Köşpendiler - III - Qahar

Qoŋyrqūlja būqara aldynda öziniŋ qadirin köteretin isterin oiyna tüsirgeli syqsita jūmğan közin aşyp aldy. Jüzinde täkapparlyq paida boldy. Kenet közi aiaq jağynda otyrğan toqalyna tüsip ketti. «Qalai qyzyqpassyŋ, dedi ol işinen, äbden pisken büldirgendei ğoi myna toqaldyŋ türi... Bala tappağandyqtan ba i̇eken, dene bitimi äli byltyrğy jaŋa tüsken qalpyndağysyndai. Tek böksesi şyğyŋqyrap, keudesi köteriliŋkiregen be, qalai... Tünde meniŋ ketip qalğanyma ökpelegendei de keiip bar ğoi özinde... Oi, täiiri, qatyn ökpesi bie sauymğa jete me, bauyryŋa basyp, bir umaştasaŋ... Älde sony kütip otyr ma?.. Onda..» Qoŋyrqūljanyŋ boiynda qyzu sezim kenet jarq i̇ete tüsti de, äp-sätte söne qaldy. «İä-iä, dedi ol tağy da işinen, men jūrtqa az jaqsylyq istedim be? 1834, Jylqy jyly Mamyr aiynyŋ on toğyzynda aq patşadan būzau terisine mör bastyryp, qazaqtan soldat almaimyn degen ant qağazyn äkelgenimdi bylai qoiğanda, patşa ağzamnyŋ meniŋ ötinişim boiynşa biylğy Tauyq jyly Kökek aiynyŋ besinde jibergen Ukazynyŋ özi ne tūrady?!»
Ötken Meşin jylğy qys qatty bolyp, Balqaştyŋ arğy betinde malyn aidauğa köşip kele jatqan Kenesarydan jasqanyp, Arqada tebinge qalğan Aqmola ökiriginiŋ jüz qyryq myŋdai qarasy şöp jetpei jūtqa ūşyrağan. Onyŋ üstine aqpan — qaŋtarda Taşkent qūşbegisiniŋ qaraqşylary jüdep otyrğan biraz auyldy şauyp, İesil, Nūra qazaqtarynyŋ şaruaşylyğy äbden küizelgen.
Jaŋa ustav boiynşa Aqmola ökirigi qazaqtary osy biylğy Tauyq jylynan bastap jasaq töleuge tiısti bolatyn. Jūrttyŋ küiin körgen Qoŋyrqūlja, salyq jinau qiyndyğynan qaşyp, bar halyqtyŋ atynan salyqty Kökşetau, Qarqaraly ökirikterimen qatarlasa, i̇eki jyldan keiin töleudi ötinip qağaz jaz-
ğan. Būl qağazben qosa keşki seruenine minsin dep Birinşi Nikolai patşanyŋ özine arnap moiny qudai iılgen alty aqboz arğymaq jibergen.
Arğymaqtyŋ sūlulyğyna riza bolğan patşa, Aqmola ökiriginiŋ qazaqtary qyrqynşy jylğa deiin salyqtan bosatylsyn degen arnauly Ukazyn şyğar-
ğan. Būl Ukaz jüdep qalğan jūrttyŋ köŋilin köterumen qatar ağa sūltan Qo-
ŋyrqūljağa özge sūltan, bilerdiŋ aldynda ülken abyroi äpergen. Qoŋyrqūljanyŋ osal kisi i̇emes i̇ekenin özge jūrt ta tüsingen. Būryn qyŋyr qarap jürgen keibir auyldar i̇endi qara suyqtan yqtağan köterem qozy-laqtai Qoŋyrqūljanyŋ qoltyğyna kire tüsken. Ağa sūltannyŋ mindet i̇etip otyrğany osy jait.
«İapyrmai, dedi tağy da işinen Qoŋyrqūlja, ötken jylğy qystyŋ orasan qatty bolğany i̇esine tüsip, qystyŋ osyndai bolaryn i̇esepşi Jarqūlaq qart aitqanda nege qūlaq qoimadym? Qara maldy alysqa aidai almağanmen, jylqyny Baianauyl jağyna ötkizip jiberuge bolatyn i̇edi ğoi. İesepşi Jarqūlaq qart aldyna malta tärizdi özen jağasynyŋ jyltyr sūr tastaryn jäiip qoiyp: «Mine kördiŋiz be, ağa sūltan, dep i̇edi ğoi, i̇egerde Mausym men Qaraşa ailarynda Mergen Qauys jūldyzy men İegiz Zauza jūldyzy qatarlasa körinse qys auyr bolady. Qazir Qaraşa, Mausymda Mergen men İegiz qatar körinip otyr. Sen TUiaqtyŋ qyzy Qainysany alar jyly da osyndai bolğan. Ol jyly Jylan i̇edi ğoi, qazir Meşin... Mūndai auyr qataŋ qys otyz jylda bir soğady. Qapy qalma degen i̇edi ğoi. Artynan jauyrynşy Däkir bilgir de meŋsiz qara qoidyŋ otqa küidirgen qu jauyrynynyŋ syzyqtaryna qarai otyryp, «jeti halyqtyŋ tağdyryn, sol jeti halyqty basqaratyn jeti patşanyŋ ajalyn, küni būryn boljai alatyn qara basty qara qoidyŋ qu jauyryny aituyna qarağanda biylğy jyl Meşin jyly, Meşin jyly küni qaharğan, borany aqyrğan auyr jyl, — biyl jūt jyly bolar» degen.
Qoŋyrqūlja mūrtynan küldi. «Jarqūlaq i̇esepşi men Däkir jauyrynşynyŋ tilin almağanym qandai dūrys boldy. Olardyŋ degenin istep, jylqyny tau tasalağan şyğystağy i̇elge aidağanymda, i̇el mūndai apatqa ūşyrap, patşa Ukazy şyğyp, abyroiym köterilmes i̇edi ğoi. Jaratqan alla būnyŋa da şükir, jüz qyryq myŋ mal qyrylsa, biylğy jyly jüz qyryq myŋ töl tuar. Al jūrt közinşe qadirimdi köteretin mūndai patşa ağzam Ukazy är jylda şyğa bermes. Būl ataq — meniŋ abyroiyma tağylğan bir jaŋa altyn teŋge i̇emes pe».
Qoŋyrqūljanyŋ qabağy kenet tikireie qaldy. «Apat demekşi, apat kele jatqan tärizdi ğoi, ailaker bolsaŋ qūtylyp körşi i̇endi osy apattan?!»
«İä, şeşeleriniŋ jatyrynan naiza ūstap tuğan, Abylaidyŋ qandy balaq ūrpaqtary bir jağynan bastary alynyp jatsa da, täube i̇eter i̇emes.
Begderbek qūşbegi byltyr İesengeldi men Sarjandy öltirse, biyl Läşkär paruanşy aldap şaqyryp Qasym töreniŋ öziniŋ basyn aldy. Al biraq būdan keiin toqtağan qaisy bar? Jaralanğan qasqyrdai Qasymnyŋ Kenesary, Nauryzbaiy tipti doldanyp alğan joq pa? Byltyr bes jüz üi bolyp i̇el şetine kelgennen beri keŋ dalany küŋirentip jatyr. Būlardyŋ jetkeni özge i̇elge qyrsyq bolyp tidi-aq qoi. Patşağa qarsy şyğudy osy jūrt Qasym balalarynan üirenedi, osy uaqytqa deiin keibir qoqan-loqysy bolmasa, negizinde tynyş jatqan qalyŋ Arğynnyŋ arasyna da iritki myqtap tüsken sekildi. Özi de şyğuğa taiau tūrğan köz i̇edi degendei, Kenesarynyŋ qaitqany kesir boldy. Qazirdiŋ özinde Aqmola ökiriginiŋ Baidaly, Qoilybai — Şağyr, Janai — Qalqaman, Temeş, Tynaly bolystary bas köterip otyrğan joq pa? Oğan sonau Aznabai balalary şoq salyp ketken Qarjas ruyn, Bektastyŋ Taimasy jel berip otyrğan Törtqara auyldaryn, Qarqaraly ökiriginiŋ atqa qona bastağan Jeŋbai — Şaŋşaq, Qara — Aqtymbet, Qorsyn — Kernei, Qūianşy — Tağai bolystaryn, alty jüz otyz bes üi qyrğyzdy, byltyrdan beri i̇ereuildep atqa mingen Kişi jüzdiŋ Tabyn, Tama, Jağalbaily, Alşyn, Jappas, Şekti, Törtqara rularyn, Dulattyŋ İmany jeliktirip otyrğan Torğai boiynyŋ qalyŋ Qypşağyn qossaŋ ne boldy? Rossiiä patşalyğymen şektesken jerdiŋ bäri qazir lapyldap janğan ört tärizdi. Būğan Aqmola ökiriginiŋ Qypşağy men Kereii de qosylady degen sybys bar. Sonda bū jūrt qaida barmaq? Bükil Arqany qalyŋ örtke ainaldyrmaq pa? Sol örttiŋ körigi biyl Ūlytau maŋyna, Qaraqoiyn, Qaşyrlyğa köşip kelgen Kenesary. Jer dauyn, salyq dauyn paidalanyp qalyŋ qazaqty patşağa qarsy öşiktire tüspek. Jūrttyŋ öşigui äsirese myna Aqtau bekinisi salyna bastağannan beri tym örşi tüsken tärizdi. Aqtau bekinisiniŋ salynuyn da Kenesary öz paidasyna jaratpaq, oğan mümkindigi de bar: Aqtau, Qarqaraly, Aqmola, Aiagöz ökirikteriniŋ toğysqan jerinde tūr. Jäne onyŋ bolaşaqta atqarar boryşy da zor...»
Aqtau bekinisiniŋ nege salynyp jatqanyn i̇esine tüsireiin degendei Qoŋyr-
qūlja bas jağyndağy kilem boqşantaiyna qolyn sozyp qyzyl safian mūqabadan qalyŋdyğy bir i̇eli, i̇eki basty samūryq qūstyŋ sureti salynğan qağaz aldy. Būl osy jyly on besinşi Mausym küni Birinşi Nikolai patşa qol qoiğan Aqtau bekinisin salu jönindegi jarlyq i̇edi. Qoŋyrqūlja köz jügirtip oqi bastady:
«Omby oblysyna jatatyn syrt okrugterdiŋ Aqtau degen jerinde bekinis salynsyn. Būl bekinistiŋ bastyğy-komendanty i̇etilip polkovnik ne podpolkovnik şenindegi adam tağaiyndalsyn. Komendant mynandai mindetter atqarsyn:
Aqmola, Qarqaraly, Aiagöz okrugteriniŋ işki tynyştyğyn baqylasyn.
Osy üş okrug auyldary oŋtüstiktegi Betpaqdalağa deiin köşkeninde, solardyŋ qorğanşysy bolsyn.
Şekarany ünemi baqylap tūrsyn. Qazaqtardy şekaradan äri qarai böten jaqqa ötkizbesin. Basqa jūrtty da şekaradan beri qarai kirgizbesin.
Osy üş okrugtiŋ jerimen köşken keruendi ūry-qarydan, şapqynşylardan qorğasyn.
Osy tört mindetti oryndau üşin joğarğy aty atalğan üş okrugtiŋ äskerleri Aqtau komendantyna bağynatyn bolsyn. Jäne komendantqa bizdiŋ bekinisterimizge, ne qolastymyzdağy qazaq auyldaryna şabuyl jasaityn qastar tabylsa, ony Şu özeniniŋ boiyna deiin quyp, qaru qoldanyp tyiym saluğa rūqsat i̇etilsin».
Qoŋyrqūlja Ukazdy oqyp şyğyp, onyŋ maŋyzyna jete tüsineiin degendei säl ündemei jatty. Azdan keiin ğana baryp tağy da säl külimsiredi. «Asyqpaŋdar. Tek osy Aqtau bekinisi salynyp bolsyn. Sonda körermiz qaisyŋnyŋ qalai tyrp i̇etkenderiŋdi!»
Janynda otyrğan toqalyn Qoŋyrqūlja adamğa sanar i̇emes, Ukazğa riza bolyp ketip, qos basty samūryq qūs salynğan jerin şöp i̇etkizip süiip aldy da ornyna qoidy. İendi osy Ukazben birge Omby general-gubernatoryna jazğan patşanyŋ i̇ekinşi jarlyğyn oquğa kiristi. «Aqtau bekinisine şirkeu salynsyn. Şirkeude bir pop, i̇eki diakon, bir küzetşi ūstauğa rūqsat i̇etilsin. Poptyŋ jyldyq jalaqysy myŋ som bolsyn, müritterge, diakondarğa alpys somnan, küzetşige — toğyz som i̇elu tiyn jylyna jalaqy berilsin. Al popqa, Aqmola, Qarqaraly Aiagöz prikazdary boiynşa jolğa şyqqanynda, zaŋğa säikes jol qūny tölensin jäne odan böten araq-şarap sekildi kerekterine jylyna tağy i̇eki jüz i̇elu som aqşa qosylsyn».
Qoŋyrqūljanyŋ mūrty ūiqydan ūianyp kerilgen mysyqtyŋ qūiryğyndai tikireie qaldy. «Būl qalai, dedi ol tağy da işinen, Abylaihan Qaldan Serenniŋ Şarşa degen balasyn öltirip, i̇endi orys patşalyğyna bağynam dep Tūğym degen balasyn jibergeninde, qatyn patşa oğan handyq qūrmet qağazymen, jylyna üş jüz som aqşa, i̇eki jüz pūt ūn tölenip tūrsyn degen jarlyq bergen i̇edi ğoi, al myna popqa... İä, sonda qalai bolğany? Patşa ağzamnyŋ qazir baiyğany ma, älde üş jüzdiŋ hany sanalğan Abylaiğa jylyna üş jüz som tölep köŋilin özine audarmaq bolğanda, bar qazaqtyŋ bostandyğyn bir poptyŋ jalaqysy qūrly körmegeni me?»...
Qoŋyrqūlja öz oiynan özi şoşyp ketti. «Tüfa, tüfa» dedi patşa ağzam üş jüz som tügil, bükil qazaqty bosqa nege almaidy? Qyŋq desem janym şyqsyn. Tek Qūdaimendi tūqymyn köleŋkesimen qorğai jürse bolğany! İä, iä, köleŋkeŋnen ainalaiyn aq patşa, seniŋ jaqsylyğyŋ az tidi me? Men de sol jaqsylyğyŋdy aqtap jürgen joqpyn ba? Qolymnan kelgenin aiağan jerim bar ma? Omby oblysynyŋ bastyğy general Talyzinnyŋ būiryğy boiynşa, Kenesary jağyna şyqpaq bolğan rularğa qasyma üş sūltan i̇ertip özim bardym, köşpeŋder dedim. Talyzinnyŋ jūrtty qorqytqan, ürkitken, maŋdaiynan sipap aldağan qağazdaryn da tarattym, tipti bolmağan soŋ i̇ereuildi i̇elge Omby oblysynyŋ mūsylman meşitiniŋ basy Gabdyrahman ūğly Mūhammed Şarif imamdy da şaqyrttym, biraq köterilisti basu meniŋ maŋdaiyma jazylmasa ne isteimin. Aq patşağa qarsy jelikken qazaq Nauryzdağy şabynğan bura tärizdi, mauqyn baspai, betinen qaitpaidy. Qoi deseŋ öziŋe qarsy ūmtylady. Kenesary otyrğan i̇eldiŋ ortasyna baruğa, mağan da jan kerek, bäleli tesikke barmağymdy tyğyp ne jynym bar, bar qoldan kelgenim sol boldy.
Al Kenesary degeniŋiz kekilikti iluge äkki bolğan kezqūiryq tärizdi, sotqar äkesi men tentek ağalarynyŋ soŋynan jürip äbden şynyğyp alğan, ūrysqa birden kirip ketpei, Çirikov i̇esaul sekildiler basqarğan kişkentai jasaqtardy qağyp tastap, küş jinauda...
Omby general-gubernatoryna, «Esil, Nūra, Aqtau, Ortau, Qarqaraly, Qazylyq, Jarqaiyŋ, Obağan, Tobyl, Qūsmūryn, Qarqaralydan Jaiyqqa deiin ata-babamyzdyŋ jeri i̇edi, sender solardy tartyp alyp, bekinis salyp jatyrsyŋdar. Mal bağyp, kün köretin bizge de jer kerek», — dep älsin-älsin hat jazyp, jūrtty dürliktire tüsude. Aqtau bekinisi salynady degennen beri tipti öşigip aldy. Qan tögispeiik, Aqtau bekinisin salmaŋdar deidi. Al atameken Kökşetauy men Qaraötkeldiŋ arasyna ornatylğan beketterge maza berudi qoidy...
Biraq aq patşağa Kenesary kim? Ai dalada ūlyğan bir aş qasqyr. Jazğan hattaryna jauap qaitarmaq tügil osy hatty äkelgen adamdardyŋ özin ūstap alyp şetinen Sibirge aidauda. Al sonda, Kenesary ne istemek? Bizde jazyq joq, ötindik, qūlaqqa ilmedi, al i̇endi atqa qonaiyq dep qalyŋ būqarany kötermek... Sondyqtan da jerinen aiyrylyp aq patşadan tüŋilgen jūrt Kenesaryğa qosyluda. Omby generaldary mūny nege tüsinbeidi? Köktemde köterilgen dariiä tügil kişkentai özen de bir küni şeŋberinen şyğyp tasidy. Al Omby bastyqtary qalyŋ qol şyğaryp, Kenesary küşeimei tūrğanda qyryp saludyŋ ornyna, bizdiŋ özimizge i̇ereuildi toqtat, nemese tyŋ tyŋda dep būiryq beruden basqany bilmeidi».
Qoŋyrqūlja kilem boqşantaiğa tağy da qolyn sozdy. Bir qağazdy alyp tesile oqydy. Būl polkovnik Talyzinnyŋ i̇eŋ soŋğy jarlyğy i̇edi. «Osy jarlyqty alysymen köterilgen auyldardyŋ maqsatyn bilu qajet, railarynan qaitpasa, qan jūtqyzyp basu üşin jiyrma tört sağattyŋ işinde sol auyldar-
ğa öziŋniŋ balalaryŋdy jiberuiŋizdi aqyrğy ret būiyramyn. Būl jarlyqty siz būljytpai oryndauğa tiıstisiz», — degen sözdi oqyp şyqty.
Qoŋyrqūljanyŋ onsyz da qara qoŋyr jüzi i̇endi tipti qoşqyldanyp ketti. Qaraötkel bekinisindegi bäibişesi Qainisanyŋ üiinen ädeiilep arnap toqalynyŋ aulyna da osy jarlyqtyŋ älegimen kelgen. Ağa sūltannyŋ Ombydağy kadet korpusynda oqyp jürgen Jänädil, Şyŋğys degen i̇eki balasy bar. Qoŋyrqūlja būlardy patşa qyzmeti üşin qauip-qaterli Kenesary auyldaryna jibermek tügil, ajdahanyŋ apanyna da jūmsauğa şimirikpeidi, tek... balalary aitqanyn oryndai ma, gäp sonda. Jänädil ülken bäibişesi Qainisadan, Şyŋğys i̇ekinşi äieli, Uälihannyŋ nemeresi Aqqağazdan tuğan. Jänädil ynjyq, qorqaq, birdeŋege berilse tez at qūiryğyn kese almaityn bosaŋ. Al Şyŋğys şaş al dese bas alatyn qatal, äri öjet, äri batyl. Jänädil salpy auyz qara. Şyŋğys nağaşy jūrtyna tartqan aqsary, şegir köz. Töre tūqymynyŋ janjalşyl, ūr da jyq mineziniŋ bäri de boiyna bitken. Jastyğyna qaramastan i̇el arasyndağy dau-janjalğa da aralasa bastağan. Byltyr i̇esaul Lebedev Balqaş köliniŋ tūsynda köşip bara jatqan Seitendi qolğa tüsirgende tilmaş bolyp barğan da osy Şyŋğys. Al Jänädilde būl jigerdiŋ biri de joq. Bir bieden ala da, qūla da tuady degen mine osy. Ağa sūltan i̇eki balasyn da jek köredi. Öz qolymen ajalğa aidap saluğa bar, biraq törkinderi myqty, aduyndy äielderinen ğana imenip jür...
Qoŋyrqūljanyŋ közi qaitadan jas toqalyna tüsti. Būl joly bağanağydai i̇emes, şüŋireigen kişkentai köziniŋ tübinde bir qiiäpat aşu oinai jöneldi. Jas toqalynyŋ betine tesile qarap, işip-jep barady. «Mynau tyğyrşyq tös, bölek bökse kimdi bolsa da qyzyqtyrar... Osy sūlu toqaly balasy Şyŋğyspen köŋildes degendi bäibişesi Qainisa köpten beri qūlaq-qağys i̇etetin. Aqqağazdy jek köretin, kündes qatynnyŋ şeri ğoi dep Qoŋyrqūlja būl sözge bälendei köŋil qoimaityn. Alaida toqalynyŋ qasyna bir jansyzyn tyŋğa qoiğan. Sol jansyzy jaqynda mūnyŋ ösek i̇emes, şyn i̇ekenin aitqan. Būl suyq habardy i̇estigen şaqta qanşa būlqan-talqan bolyp aşulanğanmen, öş aluğa kelgende ailaqor, ündemei bas salatyn sabyrly ağa sūltan tabanda şu şyğarmai «tūra tūr bälem!» dep işten tynğan da qoiğan. Söitip yzağa ünsiz janyp jürgeninde i̇ekinşi bir sūmdyqty tağy i̇estigen. Ülken balasy Jänädil osy kişi toqalynyŋ aulyndağy bir töleŋgittiŋ qyzyna ğaşyq i̇eken. Qyz da mūny jaqsy köredi-mis. «Eger äkem aittyryp bermese, osy qyzdy nağaşym aulyna, nemese Ombyğa alyp qaşam», — deitin körinedi Jänädil..
Būl habardy i̇estigende Qoŋyrqūlja tipti küiip ketti. Ağa sūltannyŋ balasy qaraşynyŋ qyzyn almaq degen ne sūmdyq! Qoŋyrqūlja kişi şeşesiniŋ qoinyna baryp jürgen Şyŋğysqa da mūndai aşulanyp körgen joq, al būl joly... Jänädildi jedel şaqyrtyp aldyrtty da:
— Seniŋ qaraşynyŋ qyzy, äbdiuaqit töleŋgittiŋ Kümisin alam degeniŋ ras pa? — dedi i̇eki közi qantalap.
Jaişylyqtağy ynjyq, qorqaq Jänädil sirä Kümisti şyn jaqsy köretin boluy kerek, kütpegen jerden tabandylyq körsetti. Äkesine tike qarai almasa da, qyzğa bergen uädesinen taimady.
— Ras.
— Al sen bükil Ūlytau, Qara Keŋgir, Sary Keŋgirdiŋ qojasy İerdenniŋ kişi qyzyn sağan aittyrğanymdy bilmeisiŋ be?
— Bilemin. Ol qyzdy Şyŋğys alsyn...
— İei, ne maltaŋdy i̇ezip tūrsyŋ öziŋ? «Şyŋğys alsynyŋ» qalai?! Qatyndy sağan aittyramyn da, alatyn Şyŋğys bolğany ma?
Jänädil tömen qarap miŋgirledi.
— äkesiniŋ jas toqalyna barğanda, ağasynyŋ qalyŋdyğyn ala almai ma?.. Alsyn. Men Kümisten böten i̇eşkimdi almaimyn. Aldyrmasaŋ bauyzdalyp ölemin.
Qoŋyrqūlja küiip ketti. Jänädildi bas salyp tepkileiin dese, Zeinep pen Şyŋğystyŋ arasyn jūrtqa jaiar dep qoryqty. Aşudan özin özi äzer ūstap:
— Şyq üiden! — deuge ğana mūrşasy jetti.
Osydan keiin tösek tartyp üş kün jatyp aldy. Qalyŋ oiğa şomdy. Şeşimge de keldi. «Zeinep pen Şyŋğystyŋ arasy jūrtqa taramasyn. Ağaiyn-tuğan i̇estise abyroiymnyŋ airandai tögilgeni. Būl i̇ekeuiniŋ tartar jazasyn tek özim ğana biluim kerek. Al Jänädildi qaraşynyŋ qyzy Kümisten alystatqan aqyl. Sandybaidyŋ İerdeni özimmen terezesi teŋ şonjar. Onymen qūdandal bolu — on i̇eki qanat aq ordama tağy da bir jaŋa tireu qosyldy degen söz. Nağaşysy TUiaqbai qaradan şyqqan qyŋyr i̇edi, kördiŋ be jieniniŋ qalai qarai tartqanyn? Qaitken künde de Kümisten ajyratu ädisin tabu qajet, nağaşysy sekildi toŋ moiyn it aitqanğa könbese...»
Bükil Qaraötkeldi bir şybyqpen aidağan Qoŋyrqūlja öz basyna tüsken auyrtpalyqtan osylai kübidei isinip ne, isterin bilmei jürgeninde, Talyzinnyŋ älgi haty kelgen.
Qoŋyrqūlja quanyp qaldy. «Au, tuğan balalaryŋdy körer közge ajalğa aidağanyŋ ba, degen iştei sūraqqa: — üş jüz birdei madaqtağan Abylai özin Hiua hanynyŋ qūldyğynan alyp qaşyp, i̇eline aman-esen äkelgen Oraz qūldy i̇er jetken kezinde «Basymnan ötken qaşqyndyq, qūldyq qaraly künimniŋ kuäsi bolady», — dep öz qolymen bauyzdağan joq pa i̇edi?! Jamandyq isiŋniŋ aiğağy bolar adam tiri jüruge tiısti i̇emes. Būl saltty Abylai balalary berik ūstağanda Sämeke hannyŋ ūrpağy nege qaşady? Ağa sūltan Qoŋyrqūlja öziniŋ toqal şeşesiniŋ qoinyna barğan balasy Şyŋğysty i̇erlik körseter syn sapar-
ğa jūmsauy künä ma?» — dep myrs-myrs külgen.
Endi osy şeşimin aitpaq bop izdetkeninde, Omby kadet korpusynan jazğy demalystaryna kelgen Jänädil de, Şyŋğys ta aulynda bolmai şyqqan. Kenet boiyn qyzğanşaqtyq, aşu bilegen Qoŋyrqūlja olardy izdetip şaqyrtyp aluğa şydai almai, qasyna on bes baskeser nökerin i̇ertip, öziniŋ äli tüneitin kezegi jetpegen jas toqalynyŋ aulyna tüsip ketken. Biraq Jänädil men Şyŋ-
ğys mūnda da bolmai şyqqan. Sirä äkeleriniŋ kele jatqanyn i̇estip, körşi auylğa ketip qalğan tärizdi. Bir nökerine «tauyp äkeliŋder» dep būiyryp, özi toqalynyŋ üiine tüsken. Mezgilsiz kelgen baiynyŋ tüksigen qabağynan Zeinep seskene qalsa da syr bermegen. Sūlu denesiniŋ i̇erkekterge aldymen közge tüsetin i̇erekşe jerlerin küzgi semirgen toqty qoidai ädeii būltyldata, közin jerden bir almai, aiağyn ūşynan basyp qyzmet istegen. Jas bağlannyŋ tez pisken i̇etin tūtasymen bir özi jep, bir şara qymyz işip yqylyq ata bastağan Qoŋyrqūlja qyrmyzy qyzyl tülkidei qūlpyryp özinen äldeneni dämetip montiyp otyrğan toqalğa sonda ğana qarağan. Jegen i̇eti men işken qymyzy boiğa tarap, denesin kenet bir aluan qyzu sezim bilei jönelse de, «toqalym, seniŋ köŋiliŋdi soŋynan tabarmyn» dep dalağa şyqqan. İel jata bastağan kez i̇edi. Jänädil men Şyŋğys äli kelmegen i̇eken. Qoŋyrqūljany böten oi bilegen.
— äbdiuaqit töleŋgittiŋ üii qaisy? — dedi ol qasynda tūrğan nökerine.
— Mynau şetki qaraşa üi.
Qoŋyrqūlja i̇eşkimge til qatpai sol üige qarai jüre bergen. Ağa sūltannyŋ izin basyp ony küzetip jürgen top nökeri de soŋynan i̇ergen.
Qoŋyrqūlja «Assalaumağalaiküm» dep kirip kelgende, i̇eŋ aldymen qaraşa üidiŋ däl ortasynda qyp-qyzyl bop jainağan tobylğy şoğyn kördi. Odan keiin qara köleŋke üidiŋ oŋ jağynda qūrama körpeniŋ üstinde şaşynyŋ ūşyn örip otyrğan boi jete bastağan jas qyzğa közi tüsti. Böten jan joq. Beisauat kelgen ağa sūltandy tanyp qyz ne isterin bilmei typyrlağan da qalğan.
— äbdiuaqit qaida? — dedi ağa sūltan, qyz betine süisine qarap.
Qyz būrynğydan da sasa tüsken.
— älgi körşi auyldağy nağaşym üii şaqyryp i̇edi... Kişi balasyn sündettetedi i̇eken. Apam i̇ekeui soğan ketken... Köp keşikpei kelip qalar...
— ä-ä... Atyŋ kim?
— Kümis...
Şeşim tabanda kelgen. Qoŋyrqūlja minezine äkki bolğan nökerler üiden şyğyp ketken.
Ağa sūltan qyzğa qaita qarağan. Kümis dese kümis i̇eken. Maŋdaiy qaqtağan kümistei keŋ, özi jūmyrtqadai appaq, sazdy jerge bitken sary ağaştai sūŋğaq boily, uyljyğan bir keremet. «Jänädil de tekke qūmartyp jürgen joq i̇eken!» — dedi işinen kenet boiy balqyp ketken Qoŋyrqūlja, söitti de syrtyna jamyla salğan qara pūşpaq işigin iyğynan silkip tüsirip, köilekşeŋ qaldy da, sabadai keŋ jarğaq şalbarynyŋ auyn şeşip jatyp, Kümiske qarap:
— Balam, ana bir kesedegi susyndy beri äkelşi, — dedi.
Aŋşy quyp jetken i̇eliktiŋ lağyndai zäresi ūşyp, tostağandai közi şarasynan şyğa jazdai jautaŋdağan Kümis bir sätte dalağa qaşa jönelgisi de keldi, biraq syrtynan i̇esikti ūstap tūrğan jigitterdi aŋğaryp, «eşteŋe i̇ete qoimas. Susyn sūrap otyr ğoi...» — dep dirildegen buynyn äzer basyp, maiysa türegelip aiaq jağynda tūrğan saumal qūiylğan, qaŋyltyr symmen şandyğan i̇eski keseni ūstap, arbağan jylanğa taiağan torğaidai, Qoŋyrqūljağa jaqyndai berdi.
— Minekeiiŋiz...

Click or select a word or words to search the definition