Köşpendiler - III - Qahar

Jolaman batyrdyñ bağanadan beri oiyn şyrmağan osylar. Özi qatty sasqan küide... «Joq, bir jolyn tabu is-aq. Tappasqa bolmaidy. Öitkeni soñymnan i̇ergen mynau qalyñ Tabynnyñ tağdyry üşin menen basqa kim jauap bermek? Jön siltei almaidy i̇ekem, o basta-aq jūrtty jel kötergen tolqyndai ūiqy-tūiqy i̇etpeuim kerek i̇edi».
Jolaman äri oilap, beri oilap bir şeşimge keldi. «Köp qorqytady, tereñ batyrady». Bar qazaqtyñ basynyñ birligi bizge qorğan bola alady. Biraq ol oñaiğa tüse me? Qazaq sonda kimniñ soñynan i̇eredi? İelge tūtqa bastysy kim? Abylaidyñ tuyn köterip jiyrma jyldan beri Sibir gubernatorymen, Qoñyr-
qūlja, Zilqara ağa sūltandarmen alysqanda, Qasym töre, İesenkeldi, Sarjannyñ soñdarynan bar i̇erte alğandary Altyn, Toqa, Uaq, Altai rularynyñ auyldary ğana! Al meniñ soñymnan i̇ergen Tabynnan basqa kim bar? Bar qazaqtan jūrtqa tūlğa bolar bir batyr ūl şyqpağany ma? Nege batyr ūl? Aqylgöi şeşen bolsa da jetpei me? Joq, qazaq qūr dilmarğa i̇ermeidi. Batyrlyqty süier jauynger halyq i̇el basqarar aqyldylyğy men jau tüsirer i̇erligi bolmasa, basyn imeidi. Alty alaşqa aian ondai kim bar? Osyndai bir ūl tabylsa, namys degendi bylai qūia tūryp, özi de onyñ qol astyna kiruden tartynbas i̇edi.
Aldynda qol bastağan äkesi men ağalary bolğandyqtan Kenesarynyñ būl tūsta bälendei aty şyğa qoimağan. Qazaqta ol kezde ne köp, batyr köp, Kenesarynyñ keibir i̇erligi ağalary aibarynyñ tasasynda qala beretin. Sondyqtan Jolaman oğan toqtamady. «Kim bar?» degen armandy sūrağyna jauap taba almai basy äñki-täñki boldy.
Däl osy sätte onyñ janyna Baitabyn keldi. Baitabyn ülken apasynan tuğan Kişi jüzdiñ İesentemir ruyndağy jalğyz jieni i̇edi. Janyndai jaqsy köretin. Äitse de i̇el qamyn oilağan Jolaman, qiyn-qystau qaterli nartäuekel iske köbinese Baitabyndy jūmsaityn. Öitkeni Baitabyn şeksiz batyr, i̇epti, ailaker. Tapsyrğan isti tap-tūinaqtai i̇etip oryndap qaitady. Biraq özgege syr bermegenmen, Jolaman da Baitabyn oralğanşa janyn qūiarğa jer tappaityn. Tek jalğyz jieni qaterli sapardan aman-i̇esen kelgende ğana baryp, jañbyrdan keiin aşylğan aspandai jadyrap sala beretin. Bügin de osyndai halde i̇edi. Baitabyndy körisimen köñili köterilip quanyp qalğan. Mine, i̇endi janyna kelgen jienin mañdaiynan iıskedi.
— Sen oralğanşa myltyqtyñ auzynda tūrğandai boldym ğoi.
Jauynger bolyp qalğan jas jigit nağaşysynyñ äli de mūny bala körip mañdaiynan iıskegeninen qysylyp:
— Tüu, köke-ai... — dedi külimsirei qyzaryp.
Jolaman boiyn tez jinap aldy.
— Şyqqan äsker köp pe i̇eken?
— İeki top. Biri — jüzge taman käri qylyş 3 . İelek boiymen joğary köterilip keledi. Bäriniñ moiynynda bir-bir karabin myltyq. Basqaryp kele jatqan qorjyndy Qara Buranyñ özi.
Qazaq at qoiuğa qandai şeber. Adamnyñ boiyndağy bir jaqsylyğyn, ne kemistigin tauyp alady da soğan säikes ne mazaqtaityn, ne kekesin, nemese madaqtaityn bir at taba qūiady. Baitabynnyñ qorjyndy Qara Bura dep tūrğany horunjii Karpov. Būl özi zor deneli, keude, bilekterin jün basqan aşuşañ qara kisi. Ärine būğan Qara Bura degen at dūrys keledi. Al qorjyndy degen sözdiñ horunjiiden şyqqanyn qazaq äldeqaşan ūmytqan. Sondyqtan qorjyn artyp jürmeitin Qara Burany nege qorjyndy deitinderin özderi de bilmeidi. Sirä būlar da ruğa bölinetin şyğar. Şūbyrtpaly Ağybai degen tärizdi, būnyñ da qorjyndy delinui sodan bolar deitin de qūiatyn.
Karabin myltyqtyñ oqtauy jyldam bolmağanmen, ol kezdegi i̇eñ myqty qaru. Jolaman sarbazdarynda būl myltyq atymen joq. Jigitterdiñ qolynda soiyl-şoqpar, sadaq. Tek keibireulerinde ğana Hiua şeberleri istegen ūzyn moiyn bilteli myltyq. Sondyqtan sarbazdardyñ jaumen qūian qoltyq kelgenşe i̇eñ köp paidalanatyndary sadaq. İer basyna ilgen örnekti kigiz jarğaq qoramsalarda birneşe jebeler qatar tizilgen. Sap jağy ğana körinedi. Bas jağy tömende. Olardyñ keibireuleriniñ ūştary jylan uymen nemese ausyl bolğan siyrdyñ silekeiimen suarylğan. Qolmen ūstauğa bolmaidy. Būl jebeler tigen jaudyñ tiri qaluy i̇ekitalai. İejelden sadaq tartyp üirengen qazaq, osy atamzamanğy qarumen de zeñbirek pen karabinğa qarsy şyğuyna qarağanda täuelsizdik armany ajaldan küşti bolğany da äitpese...
Jolaman aldağy aiqastyñ qanşalyq qiynğa tüsetinin küni būryn añdap tūr. Ol belindegi Qorasanda jasalğan kök semserin säl qozğap qoidy da:
— Zeñbirekteri bar ma i̇eken? — dedi.
— Joq, onysy joq.
— Mūnysy jaqsy i̇eken.
— Biraq, kükirt oq-därisi köp desedi. Özim köre almadym. Körgen jigitter qos at jegilgen artqy arbada qara kigizge oralğan bir kübi oq-däri bar degendi aitady.
— Būny da i̇eske alğan jön. Bilteli myltyqty bir sarbazğa tapsyrarmyz. Atary tek sol qara kigizdi arba bolsyn. — Jolaman kenet birdeme i̇esine tüskendei Baitabynğa būryla qarady. — älgi aq köz Jäbireiili men mañqa äleksaldysy közge tüspedi me?
Jolamannyñ aq köz Jäbireiil, mañqa äleksaldy dep tūrğany İelek boiyndağy beketterdiñ Gavrillo, Aleksandr degen uriadnikteri. Aşulanğanda közi ağaryp ketetin Gavrillo men mūrnynan myñqyldap söileitin Aleksandr, İelek boiynyñ qazaqtary arasynda belgili qan işer, tas minez qatal uriadnikter. Köpten beri qazaq i̇ereuilşilerimen aiqasyp ädettengendikten, būlar alañğasarlau Karpovten göri dala ūrysynyñ täsilin biledi. İelek mañymen äbden tanys. Aila, qulyqtary da bar. İereuilşilermen keide itjyğys tüsip jüretin sūmdar. Jolaman olardy sondyqtan da sūrap tūr.
— İekeui de Serğazy hannyñ jasaqtarymen birge. Būlar da jüzge taman kisi. On şaqty işteserleri 4  bar, özgelerinde qisyq qylyş, bolat ūşty naiza. Būlar bizge Üşözen toqyrauynan kep timek.
— Amaldary aiqyn. Qyşqaştai i̇eki büiirden almaq qoi.
— Solai tärizdi.
— Degenderi bolsa igi i̇ed-ti!.. — Jolaman kenet Baitabynğa tesile qarady. — Aqbökendi köre aldyñ ba?
Tegeurindi jigit būl sūraqtan iyğyn qara tas basqandai, äp-sätte jüdei qaldy.
— Jj-joq...
Aqböken Tabyn ruynyñ bir momyn adamynyñ jalğyz qyzy. Besikten şyqpai jatyp nağaşysy Jolaman ony Baitabynğa aittyrğan-dy. Özi aqqudyñ kögildirindei ädemi bolyp östi. Mal baqqan ata-ananyñ osy jalğyzyna bir ülken asta Serğazy hannyñ közi tüsedi. Asta bäigeden kelgen Tabyn ruynyñ aty şuly qara kök aqaltekesinen köri, handy osy atqa şapqan segiz jasar büldirşindei i̇erke-şora qyz tañ qaldyrady. Qyzdyñ boi tūlğasy özgeşe i̇edi. Anau-mynau bala jigitter şydai almaityn alys at jarysyna segiz jasar Aqböken şydady. Qyz tani biletin Serğazynyñ qyrağy közi osy sūlu pişindi baldyrğan jasty birden şalady. Tübi osy qyzdan bir ğajaiyp körikti, ne öneri asqan äiel şyğatynyn aitpai ūğady. Sodan keiin baryp... as bitpei han Aqbökenniñ äkesine özin töleñgit i̇etip alatynyn bildirip «bizdiñ auylğa köş» dedi. Han ämiri i̇eki bolğan ba, üş-tört künnen keiin momyn Jantemir Serğazy auylyna köşti. Hanğa töleñgit bolğan adamnyñ, öz betimen qyz berip, qyz aluğa qūqy joq. Bärin han şeşedi. Jantemir de osy saltty saqtap azyn-aulaq alğan qalyñ malyn Jolamannyñ tuğan apasy, Baitabynnyñ jesir qalğan şeşesi Künkeige qaityp bergen. Auyldas bolyp, öziniñ Baitabynğa aittyrylğanyn biletin Aqböken oğan degen otty sezimi ūianbasa da, birtürli jyly tartyp, iştei ony özindik sanap, jaqsy köre bastağan. Kenet tağdyrynyñ nege özgergenin anyq tüsinbese de äiteuir bir sūmdyqtyñ bolğanyn sezip, qimastyqpenen jylai-jylai kete barğan.
Būl uaqiğa bir taipy i̇eldiñ biı, sūltany Jolamanğa qatty batqan. Ör köñildi batyr, namysqa şauyp öte qorlanğan. Biraq amal ne, iş qazandai qainağanmen, i̇er namysynan köri i̇el namysyn joqtar zamanda hanğa qol jinap qarsy şyğa almady. Äitkenmen iştegi yza öşpeitin kekke ainalğan. Jolaman batyrdyñ Serğazy hanğa öte-möte öşiguiniñ de bir sebebi osy i̇edi.
Söitken Aqböken ürip auyzğa salardai asqan sūlu qyz boldy. Jüirik üireter öjettigi de jūrt auzyndağy jyrğa ainala bastağan. Ömir degen teñiz de, adam jelken qaiyq tärizdi, tağdyr jeli aidasa kezdespei tūrmaidy. Kişi jüzdiñ köp rulary kei jyldary bas qosyp qalğan qan jailaularda Baitabyn men Aqböken de üş-tört ret ūşyrasqan. Bir kezdegi balalyq jyly sezim i̇endi lapyldağan jalynğa ainalğan. Biraq jastar aşyq qauyşyp kete almağan. İekeui osyndai qaiğy şeşilmegen öre-şörede jürgenderinde, Aqböken on altyğa jetti. Käri tarlan Serğazy alystan boljağan i̇eken. Bükil Jaiyq, İelek, Jem boiynyñ jigitterine armanğa teñelgen Aqbökendi Serğazy hannyñ özi toqaldyqqa alady i̇eken degen sybys bir küni i̇elge jaiyldy. Hannyñ toqal aluy jūrtqa bälendei qaueset habar i̇emes, biraq osy suyq sözden Baitabyn bireu qoinyna jylan salyp jibergendei yrşyp tüsip, sendelip baryp jer bauyrlap jatyp aldy. Būl habardy i̇estigen Jolaman Baitabynnan qatty qinaldy. Yza men kek, qorlyq bäri jüregine bizdei qadalyp, janyn qūiarğa jer tapqyzbady. Üiinde jatqan jienin şaqyryp aldy da jūrt közinşe:
— Bizge qarsy Orynbordan soldat şyqty degen sybys bar. Serğazy töbettiñ aulyna astyrtyn baryp qait, anyğyn bil. Jäne bizdiñ gubernatorğa jazğan hatymyzdan ne derek bar i̇eken, sony da sūrastyra kel, — dedi.
Jūrt ketip, Baitabyn i̇ekeui oñaşa qalğanda:
— Qaraşyğym, baqyt degen bir qoñyr qaz, i̇er jigit oğan tūzaq sala ma, tor qūra ma, ūstai bilui kerek, — dep kürsingen. — Sen qos qylañdy al da, Ser-
ğazynyñ aulyna jet. Aqböken könse alyp qaş, könbeitin türi bolsa... Serğazy sūmyrai qaşan ūzatyp almaqşy i̇eken, sony bil, segiz jüz jylqymdy qūrban i̇etsem de, auylyn şauyp, qūdai qosqan qalyñdyğyñdy tal tüste tartyp äperem.
Qos qylañy — Jolamannyñ ūşqan qūspen jarysar bedeuleri i̇edi. Baitabyn jūrt közine tüspes üşin, qasyna jigit i̇ertpei, sol tünde-aq jürip ketken. Serğazy aulyna jaqyndağanda, hannyñ bügin-i̇erteñ Aqbökendi almaq bolyp jatqanyn i̇estidi. Onyñ üstine Jolaman aulyn şabuğa osydan üş kün būryn i̇eki jasaq şyqqanyn bildi. Būl jaqta i̇endi aialdasa aulynyñ qan bolatynyn tüsindi. Aqböken armany qanşama janyn jegenmen, i̇el-jūrtyn apatqa qimady. Qos qylañdy kezektete auystyryp minip, keiin şapty. Bireuin zoryqtyryp jolğa tastap, i̇ekinşisimen jetken i̇edi.
— Qalai jolyğa almadyñ? — dedi Jolaman jienin jūbataiyn degen oimenen.
— Köke, i̇el qyrğynğa ūşyrağaly tūrğanda, — dedi Baitabyn jüdei, — öz keudeme qadalğan şöñgeni oilağym kelmedi.
— Ainalaiyn qūlynym, i̇el qamyn oilar azamattyñ sözin aityp tūrsyñ. Alaida öziñe bekem bol, jazylmaityn jara joq...
— Joq, köke, būl jara jazylmaidy.
— Jazylmaidy, deisiñ be? Tüsinbei keldim be, jarañ tym auyr i̇eken. Jaraidy, osy aiqastan sau şyqsaq, turarmyz Serğazynyñ tündigin!..
Jetiqaraqşy şömiştene, jūrt qorğany aqsaqaldar da jinaldy. Bäri döñ basynda döñgelene otyryp keñeske kiristi. Jolaman bar jaidy aityp berip, aqyl sūrady. Bie sauymyndai keñesip ülkender qauymynyñ şeşkeni mynau boldy: Tabyn köşine i̇endi būl arada qaluğa bolmaidy, bala-şağany qyryp almas üşin, toq i̇eter şeşimge kelgenşe qalyñ i̇el osydan künşilik jerdegi Mūğajar tauynyñ batys salasyndağy nu jyñğylğa köşip, äzirge boi tasalai tūrğany jön. Qazir naiza ūstağan myñ sarbaz bar. Bes jüzin saralap alyp jaudy osy arada qarsy alu kerek. Al qalğan bes jüzi — zaman qandai, zañ qandai, — jau jasağy toryp aldarynan şyğar bolsa, tötep beru üşin köşpen birge attanuğa tiıs. Jolaman oiynşa soldattar osy arağa tañ ata jetuge tiısti. Mümkin at auystyryp otyrsa tündeletip te kelip qalulary ğajap i̇emes. Sondyqtan köş qozğalysymen jaudy jañyldyru üşin, on şaqty jigit är jerge köptegen ot jağyp. auyl äzir qozğala qoimağanyn añğartar jalğan körinis jasauğa osy arada qalğany dūrys...
Osyndai şeşimge kelgen aqsaqaldar özderiniñ köşterine qarai bettedi.
Jolaman men Baitabyn jigitterin böluge kiristi. Naiza ūstağan, bilte myltyq asynğan sarbazdar aldarynan sap-sap bolyp ötip jatty. Keibireuleriniñ arqalaryna tañğan qalqandarynyñ döñgelek kümis şūğymdary ai säulesimen oinap jalt-jūlt i̇etedi. Jolaman oñ qolyn kötergen sap köşke būrylyp, sol qolyn kötergeni osy töbeniñ i̇eteginde qalyp jatyr.
Bie sauymy ötpei, qalatyn jauyngerler tañdalyp alynyp, köştiñ aldy qozğala bastady. Üreili atüsti ömirge dağdylanğan jūrt, ün-tünsiz şūbyryp kete bardy. Tüieniñ bozdağany, anda-sanda ūiqysynan şoşyp ūianğan balalardyñ jylağany, jylqynyñ auyq-auyq pysqyrğany, oqyranğany i̇estildi...
Köş aily tünde syrğyp, būldyr belesten ötip joq bolyp ketse de, auyl äli de osy arada tärizdi. Däiekşi jigitter jaqqan ottar jypyr-jypyr i̇etedi. Qalyñ auyl osy arağa jaña kelip qonyp as-suyn daiyndap jatqanğa ūqsaidy.
Jolaman qalğan jauyngerin i̇ekige bölip, birin tapal qarağaş toğaily oipattau kelgen sai boiyna ornalastyrdy. İekinşi bölegin qyrqa tasasyna qarai äketpek bolyp tūrğanynda kenet belesti örlei şapqan at dübirleri i̇estildi. Sarbazdar i̇elegize qaldy. Tynyq tünde şyqqan dybys qandai üreili! äsirese däl qazirgidei jau kütken şaqta.
Köp keşikpei küngei jaqtağy belesti bauyrlai ai astynan bir top salt atty körindi. Naiza, soiyldaryn köldeneñ ūstağan. Būl Tabyn ruynyñ salty. Özderiniñ arğy betke qoiğan i̇ertäuil5 jigitteri i̇eken. Olar ortalaryndağy bireulerdi qorşai şauyp keledi. Äne-mine degenşe tüngi dalany qaq jaryp batyrlar tūrğan töbege jetip qaldy. İä, būlardyñ qorşap kele jatqandary üş salt atty. Türleri de anyq körine bastady. Bireui qyz tärizdi. Al qalğan i̇ekeuiniñ kiımderi tipti özgeşe. Jaiyq qazaqtarynyñ kiımine ūqsamaidy. Alasa töbeli i̇eki i̇elidei-aq teri ūstağan börik, üsterinde mūjyqtardyñ kietinderi tärizdi toqyma qara şekpen. Aiaqtarynda mäsi me, älde jiñişke qonyş i̇etik pe, aiyryp bolmaidy. Kim bolsa da jat adamdar, üşeuiniñ de qaru-jarağy joq. Attary da äbden boldyrğan. Tek jan-jağyndağy jigitterdiñ süiemeldeuiniñ ar-qasynda ğana kele jatqan tärizdi. Şapty degen qūr atağy. Töbe i̇etegine jeter-jetpesten, däl bir saly suğa ketken adamdardai, bastaryn jerge salbyratyp, tört tağandap tūra qaldy. Gürs i̇etip qūlap tüsui de ğajap i̇emes.
İertäuilder bastyğy alyp kelgenderiniñ kim i̇ekenin tüsindirgenşe Baitabyn;
— İapyrmau, mynau Aqböken i̇emes pe, — dep dauystap jiberdi.
Qyz da tanydy.
— Baitabynsyñ ba? — Ol i̇endi özgelerge iıle sälem berdi. — Armysyzdar ağalar?
Jolaman jauap qaitardy.
— Barsyñ ba, qarağym.
Rasynda da būl Aqböken i̇edi. Aqböken dese aqbökendei ädemi i̇eken! At jaqtylau kelgen aqşyl jüzinde ai säulesi oinap, tostağandai möldiregen bota közderi tüpsiz tūñğiyq qara sudai tūna qalğan. Köteriñki qos almaly keudesi sūñğaq kelgen, appaq jūmyr moinymen tūtasa köz tartady. Aq mañdaiyna ükili kämşat börki, qypşa beline myqynyn ūia tikken qyzyl barqyt oqaly peşpenti jarasyp-aq tūr. Äsirese közge tüseri, beldigine bailağan jibek jibi şeşilip ketip, arqasynan tömen qarai jerge tögilgen qoiu qara şaşy. Mūndai da ūzyn şaş bolady i̇eken-au! Toqpaqtai bolyp örilip, üzeñgiden tömen at tirsegine deiin töñkerile tüsip tūr.
— Qarağym, jol bolsyn, — dedi Jolaman.
— Qol bastağan kemeñger ağa, — dedi Aqböken tağy da basyn iıp, — biz bir qara qūzğynnan şoşyp Uiasyn tastap ūşqan älsiz kögerşin...
— Jigitter, arudy attan tüsiriñder! — dep Jolaman ämir berdi.
Baitabyn özi baryp, qazaqtyñ köne salty ğūrpymen Aqbökendi at üstinen jas baladai i̇etip bir qolymen myqynynan ūstap, bir qolymen şalbarly qara sanyna tigizer-tigizbes i̇etip köterip lyp i̇etkizip jerge qoidy.
Aqbökenniñ şaşynyñ keremettigin jūrt i̇endi kördi. Nağyz qara tolqyn tärizdi tögilip jerge tiıp jatyr. Qyz şaşyn bir qolymen ortan belinen ūstap, aş beline orai saldy. Ol i̇endi ädepti ünmen Jolamanğa bastan keşken hikaiasyn aita bastady.
Janyndağy serikteri patşa qysymdarynan qaşqan äşirap, Däuletşi degen başqūrt jigitteri i̇eken. Serğazynyñ töleñgit aulynda bas panalap jüredi. Osydan üş kün būryn Serğazy küieu jigit retinde ūryn keledi. Hannyñ nökerleri auylda tyğylyp jürgen äşirap pen Däuletşini ūstap alyp, tañerteñ Orynborğa qarauylmen jürgizbek bop, Jantemirdiñ üiiniñ janyndağy arbağa qyl şylbyrmen bailap qūiady. Bir-i̇eki aidan beri bauyrlaryndai bolyp ketken qaşqyn jastardy auyldyñ qyz, bozbalasy jaman aiaidy. Biraq qoldarynan i̇eşteñe kelmeidi.
Tün ortasy auğan kezde qyzdyñ jeñgeleri Serğazyny Aqbökenniñ otauyna alyp keledi. Qazaq dästürin mültiksiz oryndap, «küieu balağa» qalyñdyğynyñ qolyn ūstatyp, alaryn alyp ketip qalady. Auru tazydai imigen, qansyz-sölsiz qatyp qalğan rabaisyz Serğazydan qalai qūtylaryn bilmei alasūryp otyrğan Aqbökenge, tösekke jatar aldynda:
— Qanym keuip barady, bir jūtym saumalyñ bar ma, boijetken, — dep Serğazy äzildegen bolady.
Aqböken türegelip baryp, körşi üiden syrly aiaqqa qūiyp qymyz äkeledi. Kele jatyp, äneuküni tisi auyrğanda basqan küşälanyñ bir bölegi qaltasynda i̇ekeni i̇esine tüsedi. Oilanbastan sol küşälany alady da tostağannyñ işine tastai salady. Bükil halyqqa büiidei tietin, qatygez Serğazyny aşu üstinde «ölmese ölem qapsyn» deidi.
äbden susağan Serğazy qalyñdyğynyñ özi oñ qolymen bergen qymyzdy jūta beredi. Syrly aiaqty bosatyp üf dep demin alyp, i̇ekinşi bir syrly tostağandy syndyrmaq oiymen kiımin şeşpek bolady. Biraq qymyzğa i̇erigen küşäla basyn ainaldyryp qūstyra bastady. Qalyñdyğyna barğan hanzadanyñ qyzyğyn köruge i̇eşkimge rūqsat i̇etilmegen, nökerleri biren-saran jelikken bala-şağany otau mañynan bağana quyp jibergen. Özderi de ärirek baryp tūrğan. Nökerler de tiri adam ğoi, alpysqa taiap qalğan qart on alty jasar qyzben, örge qarai tas kötergen kisidei äure bop jatqanda būlar qalai şydasyn, küzetke sañyrau, dülei bireuin tastap, özgesi öz qamyn oilap töleñgitterdiñ altybaqannan qaitqan qyz-kelinşekterin añdyp ketip qalğan.
Serğazynyñ haliniñ qiyndağanyn körip, Aqböken äşirap pen Däuletşini küzetip otyrğan i̇eki nökerge habar bergen. Söitip Serğazy üi işinde domalap, al älgi nökerler ne isterin bilmei äbiger bolyp jatqanda, Aqböken arbağa bailanğan arqandy pyşaqpen kesip i̇eki qaşqyndy bosatyp alyp saiğa tüsip ketken. Saida qyz añdyp joğalğan nökerlerdiñ jaiylyp jürgen i̇ertteuli üş atyn üşeui minip alyp, qarañğy tündi paidalanyp Jolaman köşiniñ soñynan zytyp otyrady. Aqböken Tabyn ruynyñ qalai qarai köşkenin būryn i̇estigen. Bala jastan üirengen dalasy i̇emes pe, dūrys tauypty.
— ätteñ ne kerek, küşäla az bolğan sekildi, — dedi Aqböken sözin aiaqtap, — men şyğyp bara jatqanda Serğazy közin aşty...
Jolaman aqyryn basyn şaiqady.
— Serğazy öşin äke-şeşeñnen alady dep oilamadyñ ba?
— Olardyñ qandai aiyby bar?
«İä, olardyñ qandai aiyby bar? Biraq būl zaman aiypsyz jannyñ aiypty bolatyn zamany i̇emes pe? äitpese soñymyzdan qol şyğarar bizdiñ qandai aiybymyz bar? Jerimizge, i̇elimizge time degenimiz be?» Jolaman auyr kürsindi. İendi ol qatar tūrğan dembelşe, myğym başqūrt jigitterine būryldy.
— Sender i̇endi qaida barmaqsyñdar? — dedi.
— İeger alsañyz, sizdiñ sarbazdaryñyzdyñ qatarynda qalğymyz keledi, — dedi qazaq tilin äbden bilip alğan aq sary äşirap.
Jolaman i̇eki jigittiñ betine synai qarady.
— Qoldaryñnan ne keledi?
— Qūryş tabylsa zeñbirek qUia alamyz, — dedi bağanadan beri ündemei tūrğan qalyñ qabaqty qara tory Däuletşi, — kendi topyraqtan qorğasyn qorytyp oq ta jasai alamyz.
— Ras aitasyñdar ma?
— Ras bolğanda qandai! Būryn i̇ekeumiz de Oraldağy Dimitrievtiñ qaru-jaraq zavodynda jūmys istegenbiz.
— Jaqsy, — dedi Jolaman oiyn aşyp aitpai, — äzirge bizdiñ köşpen birge bolyñdar. Özge jağdaidy soñynan söilesermiz — bir jigitke būrylyp — jigitter, ana tūsauly attardy alyp, mynalardy bizdiñ auyldyñ köşine jetkizip sal, — dedi. İendi ol Aqbökenge köz tastady, — qarağym, sen de äzirge bizdiñ üide bola tūr.
— Maqūl, ağa.
Baitabyn säl qozğalyp:
— Köke, būl kisilerdi men aparyp keleiin, — dedi.
— Bolady. Biraq tez oral.
— Qūp.
Baitabyn qaityp kelgennen keiin Jolaman sarbazdarynyñ qalğanyn i̇ertip, aldyñğy jaqtarynda sūlai sozylğan belestiñ üstine şyğyp bekindi. Art jaqtarynda är jerde jyltyldağan ot körinedi, qalyñ auyl qonyp jatqan tärizdi. Ai säulesi jüdei, künşyğystan tañ bilinip kele jatqandai...