Köşpendiler - I - Almas qylyş

Qobylandynyŋ onsyz da küreŋ beti i̇endi tipti küreŋdenip ketti. Han sözin ol dūrys tüsindi. «Aqjoldy qaraqşydai aŋdyp jürip jalğyz jürgen kezinde öltirui kerek. Joq, Qobylandy batyr ondai qaraqşy i̇emes. Ölse de, öltirse de qan maidanda jaumen betpe-bet keledi».
Qara Qypşaq jolbarysynyŋ namystanyp qalğanyn han da sezdi. İendi ol būiyra söiledi.
— Aşyq aiqas i̇el arasyn büldiredi. Arğyn, Qypşaqtyŋ tatu bolğany jön. İeki batyrdyŋ oŋaşa aiqasynda kimniŋ dauy bar? Jüzbe-jüz aiqasta küşi jetpei qaza bolğan i̇erdiŋ qūnyn i̇eşkim joqtamaidy. Būl ata-babamyzdyŋ i̇eski salty.
Han söziniŋ jany bar i̇ekenin Qobylandy batyr i̇endi aŋğardy. Ärine, ol Aqjoldy oŋaşada kezdesse salğan jerden öltiredi. Jürekti jegidei jep bara jatqan küiik tek sony ğana arman i̇etedi.
Qobylandy batyr basyn tömen idi de:
— Qūp, taqsyr, i̇endigisin aq bilektiŋ küşi, aq naizanyŋ ūşy şeşsin! — dep han saraiynan şyğyp ketti.
Äbilqaiyr tağy da oiğa şomdy. «ärine, Jänibek pen Kerei Aqjoldyŋ qūnyn sūrap han ordasyna tönedi. Mine, sol kezde jekpe-jekte ölgen batyrdyŋ dauy arqyly i̇elge bülik salaiyn dep jürsiŋder dep, birjolata közderin qūrtyp jiberu kerek. Söitsem men tobyr közinde Däşti Qypşaq birligin oilağan han bop qalam. Al tobyr solai tüsinse qos sūltannyŋ ölimderi de i̇eleusiz ötedi». Sol küni ol öziniŋ Orda küzet äskeriniŋ bahadury Naiman Qara Ospandy şaqyryp aldy. Oğan i̇erteŋnen bastap Orda-Bazardağy han äskerin ūrysqa daiyn ūstauyn būiyrdy. Soŋğy kezde Jänibek pen Kerei jağyna iş tarta bastağan Naiman bahadury han būiryğyn Jänibek sūltanğa jetkizdi. Kenet sekem alğan sūltan öz jigitterine attaryn beldeude, naizalaryn bosağada ūstau-
dy i̇eskertti.
Däl osy kezde Aqjol bi janynda üş aŋşy serigi bar, qarşyğa salmaq bop qazaqtyŋ köne mädenietiniŋ kindigi bolğan qart Arğynaty taularynyŋ bökterindegi bir kezde Baraq han Ordasy tūrğan Baraqköl maŋyna saiahatqa şyqqan. Jaz boiy qūsbekteri toi-dumanda jürip, tūğyrlarynda ūzaq otyryp qalğan qandy balaq, qyzyl köz qarşyğalar aŋşylardyŋ äbden aiyzyn qandyrğan. Qyrdyŋ şoqtai qyzyl tülkileri men qara qylşyqty qarsaqtaryn qiiädan ilip, Aqjol bi men serikteriniŋ köŋilin köl-kösir aşqan. Qarşyğa salu qyzyğyna müldem batqan saiatşylardyŋ auyldan şyqqandaryna bir aptadan asyp ketken. Osy kezde olarğa Jänibek sūltannan «Han Ordasy qazir ūiqy-tūiqy qobaljuda. Az adammen aŋda jürip ūqypsyz bop bir qyrsyqqa ūşyrap qalmasyn, tezirek Ordağa qaitsyn» degen şabarman kelgen. Zaty sabyrly Jänibek sūltannyŋ bosqa mazasyzdanbağanyn Aqjol bi birden sezip, sol sätte-aq auyldaryna bet būrğan. Biraq būlar oilağan kezderinde Orda-Bazarğa jete almağan. Ūlytaudan beri asyp, küngei bettegi tal tübekti qūla su Janğabyl özeniniŋ boiyndağy «Orda tikken» dep atalatyn, bir kezde Joşy auyly qonğan jerde at şaldyryp jatqandarynda, qasynda on jasauyly bar, Kökseŋgirin oinaqtatyp Qobylandy batyr üsterine sau i̇ete qalğan. Tüsi suyq, kigeni kerege köz sauyt. Kün säulesimen şağylysady. Juandyğy bilektei, tübirine jūmyryqtai qorğasyn qūiğan, ülkendigi balanyŋ basyndai, zildei qaiyŋ şoqparyn üiirip, kök orai şalğynda bir jambastap jatqan Aqjol bidi körgennen-aq aqyrğan:
— Qatyn bolmasaŋ şyq qazir, öler jeriŋ osy! — degen.
— Batyr-au qūba jonda būnyŋyz ne? Jekpe-jekke şyğar bolsaŋyz qalyŋ i̇el bar i̇emes pe? — degen Aqjol bidiŋ qara mūrtty jas serigine:
— äi, myna qara şoqparym i̇eŋ aldymen öziŋe timesin deseŋ, bylai tūr! — dep zekigen.
Qobylandy batyrdyŋ öşpendiligi tym tereŋde i̇ekenin biletin Aqjol bi onymen söz talastyryp äure bolmağan. «Qūdaidyŋ jazğany osy bolsa ony da köreiin» dep şiderimen ottap jürgen Aqjanbasyn aldyrğan. Şart kiınip, böten qarulary bolmağandyqtan tülki, qasqyr soğuğa degen qaiyŋ soiylyn ūstap atyna mingen. Sol-aq i̇eken doly minezdi Qobylandy Kökseŋgirge qamşyny basyp jiberip qarsy şapqan. Aqjol atyn tebinip ülgirgenşe sala qūlaş keudeli Köŋseŋgir arqyrap jetip kelgen. Aqjol soiylyn da jöndep siltei almai qaldy. Nardai biık tūlpardyŋ üstine qarai soqqan soiyly sauyt kigen Qobylandynyŋ tek büiir tūsynan baryp tidi. Qara Qypşaq batyry tūlparynyŋ qarqynyn toqtatpastan Aqjanbasty keudesimen qaqtyra yrğytyp būzau bas qara şoqparmen özinen säl tömendeu Aqjol bidi däl töbesinen qos qoldap ūrdy. Aqjol biı tübinen kesken terektei dizerlei qalğan Aqjanbasynyŋ üstinen kürs i̇etip qūlap tüsti. Dulyğasyz tülki tymaq kigen, mylja-mylja bolğan törtbaq denesi anandai jerge deiin domalap ketti.
Qobylandy batyr būrylyp artyna qarağan joq, nökerlerin soŋynan i̇ertip, Kökseŋgirdi oinaqtatqan boiy, ip-lezde közden ğaiyp boldy.
Oilamağan oqiğadan şoşyp ketken Aqjol serikteri dereu qalyŋ Arğynğa at şaptyrdy. Bas süiegi kül-talqan bop, miy är jerge şaşyrap jatqan aiauly bidiŋ nardai denesin aldaryna öŋgerip Orda-Bazarğa qarai bettedi.
Äbilqaiyr būl kezde han saraiynda Baqty-Qoja uäzirmen oŋaşa otyrğan.
Uäzir han tapsyrmasynyŋ oryndalyp qalğany jaiynda äŋgime şertude.
Süiinşik sūltan tuğan şeşesiniŋ qylyğyn alğaşqy i̇estigende senbegen-mys... Sen meniŋ anama qara jauyp otyrsyŋ, jaryp öltirem dep qanjaryn ala ūmtyl-
ğan-mys. Biraq būl oqiğany «han äkeŋ de biledi. Sen aitpağan ükimdi äkeŋ aitady» degennen keiin baryp toqtağan-mys.
Şyŋğyshannyŋ tas jürek tūqymy i̇emes pe, aqyry künäli anasyn ölim jazasyna kesuge köngen...
Zūlym uäzir būl jerde, biraz jağdaidy jasyryp qalğan. Ol Süiinşik sūltanmen äŋgimesin böten türde bastağan. Hannyŋ özge balalaryndai i̇emes, būl sūltan Baqty-Qoja uäzirge jaqyn jüretin. Uäzir ony oŋaşa şaqyryp oiyndağysyn aita almai ūzaq otyrğan.
Han uäziriniŋ kömeiinde bir öte kürdeli sözdiŋ tyğylyp tūrğanyn sezgen bala jigit:
— Söile, Baqty-Qoja uäzir, — degen. — Baiqauymşa aita almai otyrğan bir qūpiiä syryŋ bar sekildi.
— Onyŋ ras i̇edi.
— İeger qūpiiä syr mağan arnalğan bolsa, i̇eki qūlağym sende.
— Tek öziŋe ğana arnalğan. Tek seniŋ bolaşağyŋa kerekti syr...
Tumai jatyp Han Ordasynyŋ özara qandy talastaryna äbden qanyq Süiinşik: «Meniŋ basyma qauip tuyp qalğan i̇eken» dep şoşyp ketti. Sūltannyŋ būl jağdaiyn sezgen qu uäzir:
— Bürkit balapany jaratylğanda qyran bolam dep jaratylady. Han balasy tuğanda han bolu üşin tuady. Seniŋ äkeŋ Äbilqaiyr on jetisinde bükil Däşti Qypşaqty biledi. Al odan tuğan sen, äli jorğa minip altybaqan tebuden asa almai jürsiŋ. Der kezinde qabyrşağyn jaryp jaryq dünie körmegen balapan tūnşyğyp öledi, der kezinde altyn taqqa otyra almağan han ūly, han tağyn arman i̇eter keselge ainalady. O da ölgenmen teŋ...
«Han tağy» degen sözdi i̇estigennen-aq Süiinşiktiŋ i̇eki közi ottai jainap sala berdi. Uäzir bala jigittiŋ i̇eŋ osal jerinen ūstağanyn sezdi, i̇endi ol bir tereŋ oiğa şomyp ketkendei ūzaq uaqyt ündemei qaldy. Uäzir sözi janyna jağa bastağan Süiinşik şydai almai:
— Han tağynan dämeter menen de böten ağa-inilerim bar ğoi, — dedi birden öziniŋ qaupin aşyp, — olar da han balasy.
— Qara qazaq balasy — äkesiniŋ balasy. Han tağynyŋ balasy — äkesiniŋ ajaly. Öitkeni taq bireu, otyramyn deuşiler köp.
— Han äkemiz äli i̇eluge jetken joq qoi...
— Han jasy — balasynyŋ jasymen bailanysty. Balasy özin näreste sanasa — han jas bolady. Balasy i̇er jettim dese — han qartqa ainalady.
Süiinşik tüksie qalğan.
— Sonda sen...
Uäzir aqyryn jymiyp külgen.
— Şydai tūr, i̇el bilegiŋ kelse, aldymen öziŋdi öziŋ bilei bil, — degen ol. — Men seni äkeŋe qarsy salğaly otyrğam joq. Qylşyldağan jas aiğyr kezi kelgende käri-qūrtaŋdy üiirinen özi quady. Han iemizge qanşalyq janyŋ aşitynyn kezinde körsetersiŋ. Al qazir aitarym: mübarakti Äbilqaiyr han auru jan. Bügin bolmasa i̇erteŋ, i̇erteŋ bolmasa bürsigüni, onyŋ tösek tartyp jatyp qaluy ğajap i̇emes. Qūdai özi bergenin özi alady. Būğan tiri pende araşa tüse almaidy. Äbilqaiyr hannyŋ tek syrty ğana sau, işi küie tüsken kigizdei şūryq-şūryq. Qūdai tağala qymbatty han ieme myŋ jyl tirşilik bersin. Al alda-jalda... — uäzir qinalğandai tömen qarady, — jaman aitpai jaqsy joq, i̇eger han iem olai-bylai bola qalsa, bir taqqa on ie bar, qaisyŋ otyrasyŋ men sony aitaiyn dep i̇edim.
Süiinşik aduyndy han äkesiniŋ közi tiri i̇ekenin tipti ūmytyp ketti. Äli özi otyryp körmegen altyn taqtyŋ buy küni būryn jüregin tulata bastady. Ol i̇endi qobalji, tolqi söiledi.
— Sonda öziŋiz qaisymyzdy laiyq deisiz?
Uäzirdiŋ de kütkeni osy sūraq i̇edi. İendi ol asyqpai, äŋgimeni tereŋnen qozğady.
— Han iemniŋ özge balalary bir töbe, sen de bir töbesiŋ. Top qarğanyŋ işinde qoŋyr qazymsyŋ. Biraq hannyŋ aqyldy balasynyŋ bas jauy öziniŋ äkesi degen. Al seniŋ äkeŋ i̇emes, anaŋ bas jauyŋ...
Süiinşik şoşyp ketti.
— Ol mümkin i̇emes, — dedi dausy dirildei, — bir ana balasyn jaqsy körse, ol meniŋ anam!
— Bolar jigitke düniede anasynyŋ jaqsy köruinen qiyn böget joq, Rabiu-Sūltan-Begim hanym senen analyq mahabbatyn aiamaidy, seni köziniŋ qaraşyğyndai saqtağysy keledi. Sol üşin altyn taqqa Küşkinşi sūltandy otyrğyzuğa bar.
Süiinşik sūltannyŋ i̇eki közi şatynap, i̇erni kezerip ketti.
— Altyn taqty qimağan ananyŋ mahabbaty mağan nege kerek? Jaqsy köremin degeni bos söz i̇eken ğoi, tüsindim, şyn jaqsy köreri Küşkinşik boldy!
Osy sätte Baqty-Qoja uäzir şyn syryn aşty.
— Han tağyna jetem degen adamda tuys ta, tuğan da bolmaidy. Keide ata-ananyŋ, bir tuğan bauyrlarynyŋ öliginiŋ üstinen attap, han tağyna jetuge tura keledi. Öitpeseŋ seniŋ öligiŋniŋ üstinen köp bauyrlaryŋnyŋ bireui attap ötedi. Han tağy tek tastai berik, jan aiamas myqtynyŋ orny. Qajyrsyz adamnyŋ i̇el bilegeni, ögizge minip jylqy baqqanmen birdei. İeger osy jolda qajyrly bola alamyn deseŋ men senimen birmin, — dep bir toqtağan uäzir.
«Bola alamyn!» dep uädesin bergen Süiinşik. Osy sözden keiin jatsa-tūrsa da han tağy onyŋ köz aldynan ketpei qoiğan. Mansapqor, aqylğa bai i̇emes bala jigitti zär işkendei jağdaiğa jetkizip ap, zūlymdyğyna naiza boilamas uäzir, han tapsyrmasyn oryndauğa kirisken. «Sağan altyn taqty qiğysy kelmeitin anaŋnyŋ mynandai da künäsi bar, i̇eger han tağyna jetkiŋ kelse osy künäsin daq i̇etip, i̇eŋ aldymen Rabiu-Sūltan-Begimnen qūtyl» degen.
Baqty-Qoja uäzir qatelespedi. Qasqyrdyŋ qanşyğy tek küşigi qasqyr bol-
ğanşa ğana ana, al küşigi qasqyr bolğannan keiin, anasy da oğan qasqyr. Aqyldy uäzir Süiinşikke «Hanğa äke de, şeşe de, ağa-ini de — tek altyn taq» dep beker aitpağan i̇edi.
Uäzir hanğa Süiinşiktiŋ tilin osylaişa tapqanyn aşpady. «Hanğa bäri bir i̇emes pe, balasy anasynyŋ basyn qalai alğany. Tek būiryğy oryndalsa bol-
ğany ğoi».
— Jaqsy, Baqty-Qoja uäzir, — dedi han, anau basyn tömen idi.
Osy sätte Aqjol bidiŋ ölgenin i̇estirtuge şabarman keldi.
Äbilqaiyr Tarlankökke minip, qalyŋ nökerleri men «han qorğany» jauyngerlerin i̇ertip, qazaqtyŋ köne dästürin saqtap, Aqjol aulyna köŋil aituğa attandy. Orda-Bazardy qorşai qonğan qazaq auyldaryn aralai, Qarakeŋgirdiŋ i̇etek jağyna qaza bolğan Aqjol bige arnap tikken üilerge bettep kele jatty. Han atynyŋ basyn tejei tartyp, älsin-älsin özen, köl boilaryn jağalai jailağan qalyŋ i̇elge qarap qūiady. Qarağan saiyn sūrlana tüsedi. Arğyn, Qypşaq, Naiman, Qoŋyrat, Kerei, Uaq auyldarynyŋ maŋaiynda örede i̇ertteuli at, beldikte şoşaiğan naiza soiyl. Jaişylyqtağy tynyş jatatyn beibit i̇elde jauğa şyğar, ne jau küter aldynda osyndai bir sūsty tür paida bolatyn. Mynau joryqqa daiyndalğan, dürlikken auyldar. Tek Maŋğyt, Bürkit, Barlas, Qaraşyn, Qosşy rulary men töleŋgit auyldary jaibaraqat. Äbilqaiyr qazaq rularynyŋ türin körip seskeneiin dedi. Qobylandyğa Aqjoldy öltir dep beker aqyl berdim be, qalai dep oilaidy ol bir mezet. Jazdyŋ jarqyrağan ädemi küninde jauar būlttai qaharlana qalğan, mynau, qalyŋ i̇eldiŋ osynşama kär körsetuine sebep bolğanyna, Äbilqaiyr i̇endi ökindi. Aqjoldyŋ qūnyn joqtap Jänibek pen Kerei qūr qol kele qalady degen joramalynyŋ da būrysqa şyqqanyn ūqty. «Aqjol ajalyn Jänibek pen Kerei öz mūrattaryna paidalana bilgen i̇eken. İendi tek aiqastyŋ künderin kütip otyr-au dedi ol işinen. Hannyŋ qaisarlylyğy ūstap ketti. — Aiqassa Äbilqaiyr daiyn. Qazirdiŋ özinde biylğy jyldai beibitşilik jyldyŋ özinde, tek osy Orda-Bazardyŋ töŋireginde jiyrma myŋ salt atty äskeri bar. Äbilqaiyr tağy da osynau qaru-jarağyn sailap, qaptağan Arğyn, Naiman, Qoŋyrat, Kerei, Uaq, Taraqty auyldaryna köz tastady. Biraq sol jiyrma şyŋnyŋ teŋ jartysy qazaqtyŋ osy rularynan i̇emes pe? ärine solai. Qalğany ğana Sogdiiälyq — Maurennahrlyqtar, ūiğyr, kirme monğol, şağatai, moğol, qalmaq, qyrğyz i̇elderinen. İeger aiqas tua qalsa, qazaq rulary äskeriniŋ meniŋ şebimde bolmaityny haq. Mynau, daiyndyq sony körsetedi ğoi. Qobylandy batyrdy qorğap, Qypşaq jauyngerleriniŋ de Ar-
ğyndy şabuy i̇ekitalai. Küş teŋ tüsip qalğan i̇eken. Jänibek pen Kereidiŋ de soŋğy kezde tym suyryla şyğyp jürgeni da osydan... Maurennahr men Qorasannan äsker aldyruğa uaqyt tyğyz... Ne isteu kerek».
Būlar Aqjol bidiŋ qazasyna arnap tikken auylğa taiap qaldy. Keŋgirdiŋ jazğytūrym tasyğanynan paida bolatyn qara qamysty Qarasudy jağalai, qarabastyryq pen at qūiryğyn naizağa bailap bosağağa ilip qoiğan būl auyldyŋ qaraly jağdaiyn körsetken jüzge taiau aqboz üi tūr. Sol aq boz üilerdiŋ törinde, top aqqudyŋ ortasyna ūşyp kelgen qara bürkittei on alty qanat, şymqai qara qoi jüninen bastyrğan sūsty qara orda i̇erekşe közge tüsedi. Şaŋyrağyna bailanğan Arğyn ruynyŋ köz taŋbasy salynğan sala qūlaş qūiryqty qara jalau... Qara ordanyŋ türi tym sūsty, bükil Arğyn ruynyŋ aibary tärizdi. Ärine, Aqjol ölimine bükil i̇eldiŋ osynşama köŋilin audarğan Jänibek pen Kerei sūltandar. Qolynyŋ qanjar sabyna qalai barğanyn Äbilqaiyr bilmei qaldy. Biraq sol sätte-aq qolyn keiin tartyp aldy. «Meniŋ özimnen özim qobaljyp kele jatqanymdy i̇eşkim baiqai qoimady ma i̇eken?» — dep i̇endi ol türine jaibaraqat pişin berip jan-jağyna köz tastady. Joq i̇eşkim körmegen i̇eken, jūrttyŋ bäriniŋ közi qaharly qaraly üide... degenmen, ne isteu kerek? Būndai aiqasta qandai täsil, qandai dūrys jol bar? Baiağy bir küpti sūraq onyŋ oiyna qaita keldi. Han oiyna jauap izdep tūnjyrai bergen kezde kenet, «Oi bauyrymdap!» auylğa qarai at qoiğan top jigittiŋ dausy selk i̇etkizip, oiyn bölip jiberdi.
Qazaly auylğa taiağanda «Oi, bauyrymdap!» at qoiu qazaq rularynyŋ san zamannan kele jatqan köne dästüri. Būl dästürdi tek Şyŋğys tūqymy ğana qoldanbaityn. Sonau Monğol jerinen kelgen Şyŋğystyŋ bar ūrpağyn, nöker, nūiandaryn özi tiline, öz ğūrpyna köşirip alğan qazaq i̇eli sūltan tūqymynyŋ būl ädetten bas tartuyn dūrys-būrys dep köŋil qoimaityn. Al, Şyŋğys tūqymy han basymen, jai qazaqtai ölik şyqqan üige «oi, bauyrymdap!» dalbaqtai şaba jöneludi özderine laiyq körmegen. Osy sebepten de Äbilqaiyr toby qaraly auylğa ürdis aiaŋmen taiap kele jatqan. Kenet «Oi, bauyrymdağan!» dauys şyqty, han soŋyndağy jauyngerler men nökerleriniŋ bir qanaty opyryla şapty. Būlar Arğyn, Naiman tärizdi qazaq rularynyŋ jigitteri i̇edi. Han olarğa «keiin qait!» dep aqyrmağanmen, tobynyŋ rūqsatsyz būlai bölinuin jaqsy yrymğa sanağan joq. Tüiilgen qabağy tüiile tüsti. «Han Ordasyna bir qauip jaqyndap kele jatqan tärizdi. Öziŋdi bezengen sadaqtai daiyn ūstağan jön». Äbilqaiyr toby qara ordanyŋ syrtyna kelip tüsti. Sūltandarğa arnap tartylğan kermege attaryn bailady.
Basynda qoşqar müiiz i̇etip oiğan altyn täji, tor köz jeŋil qorasan sauyt syrtynan kigen altyn zerli, Gerat şeberleri toqyğan qyzğylt torqa şapany kün säulesine malynyp, Äbilqaiyr qara ordanyŋ i̇esigin aşty. Tör aldynda basyna qara qūndyz börik, üstine jağasyn qara qūndyzben kömkergen qara maqpal qaraly şapan kigen, altyn belbeuli Kerei men Jänibek sūltan otyr. Qastarynda qazaq rularynyŋ on bestei ataqty bi, batyr, jyraulary. Ordanyŋ sol jağynda ölik. Öliktiŋ bas jağynda balasy qaza bolğannan beri şa-
bylğan qurai tärizdi keuip, qausap qalğan Qotan jyrau, qobyzyn küŋirente közinen jasy parlap, dausy şyğar-şyqpas bop sarnaidy. Üige kirgen handy körip, qaiğyly qabaqtaryn aşpai, Jänibek pen Kerei baiau jyljyp ortalarynan oryn berdi. Han nökerleri de üidegilermen ünsiz amandasty da, därejelerine qarai tiısti oryndaryna otyrdy. Han keldi dep jalğyzynan airylyp tūl qalğan Qotan jyrau tolğauyn toqtatqan joq. Körşi üilerden äielderdiŋ zarly joqtaulary da adamnyŋ jüregin tyrnap i̇estilip jatty.
Han jailasyp otyrğannan keiin ğana qara ordanyŋ işine köz sala bastady. Ordanyŋ syrty qandai qara bolsa, işi de sondai qan jylağan qara i̇eken. Altyn, kümispen zerlegen qara syrly uyq, kerege, baqan. Abajadai qara şaŋyraqtan jerge salbyrağan qara şuda jipten örgen şaşaqty tūjyrma. Üi işi adamnyŋ zäresin alyp, qūtyn qaşyrğandai... Äbilqaiyr i̇endi sol jaqta, qara maqpaldan oiulap örnek salynğan aq kigizdiŋ üstinde jatqan ölikke qarady. Aqjoldyŋ denesine közi tüser-tüspesten selk i̇etip şoşyp ketti. Tabytta qoparylğan tüie tastai bop döŋkiıp Aqjoldyŋ denesi jatyr, basy joq. Alyp deneden qan ūiyp qara küreŋdenip ketken, tek moiyn omyrtqasy körinedi. Tas jürek myzğymas i̇er bolsaŋ da myna suretten jan türşigerlik? Myna jyrda basy bolğan, al myna tūsy tymaq kietin jeri i̇edi degendei, öliktiŋ moiynynan bir jarym qarys-
tai joğary Aqjoldyŋ kök tysty qūndyz tymağyn qoiypty. Bükil qara būiau-
ly üi işinde tek tüsi özgeşe osy tymaq qana. Jaişylyqta jigittiŋ körki bolar ädemi qymbat tymaq, moiynmen i̇ekeuiniŋ arasynda būryn bas bolğanyn ädeii körsetip, adam qūtyn būrynğysynan da ala tüsken. Äbilqaiyrdyŋ boiy dirildep ketti. Han äbigerin Jänibek pen Kerei birdei sezdi, biraq ony basyp tis jarmady. Äbilqaiyr közin ölikten audaryp kerege tūsyna qarady. Öliktiŋ bas jağynda keregede iluli, öler küni kimegen, Aqjoldyŋ bolat sauyty men işi qalyŋ kigizben ädiptengen kişi-girim qara qazandai kök qūryş dulyğasy ilingen. Keude tūsyna bidiŋ toi-dumanğa degen qara kamşat işigi men qaiqy bas saptama ürgeniş i̇etigi. Aiaq jağynda öler küni tağy üide qalğan batpan qara şoqpary men bidiŋ özinen basqa tiri jan almaityn qaiyŋ sadağy. «Osy zattary sol küni Aqjol bimen birge bolsa, Qobylandy batyr būny öltire almas i̇edi» dep i̇eskertip ölik basyna ädeii qoiğandai.
Jyrau sybyrlai zarlaidy:

«Qara Qypşaq Qobylandyda neŋ bar i̇edi, qūlynym!
Seksen asyp taiağanda toqsanğa
Tūra almastai üzildi me jūlynyŋ!
Adasqanyn jolğa saldyŋ būl noğaily ūlynyŋ!
Aqqan būlaq, janğan şyraq jalğyz künde qūrydyŋ,
Qara Qypşaq Qobylandyda neŋ bar i̇edi, qūlynym!»

Jalğyz ūlynan airylğan qart jyrau ūzaq sarnady. Birese özi toqtap, käri qobyzyn aŋyratty. Älden uaqytta qart jyrau «Ah» ūryp äzer toqtady.
Sol uaqytta baryp sybyzğydan şyqqan, qūlaqqa jağymdy qoŋyr küidei qoŋyrqai dauyspen äbdirazaq Nahiçevani-däruiş qūran oqi jöneldi. Aiatyn bū da ūzaq oqydy.
Qūran oqylyp bitkennen keiin, Äbilqaiyr talğamdy sözben köŋil aitty.
Han sözi bitisimen, Qypşaqtyŋ sübe biıniŋ biri, top jarğan şeşen Qūba bi:
— Qara betpin, ağaiyn, — dedi. — At üstinde aiauly ūlyŋdy öltirip, i̇elge qarar i̇emes, jerge qarar jaiym bar. Kesseŋ bas, alsaŋ jan minekei, qūnyn beruge daiynmyn. Qūn alynğanmen Daiyrqoja bi qaityp keler me? — dedi Kerei kürsinip.
— Ardaqtymyzdy aq orap qūialyq, söz sosyn bolsyn! — dedi baisaldy dauyspen Jänibek.
Äbilqaiyr han būlardyŋ üninen bir auyr zil sezdi.
Osymen han toby qaraly ordadan şyqty. Orda-Bazarğa qaityp kele jatyp, Äbilqaiyr i̇eki jağdaidy i̇esine aldy. Biri — Qara Qypşaq Qobylandy Aqjol bidi öltirse de, onyŋ qadirin qūrta almauy i̇edi. Būl jazyqsyz ajal Aqjol bidiŋ atyn tiridegisinen de ūlğaita tüskendei. Keide tarih adam atymen osylai oinaidy. Tirisinde joq daŋqty ölgennen keiin beredi. Aqjol bi de osyndai daŋqqa ie bola bastağan-dy. Qara Qypşaq Qobylandy bidiŋ basyn alğanmen, onyŋ ūrpaqtarğa ketetin daŋqyn jūia almağan. Äbilqaiyr han būny anyq tüsindi. İekinşisi — osy Aqjol bidiŋ ölimi özi oilağandai Jänibek pen Kereidi qūrtatyn jol bolmai şyqty. Han öz qatesin özi moiyndady, būl ölimniŋ aiağy ülken nasyrğa, i̇el büliner dau-janjalğa şabatynyna şek keltirmedi. Han mūny i̇esine ūstauğa tiısti i̇ekenin myqtap tüidi.
Aqjol bidiŋ jetisin bergennen keiin Jänibek pen Kerei qazaq rularynyŋ soiyl ūstar jigitterin, Orda-Bazar syrtyna sapqa tūrğyzyp qoiyp, han saraiyna keldi. Qazaly i̇eriniŋ qūnyn sūrady. Äbilqaiyr: «Qypşaqtyŋ üş jigitiniŋ basyn al, bir bidiŋ joqtauy osy üş adamnyŋ qanymen bitsin» dedi.
Jaişylyqta aq jarqyn Jänibek qaraŋğy tündei tünere:
— Bizge jazyqsyz jandardyŋ qany kerek i̇emes. Jazyqty Qobylandynyŋ basy kerek, — dedi.

Click or select a word or words to search the definition