Köşpendiler - III - Qahar

Däl osy kezde būlardyñ janyna Nauryzbai keldi. Būl jiyrma i̇ekige jaña şyqqan kelbetti jigit. Bir äke, bir şeşeden tusa da, bitimi Kenesaryğa mülde ūqsamaidy. Sūñğaq boily, i̇eki iyğyna i̇eki kisi mingendei qūlaş jauryn, tip-tik kelgen, at jaqty, i̇eki betinen qany tamğan aqqūba tüsti. Mūryn, köz, qas-qabaqtary qazaq jigitterinikinen köri mol pişilgen, tanadai jaltyrağan sopaqtau kelgen ülken qoñyr közderi adamğa iltipatpen qaraidy. Qyzyldy-jasyldy meruert örilgen aidary samai tūsynan salbyrap tüsip tūr. Jaña tebindep kele jatqan qoñyr mūrtty. Basynda qyzyl barqytpen tystağan qūndyz börki, üstinde qūiyrşyqtary men tyrnaqty aiaqtary salbyrağan qara qasqa küzen işik. Işiginiñ jağasyna, jeñine, şetine qara qoñyr qūndyz ūstağan. Belindegi kümis belbeuine bylğary qyndy selebe taqqan.
Nauryzbai ūrysqa da osy kiımimen şyğatyn. Bilegine deiin sybanyp türip alğan oñ qolynda bauyry qorğasyn, bes batpan zildei auyr qara naizasyn tudai kötere ūstap, astyndağy sarğylt qylşyqty aqboz atyn oinaqtata «Abylailap!» şapqanda, jan qarsy kele almaityn. Jäne zildei qara naizamen i̇eşkimdi qos qoldap şanşyp körgen i̇emes. Oñ qolynda tört jigittiñ küşi bar deitin jūrt. Nauryzbai asqan naizager, zamanynda būl soğys qaruynan özine para-par keletin jan kezdestirmegen. Jäne jauğa şapqanda qabağy qars jabylyp, jüzinde i̇erekşe qahar paida bolatyn. Al jaişylyqta Nauryzbaidan aq jarqyn jan joq. Ol mūndaida äri änşi, äri äzilqoi. Al qazir Nauryzbaidyñ qalyñ qabağynan qynjylğan reñ baiqalady. Közi tereñdei, qas-qabağy kirtie qalğan.
Oğan sebebi de bar i̇edi.
Nauryzbai soñğy kezde özi tuyp-ösken Kökşetau turaly köp oilaityn bol-
ğan. Mūndai kezderinde Arqanyñ jasyl şalğyndy, kök maisaly dalasy, jaqpar-jaqpar qūz tasty, ön boiy örbi bitken qalyñ qarağai basqan tüie örkeş şağyn taulary, kök tolqyny jar kemerin tynbai soğyp jatqan şalqar kölderi, mol suly özenderi onyñ köz aldynda i̇elesteitin. Kenet Burabaidyñ köz jasyndai kögildir tolqyny şulağandai, kerege qanat qyran bürkit qalyqtai ūşqan Oqjetpestiñ basynda oinağan i̇erke jel jylağandai, dymqyl iısi añqyğan Kenesary üñgiri küñirengendei qūlağyna bir qaiğyly ün keletin. Sol ün özin şaqyrğandai bolatyn. Nauryzbai mūndai kezinde köktem sänin, jūbaiy änin añsağan jyl qūsyndai, işi-bauyry i̇eljirei, tuyp-ösken Kökşetauyn sağynatyn. Öitkeni asyr salğan balalyq şağy, jigit bolyp mahabbat degenniñ ne i̇ekenin bilgen alğaşqy baqytty tüni, bäri de osy Kökşeniñ kögildir qūşağynda ötken. Nauryzbaiğa Kökşe degen qūr ğana tuğan jer i̇emes. Ol keide öziniñ jylqūsy bolyp jaratylmağanyna ökinetin. İeger jylqūsy bolsa sol Kökşeni är köktemde bir şarlap ūşpas pa i̇edi! Mūndaida Nauryzbaidyñ jüregi udai aşyp, janyn qūiarğa jer taba almaidy. Sol baqyttan, sol quanyşynan aiyr-
ğan sonau temir kigen dūşpandarymen alysa tüskisi keledi. Ätteñ ne kerek, Nauryzbai da bir, tūğyrda tūrğan bala bürkit te bir, ūşarğa qanaty bar, biraq aiağyndağy jibek bau jibermeidi, qūr qairat mezep şañq-şañq şaqyruğa ğana därmeni keledi.
Qarataudyñ jyñğyly men baialyşy Kökşeniñ tobylğysy men qarağanyna jetpes, bozy menen ködesi, jūpar añqyğan kök şalğynyna para-par kelmes. Sonda nege jür būlar Syrdyñ sūrğylt dalasynda? Jan saqtau ma, älde handyq pa köksegenderi? İeger jer kegi bolsa, talaspai ma sol jer üşin sol tuğan jerdiñ özinde? Syrda jürip Arqany qalai almaq? Nauryzbai osy jäiitterdi oilasa, i̇eşteñege tüsinbeidi. Äkesi Qasym töre, ağalary İesengeldi, Sarjannyñ būl jöninde ūstağan joly oğan jūmbaq.
Nauryzbaiğa myñ Qoqan handyğynan Saryarqasynyñ bir jailauy artyq. Osy qaiğy keşe Qūdaimendi batyr kelgennen beri tipti üdei tüsti. Qazirgi qabağynyñ qatuyna da sebep osy. Ağa, jeñgesiniñ töbe üstinde oñaşa tūrğanyn körip, söilesuge ädeii kelgen. Nauryzbaidyñ reñinen köñiliniñ qapaly i̇ekenin añğarğan Künimjan oğan küle qarap:
— Kişi törem, neden jüdei qalğansyñ? — dedi, — bir jeriñ auyrğannan saumysyñ?
Nauryzbai qapalana jauap qaiyrdy.
— Auru i̇ekenim ras, jeñeşe... Janym auyrady, kökiregim auyrady, jüregim auyrady...
Inisiniñ nemen dertti i̇ekenin köpten beri sezetin Kenesary ündegen joq. Künimjan i̇endi jiger bere söiledi.
— Qara būlttan kün de şyğar, būl aurulardan aiyğar zamanyñ da keler.
— Qaşan?!
— Ony jüirik attyñ şabysy, i̇er jigittiñ namysy biledi.
— Namysqa şabar alysymyz bolyp tūr ma? Biz qazir apan-apanğa kelip tyğylğan böri tärizdimiz. Qanşa böri bolsañ da, tyğylğan jeriñ qūr tükpir...
Kenesary kenet inisine qarady.
— Apannan atylğan böri jauyna qauipti i̇ekenin bilmeitin be i̇ediñ? Qol-aiağyñdy bauyryña jinap atyluğa daiyndala ber, Nauanjan...
— Joq, Kene ağa, apanynan böri tek ajalyna ğana atylady.
— Keide jauyn da mert i̇etpei me?
— Mağan ondai it-jyğystyñ keregi joq, — Nauryzbai ağasyna kişilik minez körsete aqyryn söiledi, — mağan jauymdy añdyp basar Kökşeniñ yñğyl-jyñğyl jartasy, soñymnan jel de quyp jete almas ūşy-qiyry joq Arqanyñ keñ dalasy kerek.
Kenesary inisiniñ özimen pikirles i̇ekenin būryn da biletin, bū joly da oilağan jerinen şyqqan soñ iştei quanyp qaldy. Söitse de qatty minezine salyp;
— uiasynan i̇erte ūşqan qyran tez qartaiady, — dedi, — aldyñda ağalaryñ barda jol tañdamai tūra tūr.
Nauryzbai Kenesaryny özge ağalarynan artyq syilaityn, sondyqtan qarsy sözge kelmei:
— Qūba-qūp, — dep tömen qarady.
Däl osy kezde künşyğys tūstağy belesten oidağy auylğa qarai köterilgen şañ körindi. Äri-beriden soñ tau işinen i̇eki salt atty sytylyp şyqty.
Qyrağy köz Kenesary tesile qarady da:
— Oipyrmai, mynau Ağybai bolmasa i̇etti, — dedi kenet qobalji, — astyndağysy Aqylaq tärizdi...
Nauryzbai da tesile qarady.
— İä, Ağybai kökem! Al janyndağysy kim? At jalyna jabysqan türi İerjanğa ūqsaidy.
— İä, solar.
Söitkenşe qūiyndata şapqan i̇eki atty jetip te qaldy. İendi olardyñ «oi bauyrymdağan» aiqaiy da i̇estildi.
Kenesary sazarğan qalpynan qozğalğan joq. Nauryzbai men Künimjan şydai almai kele jatqandarğa qarsy jügirdi.
Ağybai pūşpağyna deiin terge batqan atynan qarğyp tüsip, belbeuin moinyna salyp, qazaqtyñ jamandyqty i̇estirtetin köne dästüri boiynşa, i̇eki qolyn kökke kötere, tizerlei otyryp ağyl-tegil jylağan qalpy suyq habardy i̇estirtti.
— Batyr Kene, qos bozdağymyzdan aiyryldyq, on segiz asyldan aiyryldyq. Taşkent qūşbegi qolynan İesengeldi, Sarjan ağalaryñ qaza tapty. Qyrşyn jigitterimizdi de tegis bauyzdady.
Kenesarynyñ türi küreñitip, i̇erni bozaryp ketti.
— Qaşan? Qalaişa?
Ağybai betinen sorğalağan jasyn sürtpesten, auyzy kemseñdei:
— Osydan i̇eki kün būryn. Jauyz qūşbegi bizdi aldap şaqyrğan i̇eken. Mädelihan kelgen küni tünde İesengeldi men Sarjan sūltandy diuan saraiyna şaqyrtyp aldy. Senderdiñ Qoqan handyğyna qarsy şyğatyn oilaryñ bar i̇eken dep bastaryn aldyrtypty. İerjan i̇ekeumiz törelerdiñ jarlyğy boiynşa keruen sarai aulasyndağy attardy qarauğa ketkenimizde rabatta ūiyqtap jatqan özge jigitterdi jendetteri kelip bauyzdapty. Biz äzer qūtyldyq.
älsirep qalğan İerjandy Nauryzbai men Künimjan süiep tūrğan. Suyq habardy i̇estisimen Künimjan basyndağy ükili säukelesi men külgin torğyn şälisin jūlyp alyp, qara şaşyn jaia, i̇eki belin taianyp joqtau aita jöneldi.

Qapyda ketti qos arlan,
Jau sözine bos nanyp.
Aiamady qas dūşpan
Batyryp qanğa kek alyp...
Jamandyq habar soqqan jelmen birdei, ip-ilezde būl sūmdyqty barlyq auyldar da i̇estidi. Şaştaryn jūlyp, betterin tyrnap bozdağan ana, i̇egil-tegil i̇eñiregen bala, üi-üidiñ qasynda joqtau aityp toptanğan qatyn-qalaş, köziniñ jasyn sürtip kürsingen şaldar, aşuly közderi ottai jainap kijingen jigitter. Oipatta otyrğan bar auyl köl üstinde typ-tynyş jüzip jürgen qaz-üirekke itelgi tigendei äp-sätte azan-qazan boldy da qaldy.
Qandy uaqiğa äbigeri tek i̇erteñine tañ atyp kele jatqanda ğana basyldy. Ağybaidan İesengeldi, Sarjan qalai qaza tapqanyn tolyq i̇estigen Qasym töre bir tünniñ işinde u işkendei bop jüdep şyqty. Ülken mūryndy sarğylt jüzi kögildir tartyp, qoiu qyzğylt saqaly qyrau basqandai bozaryp, jaişylyqta qandy balaq qasqyrdyñ közindei bileulene qyzaryp tūratyn şegir közderi kenet jasyp ağara tüsken. Jetpiske kelse de, tip-tik qapsağai denesi aidalada jel ötinde ösken jalğyz ağaştai tez-aq bükireie qalğan. Būl keiin «Nauryzbai — Hanşaiym» qissasynda:

Qasym han özgelerden asyp tuğan,
Köñilin dūşpandardyñ basyp tuğan,
Qarnynda anasynyñ qan şeñgeldep,
Qyzarğan i̇eki közin aşyp tuğan,—

dep besiginen qanqūmarlyğy, aiausyzdyğy däriptelgen, auzynan jalyny şyqqan sotqar, ūrda-jyq, qatigez Qasym töre i̇emes. İlengen teridei jūmsaryp, üstindegi jüni uys-uys tüsip qyzyl şaqa bolğan köterem qoidai älsiz käri-qūrtañ şal. Tek közinde ğana yza, aşu qaldyğy bar.
Ol säske köterile Kenesary, Nauryzbai, Ağybaidy jäne aulynda qonyp jatqan Qūdaimendi batyrdy şaqyryp aldy.
Az uaqyt ündemei otyryp basyn köterdi.
— Jas kezimde, i̇eser kezimde Kökşetaudy mekendegen tağy aq burany sadaqpen atyp öltirip i̇edim. Būl qylyğymdy i̇estigen auzy dualy aqsaqaldar «Şyrağym, Abylaidyñ aq burasy Kökşetaudyñ iesi i̇edi, kiesi ūryp jürmese netsin!» — dep i̇edi. Kökşetauymnan aiyrylğanymdy sol qylyğymnan köruşi i̇edim. İesengeldim men Sarjanymdy da sol aq buranyñ kiesi atty ma? Olai bolsa alla tağala jolyña aqsarbas aityp, moinyma būrşaq salyp tileimin: qaharyñdy, özge balalarymnan aulaq i̇et!..
Qasym töre kökke kötergen qolyn tömen tüsirip ūzaq uaqyt otyryp aldy. Özge jūrtta da ün joq. Tek «Aqsarbas!» Aqsarbas!» dep işterinen kübirleidi. Älden uaqytta baryp Qasym töre basyn qaita köterdi. Kenet közinde sönip bara jatqan ottyñ qyzylyndai bir älsiz ūşqyn paida boldy.
— Qyran qartaiyp ölmeidi, qaiğyryp öledi, — deitin i̇edi Būqar jyrau. Sol küi mağan da jetken i̇eken. Ne bolsa sony aityp kettim bilem. — Kenet ol boiyn jinap aldy. — İendigi kezek seniki, — dedi ol Kenesaryğa qarap, sodan soñ alaqanyn jaiyp batasyn berdi, — äumin!
Qasym töre türegelip, kümis qyndy sapysyn belinen şeşip Kenesarynyñ aldyna qoidy da, keregege süieuli tūrğan kiık müiiz mosysy bar, bilteli qūldyr mamai türke myltyqty alyp:
— Bes jüz qadamnan jañylmai tietin äkem Abylai hannan qalğan mūra i̇edi. Özge ağaña bermei kelip i̇edim, i̇endi sağan berdim. İe bol, — dedi.
Qasym töreniñ būnysy i̇endigi bilik sende, qoldy, Kenesary, sen basqar dege-ni i̇edi.
Kenesary myltyqty janynda tūrğan Nauryzbaiğa berip, bir tizerledi de, qynynan qylşyldağan sapyny suyryp alyp mañdaiyna tigizdi.
— Osy sapynyñ almas jüzindei dūşpandarymdy aiamasqa ant i̇etemin.
Qasym töre tağy da bir tilegin aitty.
— İeki ağañ men on segiz töleñgittiñ kegin qaitar. Bükil Qoqan handyğyna şamañ kelmegenmen, Taşkentti aluğa küşiñ jetedi. İerteñ sarbazdaryñdy jina. Arğy atañ Täuekel handai Taşkenttiñ şañyrağyn ortasyna tüsir. Sonda men riza!
Kenesary basyn tömen idi.
— Taşkentten alatyn kekti Taşkentten bastau kerek pe, älde böten joly bar ma, aqylğa sap i̇erteñ jauabyn bereiik.
— Meiliñ.
Kenesary sol küni öziniñ on i̇eki qanat aq ordasyna Ağybai, Nauryzbai, Qūdaimendi batyrlar men Nysanbai jyrşyny şaqyryp alyp ūzaq keñesti. İerteñine janyna üş batyrdy i̇ertip Qasym törege keldi.
«Taşkentti şap» dep aşu üstinde aityp qaldym ba, i̇eger Syr, Şu, Sarysu boiynyñ i̇er azamattary i̇ermese, az ğana Altai, Toqa, Alşyn, Uaq rularynyñ Taşkentti aluğa küşi jete me dep, Qasym töre de aq mamyq töseginiñ üstinde tüni boiy kirpik qaqpai döñbekşip şyqqan. Kenesarylardyñ kelgenin i̇estip, büktüsip jatqan jerinen basyn köterdi.
— Köke, — dedi Kenesary äkesiniñ aldyna tizesin bügip, basyn iıp, — «Köppen keñesip pişken ton kelte bolmas» degendei biz aqylğa salyp, Taşkentti şabuğa äli i̇erte dep taptyq.
— Sonda ne istemeksiñder?
— Küz tüspei Kökşetauğa köşkendi jön kördik.
Qasym «Kökşetauğa nege köşesiñder?» dep sūramady. Basyn şaiqap ündemei ūzaq otyrdy da, älden uaqytta baryp:
— Böltirikterin qaldyrğan qasqyrdyñ apanyna añşylar ärdaiym qaqpan qūrady. Kökşetauda bizdi kütken ülken qater bar, ol ara i̇endi senderge qonys bolmaidy, — dedi, — Arqağa köşken jön, onda da Ūlytauğa... Üş jüzdiñ qaq ortasy, biri bolmasa birine iek artuğa qolaily.
— Ūlytau — Bağanaly jeri. Patşadan şen alğan Sandybaidyñ İerden, Düzeni qonys bermese qaitemiz? Kelmei jatyp tağy da soiyl, şoqpar qaqtyğystyramyz ba?
— İä, öziñ bülinip kele jatyp, tynyş jatqan i̇elge bülik salsañ, seni jūrt büiiden kem körmeidi, — Qasym auyr kürsindi. — Sonda Abylaidyñ aq tuyn kötergen Saryarqadan i̇endi bizge barar tau, basar jer qalmağany ma?
Üige kirgennen beri ündemei otyrğan Qūdaimendi batyr tizesin bükti.
— Sandybai tūqymynan jaqsylyq kütuge bolmaidy, — dedi ol. — İeger köşse Terisaqqan boiyna, Qaraqoiyn Qaşyrlyğa köşken jön. Bizge i̇ergen oi Altai azamattary bolsa, ol ara Janaidar, Tölebai batyrlar şyqqan qyr Altaiynyñ jeri. Tuys tuysty tabady. Jäne Arğynnyñ ardager ruy Abylai hannyñ ūrpağyna bir qysqa qonys berui kümänsiz. Al jaz şyğa Ūlytau töñireginen oryn tepken kelisimdi. Sandybaidyñ qos börisi İerden, Düzeninen Ūlytau, Kişitau mañyn, Qarakeñgir, Sarykeñgir boiyn berse qolynan, bermese jolynan, alty qarys azularyn kök qūryşpen tilgilep otyryp tartyp alu kerek.
— Būl tabylğan aqyl, — dedi Qasym, — Terisaqqannan Künimjan kelinniñ törkin jūrty da alys i̇emes.
— Onda Qaraqoiyn Qaşyrlyğa küni būryn şabarman jiberip habarlasqan jön bolar, — dedi Kenesary.
Qasym iek qaqty.
— Bū da tabylğan aqyl.
Qaraqoiyn Qaşyrlyny jailağan qyr Altaiy i̇elimen söilesuge qos atpen Qūdaimendi batyrdyñ özi jürmek boldy. Qalğan jūrt Taşkent qūşbeginiñ qolynan qaza tapqan ūldarynyñ jetisin berisimen Arqağa qarai köşudi uädelesti. İer azamattar, şal-kempir, bala-şağa tuyp ösken sar dalasyn sağynyp-aq qalğan i̇eken. Būl habarlardy quana maqūldady. Keşeden beri i̇elegizip jürgen jastar i̇endi belderin bekem buyp, at qūiryğyn tüiip alys saparğa daiyndala bastady. Qoramsaqtarynan i̇eki qyrly ötkir ūşty sauyt būzar, tört qyrly qozyjauyryn jebelerin alyp, tartylar jerine jañadan küşigenniñ qoilyq jüni, tazqaranyñ tailaq jüni dep atalatyn küşigen men tazqaranyñ qauyrsyndaryn qondyrdy. Al keibireuleri bolat ūşty qos qūlaş qaiyñ naizalarynyñ ūştaryn ötkir qairap, at qūiryğynan jasalğan şaşaq tağyp jatyr. Bağzy bireuler belindegi süiek sapty būida pyşaqtaryn qylşyldata qairap, böten qarulary bolmağandyqtan juandyğy bilektei sai boiyna bitken tapal qarağaidyñ tüzulerin tauyp alyp, jūmyr tübirimen suyryp, kespeltek şoqpar jasauğa kirisken. Arqa jerine qaitkenmen de tynyştyq bolmaidy degendei jauğa arnalyp jöndelgen qaru-jaraq, alys jolğa dep daiyndalğan i̇er-toqym, jügen-qūiysqan, miner at...
Qaratau qoinauyndağy auyl bitken qaza bolğan sūltandardyñ jetisin berisimen birden köterildi. Qaitqan qazdai tirkelip, syñsyp köşip bara jatqan jūrttyñ tu syrtynan qarap döñ basynda Kenesary tūr. Bir tileginiñ oryndal-
ğanyna iştei quansa da, aldymyzda qandai kün bar dep qobaljyğandai...
Qalyñ i̇el i̇eki aptadan keiin Betpaqdalany köktei ötip, Sarysudyñ qūmğa siñip joq bolar i̇etegindegi Qyzyl jyñğylda otyrğan Bäteş auylyna jetken kezde aldarynan Altaidyñ jürek jūtqan batyry, atalary Señgirbai, Janūzaq Abylaidyñ üzeñgiles serikteri bolğan. Soñynan Jeke batyr atanğan, Tölebai qarsy şyqty. Qastarynda i̇el bileuşi i̇eki-üş aqsaqaly men on şaqty soiyl kötergen jigitteri bar. Astaryndağy jūpyny attary men üsterindegi i̇eltiri tymaq, tüie şekpen, siri i̇etik, būlardyñ kedei auyldan i̇ekenin añğartady. Tölebai batyrdyñ da kigeni bälendei mäz i̇emes, äitse de ol i̇erekşe közge tüsedi.
Tölebai köldeneñi men ūzyndyğy birdei törtpaq kelgen, qoiu, qara mūrty qūlağyna deiin jetken ülken qara közdi, qara sūr adam. Taqymyndağy būzau tis şoqpary da özindei şombal, astyndağy mingen qara kök aty da ūzaq şabysty, oşaq tUiaq, tört tağan, qūlaş keudeli, jalpaq jaialy myqty qazaqy jylqy.
Tölebai batyr Kenesary tobymen köşten ūryn kezdesip, Arqağa qaitqan ağaiyndy qūşaq jaia qarsy alatyndaryn bildirdi.
Köş qozğalğaly köñili qobaljyp kele jatqan Kenesarynyñ i̇endi i̇eñsesi köterile bastady.
İekinşi bÖlim

I

Kün säulesi tündikten tögile tüsse de, Qaraötkeldiñ ağa sūltany Qoñyrqūl-
ja äli tūrğan joq. Aq mamyq qūs tösektiñ üstinde qos jastyqqa kömilip qalyñ oiğa ketkeli köp bolğan. Bir mezet Qoñyrqūlja aunap tüsip şalqasynan jatty. İendi moiyldai qap-qara kişkentai közderi däl tūsyndağy syrly uyqqa qadalyp, mysyqtyñ mūrtyndai tüksigen sirek qasy i̇edireie qaldy. Qamşynyñ alaqanyndai jalpaq kelte mūrny pysyldap, kebejedei juan qarny dem alğan saiyn köterile tüsip yrq-yrq i̇etedi. Salpy i̇erindi auzyn qisañdata şainağanda sarşūnaqtyñ qūiryğyndai jiñişke ūzyn mūrty i̇edireñ-i̇edireñ i̇ete qalady. Būl jatqany kişi toqaly Zeineptiñ jeti qanat aq otauy. Üi işi saltanatty; jerge tögildire töselgen qyrmyzy qyzyl tükti kilem, törde qyzyldy-jasyldy qañyltyrmen örnektelgen äşekeili qos sandyqtyñ üstine keregeni sirestire jinağan şäii körpe, qūs jastyq... İesikke taman oiuly syrly kebeje, i̇eki jaq bosağada sändik üşin ilip qoiğan toğyz qara qūndyz, toğyz qara tülki. Tabaldyryqta qara qylşyqty i̇eki qasqyr terisi jatyr...
Ağa sūltan qazir köilek-dambalşañ. Dambalynyñ keñ balağy tizesine deiin türilgen. Yşqyry men köileginiñ salpyldağan i̇eteginiñ är jerinde keuip qalğan qan körinedi. Oğan qymsynar Qoñyrqūlja joq, tyşqan közin keide jūmyp, keide aşyp qalyñ oiğa şomuda.
Ağa sūltannyñ aiaq janynda onyñ büiendei juan jündi jūp-jūmyr baltyryn sipap, byltyr ğana tüsken, torqa men jibekke malynğan büldirşindei jap-jas bökseli, tyğyrşyq keudeli, kişi toqaly Zeinep otyr. Ol kümis jüzik, altyn saqina salğan myrtyqtau sausaqtarymen baiynyñ borpyl būlşyq i̇etti baltyryn şymşi uqalaidy. Şymşidy degen qūr aty, bir jerin auyrtyp almaiyn degendei, jäi äşeiin būrai sipaidy. Betinde ne quanyş, ne reniş belgisi joq, bir tamyry bülk i̇etpei tūnjyrap qalğan. Tek naizadai süiir ūzyn kirpikterin köterip, Qoñyr töreniñ i̇etegi men yşqyryndağy qanğa kögen közi tüsip ketkende ğana, barqyt qabağy säl şytynap, pisken büldirgendei tompiğan i̇erinderi būrtiiä qalady. Biraq jas toqalynyñ qandai küide otyrğanyna köñil audarar Qoñyrqūlja joq, şytyrman oiğa şomyp ketken.
«Abylai ūrpaqtarynan meniñ nem kem, deidi ol işinen, atağym ba, bağym ba, däuletim be? Olar siiäqty men de Şyñğys hannyñ äuletimin. Ūly babam Orta jüzdiñ hany Sämekege qyryq myñ jylqy bitken. Būdan jüz jyldan astam būryn Kişi jüzdiñ hany Äbilqaiyr Rossiiä patşasyna bağynam dep hat jazğanda sol jyly Orta jüzdiñ hany meniñ atam Sämeke de hat jazğan. Tek patşanyñ qaramağyma aldym degen Ukazy şyqqanşa dünie saldy... Orta jüz sodan keiin baryp Türkistannan kelgen Sabalaqqa — äbilmansūrğa auğan joq pa? Öz äkem Qūdaimendi sūltanğa da otyz myñ qara kök pen küreñ bitti i̇emes pe... Äbilmansūrmen handyqqa talasuğa quaty jetpese oğan ol aiypty ma? Meniñ äkem Qūdaimendi qabylan bolsa, äbilmansūr — Abylai aidahar i̇edi. Aidahardyñ qabylandy jeñui ğajap pa? Biraq Abylai aidahar bolsa da Qūdaimendi qabylandy jūta almady. Sämeke hannyñ ūrpağy dep Omby general-gubernatory ünemi araşa tüsti. Sonyñ arqasynda ata meken jerimizdi de, qaramağyndağy qalyñ arğyndy da Qūdaimendi i̇eşkimge bergen i̇emes-ti.
Baq degen küikentai qūspen para-par, qai jerde jem bolsa, soğan qonady. äkeme bitpegen däreje mağan bitti. Bükil Qaraötkelge ağa sūltan bop Abylaidyñ balalary i̇emes, myna men, Qūdaimendiniñ Qoñyrqūljasy sailandym! Al däulet deseñ, meniñ däuletim kimnen kem? Jiyrma myñ qylañ men baranym bar. Tek salyqty az töleu üşin qağazğa on i̇eki myñ dep körsetkem. Segiz myñ jylqymdy jasyryp qaldym. Bükil Rossiiänyñ qazynasyn iemdengen patşa ağ-
zamğa segiz myñnan tüser paida maqtağanda bir küngi saltanatty qonağasyna jeter. Al mağan... Seksen jylqy segiz auyldyñ igi jaqsysyn satyp aluğa jaraidy».
«äñgime seksen jylqyda i̇emes, i̇eldi bilei bilude ğoi. Meniñ qyzmetime aq patşa da, Omby general-gubernatory da riza. Al halyq şe? Halyq degen bir keşe jas bala, ony aldai alsañ bolğany, soñyñnan i̇ere beredi... Meniñ sol qasietim ğoi, osy uaqytqa deiin jūrtty uysymnan şyğarmai kelgenim?»