Köşpendiler - I - Almas qylyş

— Isläm dininiŋ qorğany, ūly märtebeli Uais han sizdiŋ mübäräk qolyŋyz qoiylyp, altyn möriŋiz basylğan ädiletti jarlyğyŋyzdy oryndauğa rūqsat i̇etiŋiz! — degen.
Han basyn izegen:
— Rūqsat!..
Qyzyl şyraily molda i̇endi qoly bailauly kisige qarağan:
—Mūhammed paiğambardyŋ ümbeti, ūly Moğolstannyŋ ūl-qyzyn öz dinine ötkizip, dozaqqa tüsirmek äreketimen şirkeu ūstap, künäkar bolğanyŋ üşin Süleimen paiğambardai ädiletti, Ğaziret Ğalidai aibarly, ūly märtebeli Uais han, allatağalanyŋ käpir pendesi Däniel, seni darğa asyp öltiru jazasyna būiyrdy. Ajal aldynda qandai ötinişiŋ bar?
Ūzyn saqaldy, dudar şaşty adam basyn şaiqağan.
— Dini basqa pūsyrmandardan i̇eş ötinişim joq. Dinim üşin qūrban boluğa barmyn! Tezirek darlaryŋa tarta beriŋder!
Molda hanğa qarağan. Han basyn tağy izegen. Qoly bailauly adamnyŋ janyndağy i̇eki jendetke molda:
— Allatağalanyŋ jazmyşy osylai. Qūdaidyŋ şoqyndy qūly Dänieldi darğa asyŋdar! — degen.
Eki jendet qoly bailauly adamnyŋ moinyna qyl arqandy ilmeşektep tüiip, i̇ekinşi ūşyn özderine qarai tarta bastağan. Saqaldy adam sereie, joğary köterile bergen. Tek dary belağaşynyŋ tūsyna taiağanda ğana bir ret jūlqyna tüsip, i̇eki qolyn salbyrata, basyn bir jağyna qisaityp tyna qalğan. İeki jendet arqannyŋ qoldağy basyn jerdegi qazyqqa aparyp bailağan.
älgi molda qaitadan Uais hanğa qarağan:
— Ūly märtebeli taqsyr han ğibaratty jerimizde toqsan jyl boiy äzäzildiŋ oşağy bop kelgen myna şirkeudiŋ kül-talqanyn şyğaruğa rūqsat i̇etiŋiz! — dedi.
Han tağy da basyn izep, «rūqsat» degen işarat körsetken.
Bilekterin sybanğan qoja, molda, mäzin, käri, müritter «tfa, tfa, päleket!» dep qyl arqandy şirkeudiŋ biık basyndağy kresine bailap, bäri jabyla tartyp jerge jūlyp tüsirgen. Sodan keiin ülkendigi tai qazandai mys qoŋyrauyn jerge qūlatqan. İeki bie sauymdai uaqytqa jetkizbei, bir şege şaşpai, Alataudyŋ arşasynan qiystyryp, jonyp salğan şağyn, saltanatty şirkeudi kül-talqan i̇etken. Süniet dinin berik ūstağan, Arabstannan, İrannan kelgen qoja, mufti, işandardyŋ keu-keuimen, kileŋ qyzba äfendi, mürit, şeihter şirkeudi birjolata jermen-jeksen i̇etip joq qylğan.
İsan-Būğyğa būnyŋ bäri oiynşyq bop köringen. Tek bertin kele, özi han tağynyŋ isine aralasa bastağanda ğana Vizantiiä i̇episkopy Djavani Marinolli, Florentsiiädan Jetisu men Gobi qūmy arqyly Hanbalyqqa 35  bara jatyp, būl şirkeudi Almalyqta 1340 jyly saldyrğanyn bilgen. Uais hannan būryn-
ğy Almalyqtyŋ handary men hakimderi, būzyla bastağan şahardağy i̇eşkimge keregi joq şirkeudiŋ bar-joğyna köŋil bölmegen. Rim papasynyŋ mūsylman jerine jibergen tyŋşy-dini adamdary şirkeudiŋ mūndai jağdaiyn astyrtyn paidalanyp jürgen. Talai mūsylmandardy nasrani dinine kirgizip alğan. Tek öte dinşil Uais han ğana Jağatai tağyna otyrğannan keiin, būl şirkeudi mūsylman dinindegi adamdardy aq jolynan adastyrmasyn dep birjolata qūrtuğa jarlyq bergen.
İsan-Būğy būl küngi körgen körinisinen jas janyn demiktirip küizelmegen. Qart adam Dänieldiŋ ajaly da, jasyl kümbezdi ädemi şirkeudiŋ qirauy da köŋilinde bälendei iz tastamağan. Biraq būl jalğanda ūmytpas äserdi oğan bas-
qa jağdai qaldyrğan. İer jetip kele jatqan han balalary, qirağan şirkeu tūrğan jerdegi tamaşa bau-baqşağa kelip, san türli oiynğa beriletin. Bir küni osyndai jağdaida İsan-Būğy jasyl i̇emen tübine süiegi jerlengen Dänieldiŋ tömpeşik ziratynyŋ basynda bulyğa jylap otyrğan qyz balany kördi. Üstine qara kigen, qolynda bir şoq güli bar, şamasy on i̇eki-on üş jasar. «Būl ne qylğan qyz? Qaidan keldi?» İsan-Būğy taiai tüsti. Däl osy kezde qyz bala da ornynan türegeldi. İsan-Būğy belindegi qanjaryn şap berip, ūstai aldy. «Joq, būl adam i̇emes, periniŋ qyzy! Mūndai adam balasy jaratyluy mümkin i̇emes!» Rasynda da qyz han balasynyŋ jaişylyqta körip jürgen qyzdaryna tipti ūqsamaityn i̇edi. Ülken kögildir közi tūnyp jatqan Kökşe teŋiz suyndai kökpeŋbek, aqsary jüzdi, qyr mūryn, sūŋğaq boily. İsan-Būğyny taŋ qaldyrğan äsirese şaşy boldy. Ol mūndai şaşty jaratylğaly körgen i̇emes. Jerge şūbatylyp jatqan qos būrymy, nağyz bir töbesinen i̇etegine deiin tolqyndala tögilgen qyzyl altyn tärizdi... Joq, İsan-Būğy mūndai qyzğylt şaşty i̇eş uaqytta da körgen joq. Mūndai şaş adamzatqa bitui mümkin i̇emes. Mūndai şaş tek su perilerinde bolady dep i̇estitin. «Özi de su perisindei sūlu i̇eken. Sirä, meni, siqyrlap aluğa su astynan şyqqan ğoi». Pismilla! Pismilla! Men būnymen til qatysuğa tiısti i̇emespin. İeger tildessem bitkenim... Joq, joq i̇eger mağan taiaityn bolsa, qanjarymdy jiberuim kerek... Būl su perisiniŋ qyzyn özime juytpauym kerek... Astapyralla, astapyralla!..»
Biraq qyzdyŋ özi de taiamady. Ol İsan-Būğynyŋ betine azapty pişinmen jasqana qarady. Közi küzdiŋ būlyŋğyr künindei tūmandy jasqa toly.
— Ğapu i̇etiŋiz, han oğly, jolyŋyzdan kezdesip qalğanyma! — dedi ol basyn iıp, — būl ara sizdiŋ oinaityn jeriŋiz i̇emes i̇edi...
«Bäse aittym ğoi, būl periniŋ qyzy dep, äitpese meniŋ han balasy i̇ekenimdi qaidan biledi? Pismilla! Pismilla!..» äitse de qyzğa jauap bermeu mümkin i̇emes i̇edi. İeger adam aidalada kele jatyp, jol üstinde jainap jatqan gauhar tasty körse bir būrylmai kete alar ma, qyz da osy ğajaiyp gauhar tastyŋ däl özi bolatyn. İsan-Būğy oğan til qatpai qala almady.
— Taiama! — dedi ol dausy dirildep. — Öziŋ kimsiŋ? Adamsyŋ ba? Jynsyŋ ba?
Qyz İsan-Būğynyŋ şoşyp qalğanyn i̇endi sezdi. Ol mūŋaia i̇ezu tartty.
— Qoryqpa, adammyn, — dedi ol. Söidedi de ananyŋ qanjarynan qolyn almai tūrğanyn aŋğaryp, tağy da mūŋaia i̇ezu tartty. — äkeŋ äkemdi öltirip i̇edi, i̇endi sen meni öltirmeksiŋ be? Jazyğym ne? — Qyz aqyryn kürsindi. — Būl küni jazyqqa qaraityn zaman ba? Meili öltirgiŋ kelse, öltire ber...
«Bäse, byltyrğy darğa asylğan käpir de osy qyz sekildi kök köz, aqsary i̇edi ğoi. Köp bolsa qyzy şyğar... Biraq äli senbei tūrğan İsan-Būğy:
— Rasymen adamsyŋ ba? — dedi äli de qanjarynan qolyn almai. — Onda «ollagi, billagi, Mūhammedtiŋ ümbetimin, jalğan aitsam qūdaitağala käri soq-
syn» deşi.
Qyz säl jymidy.
— Ras aitam, adam balasymyn. İeger ötirik aitsam qūdaitağala käri soqsyn. Al Mūhammed paiğambardyŋ ümbetimin dei almaimyn, men nasrani dininiŋ ümbetimin.
— Ol ne? Käpirsiŋ be?
— Senderşe käpir... Bizderşe i̇eŋ ädiletti dinniŋ qūlymyz...
«Jyn-peri bolmağanyŋa myŋ da bir şükir. Al käpirligiŋdi tastap, mūsylman dinine auysuyŋ taqa qiyn bolmas... Ony soŋynan körermiz...»
İsan-Būğy qyz sözine sendi. Senbeske amaly joq i̇edi. Öitkeni qyzdyŋ käpirlik künäsyn sūlulyğy jeŋip ketken. Onyŋ jyn-peri i̇emestigin bilip quanğan bala jigit däl qazir özin osy käpir qyzy üşin dozaq otyna küiüge daiyn tärizdi sezindi. İsan-Būğy tek bar bolğany pismilla, pismilla dep qyzğa taiai berdi...
Qyz şynynda da byltyrğy darğa asylğan şaldyŋ qyzy bolyp şyqty. Äkesi ölgen kezde Mūhammed paiğambardyŋ dinin tastap, İsa paiğambardyŋ dinine köşken bir ūiğyr diqany būny üiine jasyryp tiri alyp qalypty. Qazir sol ūiğyr üiinde tūrady i̇eken. Florentsiiäğa baratyn keruendi kütip jürgen körinedi. Äkesiniŋ ziratyna gül qoiuğa kelgeninde İsan-Būğyğa kezdesip qalypty.
Eki jas birin-biri, şu dep kezdeskeninen ūnatty. Balalyq möldir sezim birte-birte laulağan jalyndai, jürekterin balqytqan alğaşqy mahabbatqa ainaldy. Birin-biri köre almasa tūra almaityndai küige jetti. Biraq kişkentaiynan kündes ösken tuğan ağasy Jūnys, inisiniŋ oiyndy tastap, tez özgergen minezinen seziktenip, aŋdyp jürip būlardyŋ qūpiiäsyn aşty. Aşyp ta qoimady, äkesine baryp: «Balaŋ käpirdiŋ qyzyn alaiyn dep jür» dep şağystyrdy. Özi ölse tağyna Qypşaq äielinen tuğan ülken balasy Jūnystan göri, şeşesi Moğol handarynyŋ qyzy, İsan-Būğynyŋ otyratynyn tileitin Uais han şoşyp ketti. «Eger İsan-Būğy käpirden qatyn alar bolsa, tübi nasrani dinine bir büiiriniŋ tartpasyn kim biledi? Mūsylman dinindegi adamdarğa da qiiänat i̇etui mümkin ğoi. Jağatai 36  tağynyŋ qūruy da osyndaidan bastaluy yqtimal. Äiel jürgen jerde — qaşan da bolsa qauip jüredi. Şyŋğys babamyzdyŋ törtinşi ūly Töleniŋ üş balasy birdei — Qytaidy basqarğan Qūbylai, İran men İegipetti alğan Qūlağu, aqyrynda Qaraqūrymdağy ülken Ordanyŋ hany Möŋke — Arğyn ruynan äiel alğanynan ne şyqty? Köp isterdi jasyryn osy äielderi basqardy. Qūbylai Arğyn qyzy Jauhar hanymnyŋ aitqanyn i̇eki i̇etpedi, tipti Qytai memleketiniŋ köp isterine de Arğyndar qatynasty. Qūlağu Arğyn äieliniŋ ait-
qanyn oryndap, qaramağyndağy bükil Qara teŋiz maŋyndağy i̇elge bas basqaq i̇etip Arğūn batyrdy otyrğyzdy. Al sol Arğūn basqaq bir kezdegi Jağatai ūlysyna Jetisu arqyly jürgizilgen Batys pen Şyğystyŋ ūly jolyn özinşe būrmaq boldy. Qara teŋiz ben Azov teŋiziniŋ jağasyndağy qalalardyŋ Künşyğysqa baratyn sauda keruenderin ol i̇endi Däşti Qypşaq jerin qaq jaryp, Aral teŋiz dalasy arqyly ötkizuge kiristi. Joldyŋ būlai özgerui Şyğys pen Batystyŋ keruen saraiy bop tūrğan Almalyqqa qanşa ziiän keltirdi. Al, Möŋke han özi Qaraqūrymda otyrsa da, qytai men ūiğyr qyzyna üilendi. Aqylgöileriniŋ köbin qytai, ūiğyrlardan aldy. Osynyŋ bäri ūly Şyŋğyshan ūrpaqtarynyŋ öz tilin, öz handyğyn joğaltuğa az sebep bolğan joq. Joq, joq aqymaq balaŋnyŋ süieri — öz tilegindegi qatyn bolmasa, onyŋ ziiäny az timeidi. Sondyqtan da İsan-Būğy jaqsy körgen nasrani qyzy tiri qaluğa tiısti i̇emes. Ol ölui kerek».
Han uädesinde tūrğan. Jazyğy joq, uyljyğan jas sūludy Ordanyŋ i̇eki nökeri İsan-Būğynyŋ köz aldynda bauyzdağan. Būl oqiğa İsan-Būğynyŋ jüregine bitpes jara salğan. Ol öziniŋ süigen adamynyŋ köz aldynda qalai ajal tapqanyn körgennen keiin, jas jany i̇endi aiauşylyqty müldem ūmytyp, tiri pendege raqymsyz, tasbauyr bolyp alğan. Soŋynan alğaşqy mahabbatynyŋ öşin talai qas-jauynan qaitarğan. Osy öştiŋ i̇eŋ alğaşqy qūrbany äkesi bir, şeşesi basqa, öziniŋ ağasy Jūnys i̇edi. İsan-Būğy älgi oqiğadan jeti jyl keiin äkesi Uaistyŋ ornyna Moğolstan tağyna otyrğan küni, ağasy Jūnysty ūstauğa ämir berdi. Ondağy oiy tek «tübi osy menimen handyqqa talasady» degen qauip qana i̇emes, baiağy käpir qyzdan aiyrtqan öşin aluy da i̇edi. «Tasta tamyr, handa bauyr joq» degen mine, osylai keletin. Biraq Jūnys qolğa tüspei qaşyp ketedi.
İsan-Būğy özi han bolğannan keiin, osy käpir qyzdyŋ ölgen jerine qūlpytas ornatqyzyp, i̇eskertkiş qoidyrğan. Äldeqalai qaiğyrsa, ne jol taba almai qinalsa, han ünemi osy arağa keletin. Süigen adamynyŋ sol küngi köz aldynda bauyzdalğan suretin i̇elestetip, söitip bosai bastağan köŋilin qaitadan qatulandyratyn. Han jolynyŋ meirimsiz jol i̇ekenin i̇esine tüsirip, tolquyn toqtatatyn.
Soŋğy kezde Moğolstan şekaralarynyŋ tynyştyğy tym būzyla bastağan-dy. Osydan bir apta būryn jetken habarğa qarağanda, Qaşqar, Qūlja qalalaryna Qytaidyŋ köp äskeri şabuyl jasamaq tärizdi. Üisin Arqalyq batyrdyŋ jibergen şapqynşysynyŋ jetkizui boiynşa, şabuylğa şyqpaq Qytai äskeri tym köp körinedi. İeger han tağynan järdem kelmese, Qaşqar, Qyrğyz sypailary ūzaq ūrysqa tötep bere almaidy depti jieni, Qaşqar hany Setäli. Sondai-aq Qara İertis boiyndağy Naiman, Kereilerden de arğy jaqtaryndağy oirattar qazaq jerine attanbaq bolyp jatyr degen habar jetken. Oirattar jeŋil jau i̇emes, onyŋ üstine qoltyğyna su bürkip, olardy qūtyrtyp otyrğan tağy da sol Qytai bogdahandary. Qytai Qytai bolğaly, osydan myŋ jarym jyl būryn ötken Qoşan patşalyğy kezinde de Orta Aziiäğa, qala berdi osy küngi Moğolstan jerine köz tigumen kelgen. Biraq osy küngi Orta Aziiä, Auğanstan, Künşyğys Däşti Qypşaq jäne İrannyŋ şyğys jağyn jailağan Jüzşi, Üisin, Saq, Qypşaq, Basmaly, Ūiğyr tärizdi köşpeli i̇elderdiŋ biriguinen, soŋynan Ündi, Auğan, İran halyqtarynyŋ bas qosuynan tuğan ūly qauym qytaidyŋ yqpalyna tüspek tügil, öz yqpalyn jürgizgen. Budda dini osy jerdegi Qoşan patşalyğynan Qytai, Japon, Koreiäğa tarağan. Biraq qūmyrsqadai qaptap ösken Qytai halqy sol kezdiŋ özinde-aq öz jerine syimai bara jatqan soŋ, bogdahandary köne Qytai qabyrğasynan şyğyp, älsin-älsin jan-jaqtağy i̇elge auyz sala bergen. Äsirese, olardyŋ közdegeni Kökşe teŋizge deiin osy küngi Jetisu bolğan. Jerin qorğağan Üisin, Dulat, Jalaiyr, Basmaly 37 , Ūiğyr jūrty men Qytai bogdahandary arasynda san türli ūrys, qan tögis aiqastar ötken Qara İertis, Qūlja, Qaşqar boilarynda Qytai äskeri talai jeŋilgen... Demek, būdan olar sabaq almağan, qarapaiym halqynyŋ ölimin şybyn ölimi qūrly körmeitin Qytai bogdahandary kei kezde öz şekarasynan ötip, Kökşe teŋizge deiin jetken. Biraq aibyndy, Saq, Qypşaq atty äskerleri olardy özderiniŋ «Qytai qabyrğasyna» qaita quyp tyqqan. Soğan qaramai mine, tağy Moğolstan jerine şabuyl jasamaq. Ärine Qytai şabuyly üirenşikti auru. Ol basynan ūrylyp, taiaq jep, äbden äkki bolğan jylqy tärizdi, qanşa köptigin mes tūtyp, qoqan-loqy körsetkenmen de, Joŋğar qaqpasynan beri ötuge batyly barmaidy. Joŋğar qaqpasyna kelip, şüldirlep azan-qazan bolyp jatqandarynda, ber jağynan biz de jetemiz... Kileŋ atty qazaq, soiylğa qarsy kele almaityn öŋşeŋ jaiau qytai äskerin qaitadan öz jerine quyp tyğady. Būl olarğa da, bizge de üirenşikti ädet. Sondyqtan da bälen ğasyrdan beri Qytai bogdahandary bizdiŋ jerimizge i̇eŋ bolmasa bir qalasyn tūrğyza almai kele jatqan joq pa? ärine būnyŋ bäri küşi jetpegendikten. Äitpese qazaqty aiaiyn dep otyrğan Qytai bogdahandary joq. Qasqyrğa bata almağan būralqy, üregen, sabalaq mailyaiaqtar tärizdi, qūr baibalamymen qorqytpaq. «Qūlja, Qaşqarğa attanamyz dep küni būryn dabyl qağyp mazany almaq...»
«Rasymen bū joly da olardiki qūr baibalam ba? Joq, bū joly qūr qor-
qytu i̇emes tärizdi... Moğolstannyŋ bir küşsiz, qamsyz kezin däl basyp otyr. Moğolstannyŋ şyğys jağyn bileitin Moğol handary men soltüstik jağyn bas-
qaratyn Jağatai ūrpaqtarynyŋ arasyndağy özara alauyzdyqtyŋ asa bir qatty şielenisken uaqytynda bas salmaq. İel basqaratyn handar arasynda birlik joq kezde, syrttağy jau ädettegisinen anağūrlym qauipti...»
äitse de İsan-Būğynyŋ qūtyn qaşyryp tūrğan būl jäit i̇emes. Basqa.
Aqsaq Temir ūrpağy men Jağatai ūlysynyŋ handary babalary ölgennen beri jan aiaspas qas. Būl qastyq äsirese Samarqant tağyna äbuseiit otyrğannan keiin küşeie tüsken. Kök Orda hanynyŋ järdemimen taqqa otyrğanyn äbuseiit tez ūmytqan. İendi ol özin-özi bir ūly saiypqyran patşa sanap, jan-jağyna alabūrtyp qarai bastağan. Moğolstan jerine de köz jiberip, bir-eki ret Türkistan ölkesiniŋ oŋtüstik jağyna da bas sūğyp körgen, biraq soğys isine şeber, Uais pen İsan-Būğy han onyŋ degenine bola qoimağan. Būl jağdai Samarqant ämirşisin Jağatai ūrpağyna tipti öşiktire tüsken.
Jağatai, Moğol handarymen küresetin böten jolyn taba almağan äbuseiit, aqyrynda Uais han balalaryn birin-birine aidap salmaq bolğan. Ol İranda jürgen Jūnys sūltandy şaqyrğan. Keşe osy äbuseiit Ordasynan İsan-Būğyğa jasyryn kisi kelgen. Osy qūpiiä adamnyŋ aituyna qarağanda, äbuseiit Jūnys sūltanğa köp qol beripti-mis. Jūnys sūltan köp keşikpei İassy, Sauran, Syğanaq qalalarynan beri qarai Şu, Talas özenderin qualai otyryp. Almalyqqa attanbaqşy-mys.
Jaişylyqta «el şetine jau tigeli jatyr» deitin habarlardan aiylyn da jimaityn İsan-Būğy bū joly şoşyp qalğan. Öitpeske amaly joq. İeline syrttan keler jaudyŋ qaupi bir bölek te, öz işinen şyqqan jaudyŋ qaupi basqaşa. Syrttan keler jauğa jūrtyŋdy qarsy qoiuğa, ūran sap halqyŋdy biriktiruge bolady. Al öz işiŋnen şyqqan jau, ol halqyŋnyŋ jauy i̇emes, tağyŋnyŋ jauy. Mūndaida «otanym, i̇elim!» dep ūran salu da qiyn. Jūnys sūltannyŋ äbuseiit äskerimen İsan-Būğyğa qarsy şyğuy, äkesiniŋ tağy üşin küresui Jağatai ūrpaqtaryn i̇ekige bölu i̇edi. Al jalğanda üiiŋnen ört şyqqannan asar jamandyq joq. Ört şyğatyny tağy belgili.
İsan-Būğynyŋ mazasyn alğan osy oilar i̇edi. Ol bügin qūmsağattyŋ üşinşi audaryluyna han keŋesin şaqyrğan. Sol han keŋesi jinalğanşa janyn qūiarğa jer tappady. Nökerlerin i̇ertip köne Almalyqqa bardy. Altyn İemelden äkelingen qūm altyndy uystap biraz otyrdy. Biraq köŋil tūmany birde-bir selt i̇etpegen. Tūnğan jelimdei jan sezimine jabysyp alyp tūrğan da qoiğan. Jaişylyqta altyn körse raqattanyp qalatyn köŋili bū joly İsan-Būğyny şoşyta bergen. Būdan öz basyna töngen qaterdiŋ qanşalyq qauipti i̇ekenin tüsingen.
Batu ūrpaqtary Altyn Orda tağynan aiyrylğannan beri qazaq rulary Jağatai handaryna dostyq iltifat körsetip baqqan. Būl i̇eki jağdaidan tuğan. Biri Jağatai, Moğol handaryna qazaqtyŋ Üisin, Jalaiyr, Naiman, Kerei, Qaŋly sekildi basty rularymen tize qosyp ünemi Qytai, Oirat sekildi körşilerin tonaudy maqsat i̇etken syrt jaumen köbirek alysuğa tura kelgen. Būl qazaq pen Jağatai, Moğol handarynyŋ bir oidan şyğuyna sebep bolğan. İekinşisi — Jağatai, Moğol handary da qazaq rulary tärizdi köbinese köşpeli ömir sürgen. Mal qamy keide jer qamyna ainalyp, amalsyz birlesulerine mäjbür i̇etken.
Al Aqsaq Temir men Kök Orda handarynyŋ basqa jūrtqa üstemdikterin jürgizu äreketteri, özderine qorqynyş tudyratyn i̇elderden i̇emes, özderi qor-
qyta alatyn i̇elderdi jaulap aludan bastalğan. Osy i̇eki jaqtyŋ ortaq qūrbany i̇eŋ aldymen Däşti Qypşaq bolğan. Aqsaq Temir de öziniŋ Altyn Ordağa qarsy joryğynda, i̇eŋ aldymen jolai qazaqtyŋ alğaşqy hany Alaşanyŋ balalary Mämet pen Sämettiŋ ūlystaryn şapqan, özderin öltirgen. Bertin kele qyz alyp, qyz berisip ketken Aqsaq Temir ūrpaqtary men Däşti Qypşaq hany Äbilqaiyrdyŋ saiasaty i̇ekeuara birigip qatar tūrğan Moğolstandy şabu bolğan. Qasyŋnyŋ dosy — o da qasyŋ. Qazaqtyŋ köp rulary Moğol, Jağatai ūlystary jağyna şyğyp ketkendikten, būl rular Äbilqaiyr handyğy men Samarqant ämirligine qas sanalatyn. Reti kelse olardy i̇el i̇etip biriktirmei, bağynyşty jağdaida ūstau üşin, älsin-älsin şabudy saiasat i̇etken.
Osy saiasat äsirese soŋğy kezde Äbilqaiyr men onyŋ küieu balasy — Samarqanttyŋ ämiri äbuseiittiŋ kezinde örşi tüsken. Būl mezgilde Moğolstan men Däşti Qypşaqtyŋ ortasyndağy bükil Türkistan ölkesi Äbilqaiyrdyŋ qolynda tūrğan. Moğolstanğa jany qas äbuseiit Äbilqaiyrdyŋ arqasynda osy ölkeniŋ İassy, Sauran, Sairam, Syğanaq sekildi medinelerine arqa süieuge tolyq mümkinşilik alğan-dy. Onyŋ üstine äbuseiit Jağatai Ordasynyŋ işine suyq qolyn böten jolmen de kirgizudi oilağan. Jūnys sūltannyŋ farsy äielinen tuğan qyzy Sūltan-Nigar-Begimdi balasy Omar-Şeih myrzağa alyp bermek-tin. Mūnda tağy saiasat bar. İsan-Būğynyŋ ornyna öziniŋ tuğan qūdasy Jūnys sūltandy otyrğyzu üşin, ärine äbuseiit äskerin aiamaidy. Jūnystyŋ küşeiüi jäne onyŋ äbuseiit jağynda boluy — Samarqant ämiriniŋ aibarynyŋ ūlğaia tüsuine köp järdem. Soŋğy kezderi äbuseiittiŋ Äbilqaiyrdan alystauy Aqsaq Temir ūrpağy men Jağatai tūqymdarynyŋ tize qosa bastauynan şyqqan. Semizdikti tek qoi köteredi. Atasy Aqsaq Temirdiŋ auyr täjiniŋ salmağyn ūrpağy äbuseiit kötere almai jür.
Joq, olai i̇emes. Äbilqaiyrğa Samarqant ämirligi qūlaq sala berse, tübi Aqsaq Temir handyğynan dym da qalmaidy. Būny äbuseiit jaqsy biledi. Osydan baryp ol jantalasady. Uais hannyŋ balasy Jūnyspen birigip Moğolstandy alyp, tübi Äbilqaiyrğa qarsy Temurlan handyğyn küşeitpek. Al özge sūltandarğa ne kerek? Olar tek «Ūr-rit soq, soq!, Ūr-rit soq, soq!» Äbilqaiyr men äbuseiit sekildi i̇eki azban qoşqar süzisse i̇eken deidi. Tek sonda ğana Moğolstandy alyp küşeimek tügil, öz handyqtaryn saqtap qalulary da būlardyŋ i̇ekitalai bolar i̇edi dep oilaidy myqty bitkenniŋ bäri-bäri.
Moğolstan! Bir kezde qandai küşti taipa i̇edi! Batysyndağy Toqai-Temir ūrpağy Astrahan handaryna, künşyğysyndağy — Qytai bogdahandaryna, soltüstigindegi — Oirat qontaişylaryna, oŋtüstigindegi — Aqsaq Temir men Saibannyŋ qandy balaq ämir, sūltandaryna boi bermei kelgen. Al qazir şe? Qazir de jaraly jolbarystai bir şabatyn küşi bar. Biraq sol küşi ūzaqqa jeter me? Ai, jetui i̇ekitalai. Ony jaralağan syrtqy jaulary i̇emes, işki jaulary. Jete 38  men Qarbanas 39  handarynyŋ ömir-baqi bitpes özara talasy. Moğolstandy işinen jegi qūrttai jep, älsiretip kele jatqan osy birikpestik.
İsan-Būğy tağy oiğa şomdy.
Mūndai jağdaida öziniŋ Moğolstanğa han boluy oŋaiğa tüsti me? İeki köz birin-biri şūqymas üşin, alla-tağala ortasyna mūryn jaratypty. Al būdan otyz jyl būryn, bir myŋ tört jüz jiyrma segizinşi jyly äkeleri ataqty Uais han ölip, artynda qalğan ağaiyndy i̇eki jigit Jūnys pen İsan-Būğy Moğolstan tağyna talasar kün tua jazdağanynda kim araşa tūrdy? İeşkim de tūrğan joq. Qaita ağaly-inili sūltandardy öşiktirumen boldy. Äsirese būny būryn Uais hanğa bağynyp kelgen Moğol ämirleri istedi. Osy ämirlerdiŋ ar-

Click or select a word or words to search the definition