Köşpendiler - I - Almas qylyş

— Isläm dininiñ qorğany, ūly märtebeli Uais han sizdiñ mübäräk qolyñyz qoiylyp, altyn möriñiz basylğan ädiletti jarlyğyñyzdy oryndauğa rūqsat i̇etiñiz! — degen.
Han basyn izegen:
— Rūqsat!..
Qyzyl şyraily molda i̇endi qoly bailauly kisige qarağan:
—Mūhammed paiğambardyñ ümbeti, ūly Moğolstannyñ ūl-qyzyn öz dinine ötkizip, dozaqqa tüsirmek äreketimen şirkeu ūstap, künäkar bolğanyñ üşin Süleimen paiğambardai ädiletti, Ğaziret Ğalidai aibarly, ūly märtebeli Uais han, allatağalanyñ käpir pendesi Däniel, seni darğa asyp öltiru jazasyna būiyrdy. Ajal aldynda qandai ötinişiñ bar?
Ūzyn saqaldy, dudar şaşty adam basyn şaiqağan.
— Dini basqa pūsyrmandardan i̇eş ötinişim joq. Dinim üşin qūrban boluğa barmyn! Tezirek darlaryña tarta beriñder!
Molda hanğa qarağan. Han basyn tağy izegen. Qoly bailauly adamnyñ janyndağy i̇eki jendetke molda:
— Allatağalanyñ jazmyşy osylai. Qūdaidyñ şoqyndy qūly Dänieldi darğa asyñdar! — degen.
İeki jendet qoly bailauly adamnyñ moinyna qyl arqandy ilmeşektep tüiip, i̇ekinşi ūşyn özderine qarai tarta bastağan. Saqaldy adam sereie, joğary köterile bergen. Tek dary belağaşynyñ tūsyna taiağanda ğana bir ret jūlqyna tüsip, i̇eki qolyn salbyrata, basyn bir jağyna qisaityp tyna qalğan. İeki jendet arqannyñ qoldağy basyn jerdegi qazyqqa aparyp bailağan.
älgi molda qaitadan Uais hanğa qarağan:
— Ūly märtebeli taqsyr han ğibaratty jerimizde toqsan jyl boiy äzäzildiñ oşağy bop kelgen myna şirkeudiñ kül-talqanyn şyğaruğa rūqsat i̇etiñiz! — dedi.
Han tağy da basyn izep, «rūqsat» degen işarat körsetken.
Bilekterin sybanğan qoja, molda, mäzin, käri, müritter «tfa, tfa, päleket!» dep qyl arqandy şirkeudiñ biık basyndağy kresine bailap, bäri jabyla tartyp jerge jūlyp tüsirgen. Sodan keiin ülkendigi tai qazandai mys qoñyrauyn jerge qūlatqan. İeki bie sauymdai uaqytqa jetkizbei, bir şege şaşpai, Alataudyñ arşasynan qiystyryp, jonyp salğan şağyn, saltanatty şirkeudi kül-talqan i̇etken. Süniet dinin berik ūstağan, Arabstannan, İrannan kelgen qoja, mufti, işandardyñ keu-keuimen, kileñ qyzba äfendi, mürit, şeihter şirkeudi birjolata jermen-jeksen i̇etip joq qylğan.
İsan-Būğyğa būnyñ bäri oiynşyq bop köringen. Tek bertin kele, özi han tağynyñ isine aralasa bastağanda ğana Vizantiiä i̇episkopy Djavani Marinolli, Florentsiiädan Jetisu men Gobi qūmy arqyly Hanbalyqqa 35  bara jatyp, būl şirkeudi Almalyqta 1340 jyly saldyrğanyn bilgen. Uais hannan būryn-
ğy Almalyqtyñ handary men hakimderi, būzyla bastağan şahardağy i̇eşkimge keregi joq şirkeudiñ bar-joğyna köñil bölmegen. Rim papasynyñ mūsylman jerine jibergen tyñşy-dini adamdary şirkeudiñ mūndai jağdaiyn astyrtyn paidalanyp jürgen. Talai mūsylmandardy nasrani dinine kirgizip alğan. Tek öte dinşil Uais han ğana Jağatai tağyna otyrğannan keiin, būl şirkeudi mūsylman dinindegi adamdardy aq jolynan adastyrmasyn dep birjolata qūrtuğa jarlyq bergen.
İsan-Būğy būl küngi körgen körinisinen jas janyn demiktirip küizelmegen. Qart adam Dänieldiñ ajaly da, jasyl kümbezdi ädemi şirkeudiñ qirauy da köñilinde bälendei iz tastamağan. Biraq būl jalğanda ūmytpas äserdi oğan bas-
qa jağdai qaldyrğan. İer jetip kele jatqan han balalary, qirağan şirkeu tūrğan jerdegi tamaşa bau-baqşağa kelip, san türli oiynğa beriletin. Bir küni osyndai jağdaida İsan-Būğy jasyl i̇emen tübine süiegi jerlengen Dänieldiñ tömpeşik ziratynyñ basynda bulyğa jylap otyrğan qyz balany kördi. Üstine qara kigen, qolynda bir şoq güli bar, şamasy on i̇eki-on üş jasar. «Būl ne qylğan qyz? Qaidan keldi?» İsan-Būğy taiai tüsti. Däl osy kezde qyz bala da ornynan türegeldi. İsan-Būğy belindegi qanjaryn şap berip, ūstai aldy. «Joq, būl adam i̇emes, periniñ qyzy! Mūndai adam balasy jaratyluy mümkin i̇emes!» Rasynda da qyz han balasynyñ jaişylyqta körip jürgen qyzdaryna tipti ūqsamaityn i̇edi. Ülken kögildir közi tūnyp jatqan Kökşe teñiz suyndai kökpeñbek, aqsary jüzdi, qyr mūryn, sūñğaq boily. İsan-Būğyny tañ qaldyrğan äsirese şaşy boldy. Ol mūndai şaşty jaratylğaly körgen i̇emes. Jerge şūbatylyp jatqan qos būrymy, nağyz bir töbesinen i̇etegine deiin tolqyndala tögilgen qyzyl altyn tärizdi... Joq, İsan-Būğy mūndai qyzğylt şaşty i̇eş uaqytta da körgen joq. Mūndai şaş adamzatqa bitui mümkin i̇emes. Mūndai şaş tek su perilerinde bolady dep i̇estitin. «Özi de su perisindei sūlu i̇eken. Sirä, meni, siqyrlap aluğa su astynan şyqqan ğoi». Pismilla! Pismilla! Men būnymen til qatysuğa tiısti i̇emespin. İeger tildessem bitkenim... Joq, joq i̇eger mağan taiaityn bolsa, qanjarymdy jiberuim kerek... Būl su perisiniñ qyzyn özime juytpauym kerek... Astapyralla, astapyralla!..»
Biraq qyzdyñ özi de taiamady. Ol İsan-Būğynyñ betine azapty pişinmen jasqana qarady. Közi küzdiñ būlyñğyr künindei tūmandy jasqa toly.
— Ğapu i̇etiñiz, han oğly, jolyñyzdan kezdesip qalğanyma! — dedi ol basyn iıp, — būl ara sizdiñ oinaityn jeriñiz i̇emes i̇edi...
«Bäse aittym ğoi, būl periniñ qyzy dep, äitpese meniñ han balasy i̇ekenimdi qaidan biledi? Pismilla! Pismilla!..» äitse de qyzğa jauap bermeu mümkin i̇emes i̇edi. İeger adam aidalada kele jatyp, jol üstinde jainap jatqan gauhar tasty körse bir būrylmai kete alar ma, qyz da osy ğajaiyp gauhar tastyñ däl özi bolatyn. İsan-Būğy oğan til qatpai qala almady.
— Taiama! — dedi ol dausy dirildep. — Öziñ kimsiñ? Adamsyñ ba? Jynsyñ ba?
Qyz İsan-Būğynyñ şoşyp qalğanyn i̇endi sezdi. Ol mūñaia i̇ezu tartty.
— Qoryqpa, adammyn, — dedi ol. Söidedi de ananyñ qanjarynan qolyn almai tūrğanyn añğaryp, tağy da mūñaia i̇ezu tartty. — äkeñ äkemdi öltirip i̇edi, i̇endi sen meni öltirmeksiñ be? Jazyğym ne? — Qyz aqyryn kürsindi. — Būl küni jazyqqa qaraityn zaman ba? Meili öltirgiñ kelse, öltire ber...
«Bäse, byltyrğy darğa asylğan käpir de osy qyz sekildi kök köz, aqsary i̇edi ğoi. Köp bolsa qyzy şyğar... Biraq äli senbei tūrğan İsan-Būğy:
— Rasymen adamsyñ ba? — dedi äli de qanjarynan qolyn almai. — Onda «ollagi, billagi, Mūhammedtiñ ümbetimin, jalğan aitsam qūdaitağala käri soq-
syn» deşi.
Qyz säl jymidy.
— Ras aitam, adam balasymyn. İeger ötirik aitsam qūdaitağala käri soqsyn. Al Mūhammed paiğambardyñ ümbetimin dei almaimyn, men nasrani dininiñ ümbetimin.
— Ol ne? Käpirsiñ be?
— Senderşe käpir... Bizderşe i̇eñ ädiletti dinniñ qūlymyz...
«Jyn-peri bolmağanyña myñ da bir şükir. Al käpirligiñdi tastap, mūsylman dinine auysuyñ taqa qiyn bolmas... Ony soñynan körermiz...»
İsan-Būğy qyz sözine sendi. Senbeske amaly joq i̇edi. Öitkeni qyzdyñ käpirlik künäsyn sūlulyğy jeñip ketken. Onyñ jyn-peri i̇emestigin bilip quanğan bala jigit däl qazir özin osy käpir qyzy üşin dozaq otyna küiüge daiyn tärizdi sezindi. İsan-Būğy tek bar bolğany pismilla, pismilla dep qyzğa taiai berdi...
Qyz şynynda da byltyrğy darğa asylğan şaldyñ qyzy bolyp şyqty. Äkesi ölgen kezde Mūhammed paiğambardyñ dinin tastap, İsa paiğambardyñ dinine köşken bir ūiğyr diqany būny üiine jasyryp tiri alyp qalypty. Qazir sol ūiğyr üiinde tūrady i̇eken. Florentsiiäğa baratyn keruendi kütip jürgen körinedi. Äkesiniñ ziratyna gül qoiuğa kelgeninde İsan-Būğyğa kezdesip qalypty.
İeki jas birin-biri, şu dep kezdeskeninen ūnatty. Balalyq möldir sezim birte-birte laulağan jalyndai, jürekterin balqytqan alğaşqy mahabbatqa ainaldy. Birin-biri köre almasa tūra almaityndai küige jetti. Biraq kişkentaiynan kündes ösken tuğan ağasy Jūnys, inisiniñ oiyndy tastap, tez özgergen minezinen seziktenip, añdyp jürip būlardyñ qūpiiäsyn aşty. Aşyp ta qoimady, äkesine baryp: «Balañ käpirdiñ qyzyn alaiyn dep jür» dep şağystyrdy. Özi ölse tağyna Qypşaq äielinen tuğan ülken balasy Jūnystan göri, şeşesi Moğol handarynyñ qyzy, İsan-Būğynyñ otyratynyn tileitin Uais han şoşyp ketti. «İeger İsan-Būğy käpirden qatyn alar bolsa, tübi nasrani dinine bir büiiriniñ tartpasyn kim biledi? Mūsylman dinindegi adamdarğa da qiiänat i̇etui mümkin ğoi. Jağatai 36  tağynyñ qūruy da osyndaidan bastaluy yqtimal. Äiel jürgen jerde — qaşan da bolsa qauip jüredi. Şyñğys babamyzdyñ törtinşi ūly Töleniñ üş balasy birdei — Qytaidy basqarğan Qūbylai, İran men İegipetti alğan Qūlağu, aqyrynda Qaraqūrymdağy ülken Ordanyñ hany Möñke — Arğyn ruynan äiel alğanynan ne şyqty? Köp isterdi jasyryn osy äielderi basqardy. Qūbylai Arğyn qyzy Jauhar hanymnyñ aitqanyn i̇eki i̇etpedi, tipti Qytai memleketiniñ köp isterine de Arğyndar qatynasty. Qūlağu Arğyn äieliniñ ait-
qanyn oryndap, qaramağyndağy bükil Qara teñiz mañyndağy i̇elge bas basqaq i̇etip Arğūn batyrdy otyrğyzdy. Al sol Arğūn basqaq bir kezdegi Jağatai ūlysyna Jetisu arqyly jürgizilgen Batys pen Şyğystyñ ūly jolyn özinşe būrmaq boldy. Qara teñiz ben Azov teñiziniñ jağasyndağy qalalardyñ Künşyğysqa baratyn sauda keruenderin ol i̇endi Däşti Qypşaq jerin qaq jaryp, Aral teñiz dalasy arqyly ötkizuge kiristi. Joldyñ būlai özgerui Şyğys pen Batystyñ keruen saraiy bop tūrğan Almalyqqa qanşa ziiän keltirdi. Al, Möñke han özi Qaraqūrymda otyrsa da, qytai men ūiğyr qyzyna üilendi. Aqylgöileriniñ köbin qytai, ūiğyrlardan aldy. Osynyñ bäri ūly Şyñğyshan ūrpaqtarynyñ öz tilin, öz handyğyn joğaltuğa az sebep bolğan joq. Joq, joq aqymaq balañnyñ süieri — öz tilegindegi qatyn bolmasa, onyñ ziiäny az timeidi. Sondyqtan da İsan-Būğy jaqsy körgen nasrani qyzy tiri qaluğa tiısti i̇emes. Ol ölui kerek».
Han uädesinde tūrğan. Jazyğy joq, uyljyğan jas sūludy Ordanyñ i̇eki nökeri İsan-Būğynyñ köz aldynda bauyzdağan. Būl oqiğa İsan-Būğynyñ jüregine bitpes jara salğan. Ol öziniñ süigen adamynyñ köz aldynda qalai ajal tapqanyn körgennen keiin, jas jany i̇endi aiauşylyqty müldem ūmytyp, tiri pendege raqymsyz, tasbauyr bolyp alğan. Soñynan alğaşqy mahabbatynyñ öşin talai qas-jauynan qaitarğan. Osy öştiñ i̇eñ alğaşqy qūrbany äkesi bir, şeşesi basqa, öziniñ ağasy Jūnys i̇edi. İsan-Būğy älgi oqiğadan jeti jyl keiin äkesi Uaistyñ ornyna Moğolstan tağyna otyrğan küni, ağasy Jūnysty ūstauğa ämir berdi. Ondağy oiy tek «tübi osy menimen handyqqa talasady» degen qauip qana i̇emes, baiağy käpir qyzdan aiyrtqan öşin aluy da i̇edi. «Tasta tamyr, handa bauyr joq» degen mine, osylai keletin. Biraq Jūnys qolğa tüspei qaşyp ketedi.
İsan-Būğy özi han bolğannan keiin, osy käpir qyzdyñ ölgen jerine qūlpytas ornatqyzyp, i̇eskertkiş qoidyrğan. Äldeqalai qaiğyrsa, ne jol taba almai qinalsa, han ünemi osy arağa keletin. Süigen adamynyñ sol küngi köz aldynda bauyzdalğan suretin i̇elestetip, söitip bosai bastağan köñilin qaitadan qatulandyratyn. Han jolynyñ meirimsiz jol i̇ekenin i̇esine tüsirip, tolquyn toqtatatyn.
Soñğy kezde Moğolstan şekaralarynyñ tynyştyğy tym būzyla bastağan-dy. Osydan bir apta būryn jetken habarğa qarağanda, Qaşqar, Qūlja qalalaryna Qytaidyñ köp äskeri şabuyl jasamaq tärizdi. Üisin Arqalyq batyrdyñ jibergen şapqynşysynyñ jetkizui boiynşa, şabuylğa şyqpaq Qytai äskeri tym köp körinedi. İeger han tağynan järdem kelmese, Qaşqar, Qyrğyz sypailary ūzaq ūrysqa tötep bere almaidy depti jieni, Qaşqar hany Setäli. Sondai-aq Qara İertis boiyndağy Naiman, Kereilerden de arğy jaqtaryndağy oirattar qazaq jerine attanbaq bolyp jatyr degen habar jetken. Oirattar jeñil jau i̇emes, onyñ üstine qoltyğyna su bürkip, olardy qūtyrtyp otyrğan tağy da sol Qytai bogdahandary. Qytai Qytai bolğaly, osydan myñ jarym jyl būryn ötken Qoşan patşalyğy kezinde de Orta Aziiäğa, qala berdi osy küngi Moğolstan jerine köz tigumen kelgen. Biraq osy küngi Orta Aziiä, Auğanstan, Künşyğys Däşti Qypşaq jäne İrannyñ şyğys jağyn jailağan Jüzşi, Üisin, Saq, Qypşaq, Basmaly, Ūiğyr tärizdi köşpeli i̇elderdiñ biriguinen, soñynan Ündi, Auğan, İran halyqtarynyñ bas qosuynan tuğan ūly qauym qytaidyñ yqpalyna tüspek tügil, öz yqpalyn jürgizgen. Budda dini osy jerdegi Qoşan patşalyğynan Qytai, Japon, Koreiäğa tarağan. Biraq qūmyrsqadai qaptap ösken Qytai halqy sol kezdiñ özinde-aq öz jerine syimai bara jatqan soñ, bogdahandary köne Qytai qabyrğasynan şyğyp, älsin-älsin jan-jaqtağy i̇elge auyz sala bergen. Äsirese, olardyñ közdegeni Kökşe teñizge deiin osy küngi Jetisu bolğan. Jerin qorğağan Üisin, Dulat, Jalaiyr, Basmaly 37 , Ūiğyr jūrty men Qytai bogdahandary arasynda san türli ūrys, qan tögis aiqastar ötken Qara İertis, Qūlja, Qaşqar boilarynda Qytai äskeri talai jeñilgen... Demek, būdan olar sabaq almağan, qarapaiym halqynyñ ölimin şybyn ölimi qūrly körmeitin Qytai bogdahandary kei kezde öz şekarasynan ötip, Kökşe teñizge deiin jetken. Biraq aibyndy, Saq, Qypşaq atty äskerleri olardy özderiniñ «Qytai qabyrğasyna» qaita quyp tyqqan. Soğan qaramai mine, tağy Moğolstan jerine şabuyl jasamaq. Ärine Qytai şabuyly üirenşikti auru. Ol basynan ūrylyp, taiaq jep, äbden äkki bolğan jylqy tärizdi, qanşa köptigin mes tūtyp, qoqan-loqy körsetkenmen de, Joñğar qaqpasynan beri ötuge batyly barmaidy. Joñğar qaqpasyna kelip, şüldirlep azan-qazan bolyp jatqandarynda, ber jağynan biz de jetemiz... Kileñ atty qazaq, soiylğa qarsy kele almaityn öñşeñ jaiau qytai äskerin qaitadan öz jerine quyp tyğady. Būl olarğa da, bizge de üirenşikti ädet. Sondyqtan da bälen ğasyrdan beri Qytai bogdahandary bizdiñ jerimizge i̇eñ bolmasa bir qalasyn tūrğyza almai kele jatqan joq pa? ärine būnyñ bäri küşi jetpegendikten. Äitpese qazaqty aiaiyn dep otyrğan Qytai bogdahandary joq. Qasqyrğa bata almağan būralqy, üregen, sabalaq mailyaiaqtar tärizdi, qūr baibalamymen qorqytpaq. «Qūlja, Qaşqarğa attanamyz dep küni būryn dabyl qağyp mazany almaq...»
«Rasymen bū joly da olardiki qūr baibalam ba? Joq, bū joly qūr qor-
qytu i̇emes tärizdi... Moğolstannyñ bir küşsiz, qamsyz kezin däl basyp otyr. Moğolstannyñ şyğys jağyn bileitin Moğol handary men soltüstik jağyn bas-
qaratyn Jağatai ūrpaqtarynyñ arasyndağy özara alauyzdyqtyñ asa bir qatty şielenisken uaqytynda bas salmaq. İel basqaratyn handar arasynda birlik joq kezde, syrttağy jau ädettegisinen anağūrlym qauipti...»
äitse de İsan-Būğynyñ qūtyn qaşyryp tūrğan būl jäit i̇emes. Basqa.
Aqsaq Temir ūrpağy men Jağatai ūlysynyñ handary babalary ölgennen beri jan aiaspas qas. Būl qastyq äsirese Samarqant tağyna äbuseiit otyrğannan keiin küşeie tüsken. Kök Orda hanynyñ järdemimen taqqa otyrğanyn äbuseiit tez ūmytqan. İendi ol özin-özi bir ūly saiypqyran patşa sanap, jan-jağyna alabūrtyp qarai bastağan. Moğolstan jerine de köz jiberip, bir-i̇eki ret Türkistan ölkesiniñ oñtüstik jağyna da bas sūğyp körgen, biraq soğys isine şeber, Uais pen İsan-Būğy han onyñ degenine bola qoimağan. Būl jağdai Samarqant ämirşisin Jağatai ūrpağyna tipti öşiktire tüsken.
Jağatai, Moğol handarymen küresetin böten jolyn taba almağan äbuseiit, aqyrynda Uais han balalaryn birin-birine aidap salmaq bolğan. Ol İranda jürgen Jūnys sūltandy şaqyrğan. Keşe osy äbuseiit Ordasynan İsan-Būğyğa jasyryn kisi kelgen. Osy qūpiiä adamnyñ aituyna qarağanda, äbuseiit Jūnys sūltanğa köp qol beripti-mis. Jūnys sūltan köp keşikpei İassy, Sauran, Syğanaq qalalarynan beri qarai Şu, Talas özenderin qualai otyryp. Almalyqqa attanbaqşy-mys.
Jaişylyqta «i̇el şetine jau tigeli jatyr» deitin habarlardan aiylyn da jimaityn İsan-Būğy bū joly şoşyp qalğan. Öitpeske amaly joq. İeline syrttan keler jaudyñ qaupi bir bölek te, öz işinen şyqqan jaudyñ qaupi basqaşa. Syrttan keler jauğa jūrtyñdy qarsy qoiuğa, ūran sap halqyñdy biriktiruge bolady. Al öz işiñnen şyqqan jau, ol halqyñnyñ jauy i̇emes, tağyñnyñ jauy. Mūndaida «otanym, i̇elim!» dep ūran salu da qiyn. Jūnys sūltannyñ äbuseiit äskerimen İsan-Būğyğa qarsy şyğuy, äkesiniñ tağy üşin küresui Jağatai ūrpaqtaryn i̇ekige bölu i̇edi. Al jalğanda üiiñnen ört şyqqannan asar jamandyq joq. Ört şyğatyny tağy belgili.
İsan-Būğynyñ mazasyn alğan osy oilar i̇edi. Ol bügin qūmsağattyñ üşinşi audaryluyna han keñesin şaqyrğan. Sol han keñesi jinalğanşa janyn qūiarğa jer tappady. Nökerlerin i̇ertip köne Almalyqqa bardy. Altyn İemelden äkelingen qūm altyndy uystap biraz otyrdy. Biraq köñil tūmany birde-bir selt i̇etpegen. Tūnğan jelimdei jan sezimine jabysyp alyp tūrğan da qoiğan. Jaişylyqta altyn körse raqattanyp qalatyn köñili bū joly İsan-Būğyny şoşyta bergen. Būdan öz basyna töngen qaterdiñ qanşalyq qauipti i̇ekenin tüsingen.
Batu ūrpaqtary Altyn Orda tağynan aiyrylğannan beri qazaq rulary Jağatai handaryna dostyq iltifat körsetip baqqan. Būl i̇eki jağdaidan tuğan. Biri Jağatai, Moğol handaryna qazaqtyñ Üisin, Jalaiyr, Naiman, Kerei, Qañly sekildi basty rularymen tize qosyp ünemi Qytai, Oirat sekildi körşilerin tonaudy maqsat i̇etken syrt jaumen köbirek alysuğa tura kelgen. Būl qazaq pen Jağatai, Moğol handarynyñ bir oidan şyğuyna sebep bolğan. İekinşisi — Jağatai, Moğol handary da qazaq rulary tärizdi köbinese köşpeli ömir sürgen. Mal qamy keide jer qamyna ainalyp, amalsyz birlesulerine mäjbür i̇etken.
Al Aqsaq Temir men Kök Orda handarynyñ basqa jūrtqa üstemdikterin jürgizu äreketteri, özderine qorqynyş tudyratyn i̇elderden i̇emes, özderi qor-
qyta alatyn i̇elderdi jaulap aludan bastalğan. Osy i̇eki jaqtyñ ortaq qūrbany i̇eñ aldymen Däşti Qypşaq bolğan. Aqsaq Temir de öziniñ Altyn Ordağa qarsy joryğynda, i̇eñ aldymen jolai qazaqtyñ alğaşqy hany Alaşanyñ balalary Mämet pen Sämettiñ ūlystaryn şapqan, özderin öltirgen. Bertin kele qyz alyp, qyz berisip ketken Aqsaq Temir ūrpaqtary men Däşti Qypşaq hany Äbilqaiyrdyñ saiasaty i̇ekeuara birigip qatar tūrğan Moğolstandy şabu bolğan. Qasyñnyñ dosy — o da qasyñ. Qazaqtyñ köp rulary Moğol, Jağatai ūlystary jağyna şyğyp ketkendikten, būl rular Äbilqaiyr handyğy men Samarqant ämirligine qas sanalatyn. Reti kelse olardy i̇el i̇etip biriktirmei, bağynyşty jağdaida ūstau üşin, älsin-älsin şabudy saiasat i̇etken.
Osy saiasat äsirese soñğy kezde Äbilqaiyr men onyñ küieu balasy — Samarqanttyñ ämiri äbuseiittiñ kezinde örşi tüsken. Būl mezgilde Moğolstan men Däşti Qypşaqtyñ ortasyndağy bükil Türkistan ölkesi Äbilqaiyrdyñ qolynda tūrğan. Moğolstanğa jany qas äbuseiit Äbilqaiyrdyñ arqasynda osy ölkeniñ İassy, Sauran, Sairam, Syğanaq sekildi medinelerine arqa süieuge tolyq mümkinşilik alğan-dy. Onyñ üstine äbuseiit Jağatai Ordasynyñ işine suyq qolyn böten jolmen de kirgizudi oilağan. Jūnys sūltannyñ farsy äielinen tuğan qyzy Sūltan-Nigar-Begimdi balasy Omar-Şeih myrzağa alyp bermek-tin. Mūnda tağy saiasat bar. İsan-Būğynyñ ornyna öziniñ tuğan qūdasy Jūnys sūltandy otyrğyzu üşin, ärine äbuseiit äskerin aiamaidy. Jūnystyñ küşeiüi jäne onyñ äbuseiit jağynda boluy — Samarqant ämiriniñ aibarynyñ ūlğaia tüsuine köp järdem. Soñğy kezderi äbuseiittiñ Äbilqaiyrdan alystauy Aqsaq Temir ūrpağy men Jağatai tūqymdarynyñ tize qosa bastauynan şyqqan. Semizdikti tek qoi köteredi. Atasy Aqsaq Temirdiñ auyr täjiniñ salmağyn ūrpağy äbuseiit kötere almai jür.
Joq, olai i̇emes. Äbilqaiyrğa Samarqant ämirligi qūlaq sala berse, tübi Aqsaq Temir handyğynan dym da qalmaidy. Būny äbuseiit jaqsy biledi. Osydan baryp ol jantalasady. Uais hannyñ balasy Jūnyspen birigip Moğolstandy alyp, tübi Äbilqaiyrğa qarsy Temurlan handyğyn küşeitpek. Al özge sūltandarğa ne kerek? Olar tek «Ūr-rit soq, soq!, Ūr-rit soq, soq!» Äbilqaiyr men äbuseiit sekildi i̇eki azban qoşqar süzisse i̇eken deidi. Tek sonda ğana Moğolstandy alyp küşeimek tügil, öz handyqtaryn saqtap qalulary da būlardyñ i̇ekitalai bolar i̇edi dep oilaidy myqty bitkenniñ bäri-bäri.
Moğolstan! Bir kezde qandai küşti taipa i̇edi! Batysyndağy Toqai-Temir ūrpağy Astrahan handaryna, künşyğysyndağy — Qytai bogdahandaryna, soltüstigindegi — Oirat qontaişylaryna, oñtüstigindegi — Aqsaq Temir men Saibannyñ qandy balaq ämir, sūltandaryna boi bermei kelgen. Al qazir şe? Qazir de jaraly jolbarystai bir şabatyn küşi bar. Biraq sol küşi ūzaqqa jeter me? Ai, jetui i̇ekitalai. Ony jaralağan syrtqy jaulary i̇emes, işki jaulary. Jete 38  men Qarbanas 39  handarynyñ ömir-baqi bitpes özara talasy. Moğolstandy işinen jegi qūrttai jep, älsiretip kele jatqan osy birikpestik.
İsan-Būğy tağy oiğa şomdy.
Mūndai jağdaida öziniñ Moğolstanğa han boluy oñaiğa tüsti me? İeki köz birin-biri şūqymas üşin, alla-tağala ortasyna mūryn jaratypty. Al būdan otyz jyl būryn, bir myñ tört jüz jiyrma segizinşi jyly äkeleri ataqty Uais han ölip, artynda qalğan ağaiyndy i̇eki jigit Jūnys pen İsan-Būğy Moğolstan tağyna talasar kün tua jazdağanynda kim araşa tūrdy? İeşkim de tūrğan joq. Qaita ağaly-inili sūltandardy öşiktirumen boldy. Äsirese būny būryn Uais hanğa bağynyp kelgen Moğol ämirleri istedi. Osy ämirlerdiñ ar-