Köşpendiler - I - Almas qylyş

Bir apta ötkennen keiin han öziniŋ ülken ūldary ädik, Qambar, Qasym, Kereidiŋ balasy Būryndyqty şaqyryp, qazaqtyŋ sol zamandağy i̇eŋ ataqty tört jyrauymen bas qosty. İel bolam degen jūrtqa qazir i̇eŋ yŋğaily kez i̇ekenin, būl kezdi paidalana almai qalsa, tağy da ūzaq jyldar bastarynyŋ birikpeitinin, tipti jan-jağynan talağaly tūrğan jat i̇elderdiŋ han, patşalarynyŋ qolynda talan-taraj bolyp ketuleriniŋ mümkin i̇ekenin aitysty. Köp jaidy tarazyğa salyp, aqylmen salmaqtady. Aqyrynda kep biyl Küztoqsannyŋ basynda bükil qazaq rularynyŋ igi jaqsylaryn Betpaq pen Jetiqoŋyr qūmynyŋ arasyndağy Nūranyŋ Qaratūzy dep atalatyn jerge jimaq boldy. Būl ara qazaq jeriniŋ diŋgek ortasy. Tarbağataidan Naiman men Kereidiŋ, Jetisudan Üisin, Dulattyŋ, İedil, Jaiyq boiynan Alşyn, Noğailynyŋ, İesil, Nūra, Torğai boiynan i̇eŋ alystağy Arğyn, Qypşaq bileriniŋ de keluine qolaily. Jäne Küztoqsannyŋ basynda būl maŋai maida qoŋyr, jyly, jauyn-şaşynsyz bolady. Qysy-jazy guildep soğyp tūratyn azynağan aşuly jeli de basylady, äsirese han aulyna tiımdi. Qara Keŋgirden Şu, Talasqa qarai köşken kezinde de būrys i̇emes. Osy mäjiliste Jänibek aldyn ala üş jarğy jäitti qaramaq bop şeşimge keldi. Birinşi jarğy, qazaq rulary būdan bylai qarai bir hanğa bağynyp, kelesi jyly adam sanyna qarai Türkistandy jaulap alatyn sypailar bermek. İekinşi jarğy, Däşti Qypşaq jeriniŋ şalğailyğymen qazaqtyŋ köp rularynyŋ Moğolstan, Qytai, Joŋğar şekarasyndağy taipalarda tūratynyn i̇eske alyp, är rudyŋ jailağan jerine, rulyq tilektestigine, şaruaşylyğyna qarai üş jüzge bölinu söz bolmaq. Jerine, ädet-ğūrpyna, i̇eskiden kele jatqan tuysqandyq belgilerine qarai üş jüz bolyp atalu mäselesi ötken ğasyrdan kele jatqan äŋgime i̇edi. Sony tağy söz i̇etpek. İeger jūrt könse, är jüzdiŋ öziniŋ basty biı, batyry, qala berse hany bolmaq. Sol üş jüzdi bileuşiler, basqaruşylar saiyp kelgende, bükil qazaqqa degen jalğyz hanğa bağynuğa tiısti. Sonda ğana han Ordasy ūşy-qiyry joq dalada köşip jürgen qazaqtyŋ tolyp jatqan rularyn, üş jüzdiŋ basty adamdary arqyly bağyndyryp otyra alady. Būnysy Şyŋğyshannyŋ jaulap alğan älemin tört ūlysqa bölip, tört ūly arqyly Qaraqūrym Ülken Ordasyna bağyndyrğany tärizdi i̇edi. Qala berdi, Aqsaq Temirdiŋ qaramağyndağy jerlerdi birneşe uälietke bölip bilegenine de ūqsaityn-dy. Onda tek jerdi ğana bölse, mūnda jailap otyrğan jalpy jerine qarai, rular üş jüzge bölinbek! Üşinşi jarğy, osy mäjiliste är ru öziniŋ rulyq belgisin — taŋbasyn belgilemek. Būl osynau barymtaly, bir ru men bir ru künde soiyldasyp, qyrqysyp jatqan zamanda öte kerekti şara bolatyn. Bolaşaq halyq keŋesinde osyndai üş kürdeli mäsele qaramaq bop, jyraular men han mäjilisi jabyldy. İendi han būiryğyn jetkizuge jan-jaqqa şabarmandar şapty. Būl jarğylardyŋ halyqqa kerek i̇ekenin tüsindirmek bop, tört jyrau da attaryna qondy.
äne-mine degenşe jaz da öte şyqty. Küztoqsanğa i̇eki apta qalğanda han auly, qaptağan töleŋgit, qaraşasymen Saumalköldiŋ tūsyna kelip üilerin tikti. Osy aradan Nūranyŋ Qaratūzy jelisti atqa jarty kündik jer.
Jetiqoŋyr qūmy men Betpaq dalanyŋ arasynda qatqyl atyrap bar. Jel tūrsa qūm syrğaqtap jaiau borasyndai bastaidy. Al aşyq künderde jarqyrap jatady. Būl babalarymyz isläm dinine kirmei tūrğan kezde otqa, suğa tabynğan däuirde, kök täŋirisine, jer täŋirisine arnalyp adamnan qūrban şalynatyn jer. İejelden sūsty, jūmbaq atyrap. Jetiqoŋyrdyŋ örkeş-örkeş qūmynan ötip, jazyqqa şyğysymenen, sonau qu zamannyŋ belgisi bop, taqyr dala şetindegi i̇eki adamnyŋ bas süiegi sonadaidan közge tüsedi. Bastardyŋ qasynda atam zamanda qadalğan juan diŋgek qada bar. Kün küidirip, jel süiip, äbden qara-
qoşqyl tas bolyp qatyp qalğan. Ol qadağa älemişter bailanğan. Būl belgilerine qarağanda, sonau arğy däuirde osy aradan köşip jürgen i̇elder būl atyrapty äulieli jer sanağan tärizdi. Älgi qadanyŋ teriskei jağynda qūlynjaldanyp, ūzynnan sozylğan tüieli kisi boiyndai jarnūra bar. İetek tūsynan jer astyndağy közden jylap şyqqan, möldir suly şağyn özen ağady. Būl özen qarly jyldary qatty tasidy. Tasyğanda bir kezde teli i̇emgen būzaudai, qos özen qūiğandyqtan Teliköl dep atanğan Teliköl-tatağa qūiyp, būl aradağy basqa aradağy basqa uaq qarasulardy qosyp jatady. Söitip sary ala segiz saiğa baryp qosylady. Al i̇eger qysy qalyŋ qarly, jazy jaŋbyrly jyly Nūranyŋ Qaratūzynan şyğatyn sai suy jiŋişke Saryözen — Sary Keŋgir men Qara Keŋgir baryp qUiatyn Boqtyqaryn köline deiin jetip qalady. Būndai tasu on jylda, jiyrma jylda bir bolady. Özge jyldary Nūranyŋ Qaratūz saiy säl köpirine köterilip, jaz şyqpai-aq qūmğa siŋip joğalyp ketedi.
Osy köpke beimälim, jūmbaq atyrapta Jetiqoŋyr qūmy men Sarysudyŋ ortasynan ötetin qoba jol bar. Qoba joldy kök qiiäq basyp jatady. Adam tek salt atpen ğana bara alady.
Jänibek han osy Nūranyŋ Qaratūzyna ädeii arnap keruen jürgizdi. Jaztoqsan bolmai, basyna i̇elu üi tikkizip, qūmnan qūdyq qazdyryp könekpen su tartqyzdy. Sai boiyna jeli kerdirip, bie bailatty. Keletin qonaqtarğa dep ädeii qysyraqtardyŋ üiirin aidatty. Özi ädik, Qambar, Qasym, Būryndyqty i̇ertip, aldyn ala kelip han şatyryn tiktirtti. Köp ūzamai adam tügel aŋ bilmeitin joldardy tauyp, qūla düzge köşip üirengen ru basşylary — bileri, batyrlary Nūranyŋ Qaratūzynyŋ jan-jağynan ağyla bastady. Üisinnen — Äbilqaiyr Ürgenişke keter aldynda bölingen Qylyşbai, Qara Ospan batyrlar, Jalaiyrdan — Böribai batyr, Dulattan — Bahtiiär bi, Arğynnan — bir top batyrlaryn i̇ertken Arğyn bi men Qotan jyrau, Qypşaqtan — Qara Qypşaq Qobylandy men Qaztuğan jyrau, Naimannan — Qaptağai batyr men Tūŋğaşyq batyr, Haqūly bi, Kereiden — Qaraqoja batyr, Qoŋyrattan — Bağaly qoja men Orys batyr, Alşynnan — Temir bidiŋ özi men Şalkiız, Uaq pen Taraqtydan Jaubasar, Asylkerei batyrlar men Boryq bi keldi. Būlardyŋ ärqaisysy ru basy, Qaptağaidan basqasy myŋdy aidağan şonjarlar. Är ru basynyŋ qasynda, öziniŋ qaramağyndağy kişi taramdarynyŋ ondağan bi, batyrlary bar. Üisin Qylyşbai, Qara Ospan batyrlardyŋ janynda Alban, Suannan şyqqan birneşe zarjaq dilmar, şeşen, kösemder kelgen.
är halyqtyŋ tarihynda san türli kezeŋi bolady: ösu, örkendeu, küiikke ūşyrau, küireu... Osynyŋ bärin basynan ötkizgen, zamanynyŋ jaqsylyğyn da, jamandyğyn da körgen, keleşegi üşin jan aiamai kürese bilgen, auyr künderin, basyna töngen qauip-qaterdi jeŋe bilgen halyqtar ğana tarihta qalady. Özinen küşti şyğyp, Maiia, Qoşan sekildi i̇elder qūryp ketuge mäjbür bolsa da, ondai i̇elder adamzattyŋ mädeni örkendeuine ülesin qosyp ketedi.
On besinşi ğasyr qazaq rulary üşin i̇eŋ auyr ğasyrlardyŋ biri i̇edi. Osy ğasyrda özara qyrylysyp, syrt jauyn keide jeŋip, keide jeŋilip, taitalas tüsip jürgen qazaq rulary i̇el bolyp bastaryn qosu üşin küresuge bel budy. Biraq üiirli qūlandardai şeksiz dalasynda ru-ru bop köşip jürgen i̇eldiŋ basy oŋai qosylmady. Būl jeŋis ūly aiqastar arqyly keldi. Qazaq rularynyŋ basyn biriktirip, qazaq handyğyn qūruda, meili küres baqtalastyqtan-aq bastalsyn, qaitken künde de, Jänibek pen Kereidiŋ alatyn orny i̇erekşe. Ärine, halyq özi qalamasa i̇eki adamnyŋ qolynan ne keledi? Tegi i̇el boludyŋ negizi halyqtyŋ kökeikesti armanynda jatyr. Būl kezeŋ halyq ruhynyŋ laulağan kezeŋi.
älipti taiaq dep bilmeitin asau i̇eldiŋ kenet ūlttyq, jauyngerlik tileginiŋ būlai örbi tüskenin sezgen keibir ru bastyqtary jūrtty öz degenderine tarta almai qaldy. Būrynğydai halyqty bölip ūstauğa şamalary jetpedi, i̇endi köpşilik i̇ergen Jänibek hannyŋ soŋynan i̇eruge mäjbür boldy. Tek Temir bi ğana bülik şyğara jazdady.
Birneşe jyl keiin Tilenşi ūly Şalkiız jyrau:

Alp-alp basqan, alp basqan
Araby torym öziŋsiŋ.
Jazyly, altyn, qol kesken
Aldaspanym öziŋsiŋ!
Sen altynsyŋ — men pūlmyn,
Sen sūltansyŋ — men qūlmyn, —

dep madaqtağan Temir bi būl. İedil — Jaiyqty bauyr basyp alğan, Alşyn rularynyŋ köbi bağynğan, Astrahandy bilegen Qasym sūltannyŋ oŋ qoly — emir-el-umra iağni äskeri basy bolğan bi būl. Jänibek sekildi aduyndy han-
ğa birjolata moiyn ūsynsa, Alşyn jerinde öz üstemdiginiŋ tömendep ketetinin ol birden ūqqan. Köp qazdyŋ arasynda mäz bolğanşa, köp qarğanyŋ arasynda qaz bolğan dūrys dep tauyp, Kişi jüz bolyp qalyptasyp kele jatqan Alşynnyŋ örkökirek rularyn jeke bilegisi keldi. Astrahandy özine qaratyp tūrğan Qasym sūltan İedil — Jaiyqqa şyn ämirşi i̇emes. Şyn ämirşi qazaqtan şyqqan, İedige batyrdyŋ şöberesi, Noğaily handyğy kezinen bi därejesinde kele jatqan şynjyr balaq, şūbar tös Temir. Däl qazir şyğysy men batysyndağy i̇eldiŋ öz biligine qol sūğady dep seskenetin dymy joq. Äbilqaiyr alysta. Qasym sūltan tek Astrahan maŋyn ğana qamtidy. Orys kniazdary bolsa özderi äli äbden birige almai jatyr... Al şyntuaitqa kelsek Temir bidiŋ oiy Jänibekke bağynu i̇emes, Türik patşalyğyna iek tireu... Alystağy i̇el, ol seniŋ işki jūmysyŋda isi bolmaidy, qai rumen jaqsysyŋ, qai rumen jamansyŋ, qaramağyŋdağy i̇eldi qalai bilep-töstep jatyrsyŋ, būnyŋ bärine de qol sūqpaidy, syrttai bağynğanyŋmen qanağattanady, al öziŋ aitqanyŋdy i̇eliŋe qalai istetip jatyrsyŋ — onda şaruasy joq. Jänibekke bağynsaŋ būl i̇erkinşilikten birden airylasyŋ. Ol işki isiŋe öziŋmen birdei qatysady. Joq, dini bir, tili bir, näsili bir hanğa bağynu — halqyŋnyŋ tirşiligi köŋilin selt i̇etkizbeitin basqa halyqtyŋ patşasyna bağynudan äldeqaida qorqynyşty. Osyndai oidağy Temir Rossiiä men Türkiiänyŋ bir şaiqasuyn kütip iştei alysuda i̇edi. Türik patşalyğynyŋ küşiniŋ kemi bastağanyn i̇esepke jatqyzbağan. Tübi ol osy oiynan şyqpaq. İedil — Jaiyqqa äbden ämirşi bolyp alğannan keiin, Qyrymdy şauyp, Mäskeu kniazdaryn aldai tūryp, Türkiiäğa iek tiremek. Osydan baryp Temir şu degennen-aq Jänibekten irgesin aulaq sala bastağan. Jänibekke qosylğysy kelmegen kei ru bastyqtary özara qyŋqyldasa, būl oiyn işine saqtap qala almağan.
Temirdiŋ būlai i̇erkinsi qimyldauynyŋ da törkini belgili i̇edi.
äke jağynan aty şuly İedigeniŋ şöberesi. Atasynyŋ aibynynan qoryqpaityn qazaq joq. Nağyz aş qasqyr. Özi de osal i̇emes. Qazan handarynan qyz alyp, qyz bergen. Osy biyl ğana on bes jasar kenje qyzy Nūr-Sūltandy Qazan hany İbragimge ūzatqan. Süienerleri de bar. Özi de özgege süieniş bola alatyn jau jürek batyr. Bauyr basyp qalğan İedil men Aq Jaiyq boiyn i̇eşkimge ortaq i̇etkizgisi keler i̇emes. Jinalğan bi, batyrlardyŋ köpşiligi birigip bir hanğa bağynaiyq dep otyrğanda, būl özgeşe ketti. Alaida Temir bi de noqta üzip, aidalağa laqqan joq. Tek qosylğysy kelmegenin astarlap bildirdi.
— İel bolyp birigip, äsker jinap, Äbilqaiyrdan ata meken Türkistan jerin qaityp alamyz degenderiŋ qūba-qūp, tabylğan aqyl. Oğan İedil, Jaiyq, Hiuas teŋiz boiyndağy Alşynğa jatatyn bar ru qol qūiady. Sūrağan uaqyttarynda bes tümen qol beruge bar. Biraq Syğanaqtağy hanğa bizdiŋ bağynuymyzdyŋ jobasy keler me i̇eken? Jer arasy şalğai...
Özgelerden jasy ülken Üisin Qara Ospan keŋk-keŋk küldi.
— Temir bidiŋ aty jetken jerge, Jänibek hannyŋ aty jete almaidy dep qorqasyŋ ba?
Būnysy osy arağa seniŋ atyŋ jetip kelgende, seniŋ jeriŋe Jänibektiŋ de aty jetedi degeni i̇edi.
Söz astaryn tüsingen qyzba minezdileu Temir bi söz talastyrğysy kelip ketip, i̇ejelgi dästür boiynşa, aiyr tisti, altyn symmen oralğan tobylğy sapty qamşysyn aldyna tastai saldy.
— At tUiağy basqan jerdiŋ bäri birdei şöptei japyrylyp jata qalmaidy, — dedi ol qara sūr beti küreŋdenip, — Äbilqaiyr hannyŋ da müiizi şaŋyraqtai kei batyrlary İedildiŋ ar jağyna ötken. Biraq odan ne ūtty? Moiyndary yrğaidai, bitteri torğaidai bop i̇elderine äzer jetken.
Qamşysyn i̇endi Qara Ospan aldyna tastady.
— Atyŋnyŋ jüiriktigine tym sene berme. Talai jüirikterdiŋ de moinyna būğau salynğan. Baiqa, Temir bi, Jänibek hannyŋ qūryğy Äbilqaiyrdikinen ūzyn bolyp jürmesin! Äbilqaiyr Däşti Qypşaqty bilegenmen, İedil özeni boiyndağy Alşynnyŋ köptegen auyldaryna öktemdigin i̇erkin jürgize almağan. Jau jürek būl rular bağyndyq dep keide uäde bergenmen de, naqtyly dize büge qoimağan. Būğan yzalanğan Äbilqaiyr Däşti Qypşaqtyŋ osy rular jailap jatqan şetine san ret qol şyğarğan. Sonyŋ biri osydan on jyl būryn jibergen on myŋ äskeri i̇edi. Bū jolğy jauyngerlerdi osy Qara Ospan batyr basqaryp barğan.
Ol künderde Qazynyŋ balasy, Temirdiŋ äkesi Teŋizbai bi tiri bolatyn. Atasy İedigedei, äkesi Qazydai i̇el şulatqan i̇er bolmağanmen, jatyp atar qulyğy, jaudan qaşyp qūtylar aqyly bar kisi i̇edi.
Kök Orda hanynan äsker şyğypty degendi i̇estigennen-aq, i̇el biligi auyp bara jatqan balasy Temirge aqyl aitqan. «Äbilqaiyrdyŋ qalyŋ äskerin soğyspen jeŋe almaisyŋ, ony ailamen alu kerek. Jäne öşiktirmes üşin qarsy niet körsetpegen jön» degen. Temir ataly sözge toqtağan. Osy sözden keiin bükil Alşyn jağy Qara teŋiz jağasy Qyrymğa qarai köşken. Temir bes myŋ atty äskermen, qaptağan qospen jūrtynda qalğan. Ūzaq jer jürip, attyŋ arqasyn aldyryp kelgen Qara Ospan İedildiŋ ar jağynda tūryp, Äbilqaiyrğa bağynbai jürgen i̇eldi körgen. At jaldap, sal salyp bir tünde bergi jağağa ötken. Biraq bos jatqan jūrtqa kezdesken. Būlar arğy betke şyqqandarynda Alşyn, Jağalbaily auyldarynyŋ bergi betke ötip ketkenin bilgen. Yzalanğan Qara Ospan at sauyryn qūrğatpai qaitadan İedilge salğan. Biraq būlar bergi betke şyqqandarynda köşken i̇el Jaiyqqa qarai bet alğanyn aŋğardy. Jaiyqtan ötip qaşqyndardyŋ soŋyna tağy tüsti. Tek osy arada ğana Qara Ospan batyr aldarynda i̇el i̇emes, äsker i̇ekenin bildi. Öziniŋ aldanğanyn ūqqan Äbilqaiyr qoly i̇endi būrynğysynan da qyzulana qudy. Biraq Temir äskeri jetkizbedi, aqyrynda olar Naryn qūmyna qarai būryldy. Sonda ğana Qara Ospan būl quğannan dym şyqpaitynyn tüsindi. Amal joq keiin qaituğa mäjbür boldy. Joldağy kedei auyldardan azyn-aulaq järdem alyp, azyp-tozyp öz jerlerine jetti.
Temirdiŋ «müiizi şaŋyraqtai Äbilqaiyr hannyŋ kei batyrlary İedil, Jaiyqty körgen. Odan ne ūtty?» dep keketip jatqany da Qara Ospannyŋ osy sätsiz joryğy i̇edi. Qara Ospannyŋ: «Atyŋnyŋ jüiriktigine tym sene berme! Baiqa, Temir bi, Jänibek hannyŋ qūryğy Äbilqaiyrdikinen ūzyn bolyp jürmesin!» degeni Temir bige «Äbilqaiyrdan qaşyp qūtylğanyŋdai, Jänibekten qaşyp qūtyla almaisyŋ» dep küni būryn ses körsetui i̇edi.
Temir bi būl yzğardy jaqsy sezindi. Söitse de örkökirek ker minezge salyp op-oŋai jeŋile qalğysy kelmedi. «Talas äli bitken joq» degen işarat körsetip, aldyndağy qamşyny bir qozğap qoidy.
— Äbilqaiyr hannyŋ kezinde Üisinniŋ aty quğanyna jete almaityn aryq i̇edi, i̇endi han Jänibektiŋ tūsynda jal biteiin degeni ğoi.
Temir bidiŋ udai aşy tili Qara Ospannyŋ öŋmeninen ötip ketti. «Būnysy Äbilqaiyrğa qyzmet istep i̇eşteŋe öndire almap i̇ediŋ, Üisin, i̇endi Jänibekke jağynyp qūtyryp otyrsyŋ degeni ğoi!»
Qara Ospan şart jüginip otyra qaldy. Qamşysyn qozğaudy da ūmytyp ketti.
— äi, sen ne maltaŋdy i̇ezip otyrsyŋ. Maŋğyt! İeliniŋ oiyn aitar Alşynnan bir ūl tumağany ma?
Mūnysy Temir bige «seniŋ babaŋ İedige Kök Ordadağy Maŋğyt ruynan şyqqan, Alşynnyŋ joğyn joqtaityn seniŋ qūqyŋ joq» degeni.
Jänibek qabağyn tüiip tūnjyrai qaldy. «Söz joq, Temir bi öz üstemdiginen aiyrylyp, Jänibekke Alşyn rularyn qosqysy kelmeidi. Küşiŋ asyp basyp almasaŋ, juytpaidy. İel bolyp bir hanğa bağynudan, öz qaramağyndağy jūrtty özi bilep, aq degenin alğys, qara degenin qarğys i̇etkizip otyru — Temir bidiŋ armany. Būl bizdiŋ i̇eŋ osal jerimiz. Äsirese, alysta jatqan rular yrqymyzğa oŋai könbeidi, sondyqtan da anany, mynany syltau i̇etip Temir bi de biriguge qarsy irtki salyp otyr. Birikkiŋ kelmese «qūdai aldyŋnan jarylqasyn!» dep quyp şyqsam ba i̇eken? Joq, öituge bolmaidy. Qaitken künde de Alşynnyŋ bügingi küni aua jaiylğany jön i̇emes. Būlar könbei qalsa, synyqtan bötenniŋ bäri jūğady, özge rular da olardan ülgi aluy mümkin. Daudy aqylğa salyp sabyrlylyqpen şeşken abzal».
Kenet ol basyn köterip aldy. Temirge tesile qarady.
— Babaŋ İedige bükil Altyn Ordanyŋ tağdyryn oilap i̇edi. Sen bir Noğailylyqtan asa almai otyrsyŋ. Alşyn i̇elin qaramağyŋnan şyğaruğa joqsyŋ... Biraq sonyŋa Alşyn köne qūiar ma i̇eken? Öz tağdyryn özi şeşkisi kelse, jolyn tabar. Alşyn qaida bolady, ony bolaşaq körseter. Jä, meniŋ aitaiyn degenim būl i̇emes. Basqa. Bizdiŋ jauymyz sen i̇emessiŋ — Äbilqaiyr! Ataŋ Qazyny bauyzdağan sol Äbilqaiyrmen soğysuğa kelesi jaz bes san jauynger beresiŋ be?
— Beremin!
— Qalğanyn kezinde körermiz.
Temir bi Jänibektiŋ būl salmaqty aitqan söziniŋ ar jağynda qandai zil jatqanyn jaqsy ūqty.
Boiyn kenet bir qauip bilep ketti. «İä, Jänibek han tübi degenine jetpei toqtamaidy. Sonda ne bolğany, bar qazaqty bilemek te, biz būnyŋ qūly bolmaqpyz ba? Joq, Jänibek, ol oiyŋnyŋ säti kelmes. Qaramağymyzdağy i̇eldi biz de op-oŋai bere qoimaspyz. Sağan ülken handyq kerek bolsa, bizge kişi handyq kerek! äli aldymyzda talai şaiqas ta, aiqas ta bolar!».
Däl osy kezde künşyğys jaqtan qūiyndata şapqan salt atty körindi. Jūrt i̇elegize so jaqqa qarady. Söitkenşe bolğan joq, qara terge malynğan, süliktei jaralğan astyndağy baran jüirigin Nūra i̇eteginde otyrğan Jänibek tobyna tikelei salğan şapqynşy jigittiŋ «Attan! Attan! Jau kelip qaldy!» — degen aiqaiy şyqty. Otyrğandar oryndarynan ürpiısip türegeldi.
— Qaidağy jau?!
— Kim kelip qaldy?!
Şapqynşy — ūzyn boily, mūrty jaŋa tebindep kele jatqan, qara tory bala jigit, i̇entelei şauyp kelip, astyndağy atyn äzer toqtatty. İeki büiirinen demin alyp:
— Taqsyr han, — dedi, — Kök Jyŋğyl tūsynan qalyŋ äsker körindi. Beti osy Nūranyŋ Qaratūzy. Basqaryp kele jatqan Äbilqaiyrdyŋ ülken ūly Şaih-Haidar men Qaraşyŋ bahadur. Mingenderi kileŋ aqalteke, tekejaumyt. Bastaryndağy seŋseŋ börikteri qazandai, moiyndarynda kileŋ kök temir aldaspan, qoldarynda kök temir naiza. Mūzdai qarulanğan, tüsteri de suyq, jüristeri de suyt. Bie sauymyndai mezgilde būl arağa da jetip qalar.
Jänibektiŋ türi de, dausy da özgergen joq, ädettegi baisaldy qalpymen:
— Şamasy qanşa adam i̇eken? — dedi.
— Myŋ qaraly.
— Kök Jyŋğyldyŋ arğy qabağynda Kerei men Naimannyŋ tüieli qoly bar i̇emes pe i̇edi, tötep bere almady ma i̇eken? älde analar aŋğarmai qaldy ma?
— Söitken tärizdi. Būlar Kök Jyŋğyldyŋ teriskei jağyndağy qūm arasyndağy qoba jolmen ötip ketkendei. Naiman men Kereidiŋ qalqany küngeileu jatyr.
— Olarğa habar berdiŋder me?
— Meniŋ serigim solarğa şapty.
Jänibek Ordasyndağy özine tän adamdarynan «Küztoqsannyŋ basynda qazaq rularynyŋ basşylary jinalyp, bas qosyp, bir hanğa bağynyp, äsker jinap, Türkistandy basyp almaq bolyp jatyr» degen habardy i̇estigen Äbilqaiyr han. Qazaq rulary bas qosatyn kezde, bir tünde tek özine ğana bağynatyn, kileŋ şaş al dese, bas alatyn qyrağy sūljyq Türikmen, Barlas, Maŋğyt rularynan qūrylğan on san jigitin, bastyğy ülken balasy Şaih-Haidar men i̇eŋ senimdi, i̇er jürek batyry Darviş-Husain Qaraşyŋdy Nūranyŋ Qaratūzyna attandyrğan. Tek türikmen aqaltekesi men tekejaumyt attary ğana öte alatyn qūmdy joldarmen dabyrsyz baryp «Jänibek hannyŋ külin kökke ūşyryp, keŋesin şap» degen.
Qazaq ru bastyqtary han keŋesine jinalyp jatqanyn i̇estise, jaularynyŋ bos qalmaitynynan Jänibek te küdiktengen. Sol sebepti Nūra qatqylynyŋ tört jağynan i̇elu şaqyrymdai jerde myŋ jauyngerden şepqalğan qūrğan. Şağyn jauğa būl tötep bere alatyn küş.
Nūranyŋ qatqylyna Kökşil teŋiz jağynan keletin jolda qūdyqtardan böten mal suaratyn jer bolmağan soŋ Naiman men Kerei jigitterin ädeii şölge şydamdy, ūrysqa jaraityn qos örkeşti jelmaialarğa mingizgen. Naiman, Kerei jigitterine o kezde tüiege minip jauğa şyğu üirenşikti ädet.
Jänibek būl äskerlerin, keŋes bolar jerden ädeii tysqary ornalastyrdy. Alda-jalda jau kelip qalar bolsa, maidandy alğaşqy ülken han keŋesiniŋ üstinen aşqysy kelmedi. Jigitteriniŋ jaudy jol-jönekei, oŋaşada qarsy alğanyn jön kördi. Biraq Äbilqaiyr Şaih-Haidar men Qaraşyŋğa: «şamalaryŋ kelse joldaryŋdy tosqauyldap jatqan äskerlerden (tosqauyl äsker bolatynyna ol şek keltirmegen) jansyz ötuge tyrysyŋdar. Sodan keiin han keŋesin oilamağan jerden baryp şabyŋdar. Birde bir bas köterer adamy qalmasyn, bassyz i̇el qaida barar i̇eken!» degen.
Osyndai jarlyq alğan Şaih-Haidar men Qaraşyŋ qalyŋ qūm men taqyrdyŋ arasynan basqa jol tauyp, Naiman men Kerei jigitteri kütip jatqan tūsqa soqpai, Nūra Qaratūzyna tikelei ötip ketken.

Click or select a word or words to search the definition