Köşpendiler - I - Almas qylyş

Han keŋesine töngen qater öte zor i̇edi. Äbilqaiyrdyŋ būl «han äskeri» şynynda da tek kileŋ janynan bezgen, deni Vizantiiä, İegipetti talai şapqan ataqty batyr tūqym sūljyq türikmenderiniŋ ūrpaqtarynan qūrylatyn-dy. Qazandai-qazandai bastaryndağy seŋ-seŋ börikterin selkildete, qoldaryndağy kök naizalaryn künge oinata, jau şebine sadaq oğy jeter jerge jetkenşe jūbyn būzbai, kişi-girim tailaqtai astaryndağy tekejaumyt, aqalteke säigülikterin jele şoqytyp, jauar būlttai tūtasa kele jatqanda qandai jau jürek äsker bolsa da bir äbigerlenip qalatyny aidan anyq. «Han laşkerleri» tūtqyn aludy bilmeitin, jaulasqan i̇elin käri-jasyna qaramai typ-tipyl i̇etip qaituğa qūmar. Äbilqaiyr han būlardy özge äskerinen i̇erekşe ūstaityn. Joryqta olja i̇etken qyz-kelinşekterine, talağan mülik-qazynalaryna qol sūqpaityn. Ortaq olja dep han tūqymdarynyŋ bölisine saldyrmaityn. Osyndai i̇erkindiktiŋ arqasynda būlardyŋ köbinde jeti-segiz qatynnan bolatyn jäne äbden baiyp ta alğan jauyngerler. Özderine tietin mūndai paidany bilgen soŋ, äbden qanğa qūnyğyp ketken būl jan alarlar ūrysta şeginudi bilmeitin, jan aiamai soğysatyn.
Han keŋesin şabuğa kele jatqan mine, osy äsker i̇edi. Būl habardy i̇estigen qazaqtyŋ Qobylandy, Qambar, Qara Ospan sekildi aty şuly batyrlary üsterine sauyttaryn kiıp, qamys qūlaq, böken san, jal-qūiryğy jerge tögilgen tūlparlaryn oinatyp, özgelerden sytylyp şyğa berdi.
äsirese būlardyŋ közge tüseri batyr Qobylandy men astynda i̇esik pen tördei qara siraq tūlpary bar Jänibektiŋ i̇ekinşi balasy Qambar bolatyn. Qobylandy būl kezde alpysqa taiap qalsa da, Qazanğa attanğandağy qara şoqparyn äli de bir qolymen ūrşyqtai üiiredi. Al Qambar batyr qūdyqqa qūlağan nar tüieni qos örkeşinen ūstap suyryp alatyn alyp küş. İeki iyğyna i̇eki kisi mingendei qūlaş jauyryn, bura san, tartyluğa daiyn tūrğan sadaqtai, dene qūrylysynan küş iesi i̇ekeni birden seziledi. Būl Jänibek Ordasynyŋ jauyna jibergeli qairağan bolat jebesi, keudesinde jürek i̇emes, qatyp qalğan müiiz bar tärizdi, bala jastan qorqudyŋ ne i̇ekenin bilmegen jalyn jan. On segizge şyqqanda arlan jolbaryspen jekpe-jek alysyp, qūr qolymen ūryp alğan. Äke balağa synşyl, Jänibek būl balasynyŋ batyrlarğa bitken minez-qūlqyn i̇erteden sezip, ünemi ony soğys isine üiretude bolatyn. Özge ūldaryna ädemi kiım, saltanatty i̇ertūrman istetse, būğan arnap naiza, jaq, aldaspan jasatatyn. Osyndai batyrlyğyna qaramai, Qambar Jänibektiŋ basqa balalarynan göri anağūrlym keŋ peiil, izdegeni i̇erlik.
«Jau kele jatyr!» degendi i̇estisimen-aq Qambar sauytyn kie salyp, bel-
deude tūrğan qara qasqa tūlparyna minip-aq aldy. Oŋ qolyna qanjar ūşty, qaiyŋ bezeuli naizasyn ap, jau keletin künşyğys jaqty qyryndai berdi. Būl ataqty üş batyrdyŋ jaudy qarsy aluğa şyqpaq bop yŋğailanğanyn körip, özge batyrlar da atqa qondy. Tek sai tabanynda töselgen aq kigizdiŋ üstinde jasy kelip qalğan Arğyn bi, Qotan jyrau sekildi on şaqty qart adam qaldy. Ūrys batyrlar isi degendei Jänibek han da ornynan qozğalmady.
— Jau kelse jauabyn alar, qazaqtyŋ qazir i̇el-jūrtyn qorğaityn ūldary bar ğoi. — Ol saptai tizilip jauğa qarsy Nūranyŋ Qaratūzynyŋ biıginde tūrğan batyrlarğa süisine köz tastady da Qotan jyrauğa būryldy. — Ana i̇er-azamattar jaudy quyp keiin qaitqanşa uaqyt bosqa ötpesin, Qotan ata, köpten beri tyŋdauğa qūmar bop jür i̇edim, sizdi jaqsy biledi deidi. Joşy ölimin i̇estirtudi aityp beriŋizşi.
Bolaiyn dep jatqan ūrys būlarğa i̇eş qatynasy joqtai, özgeler de qart jyraudy qolqalai bastady.
— İä, balalar qaitqanşa i̇ermek bolsyn, — dedi Arğyn bi.
— Köŋil şirkin bir köterilip qalsyn, — dedi Üisinniŋ qart batyry Qylyşbai.
Qotan jyrau köp küttirmedi. Ömir-baqi janynda jüretin käri qara qobyzyn qolyna alyp, qarlyqqan qart dausyn aŋyrata jöneldi.
Şyŋğyshan özge balalarynan tūŋğyşy Joşyny anağūrlym jaqsy körgen. Söitse de aitqanyna köne qoimaityn Joşyny joiuğa Ūlytau boiyna ädeii arnap kisiler jibergen: Joşy aŋ aulap jürgende qastary monğol ädisimen otyz jeti jasynda omyrtqasyn üzip öltiredi. Būl habar Ūly Ordağa jetedi. Şyŋğystyŋ Joşyny jaqsy köretinin biletin han töŋiregindegi adamdar būl habardy i̇estirtuge bata almaidy. Jäne onyŋ üstine özi arnap kisi jibergendikten Joşynyŋ qaza tabatynyna şek keltirmegen älem ämirşisiniŋ özi de «kimde-kim Joşynyŋ qaza tapqanyn i̇estirtse, sonyŋ basyn alamyn» deidi. Han jaqsy köretin balasynyŋ ajalyna özi sebepker bolyp otyrsa da, onyŋ ölgenin i̇estimei ötkisi keledi. Mūndai jağdaida jūrt dağdarady. Aqyrynda būl habardy jyr arqyly i̇estirtudi Ūly Jyrşyğa tapsyrady. Hannyŋ saltanatty köŋil köteretin keşinde «al, Ūly Jyrşy, jyr basta!» degen ämirdi i̇estigende, qart jyrau türki jyryn aŋyratyp qūia beredi.
Ol:

«Teŋiz başynan būlğandy
Kim tūndyra, a hanym?
Terek tüpten jyğyldy
Kim tūrğyzar, a hanym?»

deidi. Sonda Şyŋğyshan:

«Teŋiz baştan būlğansa,
Tūndyrar olym Joşy dūr
Terek tüpten jyğylsa,
Tūrğyzar olym Joşy dūr».

deidi. Sonda Ūly Jyrşy alğaşqy öleŋin tağy qaitalaidy, biraq būl joly közinen jasy parlap ağady. Ananyŋ jylap otyrğanyn körgen Şyŋğyshan:

«Köziŋ jasyn tögilter,
Köŋiliŋ şerli bolğai ma?
Jyryŋ köŋil ürkiter
Joşy ölgen bolğai ma?

dep sūraidy. Sonda Ūly Jyrşy türki jyrymen:

«Söilemeske i̇erkim joq,
Sen söilediŋ, a hanym!»
Öz jarlyğyŋ öziŋe
Jön oiladyŋ, a hanym!»

dep Joşynyŋ ölgenin i̇estirtedi. Sonda jaratylğaly közinen jas şyqpağan Şyŋğyshan i̇eŋkildep jylap:

Qūlyn alğan qūlandai
Qūlynymnan airyldym!
Aiyrylyşqan aqqudai
Er ūlymnan airyldym!»

dep teris qarap, bük tüsip jatyp alady.
Qart Qotan būl jyrdy sonau Ūly Jyrşy men älem ämirşisi Şyŋğyshannyŋ däl sol kündegi küiin otyrğandardyŋ köz aldyna i̇elestettirgendei, käri qobyzyn bozdata, käri dausyn qarlyqtyra şyğaryp, zar jylap otyryp aitty. Jyrau öneri jūrttyŋ köŋilin bölgeni sonşalyq, otyrğan adamdar ana jaqta bolğaly tūrğan ūrysty ūmytyp ta ketti.
Qotan qart i̇endi jyr üstine jyrdy toğytty. Ol bir mezet Oraq tolğauyn bastady.

«Artuda artu tau kelse,
Atan da tartar bügilip.
Alystan qara körinse,
Qaraqūla jatar üŋilip...»

Oraq tolğauynyŋ adamnyŋ qūiqa tamyryn şymyrlatyp, ön boiyŋdy dirildetip alyp ketetin qasqyrdyŋ ūlyğany tärizdi özine derbes bir i̇eski äueni bar. Osy äuenge sai Qotan jyrau qobyzyn osyp-osyp aŋyratyp kenet jas kündegidei jigerlene tolğady.

«... Ua, jigitlär, jigitlär,
Jalaŋğaş jerde jauğa şap.
Osynau jalğan düniede
Ajal jitmai ölmek joq».

Jyrau dausy, şaba kele qyzğan jüiriktei, i̇endi şaryqtai tüsti. Ūiyp tyŋdağan aqsaqaldar qazir qan maidanda şeşilgeli tūrğan qazaq handyğynyŋ tağdyry i̇esterinen tipti şyğyp ketkendei, bastaryn jerden almai, tapjylmai tyŋdauda. Joq, būlar jaŋa i̇el bolyp kele jatqan halqynyŋ tağdyryn ūmytqan joq. «Sonau aiqas nemen tynar i̇eken?» dep işteri alai-tülei. Ärqaisysy bir taipa i̇eldiŋ qalyŋ qolyn basqara alatyn sonau qalyŋ qabaqty, tükti bilekti batyrlarğa senu öte oryndy. Qyran balapandaryn ömir arpalysyna daiyndağanda, i̇eŋ aldymen qūianğa i̇emes, qasqyrdyŋ böltirigine tüsirip üiretedi i̇eken. Jänibek te sol qyran. Qanatynyŋ astyndağy batyrlaryn birden i̇eŋ auyr syn-
ğa şynyqtyrmaq. İel bolğylary kelse, özderin-özderi qorğai bilsin!.. Bügin bastary birigip, jauyna qarsy tūra almai, ala auyzdyq ne qorqaqtyq körsetse, i̇erteŋ byt-şyt bop, köringenniŋ tabanynyŋ astynda ketedi. Al bügin i̇el namysyn — i̇er namysyn qorğai alsa, i̇erteŋ tastan berik birlesken jūrt bolady. Qūryş otta asyldanady, halyq küreste şynyğady.
Jänibek qanşa qobaljysa da sabyr tūtty. Ol ru bastyqtary batyr, bilerdiŋ han ämirin oryndau üşin i̇emes, auyz birlikterin aiğaq i̇etip, jauyna öz betterimen qarsy şyqqanyn körgisi keldi. Han aqyly i̇emes, halyq aqyly şeşsin dedi halqymyzdyŋ bolaşaq tağdyryn.
Jänibek qazaq handyğynyŋ tağdyry şeşiletin mūndai qysyltaiaŋ mezette sap aldynda bolmai, käri-qūrtaŋ aqsaqaldar qasynda qaluyn keibireulerdiŋ qylmys sanaitynyn da, ne qorqaqtyqqa balaitynyn da biledi. Biraq i̇erteŋ qazaqtyŋ bytyrağan rularynyŋ basyn qosyp, myqtap ūstar han bolu üşin, myzğymas beriktik te kerek. Öziŋdi şabuğa jau kele jatqanda bir saidyŋ jağasynda qart jyraudyŋ tolğauyn tyŋdap otyru — köringen hannyŋ qolynan kelmeitin qasiet. Halyq aldynda mūndai adam aŋyzğa ainalady. Öziniŋ abyrjymas tastai minezimen özgelerdiŋ de ümitine äl beru — qolyna qylyş alyp jauğa şabudan anağūrlym artyq i̇erlik. Han äbiger bolmağan jerde, halyq ta äbiger bolmaidy. Būl —jeŋistiŋ i̇eŋ bir kerekti şarty. Hannyŋ kele jatqan jaudan qūty qaşpai, jaibaraqat otyrğanynan özgeleri de ülgi aldy. Olar da kele jatqan jauyna berekeleri ketpei, sabyrly salqyn qanmen daiyndala bastady.
Qotan jyrau Oraq tolğauyn bitirip äldeqaşan İedige jyryna köşken. Jūrt sol ūiyğan qalpynda tyŋdauda. Būğan Jänibek iştei quanyşty. Öziniŋ de qobaljuy basylğandai. «Joq, mūndai jūrtty jau jeŋe almaidy. Mūndai myzğymas i̇elmen tübi Ūly handyq qūruğa bolady. Qan-josa i̇etip qyryp-jūiam dep jauy kele jatqanda, mynau qart bi, batyrlardyŋ osynşama sabyrlylyq körsetui — jaqsy yrym. Bū tärizdi jūrt bolaşaqta basyna qandai auyr syn tüsse de şydaidy, qandai jaumen bolsa da taban tirep alysuğa jaraidy. Al kele jatqan myna jauğa anau Nūra üstindegi kileŋ batyr jigitter jauap bere alady. Mūndaida i̇er qimylyn arman şeşedi. Al i̇er armany — i̇el bolu. Būl arman üşin anau i̇erlerdiŋ aianbai aiqasatynyna kümän keltiru künä bolar i̇edi...»
Jänibek hannyŋ qūlağyna qart jyraudyŋ dausy i̇emis-emis keledi. Qūlağy jyrda, köŋili köp keşikpei bastalatyn qandy aiqasta.
Qart jyraudyŋ dausy äli boldyrmağan jüiriktiŋ şabysy tärizdi. Birkelki dübir, birkelki ūitqu...
Qart aqyn qarlyğa tolğaidy. Ol qazir toğyz batyr İedigeni quyp kelip, Ken-Janbaidyŋ İedigege arnap aitqan jyryn tolğap otyr:

«äi, İedige, sen i̇endi qait sana!
Qaityp İedil öt sana!
Eŋsesi biık boz Orda
Eŋkeiip sälem ber sana!
Erni jūqa sar aiaq
Er sarqytyn iş sana.
Jauyryndary jaqtaly,
Tüime bauy tartpaly
Al qara kiım üstiŋe
Ton beredi, ki sana.
Kök ala jorğa at minip,
Kök dabylpaz bailanyp,
Tūtam bauy som altyn
Aq sūŋqar qūs beredi,
Köl ainalyp şüi sana!»

Būl kezde Nūra betkeiindegi batyrlar qara şoğyrlanyp toptanyp qalğan. Qos küzetudegi Qypşaqtyŋ jüzge taiau jigitterin i̇ertip Qobylandyğa Qaztuğan qosyl-
ğan. İel basyna kün tuğanda jeke qaludyŋ lajyn taba almai, Şalkiız jyrau-
dy bas i̇etip, i̇eki jüzdei qasyndağy nöker, soiylşy, malşy jigitterimen Temir bi de kelgen. Jänibektiŋ özge balalary, bastyğy Qasym men Kereidiŋ batyr ūldary, i̇eŋ ülkeni Būryndyq bop, han aulynyŋ maŋaiyndağy töleŋgit, sarbazdaryn jinap, būlar da töbe basyna şyqqan. Qysqasy, han keŋesin qorğamaq bop Nūranyŋ Qaratūzy betkeiinde bes jüzge taiau zamatta qol jinaldy. İendi būlar şep qūryp jaudy qalai qarsy aludy keŋesti. Barlyğy Qambar batyrdyŋ aitqanyna könetin boldy. Mūndaida batyr sözine bağynu i̇ejelgi salt, Qambar batyr Maisary 48  i̇etip Qypşaq, Arğyn jigitterin, Maimene i̇etip Alşyn, Dulat jäne özge ru soiylşylaryn tūrğyzdy. Özderi Şyŋğys ūrpaqtary töleŋgitterimen orta şepti aldy. Kele jatqan jauğa osylai üş müiiz bop qarsy şabudy ūiğardy.
Däl osy sätte soltüstik pen şyğystyŋ naq orta şeninen aspanğa būrqyldai köterilgen şaŋ şyqty. Tağy bir süt pisirimdei kez ötkende şaŋ astynan qalyŋ qol körindi. İendi azdan keiin jau seleuti de anyqtala bastady. Jelkildegen kileŋ aq seŋ seŋ börik, künge şağylysqan kök qūryş naiza suyt keledi. Qarqyndary tau būzardai. Olar, taiağan saiyn qiğaştai şaba, äskerdiŋ qos qanatyn i̇eki jaqqa jaia tüsti. Äbilqaiyrdyŋ atty äskeriniŋ i̇ejelgi täsili. Qūşağyn jaiyp kep, jauyn ortağa ap jan-jağynan kenet at qūiady. Jau äskerin qorşauğa alady. Būl temir qyşqaştan qūtylu i̇ekitalai. Äskerdiŋ qolbasşysy bastağan bir toby keiin qalady. Ol özine yŋ¬aily jerde tūryp ūrys bolyp jatqan maidannan közin almaidy. Qai tūsta äskeri azaia bastasa, ne küşi qūldyrap jeŋiluge ainalsa, sol tūsqa qasynda tyŋ tūrğan äskerden kömek jiberedi. Būl joly da sol ädisterine salmaq tärizdi! Şaih-Haidar äskeri qazaq batyrlary tūrğan jerge tağalana qorşai taiap keledi. Däl osy kezde, Nūra betkeiinde tūrğan batyrlar, kele jatqan jau äskeriniŋ künşyğys jäne soltüstik büiirinen būlarğa qiğaştai tiıspek bop qūiyndai şapqan i̇eki qoldy kördi. Batyrlar birden tüsindi. Mynau astyndağy qos örkeş jelmaialary bastaryn tömen tüsirip jiberip, künşyğys jaqtan tairaqtai şapqan qol — būl jauyn aŋdamai ötkizip alğan, qalqan i̇etip şyğys jaqtağy jolğa qoiylğan Kerei, Naiman jauyngerleri. Al soltüstik tūstan şūbatyla jöŋkigen — aldynda ärqaşanda i̇er jürek batyry oqşau keletin — būl soltüstiktegi qalqa — Arğyn, Qypşaq qoly. «Jau kele jatyr!» degen habardy i̇estigennen-aq Qasym: «Han keŋesi bolyp jatqan jerge tez jetsin» dep at şaptyrğan. Jau jürek i̇eki qoldyŋ tez jetkenine betkeide tūrğan batyrlar quanyp qaldy. Äldekimder «Ua, sät!», «Aqsarbas, aqsarbas!» dep öziniŋ köterilgen köŋil küiin jasyrmai aşyq aityp jatyr. Kütpegen jerinen, arttaryn ala, i̇eki büiirlerinen i̇eki qoldy körgen Şaih-Haidar äskeri «özimiz qorşauğa tüsip qalmaiyq» degen qauippen kenet i̇eki jaqqa jaiyla tüsken qanattaryn jiiä qoidy. İendi olar şaşau şyğarmai, tobyn jazbai, sadaq oğy jetetin jerge kep, attarynyŋ qarqynyn basyp säl aiaŋdai jürip şoğyrlana toqtady. Būl kezde Şaih-Haidar äskerin, büiirlei qorşap Naiman, Kerei men Arğyn, Qypşaq qoldary da batyrlar tūrğan töbege jetti. İeki jaq äudem jerge kep qarama-qarsy tūrdy. İendi qazaq batyrlarynyŋ toby i̇emes, Şaih-Haidar äskeri qorşauda qalatyn tärizdi. Küş qazaq jağynda basym. Biraq birde-bir ret jauynan beti qaityp, tauy şağylyp körmegen «Han äskeri» keiin şeginetin türi joq. Kök naizalaryn qazaq jigitteriniŋ keudelerine bir sūqpai mauqy basylar i̇emes.
Kenet Şaih-Haidar şebinen jal-qūiryğy jerge tögilgen, nardai aqal-teke arğymaq mingen, üstinde qara sauyty bar Qaraşyŋ batyr oiqastap ortağa şyğa berdi. Ol künderde soğys jürgizu täsili i̇eki türde bolatyn. Biri jauyn qapyda bas salu da, i̇ekinşisi qan maidanda betpe-bet kep aşyq ūrysu. Mūndai jağdaida i̇eŋ aldymen jer belgilenip, maidan ortasyna batyrlar jekpe-jek şyğyp ūrysady. İeki jaqtan jekpe-jekke şyqqan batyrlarğa i̇eşkim bolyspaidy. Qaisysynyŋ küşi basym bolsa, sol jeŋedi. Keide jekpe-jek aiqas i̇eki jaqtan batyrlar tabylğanşa sozylady. Keide jekpe-jekke şydai almai, jaudyŋ bir jağy at qoiyp, ūrys aşyp jiberedi. Būl ülken aiyp bolyp sanalady. Artynan bitimge kelgende būl kinä i̇eske alynady.
Qaraşyŋ batyr qara arğymağynyŋ üstine anandaidan qara şyŋdai bop maidan ortasyna kep, aibarly ünmen aiqai saldy.
— Şyq beri jekpe-jekke! Janyŋnan bezgen qaisyŋ barsyŋ!
— Men barmyn! — dedi Qambar batyr astyndağy qara siraq tūlparyn tebine tüsip, alğa qarai ūmtyla berip.
— Toqta! — dep aqyryp jiberdi däl osy sätte şudalary jerge tüsken appaq buranyŋ üstinde otyrğan Būryndyq. — Jol meniki! Ağa tūrğanda ini alğa şyqpas bolar!
Ağa būiryğyna ini könu — qazaqtyŋ köne salty. Qambar batyr atyn kenet tejep toqtai qaldy.
Būryndyq köldeneŋi men ūzyndyğy birdei törtpaq kelgen, qoldary kesken tomardai, şoiyn deneli baluan jigit. Basy şaradai, qara sūr, juan qara mūrtyn Ğaziret Ğalidai i̇eki qūlağyna aparyp ilip qūiatyn. Tünde körgen adamnyŋ jüregi jarylatyndai tüsi suyq. Bala jasynan sotqar, soğys qūmar. Onyŋ jauymen ūrysqanda i̇eŋ jaqsy köretini — aq burasyna minip alyp jeke şyğu. Aq burany ol bota küninen jauğa salyp üiretken. Özi de özge buralardan anağūrlym biık. Şapqanda jylqy balasynyŋ ilude bireui ğana ilese alady. Būryndyqtyŋ körki osy aq buramen. Äsirese atty adamdy körse jyny bar. At üstinen auzymen jūlyp alyp, tabanynyŋ astyna salyp, tarpyp tastauğa myqtap töselgen. Keide jerge qūlağan batyrdyŋ üstine şöge qalady da astyndağy adamnyŋ süiegin bytyrlata syndyryp, mylja-myljasyn şyğarmai üstinen tūrmaidy. Jekpe-jek şyqqan batyrdyŋ üstinen Būryndyq i̇eki qūlaş qaiyŋ şoqparymen qos qoldap ūrsa, būl jerge qūlağan batyrdy janyştap tarpyp öltiredi. Mūndai astyndağy burasy men üstindegi batyry qatar qimyldaityn jaudan jekpe-jek şyqqan adamnyŋ küni būryn zäre-qūty qalmaityn. Onyŋ üstine aq bura Būryndyqtyŋ jauyna qandai täsil qūratynyn aldyn ala aqyldasyp qoiğandai, jauğa şapqannan-aq üstindegi batyr yŋğaiyna qarai köşetin. Tarpityn jerinde tarpityn, tisteitin jerinde tisteitin. Al Būryndyq i̇eger jauyn qūr attan tüsirip ketetin oiy bolsa, aq bura aşuğa minbeitin, tek üstindegi batyrdyŋ äuenine qarai qimyldap, degenine köne beretin. Būryndyq aq burasyna minip jauğa qarsy şyqsa jūrt «Tentek qara jynyna mindi, i̇endi jolymyz bolar» deitin.
Būryndyq mine osy aq burasyna minip, Qaraşyŋğa jekpe-jekke şyqpaq! Al Qaraşyŋnyŋ qandai batyr i̇ekeni jūrtqa aian. Oŋ qolymen özine qarsy siltengen soiyl şoqpardan qorğana bilse, sol qolyndağy jüzi ūstaradai sala qūlaş aldaspanymen jauynyŋ astyndağy tūlpardyŋ moinyn qağyp tastaityn ädeti. Būğan tek ūrysqanda däl osyndai täsili bar, qara siraq atty Qambar batyr ğana tötep beredi. Jäne qara siraq tūlpardyŋ moiyn tūsy kerege köz şynjyr sauytpen torlanğan. Al aq bura qanşa aibarly bolğanmen de, sauyt jabylğan tūlpar i̇emes, siltegeni mült ketpeitin Qaraşyŋ batyr onyŋ sidiğan moiynynan basyn bir-aq qağyp tüsirui mümkin. Joq, būl jekpe-jek aiqasqa Qambar batyr jön i̇edi.
Būryndyqtyŋ Qaraşyŋ batyrğa qarsy şyqpasqa lajy joq-ty. Oğan degen i̇eliniŋ keginen de böten, öziniŋ de keşpes öşpendigi bar.
Qaraşyŋnyŋ Toqtar-Begim degen qaryndasy bolatyn. Kögal şöptiŋ arasynda jalğyz ösken qyzğaldaqtai, basqa qyzdarmen kele jatsa anandaidan közge tüser körkem. Onyŋ üstine ağasy Qaraşyŋ Äbilqaiyrdyŋ asa bir ardaqty batyry bolğandyqtan, anau-mynau adamdy mensinbeitin täkappar, ör minezdi de, Būryndyq osy qyzğa Äbilqaiyr qol astynda jürgen kezinde ğaşyq bolğan. Qyz onda on üş jasar-dy. Būryndyq oğan köŋil qosaiyq dep jeŋgetai salğan. Qyz: «Kesken tomar sekildi Būryndyq meniŋ teŋim i̇emes», — dep jauap bergen. Namysqa şapqan Būryndyq äkesi Kerei sūltan arqyly «qaryndasyn mağan toqaldyqqa bersin» dep Qaraşyŋğa qūdalar jibergen. Äbilqaiyr han men Jänibek, Kerei sūltandardyŋ arasynyŋ naşar i̇ekenin biletin Qaraşyŋ: «Qaryndasymdy Taşkenttiŋ bir bekzadasy aittyryp qoiğan» dep bermegen. Artynan, Jänibek pen Kerei Äbilqaiyrdan bölinip köşip ketkennen keiin, osy Toqtar-Begimdi öziniŋ qaramağyndağy qyz ūnatqan bir jas batyrğa qosqan.
Osyğan öşikken Būryndyq: «Qap, bälem Qaraşyŋ, qan maidanda bir kezdesersiŋ!» dep jürgeninde myna aiqas döp keldi. Būryndyqtyŋ kökten sūrağany jerden tabyldy. Kekşil batyr mūndaida öş almai būğyp qala alar ma! Qambar batyrdy toqtata sap, özi aq burany tebinip qap «şu!» dedi.
Sala qūlaş moinyn tömen tastap jiberip, şudalary jelkildep, auzynan köbik atyp aq bura tairaŋdai şaba jöneldi. Özine qarsy tüieli Būryndyqtyŋ şyqqanyn körip Qaraşyŋ da ūmtyldy. Būl alyptardyŋ aiqasy i̇edi. Bir jağynda qara jartastai qara arğymaq mingen Qaraşyŋ. İekinşi jağynda köbik şaşqan aq bura mingen, aidalağa otyrğyzyp qoiğan balbala tärizdi abajadai Būryndyq. Jūrt mūndai alyp deneli batyrlardyŋ aiqasynyŋ nemen tynaryn bilmei, demderin işterinen alyp jym-jyrt tyna qalğan.

Click or select a word or words to search the definition