Köşpendiler - I - Almas qylyş

— Dūrys aitasyñ balam, — dedi ol, iştei tübi Qasymnan ūly adam şyğar degen būrynğy ümitiniñ bū joly bir derek tastağanyna quanyp, — bizdiñ bügingi attanysymyz qūr Äbilqaiyrğa ökpeleuden tuğan attanys i̇emes, būdan jüz jyl būryn babamyz Oryshan tikken Aq Ordany qaita tūrğyzyp, Qazaq degen jeke i̇el bolu attanysy. Al Oryshan babamyzdyñ aq tuyn tigetin bizde i̇eki-aq jer bar. Biri — Altyn Orda jūrty, İedil men Jaiyqtyñ ortasy. Biraq ol jaqtyñ jeri malğa jaily bolsa da, i̇eli bizge jaily i̇emes. Tükpirinde Qazan handyğy men Türkiiäğa köz tikken Qyrym sūltandary bar. Būğan İedil men Jaiyqqa bizdi jolatqysy kelmeitin Qasym sūltandy, Temir bidi qos. Olar kimdi i̇el i̇etkizedi? ärine, ar jağyndağy orys jūrtyna arqa süiep körer i̇edik, biraq ol jūrttyñ özi de qazir äbden qanattanyp jetpegen qyran balapany tärizdi. İekinşi jer — ol Oryshan babamyz keşe tuyn tikken Syğanaq şaharynyñ mañaiy. Būl ara bizge qolaily. Ar jağynda Üisin, Jalaiyr, Dulat, Qoñyrat, Qañly men Naimannyñ, Kereidiñ biraz i̇eli jatyr. Bū jaqta da azdağan Arğyn, Qypşaq bar. Syğanaq būl künde Äbilqaiyrdyñ qolynda. Tübin körermiz. Al äzirge barar jerimiz Jağatai ūrpağynyñ Türkistanmen şektesken tūsy. Ağaiyn syilasyn desek, ol arağa biz i̇el bolyp baruymyz kerek. Qasym bahadur jön aitady. Qazir ärqaisyñ qastaryña bes-alty jigitten i̇ertip alyp, qozğalmai otyr-
ğan auyldarğa attanyñdar. Soñymyzdan jūrt köp i̇erse, halyqtyñ tilegine bizdiñ tilegimiz sai kelgeni. Onda isimizdiñ igilikti boluy haq, — degen.
Jänibek pen Kerei balalary jan-jaqqa tarağan. Solardyñ aituymen Äbilqaiyrğa narazy biraz rular Moğolstan jerine köşip bara jatqan qalyñ köşke kelip qosylğan.
Äbilqaiyr äskeriniñ Seihun dariiänyñ arğy betindegi körgen köş orny da, şabarmannyñ aitqan Talas özeniniñ bergi betindegi qonyp jatqan qalyñ i̇el de bäri bir osy Jänibek pen Kereige kelip qosylyp jatqan qazaq rulary bolatyn.
Şabarman şyğysymen İsan-Būğy han keñesin taratty da, Mir Mūhamed-Şaih, Mir Seitäli ämirlerimen, bas naiyby Üisin Qastek bimen özi oñaşa qaldy. Qazaq rularynyñ Moğolstan şekarasyna köşip kelui, i̇eger olardy Moğolstan jeriniñ şetindegi Şu, Sarysu özenderiniñ boiy men Talas özeniniñ arğy betine ornalastyrsa, özderin Äbilqaiyr men Aqsaq Temir handyqtarynyñ şabuylynan qorğaityn qalqan jasaityndaryn būl törteui birden ūğysty. Jäne qazaqtardyñ küşterin Qytai men Qalmaqqa da qarsy paidalanbaq boldy. İsan-Būğy Jänibek pen Kereidiñ aldynan at şaptyrdy. Aq Orda handarynyñ ūrpaqtaryn, olarmen birge kelgen qazaqtyñ basty rularynyñ igi jaqsylaryn qūşağyn jaiyp qarsy aldy.
Jänibek pen Kerei Moğolstan hanymen bir ai birge bolyp, bir ydystan as işisip, bir auyzdan söz şyğarysyp, tatu-tätti bitimge keldi. İsan-Būğy köşip kelgen qazaq rularyna bükil Şu, Sarysu, Talas, Badam özenderiniñ boiy men Qozybas, Qarataudyñ Moğolstanğa qaraityn teriskei jağyn tegis qonysqa beredi. Būl qonystyñ şeti Qaratal özenimen, Äbilqaiyr qaramağyndağy Türkistan ölkesimen bitedi. Jaqsylyqqa jaqsylyq, osynşama qonys alğan qazaq rulary, i̇eki i̇eldiñ birdei jauy, Moğolstandy şabuğa daiyndalyp jatqan Qytai bogdahany men Oirat qontaişysyna qarsy bir myñ jaqsy jaraqtanğan salt atty jauynger şyğarady.
Jänibek pen Kerei İsan-Būğynyñ şartyn qabyl i̇etti. «Tüpki armanymyz qazaq handyğyn qūryp i̇el bolu ğoi, bizdiñ qorğan i̇ekenimizdi Qytai, Oiratpen şekaralas qazaq rulary bile bersin. Küşimizdiñ mol i̇ekenine közderi jetse, özderiniñ de bizge tez qosylularyna sebep bolar» dep oilady olar. Būl oilarynyñ dūrys bolğanyna bes-alty jyl ötpei özderiniñ de közderi jetti.
Jänibek pen Kerei nökerlerin i̇ertip, kütip otyrğan jūrtyna qaitty. Qos sūltannyñ būiryğy boiynşa, köşip kelgen i̇el ru-ru bop, adamynyñ, malynyñ sanyna qarai özderine berilgen jerge ornalasa bastady. Bir ai ötkennen keiin kileñ maidanğa salar börte jüirik mingen bes jüz Arqanyñ batyr jigitterin basqarğan ädikti Qytai şekarasyna, Qaşqar jerine jürgizdi. Tağy bir ai ötkende i̇ekinşi ūly, soñynan i̇erligimen qazaq auzynda añyzğa ainalğan Qambar batyrdy bes jüz kileñ qaiyñ soiyl ūstağan salt atty jauyngerimen Tarbağatai tauyn jailağan Kerei, Naimandy Oirat qontaişysy Amansandjidan qorğauğa attandyrdy. Qos sūltan özderi i̇endi Şu, Sarysu, Qaratal, Badam, Talas özenderiniñ boiyna jaiğasqan i̇elderin basqaru äreketine kiristi.
Osy kezde Jūnystyñ aulyna Künşyğys Qaşqardyñ hany, Jağatai ūrpağy Sant-Sūltannan tuğan äbdiraşit sūltan keldi. Ol bir körgennen Jūnystyñ kişi qyzy i̇erke şora Niger-Sūltan-Begimge ğaşyq bolyp, sūlu qyzyn toqaldyqqa sūrady. Samarqant ämirşisi äbuseiitpen jaqyndaspaq oiy bar Jūnys, Niger-Sūltan-Begimniñ özi bilsin dedi. Äbdiraşit qyzğa kisi saldy. İerke şora Niger-Sūltan-Begim qūda tüspek jigitti özi izdep keldi. Kelbetti, biraq tym semiz äbdiraşit, han ūly bolsa da, qyzğa ūnamady. Niger-Sūltan-Begim äkesine: «Anağan küieuge şyqpaq tügil janynan jüruge adam jerkener», — dep jauap berdi. Qyz jauabyn i̇estigen äbdiraşit i̇endi Jūnyspen söilespedi. «Bälem, osy söziñdi ūmytpa, tübi bükil malymdy sağan töksem de, mes qarnymnyñ astyna bir salarmyn» dep aşulanyp jürip ketti.
äbdiraşit sözin i̇estigen sūlu Niger-Sūltan-Begim: «Seniñ astyña tüskenşe, ölgenim artyq», — dep külip qala beredi. Ömirdiñ i̇esigin äli dūrys aşyp körmegen jas sūlu, būl jalğanda tek öli jandar ğana kezdespeitinin, ömir degen sūrqiiäda adamnyñ tüsine kirmeitin ğajaiyptar bolyp jatatynyn qaidan bilsin! Adamdy qaqpaqyl i̇etip oinaityn tağdyrdyñ asau syryn jas sūlu i̇eske al-mady.
Qaşqar hanynyñ ūly äbdiraşit ketkennen keiin, Jūnysty balalarymen Būqarda saiahattap jürgen Samarqanttyñ ämirşisi äbuseiit qonaqqa şaqyrdy. Jūnys azamat ūldaryn i̇ertip, ülken saltanatpen Būqarğa attandy.
ädeii osy mezetti añdyp tūrğandai Jänibek Ferğana öñirinde jatqan Jū-
nystyñ üş myñ jylqysyn aidap äkeluge bir top jigitterimen ortanşy balasy Qasymdy attandyrdy.
Qasym taily-taiağyna deiin qaldyrmai Ferğana öñirinde jaiylyp jatqan Jūnystyñ jylqysyn tegis aidap äketedi. Bükil auyldan jylqyny quyp baryp alyp qalar jan şyqpady. Sonda atqa on bes jasar i̇erke-şora Niger-Sūltan-Begimniñ özi minedi. Bar jylqysynan aiyrylsa äkesiniñ taqyr kedei bolyp qalatynyn biletin sanaly qyz, täuekel dep i̇erkekşe kiınip, qolyna naiza alyp şapqynşylardy quyp beredi. Jylqy Talas özenine taiağan jerde, Niger-Sūltan-Begim orağyta Qasymnyñ aldynan şyğady. Jylqyny aidap kele jatqan qol, aldarynan şyqqan naiza ūstağan jalğyz jigitti körip, sadaqpen tartyp qalyp jairatyp ketudiñ ornyna, ony ūstap alyp mazaq i̇etkileri keledi. Jaqyndai kelip olar jigit degenderi i̇erkekşe kiıngen qyz i̇ekenin añğardy. Jau jylqysyn alyp, köñilderi sudai tasyğan kileñ jas qyrşyndar i̇endi «jigitteri tyğylyp qalyp, qyzdaryn jauğa attandyratyn būl netken batyr auyl?» dep külki i̇etedi. Sonda Qasym sūltan qyzdy syqaqtai bir auyz öleñ aitady:

Men sūrasam jöniñdi sen aitarsyñ,
Jön aitpasañ iziñmen tez qaitarsyñ.
Qai aiğyrdyñ üiirinen qaşyp şyqqan,
Men körmegen būl mañnan qai baitalsyñ?

deidi.
Sonda qyz:

Söz tūrğyñnan, sūltanym, qaldym bilip,
Jan i̇ekensiñ üirengen baital minip.
Qūlynymyn Jūnystyñ, öñim tügil
Tüsime de körmegen aiğyr kirip.
Tuğandarym kezinde Būqar ketken.
Jai oğyndai jarq i̇ettiñ tüsken kökten.
İerkegi joq auyldy şabatūğyn
Käsibiñ be, sūltanym, ädet i̇etken?
Sol jylqymnyñ soñynan keldim izdep,
äke üşin bar qorlyqqa qyzy tözbek,
Tabalatpai qasyna malyn qaitar.
Öz basymdy ketseñ de kelemejdep...

deidi.
Sonda Qasym sūltan aidap kele jatqan jylqysyn toqtatyp, su jağasyna jibek şatyr tigip, Niger-Sūltan-Begimdi köterip attan tüsirip, appaq aily tünde aq şatyrğa kirgizdi. Appaq aily tünde aq şatyrğa töselgen aq kigizdiñ üstinde äli jan sipap körmegen qyzdyñ aq tösinen Qasym sūltan tūiat aldy. Tañerteñ i̇el basqaratyn adam mal sanyn i̇emes, i̇el sanyn arman i̇etedi. «İel össe i̇er ösedi. İer össe şer öşedi», degen äke sözin ösiet tūtqan i̇er köñil batyr jigit qyzdyñ üş myñ jylqysyn qaitaryp berdi. Būdan öziniñ dañqy ösetinine sūltan kümändanbaidy. Qasymnyñ qylyğyna riza bolğan Niger-Sūltan-Begim at üstinde tūryp, jarylğan jūmyrtqa tärizdi qūny tüsip ketetinin aityp, tündegi bolğan oqiğany maqtan i̇etip bötenge jariiälamauyn ötindi.
Qasym: «Bū jalğanda, amal joq, köp närseni qūpiiä ūstauğa tura keledi» dep qyzdyñ ötinişin oryndauğa uädesin berdi.
Osylai Qasym sūltan, oljadan qağylğan serikterin i̇ertip i̇eline bettedi. Ne qyz joq, ne olja mal joq, iştei küiingen jigitter Qasymğa ökpelerin aita almai, qaljyñ-äzil öleñ şyğarady.

Şaqpaq tas o da mülik ot jaqqanğa,
Qoimen teñ qotyr i̇eşki mal baqqanğa.
Töledi üş myñ jylqy qalai ğana
Qasekeñ qyz qoinyna bir jatqanğa?
Dünie aldap keter qyzyl tülki
Qyzyğy būl jalğannyñ oiyn-külki.
äitse de sol qyzdiki altyn ba i̇eken,
Töleitin bir tünine üş myñ jylqy?,

Bir qu jigit at şaldyryp otyrğandarynda osy öleñdi sūltanğa aityp beredi. Qasym küledi de qūiady. Biraq jolai ğajaiyp i̇erlik körsetip, Qaratau jailauynda jatqan Mūhamed-Sūltan-Mazittiñ bir top jylqysyn şauyp alady. Jigitterine ülestiredi. Niger sūlumen bolğan oqiğany aitpaularyn sūraidy. Jigitter uäde beredi. Biraq äzil söz qolğa tūrmaityn synap qoi, bertinde älgi öleñ jūrt arasyna tarap ketedi.
Jyl öte, Jūnys qyzyn äbuseiit myrzanyñ balasy Andijannyñ ämirşisi Şaih-Omarğa berdi. Äbilqaiyr rūqsatymen Maurennahrğa törkindep kelgen Rabiu-Sūltan-Begim, Şaih-Omar syrqattanyp qalğan soñ, Niger-Sūltan-Begimdi alyp ketuge bir top nökerimen İassyğa özi keruen saldy. Būl jaidy i̇estigen Jänibek Qasymnyñ üş myñ jylqydan qalai aiyrylyp qalğanynan habardar bola tūrsa da, balasyn tağy şaqyrady. «Niger-Sūltan-Begimdi qalai bosatyp jiberesiñ, onda meniñ şaruam joq, biraq köşin añdyp tūryp Äbilqaiyrdyñ i̇erke bäibişesi Rabiu-Sūltan-Begimdi ūstap alyp kelesiñ» dedi. Bū da jau jağyn mūqatudyñ bir joly i̇edi.
Qasym jigitterimen jolda añdyp jatqanynda äbdiraşit sūltannyñ da Niger-Sūltan-Begim köşin özderindei kütude i̇ekenin i̇estidi. Jağatai ūrpağymen dos bolğanmen de, Jūnys qyzy men közi körgen, qolynan jas kezinde san märtebe däm tatqan Rabiu-Sūltan-Begimdi olarğa qimady. Analar köşke şapqan kezde qarsy şyğuğa tura keldi. Bir abyroi bolğan jeri, būl aiqasta äbdiraşittiñ özi qatynaspady. Ol tek jigitterin jibergen bop şyqty. Jağataidyñ beibastaq, näpsiqūmar qaraqşylarynan aman alyp qalyp, tağy da özi Niger-Sūltan-Begimniñ qūşağynda bir kün tünep, i̇erteñine qos sūludy i̇elderine qūia berdi. Jau oljasynan qūtqarğan Qasym sūltandy Rabiu-Sūltan-Begim öle-ölgenşe syilap ötti. İeki jaqtyñ bir-birimen tatulasuyna da san märtebe qyzu kiristi. Biraq i̇el namysyna ainalğan janjaldy basu onyñ qolynan kelmedi. äitse de Qasym aldynda boryşty bolyp qalmady. Bertin kele Mūhamed-Şaibani äbden küşeiip, İassy ämirşisi — balasy Süiinşik qannen-qapersiz küidegi Qasym hannyñ äskerin tünde basyp almaq bolyp daiyndalyp jatqanda, ar-
nauly kisi jiberip, Qasymdy bir ajaldan qūtqardy. Söitip özine istelgen jaqsylyqty aqtady. Al, Niger-Sūltan-Begim bolsa Qasym handy on jyl añsap kütti. On jyldan keiin baryp i̇eñ alğaşqy aq tösinen tūiat alğan qyran bürkittiñ qūşağyna qaita kirdi.
Bos qol qaitqan sebebin sūrağan äkesine sūltan: «İtaiaqtağy juyndydan būralqy töbetti quyp jiberip özi jalai bastağan arlan tazydai, bireudiñ bauyr baspaq aruyn äbdiraşit sūltannan tartyp alyp özim iemdengim kelmedi» dedi.
— Al, Rabiu-Sūltan-Begimdi nege bosattyñ? — dedi Jänibek.
— Ūlyqbek myrzanyñ aruağyn syiladym.
«Tüsip qalğan mūzalimnyñ 44  biıgi jaman. Tūiat ala almai qalğan äieldiñ küiigi jaman» dep qaraityn soraqy zamannyñ Jänibek te bas igen perzenti. Biraq balasynyñ jauaby miyna qona ketti.
— Dūrys i̇etken i̇ekensiñ, adam qartaia bastağanda jauymnan kegim qaitpai qalady-au dep köp oilaidy i̇eken. Meniki de sol bolar... — dei saldy. Söitti de Qasymğa tağy qarady. — Közim tirisinde ömir degen ötkeldiñ qyl köpirdei synynan öte ber... Istep jürgenderiñ teris bolsa da öziñ pişip, öziñ sökkeniñ ūnaidy... Oqasy joq, qūs ūşa tüzeledi.
— Qūs dūrys qanattana alsa, tüzu ūşa alady.
— Dūrys aitasyñ, — Jänibek balasyna tağy tesile qarady da qoidy.
Osylai talas-tartysta tağy tört jyl ötti. Qazaq i̇eli Şu, Sarysu boiyn äbden meken i̇etip aldy. Ädettegidei jūrt jailauğa köşkeli jatqanda, bir küni Jänibek Qasymdy tağy şaqyrdy.
— Mümkin Mūhamed-äkim el Tarazidyñ toiyna Būryndyq ağañmen sen bararsyñ? — dedi ol.
— Barsam baraiyn.
Mūhamed-äkim el Tarazi Jañğy şaharynda tūratyn aty-şuly saudager. Tübi arab. Bir şeti Ündi, Qytai, Monğoliiä, Tibet, i̇ekinşi şeti Vizantiiä, Türkiiä, Mäskeu, Kievke deiin jüzdegen tüiemen jylda i̇eki-üş ret keruen jürgizetin, qytai jibegi, manat, şağiy, ündi şaiy, jemisi, Kiev kendiri, qyzyl bidaiy, Däşti Qypşaq maly, teri-tersek, jün-jūrqasy, Stambuldyñ qolönerşileri istegen bilezik, jüzik, kümis ydys, altyn jalatqan qūman, zer jürgizgen jainamazyna deiin satyp, sauda arqyly künşyğys pen künbatysty bailanystyryp tūratyn. Är hannyñ özine bağynatyn handyğy bolsa, būnyñ sol handyqtardy da özine bağyndyrar bailyğy bar adam. Jeke sauda patşalyğy bar. Altyn aqşany sandyqtap jinağan saudager, Äbilqaiyr hannan kezinde işik-ata atağyn alğan. Osy mal-mülki byqyğan baidyñ bar tilegi jalğyz ğana bala bolatyn. Biraq jaratylys osynşama bailyqty mūragersiz qaldyraiyn degendei, oğan bala bermei qoidy. Söitip jürgeninde otyzynşy äieli byltyr i̇eki qabat bolyp, biyl bir ūl tapqan. Jiyrma toğyz äieliniñ qağanağyn qaryq i̇ete almağan saudager, otyzynşysyna kelgende ūryq berer quatty qaidan tapqanyn kim bilsin, äiteuir qaiqy tös, saulyq qūiryq jas toqalynan appaq sazandai ūl körgen. Keibireulerdiñ «iapyrmai, Mūhamed-äkim el Tarazidyñ myna balasy inisi Mahmud-Raqym el Tarazidan qalai aumağan. Tuğan äkesi özi bolsa mūndai ūqsas tumas» degen küñkil sözine qaramai, Mūhamed-äkim el Tarazi bükil Tibet, Qorasan, Maurennahr, Däşti Qypşaq, Qyrym, Qazan jerlerine jar salyp, ūlan-asyr toi istemek bolğan. Mūndağysy onyñ ataqty saudager Kök Orda işik-atasy — Mūhamed-äkim el Tarazidyñ mūrageri bar i̇eken dep jer-jihanğa däriptep, aidy aspanğa şyğarğan toi jasau. Toiğa jülde i̇etip, Stambulda som altynnan qūiylğan üş altyn qūs belgiledi. Ärqaisysy segiz batpannan. Jülde tigen adam i̇eger būl altyn qūsty alğysy kelmese, bağasy sodan artyq i̇emes, tilegen zatyn beremin dep jariiälady. Jülde beretin şarty da tañğajaiyp. Birinşi jülde — kimde-kim jaiau jarysta on farsat jerden ozyp kelse, soğan beriledi dedi. Mūnysy jihankez saudagerdiñ rum halqynan alğan önegesi. İekinşi jülde — kimde-kimniñ tüiesi jiyrma farsat jerden ozyp kelse soğan beriledi dedi... Mūnysy sonau Mysyr arabtarynan alğan ülgisi. Üşinşi jüldeni — kimde-kimniñ aty otyz farsat jerden ozyp kelse, sol alady dedi. Būl Däşti Qypşaqtyñ i̇ejelden kele jatqan köne salty.
Jänibek sūltannyñ aityp otyrğany osy toi i̇edi.
— Barar bolsañ, jaiau jarys sūltandarğa laiyqsyz, at jarysy men tüie jarysyna daiyndalu jön, — dedi Jänibek, — Qyrym menen Qorasannan da kisiler kelui ğajap i̇emes.
Jänibektiñ aitqany oñ keldi. Toi bolar küni bir şeti Qorasannan, i̇ekinşi şeti Qyrymnan qadirli qonaqtar, būl jalğannyñ tetigin qolyna ūstap tūrğan san aluan saudagerler jinaldy. Talas özeniniñ jağasynda tigilgen jüz aq boz üi kisige lyq toldy.
Jaiau bäigeden İegipetten qaşyp kelgen ğalym, jarağan arğymaq attai sidiğan ūzyn boily, küigen kirpiştei qara qoşqyl otyz bes jasar arab jigiti el Mülik ibn Zarhum keldi.
Būl bäigege sūltan, bek, şynjyr balaq, şūbar tös qazaqtyñ myrza jigitteri qorlanyp qatyspady.
İekinşi bäigeni qarasyna birde-bir tüie ilestirmei, Būryndyqtyñ qara burasy aldy. Üşinşi bäige Äbilqaiyrdyñ Tarlanköginiñ tūqymy, on bes jasar Mūhamed-Şaibanidyñ äzirge mañdaiyna basqan jüirigi Aqtankerge tidi.
Biraq būl üşeui de salmağy segiz batpan tartatyn som altyn samyrūq qūsty jüldege aludan bas tartty.
El Mülik ibn Zarhum:
— Altyn qūs tek meni ğana baiytady — dedi, — Mūhamed-äkim myrza, i̇eger qarsy bolmasañyz, būl altyn qūstyñ ornyna Maurennahr diqandary men Däşti Qypşaq malşylarynyñ tūrmystaryna järdem beretin jäne i̇eki i̇eldiñ qarym-qatynasyn jöndeitin Seihun dariiänyñ üstinen köpir salaiyn. Būl köpten beri oilap jürgen armanym. Nil özenine osyndai köpir salamyn dep ülgisin istegenimde özderine paidasy joq bolğan soñ faraondar meni quyp jiberdi. Al Seihun dariiäğa būl öte qajet. Osyny saluğa qarajat beriñiz.
Mūhamed-äkim el Tarazi säl oilandy da:
— Jaqsy, — dedi, — būl sūrağan qarajatyñdy bereiin. Tek meniñ ğalym i̇esepşilerim qanşa pūl kerek, sony sanasyn.
Biraq sol küni tünde Mūhamed-äkim el Tarazidyñ jigitteri «sen halyq qamyn oilap, Seihun dariiäğa köpir salmaq sabazsyñ ğoi, olai bolsa sol Dariiänyñ qyzyğyn aldymen öziñ kör» dep qosynda ūiyqtap jatqan jerinen el Mülik ibn Zarhum ğalymdy ūstap aldy da, tünimen jedel jürip otyryp, moinyna tas bailap, Seihun dariiänyñ sarğylt tolqyndy suyna laqtyryp jiberdi.
— Bailyğym öz basyma jetedi. Altyn qūsty basyma qūiamyn ba, mağan altyn qūsyñdai qymbat ūl tauyp bergen toqalyñnyñ özin ber, — dedi Būryndyq öziniñ qiqar minezine salyp. Ondağy oiy «bälem, bermesiñdi sūraiyn, qalai-qalai yrşyr i̇ekensiñ!» degen qiiäñqylyğy i̇edi. Biraq «Balasy inisi Mūhamed-Raqymğa tym ūqsas i̇eken» degen sözdi işine tüiip alğan saudager quana-quana Būryndyqtyñ tilegine köne ketti.
— Aitqan sözimdi qaityp almaiyn, qatyn büginnen bastap seniki, biraq balam i̇emşekten şyqqanşa meniñ üiimde tūra tūrsyn, — dedi.
Būndai şeşimdi kütpegen Būryndyq sasyp qaldy. Biraq bū da sözin qaityp almady.
— Bolsyn, — dedi.
So küni ymyrt üiirile ol Mūhamed-äkimniñ jas toqalyn öziniñ şatyryna alyp keldi. Otyz qatynnyñ biri bolyp, i̇ebin tapqanda ğana böten i̇erkek körip, garemde sary qazydai saqtalyp, äbden jas denesi küiip-pisken jas toqal, käri Mūhamed-äkimnen qūtylğanyna ökingen joq. Jaña qojasynyñ köñilin tabuğa tyrysty.
Al üşinşi jülde tiısti Mūhamed-Şaibani tipti basqa tilek i̇etti.
— Altyn qūsyñyz hanğa laiyq. Men han i̇emespin, tek han tağyndağy atama järdemşi jauyngermin, — dedi, — mağan altyn qūstyñ ornyna bes jüz adamyma sauyt-saiman, qaru-jaraq ber...
Mūhamed-äkim sūltannyñ betine ūzaq üñile qarady. Älden uaqytta baryp:
— Siz tileseñiz, myñ adamğa da sauyt-saiman, qaru-jaraq beruge barmyn, — dep basyn tömen idi...
Äbilqaiyr Ordasynyñ saiypqyran handy joqtatpas bälendei mūrageri joq dep oilap jürgen qastary, būl toida atasynyñ tuyn qūlatpas artynda ūrpağy bar i̇ekenin birden kördi. Äbilqaiyr hanğa kökiltaş bolğan, qazir Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltannyñ atakesi Darviş-Hūsaiyn batyr küzetken, aqylğa bai, boi-tūrpaty birden adamnyñ yqylasyn audarar Mūhamed-Şaibani osy künnen-aq közge tüsti.
Sol küni qastar Ordasyna Aibaq oğlan, Bereke sūltan, Abbas bek, Mūsa bekter jinalyp, Mūhamed-Şaibanidy ūiyqtap jatqan jerinde tünde şauyp öltiruge kisi jibermek bop kelisti. Būl mäjiliske Būryndyq pen Qasym sūltan da şaqyryldy. Būryndyq könse de, Qasym:
— Han tağyn saqtar jandy qan maidanda öltiru kerek. Ūiyqtap jatqan jerinde şauyp tastau būl ūry, qaraqşylardyñ isi. Biz han tūqymymyz, mūndai qylmysqa baruymyz künä! — dep könbei qoidy.
Onyñ könbegenine qarağan joq. Äbilqaiyr Ordasyna öş sūltan, bekter basyna altyn orda tūrğyzbaq bop, aty-şuly jan alğyş Qūrybaidy jiberdi.
Biraq sūltan jatqan üige jylandai sybyr şyğarmai kirgen Qūrybaidy, Qasym sūltannyñ kisi jiberuimen küni būryn habardar bolyp, ötirik ūiyqtap jatqan Mūhamed-Şaibani, aldaspanyn jarq i̇etkizip, qūlaştai sermep qaq böldi.
Jazmyş degen qyzyq. Halyq üşin köpir salam dep arman i̇etken el Mülik ibn Zarhum, halyqtyñ öz arasynan şyqqan jendet jigitterdiñ qolynan qaza tapty. Al, tört jyldan keiin būqara halyqty qanğa būiap, bükil Orta Aziiäny jaulap ala bastağan, ataqty Mūhamed-Şaibani han bir ğana sūltannyñ i̇erlikti köksegen adal köñiliniñ arqasynda aman qaldy.
İeline qaityp kelip, Qasym sūltan äkesine toida bolğan oqiğanyñ, körgen-bilgenin bärin aityp bolğanynda Jänibek ūzaq oilanyp otyrdy da, auyr kürsindi.
— Tübi biz Äbilqaiyrdyñ ornyna otyrar Şaih-Haidardy i̇emes, Mūhamed-Şaibani sūltandy közimizden tasa i̇etpeuimiz kerek, — dedi.
Būl sözimen Jänibek i̇eger Äbilqaiyr tağyna Mūhamed-Şaibaniğa otyrar kün tusa, asa bir qiyn küres bastalatynyn bildirgen i̇edi.
Mūhamed-äkim el Tarazidyñ toiynda tağy i̇eki oqiğa bolğan. Balalarynyñ būl toiğa qatynasatynyn bilgen soñ, altyndatqan i̇er-toqymdy, jügen-qūiys-