Köşpendiler - I - Almas qylyş

— Dūrys aitasyŋ balam, — dedi ol, iştei tübi Qasymnan ūly adam şyğar degen būrynğy ümitiniŋ bū joly bir derek tastağanyna quanyp, — bizdiŋ bügingi attanysymyz qūr Äbilqaiyrğa ökpeleuden tuğan attanys i̇emes, būdan jüz jyl būryn babamyz Oryshan tikken Aq Ordany qaita tūrğyzyp, Qazaq degen jeke i̇el bolu attanysy. Al Oryshan babamyzdyŋ aq tuyn tigetin bizde i̇eki-aq jer bar. Biri — Altyn Orda jūrty, İedil men Jaiyqtyŋ ortasy. Biraq ol jaqtyŋ jeri malğa jaily bolsa da, i̇eli bizge jaily i̇emes. Tükpirinde Qazan handyğy men Türkiiäğa köz tikken Qyrym sūltandary bar. Būğan İedil men Jaiyqqa bizdi jolatqysy kelmeitin Qasym sūltandy, Temir bidi qos. Olar kimdi i̇el i̇etkizedi? ärine, ar jağyndağy orys jūrtyna arqa süiep körer i̇edik, biraq ol jūrttyŋ özi de qazir äbden qanattanyp jetpegen qyran balapany tärizdi. İekinşi jer — ol Oryshan babamyz keşe tuyn tikken Syğanaq şaharynyŋ maŋaiy. Būl ara bizge qolaily. Ar jağynda Üisin, Jalaiyr, Dulat, Qoŋyrat, Qaŋly men Naimannyŋ, Kereidiŋ biraz i̇eli jatyr. Bū jaqta da azdağan Arğyn, Qypşaq bar. Syğanaq būl künde Äbilqaiyrdyŋ qolynda. Tübin körermiz. Al äzirge barar jerimiz Jağatai ūrpağynyŋ Türkistanmen şektesken tūsy. Ağaiyn syilasyn desek, ol arağa biz i̇el bolyp baruymyz kerek. Qasym bahadur jön aitady. Qazir ärqaisyŋ qastaryŋa bes-alty jigitten i̇ertip alyp, qozğalmai otyr-
ğan auyldarğa attanyŋdar. Soŋymyzdan jūrt köp i̇erse, halyqtyŋ tilegine bizdiŋ tilegimiz sai kelgeni. Onda isimizdiŋ igilikti boluy haq, — degen.
Jänibek pen Kerei balalary jan-jaqqa tarağan. Solardyŋ aituymen Äbilqaiyrğa narazy biraz rular Moğolstan jerine köşip bara jatqan qalyŋ köşke kelip qosylğan.
Äbilqaiyr äskeriniŋ Seihun dariiänyŋ arğy betindegi körgen köş orny da, şabarmannyŋ aitqan Talas özeniniŋ bergi betindegi qonyp jatqan qalyŋ i̇el de bäri bir osy Jänibek pen Kereige kelip qosylyp jatqan qazaq rulary bolatyn.
Şabarman şyğysymen İsan-Būğy han keŋesin taratty da, Mir Mūhamed-Şaih, Mir Seitäli ämirlerimen, bas naiyby Üisin Qastek bimen özi oŋaşa qaldy. Qazaq rularynyŋ Moğolstan şekarasyna köşip kelui, i̇eger olardy Moğolstan jeriniŋ şetindegi Şu, Sarysu özenderiniŋ boiy men Talas özeniniŋ arğy betine ornalastyrsa, özderin Äbilqaiyr men Aqsaq Temir handyqtarynyŋ şabuylynan qorğaityn qalqan jasaityndaryn būl törteui birden ūğysty. Jäne qazaqtardyŋ küşterin Qytai men Qalmaqqa da qarsy paidalanbaq boldy. İsan-Būğy Jänibek pen Kereidiŋ aldynan at şaptyrdy. Aq Orda handarynyŋ ūrpaqtaryn, olarmen birge kelgen qazaqtyŋ basty rularynyŋ igi jaqsylaryn qūşağyn jaiyp qarsy aldy.
Jänibek pen Kerei Moğolstan hanymen bir ai birge bolyp, bir ydystan as işisip, bir auyzdan söz şyğarysyp, tatu-tätti bitimge keldi. İsan-Būğy köşip kelgen qazaq rularyna bükil Şu, Sarysu, Talas, Badam özenderiniŋ boiy men Qozybas, Qarataudyŋ Moğolstanğa qaraityn teriskei jağyn tegis qonysqa beredi. Būl qonystyŋ şeti Qaratal özenimen, Äbilqaiyr qaramağyndağy Türkistan ölkesimen bitedi. Jaqsylyqqa jaqsylyq, osynşama qonys alğan qazaq rulary, i̇eki i̇eldiŋ birdei jauy, Moğolstandy şabuğa daiyndalyp jatqan Qytai bogdahany men Oirat qontaişysyna qarsy bir myŋ jaqsy jaraqtanğan salt atty jauynger şyğarady.
Jänibek pen Kerei İsan-Būğynyŋ şartyn qabyl i̇etti. «Tüpki armanymyz qazaq handyğyn qūryp i̇el bolu ğoi, bizdiŋ qorğan i̇ekenimizdi Qytai, Oiratpen şekaralas qazaq rulary bile bersin. Küşimizdiŋ mol i̇ekenine közderi jetse, özderiniŋ de bizge tez qosylularyna sebep bolar» dep oilady olar. Būl oilarynyŋ dūrys bolğanyna bes-alty jyl ötpei özderiniŋ de közderi jetti.
Jänibek pen Kerei nökerlerin i̇ertip, kütip otyrğan jūrtyna qaitty. Qos sūltannyŋ būiryğy boiynşa, köşip kelgen i̇el ru-ru bop, adamynyŋ, malynyŋ sanyna qarai özderine berilgen jerge ornalasa bastady. Bir ai ötkennen keiin kileŋ maidanğa salar börte jüirik mingen bes jüz Arqanyŋ batyr jigitterin basqarğan ädikti Qytai şekarasyna, Qaşqar jerine jürgizdi. Tağy bir ai ötkende i̇ekinşi ūly, soŋynan i̇erligimen qazaq auzynda aŋyzğa ainalğan Qambar batyrdy bes jüz kileŋ qaiyŋ soiyl ūstağan salt atty jauyngerimen Tarbağatai tauyn jailağan Kerei, Naimandy Oirat qontaişysy Amansandjidan qorğauğa attandyrdy. Qos sūltan özderi i̇endi Şu, Sarysu, Qaratal, Badam, Talas özenderiniŋ boiyna jaiğasqan i̇elderin basqaru äreketine kiristi.
Osy kezde Jūnystyŋ aulyna Künşyğys Qaşqardyŋ hany, Jağatai ūrpağy Sant-Sūltannan tuğan äbdiraşit sūltan keldi. Ol bir körgennen Jūnystyŋ kişi qyzy i̇erke şora Niger-Sūltan-Begimge ğaşyq bolyp, sūlu qyzyn toqaldyqqa sūrady. Samarqant ämirşisi äbuseiitpen jaqyndaspaq oiy bar Jūnys, Niger-Sūltan-Begimniŋ özi bilsin dedi. Äbdiraşit qyzğa kisi saldy. İerke şora Niger-Sūltan-Begim qūda tüspek jigitti özi izdep keldi. Kelbetti, biraq tym semiz äbdiraşit, han ūly bolsa da, qyzğa ūnamady. Niger-Sūltan-Begim äkesine: «Anağan küieuge şyqpaq tügil janynan jüruge adam jerkener», — dep jauap berdi. Qyz jauabyn i̇estigen äbdiraşit i̇endi Jūnyspen söilespedi. «Bälem, osy söziŋdi ūmytpa, tübi bükil malymdy sağan töksem de, mes qarnymnyŋ astyna bir salarmyn» dep aşulanyp jürip ketti.
äbdiraşit sözin i̇estigen sūlu Niger-Sūltan-Begim: «Seniŋ astyŋa tüskenşe, ölgenim artyq», — dep külip qala beredi. Ömirdiŋ i̇esigin äli dūrys aşyp körmegen jas sūlu, būl jalğanda tek öli jandar ğana kezdespeitinin, ömir degen sūrqiiäda adamnyŋ tüsine kirmeitin ğajaiyptar bolyp jatatynyn qaidan bilsin! Adamdy qaqpaqyl i̇etip oinaityn tağdyrdyŋ asau syryn jas sūlu i̇eske al-mady.
Qaşqar hanynyŋ ūly äbdiraşit ketkennen keiin, Jūnysty balalarymen Būqarda saiahattap jürgen Samarqanttyŋ ämirşisi äbuseiit qonaqqa şaqyrdy. Jūnys azamat ūldaryn i̇ertip, ülken saltanatpen Būqarğa attandy.
ädeii osy mezetti aŋdyp tūrğandai Jänibek Ferğana öŋirinde jatqan Jū-
nystyŋ üş myŋ jylqysyn aidap äkeluge bir top jigitterimen ortanşy balasy Qasymdy attandyrdy.
Qasym taily-taiağyna deiin qaldyrmai Ferğana öŋirinde jaiylyp jatqan Jūnystyŋ jylqysyn tegis aidap äketedi. Bükil auyldan jylqyny quyp baryp alyp qalar jan şyqpady. Sonda atqa on bes jasar i̇erke-şora Niger-Sūltan-Begimniŋ özi minedi. Bar jylqysynan aiyrylsa äkesiniŋ taqyr kedei bolyp qalatynyn biletin sanaly qyz, täuekel dep i̇erkekşe kiınip, qolyna naiza alyp şapqynşylardy quyp beredi. Jylqy Talas özenine taiağan jerde, Niger-Sūltan-Begim orağyta Qasymnyŋ aldynan şyğady. Jylqyny aidap kele jatqan qol, aldarynan şyqqan naiza ūstağan jalğyz jigitti körip, sadaqpen tartyp qalyp jairatyp ketudiŋ ornyna, ony ūstap alyp mazaq i̇etkileri keledi. Jaqyndai kelip olar jigit degenderi i̇erkekşe kiıngen qyz i̇ekenin aŋğardy. Jau jylqysyn alyp, köŋilderi sudai tasyğan kileŋ jas qyrşyndar i̇endi «jigitteri tyğylyp qalyp, qyzdaryn jauğa attandyratyn būl netken batyr auyl?» dep külki i̇etedi. Sonda Qasym sūltan qyzdy syqaqtai bir auyz öleŋ aitady:

Men sūrasam jöniŋdi sen aitarsyŋ,
Jön aitpasaŋ iziŋmen tez qaitarsyŋ.
Qai aiğyrdyŋ üiirinen qaşyp şyqqan,
Men körmegen būl maŋnan qai baitalsyŋ?

deidi.
Sonda qyz:

Söz tūrğyŋnan, sūltanym, qaldym bilip,
Jan i̇ekensiŋ üirengen baital minip.
Qūlynymyn Jūnystyŋ, öŋim tügil
Tüsime de körmegen aiğyr kirip.
Tuğandarym kezinde Būqar ketken.
Jai oğyndai jarq i̇ettiŋ tüsken kökten.
Erkegi joq auyldy şabatūğyn
Käsibiŋ be, sūltanym, ädet i̇etken?
Sol jylqymnyŋ soŋynan keldim izdep,
äke üşin bar qorlyqqa qyzy tözbek,
Tabalatpai qasyna malyn qaitar.
Öz basymdy ketseŋ de kelemejdep...

deidi.
Sonda Qasym sūltan aidap kele jatqan jylqysyn toqtatyp, su jağasyna jibek şatyr tigip, Niger-Sūltan-Begimdi köterip attan tüsirip, appaq aily tünde aq şatyrğa kirgizdi. Appaq aily tünde aq şatyrğa töselgen aq kigizdiŋ üstinde äli jan sipap körmegen qyzdyŋ aq tösinen Qasym sūltan tūiat aldy. Taŋerteŋ i̇el basqaratyn adam mal sanyn i̇emes, i̇el sanyn arman i̇etedi. «El össe i̇er ösedi. İer össe şer öşedi», degen äke sözin ösiet tūtqan i̇er köŋil batyr jigit qyzdyŋ üş myŋ jylqysyn qaitaryp berdi. Būdan öziniŋ daŋqy ösetinine sūltan kümändanbaidy. Qasymnyŋ qylyğyna riza bolğan Niger-Sūltan-Begim at üstinde tūryp, jarylğan jūmyrtqa tärizdi qūny tüsip ketetinin aityp, tündegi bolğan oqiğany maqtan i̇etip bötenge jariiälamauyn ötindi.
Qasym: «Bū jalğanda, amal joq, köp närseni qūpiiä ūstauğa tura keledi» dep qyzdyŋ ötinişin oryndauğa uädesin berdi.
Osylai Qasym sūltan, oljadan qağylğan serikterin i̇ertip i̇eline bettedi. Ne qyz joq, ne olja mal joq, iştei küiingen jigitter Qasymğa ökpelerin aita almai, qaljyŋ-äzil öleŋ şyğarady.

Şaqpaq tas o da mülik ot jaqqanğa,
Qoimen teŋ qotyr i̇eşki mal baqqanğa.
Töledi üş myŋ jylqy qalai ğana
Qasekeŋ qyz qoinyna bir jatqanğa?
Dünie aldap keter qyzyl tülki
Qyzyğy būl jalğannyŋ oiyn-külki.
äitse de sol qyzdiki altyn ba i̇eken,
Töleitin bir tünine üş myŋ jylqy?,

Bir qu jigit at şaldyryp otyrğandarynda osy öleŋdi sūltanğa aityp beredi. Qasym küledi de qūiady. Biraq jolai ğajaiyp i̇erlik körsetip, Qaratau jailauynda jatqan Mūhamed-Sūltan-Mazittiŋ bir top jylqysyn şauyp alady. Jigitterine ülestiredi. Niger sūlumen bolğan oqiğany aitpaularyn sūraidy. Jigitter uäde beredi. Biraq äzil söz qolğa tūrmaityn synap qoi, bertinde älgi öleŋ jūrt arasyna tarap ketedi.
Jyl öte, Jūnys qyzyn äbuseiit myrzanyŋ balasy Andijannyŋ ämirşisi Şaih-Omarğa berdi. Äbilqaiyr rūqsatymen Maurennahrğa törkindep kelgen Rabiu-Sūltan-Begim, Şaih-Omar syrqattanyp qalğan soŋ, Niger-Sūltan-Begimdi alyp ketuge bir top nökerimen İassyğa özi keruen saldy. Būl jaidy i̇estigen Jänibek Qasymnyŋ üş myŋ jylqydan qalai aiyrylyp qalğanynan habardar bola tūrsa da, balasyn tağy şaqyrady. «Niger-Sūltan-Begimdi qalai bosatyp jiberesiŋ, onda meniŋ şaruam joq, biraq köşin aŋdyp tūryp Äbilqaiyrdyŋ i̇erke bäibişesi Rabiu-Sūltan-Begimdi ūstap alyp kelesiŋ» dedi. Bū da jau jağyn mūqatudyŋ bir joly i̇edi.
Qasym jigitterimen jolda aŋdyp jatqanynda äbdiraşit sūltannyŋ da Niger-Sūltan-Begim köşin özderindei kütude i̇ekenin i̇estidi. Jağatai ūrpağymen dos bolğanmen de, Jūnys qyzy men közi körgen, qolynan jas kezinde san märtebe däm tatqan Rabiu-Sūltan-Begimdi olarğa qimady. Analar köşke şapqan kezde qarsy şyğuğa tura keldi. Bir abyroi bolğan jeri, būl aiqasta äbdiraşittiŋ özi qatynaspady. Ol tek jigitterin jibergen bop şyqty. Jağataidyŋ beibastaq, näpsiqūmar qaraqşylarynan aman alyp qalyp, tağy da özi Niger-Sūltan-Begimniŋ qūşağynda bir kün tünep, i̇erteŋine qos sūludy i̇elderine qūia berdi. Jau oljasynan qūtqarğan Qasym sūltandy Rabiu-Sūltan-Begim öle-ölgenşe syilap ötti. İeki jaqtyŋ bir-birimen tatulasuyna da san märtebe qyzu kiristi. Biraq i̇el namysyna ainalğan janjaldy basu onyŋ qolynan kelmedi. äitse de Qasym aldynda boryşty bolyp qalmady. Bertin kele Mūhamed-Şaibani äbden küşeiip, İassy ämirşisi — balasy Süiinşik qannen-qapersiz küidegi Qasym hannyŋ äskerin tünde basyp almaq bolyp daiyndalyp jatqanda, ar-
nauly kisi jiberip, Qasymdy bir ajaldan qūtqardy. Söitip özine istelgen jaqsylyqty aqtady. Al, Niger-Sūltan-Begim bolsa Qasym handy on jyl aŋsap kütti. On jyldan keiin baryp i̇eŋ alğaşqy aq tösinen tūiat alğan qyran bürkittiŋ qūşağyna qaita kirdi.
Bos qol qaitqan sebebin sūrağan äkesine sūltan: «İtaiaqtağy juyndydan būralqy töbetti quyp jiberip özi jalai bastağan arlan tazydai, bireudiŋ bauyr baspaq aruyn äbdiraşit sūltannan tartyp alyp özim iemdengim kelmedi» dedi.
— Al, Rabiu-Sūltan-Begimdi nege bosattyŋ? — dedi Jänibek.
— Ūlyqbek myrzanyŋ aruağyn syiladym.
«Tüsip qalğan mūzalimnyŋ 44  biıgi jaman. Tūiat ala almai qalğan äieldiŋ küiigi jaman» dep qaraityn soraqy zamannyŋ Jänibek te bas igen perzenti. Biraq balasynyŋ jauaby miyna qona ketti.
— Dūrys i̇etken i̇ekensiŋ, adam qartaia bastağanda jauymnan kegim qaitpai qalady-au dep köp oilaidy i̇eken. Meniki de sol bolar... — dei saldy. Söitti de Qasymğa tağy qarady. — Közim tirisinde ömir degen ötkeldiŋ qyl köpirdei synynan öte ber... Istep jürgenderiŋ teris bolsa da öziŋ pişip, öziŋ sökkeniŋ ūnaidy... Oqasy joq, qūs ūşa tüzeledi.
— Qūs dūrys qanattana alsa, tüzu ūşa alady.
— Dūrys aitasyŋ, — Jänibek balasyna tağy tesile qarady da qoidy.
Osylai talas-tartysta tağy tört jyl ötti. Qazaq i̇eli Şu, Sarysu boiyn äbden meken i̇etip aldy. Ädettegidei jūrt jailauğa köşkeli jatqanda, bir küni Jänibek Qasymdy tağy şaqyrdy.
— Mümkin Mūhamed-äkim el Tarazidyŋ toiyna Būryndyq ağaŋmen sen bararsyŋ? — dedi ol.
— Barsam baraiyn.
Mūhamed-äkim el Tarazi Jaŋğy şaharynda tūratyn aty-şuly saudager. Tübi arab. Bir şeti Ündi, Qytai, Monğoliiä, Tibet, i̇ekinşi şeti Vizantiiä, Türkiiä, Mäskeu, Kievke deiin jüzdegen tüiemen jylda i̇eki-üş ret keruen jürgizetin, qytai jibegi, manat, şağiy, ündi şaiy, jemisi, Kiev kendiri, qyzyl bidaiy, Däşti Qypşaq maly, teri-tersek, jün-jūrqasy, Stambuldyŋ qolönerşileri istegen bilezik, jüzik, kümis ydys, altyn jalatqan qūman, zer jürgizgen jainamazyna deiin satyp, sauda arqyly künşyğys pen künbatysty bailanystyryp tūratyn. Är hannyŋ özine bağynatyn handyğy bolsa, būnyŋ sol handyqtardy da özine bağyndyrar bailyğy bar adam. Jeke sauda patşalyğy bar. Altyn aqşany sandyqtap jinağan saudager, Äbilqaiyr hannan kezinde işik-ata atağyn alğan. Osy mal-mülki byqyğan baidyŋ bar tilegi jalğyz ğana bala bolatyn. Biraq jaratylys osynşama bailyqty mūragersiz qaldyraiyn degendei, oğan bala bermei qoidy. Söitip jürgeninde otyzynşy äieli byltyr i̇eki qabat bolyp, biyl bir ūl tapqan. Jiyrma toğyz äieliniŋ qağanağyn qaryq i̇ete almağan saudager, otyzynşysyna kelgende ūryq berer quatty qaidan tapqanyn kim bilsin, äiteuir qaiqy tös, saulyq qūiryq jas toqalynan appaq sazandai ūl körgen. Keibireulerdiŋ «iapyrmai, Mūhamed-äkim el Tarazidyŋ myna balasy inisi Mahmud-Raqym el Tarazidan qalai aumağan. Tuğan äkesi özi bolsa mūndai ūqsas tumas» degen küŋkil sözine qaramai, Mūhamed-äkim el Tarazi bükil Tibet, Qorasan, Maurennahr, Däşti Qypşaq, Qyrym, Qazan jerlerine jar salyp, ūlan-asyr toi istemek bolğan. Mūndağysy onyŋ ataqty saudager Kök Orda işik-atasy — Mūhamed-äkim el Tarazidyŋ mūrageri bar i̇eken dep jer-jihanğa däriptep, aidy aspanğa şyğarğan toi jasau. Toiğa jülde i̇etip, Stambulda som altynnan qūiylğan üş altyn qūs belgiledi. Ärqaisysy segiz batpannan. Jülde tigen adam i̇eger būl altyn qūsty alğysy kelmese, bağasy sodan artyq i̇emes, tilegen zatyn beremin dep jariiälady. Jülde beretin şarty da taŋğajaiyp. Birinşi jülde — kimde-kim jaiau jarysta on farsat jerden ozyp kelse, soğan beriledi dedi. Mūnysy jihankez saudagerdiŋ rum halqynan alğan önegesi. İekinşi jülde — kimde-kimniŋ tüiesi jiyrma farsat jerden ozyp kelse soğan beriledi dedi... Mūnysy sonau Mysyr arabtarynan alğan ülgisi. Üşinşi jüldeni — kimde-kimniŋ aty otyz farsat jerden ozyp kelse, sol alady dedi. Būl Däşti Qypşaqtyŋ i̇ejelden kele jatqan köne salty.
Jänibek sūltannyŋ aityp otyrğany osy toi i̇edi.
— Barar bolsaŋ, jaiau jarys sūltandarğa laiyqsyz, at jarysy men tüie jarysyna daiyndalu jön, — dedi Jänibek, — Qyrym menen Qorasannan da kisiler kelui ğajap i̇emes.
Jänibektiŋ aitqany oŋ keldi. Toi bolar küni bir şeti Qorasannan, i̇ekinşi şeti Qyrymnan qadirli qonaqtar, būl jalğannyŋ tetigin qolyna ūstap tūrğan san aluan saudagerler jinaldy. Talas özeniniŋ jağasynda tigilgen jüz aq boz üi kisige lyq toldy.
Jaiau bäigeden İegipetten qaşyp kelgen ğalym, jarağan arğymaq attai sidiğan ūzyn boily, küigen kirpiştei qara qoşqyl otyz bes jasar arab jigiti el Mülik ibn Zarhum keldi.
Būl bäigege sūltan, bek, şynjyr balaq, şūbar tös qazaqtyŋ myrza jigitteri qorlanyp qatyspady.
Ekinşi bäigeni qarasyna birde-bir tüie ilestirmei, Būryndyqtyŋ qara burasy aldy. Üşinşi bäige Äbilqaiyrdyŋ Tarlanköginiŋ tūqymy, on bes jasar Mūhamed-Şaibanidyŋ äzirge maŋdaiyna basqan jüirigi Aqtankerge tidi.
Biraq būl üşeui de salmağy segiz batpan tartatyn som altyn samyrūq qūsty jüldege aludan bas tartty.
El Mülik ibn Zarhum:
— Altyn qūs tek meni ğana baiytady — dedi, — Mūhamed-äkim myrza, i̇eger qarsy bolmasaŋyz, būl altyn qūstyŋ ornyna Maurennahr diqandary men Däşti Qypşaq malşylarynyŋ tūrmystaryna järdem beretin jäne i̇eki i̇eldiŋ qarym-qatynasyn jöndeitin Seihun dariiänyŋ üstinen köpir salaiyn. Būl köpten beri oilap jürgen armanym. Nil özenine osyndai köpir salamyn dep ülgisin istegenimde özderine paidasy joq bolğan soŋ faraondar meni quyp jiberdi. Al Seihun dariiäğa būl öte qajet. Osyny saluğa qarajat beriŋiz.
Mūhamed-äkim el Tarazi säl oilandy da:
— Jaqsy, — dedi, — būl sūrağan qarajatyŋdy bereiin. Tek meniŋ ğalym i̇esepşilerim qanşa pūl kerek, sony sanasyn.
Biraq sol küni tünde Mūhamed-äkim el Tarazidyŋ jigitteri «sen halyq qamyn oilap, Seihun dariiäğa köpir salmaq sabazsyŋ ğoi, olai bolsa sol Dariiänyŋ qyzyğyn aldymen öziŋ kör» dep qosynda ūiyqtap jatqan jerinen el Mülik ibn Zarhum ğalymdy ūstap aldy da, tünimen jedel jürip otyryp, moinyna tas bailap, Seihun dariiänyŋ sarğylt tolqyndy suyna laqtyryp jiberdi.
— Bailyğym öz basyma jetedi. Altyn qūsty basyma qūiamyn ba, mağan altyn qūsyŋdai qymbat ūl tauyp bergen toqalyŋnyŋ özin ber, — dedi Būryndyq öziniŋ qiqar minezine salyp. Ondağy oiy «bälem, bermesiŋdi sūraiyn, qalai-qalai yrşyr i̇ekensiŋ!» degen qiiäŋqylyğy i̇edi. Biraq «Balasy inisi Mūhamed-Raqymğa tym ūqsas i̇eken» degen sözdi işine tüiip alğan saudager quana-quana Būryndyqtyŋ tilegine köne ketti.
— Aitqan sözimdi qaityp almaiyn, qatyn büginnen bastap seniki, biraq balam i̇emşekten şyqqanşa meniŋ üiimde tūra tūrsyn, — dedi.
Būndai şeşimdi kütpegen Būryndyq sasyp qaldy. Biraq bū da sözin qaityp almady.
— Bolsyn, — dedi.
So küni ymyrt üiirile ol Mūhamed-äkimniŋ jas toqalyn öziniŋ şatyryna alyp keldi. Otyz qatynnyŋ biri bolyp, i̇ebin tapqanda ğana böten i̇erkek körip, garemde sary qazydai saqtalyp, äbden jas denesi küiip-pisken jas toqal, käri Mūhamed-äkimnen qūtylğanyna ökingen joq. Jaŋa qojasynyŋ köŋilin tabuğa tyrysty.
Al üşinşi jülde tiısti Mūhamed-Şaibani tipti basqa tilek i̇etti.
— Altyn qūsyŋyz hanğa laiyq. Men han i̇emespin, tek han tağyndağy atama järdemşi jauyngermin, — dedi, — mağan altyn qūstyŋ ornyna bes jüz adamyma sauyt-saiman, qaru-jaraq ber...
Mūhamed-äkim sūltannyŋ betine ūzaq üŋile qarady. Älden uaqytta baryp:
— Siz tileseŋiz, myŋ adamğa da sauyt-saiman, qaru-jaraq beruge barmyn, — dep basyn tömen idi...
Äbilqaiyr Ordasynyŋ saiypqyran handy joqtatpas bälendei mūrageri joq dep oilap jürgen qastary, būl toida atasynyŋ tuyn qūlatpas artynda ūrpağy bar i̇ekenin birden kördi. Äbilqaiyr hanğa kökiltaş bolğan, qazir Mūhamed-Şaibani men Mahmud-Sūltannyŋ atakesi Darviş-Hūsaiyn batyr küzetken, aqylğa bai, boi-tūrpaty birden adamnyŋ yqylasyn audarar Mūhamed-Şaibani osy künnen-aq közge tüsti.
Sol küni qastar Ordasyna Aibaq oğlan, Bereke sūltan, Abbas bek, Mūsa bekter jinalyp, Mūhamed-Şaibanidy ūiyqtap jatqan jerinde tünde şauyp öltiruge kisi jibermek bop kelisti. Būl mäjiliske Būryndyq pen Qasym sūltan da şaqyryldy. Būryndyq könse de, Qasym:
— Han tağyn saqtar jandy qan maidanda öltiru kerek. Ūiyqtap jatqan jerinde şauyp tastau būl ūry, qaraqşylardyŋ isi. Biz han tūqymymyz, mūndai qylmysqa baruymyz künä! — dep könbei qoidy.
Onyŋ könbegenine qarağan joq. Äbilqaiyr Ordasyna öş sūltan, bekter basyna altyn orda tūrğyzbaq bop, aty-şuly jan alğyş Qūrybaidy jiberdi.
Biraq sūltan jatqan üige jylandai sybyr şyğarmai kirgen Qūrybaidy, Qasym sūltannyŋ kisi jiberuimen küni būryn habardar bolyp, ötirik ūiyqtap jatqan Mūhamed-Şaibani, aldaspanyn jarq i̇etkizip, qūlaştai sermep qaq böldi.
Jazmyş degen qyzyq. Halyq üşin köpir salam dep arman i̇etken el Mülik ibn Zarhum, halyqtyŋ öz arasynan şyqqan jendet jigitterdiŋ qolynan qaza tapty. Al, tört jyldan keiin būqara halyqty qanğa būiap, bükil Orta Aziiäny jaulap ala bastağan, ataqty Mūhamed-Şaibani han bir ğana sūltannyŋ i̇erlikti köksegen adal köŋiliniŋ arqasynda aman qaldy.
Eline qaityp kelip, Qasym sūltan äkesine toida bolğan oqiğanyŋ, körgen-bilgenin bärin aityp bolğanynda Jänibek ūzaq oilanyp otyrdy da, auyr kürsindi.
— Tübi biz Äbilqaiyrdyŋ ornyna otyrar Şaih-Haidardy i̇emes, Mūhamed-Şaibani sūltandy közimizden tasa i̇etpeuimiz kerek, — dedi.
Būl sözimen Jänibek i̇eger Äbilqaiyr tağyna Mūhamed-Şaibaniğa otyrar kün tusa, asa bir qiyn küres bastalatynyn bildirgen i̇edi.
Mūhamed-äkim el Tarazidyŋ toiynda tağy i̇eki oqiğa bolğan. Balalarynyŋ būl toiğa qatynasatynyn bilgen soŋ, altyndatqan i̇er-toqymdy, jügen-qūiys-

Click or select a word or words to search the definition