Köşpendiler - III - Qahar

Däl osy kezde būlardyŋ janyna Nauryzbai keldi. Būl jiyrma i̇ekige jaŋa şyqqan kelbetti jigit. Bir äke, bir şeşeden tusa da, bitimi Kenesaryğa mülde ūqsamaidy. Sūŋğaq boily, i̇eki iyğyna i̇eki kisi mingendei qūlaş jauryn, tip-tik kelgen, at jaqty, i̇eki betinen qany tamğan aqqūba tüsti. Mūryn, köz, qas-qabaqtary qazaq jigitterinikinen köri mol pişilgen, tanadai jaltyrağan sopaqtau kelgen ülken qoŋyr közderi adamğa iltipatpen qaraidy. Qyzyldy-jasyldy meruert örilgen aidary samai tūsynan salbyrap tüsip tūr. Jaŋa tebindep kele jatqan qoŋyr mūrtty. Basynda qyzyl barqytpen tystağan qūndyz börki, üstinde qūiyrşyqtary men tyrnaqty aiaqtary salbyrağan qara qasqa küzen işik. Işiginiŋ jağasyna, jeŋine, şetine qara qoŋyr qūndyz ūstağan. Belindegi kümis belbeuine bylğary qyndy selebe taqqan.
Nauryzbai ūrysqa da osy kiımimen şyğatyn. Bilegine deiin sybanyp türip alğan oŋ qolynda bauyry qorğasyn, bes batpan zildei auyr qara naizasyn tudai kötere ūstap, astyndağy sarğylt qylşyqty aqboz atyn oinaqtata «Abylailap!» şapqanda, jan qarsy kele almaityn. Jäne zildei qara naizamen i̇eşkimdi qos qoldap şanşyp körgen i̇emes. Oŋ qolynda tört jigittiŋ küşi bar deitin jūrt. Nauryzbai asqan naizager, zamanynda būl soğys qaruynan özine para-par keletin jan kezdestirmegen. Jäne jauğa şapqanda qabağy qars jabylyp, jüzinde i̇erekşe qahar paida bolatyn. Al jaişylyqta Nauryzbaidan aq jarqyn jan joq. Ol mūndaida äri änşi, äri äzilqoi. Al qazir Nauryzbaidyŋ qalyŋ qabağynan qynjylğan reŋ baiqalady. Közi tereŋdei, qas-qabağy kirtie qalğan.
Oğan sebebi de bar i̇edi.
Nauryzbai soŋğy kezde özi tuyp-ösken Kökşetau turaly köp oilaityn bol-
ğan. Mūndai kezderinde Arqanyŋ jasyl şalğyndy, kök maisaly dalasy, jaqpar-jaqpar qūz tasty, ön boiy örbi bitken qalyŋ qarağai basqan tüie örkeş şağyn taulary, kök tolqyny jar kemerin tynbai soğyp jatqan şalqar kölderi, mol suly özenderi onyŋ köz aldynda i̇elesteitin. Kenet Burabaidyŋ köz jasyndai kögildir tolqyny şulağandai, kerege qanat qyran bürkit qalyqtai ūşqan Oqjetpestiŋ basynda oinağan i̇erke jel jylağandai, dymqyl iısi aŋqyğan Kenesary üŋgiri küŋirengendei qūlağyna bir qaiğyly ün keletin. Sol ün özin şaqyrğandai bolatyn. Nauryzbai mūndai kezinde köktem sänin, jūbaiy änin aŋsağan jyl qūsyndai, işi-bauyry i̇eljirei, tuyp-ösken Kökşetauyn sağynatyn. Öitkeni asyr salğan balalyq şağy, jigit bolyp mahabbat degenniŋ ne i̇ekenin bilgen alğaşqy baqytty tüni, bäri de osy Kökşeniŋ kögildir qūşağynda ötken. Nauryzbaiğa Kökşe degen qūr ğana tuğan jer i̇emes. Ol keide öziniŋ jylqūsy bolyp jaratylmağanyna ökinetin. İeger jylqūsy bolsa sol Kökşeni är köktemde bir şarlap ūşpas pa i̇edi! Mūndaida Nauryzbaidyŋ jüregi udai aşyp, janyn qūiarğa jer taba almaidy. Sol baqyttan, sol quanyşynan aiyr-
ğan sonau temir kigen dūşpandarymen alysa tüskisi keledi. Ätteŋ ne kerek, Nauryzbai da bir, tūğyrda tūrğan bala bürkit te bir, ūşarğa qanaty bar, biraq aiağyndağy jibek bau jibermeidi, qūr qairat mezep şaŋq-şaŋq şaqyruğa ğana därmeni keledi.
Qarataudyŋ jyŋğyly men baialyşy Kökşeniŋ tobylğysy men qarağanyna jetpes, bozy menen ködesi, jūpar aŋqyğan kök şalğynyna para-par kelmes. Sonda nege jür būlar Syrdyŋ sūrğylt dalasynda? Jan saqtau ma, älde handyq pa köksegenderi? İeger jer kegi bolsa, talaspai ma sol jer üşin sol tuğan jerdiŋ özinde? Syrda jürip Arqany qalai almaq? Nauryzbai osy jäiitterdi oilasa, i̇eşteŋege tüsinbeidi. Äkesi Qasym töre, ağalary İesengeldi, Sarjannyŋ būl jöninde ūstağan joly oğan jūmbaq.
Nauryzbaiğa myŋ Qoqan handyğynan Saryarqasynyŋ bir jailauy artyq. Osy qaiğy keşe Qūdaimendi batyr kelgennen beri tipti üdei tüsti. Qazirgi qabağynyŋ qatuyna da sebep osy. Ağa, jeŋgesiniŋ töbe üstinde oŋaşa tūrğanyn körip, söilesuge ädeii kelgen. Nauryzbaidyŋ reŋinen köŋiliniŋ qapaly i̇ekenin aŋğarğan Künimjan oğan küle qarap:
— Kişi törem, neden jüdei qalğansyŋ? — dedi, — bir jeriŋ auyrğannan saumysyŋ?
Nauryzbai qapalana jauap qaiyrdy.
— Auru i̇ekenim ras, jeŋeşe... Janym auyrady, kökiregim auyrady, jüregim auyrady...
Inisiniŋ nemen dertti i̇ekenin köpten beri sezetin Kenesary ündegen joq. Künimjan i̇endi jiger bere söiledi.
— Qara būlttan kün de şyğar, būl aurulardan aiyğar zamanyŋ da keler.
— Qaşan?!
— Ony jüirik attyŋ şabysy, i̇er jigittiŋ namysy biledi.
— Namysqa şabar alysymyz bolyp tūr ma? Biz qazir apan-apanğa kelip tyğylğan böri tärizdimiz. Qanşa böri bolsaŋ da, tyğylğan jeriŋ qūr tükpir...
Kenesary kenet inisine qarady.
— Apannan atylğan böri jauyna qauipti i̇ekenin bilmeitin be i̇ediŋ? Qol-aiağyŋdy bauyryŋa jinap atyluğa daiyndala ber, Nauanjan...
— Joq, Kene ağa, apanynan böri tek ajalyna ğana atylady.
— Keide jauyn da mert i̇etpei me?
— Mağan ondai it-jyğystyŋ keregi joq, — Nauryzbai ağasyna kişilik minez körsete aqyryn söiledi, — mağan jauymdy aŋdyp basar Kökşeniŋ yŋğyl-jyŋğyl jartasy, soŋymnan jel de quyp jete almas ūşy-qiyry joq Arqanyŋ keŋ dalasy kerek.
Kenesary inisiniŋ özimen pikirles i̇ekenin būryn da biletin, bū joly da oilağan jerinen şyqqan soŋ iştei quanyp qaldy. Söitse de qatty minezine salyp;
— uiasynan i̇erte ūşqan qyran tez qartaiady, — dedi, — aldyŋda ağalaryŋ barda jol taŋdamai tūra tūr.
Nauryzbai Kenesaryny özge ağalarynan artyq syilaityn, sondyqtan qarsy sözge kelmei:
— Qūba-qūp, — dep tömen qarady.
Däl osy kezde künşyğys tūstağy belesten oidağy auylğa qarai köterilgen şaŋ körindi. Äri-beriden soŋ tau işinen i̇eki salt atty sytylyp şyqty.
Qyrağy köz Kenesary tesile qarady da:
— Oipyrmai, mynau Ağybai bolmasa i̇etti, — dedi kenet qobalji, — astyndağysy Aqylaq tärizdi...
Nauryzbai da tesile qarady.
— İä, Ağybai kökem! Al janyndağysy kim? At jalyna jabysqan türi İerjanğa ūqsaidy.
— İä, solar.
Söitkenşe qūiyndata şapqan i̇eki atty jetip te qaldy. İendi olardyŋ «oi bauyrymdağan» aiqaiy da i̇estildi.
Kenesary sazarğan qalpynan qozğalğan joq. Nauryzbai men Künimjan şydai almai kele jatqandarğa qarsy jügirdi.
Ağybai pūşpağyna deiin terge batqan atynan qarğyp tüsip, belbeuin moinyna salyp, qazaqtyŋ jamandyqty i̇estirtetin köne dästüri boiynşa, i̇eki qolyn kökke kötere, tizerlei otyryp ağyl-tegil jylağan qalpy suyq habardy i̇estirtti.
— Batyr Kene, qos bozdağymyzdan aiyryldyq, on segiz asyldan aiyryldyq. Taşkent qūşbegi qolynan İesengeldi, Sarjan ağalaryŋ qaza tapty. Qyrşyn jigitterimizdi de tegis bauyzdady.
Kenesarynyŋ türi küreŋitip, i̇erni bozaryp ketti.
— Qaşan? Qalaişa?
Ağybai betinen sorğalağan jasyn sürtpesten, auyzy kemseŋdei:
— Osydan i̇eki kün būryn. Jauyz qūşbegi bizdi aldap şaqyrğan i̇eken. Mädelihan kelgen küni tünde İesengeldi men Sarjan sūltandy diuan saraiyna şaqyrtyp aldy. Senderdiŋ Qoqan handyğyna qarsy şyğatyn oilaryŋ bar i̇eken dep bastaryn aldyrtypty. İerjan i̇ekeumiz törelerdiŋ jarlyğy boiynşa keruen sarai aulasyndağy attardy qarauğa ketkenimizde rabatta ūiyqtap jatqan özge jigitterdi jendetteri kelip bauyzdapty. Biz äzer qūtyldyq.
älsirep qalğan İerjandy Nauryzbai men Künimjan süiep tūrğan. Suyq habardy i̇estisimen Künimjan basyndağy ükili säukelesi men külgin torğyn şälisin jūlyp alyp, qara şaşyn jaia, i̇eki belin taianyp joqtau aita jöneldi.

Qapyda ketti qos arlan,
Jau sözine bos nanyp.
Aiamady qas dūşpan
Batyryp qanğa kek alyp...
Jamandyq habar soqqan jelmen birdei, ip-ilezde būl sūmdyqty barlyq auyldar da i̇estidi. Şaştaryn jūlyp, betterin tyrnap bozdağan ana, i̇egil-tegil i̇eŋiregen bala, üi-üidiŋ qasynda joqtau aityp toptanğan qatyn-qalaş, köziniŋ jasyn sürtip kürsingen şaldar, aşuly közderi ottai jainap kijingen jigitter. Oipatta otyrğan bar auyl köl üstinde typ-tynyş jüzip jürgen qaz-üirekke itelgi tigendei äp-sätte azan-qazan boldy da qaldy.
Qandy uaqiğa äbigeri tek i̇erteŋine taŋ atyp kele jatqanda ğana basyldy. Ağybaidan İesengeldi, Sarjan qalai qaza tapqanyn tolyq i̇estigen Qasym töre bir tünniŋ işinde u işkendei bop jüdep şyqty. Ülken mūryndy sarğylt jüzi kögildir tartyp, qoiu qyzğylt saqaly qyrau basqandai bozaryp, jaişylyqta qandy balaq qasqyrdyŋ közindei bileulene qyzaryp tūratyn şegir közderi kenet jasyp ağara tüsken. Jetpiske kelse de, tip-tik qapsağai denesi aidalada jel ötinde ösken jalğyz ağaştai tez-aq bükireie qalğan. Būl keiin «Nauryzbai — Hanşaiym» qissasynda:

Qasym han özgelerden asyp tuğan,
Köŋilin dūşpandardyŋ basyp tuğan,
Qarnynda anasynyŋ qan şeŋgeldep,
Qyzarğan i̇eki közin aşyp tuğan,—

dep besiginen qanqūmarlyğy, aiausyzdyğy däriptelgen, auzynan jalyny şyqqan sotqar, ūrda-jyq, qatigez Qasym töre i̇emes. İlengen teridei jūmsaryp, üstindegi jüni uys-uys tüsip qyzyl şaqa bolğan köterem qoidai älsiz käri-qūrtaŋ şal. Tek közinde ğana yza, aşu qaldyğy bar.
Ol säske köterile Kenesary, Nauryzbai, Ağybaidy jäne aulynda qonyp jatqan Qūdaimendi batyrdy şaqyryp aldy.
Az uaqyt ündemei otyryp basyn köterdi.
— Jas kezimde, i̇eser kezimde Kökşetaudy mekendegen tağy aq burany sadaqpen atyp öltirip i̇edim. Būl qylyğymdy i̇estigen auzy dualy aqsaqaldar «Şyrağym, Abylaidyŋ aq burasy Kökşetaudyŋ iesi i̇edi, kiesi ūryp jürmese netsin!» — dep i̇edi. Kökşetauymnan aiyrylğanymdy sol qylyğymnan köruşi i̇edim. İesengeldim men Sarjanymdy da sol aq buranyŋ kiesi atty ma? Olai bolsa alla tağala jolyŋa aqsarbas aityp, moinyma būrşaq salyp tileimin: qaharyŋdy, özge balalarymnan aulaq i̇et!..
Qasym töre kökke kötergen qolyn tömen tüsirip ūzaq uaqyt otyryp aldy. Özge jūrtta da ün joq. Tek «Aqsarbas!» Aqsarbas!» dep işterinen kübirleidi. Älden uaqytta baryp Qasym töre basyn qaita köterdi. Kenet közinde sönip bara jatqan ottyŋ qyzylyndai bir älsiz ūşqyn paida boldy.
— Qyran qartaiyp ölmeidi, qaiğyryp öledi, — deitin i̇edi Būqar jyrau. Sol küi mağan da jetken i̇eken. Ne bolsa sony aityp kettim bilem. — Kenet ol boiyn jinap aldy. — İendigi kezek seniki, — dedi ol Kenesaryğa qarap, sodan soŋ alaqanyn jaiyp batasyn berdi, — äumin!
Qasym töre türegelip, kümis qyndy sapysyn belinen şeşip Kenesarynyŋ aldyna qoidy da, keregege süieuli tūrğan kiık müiiz mosysy bar, bilteli qūldyr mamai türke myltyqty alyp:
— Bes jüz qadamnan jaŋylmai tietin äkem Abylai hannan qalğan mūra i̇edi. Özge ağaŋa bermei kelip i̇edim, i̇endi sağan berdim. İe bol, — dedi.
Qasym töreniŋ būnysy i̇endigi bilik sende, qoldy, Kenesary, sen basqar dege-ni i̇edi.
Kenesary myltyqty janynda tūrğan Nauryzbaiğa berip, bir tizerledi de, qynynan qylşyldağan sapyny suyryp alyp maŋdaiyna tigizdi.
— Osy sapynyŋ almas jüzindei dūşpandarymdy aiamasqa ant i̇etemin.
Qasym töre tağy da bir tilegin aitty.
— İeki ağaŋ men on segiz töleŋgittiŋ kegin qaitar. Bükil Qoqan handyğyna şamaŋ kelmegenmen, Taşkentti aluğa küşiŋ jetedi. İerteŋ sarbazdaryŋdy jina. Arğy ataŋ Täuekel handai Taşkenttiŋ şaŋyrağyn ortasyna tüsir. Sonda men riza!
Kenesary basyn tömen idi.
— Taşkentten alatyn kekti Taşkentten bastau kerek pe, älde böten joly bar ma, aqylğa sap i̇erteŋ jauabyn bereiik.
— Meiliŋ.
Kenesary sol küni öziniŋ on i̇eki qanat aq ordasyna Ağybai, Nauryzbai, Qūdaimendi batyrlar men Nysanbai jyrşyny şaqyryp alyp ūzaq keŋesti. İerteŋine janyna üş batyrdy i̇ertip Qasym törege keldi.
«Taşkentti şap» dep aşu üstinde aityp qaldym ba, i̇eger Syr, Şu, Sarysu boiynyŋ i̇er azamattary i̇ermese, az ğana Altai, Toqa, Alşyn, Uaq rularynyŋ Taşkentti aluğa küşi jete me dep, Qasym töre de aq mamyq töseginiŋ üstinde tüni boiy kirpik qaqpai döŋbekşip şyqqan. Kenesarylardyŋ kelgenin i̇estip, büktüsip jatqan jerinen basyn köterdi.
— Köke, — dedi Kenesary äkesiniŋ aldyna tizesin bügip, basyn iıp, — «Köppen keŋesip pişken ton kelte bolmas» degendei biz aqylğa salyp, Taşkentti şabuğa äli i̇erte dep taptyq.
— Sonda ne istemeksiŋder?
— Küz tüspei Kökşetauğa köşkendi jön kördik.
Qasym «Kökşetauğa nege köşesiŋder?» dep sūramady. Basyn şaiqap ündemei ūzaq otyrdy da, älden uaqytta baryp:
— Böltirikterin qaldyrğan qasqyrdyŋ apanyna aŋşylar ärdaiym qaqpan qūrady. Kökşetauda bizdi kütken ülken qater bar, ol ara i̇endi senderge qonys bolmaidy, — dedi, — Arqağa köşken jön, onda da Ūlytauğa... Üş jüzdiŋ qaq ortasy, biri bolmasa birine iek artuğa qolaily.
— Ūlytau — Bağanaly jeri. Patşadan şen alğan Sandybaidyŋ İerden, Düzeni qonys bermese qaitemiz? Kelmei jatyp tağy da soiyl, şoqpar qaqtyğystyramyz ba?
— İä, öziŋ bülinip kele jatyp, tynyş jatqan i̇elge bülik salsaŋ, seni jūrt büiiden kem körmeidi, — Qasym auyr kürsindi. — Sonda Abylaidyŋ aq tuyn kötergen Saryarqadan i̇endi bizge barar tau, basar jer qalmağany ma?
Üige kirgennen beri ündemei otyrğan Qūdaimendi batyr tizesin bükti.
— Sandybai tūqymynan jaqsylyq kütuge bolmaidy, — dedi ol. — İeger köşse Terisaqqan boiyna, Qaraqoiyn Qaşyrlyğa köşken jön. Bizge i̇ergen oi Altai azamattary bolsa, ol ara Janaidar, Tölebai batyrlar şyqqan qyr Altaiynyŋ jeri. Tuys tuysty tabady. Jäne Arğynnyŋ ardager ruy Abylai hannyŋ ūrpağyna bir qysqa qonys berui kümänsiz. Al jaz şyğa Ūlytau töŋireginen oryn tepken kelisimdi. Sandybaidyŋ qos börisi İerden, Düzeninen Ūlytau, Kişitau maŋyn, Qarakeŋgir, Sarykeŋgir boiyn berse qolynan, bermese jolynan, alty qarys azularyn kök qūryşpen tilgilep otyryp tartyp alu kerek.
— Būl tabylğan aqyl, — dedi Qasym, — Terisaqqannan Künimjan kelinniŋ törkin jūrty da alys i̇emes.
— Onda Qaraqoiyn Qaşyrlyğa küni būryn şabarman jiberip habarlasqan jön bolar, — dedi Kenesary.
Qasym iek qaqty.
— Bū da tabylğan aqyl.
Qaraqoiyn Qaşyrlyny jailağan qyr Altaiy i̇elimen söilesuge qos atpen Qūdaimendi batyrdyŋ özi jürmek boldy. Qalğan jūrt Taşkent qūşbeginiŋ qolynan qaza tapqan ūldarynyŋ jetisin berisimen Arqağa qarai köşudi uädelesti. İer azamattar, şal-kempir, bala-şağa tuyp ösken sar dalasyn sağynyp-aq qalğan i̇eken. Būl habarlardy quana maqūldady. Keşeden beri i̇elegizip jürgen jastar i̇endi belderin bekem buyp, at qūiryğyn tüiip alys saparğa daiyndala bastady. Qoramsaqtarynan i̇eki qyrly ötkir ūşty sauyt būzar, tört qyrly qozyjauyryn jebelerin alyp, tartylar jerine jaŋadan küşigenniŋ qoilyq jüni, tazqaranyŋ tailaq jüni dep atalatyn küşigen men tazqaranyŋ qauyrsyndaryn qondyrdy. Al keibireuleri bolat ūşty qos qūlaş qaiyŋ naizalarynyŋ ūştaryn ötkir qairap, at qūiryğynan jasalğan şaşaq tağyp jatyr. Bağzy bireuler belindegi süiek sapty būida pyşaqtaryn qylşyldata qairap, böten qarulary bolmağandyqtan juandyğy bilektei sai boiyna bitken tapal qarağaidyŋ tüzulerin tauyp alyp, jūmyr tübirimen suyryp, kespeltek şoqpar jasauğa kirisken. Arqa jerine qaitkenmen de tynyştyq bolmaidy degendei jauğa arnalyp jöndelgen qaru-jaraq, alys jolğa dep daiyndalğan i̇er-toqym, jügen-qūiysqan, miner at...
Qaratau qoinauyndağy auyl bitken qaza bolğan sūltandardyŋ jetisin berisimen birden köterildi. Qaitqan qazdai tirkelip, syŋsyp köşip bara jatqan jūrttyŋ tu syrtynan qarap döŋ basynda Kenesary tūr. Bir tileginiŋ oryndal-
ğanyna iştei quansa da, aldymyzda qandai kün bar dep qobaljyğandai...
Qalyŋ i̇el i̇eki aptadan keiin Betpaqdalany köktei ötip, Sarysudyŋ qūmğa siŋip joq bolar i̇etegindegi Qyzyl jyŋğylda otyrğan Bäteş auylyna jetken kezde aldarynan Altaidyŋ jürek jūtqan batyry, atalary Seŋgirbai, Janūzaq Abylaidyŋ üzeŋgiles serikteri bolğan. Soŋynan Jeke batyr atanğan, Tölebai qarsy şyqty. Qastarynda i̇el bileuşi i̇eki-üş aqsaqaly men on şaqty soiyl kötergen jigitteri bar. Astaryndağy jūpyny attary men üsterindegi i̇eltiri tymaq, tüie şekpen, siri i̇etik, būlardyŋ kedei auyldan i̇ekenin aŋğartady. Tölebai batyrdyŋ da kigeni bälendei mäz i̇emes, äitse de ol i̇erekşe közge tüsedi.
Tölebai köldeneŋi men ūzyndyğy birdei törtpaq kelgen, qoiu, qara mūrty qūlağyna deiin jetken ülken qara közdi, qara sūr adam. Taqymyndağy būzau tis şoqpary da özindei şombal, astyndağy mingen qara kök aty da ūzaq şabysty, oşaq tUiaq, tört tağan, qūlaş keudeli, jalpaq jaialy myqty qazaqy jylqy.
Tölebai batyr Kenesary tobymen köşten ūryn kezdesip, Arqağa qaitqan ağaiyndy qūşaq jaia qarsy alatyndaryn bildirdi.
Köş qozğalğaly köŋili qobaljyp kele jatqan Kenesarynyŋ i̇endi i̇eŋsesi köterile bastady.
Ekinşi bÖlim

I

Kün säulesi tündikten tögile tüsse de, Qaraötkeldiŋ ağa sūltany Qoŋyrqūl-
ja äli tūrğan joq. Aq mamyq qūs tösektiŋ üstinde qos jastyqqa kömilip qalyŋ oiğa ketkeli köp bolğan. Bir mezet Qoŋyrqūlja aunap tüsip şalqasynan jatty. İendi moiyldai qap-qara kişkentai közderi däl tūsyndağy syrly uyqqa qadalyp, mysyqtyŋ mūrtyndai tüksigen sirek qasy i̇edireie qaldy. Qamşynyŋ alaqanyndai jalpaq kelte mūrny pysyldap, kebejedei juan qarny dem alğan saiyn köterile tüsip yrq-yrq i̇etedi. Salpy i̇erindi auzyn qisaŋdata şainağanda sarşūnaqtyŋ qūiryğyndai jiŋişke ūzyn mūrty i̇edireŋ-edireŋ i̇ete qalady. Būl jatqany kişi toqaly Zeineptiŋ jeti qanat aq otauy. Üi işi saltanatty; jerge tögildire töselgen qyrmyzy qyzyl tükti kilem, törde qyzyldy-jasyldy qaŋyltyrmen örnektelgen äşekeili qos sandyqtyŋ üstine keregeni sirestire jinağan şäii körpe, qūs jastyq... İesikke taman oiuly syrly kebeje, i̇eki jaq bosağada sändik üşin ilip qoiğan toğyz qara qūndyz, toğyz qara tülki. Tabaldyryqta qara qylşyqty i̇eki qasqyr terisi jatyr...
Ağa sūltan qazir köilek-dambalşaŋ. Dambalynyŋ keŋ balağy tizesine deiin türilgen. Yşqyry men köileginiŋ salpyldağan i̇eteginiŋ är jerinde keuip qalğan qan körinedi. Oğan qymsynar Qoŋyrqūlja joq, tyşqan közin keide jūmyp, keide aşyp qalyŋ oiğa şomuda.
Ağa sūltannyŋ aiaq janynda onyŋ büiendei juan jündi jūp-jūmyr baltyryn sipap, byltyr ğana tüsken, torqa men jibekke malynğan büldirşindei jap-jas bökseli, tyğyrşyq keudeli, kişi toqaly Zeinep otyr. Ol kümis jüzik, altyn saqina salğan myrtyqtau sausaqtarymen baiynyŋ borpyl būlşyq i̇etti baltyryn şymşi uqalaidy. Şymşidy degen qūr aty, bir jerin auyrtyp almaiyn degendei, jäi äşeiin būrai sipaidy. Betinde ne quanyş, ne reniş belgisi joq, bir tamyry bülk i̇etpei tūnjyrap qalğan. Tek naizadai süiir ūzyn kirpikterin köterip, Qoŋyr töreniŋ i̇etegi men yşqyryndağy qanğa kögen közi tüsip ketkende ğana, barqyt qabağy säl şytynap, pisken büldirgendei tompiğan i̇erinderi būrtiiä qalady. Biraq jas toqalynyŋ qandai küide otyrğanyna köŋil audarar Qoŋyrqūlja joq, şytyrman oiğa şomyp ketken.
«Abylai ūrpaqtarynan meniŋ nem kem, deidi ol işinen, atağym ba, bağym ba, däuletim be? Olar siiäqty men de Şyŋğys hannyŋ äuletimin. Ūly babam Orta jüzdiŋ hany Sämekege qyryq myŋ jylqy bitken. Būdan jüz jyldan astam būryn Kişi jüzdiŋ hany Äbilqaiyr Rossiiä patşasyna bağynam dep hat jazğanda sol jyly Orta jüzdiŋ hany meniŋ atam Sämeke de hat jazğan. Tek patşanyŋ qaramağyma aldym degen Ukazy şyqqanşa dünie saldy... Orta jüz sodan keiin baryp Türkistannan kelgen Sabalaqqa — äbilmansūrğa auğan joq pa? Öz äkem Qūdaimendi sūltanğa da otyz myŋ qara kök pen küreŋ bitti i̇emes pe... Äbilmansūrmen handyqqa talasuğa quaty jetpese oğan ol aiypty ma? Meniŋ äkem Qūdaimendi qabylan bolsa, äbilmansūr — Abylai aidahar i̇edi. Aidahardyŋ qabylandy jeŋui ğajap pa? Biraq Abylai aidahar bolsa da Qūdaimendi qabylandy jūta almady. Sämeke hannyŋ ūrpağy dep Omby general-gubernatory ünemi araşa tüsti. Sonyŋ arqasynda ata meken jerimizdi de, qaramağyndağy qalyŋ arğyndy da Qūdaimendi i̇eşkimge bergen i̇emes-ti.
Baq degen küikentai qūspen para-par, qai jerde jem bolsa, soğan qonady. äkeme bitpegen däreje mağan bitti. Bükil Qaraötkelge ağa sūltan bop Abylaidyŋ balalary i̇emes, myna men, Qūdaimendiniŋ Qoŋyrqūljasy sailandym! Al däulet deseŋ, meniŋ däuletim kimnen kem? Jiyrma myŋ qylaŋ men baranym bar. Tek salyqty az töleu üşin qağazğa on i̇eki myŋ dep körsetkem. Segiz myŋ jylqymdy jasyryp qaldym. Bükil Rossiiänyŋ qazynasyn iemdengen patşa ağ-
zamğa segiz myŋnan tüser paida maqtağanda bir küngi saltanatty qonağasyna jeter. Al mağan... Seksen jylqy segiz auyldyŋ igi jaqsysyn satyp aluğa jaraidy».
«äŋgime seksen jylqyda i̇emes, i̇eldi bilei bilude ğoi. Meniŋ qyzmetime aq patşa da, Omby general-gubernatory da riza. Al halyq şe? Halyq degen bir keşe jas bala, ony aldai alsaŋ bolğany, soŋyŋnan i̇ere beredi... Meniŋ sol qasietim ğoi, osy uaqytqa deiin jūrtty uysymnan şyğarmai kelgenim?»

Click or select a word or words to search the definition