Köşpendiler - I - Almas qylyş

Bir apta ötkennen keiin han öziniñ ülken ūldary ädik, Qambar, Qasym, Kereidiñ balasy Būryndyqty şaqyryp, qazaqtyñ sol zamandağy i̇eñ ataqty tört jyrauymen bas qosty. İel bolam degen jūrtqa qazir i̇eñ yñğaily kez i̇ekenin, būl kezdi paidalana almai qalsa, tağy da ūzaq jyldar bastarynyñ birikpeitinin, tipti jan-jağynan talağaly tūrğan jat i̇elderdiñ han, patşalarynyñ qolynda talan-taraj bolyp ketuleriniñ mümkin i̇ekenin aitysty. Köp jaidy tarazyğa salyp, aqylmen salmaqtady. Aqyrynda kep biyl Küztoqsannyñ basynda bükil qazaq rularynyñ igi jaqsylaryn Betpaq pen Jetiqoñyr qūmynyñ arasyndağy Nūranyñ Qaratūzy dep atalatyn jerge jimaq boldy. Būl ara qazaq jeriniñ diñgek ortasy. Tarbağataidan Naiman men Kereidiñ, Jetisudan Üisin, Dulattyñ, İedil, Jaiyq boiynan Alşyn, Noğailynyñ, İesil, Nūra, Torğai boiynan i̇eñ alystağy Arğyn, Qypşaq bileriniñ de keluine qolaily. Jäne Küztoqsannyñ basynda būl mañai maida qoñyr, jyly, jauyn-şaşynsyz bolady. Qysy-jazy guildep soğyp tūratyn azynağan aşuly jeli de basylady, äsirese han aulyna tiımdi. Qara Keñgirden Şu, Talasqa qarai köşken kezinde de būrys i̇emes. Osy mäjiliste Jänibek aldyn ala üş jarğy jäitti qaramaq bop şeşimge keldi. Birinşi jarğy, qazaq rulary būdan bylai qarai bir hanğa bağynyp, kelesi jyly adam sanyna qarai Türkistandy jaulap alatyn sypailar bermek. İekinşi jarğy, Däşti Qypşaq jeriniñ şalğailyğymen qazaqtyñ köp rularynyñ Moğolstan, Qytai, Joñğar şekarasyndağy taipalarda tūratynyn i̇eske alyp, är rudyñ jailağan jerine, rulyq tilektestigine, şaruaşylyğyna qarai üş jüzge bölinu söz bolmaq. Jerine, ädet-ğūrpyna, i̇eskiden kele jatqan tuysqandyq belgilerine qarai üş jüz bolyp atalu mäselesi ötken ğasyrdan kele jatqan äñgime i̇edi. Sony tağy söz i̇etpek. İeger jūrt könse, är jüzdiñ öziniñ basty biı, batyry, qala berse hany bolmaq. Sol üş jüzdi bileuşiler, basqaruşylar saiyp kelgende, bükil qazaqqa degen jalğyz hanğa bağynuğa tiısti. Sonda ğana han Ordasy ūşy-qiyry joq dalada köşip jürgen qazaqtyñ tolyp jatqan rularyn, üş jüzdiñ basty adamdary arqyly bağyndyryp otyra alady. Būnysy Şyñğyshannyñ jaulap alğan älemin tört ūlysqa bölip, tört ūly arqyly Qaraqūrym Ülken Ordasyna bağyndyrğany tärizdi i̇edi. Qala berdi, Aqsaq Temirdiñ qaramağyndağy jerlerdi birneşe uälietke bölip bilegenine de ūqsaityn-dy. Onda tek jerdi ğana bölse, mūnda jailap otyrğan jalpy jerine qarai, rular üş jüzge bölinbek! Üşinşi jarğy, osy mäjiliste är ru öziniñ rulyq belgisin — tañbasyn belgilemek. Būl osynau barymtaly, bir ru men bir ru künde soiyldasyp, qyrqysyp jatqan zamanda öte kerekti şara bolatyn. Bolaşaq halyq keñesinde osyndai üş kürdeli mäsele qaramaq bop, jyraular men han mäjilisi jabyldy. İendi han būiryğyn jetkizuge jan-jaqqa şabarmandar şapty. Būl jarğylardyñ halyqqa kerek i̇ekenin tüsindirmek bop, tört jyrau da attaryna qondy.
äne-mine degenşe jaz da öte şyqty. Küztoqsanğa i̇eki apta qalğanda han auly, qaptağan töleñgit, qaraşasymen Saumalköldiñ tūsyna kelip üilerin tikti. Osy aradan Nūranyñ Qaratūzy jelisti atqa jarty kündik jer.
Jetiqoñyr qūmy men Betpaq dalanyñ arasynda qatqyl atyrap bar. Jel tūrsa qūm syrğaqtap jaiau borasyndai bastaidy. Al aşyq künderde jarqyrap jatady. Būl babalarymyz isläm dinine kirmei tūrğan kezde otqa, suğa tabynğan däuirde, kök täñirisine, jer täñirisine arnalyp adamnan qūrban şalynatyn jer. İejelden sūsty, jūmbaq atyrap. Jetiqoñyrdyñ örkeş-örkeş qūmynan ötip, jazyqqa şyğysymenen, sonau qu zamannyñ belgisi bop, taqyr dala şetindegi i̇eki adamnyñ bas süiegi sonadaidan közge tüsedi. Bastardyñ qasynda atam zamanda qadalğan juan diñgek qada bar. Kün küidirip, jel süiip, äbden qara-
qoşqyl tas bolyp qatyp qalğan. Ol qadağa älemişter bailanğan. Būl belgilerine qarağanda, sonau arğy däuirde osy aradan köşip jürgen i̇elder būl atyrapty äulieli jer sanağan tärizdi. Älgi qadanyñ teriskei jağynda qūlynjaldanyp, ūzynnan sozylğan tüieli kisi boiyndai jarnūra bar. İetek tūsynan jer astyndağy közden jylap şyqqan, möldir suly şağyn özen ağady. Būl özen qarly jyldary qatty tasidy. Tasyğanda bir kezde teli i̇emgen būzaudai, qos özen qūiğandyqtan Teliköl dep atanğan Teliköl-tatağa qūiyp, būl aradağy basqa aradağy basqa uaq qarasulardy qosyp jatady. Söitip sary ala segiz saiğa baryp qosylady. Al i̇eger qysy qalyñ qarly, jazy jañbyrly jyly Nūranyñ Qaratūzynan şyğatyn sai suy jiñişke Saryözen — Sary Keñgir men Qara Keñgir baryp qUiatyn Boqtyqaryn köline deiin jetip qalady. Būndai tasu on jylda, jiyrma jylda bir bolady. Özge jyldary Nūranyñ Qaratūz saiy säl köpirine köterilip, jaz şyqpai-aq qūmğa siñip joğalyp ketedi.
Osy köpke beimälim, jūmbaq atyrapta Jetiqoñyr qūmy men Sarysudyñ ortasynan ötetin qoba jol bar. Qoba joldy kök qiiäq basyp jatady. Adam tek salt atpen ğana bara alady.
Jänibek han osy Nūranyñ Qaratūzyna ädeii arnap keruen jürgizdi. Jaztoqsan bolmai, basyna i̇elu üi tikkizip, qūmnan qūdyq qazdyryp könekpen su tartqyzdy. Sai boiyna jeli kerdirip, bie bailatty. Keletin qonaqtarğa dep ädeii qysyraqtardyñ üiirin aidatty. Özi ädik, Qambar, Qasym, Būryndyqty i̇ertip, aldyn ala kelip han şatyryn tiktirtti. Köp ūzamai adam tügel añ bilmeitin joldardy tauyp, qūla düzge köşip üirengen ru basşylary — bileri, batyrlary Nūranyñ Qaratūzynyñ jan-jağynan ağyla bastady. Üisinnen — Äbilqaiyr Ürgenişke keter aldynda bölingen Qylyşbai, Qara Ospan batyrlar, Jalaiyrdan — Böribai batyr, Dulattan — Bahtiiär bi, Arğynnan — bir top batyrlaryn i̇ertken Arğyn bi men Qotan jyrau, Qypşaqtan — Qara Qypşaq Qobylandy men Qaztuğan jyrau, Naimannan — Qaptağai batyr men Tūñğaşyq batyr, Haqūly bi, Kereiden — Qaraqoja batyr, Qoñyrattan — Bağaly qoja men Orys batyr, Alşynnan — Temir bidiñ özi men Şalkiız, Uaq pen Taraqtydan Jaubasar, Asylkerei batyrlar men Boryq bi keldi. Būlardyñ ärqaisysy ru basy, Qaptağaidan basqasy myñdy aidağan şonjarlar. Är ru basynyñ qasynda, öziniñ qaramağyndağy kişi taramdarynyñ ondağan bi, batyrlary bar. Üisin Qylyşbai, Qara Ospan batyrlardyñ janynda Alban, Suannan şyqqan birneşe zarjaq dilmar, şeşen, kösemder kelgen.
är halyqtyñ tarihynda san türli kezeñi bolady: ösu, örkendeu, küiikke ūşyrau, küireu... Osynyñ bärin basynan ötkizgen, zamanynyñ jaqsylyğyn da, jamandyğyn da körgen, keleşegi üşin jan aiamai kürese bilgen, auyr künderin, basyna töngen qauip-qaterdi jeñe bilgen halyqtar ğana tarihta qalady. Özinen küşti şyğyp, Maiia, Qoşan sekildi i̇elder qūryp ketuge mäjbür bolsa da, ondai i̇elder adamzattyñ mädeni örkendeuine ülesin qosyp ketedi.
On besinşi ğasyr qazaq rulary üşin i̇eñ auyr ğasyrlardyñ biri i̇edi. Osy ğasyrda özara qyrylysyp, syrt jauyn keide jeñip, keide jeñilip, taitalas tüsip jürgen qazaq rulary i̇el bolyp bastaryn qosu üşin küresuge bel budy. Biraq üiirli qūlandardai şeksiz dalasynda ru-ru bop köşip jürgen i̇eldiñ basy oñai qosylmady. Būl jeñis ūly aiqastar arqyly keldi. Qazaq rularynyñ basyn biriktirip, qazaq handyğyn qūruda, meili küres baqtalastyqtan-aq bastalsyn, qaitken künde de, Jänibek pen Kereidiñ alatyn orny i̇erekşe. Ärine, halyq özi qalamasa i̇eki adamnyñ qolynan ne keledi? Tegi i̇el boludyñ negizi halyqtyñ kökeikesti armanynda jatyr. Būl kezeñ halyq ruhynyñ laulağan kezeñi.
älipti taiaq dep bilmeitin asau i̇eldiñ kenet ūlttyq, jauyngerlik tileginiñ būlai örbi tüskenin sezgen keibir ru bastyqtary jūrtty öz degenderine tarta almai qaldy. Būrynğydai halyqty bölip ūstauğa şamalary jetpedi, i̇endi köpşilik i̇ergen Jänibek hannyñ soñynan i̇eruge mäjbür boldy. Tek Temir bi ğana bülik şyğara jazdady.
Birneşe jyl keiin Tilenşi ūly Şalkiız jyrau:

Alp-alp basqan, alp basqan
Araby torym öziñsiñ.
Jazyly, altyn, qol kesken
Aldaspanym öziñsiñ!
Sen altynsyñ — men pūlmyn,
Sen sūltansyñ — men qūlmyn, —

dep madaqtağan Temir bi būl. İedil — Jaiyqty bauyr basyp alğan, Alşyn rularynyñ köbi bağynğan, Astrahandy bilegen Qasym sūltannyñ oñ qoly — emir-el-umra iağni äskeri basy bolğan bi būl. Jänibek sekildi aduyndy han-
ğa birjolata moiyn ūsynsa, Alşyn jerinde öz üstemdiginiñ tömendep ketetinin ol birden ūqqan. Köp qazdyñ arasynda mäz bolğanşa, köp qarğanyñ arasynda qaz bolğan dūrys dep tauyp, Kişi jüz bolyp qalyptasyp kele jatqan Alşynnyñ örkökirek rularyn jeke bilegisi keldi. Astrahandy özine qaratyp tūrğan Qasym sūltan İedil — Jaiyqqa şyn ämirşi i̇emes. Şyn ämirşi qazaqtan şyqqan, İedige batyrdyñ şöberesi, Noğaily handyğy kezinen bi därejesinde kele jatqan şynjyr balaq, şūbar tös Temir. Däl qazir şyğysy men batysyndağy i̇eldiñ öz biligine qol sūğady dep seskenetin dymy joq. Äbilqaiyr alysta. Qasym sūltan tek Astrahan mañyn ğana qamtidy. Orys kniazdary bolsa özderi äli äbden birige almai jatyr... Al şyntuaitqa kelsek Temir bidiñ oiy Jänibekke bağynu i̇emes, Türik patşalyğyna iek tireu... Alystağy i̇el, ol seniñ işki jūmysyñda isi bolmaidy, qai rumen jaqsysyñ, qai rumen jamansyñ, qaramağyñdağy i̇eldi qalai bilep-töstep jatyrsyñ, būnyñ bärine de qol sūqpaidy, syrttai bağynğanyñmen qanağattanady, al öziñ aitqanyñdy i̇eliñe qalai istetip jatyrsyñ — onda şaruasy joq. Jänibekke bağynsañ būl i̇erkinşilikten birden airylasyñ. Ol işki isiñe öziñmen birdei qatysady. Joq, dini bir, tili bir, näsili bir hanğa bağynu — halqyñnyñ tirşiligi köñilin selt i̇etkizbeitin basqa halyqtyñ patşasyna bağynudan äldeqaida qorqynyşty. Osyndai oidağy Temir Rossiiä men Türkiiänyñ bir şaiqasuyn kütip iştei alysuda i̇edi. Türik patşalyğynyñ küşiniñ kemi bastağanyn i̇esepke jatqyzbağan. Tübi ol osy oiynan şyqpaq. İedil — Jaiyqqa äbden ämirşi bolyp alğannan keiin, Qyrymdy şauyp, Mäskeu kniazdaryn aldai tūryp, Türkiiäğa iek tiremek. Osydan baryp Temir şu degennen-aq Jänibekten irgesin aulaq sala bastağan. Jänibekke qosylğysy kelmegen kei ru bastyqtary özara qyñqyldasa, būl oiyn işine saqtap qala almağan.
Temirdiñ būlai i̇erkinsi qimyldauynyñ da törkini belgili i̇edi.
äke jağynan aty şuly İedigeniñ şöberesi. Atasynyñ aibynynan qoryqpaityn qazaq joq. Nağyz aş qasqyr. Özi de osal i̇emes. Qazan handarynan qyz alyp, qyz bergen. Osy biyl ğana on bes jasar kenje qyzy Nūr-Sūltandy Qazan hany İbragimge ūzatqan. Süienerleri de bar. Özi de özgege süieniş bola alatyn jau jürek batyr. Bauyr basyp qalğan İedil men Aq Jaiyq boiyn i̇eşkimge ortaq i̇etkizgisi keler i̇emes. Jinalğan bi, batyrlardyñ köpşiligi birigip bir hanğa bağynaiyq dep otyrğanda, būl özgeşe ketti. Alaida Temir bi de noqta üzip, aidalağa laqqan joq. Tek qosylğysy kelmegenin astarlap bildirdi.
— İel bolyp birigip, äsker jinap, Äbilqaiyrdan ata meken Türkistan jerin qaityp alamyz degenderiñ qūba-qūp, tabylğan aqyl. Oğan İedil, Jaiyq, Hiuas teñiz boiyndağy Alşynğa jatatyn bar ru qol qūiady. Sūrağan uaqyttarynda bes tümen qol beruge bar. Biraq Syğanaqtağy hanğa bizdiñ bağynuymyzdyñ jobasy keler me i̇eken? Jer arasy şalğai...
Özgelerden jasy ülken Üisin Qara Ospan keñk-keñk küldi.
— Temir bidiñ aty jetken jerge, Jänibek hannyñ aty jete almaidy dep qorqasyñ ba?
Būnysy osy arağa seniñ atyñ jetip kelgende, seniñ jeriñe Jänibektiñ de aty jetedi degeni i̇edi.
Söz astaryn tüsingen qyzba minezdileu Temir bi söz talastyrğysy kelip ketip, i̇ejelgi dästür boiynşa, aiyr tisti, altyn symmen oralğan tobylğy sapty qamşysyn aldyna tastai saldy.
— At tUiağy basqan jerdiñ bäri birdei şöptei japyrylyp jata qalmaidy, — dedi ol qara sūr beti küreñdenip, — Äbilqaiyr hannyñ da müiizi şañyraqtai kei batyrlary İedildiñ ar jağyna ötken. Biraq odan ne ūtty? Moiyndary yrğaidai, bitteri torğaidai bop i̇elderine äzer jetken.
Qamşysyn i̇endi Qara Ospan aldyna tastady.
— Atyñnyñ jüiriktigine tym sene berme. Talai jüirikterdiñ de moinyna būğau salynğan. Baiqa, Temir bi, Jänibek hannyñ qūryğy Äbilqaiyrdikinen ūzyn bolyp jürmesin! Äbilqaiyr Däşti Qypşaqty bilegenmen, İedil özeni boiyndağy Alşynnyñ köptegen auyldaryna öktemdigin i̇erkin jürgize almağan. Jau jürek būl rular bağyndyq dep keide uäde bergenmen de, naqtyly dize büge qoimağan. Būğan yzalanğan Äbilqaiyr Däşti Qypşaqtyñ osy rular jailap jatqan şetine san ret qol şyğarğan. Sonyñ biri osydan on jyl būryn jibergen on myñ äskeri i̇edi. Bū jolğy jauyngerlerdi osy Qara Ospan batyr basqaryp barğan.
Ol künderde Qazynyñ balasy, Temirdiñ äkesi Teñizbai bi tiri bolatyn. Atasy İedigedei, äkesi Qazydai i̇el şulatqan i̇er bolmağanmen, jatyp atar qulyğy, jaudan qaşyp qūtylar aqyly bar kisi i̇edi.
Kök Orda hanynan äsker şyğypty degendi i̇estigennen-aq, i̇el biligi auyp bara jatqan balasy Temirge aqyl aitqan. «Äbilqaiyrdyñ qalyñ äskerin soğyspen jeñe almaisyñ, ony ailamen alu kerek. Jäne öşiktirmes üşin qarsy niet körsetpegen jön» degen. Temir ataly sözge toqtağan. Osy sözden keiin bükil Alşyn jağy Qara teñiz jağasy Qyrymğa qarai köşken. Temir bes myñ atty äskermen, qaptağan qospen jūrtynda qalğan. Ūzaq jer jürip, attyñ arqasyn aldyryp kelgen Qara Ospan İedildiñ ar jağynda tūryp, Äbilqaiyrğa bağynbai jürgen i̇eldi körgen. At jaldap, sal salyp bir tünde bergi jağağa ötken. Biraq bos jatqan jūrtqa kezdesken. Būlar arğy betke şyqqandarynda Alşyn, Jağalbaily auyldarynyñ bergi betke ötip ketkenin bilgen. Yzalanğan Qara Ospan at sauyryn qūrğatpai qaitadan İedilge salğan. Biraq būlar bergi betke şyqqandarynda köşken i̇el Jaiyqqa qarai bet alğanyn añğardy. Jaiyqtan ötip qaşqyndardyñ soñyna tağy tüsti. Tek osy arada ğana Qara Ospan batyr aldarynda i̇el i̇emes, äsker i̇ekenin bildi. Öziniñ aldanğanyn ūqqan Äbilqaiyr qoly i̇endi būrynğysynan da qyzulana qudy. Biraq Temir äskeri jetkizbedi, aqyrynda olar Naryn qūmyna qarai būryldy. Sonda ğana Qara Ospan būl quğannan dym şyqpaitynyn tüsindi. Amal joq keiin qaituğa mäjbür boldy. Joldağy kedei auyldardan azyn-aulaq järdem alyp, azyp-tozyp öz jerlerine jetti.
Temirdiñ «müiizi şañyraqtai Äbilqaiyr hannyñ kei batyrlary İedil, Jaiyqty körgen. Odan ne ūtty?» dep keketip jatqany da Qara Ospannyñ osy sätsiz joryğy i̇edi. Qara Ospannyñ: «Atyñnyñ jüiriktigine tym sene berme! Baiqa, Temir bi, Jänibek hannyñ qūryğy Äbilqaiyrdikinen ūzyn bolyp jürmesin!» degeni Temir bige «Äbilqaiyrdan qaşyp qūtylğanyñdai, Jänibekten qaşyp qūtyla almaisyñ» dep küni būryn ses körsetui i̇edi.
Temir bi būl yzğardy jaqsy sezindi. Söitse de örkökirek ker minezge salyp op-oñai jeñile qalğysy kelmedi. «Talas äli bitken joq» degen işarat körsetip, aldyndağy qamşyny bir qozğap qoidy.
— Äbilqaiyr hannyñ kezinde Üisinniñ aty quğanyna jete almaityn aryq i̇edi, i̇endi han Jänibektiñ tūsynda jal biteiin degeni ğoi.
Temir bidiñ udai aşy tili Qara Ospannyñ öñmeninen ötip ketti. «Būnysy Äbilqaiyrğa qyzmet istep i̇eşteñe öndire almap i̇ediñ, Üisin, i̇endi Jänibekke jağynyp qūtyryp otyrsyñ degeni ğoi!»
Qara Ospan şart jüginip otyra qaldy. Qamşysyn qozğaudy da ūmytyp ketti.
— äi, sen ne maltañdy i̇ezip otyrsyñ. Mañğyt! İeliniñ oiyn aitar Alşynnan bir ūl tumağany ma?
Mūnysy Temir bige «seniñ babañ İedige Kök Ordadağy Mañğyt ruynan şyqqan, Alşynnyñ joğyn joqtaityn seniñ qūqyñ joq» degeni.
Jänibek qabağyn tüiip tūnjyrai qaldy. «Söz joq, Temir bi öz üstemdiginen aiyrylyp, Jänibekke Alşyn rularyn qosqysy kelmeidi. Küşiñ asyp basyp almasañ, juytpaidy. İel bolyp bir hanğa bağynudan, öz qaramağyndağy jūrtty özi bilep, aq degenin alğys, qara degenin qarğys i̇etkizip otyru — Temir bidiñ armany. Būl bizdiñ i̇eñ osal jerimiz. Äsirese, alysta jatqan rular yrqymyzğa oñai könbeidi, sondyqtan da anany, mynany syltau i̇etip Temir bi de biriguge qarsy irtki salyp otyr. Birikkiñ kelmese «qūdai aldyñnan jarylqasyn!» dep quyp şyqsam ba i̇eken? Joq, öituge bolmaidy. Qaitken künde de Alşynnyñ bügingi küni aua jaiylğany jön i̇emes. Būlar könbei qalsa, synyqtan bötenniñ bäri jūğady, özge rular da olardan ülgi aluy mümkin. Daudy aqylğa salyp sabyrlylyqpen şeşken abzal».
Kenet ol basyn köterip aldy. Temirge tesile qarady.
— Babañ İedige bükil Altyn Ordanyñ tağdyryn oilap i̇edi. Sen bir Noğailylyqtan asa almai otyrsyñ. Alşyn i̇elin qaramağyñnan şyğaruğa joqsyñ... Biraq sonyña Alşyn köne qūiar ma i̇eken? Öz tağdyryn özi şeşkisi kelse, jolyn tabar. Alşyn qaida bolady, ony bolaşaq körseter. Jä, meniñ aitaiyn degenim būl i̇emes. Basqa. Bizdiñ jauymyz sen i̇emessiñ — Äbilqaiyr! Atañ Qazyny bauyzdağan sol Äbilqaiyrmen soğysuğa kelesi jaz bes san jauynger beresiñ be?
— Beremin!
— Qalğanyn kezinde körermiz.
Temir bi Jänibektiñ būl salmaqty aitqan söziniñ ar jağynda qandai zil jatqanyn jaqsy ūqty.
Boiyn kenet bir qauip bilep ketti. «İä, Jänibek han tübi degenine jetpei toqtamaidy. Sonda ne bolğany, bar qazaqty bilemek te, biz būnyñ qūly bolmaqpyz ba? Joq, Jänibek, ol oiyñnyñ säti kelmes. Qaramağymyzdağy i̇eldi biz de op-oñai bere qoimaspyz. Sağan ülken handyq kerek bolsa, bizge kişi handyq kerek! äli aldymyzda talai şaiqas ta, aiqas ta bolar!».
Däl osy kezde künşyğys jaqtan qūiyndata şapqan salt atty körindi. Jūrt i̇elegize so jaqqa qarady. Söitkenşe bolğan joq, qara terge malynğan, süliktei jaralğan astyndağy baran jüirigin Nūra i̇eteginde otyrğan Jänibek tobyna tikelei salğan şapqynşy jigittiñ «Attan! Attan! Jau kelip qaldy!» — degen aiqaiy şyqty. Otyrğandar oryndarynan ürpiısip türegeldi.
— Qaidağy jau?!
— Kim kelip qaldy?!
Şapqynşy — ūzyn boily, mūrty jaña tebindep kele jatqan, qara tory bala jigit, i̇entelei şauyp kelip, astyndağy atyn äzer toqtatty. İeki büiirinen demin alyp:
— Taqsyr han, — dedi, — Kök Jyñğyl tūsynan qalyñ äsker körindi. Beti osy Nūranyñ Qaratūzy. Basqaryp kele jatqan Äbilqaiyrdyñ ülken ūly Şaih-Haidar men Qaraşyñ bahadur. Mingenderi kileñ aqalteke, tekejaumyt. Bastaryndağy señseñ börikteri qazandai, moiyndarynda kileñ kök temir aldaspan, qoldarynda kök temir naiza. Mūzdai qarulanğan, tüsteri de suyq, jüristeri de suyt. Bie sauymyndai mezgilde būl arağa da jetip qalar.
Jänibektiñ türi de, dausy da özgergen joq, ädettegi baisaldy qalpymen:
— Şamasy qanşa adam i̇eken? — dedi.
— Myñ qaraly.
— Kök Jyñğyldyñ arğy qabağynda Kerei men Naimannyñ tüieli qoly bar i̇emes pe i̇edi, tötep bere almady ma i̇eken? älde analar añğarmai qaldy ma?
— Söitken tärizdi. Būlar Kök Jyñğyldyñ teriskei jağyndağy qūm arasyndağy qoba jolmen ötip ketkendei. Naiman men Kereidiñ qalqany küngeileu jatyr.
— Olarğa habar berdiñder me?
— Meniñ serigim solarğa şapty.
Jänibek Ordasyndağy özine tän adamdarynan «Küztoqsannyñ basynda qazaq rularynyñ basşylary jinalyp, bas qosyp, bir hanğa bağynyp, äsker jinap, Türkistandy basyp almaq bolyp jatyr» degen habardy i̇estigen Äbilqaiyr han. Qazaq rulary bas qosatyn kezde, bir tünde tek özine ğana bağynatyn, kileñ şaş al dese, bas alatyn qyrağy sūljyq Türikmen, Barlas, Mañğyt rularynan qūrylğan on san jigitin, bastyğy ülken balasy Şaih-Haidar men i̇eñ senimdi, i̇er jürek batyry Darviş-Husain Qaraşyñdy Nūranyñ Qaratūzyna attandyrğan. Tek türikmen aqaltekesi men tekejaumyt attary ğana öte alatyn qūmdy joldarmen dabyrsyz baryp «Jänibek hannyñ külin kökke ūşyryp, keñesin şap» degen.
Qazaq ru bastyqtary han keñesine jinalyp jatqanyn i̇estise, jaularynyñ bos qalmaitynynan Jänibek te küdiktengen. Sol sebepti Nūra qatqylynyñ tört jağynan i̇elu şaqyrymdai jerde myñ jauyngerden şepqalğan qūrğan. Şağyn jauğa būl tötep bere alatyn küş.
Nūranyñ qatqylyna Kökşil teñiz jağynan keletin jolda qūdyqtardan böten mal suaratyn jer bolmağan soñ Naiman men Kerei jigitterin ädeii şölge şydamdy, ūrysqa jaraityn qos örkeşti jelmaialarğa mingizgen. Naiman, Kerei jigitterine o kezde tüiege minip jauğa şyğu üirenşikti ädet.
Jänibek būl äskerlerin, keñes bolar jerden ädeii tysqary ornalastyrdy. Alda-jalda jau kelip qalar bolsa, maidandy alğaşqy ülken han keñesiniñ üstinen aşqysy kelmedi. Jigitteriniñ jaudy jol-jönekei, oñaşada qarsy alğanyn jön kördi. Biraq Äbilqaiyr Şaih-Haidar men Qaraşyñğa: «şamalaryñ kelse joldaryñdy tosqauyldap jatqan äskerlerden (tosqauyl äsker bolatynyna ol şek keltirmegen) jansyz ötuge tyrysyñdar. Sodan keiin han keñesin oilamağan jerden baryp şabyñdar. Birde bir bas köterer adamy qalmasyn, bassyz i̇el qaida barar i̇eken!» degen.
Osyndai jarlyq alğan Şaih-Haidar men Qaraşyñ qalyñ qūm men taqyrdyñ arasynan basqa jol tauyp, Naiman men Kerei jigitteri kütip jatqan tūsqa soqpai, Nūra Qaratūzyna tikelei ötip ketken.