Köşpendiler - I - Almas qylyş

Qobylandynyñ onsyz da küreñ beti i̇endi tipti küreñdenip ketti. Han sözin ol dūrys tüsindi. «Aqjoldy qaraqşydai añdyp jürip jalğyz jürgen kezinde öltirui kerek. Joq, Qobylandy batyr ondai qaraqşy i̇emes. Ölse de, öltirse de qan maidanda jaumen betpe-bet keledi».
Qara Qypşaq jolbarysynyñ namystanyp qalğanyn han da sezdi. İendi ol būiyra söiledi.
— Aşyq aiqas i̇el arasyn büldiredi. Arğyn, Qypşaqtyñ tatu bolğany jön. İeki batyrdyñ oñaşa aiqasynda kimniñ dauy bar? Jüzbe-jüz aiqasta küşi jetpei qaza bolğan i̇erdiñ qūnyn i̇eşkim joqtamaidy. Būl ata-babamyzdyñ i̇eski salty.
Han söziniñ jany bar i̇ekenin Qobylandy batyr i̇endi añğardy. Ärine, ol Aqjoldy oñaşada kezdesse salğan jerden öltiredi. Jürekti jegidei jep bara jatqan küiik tek sony ğana arman i̇etedi.
Qobylandy batyr basyn tömen idi de:
— Qūp, taqsyr, i̇endigisin aq bilektiñ küşi, aq naizanyñ ūşy şeşsin! — dep han saraiynan şyğyp ketti.
Äbilqaiyr tağy da oiğa şomdy. «ärine, Jänibek pen Kerei Aqjoldyñ qūnyn sūrap han ordasyna tönedi. Mine, sol kezde jekpe-jekte ölgen batyrdyñ dauy arqyly i̇elge bülik salaiyn dep jürsiñder dep, birjolata közderin qūrtyp jiberu kerek. Söitsem men tobyr közinde Däşti Qypşaq birligin oilağan han bop qalam. Al tobyr solai tüsinse qos sūltannyñ ölimderi de i̇eleusiz ötedi». Sol küni ol öziniñ Orda küzet äskeriniñ bahadury Naiman Qara Ospandy şaqyryp aldy. Oğan i̇erteñnen bastap Orda-Bazardağy han äskerin ūrysqa daiyn ūstauyn būiyrdy. Soñğy kezde Jänibek pen Kerei jağyna iş tarta bastağan Naiman bahadury han būiryğyn Jänibek sūltanğa jetkizdi. Kenet sekem alğan sūltan öz jigitterine attaryn beldeude, naizalaryn bosağada ūstau-
dy i̇eskertti.
Däl osy kezde Aqjol bi janynda üş añşy serigi bar, qarşyğa salmaq bop qazaqtyñ köne mädenietiniñ kindigi bolğan qart Arğynaty taularynyñ bökterindegi bir kezde Baraq han Ordasy tūrğan Baraqköl mañyna saiahatqa şyqqan. Jaz boiy qūsbekteri toi-dumanda jürip, tūğyrlarynda ūzaq otyryp qalğan qandy balaq, qyzyl köz qarşyğalar añşylardyñ äbden aiyzyn qandyrğan. Qyrdyñ şoqtai qyzyl tülkileri men qara qylşyqty qarsaqtaryn qiiädan ilip, Aqjol bi men serikteriniñ köñilin köl-kösir aşqan. Qarşyğa salu qyzyğyna müldem batqan saiatşylardyñ auyldan şyqqandaryna bir aptadan asyp ketken. Osy kezde olarğa Jänibek sūltannan «Han Ordasy qazir ūiqy-tūiqy qobaljuda. Az adammen añda jürip ūqypsyz bop bir qyrsyqqa ūşyrap qalmasyn, tezirek Ordağa qaitsyn» degen şabarman kelgen. Zaty sabyrly Jänibek sūltannyñ bosqa mazasyzdanbağanyn Aqjol bi birden sezip, sol sätte-aq auyldaryna bet būrğan. Biraq būlar oilağan kezderinde Orda-Bazarğa jete almağan. Ūlytaudan beri asyp, küngei bettegi tal tübekti qūla su Janğabyl özeniniñ boiyndağy «Orda tikken» dep atalatyn, bir kezde Joşy auyly qonğan jerde at şaldyryp jatqandarynda, qasynda on jasauyly bar, Kökseñgirin oinaqtatyp Qobylandy batyr üsterine sau i̇ete qalğan. Tüsi suyq, kigeni kerege köz sauyt. Kün säulesimen şağylysady. Juandyğy bilektei, tübirine jūmyryqtai qorğasyn qūiğan, ülkendigi balanyñ basyndai, zildei qaiyñ şoqparyn üiirip, kök orai şalğynda bir jambastap jatqan Aqjol bidi körgennen-aq aqyrğan:
— Qatyn bolmasañ şyq qazir, öler jeriñ osy! — degen.
— Batyr-au qūba jonda būnyñyz ne? Jekpe-jekke şyğar bolsañyz qalyñ i̇el bar i̇emes pe? — degen Aqjol bidiñ qara mūrtty jas serigine:
— äi, myna qara şoqparym i̇eñ aldymen öziñe timesin deseñ, bylai tūr! — dep zekigen.
Qobylandy batyrdyñ öşpendiligi tym tereñde i̇ekenin biletin Aqjol bi onymen söz talastyryp äure bolmağan. «Qūdaidyñ jazğany osy bolsa ony da köreiin» dep şiderimen ottap jürgen Aqjanbasyn aldyrğan. Şart kiınip, böten qarulary bolmağandyqtan tülki, qasqyr soğuğa degen qaiyñ soiylyn ūstap atyna mingen. Sol-aq i̇eken doly minezdi Qobylandy Kökseñgirge qamşyny basyp jiberip qarsy şapqan. Aqjol atyn tebinip ülgirgenşe sala qūlaş keudeli Köñseñgir arqyrap jetip kelgen. Aqjol soiylyn da jöndep siltei almai qaldy. Nardai biık tūlpardyñ üstine qarai soqqan soiyly sauyt kigen Qobylandynyñ tek büiir tūsynan baryp tidi. Qara Qypşaq batyry tūlparynyñ qarqynyn toqtatpastan Aqjanbasty keudesimen qaqtyra yrğytyp būzau bas qara şoqparmen özinen säl tömendeu Aqjol bidi däl töbesinen qos qoldap ūrdy. Aqjol biı tübinen kesken terektei dizerlei qalğan Aqjanbasynyñ üstinen kürs i̇etip qūlap tüsti. Dulyğasyz tülki tymaq kigen, mylja-mylja bolğan törtbaq denesi anandai jerge deiin domalap ketti.
Qobylandy batyr būrylyp artyna qarağan joq, nökerlerin soñynan i̇ertip, Kökseñgirdi oinaqtatqan boiy, ip-lezde közden ğaiyp boldy.
Oilamağan oqiğadan şoşyp ketken Aqjol serikteri dereu qalyñ Arğynğa at şaptyrdy. Bas süiegi kül-talqan bop, miy är jerge şaşyrap jatqan aiauly bidiñ nardai denesin aldaryna öñgerip Orda-Bazarğa qarai bettedi.
Äbilqaiyr būl kezde han saraiynda Baqty-Qoja uäzirmen oñaşa otyrğan.
Uäzir han tapsyrmasynyñ oryndalyp qalğany jaiynda äñgime şertude.
Süiinşik sūltan tuğan şeşesiniñ qylyğyn alğaşqy i̇estigende senbegen-mys... Sen meniñ anama qara jauyp otyrsyñ, jaryp öltirem dep qanjaryn ala ūmtyl-
ğan-mys. Biraq būl oqiğany «han äkeñ de biledi. Sen aitpağan ükimdi äkeñ aitady» degennen keiin baryp toqtağan-mys.
Şyñğyshannyñ tas jürek tūqymy i̇emes pe, aqyry künäli anasyn ölim jazasyna kesuge köngen...
Zūlym uäzir būl jerde, biraz jağdaidy jasyryp qalğan. Ol Süiinşik sūltanmen äñgimesin böten türde bastağan. Hannyñ özge balalaryndai i̇emes, būl sūltan Baqty-Qoja uäzirge jaqyn jüretin. Uäzir ony oñaşa şaqyryp oiyndağysyn aita almai ūzaq otyrğan.
Han uäziriniñ kömeiinde bir öte kürdeli sözdiñ tyğylyp tūrğanyn sezgen bala jigit:
— Söile, Baqty-Qoja uäzir, — degen. — Baiqauymşa aita almai otyrğan bir qūpiiä syryñ bar sekildi.
— Onyñ ras i̇edi.
— İeger qūpiiä syr mağan arnalğan bolsa, i̇eki qūlağym sende.
— Tek öziñe ğana arnalğan. Tek seniñ bolaşağyña kerekti syr...
Tumai jatyp Han Ordasynyñ özara qandy talastaryna äbden qanyq Süiinşik: «Meniñ basyma qauip tuyp qalğan i̇eken» dep şoşyp ketti. Sūltannyñ būl jağdaiyn sezgen qu uäzir:
— Bürkit balapany jaratylğanda qyran bolam dep jaratylady. Han balasy tuğanda han bolu üşin tuady. Seniñ äkeñ Äbilqaiyr on jetisinde bükil Däşti Qypşaqty biledi. Al odan tuğan sen, äli jorğa minip altybaqan tebuden asa almai jürsiñ. Der kezinde qabyrşağyn jaryp jaryq dünie körmegen balapan tūnşyğyp öledi, der kezinde altyn taqqa otyra almağan han ūly, han tağyn arman i̇eter keselge ainalady. O da ölgenmen teñ...
«Han tağy» degen sözdi i̇estigennen-aq Süiinşiktiñ i̇eki közi ottai jainap sala berdi. Uäzir bala jigittiñ i̇eñ osal jerinen ūstağanyn sezdi, i̇endi ol bir tereñ oiğa şomyp ketkendei ūzaq uaqyt ündemei qaldy. Uäzir sözi janyna jağa bastağan Süiinşik şydai almai:
— Han tağynan dämeter menen de böten ağa-inilerim bar ğoi, — dedi birden öziniñ qaupin aşyp, — olar da han balasy.
— Qara qazaq balasy — äkesiniñ balasy. Han tağynyñ balasy — äkesiniñ ajaly. Öitkeni taq bireu, otyramyn deuşiler köp.
— Han äkemiz äli i̇eluge jetken joq qoi...
— Han jasy — balasynyñ jasymen bailanysty. Balasy özin näreste sanasa — han jas bolady. Balasy i̇er jettim dese — han qartqa ainalady.
Süiinşik tüksie qalğan.
— Sonda sen...
Uäzir aqyryn jymiyp külgen.
— Şydai tūr, i̇el bilegiñ kelse, aldymen öziñdi öziñ bilei bil, — degen ol. — Men seni äkeñe qarsy salğaly otyrğam joq. Qylşyldağan jas aiğyr kezi kelgende käri-qūrtañdy üiirinen özi quady. Han iemizge qanşalyq janyñ aşitynyn kezinde körsetersiñ. Al qazir aitarym: mübarakti Äbilqaiyr han auru jan. Bügin bolmasa i̇erteñ, i̇erteñ bolmasa bürsigüni, onyñ tösek tartyp jatyp qaluy ğajap i̇emes. Qūdai özi bergenin özi alady. Būğan tiri pende araşa tüse almaidy. Äbilqaiyr hannyñ tek syrty ğana sau, işi küie tüsken kigizdei şūryq-şūryq. Qūdai tağala qymbatty han ieme myñ jyl tirşilik bersin. Al alda-jalda... — uäzir qinalğandai tömen qarady, — jaman aitpai jaqsy joq, i̇eger han iem olai-bylai bola qalsa, bir taqqa on ie bar, qaisyñ otyrasyñ men sony aitaiyn dep i̇edim.
Süiinşik aduyndy han äkesiniñ közi tiri i̇ekenin tipti ūmytyp ketti. Äli özi otyryp körmegen altyn taqtyñ buy küni būryn jüregin tulata bastady. Ol i̇endi qobalji, tolqi söiledi.
— Sonda öziñiz qaisymyzdy laiyq deisiz?
Uäzirdiñ de kütkeni osy sūraq i̇edi. İendi ol asyqpai, äñgimeni tereñnen qozğady.
— Han iemniñ özge balalary bir töbe, sen de bir töbesiñ. Top qarğanyñ işinde qoñyr qazymsyñ. Biraq hannyñ aqyldy balasynyñ bas jauy öziniñ äkesi degen. Al seniñ äkeñ i̇emes, anañ bas jauyñ...
Süiinşik şoşyp ketti.
— Ol mümkin i̇emes, — dedi dausy dirildei, — bir ana balasyn jaqsy körse, ol meniñ anam!
— Bolar jigitke düniede anasynyñ jaqsy köruinen qiyn böget joq, Rabiu-Sūltan-Begim hanym senen analyq mahabbatyn aiamaidy, seni köziniñ qaraşyğyndai saqtağysy keledi. Sol üşin altyn taqqa Küşkinşi sūltandy otyrğyzuğa bar.
Süiinşik sūltannyñ i̇eki közi şatynap, i̇erni kezerip ketti.
— Altyn taqty qimağan ananyñ mahabbaty mağan nege kerek? Jaqsy köremin degeni bos söz i̇eken ğoi, tüsindim, şyn jaqsy köreri Küşkinşik boldy!
Osy sätte Baqty-Qoja uäzir şyn syryn aşty.
— Han tağyna jetem degen adamda tuys ta, tuğan da bolmaidy. Keide ata-ananyñ, bir tuğan bauyrlarynyñ öliginiñ üstinen attap, han tağyna jetuge tura keledi. Öitpeseñ seniñ öligiñniñ üstinen köp bauyrlaryñnyñ bireui attap ötedi. Han tağy tek tastai berik, jan aiamas myqtynyñ orny. Qajyrsyz adamnyñ i̇el bilegeni, ögizge minip jylqy baqqanmen birdei. İeger osy jolda qajyrly bola alamyn deseñ men senimen birmin, — dep bir toqtağan uäzir.
«Bola alamyn!» dep uädesin bergen Süiinşik. Osy sözden keiin jatsa-tūrsa da han tağy onyñ köz aldynan ketpei qoiğan. Mansapqor, aqylğa bai i̇emes bala jigitti zär işkendei jağdaiğa jetkizip ap, zūlymdyğyna naiza boilamas uäzir, han tapsyrmasyn oryndauğa kirisken. «Sağan altyn taqty qiğysy kelmeitin anañnyñ mynandai da künäsi bar, i̇eger han tağyna jetkiñ kelse osy künäsin daq i̇etip, i̇eñ aldymen Rabiu-Sūltan-Begimnen qūtyl» degen.
Baqty-Qoja uäzir qatelespedi. Qasqyrdyñ qanşyğy tek küşigi qasqyr bol-
ğanşa ğana ana, al küşigi qasqyr bolğannan keiin, anasy da oğan qasqyr. Aqyldy uäzir Süiinşikke «Hanğa äke de, şeşe de, ağa-ini de — tek altyn taq» dep beker aitpağan i̇edi.
Uäzir hanğa Süiinşiktiñ tilin osylaişa tapqanyn aşpady. «Hanğa bäri bir i̇emes pe, balasy anasynyñ basyn qalai alğany. Tek būiryğy oryndalsa bol-
ğany ğoi».
— Jaqsy, Baqty-Qoja uäzir, — dedi han, anau basyn tömen idi.
Osy sätte Aqjol bidiñ ölgenin i̇estirtuge şabarman keldi.
Äbilqaiyr Tarlankökke minip, qalyñ nökerleri men «han qorğany» jauyngerlerin i̇ertip, qazaqtyñ köne dästürin saqtap, Aqjol aulyna köñil aituğa attandy. Orda-Bazardy qorşai qonğan qazaq auyldaryn aralai, Qarakeñgirdiñ i̇etek jağyna qaza bolğan Aqjol bige arnap tikken üilerge bettep kele jatty. Han atynyñ basyn tejei tartyp, älsin-älsin özen, köl boilaryn jağalai jailağan qalyñ i̇elge qarap qūiady. Qarağan saiyn sūrlana tüsedi. Arğyn, Qypşaq, Naiman, Qoñyrat, Kerei, Uaq auyldarynyñ mañaiynda örede i̇ertteuli at, beldikte şoşaiğan naiza soiyl. Jaişylyqtağy tynyş jatatyn beibit i̇elde jauğa şyğar, ne jau küter aldynda osyndai bir sūsty tür paida bolatyn. Mynau joryqqa daiyndalğan, dürlikken auyldar. Tek Mañğyt, Bürkit, Barlas, Qaraşyn, Qosşy rulary men töleñgit auyldary jaibaraqat. Äbilqaiyr qazaq rularynyñ türin körip seskeneiin dedi. Qobylandyğa Aqjoldy öltir dep beker aqyl berdim be, qalai dep oilaidy ol bir mezet. Jazdyñ jarqyrağan ädemi küninde jauar būlttai qaharlana qalğan, mynau, qalyñ i̇eldiñ osynşama kär körsetuine sebep bolğanyna, Äbilqaiyr i̇endi ökindi. Aqjoldyñ qūnyn joqtap Jänibek pen Kerei qūr qol kele qalady degen joramalynyñ da būrysqa şyqqanyn ūqty. «Aqjol ajalyn Jänibek pen Kerei öz mūrattaryna paidalana bilgen i̇eken. İendi tek aiqastyñ künderin kütip otyr-au dedi ol işinen. Hannyñ qaisarlylyğy ūstap ketti. — Aiqassa Äbilqaiyr daiyn. Qazirdiñ özinde biylğy jyldai beibitşilik jyldyñ özinde, tek osy Orda-Bazardyñ töñireginde jiyrma myñ salt atty äskeri bar. Äbilqaiyr tağy da osynau qaru-jarağyn sailap, qaptağan Arğyn, Naiman, Qoñyrat, Kerei, Uaq, Taraqty auyldaryna köz tastady. Biraq sol jiyrma şyñnyñ teñ jartysy qazaqtyñ osy rularynan i̇emes pe? ärine solai. Qalğany ğana Sogdiiälyq — Maurennahrlyqtar, ūiğyr, kirme monğol, şağatai, moğol, qalmaq, qyrğyz i̇elderinen. İeger aiqas tua qalsa, qazaq rulary äskeriniñ meniñ şebimde bolmaityny haq. Mynau, daiyndyq sony körsetedi ğoi. Qobylandy batyrdy qorğap, Qypşaq jauyngerleriniñ de Ar-
ğyndy şabuy i̇ekitalai. Küş teñ tüsip qalğan i̇eken. Jänibek pen Kereidiñ de soñğy kezde tym suyryla şyğyp jürgeni da osydan... Maurennahr men Qorasannan äsker aldyruğa uaqyt tyğyz... Ne isteu kerek».
Būlar Aqjol bidiñ qazasyna arnap tikken auylğa taiap qaldy. Keñgirdiñ jazğytūrym tasyğanynan paida bolatyn qara qamysty Qarasudy jağalai, qarabastyryq pen at qūiryğyn naizağa bailap bosağağa ilip qoiğan būl auyldyñ qaraly jağdaiyn körsetken jüzge taiau aqboz üi tūr. Sol aq boz üilerdiñ törinde, top aqqudyñ ortasyna ūşyp kelgen qara bürkittei on alty qanat, şymqai qara qoi jüninen bastyrğan sūsty qara orda i̇erekşe közge tüsedi. Şañyrağyna bailanğan Arğyn ruynyñ köz tañbasy salynğan sala qūlaş qūiryqty qara jalau... Qara ordanyñ türi tym sūsty, bükil Arğyn ruynyñ aibary tärizdi. Ärine, Aqjol ölimine bükil i̇eldiñ osynşama köñilin audarğan Jänibek pen Kerei sūltandar. Qolynyñ qanjar sabyna qalai barğanyn Äbilqaiyr bilmei qaldy. Biraq sol sätte-aq qolyn keiin tartyp aldy. «Meniñ özimnen özim qobaljyp kele jatqanymdy i̇eşkim baiqai qoimady ma i̇eken?» — dep i̇endi ol türine jaibaraqat pişin berip jan-jağyna köz tastady. Joq i̇eşkim körmegen i̇eken, jūrttyñ bäriniñ közi qaharly qaraly üide... degenmen, ne isteu kerek? Būndai aiqasta qandai täsil, qandai dūrys jol bar? Baiağy bir küpti sūraq onyñ oiyna qaita keldi. Han oiyna jauap izdep tūnjyrai bergen kezde kenet, «Oi bauyrymdap!» auylğa qarai at qoiğan top jigittiñ dausy selk i̇etkizip, oiyn bölip jiberdi.
Qazaly auylğa taiağanda «Oi, bauyrymdap!» at qoiu qazaq rularynyñ san zamannan kele jatqan köne dästüri. Būl dästürdi tek Şyñğys tūqymy ğana qoldanbaityn. Sonau Monğol jerinen kelgen Şyñğystyñ bar ūrpağyn, nöker, nūiandaryn özi tiline, öz ğūrpyna köşirip alğan qazaq i̇eli sūltan tūqymynyñ būl ädetten bas tartuyn dūrys-būrys dep köñil qoimaityn. Al, Şyñğys tūqymy han basymen, jai qazaqtai ölik şyqqan üige «oi, bauyrymdap!» dalbaqtai şaba jöneludi özderine laiyq körmegen. Osy sebepten de Äbilqaiyr toby qaraly auylğa ürdis aiañmen taiap kele jatqan. Kenet «Oi, bauyrymdağan!» dauys şyqty, han soñyndağy jauyngerler men nökerleriniñ bir qanaty opyryla şapty. Būlar Arğyn, Naiman tärizdi qazaq rularynyñ jigitteri i̇edi. Han olarğa «keiin qait!» dep aqyrmağanmen, tobynyñ rūqsatsyz būlai bölinuin jaqsy yrymğa sanağan joq. Tüiilgen qabağy tüiile tüsti. «Han Ordasyna bir qauip jaqyndap kele jatqan tärizdi. Öziñdi bezengen sadaqtai daiyn ūstağan jön». Äbilqaiyr toby qara ordanyñ syrtyna kelip tüsti. Sūltandarğa arnap tartylğan kermege attaryn bailady.
Basynda qoşqar müiiz i̇etip oiğan altyn täji, tor köz jeñil qorasan sauyt syrtynan kigen altyn zerli, Gerat şeberleri toqyğan qyzğylt torqa şapany kün säulesine malynyp, Äbilqaiyr qara ordanyñ i̇esigin aşty. Tör aldynda basyna qara qūndyz börik, üstine jağasyn qara qūndyzben kömkergen qara maqpal qaraly şapan kigen, altyn belbeuli Kerei men Jänibek sūltan otyr. Qastarynda qazaq rularynyñ on bestei ataqty bi, batyr, jyraulary. Ordanyñ sol jağynda ölik. Öliktiñ bas jağynda balasy qaza bolğannan beri şa-
bylğan qurai tärizdi keuip, qausap qalğan Qotan jyrau, qobyzyn küñirente közinen jasy parlap, dausy şyğar-şyqpas bop sarnaidy. Üige kirgen handy körip, qaiğyly qabaqtaryn aşpai, Jänibek pen Kerei baiau jyljyp ortalarynan oryn berdi. Han nökerleri de üidegilermen ünsiz amandasty da, därejelerine qarai tiısti oryndaryna otyrdy. Han keldi dep jalğyzynan airylyp tūl qalğan Qotan jyrau tolğauyn toqtatqan joq. Körşi üilerden äielderdiñ zarly joqtaulary da adamnyñ jüregin tyrnap i̇estilip jatty.
Han jailasyp otyrğannan keiin ğana qara ordanyñ işine köz sala bastady. Ordanyñ syrty qandai qara bolsa, işi de sondai qan jylağan qara i̇eken. Altyn, kümispen zerlegen qara syrly uyq, kerege, baqan. Abajadai qara şañyraqtan jerge salbyrağan qara şuda jipten örgen şaşaqty tūjyrma. Üi işi adamnyñ zäresin alyp, qūtyn qaşyrğandai... Äbilqaiyr i̇endi sol jaqta, qara maqpaldan oiulap örnek salynğan aq kigizdiñ üstinde jatqan ölikke qarady. Aqjoldyñ denesine közi tüser-tüspesten selk i̇etip şoşyp ketti. Tabytta qoparylğan tüie tastai bop döñkiıp Aqjoldyñ denesi jatyr, basy joq. Alyp deneden qan ūiyp qara küreñdenip ketken, tek moiyn omyrtqasy körinedi. Tas jürek myzğymas i̇er bolsañ da myna suretten jan türşigerlik? Myna jyrda basy bolğan, al myna tūsy tymaq kietin jeri i̇edi degendei, öliktiñ moiynynan bir jarym qarys-
tai joğary Aqjoldyñ kök tysty qūndyz tymağyn qoiypty. Bükil qara būiau-
ly üi işinde tek tüsi özgeşe osy tymaq qana. Jaişylyqta jigittiñ körki bolar ädemi qymbat tymaq, moiynmen i̇ekeuiniñ arasynda būryn bas bolğanyn ädeii körsetip, adam qūtyn būrynğysynan da ala tüsken. Äbilqaiyrdyñ boiy dirildep ketti. Han äbigerin Jänibek pen Kerei birdei sezdi, biraq ony basyp tis jarmady. Äbilqaiyr közin ölikten audaryp kerege tūsyna qarady. Öliktiñ bas jağynda keregede iluli, öler küni kimegen, Aqjoldyñ bolat sauyty men işi qalyñ kigizben ädiptengen kişi-girim qara qazandai kök qūryş dulyğasy ilingen. Keude tūsyna bidiñ toi-dumanğa degen qara kamşat işigi men qaiqy bas saptama ürgeniş i̇etigi. Aiaq jağynda öler küni tağy üide qalğan batpan qara şoqpary men bidiñ özinen basqa tiri jan almaityn qaiyñ sadağy. «Osy zattary sol küni Aqjol bimen birge bolsa, Qobylandy batyr būny öltire almas i̇edi» dep i̇eskertip ölik basyna ädeii qoiğandai.
Jyrau sybyrlai zarlaidy:

«Qara Qypşaq Qobylandyda neñ bar i̇edi, qūlynym!
Seksen asyp taiağanda toqsanğa
Tūra almastai üzildi me jūlynyñ!
Adasqanyn jolğa saldyñ būl noğaily ūlynyñ!
Aqqan būlaq, janğan şyraq jalğyz künde qūrydyñ,
Qara Qypşaq Qobylandyda neñ bar i̇edi, qūlynym!»

Jalğyz ūlynan airylğan qart jyrau ūzaq sarnady. Birese özi toqtap, käri qobyzyn añyratty. Älden uaqytta qart jyrau «Ah» ūryp äzer toqtady.
Sol uaqytta baryp sybyzğydan şyqqan, qūlaqqa jağymdy qoñyr küidei qoñyrqai dauyspen äbdirazaq Nahiçevani-däruiş qūran oqi jöneldi. Aiatyn bū da ūzaq oqydy.
Qūran oqylyp bitkennen keiin, Äbilqaiyr talğamdy sözben köñil aitty.
Han sözi bitisimen, Qypşaqtyñ sübe biıniñ biri, top jarğan şeşen Qūba bi:
— Qara betpin, ağaiyn, — dedi. — At üstinde aiauly ūlyñdy öltirip, i̇elge qarar i̇emes, jerge qarar jaiym bar. Kesseñ bas, alsañ jan minekei, qūnyn beruge daiynmyn. Qūn alynğanmen Daiyrqoja bi qaityp keler me? — dedi Kerei kürsinip.
— Ardaqtymyzdy aq orap qūialyq, söz sosyn bolsyn! — dedi baisaldy dauyspen Jänibek.
Äbilqaiyr han būlardyñ üninen bir auyr zil sezdi.
Osymen han toby qaraly ordadan şyqty. Orda-Bazarğa qaityp kele jatyp, Äbilqaiyr i̇eki jağdaidy i̇esine aldy. Biri — Qara Qypşaq Qobylandy Aqjol bidi öltirse de, onyñ qadirin qūrta almauy i̇edi. Būl jazyqsyz ajal Aqjol bidiñ atyn tiridegisinen de ūlğaita tüskendei. Keide tarih adam atymen osylai oinaidy. Tirisinde joq dañqty ölgennen keiin beredi. Aqjol bi de osyndai dañqqa ie bola bastağan-dy. Qara Qypşaq Qobylandy bidiñ basyn alğanmen, onyñ ūrpaqtarğa ketetin dañqyn jūia almağan. Äbilqaiyr han būny anyq tüsindi. İekinşisi — osy Aqjol bidiñ ölimi özi oilağandai Jänibek pen Kereidi qūrtatyn jol bolmai şyqty. Han öz qatesin özi moiyndady, būl ölimniñ aiağy ülken nasyrğa, i̇el büliner dau-janjalğa şabatynyna şek keltirmedi. Han mūny i̇esine ūstauğa tiısti i̇ekenin myqtap tüidi.
Aqjol bidiñ jetisin bergennen keiin Jänibek pen Kerei qazaq rularynyñ soiyl ūstar jigitterin, Orda-Bazar syrtyna sapqa tūrğyzyp qoiyp, han saraiyna keldi. Qazaly i̇eriniñ qūnyn sūrady. Äbilqaiyr: «Qypşaqtyñ üş jigitiniñ basyn al, bir bidiñ joqtauy osy üş adamnyñ qanymen bitsin» dedi.
Jaişylyqta aq jarqyn Jänibek qarañğy tündei tünere:
— Bizge jazyqsyz jandardyñ qany kerek i̇emes. Jazyqty Qobylandynyñ basy kerek, — dedi.