Köşpendiler - III - Qahar

Qoñyrqūlja būqara aldynda öziniñ qadirin köteretin isterin oiyna tüsirgeli syqsita jūmğan közin aşyp aldy. Jüzinde täkapparlyq paida boldy. Kenet közi aiaq jağynda otyrğan toqalyna tüsip ketti. «Qalai qyzyqpassyñ, dedi ol işinen, äbden pisken büldirgendei ğoi myna toqaldyñ türi... Bala tappağandyqtan ba i̇eken, dene bitimi äli byltyrğy jaña tüsken qalpyndağysyndai. Tek böksesi şyğyñqyrap, keudesi köteriliñkiregen be, qalai... Tünde meniñ ketip qalğanyma ökpelegendei de keiip bar ğoi özinde... Oi, täiiri, qatyn ökpesi bie sauymğa jete me, bauyryña basyp, bir umaştasañ... Älde sony kütip otyr ma?.. Onda..» Qoñyrqūljanyñ boiynda qyzu sezim kenet jarq i̇ete tüsti de, äp-sätte söne qaldy. «İä-iä, dedi ol tağy da işinen, men jūrtqa az jaqsylyq istedim be? 1834, Jylqy jyly Mamyr aiynyñ on toğyzynda aq patşadan būzau terisine mör bastyryp, qazaqtan soldat almaimyn degen ant qağazyn äkelgenimdi bylai qoiğanda, patşa ağzamnyñ meniñ ötinişim boiynşa biylğy Tauyq jyly Kökek aiynyñ besinde jibergen Ukazynyñ özi ne tūrady?!»
Ötken Meşin jylğy qys qatty bolyp, Balqaştyñ arğy betinde malyn aidauğa köşip kele jatqan Kenesarydan jasqanyp, Arqada tebinge qalğan Aqmola ökiriginiñ jüz qyryq myñdai qarasy şöp jetpei jūtqa ūşyrağan. Onyñ üstine aqpan — qañtarda Taşkent qūşbegisiniñ qaraqşylary jüdep otyrğan biraz auyldy şauyp, İesil, Nūra qazaqtarynyñ şaruaşylyğy äbden küizelgen.
Jaña ustav boiynşa Aqmola ökirigi qazaqtary osy biylğy Tauyq jylynan bastap jasaq töleuge tiısti bolatyn. Jūrttyñ küiin körgen Qoñyrqūlja, salyq jinau qiyndyğynan qaşyp, bar halyqtyñ atynan salyqty Kökşetau, Qarqaraly ökirikterimen qatarlasa, i̇eki jyldan keiin töleudi ötinip qağaz jaz-
ğan. Būl qağazben qosa keşki seruenine minsin dep Birinşi Nikolai patşanyñ özine arnap moiny qudai iılgen alty aqboz arğymaq jibergen.
Arğymaqtyñ sūlulyğyna riza bolğan patşa, Aqmola ökiriginiñ qazaqtary qyrqynşy jylğa deiin salyqtan bosatylsyn degen arnauly Ukazyn şyğar-
ğan. Būl Ukaz jüdep qalğan jūrttyñ köñilin köterumen qatar ağa sūltan Qo-
ñyrqūljağa özge sūltan, bilerdiñ aldynda ülken abyroi äpergen. Qoñyrqūljanyñ osal kisi i̇emes i̇ekenin özge jūrt ta tüsingen. Būryn qyñyr qarap jürgen keibir auyldar i̇endi qara suyqtan yqtağan köterem qozy-laqtai Qoñyrqūljanyñ qoltyğyna kire tüsken. Ağa sūltannyñ mindet i̇etip otyrğany osy jait.
«İapyrmai, dedi tağy da işinen Qoñyrqūlja, ötken jylğy qystyñ orasan qatty bolğany i̇esine tüsip, qystyñ osyndai bolaryn i̇esepşi Jarqūlaq qart aitqanda nege qūlaq qoimadym? Qara maldy alysqa aidai almağanmen, jylqyny Baianauyl jağyna ötkizip jiberuge bolatyn i̇edi ğoi. İesepşi Jarqūlaq qart aldyna malta tärizdi özen jağasynyñ jyltyr sūr tastaryn jäiip qoiyp: «Mine kördiñiz be, ağa sūltan, dep i̇edi ğoi, i̇egerde Mausym men Qaraşa ailarynda Mergen Qauys jūldyzy men İegiz Zauza jūldyzy qatarlasa körinse qys auyr bolady. Qazir Qaraşa, Mausymda Mergen men İegiz qatar körinip otyr. Sen TUiaqtyñ qyzy Qainysany alar jyly da osyndai bolğan. Ol jyly Jylan i̇edi ğoi, qazir Meşin... Mūndai auyr qatañ qys otyz jylda bir soğady. Qapy qalma degen i̇edi ğoi. Artynan jauyrynşy Däkir bilgir de meñsiz qara qoidyñ otqa küidirgen qu jauyrynynyñ syzyqtaryna qarai otyryp, «jeti halyqtyñ tağdyryn, sol jeti halyqty basqaratyn jeti patşanyñ ajalyn, küni būryn boljai alatyn qara basty qara qoidyñ qu jauyryny aituyna qarağanda biylğy jyl Meşin jyly, Meşin jyly küni qaharğan, borany aqyrğan auyr jyl, — biyl jūt jyly bolar» degen.
Qoñyrqūlja mūrtynan küldi. «Jarqūlaq i̇esepşi men Däkir jauyrynşynyñ tilin almağanym qandai dūrys boldy. Olardyñ degenin istep, jylqyny tau tasalağan şyğystağy i̇elge aidağanymda, i̇el mūndai apatqa ūşyrap, patşa Ukazy şyğyp, abyroiym köterilmes i̇edi ğoi. Jaratqan alla būnyña da şükir, jüz qyryq myñ mal qyrylsa, biylğy jyly jüz qyryq myñ töl tuar. Al jūrt közinşe qadirimdi köteretin mūndai patşa ağzam Ukazy är jylda şyğa bermes. Būl ataq — meniñ abyroiyma tağylğan bir jaña altyn teñge i̇emes pe».
Qoñyrqūljanyñ qabağy kenet tikireie qaldy. «Apat demekşi, apat kele jatqan tärizdi ğoi, ailaker bolsañ qūtylyp körşi i̇endi osy apattan?!»
«İä, şeşeleriniñ jatyrynan naiza ūstap tuğan, Abylaidyñ qandy balaq ūrpaqtary bir jağynan bastary alynyp jatsa da, täube i̇eter i̇emes.
Begderbek qūşbegi byltyr İesengeldi men Sarjandy öltirse, biyl Läşkär paruanşy aldap şaqyryp Qasym töreniñ öziniñ basyn aldy. Al biraq būdan keiin toqtağan qaisy bar? Jaralanğan qasqyrdai Qasymnyñ Kenesary, Nauryzbaiy tipti doldanyp alğan joq pa? Byltyr bes jüz üi bolyp i̇el şetine kelgennen beri keñ dalany küñirentip jatyr. Būlardyñ jetkeni özge i̇elge qyrsyq bolyp tidi-aq qoi. Patşağa qarsy şyğudy osy jūrt Qasym balalarynan üirenedi, osy uaqytqa deiin keibir qoqan-loqysy bolmasa, negizinde tynyş jatqan qalyñ Arğynnyñ arasyna da iritki myqtap tüsken sekildi. Özi de şyğuğa taiau tūrğan köz i̇edi degendei, Kenesarynyñ qaitqany kesir boldy. Qazirdiñ özinde Aqmola ökiriginiñ Baidaly, Qoilybai — Şağyr, Janai — Qalqaman, Temeş, Tynaly bolystary bas köterip otyrğan joq pa? Oğan sonau Aznabai balalary şoq salyp ketken Qarjas ruyn, Bektastyñ Taimasy jel berip otyrğan Törtqara auyldaryn, Qarqaraly ökiriginiñ atqa qona bastağan Jeñbai — Şañşaq, Qara — Aqtymbet, Qorsyn — Kernei, Qūianşy — Tağai bolystaryn, alty jüz otyz bes üi qyrğyzdy, byltyrdan beri i̇ereuildep atqa mingen Kişi jüzdiñ Tabyn, Tama, Jağalbaily, Alşyn, Jappas, Şekti, Törtqara rularyn, Dulattyñ İmany jeliktirip otyrğan Torğai boiynyñ qalyñ Qypşağyn qossañ ne boldy? Rossiiä patşalyğymen şektesken jerdiñ bäri qazir lapyldap janğan ört tärizdi. Būğan Aqmola ökiriginiñ Qypşağy men Kereii de qosylady degen sybys bar. Sonda bū jūrt qaida barmaq? Bükil Arqany qalyñ örtke ainaldyrmaq pa? Sol örttiñ körigi biyl Ūlytau mañyna, Qaraqoiyn, Qaşyrlyğa köşip kelgen Kenesary. Jer dauyn, salyq dauyn paidalanyp qalyñ qazaqty patşağa qarsy öşiktire tüspek. Jūrttyñ öşigui äsirese myna Aqtau bekinisi salyna bastağannan beri tym örşi tüsken tärizdi. Aqtau bekinisiniñ salynuyn da Kenesary öz paidasyna jaratpaq, oğan mümkindigi de bar: Aqtau, Qarqaraly, Aqmola, Aiagöz ökirikteriniñ toğysqan jerinde tūr. Jäne onyñ bolaşaqta atqarar boryşy da zor...»
Aqtau bekinisiniñ nege salynyp jatqanyn i̇esine tüsireiin degendei Qoñyr-
qūlja bas jağyndağy kilem boqşantaiyna qolyn sozyp qyzyl safian mūqabadan qalyñdyğy bir i̇eli, i̇eki basty samūryq qūstyñ sureti salynğan qağaz aldy. Būl osy jyly on besinşi Mausym küni Birinşi Nikolai patşa qol qoiğan Aqtau bekinisin salu jönindegi jarlyq i̇edi. Qoñyrqūlja köz jügirtip oqi bastady:
«Omby oblysyna jatatyn syrt okrugterdiñ Aqtau degen jerinde bekinis salynsyn. Būl bekinistiñ bastyğy-komendanty i̇etilip polkovnik ne podpolkovnik şenindegi adam tağaiyndalsyn. Komendant mynandai mindetter atqarsyn:
Aqmola, Qarqaraly, Aiagöz okrugteriniñ işki tynyştyğyn baqylasyn.
Osy üş okrug auyldary oñtüstiktegi Betpaqdalağa deiin köşkeninde, solardyñ qorğanşysy bolsyn.
Şekarany ünemi baqylap tūrsyn. Qazaqtardy şekaradan äri qarai böten jaqqa ötkizbesin. Basqa jūrtty da şekaradan beri qarai kirgizbesin.
Osy üş okrugtiñ jerimen köşken keruendi ūry-qarydan, şapqynşylardan qorğasyn.
Osy tört mindetti oryndau üşin joğarğy aty atalğan üş okrugtiñ äskerleri Aqtau komendantyna bağynatyn bolsyn. Jäne komendantqa bizdiñ bekinisterimizge, ne qolastymyzdağy qazaq auyldaryna şabuyl jasaityn qastar tabylsa, ony Şu özeniniñ boiyna deiin quyp, qaru qoldanyp tyiym saluğa rūqsat i̇etilsin».
Qoñyrqūlja Ukazdy oqyp şyğyp, onyñ mañyzyna jete tüsineiin degendei säl ündemei jatty. Azdan keiin ğana baryp tağy da säl külimsiredi. «Asyqpañdar. Tek osy Aqtau bekinisi salynyp bolsyn. Sonda körermiz qaisyñnyñ qalai tyrp i̇etkenderiñdi!»
Janynda otyrğan toqalyn Qoñyrqūlja adamğa sanar i̇emes, Ukazğa riza bolyp ketip, qos basty samūryq qūs salynğan jerin şöp i̇etkizip süiip aldy da ornyna qoidy. İendi osy Ukazben birge Omby general-gubernatoryna jazğan patşanyñ i̇ekinşi jarlyğyn oquğa kiristi. «Aqtau bekinisine şirkeu salynsyn. Şirkeude bir pop, i̇eki diakon, bir küzetşi ūstauğa rūqsat i̇etilsin. Poptyñ jyldyq jalaqysy myñ som bolsyn, müritterge, diakondarğa alpys somnan, küzetşige — toğyz som i̇elu tiyn jylyna jalaqy berilsin. Al popqa, Aqmola, Qarqaraly Aiagöz prikazdary boiynşa jolğa şyqqanynda, zañğa säikes jol qūny tölensin jäne odan böten araq-şarap sekildi kerekterine jylyna tağy i̇eki jüz i̇elu som aqşa qosylsyn».
Qoñyrqūljanyñ mūrty ūiqydan ūianyp kerilgen mysyqtyñ qūiryğyndai tikireie qaldy. «Būl qalai, dedi ol tağy da işinen, Abylaihan Qaldan Serenniñ Şarşa degen balasyn öltirip, i̇endi orys patşalyğyna bağynam dep Tūğym degen balasyn jibergeninde, qatyn patşa oğan handyq qūrmet qağazymen, jylyna üş jüz som aqşa, i̇eki jüz pūt ūn tölenip tūrsyn degen jarlyq bergen i̇edi ğoi, al myna popqa... İä, sonda qalai bolğany? Patşa ağzamnyñ qazir baiyğany ma, älde üş jüzdiñ hany sanalğan Abylaiğa jylyna üş jüz som tölep köñilin özine audarmaq bolğanda, bar qazaqtyñ bostandyğyn bir poptyñ jalaqysy qūrly körmegeni me?»...
Qoñyrqūlja öz oiynan özi şoşyp ketti. «Tüfa, tüfa» dedi patşa ağzam üş jüz som tügil, bükil qazaqty bosqa nege almaidy? Qyñq desem janym şyqsyn. Tek Qūdaimendi tūqymyn köleñkesimen qorğai jürse bolğany! İä, iä, köleñkeñnen ainalaiyn aq patşa, seniñ jaqsylyğyñ az tidi me? Men de sol jaqsylyğyñdy aqtap jürgen joqpyn ba? Qolymnan kelgenin aiağan jerim bar ma? Omby oblysynyñ bastyğy general Talyzinnyñ būiryğy boiynşa, Kenesary jağyna şyqpaq bolğan rularğa qasyma üş sūltan i̇ertip özim bardym, köşpeñder dedim. Talyzinnyñ jūrtty qorqytqan, ürkitken, mañdaiynan sipap aldağan qağazdaryn da tarattym, tipti bolmağan soñ i̇ereuildi i̇elge Omby oblysynyñ mūsylman meşitiniñ basy Gabdyrahman ūğly Mūhammed Şarif imamdy da şaqyrttym, biraq köterilisti basu meniñ mañdaiyma jazylmasa ne isteimin. Aq patşağa qarsy jelikken qazaq Nauryzdağy şabynğan bura tärizdi, mauqyn baspai, betinen qaitpaidy. Qoi deseñ öziñe qarsy ūmtylady. Kenesary otyrğan i̇eldiñ ortasyna baruğa, mağan da jan kerek, bäleli tesikke barmağymdy tyğyp ne jynym bar, bar qoldan kelgenim sol boldy.
Al Kenesary degeniñiz kekilikti iluge äkki bolğan kezqūiryq tärizdi, sotqar äkesi men tentek ağalarynyñ soñynan jürip äbden şynyğyp alğan, ūrysqa birden kirip ketpei, Çirikov i̇esaul sekildiler basqarğan kişkentai jasaqtardy qağyp tastap, küş jinauda...
Omby general-gubernatoryna, «İesil, Nūra, Aqtau, Ortau, Qarqaraly, Qazylyq, Jarqaiyñ, Obağan, Tobyl, Qūsmūryn, Qarqaralydan Jaiyqqa deiin ata-babamyzdyñ jeri i̇edi, sender solardy tartyp alyp, bekinis salyp jatyrsyñdar. Mal bağyp, kün köretin bizge de jer kerek», — dep älsin-älsin hat jazyp, jūrtty dürliktire tüsude. Aqtau bekinisi salynady degennen beri tipti öşigip aldy. Qan tögispeiik, Aqtau bekinisin salmañdar deidi. Al atameken Kökşetauy men Qaraötkeldiñ arasyna ornatylğan beketterge maza berudi qoidy...
Biraq aq patşağa Kenesary kim? Ai dalada ūlyğan bir aş qasqyr. Jazğan hattaryna jauap qaitarmaq tügil osy hatty äkelgen adamdardyñ özin ūstap alyp şetinen Sibirge aidauda. Al sonda, Kenesary ne istemek? Bizde jazyq joq, ötindik, qūlaqqa ilmedi, al i̇endi atqa qonaiyq dep qalyñ būqarany kötermek... Sondyqtan da jerinen aiyrylyp aq patşadan tüñilgen jūrt Kenesaryğa qosyluda. Omby generaldary mūny nege tüsinbeidi? Köktemde köterilgen dariiä tügil kişkentai özen de bir küni şeñberinen şyğyp tasidy. Al Omby bastyqtary qalyñ qol şyğaryp, Kenesary küşeimei tūrğanda qyryp saludyñ ornyna, bizdiñ özimizge i̇ereuildi toqtat, nemese tyñ tyñda dep būiryq beruden basqany bilmeidi».
Qoñyrqūlja kilem boqşantaiğa tağy da qolyn sozdy. Bir qağazdy alyp tesile oqydy. Būl polkovnik Talyzinnyñ i̇eñ soñğy jarlyğy i̇edi. «Osy jarlyqty alysymen köterilgen auyldardyñ maqsatyn bilu qajet, railarynan qaitpasa, qan jūtqyzyp basu üşin jiyrma tört sağattyñ işinde sol auyldar-
ğa öziñniñ balalaryñdy jiberuiñizdi aqyrğy ret būiyramyn. Būl jarlyqty siz būljytpai oryndauğa tiıstisiz», — degen sözdi oqyp şyqty.
Qoñyrqūljanyñ onsyz da qara qoñyr jüzi i̇endi tipti qoşqyldanyp ketti. Qaraötkel bekinisindegi bäibişesi Qainisanyñ üiinen ädeiilep arnap toqalynyñ aulyna da osy jarlyqtyñ älegimen kelgen. Ağa sūltannyñ Ombydağy kadet korpusynda oqyp jürgen Jänädil, Şyñğys degen i̇eki balasy bar. Qoñyrqūlja būlardy patşa qyzmeti üşin qauip-qaterli Kenesary auyldaryna jibermek tügil, ajdahanyñ apanyna da jūmsauğa şimirikpeidi, tek... balalary aitqanyn oryndai ma, gäp sonda. Jänädil ülken bäibişesi Qainisadan, Şyñğys i̇ekinşi äieli, Uälihannyñ nemeresi Aqqağazdan tuğan. Jänädil ynjyq, qorqaq, birdeñege berilse tez at qūiryğyn kese almaityn bosañ. Al Şyñğys şaş al dese bas alatyn qatal, äri öjet, äri batyl. Jänädil salpy auyz qara. Şyñğys nağaşy jūrtyna tartqan aqsary, şegir köz. Töre tūqymynyñ janjalşyl, ūr da jyq mineziniñ bäri de boiyna bitken. Jastyğyna qaramastan i̇el arasyndağy dau-janjalğa da aralasa bastağan. Byltyr i̇esaul Lebedev Balqaş köliniñ tūsynda köşip bara jatqan Seitendi qolğa tüsirgende tilmaş bolyp barğan da osy Şyñğys. Al Jänädilde būl jigerdiñ biri de joq. Bir bieden ala da, qūla da tuady degen mine osy. Ağa sūltan i̇eki balasyn da jek köredi. Öz qolymen ajalğa aidap saluğa bar, biraq törkinderi myqty, aduyndy äielderinen ğana imenip jür...
Qoñyrqūljanyñ közi qaitadan jas toqalyna tüsti. Būl joly bağanağydai i̇emes, şüñireigen kişkentai köziniñ tübinde bir qiiäpat aşu oinai jöneldi. Jas toqalynyñ betine tesile qarap, işip-jep barady. «Mynau tyğyrşyq tös, bölek bökse kimdi bolsa da qyzyqtyrar... Osy sūlu toqaly balasy Şyñğyspen köñildes degendi bäibişesi Qainisa köpten beri qūlaq-qağys i̇etetin. Aqqağazdy jek köretin, kündes qatynnyñ şeri ğoi dep Qoñyrqūlja būl sözge bälendei köñil qoimaityn. Alaida toqalynyñ qasyna bir jansyzyn tyñğa qoiğan. Sol jansyzy jaqynda mūnyñ ösek i̇emes, şyn i̇ekenin aitqan. Būl suyq habardy i̇estigen şaqta qanşa būlqan-talqan bolyp aşulanğanmen, öş aluğa kelgende ailaqor, ündemei bas salatyn sabyrly ağa sūltan tabanda şu şyğarmai «tūra tūr bälem!» dep işten tynğan da qoiğan. Söitip yzağa ünsiz janyp jürgeninde i̇ekinşi bir sūmdyqty tağy i̇estigen. Ülken balasy Jänädil osy kişi toqalynyñ aulyndağy bir töleñgittiñ qyzyna ğaşyq i̇eken. Qyz da mūny jaqsy köredi-mis. «İeger äkem aittyryp bermese, osy qyzdy nağaşym aulyna, nemese Ombyğa alyp qaşam», — deitin körinedi Jänädil..
Būl habardy i̇estigende Qoñyrqūlja tipti küiip ketti. Ağa sūltannyñ balasy qaraşynyñ qyzyn almaq degen ne sūmdyq! Qoñyrqūlja kişi şeşesiniñ qoinyna baryp jürgen Şyñğysqa da mūndai aşulanyp körgen joq, al būl joly... Jänädildi jedel şaqyrtyp aldyrtty da:
— Seniñ qaraşynyñ qyzy, äbdiuaqit töleñgittiñ Kümisin alam degeniñ ras pa? — dedi i̇eki közi qantalap.
Jaişylyqtağy ynjyq, qorqaq Jänädil sirä Kümisti şyn jaqsy köretin boluy kerek, kütpegen jerden tabandylyq körsetti. Äkesine tike qarai almasa da, qyzğa bergen uädesinen taimady.
— Ras.
— Al sen bükil Ūlytau, Qara Keñgir, Sary Keñgirdiñ qojasy İerdenniñ kişi qyzyn sağan aittyrğanymdy bilmeisiñ be?
— Bilemin. Ol qyzdy Şyñğys alsyn...
— İei, ne maltañdy i̇ezip tūrsyñ öziñ? «Şyñğys alsynyñ» qalai?! Qatyndy sağan aittyramyn da, alatyn Şyñğys bolğany ma?
Jänädil tömen qarap miñgirledi.
— äkesiniñ jas toqalyna barğanda, ağasynyñ qalyñdyğyn ala almai ma?.. Alsyn. Men Kümisten böten i̇eşkimdi almaimyn. Aldyrmasañ bauyzdalyp ölemin.
Qoñyrqūlja küiip ketti. Jänädildi bas salyp tepkileiin dese, Zeinep pen Şyñğystyñ arasyn jūrtqa jaiar dep qoryqty. Aşudan özin özi äzer ūstap:
— Şyq üiden! — deuge ğana mūrşasy jetti.
Osydan keiin tösek tartyp üş kün jatyp aldy. Qalyñ oiğa şomdy. Şeşimge de keldi. «Zeinep pen Şyñğystyñ arasy jūrtqa taramasyn. Ağaiyn-tuğan i̇estise abyroiymnyñ airandai tögilgeni. Būl i̇ekeuiniñ tartar jazasyn tek özim ğana biluim kerek. Al Jänädildi qaraşynyñ qyzy Kümisten alystatqan aqyl. Sandybaidyñ İerdeni özimmen terezesi teñ şonjar. Onymen qūdandal bolu — on i̇eki qanat aq ordama tağy da bir jaña tireu qosyldy degen söz. Nağaşysy TUiaqbai qaradan şyqqan qyñyr i̇edi, kördiñ be jieniniñ qalai qarai tartqanyn? Qaitken künde de Kümisten ajyratu ädisin tabu qajet, nağaşysy sekildi toñ moiyn it aitqanğa könbese...»
Bükil Qaraötkeldi bir şybyqpen aidağan Qoñyrqūlja öz basyna tüsken auyrtpalyqtan osylai kübidei isinip ne, isterin bilmei jürgeninde, Talyzinnyñ älgi haty kelgen.
Qoñyrqūlja quanyp qaldy. «Au, tuğan balalaryñdy körer közge ajalğa aidağanyñ ba, degen iştei sūraqqa: — üş jüz birdei madaqtağan Abylai özin Hiua hanynyñ qūldyğynan alyp qaşyp, i̇eline aman-i̇esen äkelgen Oraz qūldy i̇er jetken kezinde «Basymnan ötken qaşqyndyq, qūldyq qaraly künimniñ kuäsi bolady», — dep öz qolymen bauyzdağan joq pa i̇edi?! Jamandyq isiñniñ aiğağy bolar adam tiri jüruge tiısti i̇emes. Būl saltty Abylai balalary berik ūstağanda Sämeke hannyñ ūrpağy nege qaşady? Ağa sūltan Qoñyrqūlja öziniñ toqal şeşesiniñ qoinyna barğan balasy Şyñğysty i̇erlik körseter syn sapar-
ğa jūmsauy künä ma?» — dep myrs-myrs külgen.
İendi osy şeşimin aitpaq bop izdetkeninde, Omby kadet korpusynan jazğy demalystaryna kelgen Jänädil de, Şyñğys ta aulynda bolmai şyqqan. Kenet boiyn qyzğanşaqtyq, aşu bilegen Qoñyrqūlja olardy izdetip şaqyrtyp aluğa şydai almai, qasyna on bes baskeser nökerin i̇ertip, öziniñ äli tüneitin kezegi jetpegen jas toqalynyñ aulyna tüsip ketken. Biraq Jänädil men Şyñ-
ğys mūnda da bolmai şyqqan. Sirä äkeleriniñ kele jatqanyn i̇estip, körşi auylğa ketip qalğan tärizdi. Bir nökerine «tauyp äkeliñder» dep būiyryp, özi toqalynyñ üiine tüsken. Mezgilsiz kelgen baiynyñ tüksigen qabağynan Zeinep seskene qalsa da syr bermegen. Sūlu denesiniñ i̇erkekterge aldymen közge tüsetin i̇erekşe jerlerin küzgi semirgen toqty qoidai ädeii būltyldata, közin jerden bir almai, aiağyn ūşynan basyp qyzmet istegen. Jas bağlannyñ tez pisken i̇etin tūtasymen bir özi jep, bir şara qymyz işip yqylyq ata bastağan Qoñyrqūlja qyrmyzy qyzyl tülkidei qūlpyryp özinen äldeneni dämetip montiyp otyrğan toqalğa sonda ğana qarağan. Jegen i̇eti men işken qymyzy boiğa tarap, denesin kenet bir aluan qyzu sezim bilei jönelse de, «toqalym, seniñ köñiliñdi soñynan tabarmyn» dep dalağa şyqqan. İel jata bastağan kez i̇edi. Jänädil men Şyñğys äli kelmegen i̇eken. Qoñyrqūljany böten oi bilegen.
— äbdiuaqit töleñgittiñ üii qaisy? — dedi ol qasynda tūrğan nökerine.
— Mynau şetki qaraşa üi.
Qoñyrqūlja i̇eşkimge til qatpai sol üige qarai jüre bergen. Ağa sūltannyñ izin basyp ony küzetip jürgen top nökeri de soñynan i̇ergen.
Qoñyrqūlja «Assalaumağalaiküm» dep kirip kelgende, i̇eñ aldymen qaraşa üidiñ däl ortasynda qyp-qyzyl bop jainağan tobylğy şoğyn kördi. Odan keiin qara köleñke üidiñ oñ jağynda qūrama körpeniñ üstinde şaşynyñ ūşyn örip otyrğan boi jete bastağan jas qyzğa közi tüsti. Böten jan joq. Beisauat kelgen ağa sūltandy tanyp qyz ne isterin bilmei typyrlağan da qalğan.
— äbdiuaqit qaida? — dedi ağa sūltan, qyz betine süisine qarap.
Qyz būrynğydan da sasa tüsken.
— älgi körşi auyldağy nağaşym üii şaqyryp i̇edi... Kişi balasyn sündettetedi i̇eken. Apam i̇ekeui soğan ketken... Köp keşikpei kelip qalar...
— ä-ä... Atyñ kim?
— Kümis...
Şeşim tabanda kelgen. Qoñyrqūlja minezine äkki bolğan nökerler üiden şyğyp ketken.
Ağa sūltan qyzğa qaita qarağan. Kümis dese kümis i̇eken. Mañdaiy qaqtağan kümistei keñ, özi jūmyrtqadai appaq, sazdy jerge bitken sary ağaştai sūñğaq boily, uyljyğan bir keremet. «Jänädil de tekke qūmartyp jürgen joq i̇eken!» — dedi işinen kenet boiy balqyp ketken Qoñyrqūlja, söitti de syrtyna jamyla salğan qara pūşpaq işigin iyğynan silkip tüsirip, köilekşeñ qaldy da, sabadai keñ jarğaq şalbarynyñ auyn şeşip jatyp, Kümiske qarap:
— Balam, ana bir kesedegi susyndy beri äkelşi, — dedi.
Añşy quyp jetken i̇eliktiñ lağyndai zäresi ūşyp, tostağandai közi şarasynan şyğa jazdai jautañdağan Kümis bir sätte dalağa qaşa jönelgisi de keldi, biraq syrtynan i̇esikti ūstap tūrğan jigitterdi añğaryp, «i̇eşteñe i̇ete qoimas. Susyn sūrap otyr ğoi...» — dep dirildegen buynyn äzer basyp, maiysa türegelip aiaq jağynda tūrğan saumal qūiylğan, qañyltyr symmen şandyğan i̇eski keseni ūstap, arbağan jylanğa taiağan torğaidai, Qoñyrqūljağa jaqyndai berdi.
— Minekeiiñiz...