Köşpendiler - III - Qahar

Jolaman batyrdyŋ bağanadan beri oiyn şyrmağan osylar. Özi qatty sasqan küide... «Joq, bir jolyn tabu is-aq. Tappasqa bolmaidy. Öitkeni soŋymnan i̇ergen mynau qalyŋ Tabynnyŋ tağdyry üşin menen basqa kim jauap bermek? Jön siltei almaidy i̇ekem, o basta-aq jūrtty jel kötergen tolqyndai ūiqy-tūiqy i̇etpeuim kerek i̇edi».
Jolaman äri oilap, beri oilap bir şeşimge keldi. «Köp qorqytady, tereŋ batyrady». Bar qazaqtyŋ basynyŋ birligi bizge qorğan bola alady. Biraq ol oŋaiğa tüse me? Qazaq sonda kimniŋ soŋynan i̇eredi? İelge tūtqa bastysy kim? Abylaidyŋ tuyn köterip jiyrma jyldan beri Sibir gubernatorymen, Qoŋyr-
qūlja, Zilqara ağa sūltandarmen alysqanda, Qasym töre, İesenkeldi, Sarjannyŋ soŋdarynan bar i̇erte alğandary Altyn, Toqa, Uaq, Altai rularynyŋ auyldary ğana! Al meniŋ soŋymnan i̇ergen Tabynnan basqa kim bar? Bar qazaqtan jūrtqa tūlğa bolar bir batyr ūl şyqpağany ma? Nege batyr ūl? Aqylgöi şeşen bolsa da jetpei me? Joq, qazaq qūr dilmarğa i̇ermeidi. Batyrlyqty süier jauynger halyq i̇el basqarar aqyldylyğy men jau tüsirer i̇erligi bolmasa, basyn imeidi. Alty alaşqa aian ondai kim bar? Osyndai bir ūl tabylsa, namys degendi bylai qūia tūryp, özi de onyŋ qol astyna kiruden tartynbas i̇edi.
Aldynda qol bastağan äkesi men ağalary bolğandyqtan Kenesarynyŋ būl tūsta bälendei aty şyğa qoimağan. Qazaqta ol kezde ne köp, batyr köp, Kenesarynyŋ keibir i̇erligi ağalary aibarynyŋ tasasynda qala beretin. Sondyqtan Jolaman oğan toqtamady. «Kim bar?» degen armandy sūrağyna jauap taba almai basy äŋki-täŋki boldy.
Däl osy sätte onyŋ janyna Baitabyn keldi. Baitabyn ülken apasynan tuğan Kişi jüzdiŋ İesentemir ruyndağy jalğyz jieni i̇edi. Janyndai jaqsy köretin. Äitse de i̇el qamyn oilağan Jolaman, qiyn-qystau qaterli nartäuekel iske köbinese Baitabyndy jūmsaityn. Öitkeni Baitabyn şeksiz batyr, i̇epti, ailaker. Tapsyrğan isti tap-tūinaqtai i̇etip oryndap qaitady. Biraq özgege syr bermegenmen, Jolaman da Baitabyn oralğanşa janyn qūiarğa jer tappaityn. Tek jalğyz jieni qaterli sapardan aman-esen kelgende ğana baryp, jaŋbyrdan keiin aşylğan aspandai jadyrap sala beretin. Bügin de osyndai halde i̇edi. Baitabyndy körisimen köŋili köterilip quanyp qalğan. Mine, i̇endi janyna kelgen jienin maŋdaiynan iıskedi.
— Sen oralğanşa myltyqtyŋ auzynda tūrğandai boldym ğoi.
Jauynger bolyp qalğan jas jigit nağaşysynyŋ äli de mūny bala körip maŋdaiynan iıskegeninen qysylyp:
— Tüu, köke-ai... — dedi külimsirei qyzaryp.
Jolaman boiyn tez jinap aldy.
— Şyqqan äsker köp pe i̇eken?
— İeki top. Biri — jüzge taman käri qylyş 3 . İelek boiymen joğary köterilip keledi. Bäriniŋ moiynynda bir-bir karabin myltyq. Basqaryp kele jatqan qorjyndy Qara Buranyŋ özi.
Qazaq at qoiuğa qandai şeber. Adamnyŋ boiyndağy bir jaqsylyğyn, ne kemistigin tauyp alady da soğan säikes ne mazaqtaityn, ne kekesin, nemese madaqtaityn bir at taba qūiady. Baitabynnyŋ qorjyndy Qara Bura dep tūrğany horunjii Karpov. Būl özi zor deneli, keude, bilekterin jün basqan aşuşaŋ qara kisi. Ärine būğan Qara Bura degen at dūrys keledi. Al qorjyndy degen sözdiŋ horunjiiden şyqqanyn qazaq äldeqaşan ūmytqan. Sondyqtan qorjyn artyp jürmeitin Qara Burany nege qorjyndy deitinderin özderi de bilmeidi. Sirä būlar da ruğa bölinetin şyğar. Şūbyrtpaly Ağybai degen tärizdi, būnyŋ da qorjyndy delinui sodan bolar deitin de qūiatyn.
Karabin myltyqtyŋ oqtauy jyldam bolmağanmen, ol kezdegi i̇eŋ myqty qaru. Jolaman sarbazdarynda būl myltyq atymen joq. Jigitterdiŋ qolynda soiyl-şoqpar, sadaq. Tek keibireulerinde ğana Hiua şeberleri istegen ūzyn moiyn bilteli myltyq. Sondyqtan sarbazdardyŋ jaumen qūian qoltyq kelgenşe i̇eŋ köp paidalanatyndary sadaq. İer basyna ilgen örnekti kigiz jarğaq qoramsalarda birneşe jebeler qatar tizilgen. Sap jağy ğana körinedi. Bas jağy tömende. Olardyŋ keibireuleriniŋ ūştary jylan uymen nemese ausyl bolğan siyrdyŋ silekeiimen suarylğan. Qolmen ūstauğa bolmaidy. Būl jebeler tigen jaudyŋ tiri qaluy i̇ekitalai. İejelden sadaq tartyp üirengen qazaq, osy atamzamanğy qarumen de zeŋbirek pen karabinğa qarsy şyğuyna qarağanda täuelsizdik armany ajaldan küşti bolğany da äitpese...
Jolaman aldağy aiqastyŋ qanşalyq qiynğa tüsetinin küni būryn aŋdap tūr. Ol belindegi Qorasanda jasalğan kök semserin säl qozğap qoidy da:
— Zeŋbirekteri bar ma i̇eken? — dedi.
— Joq, onysy joq.
— Mūnysy jaqsy i̇eken.
— Biraq, kükirt oq-därisi köp desedi. Özim köre almadym. Körgen jigitter qos at jegilgen artqy arbada qara kigizge oralğan bir kübi oq-däri bar degendi aitady.
— Būny da i̇eske alğan jön. Bilteli myltyqty bir sarbazğa tapsyrarmyz. Atary tek sol qara kigizdi arba bolsyn. — Jolaman kenet birdeme i̇esine tüskendei Baitabynğa būryla qarady. — älgi aq köz Jäbireiili men maŋqa äleksaldysy közge tüspedi me?
Jolamannyŋ aq köz Jäbireiil, maŋqa äleksaldy dep tūrğany İelek boiyndağy beketterdiŋ Gavrillo, Aleksandr degen uriadnikteri. Aşulanğanda közi ağaryp ketetin Gavrillo men mūrnynan myŋqyldap söileitin Aleksandr, İelek boiynyŋ qazaqtary arasynda belgili qan işer, tas minez qatal uriadnikter. Köpten beri qazaq i̇ereuilşilerimen aiqasyp ädettengendikten, būlar alaŋğasarlau Karpovten göri dala ūrysynyŋ täsilin biledi. İelek maŋymen äbden tanys. Aila, qulyqtary da bar. İereuilşilermen keide itjyğys tüsip jüretin sūmdar. Jolaman olardy sondyqtan da sūrap tūr.
— İekeui de Serğazy hannyŋ jasaqtarymen birge. Būlar da jüzge taman kisi. On şaqty işteserleri 4  bar, özgelerinde qisyq qylyş, bolat ūşty naiza. Būlar bizge Üşözen toqyrauynan kep timek.
— Amaldary aiqyn. Qyşqaştai i̇eki büiirden almaq qoi.
— Solai tärizdi.
— Degenderi bolsa igi i̇ed-ti!.. — Jolaman kenet Baitabynğa tesile qarady. — Aqbökendi köre aldyŋ ba?
Tegeurindi jigit būl sūraqtan iyğyn qara tas basqandai, äp-sätte jüdei qaldy.
— Jj-joq...
Aqböken Tabyn ruynyŋ bir momyn adamynyŋ jalğyz qyzy. Besikten şyqpai jatyp nağaşysy Jolaman ony Baitabynğa aittyrğan-dy. Özi aqqudyŋ kögildirindei ädemi bolyp östi. Mal baqqan ata-ananyŋ osy jalğyzyna bir ülken asta Serğazy hannyŋ közi tüsedi. Asta bäigeden kelgen Tabyn ruynyŋ aty şuly qara kök aqaltekesinen köri, handy osy atqa şapqan segiz jasar büldirşindei i̇erke-şora qyz taŋ qaldyrady. Qyzdyŋ boi tūlğasy özgeşe i̇edi. Anau-mynau bala jigitter şydai almaityn alys at jarysyna segiz jasar Aqböken şydady. Qyz tani biletin Serğazynyŋ qyrağy közi osy sūlu pişindi baldyrğan jasty birden şalady. Tübi osy qyzdan bir ğajaiyp körikti, ne öneri asqan äiel şyğatynyn aitpai ūğady. Sodan keiin baryp... as bitpei han Aqbökenniŋ äkesine özin töleŋgit i̇etip alatynyn bildirip «bizdiŋ auylğa köş» dedi. Han ämiri i̇eki bolğan ba, üş-tört künnen keiin momyn Jantemir Serğazy auylyna köşti. Hanğa töleŋgit bolğan adamnyŋ, öz betimen qyz berip, qyz aluğa qūqy joq. Bärin han şeşedi. Jantemir de osy saltty saqtap azyn-aulaq alğan qalyŋ malyn Jolamannyŋ tuğan apasy, Baitabynnyŋ jesir qalğan şeşesi Künkeige qaityp bergen. Auyldas bolyp, öziniŋ Baitabynğa aittyrylğanyn biletin Aqböken oğan degen otty sezimi ūianbasa da, birtürli jyly tartyp, iştei ony özindik sanap, jaqsy köre bastağan. Kenet tağdyrynyŋ nege özgergenin anyq tüsinbese de äiteuir bir sūmdyqtyŋ bolğanyn sezip, qimastyqpenen jylai-jylai kete barğan.
Būl uaqiğa bir taipy i̇eldiŋ biı, sūltany Jolamanğa qatty batqan. Ör köŋildi batyr, namysqa şauyp öte qorlanğan. Biraq amal ne, iş qazandai qainağanmen, i̇er namysynan köri i̇el namysyn joqtar zamanda hanğa qol jinap qarsy şyğa almady. Äitkenmen iştegi yza öşpeitin kekke ainalğan. Jolaman batyrdyŋ Serğazy hanğa öte-möte öşiguiniŋ de bir sebebi osy i̇edi.
Söitken Aqböken ürip auyzğa salardai asqan sūlu qyz boldy. Jüirik üireter öjettigi de jūrt auzyndağy jyrğa ainala bastağan. Ömir degen teŋiz de, adam jelken qaiyq tärizdi, tağdyr jeli aidasa kezdespei tūrmaidy. Kişi jüzdiŋ köp rulary kei jyldary bas qosyp qalğan qan jailaularda Baitabyn men Aqböken de üş-tört ret ūşyrasqan. Bir kezdegi balalyq jyly sezim i̇endi lapyldağan jalynğa ainalğan. Biraq jastar aşyq qauyşyp kete almağan. İekeui osyndai qaiğy şeşilmegen öre-şörede jürgenderinde, Aqböken on altyğa jetti. Käri tarlan Serğazy alystan boljağan i̇eken. Bükil Jaiyq, İelek, Jem boiynyŋ jigitterine armanğa teŋelgen Aqbökendi Serğazy hannyŋ özi toqaldyqqa alady i̇eken degen sybys bir küni i̇elge jaiyldy. Hannyŋ toqal aluy jūrtqa bälendei qaueset habar i̇emes, biraq osy suyq sözden Baitabyn bireu qoinyna jylan salyp jibergendei yrşyp tüsip, sendelip baryp jer bauyrlap jatyp aldy. Būl habardy i̇estigen Jolaman Baitabynnan qatty qinaldy. Yza men kek, qorlyq bäri jüregine bizdei qadalyp, janyn qūiarğa jer tapqyzbady. Üiinde jatqan jienin şaqyryp aldy da jūrt közinşe:
— Bizge qarsy Orynbordan soldat şyqty degen sybys bar. Serğazy töbettiŋ aulyna astyrtyn baryp qait, anyğyn bil. Jäne bizdiŋ gubernatorğa jazğan hatymyzdan ne derek bar i̇eken, sony da sūrastyra kel, — dedi.
Jūrt ketip, Baitabyn i̇ekeui oŋaşa qalğanda:
— Qaraşyğym, baqyt degen bir qoŋyr qaz, i̇er jigit oğan tūzaq sala ma, tor qūra ma, ūstai bilui kerek, — dep kürsingen. — Sen qos qylaŋdy al da, Ser-
ğazynyŋ aulyna jet. Aqböken könse alyp qaş, könbeitin türi bolsa... Serğazy sūmyrai qaşan ūzatyp almaqşy i̇eken, sony bil, segiz jüz jylqymdy qūrban i̇etsem de, auylyn şauyp, qūdai qosqan qalyŋdyğyŋdy tal tüste tartyp äperem.
Qos qylaŋy — Jolamannyŋ ūşqan qūspen jarysar bedeuleri i̇edi. Baitabyn jūrt közine tüspes üşin, qasyna jigit i̇ertpei, sol tünde-aq jürip ketken. Serğazy aulyna jaqyndağanda, hannyŋ bügin-erteŋ Aqbökendi almaq bolyp jatqanyn i̇estidi. Onyŋ üstine Jolaman aulyn şabuğa osydan üş kün būryn i̇eki jasaq şyqqanyn bildi. Būl jaqta i̇endi aialdasa aulynyŋ qan bolatynyn tüsindi. Aqböken armany qanşama janyn jegenmen, i̇el-jūrtyn apatqa qimady. Qos qylaŋdy kezektete auystyryp minip, keiin şapty. Bireuin zoryqtyryp jolğa tastap, i̇ekinşisimen jetken i̇edi.
— Qalai jolyğa almadyŋ? — dedi Jolaman jienin jūbataiyn degen oimenen.
— Köke, i̇el qyrğynğa ūşyrağaly tūrğanda, — dedi Baitabyn jüdei, — öz keudeme qadalğan şöŋgeni oilağym kelmedi.
— Ainalaiyn qūlynym, i̇el qamyn oilar azamattyŋ sözin aityp tūrsyŋ. Alaida öziŋe bekem bol, jazylmaityn jara joq...
— Joq, köke, būl jara jazylmaidy.
— Jazylmaidy, deisiŋ be? Tüsinbei keldim be, jaraŋ tym auyr i̇eken. Jaraidy, osy aiqastan sau şyqsaq, turarmyz Serğazynyŋ tündigin!..
Jetiqaraqşy şömiştene, jūrt qorğany aqsaqaldar da jinaldy. Bäri döŋ basynda döŋgelene otyryp keŋeske kiristi. Jolaman bar jaidy aityp berip, aqyl sūrady. Bie sauymyndai keŋesip ülkender qauymynyŋ şeşkeni mynau boldy: Tabyn köşine i̇endi būl arada qaluğa bolmaidy, bala-şağany qyryp almas üşin, toq i̇eter şeşimge kelgenşe qalyŋ i̇el osydan künşilik jerdegi Mūğajar tauynyŋ batys salasyndağy nu jyŋğylğa köşip, äzirge boi tasalai tūrğany jön. Qazir naiza ūstağan myŋ sarbaz bar. Bes jüzin saralap alyp jaudy osy arada qarsy alu kerek. Al qalğan bes jüzi — zaman qandai, zaŋ qandai, — jau jasağy toryp aldarynan şyğar bolsa, tötep beru üşin köşpen birge attanuğa tiıs. Jolaman oiynşa soldattar osy arağa taŋ ata jetuge tiısti. Mümkin at auystyryp otyrsa tündeletip te kelip qalulary ğajap i̇emes. Sondyqtan köş qozğalysymen jaudy jaŋyldyru üşin, on şaqty jigit är jerge köptegen ot jağyp. auyl äzir qozğala qoimağanyn aŋğartar jalğan körinis jasauğa osy arada qalğany dūrys...
Osyndai şeşimge kelgen aqsaqaldar özderiniŋ köşterine qarai bettedi.
Jolaman men Baitabyn jigitterin böluge kiristi. Naiza ūstağan, bilte myltyq asynğan sarbazdar aldarynan sap-sap bolyp ötip jatty. Keibireuleriniŋ arqalaryna taŋğan qalqandarynyŋ döŋgelek kümis şūğymdary ai säulesimen oinap jalt-jūlt i̇etedi. Jolaman oŋ qolyn kötergen sap köşke būrylyp, sol qolyn kötergeni osy töbeniŋ i̇eteginde qalyp jatyr.
Bie sauymy ötpei, qalatyn jauyngerler taŋdalyp alynyp, köştiŋ aldy qozğala bastady. Üreili atüsti ömirge dağdylanğan jūrt, ün-tünsiz şūbyryp kete bardy. Tüieniŋ bozdağany, anda-sanda ūiqysynan şoşyp ūianğan balalardyŋ jylağany, jylqynyŋ auyq-auyq pysqyrğany, oqyranğany i̇estildi...
Köş aily tünde syrğyp, būldyr belesten ötip joq bolyp ketse de, auyl äli de osy arada tärizdi. Däiekşi jigitter jaqqan ottar jypyr-jypyr i̇etedi. Qalyŋ auyl osy arağa jaŋa kelip qonyp as-suyn daiyndap jatqanğa ūqsaidy.
Jolaman qalğan jauyngerin i̇ekige bölip, birin tapal qarağaş toğaily oipattau kelgen sai boiyna ornalastyrdy. İekinşi bölegin qyrqa tasasyna qarai äketpek bolyp tūrğanynda kenet belesti örlei şapqan at dübirleri i̇estildi. Sarbazdar i̇elegize qaldy. Tynyq tünde şyqqan dybys qandai üreili! äsirese däl qazirgidei jau kütken şaqta.
Köp keşikpei küngei jaqtağy belesti bauyrlai ai astynan bir top salt atty körindi. Naiza, soiyldaryn köldeneŋ ūstağan. Būl Tabyn ruynyŋ salty. Özderiniŋ arğy betke qoiğan i̇ertäuil5 jigitteri i̇eken. Olar ortalaryndağy bireulerdi qorşai şauyp keledi. Äne-mine degenşe tüngi dalany qaq jaryp batyrlar tūrğan töbege jetip qaldy. İä, būlardyŋ qorşap kele jatqandary üş salt atty. Türleri de anyq körine bastady. Bireui qyz tärizdi. Al qalğan i̇ekeuiniŋ kiımderi tipti özgeşe. Jaiyq qazaqtarynyŋ kiımine ūqsamaidy. Alasa töbeli i̇eki i̇elidei-aq teri ūstağan börik, üsterinde mūjyqtardyŋ kietinderi tärizdi toqyma qara şekpen. Aiaqtarynda mäsi me, älde jiŋişke qonyş i̇etik pe, aiyryp bolmaidy. Kim bolsa da jat adamdar, üşeuiniŋ de qaru-jarağy joq. Attary da äbden boldyrğan. Tek jan-jağyndağy jigitterdiŋ süiemeldeuiniŋ ar-qasynda ğana kele jatqan tärizdi. Şapty degen qūr atağy. Töbe i̇etegine jeter-jetpesten, däl bir saly suğa ketken adamdardai, bastaryn jerge salbyratyp, tört tağandap tūra qaldy. Gürs i̇etip qūlap tüsui de ğajap i̇emes.
Ertäuilder bastyğy alyp kelgenderiniŋ kim i̇ekenin tüsindirgenşe Baitabyn;
— İapyrmau, mynau Aqböken i̇emes pe, — dep dauystap jiberdi.
Qyz da tanydy.
— Baitabynsyŋ ba? — Ol i̇endi özgelerge iıle sälem berdi. — Armysyzdar ağalar?
Jolaman jauap qaitardy.
— Barsyŋ ba, qarağym.
Rasynda da būl Aqböken i̇edi. Aqböken dese aqbökendei ädemi i̇eken! At jaqtylau kelgen aqşyl jüzinde ai säulesi oinap, tostağandai möldiregen bota közderi tüpsiz tūŋğiyq qara sudai tūna qalğan. Köteriŋki qos almaly keudesi sūŋğaq kelgen, appaq jūmyr moinymen tūtasa köz tartady. Aq maŋdaiyna ükili kämşat börki, qypşa beline myqynyn ūia tikken qyzyl barqyt oqaly peşpenti jarasyp-aq tūr. Äsirese közge tüseri, beldigine bailağan jibek jibi şeşilip ketip, arqasynan tömen qarai jerge tögilgen qoiu qara şaşy. Mūndai da ūzyn şaş bolady i̇eken-au! Toqpaqtai bolyp örilip, üzeŋgiden tömen at tirsegine deiin töŋkerile tüsip tūr.
— Qarağym, jol bolsyn, — dedi Jolaman.
— Qol bastağan kemeŋger ağa, — dedi Aqböken tağy da basyn iıp, — biz bir qara qūzğynnan şoşyp Uiasyn tastap ūşqan älsiz kögerşin...
— Jigitter, arudy attan tüsiriŋder! — dep Jolaman ämir berdi.
Baitabyn özi baryp, qazaqtyŋ köne salty ğūrpymen Aqbökendi at üstinen jas baladai i̇etip bir qolymen myqynynan ūstap, bir qolymen şalbarly qara sanyna tigizer-tigizbes i̇etip köterip lyp i̇etkizip jerge qoidy.
Aqbökenniŋ şaşynyŋ keremettigin jūrt i̇endi kördi. Nağyz qara tolqyn tärizdi tögilip jerge tiıp jatyr. Qyz şaşyn bir qolymen ortan belinen ūstap, aş beline orai saldy. Ol i̇endi ädepti ünmen Jolamanğa bastan keşken hikaiasyn aita bastady.
Janyndağy serikteri patşa qysymdarynan qaşqan äşirap, Däuletşi degen başqūrt jigitteri i̇eken. Serğazynyŋ töleŋgit aulynda bas panalap jüredi. Osydan üş kün būryn Serğazy küieu jigit retinde ūryn keledi. Hannyŋ nökerleri auylda tyğylyp jürgen äşirap pen Däuletşini ūstap alyp, taŋerteŋ Orynborğa qarauylmen jürgizbek bop, Jantemirdiŋ üiiniŋ janyndağy arbağa qyl şylbyrmen bailap qūiady. Bir-eki aidan beri bauyrlaryndai bolyp ketken qaşqyn jastardy auyldyŋ qyz, bozbalasy jaman aiaidy. Biraq qoldarynan i̇eşteŋe kelmeidi.
Tün ortasy auğan kezde qyzdyŋ jeŋgeleri Serğazyny Aqbökenniŋ otauyna alyp keledi. Qazaq dästürin mültiksiz oryndap, «küieu balağa» qalyŋdyğynyŋ qolyn ūstatyp, alaryn alyp ketip qalady. Auru tazydai imigen, qansyz-sölsiz qatyp qalğan rabaisyz Serğazydan qalai qūtylaryn bilmei alasūryp otyrğan Aqbökenge, tösekke jatar aldynda:
— Qanym keuip barady, bir jūtym saumalyŋ bar ma, boijetken, — dep Serğazy äzildegen bolady.
Aqböken türegelip baryp, körşi üiden syrly aiaqqa qūiyp qymyz äkeledi. Kele jatyp, äneuküni tisi auyrğanda basqan küşälanyŋ bir bölegi qaltasynda i̇ekeni i̇esine tüsedi. Oilanbastan sol küşälany alady da tostağannyŋ işine tastai salady. Bükil halyqqa büiidei tietin, qatygez Serğazyny aşu üstinde «ölmese ölem qapsyn» deidi.
äbden susağan Serğazy qalyŋdyğynyŋ özi oŋ qolymen bergen qymyzdy jūta beredi. Syrly aiaqty bosatyp üf dep demin alyp, i̇ekinşi bir syrly tostağandy syndyrmaq oiymen kiımin şeşpek bolady. Biraq qymyzğa i̇erigen küşäla basyn ainaldyryp qūstyra bastady. Qalyŋdyğyna barğan hanzadanyŋ qyzyğyn köruge i̇eşkimge rūqsat i̇etilmegen, nökerleri biren-saran jelikken bala-şağany otau maŋynan bağana quyp jibergen. Özderi de ärirek baryp tūrğan. Nökerler de tiri adam ğoi, alpysqa taiap qalğan qart on alty jasar qyzben, örge qarai tas kötergen kisidei äure bop jatqanda būlar qalai şydasyn, küzetke saŋyrau, dülei bireuin tastap, özgesi öz qamyn oilap töleŋgitterdiŋ altybaqannan qaitqan qyz-kelinşekterin aŋdyp ketip qalğan.
Serğazynyŋ haliniŋ qiyndağanyn körip, Aqböken äşirap pen Däuletşini küzetip otyrğan i̇eki nökerge habar bergen. Söitip Serğazy üi işinde domalap, al älgi nökerler ne isterin bilmei äbiger bolyp jatqanda, Aqböken arbağa bailanğan arqandy pyşaqpen kesip i̇eki qaşqyndy bosatyp alyp saiğa tüsip ketken. Saida qyz aŋdyp joğalğan nökerlerdiŋ jaiylyp jürgen i̇ertteuli üş atyn üşeui minip alyp, qaraŋğy tündi paidalanyp Jolaman köşiniŋ soŋynan zytyp otyrady. Aqböken Tabyn ruynyŋ qalai qarai köşkenin būryn i̇estigen. Bala jastan üirengen dalasy i̇emes pe, dūrys tauypty.
— ätteŋ ne kerek, küşäla az bolğan sekildi, — dedi Aqböken sözin aiaqtap, — men şyğyp bara jatqanda Serğazy közin aşty...
Jolaman aqyryn basyn şaiqady.
— Serğazy öşin äke-şeşeŋnen alady dep oilamadyŋ ba?
— Olardyŋ qandai aiyby bar?
«İä, olardyŋ qandai aiyby bar? Biraq būl zaman aiypsyz jannyŋ aiypty bolatyn zamany i̇emes pe? äitpese soŋymyzdan qol şyğarar bizdiŋ qandai aiybymyz bar? Jerimizge, i̇elimizge time degenimiz be?» Jolaman auyr kürsindi. İendi ol qatar tūrğan dembelşe, myğym başqūrt jigitterine būryldy.
— Sender i̇endi qaida barmaqsyŋdar? — dedi.
— İeger alsaŋyz, sizdiŋ sarbazdaryŋyzdyŋ qatarynda qalğymyz keledi, — dedi qazaq tilin äbden bilip alğan aq sary äşirap.
Jolaman i̇eki jigittiŋ betine synai qarady.
— Qoldaryŋnan ne keledi?
— Qūryş tabylsa zeŋbirek qUia alamyz, — dedi bağanadan beri ündemei tūrğan qalyŋ qabaqty qara tory Däuletşi, — kendi topyraqtan qorğasyn qorytyp oq ta jasai alamyz.
— Ras aitasyŋdar ma?
— Ras bolğanda qandai! Būryn i̇ekeumiz de Oraldağy Dimitrievtiŋ qaru-jaraq zavodynda jūmys istegenbiz.
— Jaqsy, — dedi Jolaman oiyn aşyp aitpai, — äzirge bizdiŋ köşpen birge bolyŋdar. Özge jağdaidy soŋynan söilesermiz — bir jigitke būrylyp — jigitter, ana tūsauly attardy alyp, mynalardy bizdiŋ auyldyŋ köşine jetkizip sal, — dedi. İendi ol Aqbökenge köz tastady, — qarağym, sen de äzirge bizdiŋ üide bola tūr.
— Maqūl, ağa.
Baitabyn säl qozğalyp:
— Köke, būl kisilerdi men aparyp keleiin, — dedi.
— Bolady. Biraq tez oral.
— Qūp.
Baitabyn qaityp kelgennen keiin Jolaman sarbazdarynyŋ qalğanyn i̇ertip, aldyŋğy jaqtarynda sūlai sozylğan belestiŋ üstine şyğyp bekindi. Art jaqtarynda är jerde jyltyldağan ot körinedi, qalyŋ auyl qonyp jatqan tärizdi. Ai säulesi jüdei, künşyğystan taŋ bilinip kele jatqandai...

Click or select a word or words to search the definition