Köşpendiler - III - Qahar

Mūndağy özgeris tek saltanat saraiyndağy mürit, sofy, uäzir, naib bekzadalardyŋ jüris-tūrystarynda, söilegen sözderinde...
Joq, būlar söilemeidi — sybyrlaidy, jürmeidi — qybyrlaidy, aiaqtarynyŋ ūşymen basyp ünsiz qozğalady. Jüzderinde qobaljudan göri qorqynyş, bir-birine aşyq tildesuden göri, syr saqtau basym. Onsyz da qūpiiäğa toly qonaq saraiy — rabaty bügin būrynğysynan tylsym jūmbaq qapasqa ainal-
ğan. Bir sät jaŋbyr aldynda tünere tüsken jäitke ūqsaidy. Qonaq saraiynyŋ mūndai küige tüsuine sebep bolğan ne i̇eken?
Bügin tünde ai boiy är küni aidai sozylyp, äbden sary jambas bolyp qūşbeginiŋ rabat saraiynda kütip jatqan Qasym töreniŋ balalary İesengeldi, Sarjan men Şūbyrtpaly Ağybai bastağan jiyrma jigittiŋ tağdyry şeşilmek...
Jäne bügin Qoqan daruğasy Läşkärdiŋ aqyly boiynşa qūşbeginiŋ arnauly şaqyruymen üş aq pilge şatyr tigip, kileŋ qara kök arğymaq mingen, qasynda bir top i̇eşik — ağa, muädzin, naib, gedjağy bar Qoqan hany Mädelihan (Mūğamet älim) kelgen. Būlar qalağa kirgen kezde jūrt şyrt ūiqyda i̇edi. Syz berip kele jatqan taŋmen birge ūrylğan dutar, işin tarta baryldai şyqqan zurna, tanbur ünderi bükil Taşkentti azan-qazan i̇etti. Jūrt jau kelip qalğan i̇eken dep tösekterinen atyp tūrdy. Kelgen Qoqan hany i̇ekenin bilgende jau şabardan beter jantalasa i̇esikterin tars bekitip üidi-üiinde ünsiz jatty.
Kün şyğa qalanyŋ Mädelihan kirgen şetinen säl qiystau qaqpadan i̇ekinşi köş körindi. Būnda da tamaşa saltanat bar. Jabyq küimeli päueskege kösem salyp üş aqboz jekken, aldy-artynda naiza ūstağan segiz salt atty nökeri bar körikti keruen. Bū da Taşkent qūşbeginiŋ arnauly qonağy. Ūratöbe kentinde tūratyn Omarhannan on alty jasynda qalğan, qazir otyzğa kelgen, bükil Orta Aziiäğa aty şyqqan, altyn aidai tolyqsyğan sūlu jesir hanşa Hanpadşaiym, Mädelihannyŋ ögei şeşesi.
Taşkent on segizinşi ğasyrdyŋ i̇ekinşi jartysynda, belgili äptuar şaiqynyŋ kezinde ülken şaharğa ainalğan. Mūnda jibek toqu, altyn-kümis zerleu, bylğary ileu, temir qorytu, araq-şarap qainatu tärizdi käsipter güldenip, qala bükil Orta Aziiänyŋ Rossiiä imperiiäsymen, Qaşqariiä, İndiiämen qarym-qatynas sauda jasaityn kindigi bolğan.
Taşkent kentiniŋ güldeuimen qatar ony özine bağyndyrğysy kelgender de köbeiedi. Äsirese oğan közin tigetinder Būhar, Hiua, on segizinşi ğasyrdyŋ basynda paida bolğan Qoqan handary i̇edi. On toğyzynşy ğasyrdyŋ basynda Omarhannyŋ ağasy qanişer älimhan, äptuar şaiqynyŋ ūrpağy Jüsip Qojany soğysyp jeŋip alady. Sodan bastap Taşkent Qoqan handyğynyŋ bağynyşty bir uälaiaty bolyp qalady, biraq bağynyşty degen aty bolmasa ony i̇eşkim basa-köktep bilemeidi. Qoqan handyğyna jatatyn Ūly jüzdiŋ bir bölek i̇eli men Syrdariiänyŋ orta ağysyndağy Şu, Sarysu özenderiniŋ boiyndağy qazaq jerine salynğan Aqmeşit, Jaŋaqorğan, Jölek, Qamysqorğan, Şymqorğan, Qosqorğan sekildi bekinis şaharlardyŋ bäri Taşkent qūşbeginiŋ qaramağynda qalady. Tek Taşkent qūşbegi Qoqan hanyna jylyna i̇eki jüz myŋ teŋge salyq tölep tūrady.
Būl salyqty Taşkent qūşbegi bolğan täjik Mämet älim, özbek, Läşkär, Begderbek, Qypşaq Nūrmūhamed özderine bağynyşty qazaqtardan on i̇ese artyq i̇etip öndirip alyp tūrdy. Būl jağyna kelgende äsirese osy kezdegi qūşbegi Begderbekten asqan zūlymy az-aq. Aqmeşit hakimi Jaqypbek arqyly Qoqan handyğyna bağynyşty qazaq auyldarynyŋ qaqqanda qanyn, syqqanda sölin aldy.
Esengeldi men Sarjan sūltandar Taşkentke kelgen şaqta onyŋ Mädelihan men Hanpadşaiym toqaldy şaqyruynda da ülken käp bar. Biraq mūny äzir özinen böten i̇eşkim bilmeidi.
Qūşbegi syr saqtai alatyn adam. Sondyqtan da rabat, diuan sarailary qūpiiäğa, yzğary suyq syrğa toly i̇edi.
Osy qūpiiä syr bügin i̇eŋ biık şegine jetkendei. Sarjandardyŋ kelgenine ai bolsa da qūşbegi künde bir syltaumen olardy qabyldamady. Birese aŋğa ketedi. Birese ükim qūrady. Birese syrqattanyp qalady. Mūndai qorlyqqa narazy Qasym töre balalary qoldy bir siltep qaityp keteiin dese, aŋdyğan köz aiaqtaryn typyr i̇etkizer i̇emes. Būlardyŋ mūnda örik, meiiz jep jatqan jatystary, qonaqtan köri tūtqyn saltyna jaqyn. Qazaq sūltandary da aŋ-taŋ... Dos büitpese kerek i̇edi, al sonda Begderbek qas pa? Olai bolsa, ötken jolğy uäde, bergen sertteri qaida? Qas deuge qiyn. Sonda būlardy büitip ūstauğa qandai sebep bar? Osylai jūmbaqqa şeşim taba almai abyrjyğan, qobaljyğan qyr bekzadalary qūşbeginiŋ bir uäzirinen jaqynda ğana jağdaidy bildi. Qūşbegi Qoqan hanynyŋ keluin kütude i̇eken, bar şaruany tört közderi tügel otyryp söilespek körinedi... Sol kütken Mädelihan da bügin kelip jetti. Qoqannan alysqa şyğyp üirenbegen han, jol soğyp äbden qaljyrap qalğan i̇eken, qazir äşekeili diuan saraiynyŋ ne bir saltanatty bölmesinde dem alyp jatyr. Keşke qūşbegimen didarlaspaq. Sondyqtan da han tynyştyğyn būzbaiyq dep demderin işine jūtyp jürgen bir jūrt... Qūşbegi saraiynda ūşqan şybynnyŋ yzyŋy i̇estilerdei tynyştyq. Äri qauipti, qaterli tynyştyq. Al Begderbek özi kisi qabyldaityn şatyrynda. Hanmen didarlasar aldynda Qasym töre balalarynyŋ da oi-pikirlerin bilu kerek. Būlarğa degen şeşimi İesengeldi men Sarjandy şaqyrmastan būryn özine äigili bolğanmen, qazir özin özi basqaşa ūstauda. Qaitkenmen de sūltandar äzir i̇eşteŋeni sezbegeni jön...
Sondyqtan da Begderbek küle qarap, jymiiä söileidi. Qazir ol süpige jabylğan jibek tügi bir i̇eli, qūs mamyğyndai jūmsaq, qyrmyzy qyzyl Būhar kileminiŋ üstine töselgen alty qabat şaiy körpede, aqqudyŋ tübit jüninen jasalğan qos mamyq jastyqty şyntaqtai jatyr. Şeti jibek külteli mol das-
tarqannyŋ üsti tolğan tağam, şarap, şärbät...
Begderbek alpysqa taiap qalğan at jaqty, aqqūba kelgen ūzyn boily kisi. Qan-sölsiz i̇erinderi jūqalaŋ, qalyŋ qabaqtary tūtasyp bitken, saqalynyŋ ağy basym. Süzile qaraityn sūrğylt közderi ysyldağan jylan ispettes bir suyqtyq tanytady. Beti külse de közi külmeidi. Alpysty alqymdağanmen betinde äjim joq, tip-tik taiaq jūtqandai sūŋğaq deneli. Qytai jibegine malyna kiıngen. Tek iyğynda özbektiŋ kök ala şäii şapany, basynda aq marjanmen kestelegen qara barqyt ala taqiiäsy. Aq jibek köileginiŋ aşyq omyrauynan keudesiniŋ kök buyryl tügi şyğyp tūr. Ūzyn aq sausaqtary jyrtqyş qūstyŋ tyrnaqtaryndai älsin-älsin bir bürise jūmylyp, bir jazylyp tūrady. Bilekteri de jün-jün... Qol älueti bir türli sūsty. Oŋ sausağyna salğan qyzyl altyn som jüziginiŋ üstindegi jalpita ornatqan jylan basyndai qyzyl lağyl tasy ūiyğan adam qanyna ūqsaidy. Aiaq jağynda tükti baltyrlaryn sipap uyzdai appaq, qara közdi on bir-on i̇eki jasar patşa bala otyr. Būl da jibekke malyna kiıngen. Qarsy, dastarqannyŋ bergi jağynda, maldastaryn qūryp qūşbegine qarai qalğan İesengeldi men Sarjan.
Esengeldi i̇etjeŋdi kelgen, döŋgelek qara tory jüzdi, qoi közdi adam. Şiyrylğan sūlu mūrtty. Sarjan sūŋğaq boily, qyzğylt sary, ötkir közdi, bäigege jarağan jylqy tärizdi, qatyp qalğan, şapşaŋ qimyldy kisi. İekeui de i̇eludi alqymdap tastağan. İesengeldi birer jas qana ülken tärizdi. İekeuiniŋ basynda da üstin tört salaly kögildir barqytpen ädiptegen, qyrdyŋ qyzyl tülkisiniŋ terisimen kömkerilgen, qandai türge bolsa da körik berer Arqanyŋ sūlu börki. Üsterinde — jağalaryna qara barqyt ūstağan, jibin jiŋişke i̇etip iırgen appaq tüie jün şekpen, aiaqtarynda — jarğaq mäsi, būttarynda — sala qūlaş balaqtary oiulanğan kök barqyt şalbar. Belderinde — altyn jalatqan qarys süiem kiseli, qaqtağan kümis belbeu. Sarjannyŋ belindegi jez saqinaly kümis qynda saby sary müiizden soğylğan segiz qarys aq semser. İesengeldiniŋ belbeuinde kişkentai ğana kümis kezdik, ai müiiz, altynmen zerlegen arqar şaqşa... Janyndağy ağasy İesengeldige qarağanda Sarjannyŋ jauynger jan i̇ekeni birden bilinedi. İekeuiniŋ de közinen qūşbegin synai qarağan ūşqyn söner i̇emes. Otyrğandaryna äjeptäuir mezgil bolsa da qoiylğan tağamnan äli tatyp alğan joq.
Kisi syryna äkki bolğan Begderbek te sūltandardyŋ būl syŋaiyn baiqap otyr.
— Alyŋyzdar, alyŋyzdar, — dedi ol i̇ezu tartyp külgen bolyp, ana i̇ekeuiniŋ ortasynda tūrğan şyny tūrğauyştağy qyz i̇emşektenip süiirlene pisken jüzimdi meŋzei. — Özbektiŋ jüzimi syi-qūrmettiŋ basy.
— Raqmet... — Sarjan i̇ernin jybyrlatty da qoidy.
Sazaryp otyrğan qonaqtarynyŋ köŋilin kötergisi kelgendei qūşbegi tağy da i̇ezu tartty.
— Būl jüzim turaly qazaq pen özbektiŋ arasyndağy qaljyŋdy i̇estigen bolarsyŋdar.
— J... joq. — Bū joly İesengeldi i̇ernin jybyrlatty.
— İestimeseŋder aityp bereiin, — Begderbek äldekimdi mysqyldai küldi, — bir qazaq pen bir özbek dos bolypty. Aulyna kelgen özbekti qazaq qoiyn soiyp, qymyzyn tosyp äbden syilapty. Joly tüsip, qazaq şaharğa kelse, özbek dosy syi-qūrmet körsetip aldyna bir tegene jüzim qoiypty. Būryn jemisti jemegen qazaq, taŋsyq körip asai bastapty. Qomağai qazaqqa ne şydasyn, jüzimniŋ tausylyp bara jatqanyn aŋğarğan saraŋ özbek:
— Aldyŋyzdağynyŋ atyn iuzim deidi, ony büitip bir-birlep üzip jeidi, — dep azdap jeudiŋ kerek i̇ekenin i̇eskertedi.
Sonda qazaq:
— İä, mūny bizde jüzim deidi, bir jegende jüzin jeidi, — dep sausaqtaryn sala tüsipti.
äŋgime ūnağan İesengeldi men Sarjan sypaiylyq körsetip i̇ezu tartty.
Qonaqtarymnyŋ köŋilin köterip boldym ğoi degendei Begderbek kenet qabağyn säl tüksitti de, söziniŋ betin birden būryp äketti.
— İä, äŋgime būzau i̇emizer... degendei, i̇endi bitim-kelisimge kirisken jön bolar... Äneugiden beri sizderdi qabyldamai jatqanymyzdyŋ sebebin i̇estigen şyğarsyzdar. Hanzadany kütip i̇edik... Ol kisi bügin keldi, qazir sauhat i̇etip, dem alyp jatyr... Keşke menimen söilespek... Qūrmetti Mädelihanğa barar aldynda sizderdiŋ de tilekteriŋizdi bilgim kelip i̇edi.
— Bizdiŋ tilegimiz Mädelihanda i̇emes, öziŋizde ğoi, — dedi İesengeldi baisaldy ünmenen.
— İä, sizderdiŋ tilekteriŋiz mende, al meniŋ tilegim Qoqan hanynda, sonda ne bolğany? — Qūşbegi appaq tisterin körsete küldi. — Allatağala, dünieni dombyranyŋ pernesindei, bir ündi bir ünmen bailanystyra jaratsa amal ne? Aldiiär taqsyrdyŋ ne aitatynyn kim biledi?
Sarjan qabağyn şytty.
— Būl — bir sandyqtyŋ işinde bir sandyq, onyŋ işinde küisandyqtyŋ kebi ğoi...
— İä, sol küi sandyqtyŋ kilti Qoqan hanynyŋ qolynda i̇emec pe? — Begderbek te qabağyn şytty. Onyŋ qalyŋ qabağy jabylyp, qaita aşyldy. — Qysyr sözdi qaitemiz, odan da ne tileitiniŋizdi aityŋdar.
— Kimnen.
— Mädelihannan, menen.
— Bizdiŋ tilek öziŋizde, aldiiär taqsyr qūşbegi, — dedi Sarjan tikelei, — tilek bireu-aq: sizderdiŋ bergen jauyngerleriŋizdiŋ qandai i̇erlik iske bara alatynyn biz ana jyly öz közimizben kördik qoi. Ärine aidalada jatqan qazaq i̇eli üşin özbek ağaiynğa jan qiiü oŋai i̇emes. Sondyqtan qaramağyŋyzdağy Syr boiyn, Qaratau, Sairam, Şu, boiyn jailağan Qypşaq, Qoŋyrat, Şymyr, Ysty, Siqym, Syban, Janys auyldarynan sarbaz jinap i̇elimizdi, jerimizdi qorğauğa mümkindik beriŋiz.
Jylqy jyly Arqağa Mämet älim qūşbegi qalyŋ äskerdi bastap baryp, ar jağynan patşa soldattary şyqqanda Taşkentke qarai qaşqanyn Sarjannyŋ söz i̇etip tūrğany qūşbegine ūnamady. Sol sebepten ol qalyŋ qabağyn qars jauyp Sarjanğa tüiilip otyr.
— Sonda ol küş kimge qarsy şyğady?
— Aq patşağa, aldiiär taqsyr qūşbegi.
— Jalğyz ğana aq patşağa ma?
«Joq, mūndai küş jinalsa qazaqtar i̇eŋ aldymen Qoqan handyğyna qarsy şyğady. Ony Begderbek jaqsy biledi. Öitkeni Rossiiä imperiiäsynan göri būlar-
ğa qazir Qoqan, Hiua handyqtarynyŋ tegeuirini batyp otyr. Qūşbegi mūny da biledi. İä, Rossiiä imperiiäsy äzirge qazaq jerine bekinisterin salyp, ökirikter arqyly birtindep öz yqpalyn taratyp jatyr. Al soŋynan bükil qazaq jerin birjolata basyp almaq. Tübi öziniŋ menşigine tietin i̇el bolğan soŋ, qazir birden salyq jağynan da qan qaqsatyp otyrğan joq. Ol sondyqtan da bir myŋ segiz jüz jiyrma i̇ekinşi jylğy ustavy boiynşa Orta jüz ökirikterinen alatyn mal salyqtaryn da jinaudy keşiktirip keldi. Al Qoqan, Hiua handyqtary bolsa, olar qazaqqa qandai qiiänat jasamady deseŋşi! Bir ğana Şymkent uälaiatynan özi ötken jyly seksen myŋ som kümis aqşamen zeket alğan joq pa. Al haraj salyğynan keletin paidany qaida qūiasyŋ? On bes, jiyrma taqip jer bir qoş bolady. Bir qoştan jylyna orta i̇eseppen i̇elu bes pūt bidai haraj alynady. Sonda är uälaiattan i̇eŋ kem degende qyryq myŋ kümis aqşadai paida tüsedi. Būl — būl ma, Mūhambet paiğambardyŋ dini boiynşa är qyryq qoidan bir qoi sadaqa alynatyn bolsa, biz är üiden jylyna alty qoi sadaqa almaimyz ba? Al şöpten, kömirden, sekseuilden alynatyn harajdardy qaida qūiasyŋ! Haraj ben zeketten basqa da paida az ba? Olar bekinisterdiŋ qabyrğalaryn, qaqpalaryn jöndeuleri kerek. Qoqan bekteriniŋ bau-baqşasyn, salğan qauyn-qarbyzdaryn qarap, al soğys bola qalsa, özderiniŋ at-köligimen, qaru-jarağymen töleusiz-qūnsyz qyzmet isteuge mindetti.
Osy salmaqtyŋ bärin de qaramağymyzdağy qazaq auyldary köterip kele jatqan joq pa? İä, köterip keledi... Biraq ünin şyğarmai jür me?
Būğan:

Keli tübim dep alady,
Keusenim dep alady.
Ūtyra zeket dep alady,
Qoşaq zeket dep alady.
Arqadan kelgen sor Naiman
Aŋ-taŋ bolyp qalady, —

dep Jankisi jyraudyŋ Qoqan hany älimge aitqany aiğaq i̇emes pe?..
Osylardyŋ bärin Sarjan da, Begderbek te biledi. Sondai qorlyqty bastan keşken qazaq äsker jinap basy qosylar jağdai tusa i̇eŋ aldymen auyzdy Qoqanğa salmağanda kimge salady? Bügingi künge deiin şydap kelse, onysy Qoqan Rossiiä patşasyna qarsy järdem berer dep senip kelgeni. Tübi i̇eŋ küşti jauy Rossiiä patşasy i̇ekenin Qasym töre balalary biledi. İeger onyŋ otarlyğynan qūtyla alsa, Qoqan handyğynan qūtyludy oŋai dep oilaidy būlar. Sondyqtan da järdem kütedi. Al Qoqan handyğynyŋ bergen järdemi ana jyl-
ğy... Mūndai järdemnen qazaqqa keler paida joq. İendi būlar bizsiz bastaryn qospaq. Joq, basyn biriktire alğan dūşpanyŋ qairalğan qylyşpen teŋ, abailap ūstamasaŋ qolyŋdy alyp tüsedi. Iştegi şūbar jylandy asyraudyŋ qajeti joq, odan der kezinde arylğan jön».
Sarjan sūraqqa qarsy sūraq qaitardy.
— älde siz bizdiŋ Rossiiä patşalyğymen ūrysqanymyzdy ūnatpaisyz ba?
— Beker üideisiz, — dedi sözin soza qūşbegi. — İeger mynau aq saqalym orystyŋ qanymen būialsa armanym joq. Biraq qazir mäsele onda i̇emes...
— İendi nede?
Begderbek Sarjanğa külimsirei qarady.
— Qazaqta maqal bar i̇emec pe... «Özim asyrağan küşigim özimdi qapty» degen?
Sarjan tūnjyrap ketti.
— Qai küşik qai küşikti asyrağanyn anyqtasaq netti.
Qūşbegi būrynğysynan da külimsirei tüsti.
— Qazaqta tağy da bir maqal bar i̇emes pe, dastarqan qasynda otyryp qonaq aiağyn alşaq kösilmes bolar degen?
— İä, söziŋiz dūrys, kei qonaq aiağy sonau Sozaq, Sairam, Aqmeşitke deiin kösilip jatqan joq pa? Ondai masyl qonaq, masyl ağaiynğa aiağyŋdy tart deitin, ätteŋ dünie-ai, küştiŋ joğy-ai!..
Begderbek Sarjandy sözinen ūstady.
— Bas qosyp, küş jinau degendegi maqsatyŋ sol i̇eken ğo i.
Qyzu qandy Sarjan abaisyzda ot basyp alğanyn tüsindi. Aitylğan söz, atylğan oqpen teŋ, qaityp alar därmen qaisy. Osy ağattyğynan iştei yzalanyp, sazardy da qaldy. Al Begderbek bolsa jauynyŋ tüpki syryn oŋai aş-
qanyna mäz bolyp, i̇endi şyndap külimsiredi. «Bas qosyp küş alsa, öziŋe tarpa bas salaiyn dep tūrğan jaudy qalai bosatyp jiberuge bolady? Joq, keşirilgen jau — i̇eŋ qauipti jau».
— Aldiiär taqsyr, — dedi i̇endi İesengeldi sözge kirisip, — jerdi şūqylai berseŋ şūŋqyr bolady, deneŋdi şūqylai berseŋ jara tüsedi... İelimizden, jerimizden aiyrylyp jürgende ne i̇etesiz bizdiŋ janymyzğa jara salyp? Rossiiä patşasyna qarsy şyğamyz dep sizben birge bir qaiyqqa minip i̇edik, sol qaiyqtyŋ bir jağağa jetui kerek te i̇edi. Airan sūrai kelip, şelegiŋdi jasyrma degendei, şyn oiymyzdy aitaiyq. Taşkenttik özbek ağaiynğa sonau Saryarqanyŋ jerin qorğa deu qiyn, al aq patşadan tartyp äper deu tipti orynsyz. Sybyrlap söilegendi qūdai i̇estimei me, orys soldatyn jeŋetin Qoqanda da küş joğy öziŋizge aian. Sondyqtan bizdiŋ ötinişimiz...
— Jaŋağy Sarjan myrza aitqan ğoi?
— İä, mal aşuy — jan aşuy, jer aşuy — i̇el aşuy. Qazaq i̇el bolyp bas qossa, kim biledi, bir kemerge jetip te qalar ma i̇edi, qaiter i̇edi... Aldiiär taqsyr, jaraly jolbarys jarasyz jolbarystan i̇er keledi. Biz qazir jaraly jolbaryspyz. Jauymyzğa aiamai şabuymyz zaŋdy.
«İä, men de senderdiŋ jaraly jolbarystai piğyldaryŋnan qorqamyn, — dedi işinen Begderbek, — sondyqtan da senderdi temir şynjyrda ūstau i̇eŋ tiımdi ädis».
Biraq İesengeldige özgeşe sūraq berdi.
— Jaraidy, Qaratau, Şu, Syr boiynyŋ qazaqtarynyŋ basyn qosuğa biz rūqsat bereiik delik. Sonda qoldaryŋnan ne keledi? Ol küş tym jetkiliksiz i̇emes pe?
Orta Syr, Şu, Sarysu qazaqtarynyŋ basyn qosuğa sizder mümkindik berseŋizder, Aiaq Syr, Aral teŋizi, Üstirt, Maŋğystau qazaqtarynyŋ bizben biriguine Hiua hany qarsy bolmas degen ümitimiz bar. Hiua handyğynyŋ Rossiiä imperiiäsynan qorğanys i̇etetin aldyŋğy şebi qazaqtyŋ jeri i̇emes pe?
On toğyzynşy ğasyrdyŋ bas kezinde, Mūhamed Rahym hannyŋ tūsynda Hiua handyğy ülken memleketke ainalğan. Soltüstikte Syrdariiänyŋ Aralğa qUiatyn sağasynan bastap Oŋtüstiktegi Auğanstan şekarasyna deiin osy handyqqa bağynyşty bolatyn. Būğan Mūhamed Rahym men onyŋ äkesi İeltezer qazaqtyŋ alauyzdyğyn paidalanyp, Syrdariiänyŋ Aralğa qUiatyn sağasyn, Aral teŋiziniŋ maŋaiyn, Üstirt, Maŋğystaudy, sol jerlerde panalaityn Kişi jüzdiŋ biraz ruyn özine bağyndyryp alğan. Hiua hanynyŋ qaramağyndağy qazaqtardyŋ körgen küni, Qoqan handyğyndağy qazaqtardikinen de soraqy i̇edi. Qit i̇etse qyryp-joiyp, bailap-matap Auğanstanğa aparyp, qatynyn küŋdikke, i̇erkegin qūldyqqa satatyn. Bir ğana myŋ segiz jüz jiyrmasynşy Ūlu jyly Hiua hanynyŋ äskeri qazaq auyldaryn şauyp, jüzdegen adamdaryn öltirip, alpys bes myŋ qoiyn on bes myŋ tüiesin, jeti myŋ jylqysyn, myŋğa juyq sūlu degen qyz-kelinşekterin tartyp alyp ketken. Kişi jüz auyldary Hiua handyğyna qarsy talai ret bas kötergen. Biraq jigeri qūm bolyp, degenderine jete almağan.
Bir myŋ segiz jüz jiyrma besinşi, Tauyq jyly Mūhamed Rahym ölgennen keiin Hiua hanynyŋ tağyna onyŋ ülken balasy Allaqūl otyrdy. Tabyndy basqaryp kelgen Aişuaq ūly Serğazy sūltan osy Allaqūlğa jalğyz qyzyn berip, Hiuanyŋ qol astyna kirip, sonyŋ arqasynda Kişi jüzdiŋ hany atalğan.
Biraq būl kezde Rossiiä patşalyğy Hiuağa da közin tige bastap i̇edi. Öz handyğyna qauip töngenin sezgen Allaqūl i̇eki memlekettiŋ ortasynda jatqan Üstirt, Maŋğystau, Aral teŋizi, Syrdariiänyŋ aiaq şenin jailağan qazaq auyldaryn Rossiiä patşalyğyna qarsy qoiyp, özine qalqan i̇etudi közdegen.
Esengeldiniŋ aityp otyrğany osy i̇ekenin qūşbegi de tüsinedi. Söitse de sūltandardyŋ tüpki syryn aşa tüseiin degen oimen:
— Jaraidy, Qoqan hany men Hiua hany qazaq ağaiynnyŋ paidasyn joqtap Ūly jüz ben Kişi jüzge öz bastaryn qosyp jasaq jinauğa mümkindik bersin delik. Biraq, bū da az küş qoi. Qazaqta san jağynan Orta jüz basym. Bizdiŋ i̇esebimizde Qaraötkel, Semei, Torğai, Jaiyqtyŋ soltüstik pen künşyğys şebinde, azdağan Kişi jüzdiŋ rularyn qosqanda bir million segiz jüz myŋ jan bar. Tegis Orta jüz deseŋizder bolady. Al sol Orta jüz qaida qalady?
— Kişi jüz ben Ūly jüz basyn biriktirse Orta jüz orta jolda qalmaidy. — İesengeldi şyn oiyn aitty, — Abylai atamyzdyŋ üş jüzdiŋ basyn qosyp, aq tuyn tikken jer i̇emes pe, küreske daiyn tūr.
Qūşbegi jymiiä i̇ezu tartty.
«Dämeleriŋ alysta i̇eken! ärine bar qazaqtyŋ basyn qostyryp qoisaq senderge Qoqan da, Hiua da tötep bere almas. Rossiiä aidahary da oŋailyqpen jūta almas. Joq, qymbatty sūltandarym, biz sender oilağandai aqymaq i̇emespiz. Rossiiä da, Qoqan da, Hiua da senderdi maişelpek i̇etip asai bergisi keledi. Oğan qazaqtyŋ maly da, jeri de jetedi. Bizge senderdiŋ bir bolğanyŋnan alauyz bolğanyŋ tiımdi».
Alaiaq Begderbek būl oiyn tağy da jasyryp, külimsiregen üstine külimsirei tüsti.
— Būğan Serğazy han qalai qaraidy? Ortaq ögizden oŋaşa būzau artyq demei me? Bükil qazaqty biriktirgennen göri Kişi jüzdi öziniŋ bauyryna basyp otyrğanyn jaqsy körse qaitesiŋder? Onda Allaqūl han qaiyn atasynyŋ sözin jerge tastai ala ma? — Qūşbegi qiqyldai ötirik küldi. — Özi jas toqalyn jaqsy köredi deidi ğoi. Keide oimaqtai dünieniŋ altyn aimaqtan da artyq qūny bolatyn ädeti...
— Serğazy Kişi jüzdiŋ hany i̇emes. Allaqūl oğan ondai at bergenmen Ser-
ğazyğa tek Tabyn men Şekti rulary ğana bağynady. Būnyŋ özi i̇eki ūşty jäit. Tabyn ruynyŋ köpşiligi qazir Jolaman sūltannyŋ soŋynda...
«Bäse, özim de oilap i̇em, özi qazaq bola tūra bir taipy i̇el qalai bir hanğa bağynyp jür dep... Jolaman degenderi de osy Qasym töre balalary sekildi, öz aldymyzğa i̇el bolamyz, han bolamyz dep köksegen bireu şyğar».
Biraq qūşbegi Jolaman jaiyn tez ūmytty. Ol sözdi kenet külki-syqaq arnağa būrdy.

Click or select a word or words to search the definition