aqyldy adam ğoi, azdan keiin sabasyna tüsip «Seniŋ mūnyŋ dūrys i̇eken. Altynşaşty alyp i̇eliŋe jet... Halqynyŋ azattyğy üşin küresken kisiniŋ qyzyn alyp qaşyp kelseŋ, sağan jūrtyŋ sözsiz senim körsetedi. Al bizge qazaq arasynda, äsirese Kenesary jigitteriniŋ arasynda sendei jansyz köz-qūlağymyz bolğany öte qajet», — dedi. Söitip men qazir Altynşaşty qatyn i̇etip alyp, Kenesarynyŋ aulyna bara jatyrmyn, — dedi sözin aiaqtap Ojar.
Qoŋyrqūlja riza bolyp qarq-qarq küldi.
— Jigit bolsaŋ mine osyndai bol! Qoi da aman, qasqyr da toq, qatyn da bar.
Ojar tömen qarap külimsiregendei i̇ezu tartty.
— Zamanyŋ tülki bolsa, tazy bop şal degen ğoi bizdiki.
— Degenmen i̇eki kemeniŋ qūiryğyn ūstağan suğa ketedi, saq bol. Äsirese Kenesary aulynda... Sūltannyŋ közi qyrağy, qate bassaŋ birden sezedi. Jäne ol auylda jalğyz ğana Kenesary i̇emes qoi.
— Qasymnyŋ ūrpağynan basqa qasynda tağy kimder bar i̇eken, habardarsyz ba?..
— Qazir köp jūrt solai qarai bet būruda ğoi. Jaqynda sol jaqtan beri ötken bir mäliş säudegerinen i̇estidim, ataqty batyrlardan bügin taŋda Şūbyrt-
paly Ağybai, Altai Tölebai, Bestaŋbaly Būqarbai, Bağanaly Qūdaimendi, Qypşaq İman bar körinedi, al Tabyn ruynyŋ batyry Tilenşiniŋ Jolamany biz de sendermen birgemiz dep jaqynda Baitabyn degen jas batyry men Ser-
ğazy han toqaldyqqa alaiyn dep jürgen Aqböken atty batyr qyzdy jiberipti...
— Qatyn qūtyrğan zaman boldy ğoi osy kez... Syrymbet qyrqasynan baiyn, malyn tastap alty balasymen Kenesarynyŋ qaryndasy Bopai da baryp qosyldy degen de ras pa?
— Ras. Qasymnyŋ ūldary arlan qasqyr bolsa, qyzdary qanşyq böri i̇emes pe. Bopai qazir qolyna naiza alyp bir top jigitterdi basqarady desedi. Küieu jūrty, Uäli hannyŋ auylyn şabamyn dep tisin qairap jürgen körinedi.
— Bopai kelip ağasynyŋ tobyna qosylsa Janaidar batyr da so jerde deseŋizşi...
— Nege?
— Janaidar men Bopai jas kezderinde Qozy Körpeş pen Baian sūludai bolğan joq pa i̇edi? Tek Qasym töre Janaidardy qara qazaq dep Bopaidy oğan bermegen. Alty bala tapsa da Bopai Janaidar dese işken asyn jerge qūiady degen ösek bar. İekeuiniŋ basy Kenesary ordasynda qosylğan bolar.
Özin ana jyly Baigöbektiŋ asynda körgenim bar, ağasy tärizdi közinen qahar şaşqan aq sary qatyn i̇eken. Astyna boz jorğa minip alyp saiysqa tüsti. Birde-bir i̇erkek şydatpap i̇edi... — Ojar birdeme oiyna tüskendei Qoŋyrqūljağa būryla qarady, — jaŋağy aitqan batyrlaryŋyzdyŋ bäri, Jolaman sūltannan özgesi kileŋ aşyq keude, jalaŋ tös kedei sarbazdar i̇eken... İel bilegen bai, manaptan i̇eşkimniŋ aty i̇estilmei me?
— Malymdy şauyp alar dep qoryqqan jüz-jüz i̇elu şaŋyraqty Şormannyŋ Mūsasy, Jaqyptyŋ İelemesi, Asylğazynyŋ Babataiy sekildi myŋdy aidağan azğantai bailar bolmasa, i̇el ağalary «tübi qalai bolady» dep artyn kütip otyrğan tärizdi ğoi. Äzirge qosylğandar Qarqaraly ökiriginen Qazynyŋ Qūdaimendisi men Baianauyl ökiriginen Bektastyŋ Taimasy. Qazynyŋ Qūdaimendisi patşa ükimetine būrynnan narazy. Ana jyly ony bolystyqtan tüsirgen. Al Bektastyŋ Taimasy...
— Bektastyŋ Taimasy deisiz be? — dedi Ojar säl qobalji. — İapyrmai...
— Nege şoşydyŋ? Qastasqan jeriŋ bar ma i̇edi?
— Joq... Degenmen... — Ojar syryn aitar-aitpasyn bilmei säl otyrdy da, sözin qaitadan bastady. — Taimastyŋ Kenesary qasynda boluy... Mağan qauip tuğyzyp otyr, — dedi ol kübirlei, — byltyr Seiten i̇ekeumizdi ūstap Ombyğa apara jatqanda bizdiŋ toqtağan aulymyz tek osy Taimas auly ğana boldy. Birdememdi sezip qaldy ma dep küdiktenetin i̇edim...
— Basqadan küdigiŋ bolmasa Taimastan äzirge qoryqpai-aq qoi... Ol osydan bir apta būryn Jolaman men İman auyldaryna jürip ketipti. Jūrt yŋğaiyna qarai Yrğyz ben Torğaidan da äri barady desedi. Şamasy Kenesary i̇ereuiline Aq Jaiyq, Or boiynyŋ auyldaryn da qospaq nietteri bar tärizdi. Taimas o jaqtan küzsiz qaita almaidy. Balta köterilgenşe, ağaş jal tabady degendei, sen de tiri jansyŋ ğoi, oğan deiin senimge kirersiŋ. — Qoŋyrqūlja yrqyldai küldi. — Taqa bolmai bara jatsa «adasqannyŋ aiyby joq, qaityp üiirin tapqan soŋ» dep qatynyŋdy aldyŋa tartyp, moinyŋdy ūsyna berersiŋ. Özi ūsynğan moiyndy qylyş kespeidi.
— Taimas alysta bolsa... jön i̇eken. Böten bälendei qauiptenerim joq. Ombyğa jetkennen keiin, Seitendi atqanğa şeiin tiri janğa jolyqtyrğan joq. İekeumizdiŋ aramyzdağy syrdy ol özimen o düniege birge alyp ketti. Oğan meniŋ közim kämil jetedi. — Ojardyŋ qaitadan i̇eŋsesi köterildi, — äzirge Kenesarynyŋ qasyna tek aq patşa jerin tartyp alğan rular ğana şoğyrlanyp jatqandai ğoi. Mūndai jağdaida astyndağy oty küşti bolsa, qazan tez qainağanmen tez sualatyn i̇edi...
— äi, bilmeimin, — dedi Qoŋyrqūlja, — būl jolğy köterilis özge uaqyttağydai lap i̇etip janyp, söne qalatyn jalynğa ūqsamaidy. Kenesarynyŋ osynşama qol jinap ündemeuinen seskenem. Jäne qasynda jalğyz qazaq i̇emes, basqa ūlttan şyqqan aqylşylary da bar deidi jūrt. Bū da i̇eske alatyn jäit.
— Qoiyŋyzşy?
— İä, jiyrma şaqty orys pen başqūrt jigitteri bir top desedi. Işterinde zeŋbirek ata biletinderi, oq-däri jasai alatyndary da bar körinedi... Bas aqylşylarynyŋ biri dep Būqarağa syimağan Sidaq qoja men öz i̇elinde i̇ereuil istep aidalyp kelgen bolyskei ofitser Jüsip degen bireudi aitady tyŋşylar. Kileŋ qaraqşy bas qosqan tärizdi.
— İapyrmai ä... Jaqsy, — dedi kenet Ojar bir şeşimge kelgenin bildirip, — ne bolsa da barğan soŋ körermin. Al i̇endi jūmys tärtibin söileseiik. Omby sizge Kenesary ordasynda ne bolyp jatqanyn habarlap tūrudy tapsyrdy.
— Habardy qalai bermeksiŋ?
— Seitendi ūstasqan Sämen, Jaqyp, Saqyp degen senimdi i̇eki-üş jigitim bar. Olar qazir Kenesary jasağynda. Habar solar arqyly bolady.
— Kelgen jigitterdiŋ seniki i̇ekenin qaidan bilem? — Qoŋyrqūlja tağy yrqyldai küldi, — köp qoidyŋ işindegi tartylğan qoşqar sekildi közge tüsetin bir belgisi bola ma?
— Belgi bireu-aq, sizge kelgende myna belbeudiŋ oŋ jağynda tūratyn qūty, oqşantai, qyny sol jağynda tūrady.
— Kisesi şe?
— Belbeulerinde kise bolmaidy. Jas jigitterge kelispeidi. Bireu bolmasa bireu sezip qaluy mümkin.
— Oipyrmai, öziŋ mūndai iske äbden jorğa bolyp alğan i̇ekensiŋ. Jaŋağylaryŋ adamnyŋ oiyna kelmeitin belgiler ğoi. Ūmytyp qalyp jürmesem netsin...
— Kenekeŋ tiri tūrsa, ūmyttyra qoimas, — Ojar külimsiredi de sälden soŋ ornynan türegeldi. — Al köriskenşe bar bolyŋyz.
— As işip ketpeisiŋ be?
— Jūrt közine köp tüsuge bolmaidy. Qatynyma osy auyldağy bir qaraşyğa jolyğatyn şaruam bar dep ketip i̇edim, i̇endi oralğanym jön bolar...
— Onda jolyŋ bolsyn.
Qoŋyrqūlja tört kün i̇emin-erkin jas toqalyn jailap, boiy sergip Aqmola bekinisindegi bäibişeleriniŋ üiine qaitty. Būl kelgende qorğan qaqpasynyŋ alaŋynda jasaqtarymen jaŋa ğana oralğan Şyŋğys pen Jänädil otyr i̇eken. Talyzinnyŋ jarlyğyn oryndaimyz dep būlar i̇ereuilge köterilgen Tynaly, Qarpyq, Temeş bolystaryna deiin barypty, būnda at qūiryğyn şart tüiip, qolyna tükirip otyrğan qalyŋ jūrtty körip, äri qarai jüruge qauiptenip keiin qaitypty.
Qoŋyrqūlja balalaryn körgende, mystan kempirdiŋ aldyndağy altyn saqasyn qotyr taiymen alyp kelgen tazşa bala ögei şeşesinen kem renjigen joq. Äsirese Kenesaryğa qarağan i̇elden Şyŋğysynyŋ sau qaitqanyn keşer i̇emes. İeki beti dorbalana küreŋitip, qamşysymen jyltyr i̇etiginiŋ qonyşyn sabalai, ün-tünsiz otyrğan i̇eki balasynyŋ aldynda i̇ersili-qarsyly jüre bastady. Būlardy tağy qandai «Barsa kelmeske» jiberudi oilap iştei älem-tapyryq.
Däl osy kezde bekinistiŋ küzet mūnarasynda tūrğan soldat:
— Bir salt atty körinedi. Jürisi tym asyğys, qaqpany aşaiyn ba? — dep dauystady.
Qoŋyrqūlja būrylmastan jauap berdi.
— Aş!
Aşylğan qaqpadan, qara terge malynğan ker töbel qazaqy attan, köileginiŋ oŋ iyğy jauyrynyna deiin qan bop qatqan, ūzyn sary soldat «Beda! Beda!» dep qūlai-mūlai jerge tüsti. Jaqyn tūrğan kazarmanyŋ i̇esiginen qylyşyn süirete, qazaq ataulysy «Qarapūşyq İvan» dep ataityn, kelte mūryn, deŋbeltek qara, kök köz, osy Qaraötkel bekinisiniŋ komendanty voiskovoi starşina İvan Karbyşev jügire şyqty.
— Ne bolyp qaldy? — dedi ol soldatqa tüiile.
— Beda, voiskovoi starşina, — dep soldat auyrğan iyğyn bir qolymen basa, yŋqyldai söiledi, — biz horunjii Kotovtyŋ basqaruymen i̇elu soldat, on uriadnik Petropavldan Taşkentke bara jatqan Stroganov kupetstiŋ keruenin şekarağa deiin aparyp salmaq bop şyğyp i̇edik. Salynyp jatqan Aqtau bekinisinen öte bergenimizde kileŋ soiyl, naiza ūstağan Kenesary jigitterine kezdestik. Soldattardyŋ bailanyspaiyq degenine qaramai, horunjii Kotovtyŋ būiryğy boiynşa i̇eki-üş i̇esersoq myltyq atyp, bir-eki adamyn oqqa ūşyryp i̇edi, ylği jüirik mingen jigitter lap qoiyp otriadtyŋ byt-şytyn şyğaryp, tegis soiylğa jyqty. Astymdağy jüirik atym quğandarğa jetkizbei tek men ğana qūtyldym...
Būl kezde soldattar da jinalyp qalğan-dy, bäriniŋ de jüzinde qobalju, qorqu...
— Özderi qanşa?
— Bes jüz adamdai.
— Kenesarynyŋ özi me basqaryp jürgen?
— Joq, inisi Nauryzbai. Men ony būryn Kökşetauda körgem.

Click or select a word or words to search the definition