Köşpendiler - I - Almas qylyş

Handyq is — ol kezde äsker isi, kim de kimniŋ äskeri küşti bolsa, sol — han jäne küşti han. Qasymnyŋ jas kezinen ūstağan jalğyz sara joly bar. Ol jol — beibitşilik joly — öz jeriŋdi i̇eşkimge berme, özgeniŋ jerin tartyp alma. Özgeniŋ jerin tartyp almau oŋaiğa tüskenmen, küştiler jeŋgen opasyz sūrqiiä zamanda, öz jeriŋdi bermeu oŋai is i̇emes i̇edi. Būny jaqsy tüsingen Qasym Sairamğa kelisimenen tek öz yqpalyn Sarysu, Şu, Talas boiyndağy qazaq i̇eline ğana jürgizudi oilamai, bükil Däşti Qypşaq jerine qūlaş ūrdy. Äkesi Jänibektei būl da qazaqtyŋ bar ruyna «birigip i̇el bolaiyq» dep kisi jiberdi. Özi äzirge bir ölkeniŋ ğana hany bola tūryp, i̇endi bükil qazaqty bileitin ūly handyq qūrudy oilady. Kimdi han i̇etedi? Ony halyq özi şeşsin dep, öz atyn ataudan bas tartty. «Han aqyly qyryq kisilik, halyq aqyly qyryq myŋ kisilik: köppen keŋesip pişken ton kelte bolmaidy» dep būl mäseleni halyqtyŋ şeşimine qaldyrdy. Äkesi Jänibektiŋ divan 57 zaŋy i̇etip ketken «Tağanaq keŋesi» men «Tūrymtai keŋesin» qaitadan küşine i̇engizdi. Han boldym dep birden şabuylğa kirispei, aldymen özin basqa bireu şauyp almas üşin, Sozaq, Ūlytau, Sairam, Saraişyq bekinisterin jöndep, myqty äsker qūrudy arman i̇etti.
Osy kezde tağy bir ūly uaqiğa boldy. Bükil Türkistan, Samarqant, Būqar, Andijan, Şahiiä, Hizar, Horezm, Qūndyz, Badahşandy jaulap alğan Mūhamed-Şaibani han i̇endi Qorasanğa attandy. Adamnyŋ tasy örge domalap tūrğan kezde, qandai qiyn istiŋ bolsa da qiiüy kele qalady. Mūhamed-Şaibani da qisynyn tauyp, Qorasandy jaulap aldy. Adam baqqa, ataqqa toiğan ba, Mūhamed-Şaibani būğan da qanağattanbady. Öler bala beiitke jügiredi, ol i̇endi sonau qarly Pamirdy jailağan Hazar i̇eline attandy. Biraq hazarlar jyqpyl-jyqpyl Gindyqūştyŋ arasyna tyğylyp alyp, oğan taptyrmady. Amal joq, keiin qaituğa tura keldi Auğan jerindegi Tilman özeniniŋ jağasymen tömen tüsti. Biraq būl özen birimen biri jalğasyp jatqan ūşy-qiyry joq şyŋ qūz tastardyŋ arasymen ötedi. Sonau būlt süigen biıktegi jiŋişke qoba jolmen qaityp kele jatqan köp äskerge qūlama qūzdardan, pyşaq keskendei jyltyr jartastardan tömen tüsip su alu, ne attaryn suaru ğajaiyp mihnatqa ainaldy. Su jetpei biraz adamdary qyryldy, attary zoryğyp öldi. Osyndai qiyndyqpen kele jatqandarynda küz tüsti. Kenet aq jauyn bastaldy. İendi būrynğydan da qiyn jağdai tudy. Kündiz-tüni tynbai jauğan aq jauyn tau arasyndağy tas joldy juyp ketti. Aiaq bassa taiğanap, adam, mal tūŋğiyq şyŋyraularğa qarai domalai jöneldi... Qanşama äsker apatqa ūşyrady. Östip, öldim-taldym degende äiteuir qys tüse, Mūhamed-Şaibani qalğan äskerimen Qorasanğa jetti. Azyp-tozğan, äbden jüdegen äskerine i̇endi ol i̇elderine qaituğa rūqsat i̇etti. Aştyqtan közderi üŋireigen, üsterindegi kiımderiniŋ jūlma-jūlmasy şyqqan bir kezdegi mūzdai bop qaru-jaraqtanğan aibarly äsker, i̇endi kenet qaiyrşy sekildenip, sonau İran men İraktyŋ şekarasynan Türkistan ölkesine deiin şūbatyla bosty.
Būl bir ğajaiyp körinis i̇edi. Mūhamed-Şaibani laşkeri kele jatyr dese, būryn jylağan bala uanatyn qaharly, aibarly äsker i̇endi qatyn ūryp alatyndai tobyrğa ainaldy. Olar öz i̇elderine jetkenşe kün köru üşin, top-topqa bölinip, joldağy beibit jatqan dihtardy tonai jürdi. Köptegen jūrt i̇endi öz äskerinen özi qaşty. Halyqty ürei biledi.
Däl osy kezde özge handardyŋ demeuimen İrannyŋ ämirşisi Şah-Ysmaiyl Qorasanğa joryq saldy. Būl kezdegi öziniŋ astanasy Geratqa äskersiz jetken Mūhamed-Şaibani, i̇endi būl arada qaluy — qūr üide otyryp ölui i̇ekenin sezip, «jauyngerler Mervke jinalsyn» dep jan-jağyna habarşylardy şaptyrdy. Biraq äbden azğan-tozğan, şarşağan äsker jinala qoimady. Özi Mervke kelgen şaqta, soŋynan Şah-Ysmaiyl da quyp jetti. Amal joq, jinalğan bar ämir, bahadur, sūltandarymen ūrysqa şyğuğa tura keldi. «Tarihi Raşidida»: «Kim de kim özgege ajal azabynyŋ şerbetin qanşa işkizse, özi de sol udan sonşalyq işedi» dep aitqandai, onyŋ da ölim ydysy lyqyldap tolğan i̇edi. Osy aiqasta atasy Äbilqaiyrdyŋ jasyna jetpegen, bükil Orta Aziiäny jaulap alğan, ataqty Mūhamed-Şaibani han jekpe-jekte jas jolbarys Şah-Ysmaiyldyŋ qolynan qaza tapty. Soŋğy on jyldyŋ işinde i̇eliniŋ şetine san kelip, talai ret tynyş jatqan jūrtty qan qaqsatqan ūly jihanger batyr hannyŋ bas süieginen Şah-Ysmaiyl şarap işetin ydys istetti.
Būl uaqytta Qasym han ordasy äbden küşeiip alğan-dy. Bükil Däşti Qypşaqtyŋ köp rulary i̇er jürek ämirşisin tu i̇etip köterip, maŋyna jinala tüsken.
Qasym han būnyŋ aldynda Mūhamed-Şaibanimen birneşe ret maidanda kezdesken. Äbden kemeline jetken äkki äsker birin-biri jeŋe almai it jyğys kele bergen. Al Qasym han qanşalyq beibitşilik ömirdi süigenmenen, i̇endi Äbilqaiyr ūrpaqtarymen alyspasqa mümkindigi qalmağan. Osydan i̇eki ai būryn Mūhamed-Şaibani Türkistan jerinde qazaq saudagerleri sauda-sattyq jürgizbesin dep jarlyq bergen. Būnysy bükil Däşti Qypşaqqa zorlyq i̇edi. Halyqqa qaladan kerek zatyŋdy alma deu ärine, zor qiiänat. Osyndai jağdaida jürgende Qasym han Mūhamed-Şaibanidyŋ ölgenin i̇esitti. Būl künderde Qasym han Türkistan ölkesin birjolata jaulap aluğa daiyn i̇edi. Qazir onyŋ qaramağynda üş jüz myŋdai bop qarulanğan atty äsker bar. Osy bir kez bytyrap jürgen qazaq rularynyŋ basyn qosyp altyn tūğyryna qonyp, şyn memleket bola bastağan kez i̇edi. Qasym hannyŋ da abyroiy äbden köterilip bolğan. Onyŋ Däşti Qypşaqtyŋ i̇eldik, jauyngerlik daŋqyn «Tarihi Raşidi» aitqandai, Joşy hannan keiin bükil Şyğysqa jaiğan äluetti şağy i̇edi.
Kün ainadai aşyq. Küzgi salqyn jel sarğaiyp ketken i̇en dalany aimalai süiip aqyryn i̇esedi. Bir top batyrlarymen Qasym han Sozaqtağy han saraiynyŋ aldynda tūr. Osy aradan qazaq jerin qaita şapqaly kele jatqan Qytai, Oirat, Aqsaq Temir ūrpaqtarynyŋ qalyŋ äskerine qarsy ūly aiqas bastalmaq. Qoldaryndağy temir naizalarynyŋ süiir ūştary men arqalaryna taŋyp alğan bolat qalqandary kün közimen şağylysyp, han saraiynyŋ aldynan maidanğa bara jatqan kileŋ jüirik mingen qalyŋ äsker lek-lek bop ötip jatyr. Ūşy-qiyry joq, bükil dalany alyp jarq-jūrq i̇etedi.
Kenet Qasymnyŋ közi äskeriniŋ aldyŋğy qatarynda ketip bara jatqan, betin qara dalbağaiymen japqan kök sauytty batyrdy şalyp qaldy. Būl Oraq i̇edi. Han aqyryn i̇ezu tartyp külimsiredi. «Halyq qamyn oilağan batyr han qolyna kelip qosylsa, būl jaqsy yrym. Han saiasatynyŋ onda halyq kökeiine qonğany».
Qasymnyŋ közi i̇endi däl qasynan aqboz säigüligin oinatyp ötip bara jat-
qan, aq beren sauyt kigen jas batyrğa tüsti. Atynyŋ symbattylyğyna, jas batyrdyŋ otyrysyna süisingen han közin odan köpke deiin almady. Būl öziniŋ balasy — Haqnazar i̇edi. Ūrysqa alğaşqy attanuy.
Qasym ündemedi, tek balasy ūzap ketkenşe onyŋ tu syrtynan qarai berdi...

Epilog

Qazaq handary Türkistan ölkesi üşin seksen jyldai soğysty. Aqyrynda, osy Haqnazar han bolğan kezinde ğana tegis öz jerin özine qaitaryp aldy. Han astanasyn İassyğa köşirdi. Sodan keiin baryp ony Türkistan dep atap ketti. Jäne osy Haqnazar han kezinde üş jüz jyldan köp äŋgime bolyp kelgen jai — bükil qazaqtyŋ Üş jüzge bölinui aiaqtaldy. Qasym han osy balasyn körgende öziniŋ alğaşqy joryqqa attanğany i̇esine tüsip, işinen balasyna «baqytty bol!» dep kübirledi. İä, Sar dalasynda, sonau ūzaq tarihynda qazaq halqy ne körmedi. Suğa da batty, otqa da jandy, biraq tiri qaldy, qūryp ketpedi. Osynyŋ bärine aiğaq halyqtyŋ i̇erligi, tağdyry üşin küresedi.
Bağanadan beri äskerinen közin almai tūrğan Qasym han osynşama jauynger ūl bergen halqyna riza bolyp ketti.
— Myna sūrapyl küşke qarap tūryp bir oiğa keldim, — dedi ol qaitadan jaqynda ğana maisary bolğan Oŋai batyrğa, — qazaq i̇eli nağyz bir almas qylyş qoi, qaraşy, almas qylyştan aini ma? Ol — jarq-jūrq i̇etip, baitaq dalany dübirletken qalyŋ äskerdi körsetti.
— Käp osy almas qylyş kimniŋ qolynda bolady, sonda ğoi, — dedi Oŋai batyr hanğa säl būrylyp, — kim ony qalai ūstaidy, qandai arman üşin jauyna salady.
— Jön aitasyŋ, — dedi Qasym, — babyn tappasaŋ qyran qūs qasqyr ala almaidy, — söitti de ol qalyŋ qol attanyp bara jatqan künşyğys pen oŋtüstikke qobalji qarady. — İel şetine jau keldi, almas qylyş tağy qynabynan suyryldy... Arty nemen tynbaq?

Click or select a word or words to search the definition