Apiın Men Tayaq

ROMAN
Ol terezeni aşıp tastadı, salqın tartqan qala, las teñiz, kögildir
aspan birden közine tosıldı. Aljirge joğarıdan köz tastağan sətte qala
körki tım nəzik te, senimsiz köringen. Aldında aspanmen astasıp ketken
qabırğa tərizdi teñiz jatır. Su üstine qos qaptaldan qulama tau betkeyleri
tönip tur. Taular men teñiz arasındağı Aljirdiñ tolıp jatqan jatağan aq
üylerin jağalauğa qaray tıqsırıp tastağan tərizdi, arasınan aspanmen
tiresken birneşe ğimarattar közge şalınadı. Türli sulbalı, san aluan
keskindi üyler tau betkeyine jabısıp alğan. Jotalarda qarağaylar men
zəytün ağaştarı qarauıtadı, jarnamalıq aşıq hattardağı tərizdi boyauı
qanıq gülder üy qabırğaların ayşıqtap, əytpese tipti körsetpey
tastağan.
Aljir üyleri qay nüktede turmasın aspan telimderiniñ belgili böligin
iemdenedi.
Buğazdıñ kinəratsız sululığı, eşteñe qayau tüsire almaytın kögildir
teñiz aydını sezimiñdi uştap, aqıl-oyıñ da ayqındala tüskendey küy
keşesiñ. Tau saqinalarımen jəne teñiz şegimen bederlengen aspan məñgi
jas küyinde Aljirge tönip tur. Qala da kökke qulşına umtılatınday.
Aljirde taza aua jutu üşin jotağa köteriluge tura keledi.
Əytkenmen, tayauda tas qıp tumşalağan aylaqtan qaşqan qala jotanıñ
arğı betine aunap tüsken bolatın.
Keñ jaziranıñ samal jeli, erkindik, şım-şıtırıq oqiğalar
eliktirgen raistar qaşanda osılardıñ soñınan teñizge attanatın. Olar
buta - qarağan ösken jotalar, uyıtqığan qum, japan dalanı güldendiru
nemese auızdıqtaudı deyälar men yanıçarlarğa qaldırıp, jer emgen
şarualar olardı masa men şegirtkeden arıltıp bügejektep jüretin.
Olardıñ közderi qaşanda şalqar aydınğa tigiletin, odan keyde altın,
tutqındar jəne küşpen tartıp alınğan baylıqtar tielgen jelkendi
galiondardıñ kömeski sulbaları közge şalınatın.
– Əlemdegi eñ ədemi aylaqtardıñ birin tamaşalap turmısız?
Başir jalt burıldı. Kelgen Ramdan eken; qoldarın qaltasına salıp,
ezuine jartılay tartılğan sigaret qıstırğan küyi qarsı aldında kösilip
jatqan qala körinisine jaqtırmay qarap tur. Özi qaşandağıday esik
qaqpay kirgen.
– Kün süygen el Aljirge keliñiz!
– İə, ədemi eken, - dedi Başir.
– Sumdıq, jürek aynıtadı, tükke turğısız...
– Neni aytasıñ?
– Osınıñ bəri... aylaq, teñiz, , qızğılt villalar, baqtar... Aljirdiñ
bükil ədemiligi - bul aşıqauızdarğa arnalğan tuzaq, jasandı birdeñeler.
Alqa toptıñ aldında ağıp turğan şeşen siyäqtı qolın tereze jaqqa
qaray ayqış -uyqış sermeydi.
– Tegis aydın beti ekijüzdi, qızdardıñ armanı sekildi kögildir
aspannıñ beykünəligi jalğan, əlbette, bayağınıñ qızdarın aytam, öytkeni,
qazirgiler avtomat ustap tosqauılda jatudı ğana armandaydı, əri olardıñ
aspanı ört şuğılasımen lapıldap jatadı...
"Dostım, dedi grek balıqşısı, kögildir köz bala..."
– Komediant!.. Olar seni müldem iektep alıptı. Olar seni aqılesiñnen ayırıp, jan-dünieñdi qañıratıp ketken. Boyıñdağı qadirqasietiñnen jurday bolıpsıñ, sen üşin osınıñ bəri komediyä...
– Gyugonıñ aytqanı ğoy. Sağan unaytın şığar dep oylap edim, muğalim
mırza.
– Qalay bolğanda da, elde üşinşi jılğa sozılıp jatqan oqiğa seni
sayqımazaqtıqtan arıltuğa tiis edi. Qanşama qan, qayğı men azap,
qanşama ajal. Joq. Sen qandı boyau dep oylaysıñ ba, kün sayın
gazetindegi şoluda aytılıp jatqan mert bolğandar oyın ayaqtalğan boyda
orındarınan turadı, sonan soñ şımıldıqtıñ artına kelip, tabıstı
qoyılımdarımen quttıqtaymın dep oylap pa ediñ... Komediant!.. Sen bar
bolğanı komediant qanasıñ!..
Ramdan aşulanğan kezde aqın bop ketetin, aşu-ızamen birge boyına
şabıt oralatın edi. Biraq uzaqqa emes. Ramdan tağı boyın suıq
quştarlıq kernegen, sözine sendirgisi kelgenmen, jüregiñe səule tüsiruge
tittey de qulşınbaytın uağız aytuşığa uqsap ketti. Ol səl pəs tarttı,
onıñ kesip-kesip aytatın aldın-ala dayarlap alğan, iş pıstıratın
sözderine lepti söylemder aralasa bastağan.
– Terezeni japşı... Mına aylaqtan jüregim aynidı!..
– Talaydan beri bir ədemi əlemdi süysine tamaşalap tursam.
– Qoyşı?
– Nesi bar? Aljirdiñ ədemiligi de burjuanıñ ieliginde demeytin
şığarsıñ? Ol qaltası qalıñdarğa da, sonday-aq proletarlarğa da birdey
ortaq emes pe.
– Dəl aytasıñ!.. Jezökşeler siyäqtı de... Tek jezökşe sululığınan
ləzzat alu üşin aqşa kerek... köp aqşa.
– Tipti işi - qarnıñ ulıp tursa da, mına aylaqtıñ keremet ekeni ras
qoy.
– Olay emestigin öziñ de jaqsı bilesiñ... Qarnıñ aş bolsa, köziñ
şubartadı, aylaqtı körmeysiñ de... Ol keremet te, köriksiz de bolmaydı,
onı tipten köre de almaysıñ...
Ol Başirdiñ kürtesiniñ jağasınan ustap alğan.
– Ayıp turmın ğoy: olar qaydağı bir sandıraqtarımen basqalar
siyäqtı, seniñ de basıñdı aynaldırıp alğan! Olar seni jurttıñ bəri
nəsiline jəne dinine qaramastan igiligin körip jatqan kögildir aspan,
tuñğiıq teñiz, Aljir künimen arbap, tuzaqqa tüsirgen. Hanımdar men
mırzalar, bizdiñ momındığımız ben adamsüygiştigimizge qarañızdar... ah,
adamsüygiştik, bulay deu olarğa unaydı! Biz arabtarğa öz aspandarın
qaldırdıq. Aljirdiñ bar balası kün astında teñ deydi.
– Olar bizden munı da alıp qoyğan ba?
– Endi qalay! Olar osında kelgen küni biz üşin tabiğat ölgenin jaqsı
bilesiñ ğoy. Teñiz tolğan solardıñ kemeleri, aspanda - uşaqtarı, ormanda jandarmdarı... Bizdi barlıq jerden quıp şıqtı... Toqtay tur! Süysinip
turğan körinisiñniñ bıj-tıjın şığarayın ba? Qaraşı öziñ: əne Jazğı
saray, ol jerde generaldar jurttı tutqındau arasındağı üzilisterde
saltanattı şeruler uyımdastıradı; onıñ qasındağı Sezini sarayında
azaptaydı; tömenirekte - ortalıq komissariat, oğan kün men tünniñ kez
kelgen mezgilinde aljirlikterdi süyrep aparıp jatadı; körşi turğan
Otomatikte studentter qızdardıñ aldında jaña tapanşalarımen oynap
turadı; odan əri - meriyä, onıñ jertölesine tergeu aldında aljirlikterdi
aparıp tastaydı; arabtardı getto retinde quıp tığatın Kasba; jındanğan
tobır ötken-ketkenderdi tek arab bolğandıqtan ğana tömenge laqtırıp
tastaytın Teñiz jağalauı bulvarı... Qala qannan ılğal tarttı, qan iisi
şığıp tur.
Qala şuına teñiz tolqınınıñ dausı qosıldı. Matif müyisinde
tolqındar aq şilterlerin jazıp, şağalalar olarğa qarsı qanat qağadı.
Ramdan Başirdiñ közin bağıp tur.
– Qalay ğana birdeñe körip turğanıña tañğalam. Osı sumdıqtardıñ
kesirinen talaydan beri alıstan körmeytin bolğam...
Ol qolına ustap turğan gazetin aştı.
– Bul ne? - dep suradı Başir.
– "Eko d, Alje". Oqıdıñ ba?
– Bilesiñ be, aqımaqtıq jınımdı keltiredi. Onıñ üstine ol zulım
aqımaqtıq bolsa, boyımnan tağı adamnıñ türegep ketetini bar.
– Durıs eken!.. Al... sodan keyin qaytesiñ?
– Eñ aldımen budan aulaq jüruge tırısam, eş uaqıtta "Ekonı"
oqımaymın.
– Keremet! Danışpandıq! Asqan aqıldıñ jemisi! Estimeu üşin
qulağıñdı biteysiñ, körmeu üşin köziñdi jumasıñ, al eşteñe körmegen,
estimegen soñ, sağan eşteñe bolmağanday körinedi. İə... tek tüyequs qana
kişkentay basın qumğa jasırğanda, juan böksesiniñ bəribir körinip
turatının umıtıp ketedi.
– Aljir gazetteri men radiosı - uyımdasqan zorlıq-zombılıq
kəsipornı. Özime bireudiñ küş körsetkenin qalamaymın.
– Ərine! Tek bir jamanı - köbine közi men oy-qiyälın surıqsız
beyneler aramdamağan qızdar zorlıqqa uşırap jatadı. Qalğandarı
ülkender tərizdi özderin qorğauğa üyrengender. Dünie sonşalıqtı keremet
emes... Söytip, mırza dünieden irgesin aulaqtata bastaydı... Sonda bul
surıqsız dünie jaqsı boluı üşin ol ne isteydi?.. Tük istegen joq!
Bul bir şarasızdıq edi. Olar tağı da osımen qanşama ret ursısıp
qaluğa dayar turatın. Mına soğıs bastalğannan beri jurt bərine de
kümənmen qaraytın. Biz ılği da jaltarıp ketuge tırısatın məseleler
tağı da köldeneñdep, olardan qutılu mümkin bolmadı. Burın eşteñege
alañ bolmay kün keşetin edik. Endi bizdi tolıp jatqan kezek küttirmeytin
ister tus-tustan antalap alğan.
– Jaraydı, - dedi Başir. - Gazetiñde ne bar eken?
Onıñ söz talastıruğa qulığı joq edi.
Ramdan sozıp turğan qolındağı gazetin aştı.
– Sağan taqırıptarın oqıp bereyin: "Quqıq buzuşılarmen küres
tiimdiligin küşeytu maqsatında general Massyuge bükil Ülken Aljir
aumağında tötenşe ökilettilik beriledi. Azamattıq əkimşilik əskeri
komandovanieniñ paydasına barlıq ökimet biliginen bas tarttı. Massyudiñ
məlimdemesi: "Külli Aljirdiñ ərbir köşesi, ər üyi, ərbir adamın süzgi
taraqpen jürgizip şığamın".
Ramdan gazetti divanğa tastay saldı.
– Ar-namısıñ qinap otır ma seni, a?
– Joq, - dedi Başir.
– Nege?
– Soğısta osılay boluı kerek dep oylaymın.
Ramdan ornınan atıp turdı. Kömeyine lıqsıp kelip qalğan sözderdiñ
şığuına jöteli kedergi boldı.Aşu-ızadan tınısı tarılıp, aua jetpey
qaldı, doktor Lazrak ədettegidey, Ramdannıñ tuberkulezi bar ekenin
bilmegendey sıñay tanıttı.
– İə, iə, bul nağız soğıs. Dünieniñ özi sekildi eski bayırğı ürdis.
Adamdar qauımdasıp ömir süre bastağan kezden beri olar bitispes eki
jaulıq topqa bölingen: buyrıq beretinder, - olar tım kep emes, jəne
buyrıqqa bağınıştılar, olar köp, tabın-tabın. Jəne olardı basqaru
üşin küni büginge deyin eki təsil tabılğan: ötirik nemese küş körsetu.
Frantsuzdar aldımen bizdi aldap - arbadı... Soğan sendiru üşin aylaamaldarın qoldanıp, gazetter, radio jəne resmi sözderinde bizdi
qanşalıqtı jaqsı köretinderin damılsız qaytalaumen boldı; olardıñ
kitaptarınan biz Vertsengektoriks, Janna d,Ark, Napoleon, Liote, Dekart,
Paster jəne Deruledelerdi bildik; aramızdağı eñ tilge köngişterimizdi
(olarda bul asa layıqtılar dep ataladı) kaid, başağa ğıp saylap, ədemi
qızıl şekpen kigizip qoydı, jəne jıl sayın 14 şilde men 11 qaraşada
olardı marapattap jatadı; mereke künderi olar kedeylerge, durısında, eñ
julığı şıqqan jarlılarğa kuskus taratadı. Saltanattı şerulerde
bizdiñ ardagerler olardıñ ardagerleriniñ soñdarınan salpaqtadı. Bizdiñ
kuəlikterimizge frantsuz dep jazıp qoydı, meyramdarğa bireuimizdi
qatıstırıp qoyıp, bizdi esten şığarmağandarın dəleldeuge tırısıp
baqtı.
Biraq munday kölgirsuge biz jibi qoyğan joqpız. Olar bizdiñ basqa
jaqqa qarağan köz qiığımızdı añğarmay qalatın, eger bayqap qalğan
jağdayda odan öşpendilik otın ğana körer edi. Söytip, bizden əbden
köñilderi qalğan olar özderin bireuler satıp ketkendey sezingen. Aldaparbaularına könbegen bizdi jaqsılıqtı bilmeytin jandarğa sanağan,
olardıñ ekinşi təsilderine köşpeske amaldarı da qalmağan-dı.
Söytip, mineki, üş jıl boyı olar bizdiñ aqılğa keluimiz nemese küşke
könuimiz üşin toruıldap, türmege qamaydı, urıp-soğadı, san qilı
təsildermen azaptap öltirumen keledi. Aldap-arbau nemese qurtu, aldau
nemese jazağa tartu - əlem əlem bolıp jaratılğalı kez kelgen ökimet osı
tañdau batpağına batadı jəne budan eşqaysısı qutılıp kete almaydı;
tañdauğa tek eki qural ğana qaladı: apiın nemese tayaq.
Eger töñkeristi şın məninde jasasa, barlıq ziyälılardı atıp tastau
kerek,
tım
qurığanda,
oylanıp-tolğanıp
almay,
bağınuğa
könbeytinderden qutılğan jön. Seniñ taldamañ - sandıraq, tez seyiletin
tütin. Otarşıldıq ılği da - onıñ məni de osında -tusau saladı. Eger
munımen qoymay ol sıbızğıda oynaytın bolsa, onısın tek qosımşa,
tayaqtıñ utımdılığın arttıru üşin jasalğan nərse dep bilu kerek. Biraq
ol oqiğağa sırttay qarap turatındardan basqa eşkimdi de alday almaydı;
al onıñ qurbandığınıñ özine kelsek, olar munıñ ne ekenin öz denelerimen
sınap körgender.
Ol sağatına qaradı.
– Bes bolğan ba? O qudayım, əli alpıs üş jazu jumısın tekserip
şığuım kerek.
– Kəsibiñdi özgertkeniñ durıs bolar edi.
Bir jötelip alğan Ramdan esikten qalay kirse, tap solay şığıp joq
boldı. Ol şəkirtteriniñ jazba jumıstarın tekseru jəne astırtın
uyımındağı qaraday qajıtatın jumıstıñ eki ortasında jürip, basqa
eşteñege uaqıtı da jetpeytin.
Sağat bes pe? Doktor Başir Lazrak asıqqan joq. Klod əli bir sağatsız
kele qoymaydı.
Ol ağaştar arasındağı jasıl japıraqtardan uşıp jatqan san aluan
qustar beynelengen japon jibeginen tigilgen halatın jamılıp aldı.
Söytip, şkap aynasınıñ aldına toqtadı.
Ol özine aynağa tura qarağanda emes, qırın qarap turğanda unaytın.
"Grek, jas grek, efeb! Sayıp kelgende, olar da biz siyäqtı Jerorta
teñiziniñ turğındarı bolğan joq pa!" Sonsın: "Men siyäqtı" dep tüzedi. Ol
öz bet-jüzine muqiyät köz saldı: tisteri marjanday, ras, betin biraz may
basqan - bul qımbatqa tüsetin qarğıs atqır qızmetşileriniñ kesirinen ğoy!
Biraq, degenmen, şoşqa siyäqtı bərin jey beruge bola ma. Endi ər tañ
sayın sportpen aynalısadı. Solay dep şeşti! Tañerteñ radioğa qosılıp
dene şınıqtıradı. Bir: qoldarı eki jağında, ayaqtarı birge, bası səl
köteriñki. Eki: qoldarın eki jağına sozadı. Üş... Eger bilse, dostarı şeksileleri qatıp küler edi. Biraq olar eşteñeni de bilmeydi. Qarnı tım
ülken, otızda ğana, əli jas emes pe. Ramdan qarttıq degen - ötkeniñ, tipti
tittey bolsa da qazirgi küniñdi qıspaqqa alıp, tınısıñdı tarıltıp
turğanı... jəne köziñniñ aynalısın əjim torlağanı deydi.
Bes jarım! Jartı sağattan keyin Klod keledi. Ac üyde iluli turğan
şveytsarlıq qabırğa sağat soñğı ret soqqan kezde ol sındırıp aludan
ünemi qorqıp jüretin əynektelgen esikti bir şertedi de, mayda jürispen
kirip keledi.Ol: "Səlemetsiñ be, gülim" deydi. Munısı turpayılau siyäqtı.
"Gülder", "mısıq", "kögerşin" - osınday ösimdikter men januarlar
düniesiniñ atauları munıñ jının keltiretin. Bul turalı Klodqa aytqısı
-aq keledi. Biraq batılı jetpey jür, öytkeni, Klod frantsuz qızı bolatın,
Frantsuz tili qızdıñ ana tili (yağni, onı qalay söyleytinin ol jaqsı
biledi), onıñ üstine bul jağına kelgende ol tım kirpiyäz edi. "Joğa,
mısığım, "bul meniñ esimde joq", al "mınau meniñ esimde". Eger dəriger
ekensiñ, onda tiliñe abay boluıñ kerek. Qayran añqaulıq - ay! Şın
məninde, "mısıqtıñ" aljir dərigeri ekeni, frantsuz tilin küp köru üşin
üyrengeni onıñ qaperine kirip te şıqpaytın. Üyrengen be? Joq, ol onı
küştep meñgerdi, biraq sözder stetoskop nemese qandauır siyäqtı bul üşin
tek qajetti aspap qana bolatın. Al qız üşin, kerisinşe, (munıñ əsirese
soğan jını keletin) sözder, tirkester (qız mınau jaramdı tirkes, mınau
jaramsız tirkes degendi jii qaytalaytın) dəmdi dayarlanğan tağam,
köylektiñ tüsi tərizdi edi nemese dauıs ırğağınıñ əuezdiligin unatatın.
Keyde solardıñ osındaydan basqa tügi de joq-tı. Tek jaqsı aytılsa
bolğanı, al məni jağınan durıs pa, burıs pa, oğan basın qatırıp
jatpaytın. Eger sözder ədemi nemese uşqır oylı bolsa (qız qulıq oylı
deytin) ol tek aqiqattı aytıp beruge tiis edi, əytpese... aqiqattıñ özine
jaman degen söz.
Sağat jayımen tağı soqtı. Dayarlanatın uaqıt boldı. Dayarlanu degen
- eñ aldımen bərin şaşıp tastau degendi bildiretin. Bul salaqtıq
ataulını jek köretin, biraq Klod munı "dəriger" degen uğımnıñ auqımdı bilim, durıs diagnoz qoyu jəne təuir, ağılşın mauıtısınan
kostyum kiyü sekildi ajıramas bir böligi dep qabıldaytın. Söytip, Başir
bəteñkesiniñ işinde tınış jatqan şulığın jılıtu radiatorına
laqtırdı, kitaptardı şaşıp tastap, bireuin tüngi üstelşege tastadı.
"Kartanı üstelge tasta" attı politseylik romanın oqıp jatqanday keyip
tanıtıp, bir parağın büktep qoydı (ol politseylik roman ataulını oqıp
körgen emes, biraq Klodtıñ pikirinşe, dəriger politseylik romandar,
sayahatşılar turalı kitaptar, azdap jeñil oylı birdeñeler oquğa tiis,
biraq mölşermen ğana, öytkeni əri qaray ədepsiz ədebiet bastalıp ketui
mümkin). Ol ıbırsıtıp tastau üşin jazu üstelin qozğalaqtattı,
külsalğışqa altın jeñilgen tastay saldı. Munıñ bəri asa qiın şarua
emes-ti.
Eñ qiını jauap boldı... Ol keşe keşki sağat altıdan bastap, jiırma
tört sağat boyı tolıp jatqan tirkester men qısılğan, jorta qısılğan
sekildi sözderdiñ kömegimen aytqan, bul... sen tüsinesiñ ğoy endi... dep
kütken jauap bolatın. Densaulığı temirdey bola tura tañerteñgi mına
loqsuı (tap bir dəstür siyäqtı dedi ol! Söziniñ türin! Ər tañ sayın bir
ğurıp sekildi loqsıp jüreginiñ aynuı!) qısqası... munıñ oyınşa...
oyınşası nesi... tipti közi de əbden jetip jür, öytkeni, sen munı tüsinesiñ
ğoy? Sen dərigersiñ, qanşama saqtanğanğa qaramastan bul rette ne
bolatının jaqsı bilmeysiñ be?.. O! İə, ol bildi jəne bərin de jaqsı
tüsingen.
Alğaş basına saq etken oyı salalı sausaqtarımen, (jiñişke de uzın
sausaqtarı sonşalıqtı küşti degen eşkimniñ oyına kirip şıqqan emes),
sol on sausağın qızdıñ moynına orap alğısı kelgen; sonsın qıspaqşı
bolğan, aldımen jayıraq, sonsın qattıraq, sonan soñ burınğıdan da
qattı qısıp, aqşıl teriniñ astında əlsiz soğıp turğan küre tamırdı
qısa beru edi, söytip, aqırı... Esiñ durıs pa, beybaq! Ol kelesi küni
tañerteñ şıqqan "Eko d,Alje", "Ob" basılımdarın közine elestetip te
ülgerdi; soltüstik afrikalıq dəriger tanısı, Ruayomondıq Klod
Espitale bikeşti zulımdıqpen öltirdi! Sonan soñ birinen-biri ötken
maqalalar: "Parijde meditsina fakultetin tamamdağan doktor Lazraktıñ
munday ayuandıqqa baruına ötken ğasırlar tereñinen kelgen qanday qupiyä
əser etti eken? Ərine, aytatın nesi bar... qan dəmi ğoy". O, joq, jeter!
"Eko" oqırmandarınıñ aşu-ızasın tudıru onsız da qiın bolmaytın;
qorqınış, aqımaqtıq pen öşpendilik olardıñ qiyäl əlemin əbden jaulap
alıp, tünde san aluan qubıjıqtar maza bermeytin; oydan şığarğan
qorqınıştarınan esi ketip jürgenderge qosımşa ürey tuğızıp, odan
ərmen dürliktirudiñ qajeti joq edi.
Onıñ üstine munıñ bəri qur sandıraq qoy. Bul qorqaq, bar bolğanı
osı ğana. Al Klodqa bılay deu kerek edi: "Qulaq sal! Eger saqtana
almaytınday sonşalıqtı aqımaq bolsañ -endi ne demekpin - munıñ
saldarın öz moynıñmen köteresiñ (munı estise, Ramdan, ərine, meni
oñbağansıñ der edi, biraq Ramdandı qoyşı: ol özin ərqaşanda tım aqıldı
sanaydı, al şın məninde barıp turğan naqurıs). Tüsinemisiñ? Öziñ tañda:
ne işiñdegi şaranañnan qutılasıñ, ne onı öziñ üşin ğana aman alıp
qalasıñ! Əytpese, ekeumiz onı ne istemekpiz? Aljirlik pen frantsuz
qızınıñ balası degen - bül jarımestik, naqurıstıq, ol ömir boyı
baqıtsız boladı; senderdiñ aralarıña da, Aljirge de siñip kete almaydı.
Jurttıñ bəri onı zañsız tuğan dep esepteydi. O! Özim de bilip em! Seniñ
ulitınıñdı bilgem! Öytkeni, sağan tek sözder ğana mañızdı, sen üşin eñ
qasietti nərse söz ğana; solardıñ bireuleri sağan unaydı, sen olardı
şarap siyäqtı, tamsana urttaysıñ, basqaların jaqsı körmeysiñ, ondaydı
anda-sanda aytıp qoysañ, tamağıñdı şayıp tastauğa tırısasıñ; zəreñdi
uşıratın sözderden qulağıñdı tığındap alasıñ. Öziñe unaytın sözderdi
tıñday otırıp, sonımen zulım ruhtardı quıp tastağanıña, bolıp
jatqannıñ bərin özine bağındıratınıña imanday senesiñ... Sen
məjusisiñ... Sen sözdermen tağdırdı aldap jəne söz qudıreti arqılı
Yupitermen jasırınbaq oynauğa ümittengen Tsezarğa deyingi rimlyandar
siyäqtısıñ. Biraq bir jamanı, qazir qudaylardıñ poeziyäğa ömeşegi üzile
qoymaydı. Olar da bizge uqsap, pasıq materialisterge aynalğan, eger aldajalda balañ bolıp qalsa, qalasañ da, qalamasañ da, jurttıñ bəri üşin ol
nağız sumpayığa aynaladı".
Onıñ dausın estip turmın. Onıñ aytar dəlelin de bilem, öytkeni, onı
sanasına siñirgen de özim: jer betinde üş milliard adam bar jəne osı üş
milliardtıñ bəri de sumpayı. "Söytip, süyiktim, bizdiñ tamaşa
qağidattarımız qayda? Adamdar əli künge deyin tas dəuirindegi siyäqtı
ömir süredi, pendeler qorağa qamağan qoy siyäqtı kastalar men əuletterge
quıp tığılğan. Biraq men 1957 jıldıñ adamımın, qorağa qamalğım
kelmeydi, öz taypamnıñ añız - əpsanalarınan bas tartam. Olar, meniñ
taypamnıñ añız -əpsanaları erkin adamzatqa bilik jürgizetin jarqın
aqıl-oy qağidattarına qayşı adamdar öz əuleti şeñberinde üyli-barandı
boluın talap etedi. Sonda bul ne? Qorqaqtıq pa, əlde aldau ma?" İə, seniñ
basqa sözder taba alatınıñdı bilem, bular tım döreki, sen az-kem köñil
jubatarlıq tiisti tirkesterdi tabuğa tırısasıñ, biraq odan məni bəribir
özgermeydi. Joğa! Adam perişte de, añ da emes, baqıtsızdıq sonda ğoy...
Nemene? Perzentimdi saqtap qalam deymisiñ? Öte jaqsı, biraq eskertip
qoyayın: sen ılği da jalğız bastı ana bop qalasıñ (iə, qulaqqa türpidey
tietin söz bolğanmen, bul solay dep ataladı), öytkeni, men sağan eş
uaqıtta da üylenbeymin...
Endigi jetpegeni osı edi! Əyel, balaqaylar, juılmağan jayalıqtar,
tumau - sumaular, qızılşa, balabaqşa, tis şığu, jaña jıldıq şırşa,
aptalıq bağalar... jəne öşpendilik... jurttıñ bəri sekildi öz əuleti
şeñberinde tuuğa parasatı jetpegenderdiñ bərine aq adamdardıñ, tım
aqşıl emesterdiñ, qaralardıñ, qoñırqaylardıñ, alaqulalardıñ
öşpendiligi. Olardı kimge balaytınıñdı ər kezderde oylap otıru azabı...
Tıñdaşı! Jeter! Meni budan qutqarşı! Nemene? Öytkiñ kelmey me?
Onda turasına köşeyin. Sen bala bitip qaldı deymisiñ (iə, bilem, Bossyüe
zamandarınan solay bop kele jatır ğoy) biraq onıñ meniki ekenin,
aytayın degenim, menen ekenin kim dəleldey aladı, öytkeni, birdeñeniñ iesi
boluğa pəlendey qulqım joq, jekemenşik iesi bolu piğılınan adamın.
Eger qayırşılıqtan qorıqpaytın, qarnı toq, toqmeyilsigen burjua
bolmasam, kommunist bolğan bolar edim. Joq, bul meniñ aza boyımdı qaza
qıladı - bul əu bastan birdeñege avtor bolu degen, yağni, jauapkerşilik
köteru degen söz. Düniege tağı bir baqıtsız pende əkelip, qılmıs
jasağım kelmeydi. Jer betinde üş milliard pende bar, olar
qayırşılıqta ömir keşip jatır, soğan qaramastan, köñilderin köterip, öz
qayırşılıqtarın odan da beter qaterli etkisi, əlbette, basqalardıñ
baqıtsızdıqtarın tereñdete tüskileri keledi...
Jəne Parijde bes ay boyı jalğız jürgeniñde tek meni ğana kütip, meni
oylaumen ğana beykünə jürgeniñdi mağan kim dəleldep bere aladı? Parij
ülken qala, onda öziñ siyäqtı aqsarı jas jigitter tolıp jür. Solardıñ
kögildir közderi ne ğıp tüspedi sağan? Meniñ közim qoñır, al sen qara
deysiñ, öytkeni, olar kögildir emes, bar bolğanı osı. Sondıqtan...
– Səlemet pe, gülim!
Başir ornınan atıp turdı. Bul jolı qızdıñ esik qaqqanın estimey
de qalıptı.
– A...
Dausı nege qumığıp şıqtı?
– Sağan hat kelipti. Qasınan ötip bara jatıp poşta jəşiginen ala
kettim. - Solay dedi de qaraday əbigerlendi. - Bölmeñ ılği ıbırsidı da
jatadı.
Bul onıñ kün sayın aytatın sözderi, biraq bügin tım turpayı estildi.
– Hattı oqımaysıñ ba nemene?
– Ramdannan kelipti. Onda ne barın bılay da bilem: marksizm
sabaqtarı.
– Munda eşkim joq qoy, kimmen söylestiñ?
– Eşkimmen.
– Seniñ dausıñdı estigendey boldım.
– Dauıs estidim deymisiñ?
Kezinde buğan qattı unaytın qızğılt keudeşesine qulağan aqsarı
şaşında kün səulesi oynadı.
– Söyleskiñ kelmeydi ğoy.
– Jumıstan şarşadım. Dərigerdiñ jumısı azap emes pe.
– Ərine. Osı künge deyin jumısına riza bolğan bireudi körip pe ediñ?
Seniñ, jalpı paşa bolğanıñ durıs edi: aqşa, bilik, şalqayıp jatatın
qus jastıq, hoş iisi añqığan ədemi əyelder... Köp ədemi əyeliñ bolsa ğoy.
– Birneşe künnen keyin onday ömirden de jalığar edim. Biraq meniñ
jumısımdı aytsañşı - ömir boyı adamdardıñ kərip bolğan kezin köru.
Olar mağan birdeñege uşırağan kezderinde keledi: bir aurudan keyin bir
auru, küni boyı osı... al ertesine bəri qayta bastaladı.
– Adamdar auırğan kezderinde parasattıraq boladı ğoy.
Klodtıñ tətti - qiyäli ideyäları ataytınınan qaraday jını kelip,
aşuın zorğa tejedi. Klod üşin peyzajdıñ bəri keremet, balalar süykimdi,
dostarı ğajap, köylekter ədemi körinetin. Osınday oğaş quştarlıqtan
bul erninde şırınnıñ tətti dəmi qalıp qoyğanday sezinetin edi.
– Parasattı deymisiñ? Olar parasattıraq bolmaydı. Oğan murşaları
da joq.
Mine, Ramdannıñ sözin aytıp ketkenin qaraşı. Biraq, qalay bolğanda
da, munıñ nauqastarınıñ parasattıraq bolatınday murşaları da joqtı. Kün sayın tañnıñ atısı men keştiñ batısına deyin olar jarlıjaqıbay tirşilikterimen qoyan-qoltıq ayqasıp jatatın. Tek tırmısıp
kün köru üşin ğana olardıñ döreki, qatal, arsız bolıp, ötirikti suday
sapırıp, şimirikpesten urlıq isteulerine tura keletin. Endi qaytsin? Olar
üşin bul ömir men ölim məselesi emes pe.
– Jan azabın jeñildetu - ğajap nərse ğoy.
İə! Qız üşin bəri de tüsinikti edi, ol özimen-özi, eşbir qam-qareketsiz,
şulığı bütin, öşpendilikten de, tipti mahabbattan da ada küyde ömir süre
beretin, bəlkim, dünie onıñ közine tañdaulılar men qor bolğandar emes,
aurular men deni sau adamdar ğana bolıp bölinetin şığar. Əlbette, munday
senimge ie adamğa qinalıp qajeti ne, balalı boluına da qaqısı bar.
Qajetti vitaminderi men antibiotikterin saylap alıp, dəri-dərmegin
uaqıtılı saldırıp, keleşekte deni sau bala boluı qamın jep otırsa
bitti. Odan artıq ne kerek! Bikeş tipti onıñ atın kim dep qoyatının,
aldağı qoğam qanday bolmaq, ol kimdermen birge, kimderge qarsı şığadı,
ömirden qanday ləzzat tatıp, azap şegedi, bolaşaqta qanday tirşilik kütip
aladı, onıñ birinde de jumısı joq bolsa, qaytsin...
– Neni oylap kettiñ?
– Sen jayında.
– Men osındamın...
– Beri kelşi!
Ol qızdıñ uzın şaşın sipaudı unatatın. Buğan aytu kerek. Bərin tap
qazir aytuı kerek. Əytpese keş boladı, əlgi dəlelderimniñ bərin umıtıp...
nemese müldem aynıp qalarmın.
– Aytpaqşı, - dedi qız, - men hat aldım... bügin tañerteñ... apayımnan.
– Ol kisi ne depti?
– Nöser quyıp tur, kün süygen eldi armandaymın depti.
– Onda osında şaqır.
– Durıs eken...
– Ne durıs?
– Ol "Sidi-Brahim" kemesimen, düysenbi küni, on jeti otızda keledi.
Başir bərin de tüsindi. Apayı Klodtıñ hattarına tek jauap jazatın.
Şaması bul hatında Klod: "Bilesiñ be, meniñ qazirgi jağdayımda - (qız,
ərine, "qızıqtı jağdayımda" dep jazğan şığar. Bul munday tirkesterdi
unatpaytın. Menmensigen, toqmeyilsigen, jalğan önegeli, arsız tirkester) qajetti şeşim qabıldauım kerek bolıp tur, al mınau bolsa - sen onı
bilesiñ ğoy - jaltaq, boyküyez, dübara əri özimşil, oğan - ne dersiñ. Eñ
bastısı, uşıqtırmau kerek! Bala, ərine, baqıradı, sonıñ özi-aq mağan
toqtau boluı kerek edi. İə, baqıruın baqıradı ğoy, əytkenmen, sonıñ özi
keremet emes pe, qalay dep oylaysıñ, apay? Jəne, Nu nu apay, mağan
jeksenbilik uağızıñdı aytıp, Uyaltpay-aq qoy. Jauır bolğan sözdi
qaytesiñ? Mağan: "Klod, sen esiñ bar qız emespisiñ! Erterek oylanuıñ
kerek edi, bizge - müldem uqsamaytın adamdarmen munday odaqtar eşqanday
jaqsılıqqa aparıp körgen emes... dep jəne tağısın tağılardı aytpaşı.
Onıñ bərin de bilem, eşteñege ökinip te jürgem joq, qalay bolğanda da,
ökinuge tım keş. Söytip, qımbattı apay, jıldamıraq jet, bul seniñ
tiliñdi aladı, munımen söylese bilesiñ, al özimniñ aqılım jetpeydi
nemese qulığım jetispey me, əlde ne... əyteuir, munı köndirudiñ amalın
taba alar emespin. Onıñ üstine, sen buğan deyin bir de bir ret teñizge
şığıp körgen joqsıñ ğoy, munda qanday ğajap ekenin, künniñ qalay səule
tögetinin, qaratorı, betteri ayğız-ayğız balalardı, kök teñiz, zeñgir aspan,
tamaşa tabiğattı, kün şapağınıñ
Ayn - Tayğa tüsken soñğı səulesine bökken ımırttı köresiñ. Sudıñ
ğalamat sıldırına qulaq türesiñ! Al qalay? Seni eliktiru üşin aqın bop
kete jazdağanımdı bayqağan şığarsıñ?.. Orfey sekildi... Ne, ne deysiñ,
apay? Kelesiñ be?"
– Ol ne dep jazğanın bilemisiñ?
– Jaña ğana ayttıñ emes pe?
– İə. Ol: "Seniñ toyıña kelem" depti.
Al kerek bolsa! Qızdı birinşi söyletip, oğan bilik berip qoymay,
birden özi söylep, oğan bərin de jayıp saluı kerek edi. Sayıp kelgende,
üylenu toyı jayında oğan köyitip jürgen de özi... endi ne isterin bilmey
otırğanı mınau...
Bul jeksenbi küni bolğan edi. Sonıñ qarsañında qız buğan: "Erteñ
apayıma barıp qaytsaq qaytedi? Ol Turdıñ mañayında turadı. Özi
derevnyada, siır, jılqı men qora-qora şöptiñ ortasında. Öte jaqsı adam,
"r" dıbısın sozıp aytadı, nandı da özi pisiredi" degen. Söytip, bular
sonda tartıp ketken. Derevnyanı jek köretin buğan onda ne bar deseñşi!
Ağaş, gülder, kök şöp, bulaq, qustar, mayalanğan şöp, möñiregen siır saytın alsın! Özderi osındağı tirşilik azabın tartpağan soñ qalalıqtar
jır ğıp aytatın derevnya.
Derevnya - qalalıqtardıñ tausılmas jırı! Qalalıqtardıñ
qiyälındağı derevnyada da ılği da mereke, aynalanıñ bəri jap-jasıl
nemese boyıñdı balqıtıp jibererliktey ıstıq. Qalalıqtardıñ
qiyälındağı derevnyada batpaq pen las ta, qaptağan şıbın-şirkey de, ər
jerde üyilgen nəjis te bolmaydı, damılsız jerge eñkeyümen bükşeñdegen
mundağı jurttıñ aldındağı maldarınan ayırmaşılığı az ekeninde de
qalalıqtardıñ jumısı joq.
Al bul derevnyanı bir kisidey biletin. Sonda tuıp, balalıq şağın
sonda ötkizgen joq pa. Kögildir taulardıñ bir burışında jasırınıp
qalğan şağın Tala derevnyasında. Keyde balkonğa asılıp turıp, qiırğa
köz jügirtken Klod: "Seniñ tauıñ anau ma? Meni sol jaqqa qaşan
aparasıñ?" - deytin.
Ol Turdağı apaydıñ kök jelekke oranğan derevnyasında köktemgi
jeksenbi künin birdeñe ğıp ötkizermin dep oylağan.
Bül kün endi qaytıp keler me. Ol sonda bolğan sətterdi soñınan
bajaylap esine tüsire de almadı. Apayı "r" dıbısın sozıp söyledi, özi
şoşqa etin dayarladı; jas şöptiñ iisi añqıp turdı, kitaptağıday kümis
bulaqtar ağadı eken, eski üyden ötken künderdiñ sağınıştı hoş iisi
tərizdi ıstıq nan iisi şığadı. Keşkisin qaytıp oralğan boyda, köktem
lebinen mas bolğanday, jasıl şöp, ağaş şırını men bulaq sıldırınan
özin mərt, nəzik jandı, qayırımdı jigit sezingen. Onımen de qoymay,
Klodtı qolınan ustağan küyi Kotar hanımğa jetip barıp:
– Meniñ qalıñdığım osı, - degeni bar.
Kotar hanımnıñ közinen jası şığıp ketti, budan keyin Klodtıñ da
közi şıqtandı. Olar süyisken, söytip, osı künnen bastap...
İə, bul solay degen, söytip, munı öz sözinen ustaptı, biraq bul
alayaqtıq emes pe! Əytkenmen, köktemniñ özi de barıp turğan alayaq
mausım. Tap osınday köktemgi jeksenbi künderinde barlıq bolaşaq
küyeuler jürekteri əldebir quanışqa tolıp, bas bostandıqtarın talaq
etken ükimge öz qoldarın qoyatının qaytersiñ! Jaqsı oylastırılğan neke
zañı kodeksinde köktemde qiılğan nekeler jaramsız bolıp esepteluge
tiis qoy.
– Bileymiz be, süyiktim?
Qız munı jaqsı biletin. Bethoven men Debyussidi tüsinu men bağalau
üşin buğan qanşama uaqıt qajet boldı. Qazir de olardı tıñday otırıp,
sodan ləzzat alıp otırğanday sıñay tanıtqan. Ol qarsılasuğa da
tırısıp körgen. Bul öz qayğı-qasiretiñdi əldileu təsili; munday essiz
arındar sebepsizden - sebepsiz burq ete tüsedi de, sınğan şını tərizdi
bıt-şıt boladı, - osınıñ bəri afrikalıq közboyauşılıq edi, jəne olar
siqırşılıq auanın tudıru üşin jasalatın, qoyanşıq quştarlıqtarğa
arnalğan dualauşılardıñ ədisteri, qoyanşıq ğurıptar. Bular Bethoven de,
Motsart ta, Çaykovskiy de emes-ti. Tamır - tamırın qualağan atavizmdik
bul tolqındar, alıstan estilip semgen dauıstar jañğırığı qay tün
tükpirinen jetti eken buğan?
– Qaneki, stansanı men izdeyinşi. Bul uaqıtta Monako bolatın edi.
Əlbette! Qız kün men tünniñ kez kelgen uaqıtında bi muzıkasın
beretin stansanı jatqa biletin. Ol qabıldağıştı qostı da kütip turdı.
Estilgen qattı dauıs birden qatayıp sala berdi, munı iisi şığatın dauıs
der edi ədette Başir. Bul Aljir - radio bolatın." ... Qırıq jeti quqıq
buzuşı zalalsızdandırıldı. Ökinişke qaray, tərtip saqtauşılar
arasınan bireu jeñil jaralandı. Oqiğa ornın tazartu jalğasuda.
Keşe Manjentte franko - musılman bauırlastarınıñ köñil
örepkitken şerui ötti; musılman - soğıs ardagerleri otanğa şeksiz
berilgenderin tağı bir mərte məlimdegileri kelgen, sol üşin olar, öz
sözderin tura keltireyin - bir kezderde sırttan kelgen duşpandı tas-
talqan etken keudelerin endi işki jaularına qarsı tospaqşı".
Keşe jiırma bir on beste Aljirde sumdıq qastandıq boldı.
Terrorşı Byujo köşesine granata laqtırdı. Toğız kisi jaraqattandı, üş
adam: eki balanıñ anası, üşinşi səbiin kütip jürgen europalıq əyel, bir
şal men segiz jasar bala qazağa uşıradı. Kisi öltiruşi tutqınğa alındı.
Aldın-ala oylastırıp alğanına səykes ol əlgi əreketiniñ bərinen bas
tarttı jəne boyında qaruı da joq bolıp şıqtı. Biraq köptegen
europalıq
keluşiler
onı
tanıp
qoyıptı.
Jantürşigerlik
zulımdığınıñ zaualın beruge degen jurttıñ aşu-ızasınan qanişerdi
patruldiñ aralasuı ğana aman saqtap qaldı. Mağan belgi berip jatır,
şaması, bir jañalıq aytqısı kelgen bolar. Jaña ğana məlim bolğanday,
djipine salıp jiberilgen terrorşı qaşuğa əreket üstinde mert bolğan
körinedi..."
– Küytabaqtı auıstırsañ qaytedi?
– Sağan qızıqtı şığar desem.
– Ölgender me? Aytarsıñ. Men kör qazuşı ma ekem?
Qız tutqanı buradı. Asa tanıs dauıs estildi:
"Işki sayasi ömirge kelsek, bul aptada Aljir tağı köş basında tur,
ondağı quqıq küşteri..."
– Öşirşi!
– Bul Monako ğoy.
– Men bayqap köreyin. Sottensti tıñdayıq. Sottens qayda?
– Onda qazir birja bağamın habarlap jatır.
Ol tutqanı betaldı buray saldı.
"Keşe Birikken Ulttar Uyımı Bas Assambleyäsı sessiyäsınıñ otız
toğızınşı otırısı boldı. Delegattar Aljir məselesi jönindegi
sözderdiñ jalğasın tıñdadı. Birinşi bolıp söylegen Oñtüstik Afrika
Odağınıñ qurmetti deputatı Uyımğa müşe memleketterdiñ işki isterine
aralasu Assambleyä üşin qanşalıqtı qauipti ekenin ayqın dəleldedi...
Onıñ sözi jinalğandarğa ayrıqşa əser etti..."
– Tüu, oñbağanın - ay!
Ol radionı öşirip tastadı.
Balası, apayları, əlemniñ barlıq radiostansaları bağdarlamaların
esine saqtaytın qabileti, soğıs, radionıñ ötirigi, öz şarasızdığınan
qaraday torıqqan ol Klodtan qutılğanşa asıqtı. Onıñ jalğız qalğısı
kelgen.
– Apayım kelgen soñ oğan eldi körsetemiz.
– Tabılğan aqıl!
– Bul tük istegem joq qoy. Jəne apayım da.
– Şınımen be? Jəne munıñdı olar biletin şığar.
– Basqalar üşin biz jauaptı boluımız kerek pe? Bul ədildik emes.
– Al olar şe? Mineki, jüz otız jıl boyı ne ekenin özderi de
bilmeytin qılmısqa bola japa şegip keledi, - bul, seniñşe, ədildik pe?
– O! Seniki ılği da osı. Bügin olarğa jan-təniñmen qarsı şıqsañ,
erteñ solardıñ soyılın soğıp otırasıñ.
– Munday sözder sağan jaraspaydı. Betiñniñ boyauın buzıp, jüziñe qan
tebedi. Sağan eñ durısı barıp, uyıqtap alu, söytseñ, öziñe jaqsı boladı.
Ol qızdı esikke qaray iterip jiberdi. Qız esikti jıldam aştı. Bul
onıñ baspaldaqtan uzap bara jatqan ayaq dıbısın estigen.
Ramdannıñ hatı kişkentay üstelde jatqan. Sonı barıp aştı.
"Ziyälılar jayındağı bügingi əñgimemizdi jalğastıru üşin (tañerteñ
uaqıtım bolmağan: jazba jumıstarı... jəne basqalar degendey).
Əlbette, halıqtıq qurılıstıñ sözsiz jaqtastarınan basqalardı atu
kerek degenim seni şoşıtqan bolar. Jaña ğana "Obtan" tağı da özderin
ziyälı sanaytın qaydağı bir bilimpazsımaqtardıñ payımdauların oqıp
şıqtım (eger bular jay oñbağandar emes, aytayın degenim, bir jol
ötirigin sonşağa bağalaytın aqıldı adamdar). Olar ar-Uyat, izgilik,
Batıs jəne örkeniet turalı jəne bizge qarsı jürip jatqan sol zulım
soğıs jayında aytadı. Buları, ərine, oñbağandıq. Biraq eger jaqsılap
aqılğa salar bolsaq, obektivtik, tazalıq, izgilik, erkindik, əlsizder men
ezilgender siyäqtı buljımas qağidattar sauıtın kigen solşıl
ziyälımız dep jürgenderdiñ de ustanımdarı pəlendey oñıp turğan joq.
Aşığın aytqanda, osı aqıldı adamdardıñ bəri de töbeleske
aralasqan soqırlar siyäqtı, əldenelik bolıp, tarih jürisine kiligedi,
danışpansidı, səuegeylik etedi, kölgirsip maqtaydı nemese iske alğısız
ğıp tastaydı, - osınıñ bəri baysaldı nərse emes, tipti ədiletsizdik.
Biz - (özin halıq dep ataytındarmen qatar qoyudı unatatın) - biz
oqımıstı emespiz, jəne bir ğana ömirimiz bar - eger, alda-jalda
jeñiliske uşıray qalsaq, onda bəriniñ de bitkeni.
Mine, sondıqtan da, küreske sonşa küş-jigerimizdi, saqtığımız ben
mahabbatımızdı jumsaymız. Al kitaptan ğana oqığan sender
siyäqtılarğa adam ömiri tizbektiñ bir bölşegi ğana. Sender barlıq
halıqtardıñ tarihın ötken ğasırlardı oqıp şıqtıñdar, bul
bolaşaqqa özderiñdi sınalaularıña mümkindik beredi. Al qazirgi uaqıtta
sender tus-tustan qıspaqqa tüskende ğana tosılıp qalasıñdar jəne
budan endi qaşıp qutıla almaysıñdar. Biraq tap osı arada aynalıp
ötesiñder. Tek bir ğana sətke! Jəne tap sol sətte onı ornına qoyasıñdar
(tek osılay, əytpese qalay bolsın) al onı ornına qoyğanda, bizdiñ
baqıtsız ömirimiz ne bolğanı degen saual tuadı?
Mine, sondıqtan da bizge Əsem Filipp nemese 7 dinastiyä
perğauındarınan köp köñil böle qoymaysıñdar, - samarqau, beyjay ğana
köñil bölu. Ərine, bularıñ aqımaqtıq. Joq, ədeyi emes bayıbına
barmağandıqtan! Öytkeni, Perikl nemese bizdiñ şöberelerimizdiñ zamanı
bola ma, sender sol jetpis jıl baqıtsız ömirleriñdi birdey jeñildikpen
süre salar ediñder. Tım qurığanda bizge sonı mümkindiginşe jaqsıraq
ötkizuge mümkindik berip, senderdiñ jeñiltektikteriñniñ adam tözgisiz
auırtpalığın köteruden qutqara köriñderşi".
Başir

hattı

üstelge

tastay

saldı.

"Osı

muğalimderdiñ
ədebietqumarların - ay!"
Bartoktıñ küytabağın qoyğan boyda iştey: "Tım qurığanda budan
keler zalal joq!" dep oyladı da, oyulı jəşikten sigar şığarıp,
şılımın tutatıp alğanşa altın jalatqan ottığın sipadı. Osı muzıka
ılği da munıñ jan düniesin baurap alatın. Bir, eki, üş minöt ötisimen sayahat ta bastalıp ketetin. Qoş bol, jer, qoş, qam-qareket! Oq pen
bombalı adamdar qayda? Azaptan jəne soqqıdan qay jerlerde köz jumıp
edi? Qay jerde olardı kündiz qorqınış, al tünde torığu iektep alğan?
Tilip tastağan qauın tərizdi san əuletke qay jerde bölinip jür? Qayda?...
Jasıl ğajap aral boyın bilegen iñkərlik pen nəziktikten bey-jay bolıp,
mına dıbıstardı tıñday otıra, osığan kelip tireletin. Onda bəri de ap ayqın, kögildir, üylesimdi, sazdı da tep-tegis edi. Düniedeginiñ bərinen
jıraqta, tıp-tınış, mañayıñda, mıñdağan mil töñireginde tiri jan joq,
tınıştıqtan özge tük joq-tı. Uaqıt jıljımaydı, uaqıt degen müldem
joq, eñseni ezgen estegilerimen "burınğı" ataulı da, jan azabın
tarttıratın jobalar men kürdeli məselelerin alğa tartatın "keyingi" de
joq, munda bəri de qarapayım qazirgi ataulınıñ qabağı kirbeñsiz, ötkenketken umıtılğan eşkim de tipti tayau bolaşaqqa da qam jemeydi, uaqıt
şeksiz de, şetsiz, onı eşkim bölşektey almaq emes.
Mısıq tizesine qarğıp şıqtı. Tübit jündi jumsaqtau tigen soqqı
onı naqtı ömirge qayta alıp kelgen: közin jorta şala jumğan, sozılma
ündi, qatqıl murttı, erinşek te aylalı mısıq - əlgi qiyälındağı araldıñ
tas-talqanın şığardı, bul arman düniesin qaytadan uypa-tuypa etken,
ayağıña batpanday şoyın baylap, qanatıñdı şayırğa malğan, aqılsanañnıñ ər burışın köksiñ jaylap alğan ömir edi. Mısıq - bul sağat
toğız soğuı, aldıñdağı tutas kün men uzaq tün, endi bes künnen keyin
apaydıñ portqa kelui, bul qabırğalar jəne bomba jarılıp jatqan, keşki
beste komendanttıq sağattı Aljir bolatın (al Parij bul uaqıtta
qaynağan ömirin endi-endi bastap jatatın).
Ol mısıqtı ülken basketbol dobı siyäqtı üstel astına atıp urdı.
Bükil jünderin tikireytip, tisterin aqsitıp alğan mısıq aşu-ızasın
pışıq jüzindey jarq etkizdi de, sonan soñ sarğış közderin şala jumğan
küyi tañqışayan sekildi büyirimen alaupeşke bardı da, sol arağa
domalanıp jata ketken.
Başir aljir aylağın jasırıp turğan perdeni köterdi. Ər keş sayın
añda, tömende bir körinis qaytalanumen bolatın. Osı aradan, əl - Biar
biiginen bükil Aljir teñiz Matif müyisinde aspanmen astasıp ketetin
nüktege deyin alaqandağıday körinetin, al kün aşıqta tipti
Djurdjuranıñ kögildir jotaları da közge tosılar edi. Köktemde perde
sağat jeti kezinde köteriletin, sonda qarağay, zəytün, zəulim üyler men
qızıl şatırlı üyşikter arasındağı jotalar üstine şaşırap jatqan
tittey jarıq nükteleri kenet köbeyip, bir-birine jaqındap, ana jerdey
bir, mına jerdey bir şuğıla şaşatın, söytken kezde qara tün kömkergen
buğaz da bir sətke jarq ete qalatın.
Jağalaudı boylay - ottardıñ qızğılt quyrığı biriniñ soñınan biri
ilesken küyinde birtindep Aljirge jıljitın. Olardıñ şerui tolassız,
jeksenbi künderi eki-üş sağatqa sozılatın. For – de - l,O, Ayn - Taye,
keyde tipti Korso nemese Dellisede dostarımen şar oynağandar ormannan
qaytıp kele jatatın edi. Bəri de, europalıqtar, ərine! Olardıñ
ortasında aljirliktiñ boluı ıñğaysız qubılıs, tipti olardıñ
Europalıq Ulı mərtebesine nuqsan keltiretin atauı da joq, biraq zañmen
de jazalanbaytın ospadır qılıq bolıp şığar edi. Başir tizbekte qanşa
aljirlik barın sanap köruge ərekettendi. Onday erjürek, qamsız, terisi
qalıñ, bəlkim, jüzdiñ işinde bireu ğana şığar. Əytkenmen, munıñ özi
sekildi bayqausızda ötip ketuge tırısatındar da bolatın. Degenmen,
olardı birden bayqap qalatın da, sol bette əldebir ünsizdik kelisimmen
qorğanıs nemese ısırıp jiberu əreketi bastalatın: bul baqay esepti
nemquraylılıq, ayqın seziletin öşpendilik, arandatu, eñ jaqsı degende,
virus pen juqpalı aurudan aulaq jüruge tırısqan qaşuğa negizdeletin.
Al ana naqurıs Ramdan şındap kelgende, olar bizge osılayşa köz
toqtatıp qaraydı, qurmetteydi dep köyitedi. Olay desek, onda nege bizdi
jaqsı körmeydi? Ərqaşanda bir ayağınan sıltıp turatın onıñ
payımdarınıñ bərin de jaqsı bilem: toqsan payızı jarlı (onda bizdiñ
künimiz ne bolmaq?), olar jandarın salıp, jumıs isteydi, bala tuadı,
olardı birdeñe ğıp tərbieleydi jəne olar üşin aljirlik - turmıstıq
aqtalu ğana. Aljirlikterdiñ qanşalıqtı jekköriniştiligi, qanşalıqtı
baqıtsız əri adamşa ömir süru mümkindiginen müldem ada ekendigin köru,
olar, europalıqtardıñ aljirlikterdi qorlauına jəne jek körulerine,
olardıñ baqıtsızdığına sebepker bola alatındığın sezinu - olardıñ
ömiriniñ məni sekildi. Basqalardıñ jarlılığı öz kedeyşilikterine könuge
mümkindik beredi, tipti onı elemey qoyuğa üyretedi. Eşqanday mənmağınasız, kündelikti surqay tirligimen, ötkenniñ esteliginsiz, ümitsiz
küybeñdegen olar bul elde aljirlikter bolmasa, qayter edi? Işteri pısıp
öler edi. Jüzdegen tınığuşığa bir arab -kökten tilegenderi osı emes pe,
jeksenbilik seruenge mağına beretin de osı, əytpese birqalıptı ömir
ırğağı sekildi bular bərinen de jerip ketken bolar edi. Olar aptasına bir
ret seruenge şığadı, əytkenmen Aljirden elu şaqırımnan qaşıq uzap
körgen emes, öytkeni, doñğalaqtarı tozadı, janarmay da qımbat,
arabtardan qorqınıştarı da küşti (qaladan səl jıraq şıqsañ, olar
qujınap jüredi). Jüzdegen europalıqqa bir arab -söytip, olar əlgini jek
köredi, ittiñ etinen jek köredi, biraq öziñniñ eştemeñ joq bolsa da, jek
körip, öşpendilikpen qaraytın bireudiñ bolğanı qanday jaqsı! Durıs
uyımdastırılğan memleket ər aptalıq jeksenbi sayın arabtarğa orman,
jağajay, kinoğa barıp turudı mindetteuge tiis qoy. Tek balğa para
körmesin, öytkeni, ol jerde bulardıñ qarındastarı men əyelderi jüredi,
al arabtar öz urğaşıların betterin jauıp ustaydı nemese ömir boyı
qamap qoyadı.
Əlgi Ramdannıñ jurttıñ bərinen aqıldı bolğısı keledi.
Başir mektep dəpterinen julıp alğan paraqtardı qayta oqıp şıqtı.
Qaraday jını keldi. Sodan soñ qızğılt poşta qağazına bir demde jauap
jazıp tastadı.
"Qımbattı muğalim, səlem hatıñdı aldım jəne seni tıñdap turğan
kezdegidey tağı aşulana bastadım.
Eger durıs tüsinsem, seniñ ustanımıñ ədettegidey qarapayım da
ayqın: sayasat -baysaldı nərse, oy eñbeginiñ ieleri sayasatqa oylanu
qabiletin əkeluge tırısıp, qatelik jiberedi deysiñ. Bastabında munday
kereğar nərse aytıp, qaljıñdap otırğan şığar degem, biraq, sodan keyin
olay oylau seni qorlau bolar edi, öytkeni, munday baysaldı əñgimede
əzildesu degendi bilmeysiñ ğoy dep tağı oyladım. Əytse de...
Əytkenmen, sayasattı osınşama qurmet tutudıñ qajeti joq.
Munıñ sənge aynalğan dert ekenin de bilem. Bəri de osımen baylanıstı,
osımen ömir sürip, tipti osı üşin ölip ketuge de bar bireulerdi bilem.
Əsirese soñğı jıldarı bireulerdiñ jan tənimen qarsı bolğanın bireuler
jantalasa qorğap jatadı. Bireu ayqay salsa boldı. Is bitti dey ber.
Olar ayqaydı dəlel dep tüsinedi, imanday senedi.
Oyınğa bir aralassa, qaytıp şığara almaysıñ. Kün sayıp belgili
ülesin almasa tura almaytın naşaqor nemese dəruiş sekildi. Nağız
dəruiş skripkadan özi unatatın jılauıq əuenniñ alğaşqı notasın
alıstan bolsa da estidi bitti, ornında bayız tauıp tura almaydı:
sonda jetip barıp, bige basadı, ayaq qolın erbeñdetedi, jer tepkileydi,
qaşan auzınan köbigi ağıp, tabanı qanğa boyalıp qulap tüskenşe
toqtamaydı. Qolına qılşa ustap turğandar, ərine, oñbağandar, oğan
kelisem, biraq, soğan bilep jatqandardı körgende jüregim odan ərmen
aynidı. Jüregimdi aynıtatını sonşama, tipti olarğa qarap tükirgim de
kelmeydi. Onıñ üstine, olar budan esterin jimaydı. Kerisinşe,
uyqılarınan oyatıp jiberuge tırısqandardı öltirip jiberuge bar.
Evreyler özderin joqtan özgege senudi qoyğızuğa kelgen adamdı kreske
şegelep tastağan Tarihtağı eñ közi aşıq qalanıñ sottarı astında
ajal buğıp jatqan keselden qutqarmaq bolğan danışpandı ulap
öltiruge şeşim qabıldağan
Adamdar tobırdan öz orındarın tabu üşin qaşağa umtıladı!
Olardıñ nömirli, mör basılğan, qol qoyılğan jəne küş körsetilgen
kuəlikteri bar. Söytip, eşqayda tırp ete almaydı, talon, kuəlikpen
nömirlengen, sörege qoyılıp, ramkağa salınğan Erkindik auırtpalığın
köterip tekke əurelenbeydi.
Nasihattarımen basımdı qanşama qatırdı deseñşi! Eliñ erkindikke
jetsin deseñ, kir deydi. Əlde qul boluğa peyilmisiñ? Onda bar, sonda
oqiğanı tım jedeldetpey-aq, təuelsizdikke birtindep jetemiz.
Kommunistik partiyäğa kir: ğılımi teoriyä, tiimdilikke kepildik beriledi,
ultşıldıq - bul ötpeli adasu nemese jazılmaytın dert qosıl, taza
islamğa qaytıp oral, onsız o düniede jazalı bolğanıñmen qoymay, bul
düniede - aq qarğısqa uşıraysıñ. Al, qaneki, beri jaqındaşı! Beri kel!
Jıltıraq mıs şegelerden qanday ədemi qarğıbau jasap qoydıq! Qane,
kel, kel! Basıñdı mına ədemi qarğıbauğa suq, qorıqpa! Auırtpaydı.
Jəne sen jalğız da emessiñ. Aynalaña qaraşı, qarğıbausız moyın körseñ
mağan kel!
Ne aytqalı otırğanıñdı bilem. Eñ aldımen, qaşandağıday, meni
qaşağa kirgizesiñ, usaq burjuaziyälı anarhizm degen tañba basasıñ!
Sonımen bitti. Sodan keyin mağan erlik jayında, biliktilerdiñ erligi
emes, ərine, qarapayım, atsız – atausızdardıñ erligi, qılış pen
jıltıraqsız, öz erlikteri jöninde bilmeytinderdiñ erligin aytasıñ.
Erlik degen beyne apiın nemese qudaydıñ jibergeni siyäqtı. Özderi
arasında jürgen qara tobırdan erlerdiñ negizgi ayırmaşılığı essizdigi men sezim ataulıdan jurdaylığı körinedi. Ölşeusiz biiktik pen
dañq səulesine olar tek sodan keyin, özderinen soñ mıñdap, milliondap
kelgen qarapayım tirşilik ieleri mənsiz baqıttan jalığıp, özderiniñ
essiz y armandarın ata-babalardıñ neğurlım qandı esteligine jalğap,
surqay tirşilikterinen baz keşip ketpeu üşin, ötken künderdiñ jarqın
betterin oylap tapqan kezde ğana bölenetin boladı!
Saqtan! Mədenietti ustap turğan eşteñe de joq. Bul
jabayılıqtıñ mıqtı irgetasındağı juqa əri nəzik ıs qana. Onı
ürleuge de bolmaydı! Ayqındıq, aqıl-oy, izgiliktiñ jayımen
turğızılğan qurılısın qulatıp tastau üşin birneşe kün jetkilikti.
Az-kem uaqıttan keyin sen de basqalar tərizdi əlgi apır - tapır bidiñ
qatısuşısına aynalasıñ - ne barabanda nemese skripkada oynap
otırğan azğana topqa, ne əuen ırğağımen bi alañında janın salıp
şırq üyirilip jürgenderdiñ ülken tobına qosılasıñ.
Bul bige qatısuşılar olarğa sırttan köz salğandarğa ğana külki
şaqıratın sayqımazaq siyäqtı körinedi. Biraq tobırğa dendep kirgen
boyda bige qatısuşığa aynalasıñ, aldımen əuen ırğağın tabuğa
tırısasıñ, sonan soñ janıñdı salıp jer tepkileumen bolasıñ,
basqalardıñ közindegi essizdik uşqının da bayqamaysıñ, sebebi öz köziñ de
tap sonıki siyäqtı boladı.
Əzirge sen aldau-arbau, nışandar men belgiler izdenisterinen añız
tuatın tumandı bastapqı, əuesqoylar satısında tursıñ. Biraq eger
qarsılaspasañ, sen de basqalarmen birge joğarğı satını attaysıñ,
oqiğalardı jorta əsireleu, olardı dəuirlik dəripteu satısında olardıñ
şın mənin körmeu üşin nemese bərin kögildir tuman arasınan köru üşin
köziñ de jumulı jüredi. Bilesiñ be, uzamay osı qiıstıra soğatın
zañdandırılğan aldauşılar, ündesti jalğandıq jırşıları - aqındar
köptep tuatın boladı. Platon olardı şahardan quıp jibergen
bolatın. Halıqqa tusau salğanı da jeter. Onımen qoymay onı aqımaq
etkeni, aldausıratqanı, jandarmğa dəldürişti tirkep qoyğanı - halıq
işindegi özin elemeui, tipti adamzat jaratılısın elemey qoyu degen söz.
Adamdardı aqiqattan göri aldaudıñ köbirek eliktiretinin Platonnıñ
bilmegen siyäqtı tur körsetkenin de jəne bazbir süreñsiz dəuirlerde
jerdiñ şıqqa iñkər bolğanınday toptıñ mısaldarğa quştar
bolatının da bilem.
Amal qanşa! Keñ qulaştı danışpandar üşin aqıl-oydıñ salqın lebi
de jetkilikti. Olar emen döñbegine qağılğan sına sekildi aqıl-sanasına
engen jalpığa ortaq aqiqatqa da, buldır tüysik elesterine de elige
qoymaydı..."
Başir hattı jelimdep, "Telefunkendi" qostı. Qabıldağış sarnap qoya
berdi:
"Tərtip saqtau küşteri otız bülikşini zalalsızdandırdı..."
Başir Lazrak şalt qimılmen onıñ ünin öşirdi. Qabıldağıştıñ əlsiz
jarığı qurığan boyda bölmeni qarañğılıq odan ərmen qımtay tüskendey.
Sayasat... Bul, bəlkim, külkili de şığar, biraq is te qiınğa aynalıp bara
jatqan siyäqtı. "Frantsiyä-5" ondağan məyitti aytsa, onı əlemniñ barlıq
radiostansaları da ilip əketedi.
Jayımen esik qağıldı. Ərine, Klod qaytıp kelgen şığar. Bul jolı
qızdı iterip şığararı haq.
Ol esikti bar pərmenimen itergende topsası julınıp ketuge şaq
qalğan. Betin bezeu basqan, bası qazanday, kişkentay arıq bala qabırğağa
jabısıp alıptı. Üstine qızıl asığına tüsken tım ülken köne palto
kigen. Keyip - kespiri kelispese de, batıl Galstukti. Bəteñkesi tazartılğan.
Jupını, biraq jinaqı, usaq qızmetşi ekeni körinip tur.
– Doktor Lazrakpısız?
– İə, sonıñ özimin.
– Mazalağanıma keşiriñiz... Şuğıl şarua bop qalıp. Kiruge bola ma?
Bul oğan işarat bildirgenşe, sıp etip kirip te ülgerdi.
– Meniñ atım Arezki. Ağam añşı mıltığımen ayağın atıp alğanı...
İə, iri oqpen oqtalğan... Qaban atuğa.
– Qaban atam dep ayağın atıp alğan ba? - dep suradı Başir.
İə, biraq bul aradan alısta, on tört şaqırımday jerde. Biraq meniñ
maşinam bar.
On tört şaqırım deymisiñ? Basqa dərigerler joq pa?
– Bizge sizdi aytıp edi... Muğalim Ramdan, biletin şığarsız? Jasqanşaq
əri batıl jas qızmetşi paltosınıñ tüymesin tartqılap qoydı.
– Jəne bizge musılman dəriger kerek edi, mindetti türde!
Sağat tağı jartını soqtı. Komendanttıq sağatqa nebəri otız minöt
qalğan. Başir vannağa kirip, üstine ətir septi de, köşede şolğınşılar
köp emes pe degendey tereze perdesin türdi.
– Muğalim: "Doktor Lazrak dərigerlik jəne aljirlik borışın
orınaudan bas tartpaydı" degen.
Kişkentay qızmetşi tüymesin julqılauın qoyıp, Başirdiñ közine tik
qaradı. "Eger bul iske kiliksem, eş uaqıtta öz erkim özimde bolmaydı", dep oyladı Başir. Ol ornınan şuğıl köterildi.
Kördiñ be, bauırım, sağat toğız jarım boldı. Biz onda jetip
ülgermeymiz. Biraq seni əriptesime jibereyin.
– Doktor, eger öziñiz bolmasañız...
Ökinişke qaray, bauırım, bara almaymın. kişkentay qızmetşi
qızarıp ketip, ornınan turdı.
– Jaraydı, amal neşik. Munıñızğa da rahmet... Mazalağanıma
keşiriñiz.
Ol jartılay aşıq esikten sıp etip şıqtı da, baspaldaqtan tömen
tüspes burın jan-jağına qaradı.
Doktor Lazraktıñ qaraday mazası ketti. Ol jılı halatına oranıp
alıp, judırığın tüyip, qajalğan parket üstimen terezeden əlginde ğana
Arezki şığıp ketken esikke deyin adımdap jüre bastadı. Soğıs jürip
jatqan eki jılda munıñ jasağan kün sayınğı usaq-tüyek
oñbağandıqtarınıñ jiıntığınan göri bul oñbağandığı anağurlım
ülkenirek - ti. Soğıs bastalğan kezde ol munı jay berekesizdik degen de
qoyğan. Uzaqqa sozılmaydı. Berekesiz soğıs, sauatsız ofitserlerimen
olardıñ basın aynaldırıp jürgen vetnamdıqtar ğoy. Olarğa qazirgi
zamanğı armiyänıñ quattı dogtarına ulap-şulap lek-legimen josılğan
şarualar da solardiki sekildi qarusız da dərmensiz degen-di, biraq olardı
pulemetpen qanşalıqtı jusatıp salğanına qaramastan, dinderi berik
bolıp şıqtı. küriş alqaptarına istegenin bular tağı öz qayta
bastağıları keledi. Biraq olar Marselden jiberilgen bomba Hanoyğa
jetkenşe uaqıt aptalap ötse, al Aljirge tastau üşin nebəri bir-aq sağat
qajettigin bilmedi; olar Ündiqıtaydıñ qasında ulan-ğayır, adamdarı
qurttay qujınağan Qıtay barın, al Aljirdiñ tu sırtında Saharanıñ
tau-tau qumdarı jatqanın esepke almağan.
Başir munı işki aqıldıñ üni deytin. Biraq kün ötken sayın bul dauıs
ta əlsirey berdi. Tañerteñgi gazet oqu jüregin essiz quştarlıqqa
toltırıp, özi bayağıda ölip qaldı dep oylaytın köne armandarın oyatıp
jiberetin. Munıñ özi aynalıp kelgende uıtqa qarsı emdik kursqa qaytaqayta jüginuine məjbür etken. "Bayqa! Auızdığıñmen alıspa!... Bul da
jay oyın... Birneşe apta ötken soñ künderdiñ küninde romantikter
ormannıñ bir burışına añşı mıltıqtarın tastap, üylerine qaytadı,
kinəsizder türmege otıradı, Al ısqayaq qular Mavritan dəmhanasın aşuğa
litsenziyä aladı nemese tağı bir jasandı saylaudıñ deputattarı bolıp
şığa keledi..."
Buğan qatıspau da oñbağandıq, mılqaulıq künə bolatın. Al biraq tap
qazir istegeni naqtı, belgili oñbağandıq edi.
"Ağam ayağın atıp aldı... Ağam tek sizge ğana senedi..."
Al eger kişkentay qızmetşi şının aytqanda şe? Eger ol birden:
"Budan on tört şaqırım jerde jaralı jauıngerler bar. Oğan, ərine,
frantsuz dərigerin şaqıra almaymız ğoy..." dese...
Doktor perdeni sırdı. Aljir aylağınıñ məñgi jas türi ədette köñilin
aulaytın edi. Biraq bireu bərin buzıp jibergendey. Jıpırlağan ottar
lapıldağan ülken alauğa aynalıptı, oğan otın retinde mıñdağan
kişkentay, asa məttaqam qızmetşilerdi, kenep bəteñkeli jumısşılardı,
jükti əyelderdi toğıtıp jatqanday: olar tüni boyı, kerek deseñ, ömir
boyı janıp jata beredi. Ol jaqtan estilgen şu şınjır sıñğırı, qor
bolğandardıñ damılsız ıñırsığan ünderi edi. Kişkentay qızmetşi
aylaqtı siqırlap tastaptı. Uylıqqan ottardıñ arasınan Başir
əskerilerdiñ etik teri taptağan köşeni, avtomattıñ qumığa şıqqan
dausın, aşınğan nemese zəreleri ketken aljirlikter tizbesin kördi,
qoldarın qumıra tutqası sekildi bastarına qaray iip alğan; közine
betterin perdemen jauıp, esteri şığa josılıp bara jatqan əyelder
şalındı, küni boyı üy kebisterin ile sala nemese jalañayaq köşe kezgen
erkekterinen ayırılğan urğaşılar tobırı.
Köşeniñ qarsı betinde budan eki jüz qadamday jerdegi əli salınıp
bitpegen üyde sağat on birden bastap adamdardm azaptauga kirisetin.
Körşiler radioların bar dauıstarımen qoymağan tınış kezderde bul
kezekti jauap alıp jatqandardı.şayqay - oybayların anıq estitin.
Üş şolğın bir - birlerinen on qadamday qaşıqtıqta köşeni jauıp
tastaptı. Köpşiligin aljirlikter jürgizip kele jatqan jük maşinaları
ığı-jığı tolıp ketti. Maşina jaqınday bergende alda turğan soldattıñ
biri onıñ esigine eñkeyedi. Europalıqtı körgen boyda oğan jüre ber
degendey belgi beredi, keyde keşirim surap nemese bir-eki auız qaljıñ da
aytıp tastaydı. Eger anau aljirlik bolsa, oğan avtomatımen kezektiñ art
jağın körsetedi.
Başir aldıñğı şolğınnıñ soldattarı kenetten əbigerlenip ketkenin
körgen. Olardıñ biri kişkentay qızmetşiniñ qolın burap jattı. Arezki
soqqıdan teñselip ketti. Sonan soñ onı djipke laqtırıp tastadı. Üş
para onıñ soñınan qarğıp şıqtı. Jas mi basın köterip, tik otıruğa
tırıstı. Şaşın tüzeu üşin qolın mañdayına apara bergen, biraq közi
men sausaqtarı qanğa boyalıp qaldı. Djip doñğalaqtarımen asfalttı
oybay salğızıp, qalanıñ tömengi böligine qaray ağıza jönelgen.
Başir jüreginiñ qattı tulap ketkenin sezdi. Ayaqtarı şatqayaqtap ketti.
Ol otırıp, qolın mañdayına aparıp edi, mañdayın ter juıp ketken eken.
Köşeden əyeldiñ ayqayı estildi:
– Öltiriñder bulardı, bərin de öltiriñder!
Başir boyın jiıp aluğa tırıstı. Qazir bərin salqın aqılmen
oylastırıp almasa bolmaydı. Komendant sağatına deyin on bes minöt
qalğan, biraq ketip qaluğa, bir jerde jasırınuğa mümkin emes edi. Para
köşelerdi qursauğa alıp jattı. Başir bir sağattan artıq uaqıtı joğın
bilip tur. Kişkentay qızmetşi birden ayta qoymas. Eger munıñ jolı
bolıp, ol Başirdiñ atın tañ atqanğa deyin atamasa, tañ səride komendant
sağatı bitedi de, Başir ketip qaladı.
Ol Klodqa telefon soğıp şaqırdı, sonan soñ "Observator",Ekspress",
"Mondanıñ" soñğı sandarın asığıs jinastırıp, basqa qağazdarmen birge
alaupeşke laqtıra bastadı. Ol bəri janıp bitkenşe kökjasıl jalınğa
qarap otırdı da, sodan keyin qoñıraulı sağatın törtke qoydı. Beste
komendant sağatı bitetin. Ol kereuetke kiimşeñ qisaydı: Başir ünemi
toñıp jüretin əri özin pijamamen alıp ketuin qalamadı. Alğaşında közi
baqırayıp aşıq jattı. Qorqınıştarın mısqılmen nemese turpayı
qaljıñmen jasırğısı kelgen europalıqtar sırtta tereze arqılı
tildesip jattı: "Baspanası da, işetin tamağı da boladı... Jəne bəpi de
memleket esebinen... Sayrap qoya berer əli... üstelge de otıradı... mına
arabqa jaqsı ğoy, ol üşin baspana məselesi şeşilgen..."
Başir öz oyların tərtipke keltire almay-aq qoydı. "Meniñ ağam...
Ağama barıñızşı... Bul oñbağandıq... Kişkentay qızmetşi aytıp qoyadı.
Tap qazir ketu kerek... Men olarğa: dərigermin, deontologiyälıq deymin be...
Olar onıñ ne ekenin de bilmeydi ğoy... Soğıstıñ atı soğıs... Jumırtqa
sındırmasañ, quymaq jasay almaysıñ... Kinəliden ayırılıp qalğannan
göri kinəsizdi jazalağan jön... Denbenfu... Denbenfudi esiñe tüsirşi...
Oñbağandıq... Ketu kerek..."
Ol mazasız uyqı quşağına berildi. Burma - burma tau jolımen kele
jatır eken. Şuğıl burılıstıñ birinde soñınan jandarmdar ökşelep
quğan kişkentay qızmetşi payda boldı. Ol analardan sıtılıp-aq ketip
edi, biraq jalğız közdi politsey jetelep kele jatqan nemis ovçarkası
jolın kesti. Başir kişkentay qızmetşimen birge jür eken, ekeui de
qulama jartastıñ erneuinen kelip şığadı, arsa-arsa arıq at mingen,
auızında tisi joq bir kempir saqtanıñdar dep ayqaylap tur. Kempir munıñ
şeşesi Smina bolatın, közderi sup-suıq. Oñ qolındağı qamşısımen
attıñ sauırınan sabalaydı kelip, biraq at qozğalmaydı, al sol qolımen
jantalasıp sıldırmaq aynaldırıp jatır. Sol sıldırmaqtıñ dausınan
oyanıp ketti.
Bireu esiktiñ qoñırauın bezildetti. Başir aqırın ornınan turıp,
jalañayaq esikke bettedi. Sañılaudan qarasa, Klod pen Ramdan eken. Başir
esik aştı.
– Sen ölip qaldıñ ba? - dedi Ramdan.
– Kirgenderiñdi bireu körgen joq pa?
– Ərine! Birdeñe istegeli jatırmısıñ?
– İə, birdeñe.
–Bireudi öltireyin dep pe ediñ?
– Seni.
Klod külip jiberdi. Ac üydegi sağat ondı soqtı. Komendant sağatı
bastaldı.
Başir Ramdanğa burıldı:
– Seniñ kelmeuiñ kerek edi.
– Klodtı köşede keziktirdim, əbden berekesi ketken. Sen telefon soqtı
dedi. Sağan birdeñe bolıp qalğan şığar dep oyladıq. Ne boldı?
Başir kişkentay qızmetşiniñ kelip ketkenin ayttı. Ol barınşa
sabırlı boluğa tırıstı.
– Oğan meniñ ədirisimdi bergen sen be?
– İə, - dedi Ramdan.
– Onda jaralılar bolıp pa edi?
– Aytasıñ - au! Oğan bola seniñ mazañdı alam ba? Joq. Amiruş
sanitarlıq qızmetin qayta uyımdastırıp jatır. Emşisi joq eken. Soğan
seni layıq körgem.
Üşeui de ünsiz qaldı. Ramdan basın salbıratıp, edennen köz almaydı.
– Seniñ kelmeuiñ kerek edi, - dedi Başir. - Əlgi Arezki tım əlsiz eken,
tañğa deyin şıday almaydı. Bizdi ustap əketedi.
– Ol eşteñe aytpaydı, - dedi Ramdan.
Özi birdeñege qarap otır. Klod ünsiz jılaydı.
– Eger olar tañ atqanşa kelmese, sen, Klod, eşteñege kilikpe.
– O! Batırlıq turalı ma, men, eger bilseñ...
– Eger olar sağat beske deyin kelmese, men tayıp turamın.
– Qayda? - dep suradı Klod.
– Körermiz. Eñ bastısı - Aljirden ketu.
"Eger buğan aytsam, ekinşi şapalaq jegen boyda olarğa bərin aytıp
beredi" dep oyladı iştey.
– Seniñ Talağa ketuiñ kerek, - dedi Ramdan.
– Al ruqsatnamanı qaytem?
Ramdan gazetin jazıp, onı üstelge qoydı da, arasınan aq paraq alıp
şıqtı.
– Mine, - dedi ol, - bəri de bar: möri de, qolı da, tek küni men atıñdı
jazsañ bitti.
Başir qağazğa qaradı.
– Bərin de oylastırıpsıñ ğoy!.. Al öziñ qaytesiñ?
– Men qalamın, - dedi Ramdan. - Aljirge de jigitter kerek, jəne de... ol keudesin körsetti, - men bəribir alısqa bara almaymın.
Klod jılap otır.
– Meniñ ketkeli jatqanımdı aytıp, seniñ apayıña jedelhat jiberu
kerek, - dedi Başir, -özim kelgen boyda hat jazamız ğoy!
Klod qabıldağıştı qostı. Başir üzik-üzik sözder estidi:
"...biraz uaqıttan beri ... europa ... Funduk audanında... M teliminde
maşinalardıñ ədetten tıs jürisin bayqağan. ... tüzimdik kolonalar, qupiyä
baqılaular... baqıtına qaray... bügin əl-Biar jotasında..."
Klod öşirip tastadı. Eki jigit te ayqaylap jiberdi:
– Joq, time, söylesin!
"Bulanuar Arzeki degen bireu... jün körpeler, ratsiyä, kartalar... Tek
dəriger ğana jetpegen... Bulanuar sonı izdep ketken... Biraq onı taba almay,
şolğınnıñ qolına tüsken".
Başir közin jumıp, auır kürsindi.
"...al endi sport janküyerlerine..."
– Öşire ber, - dedi Ramdan.
– Ol meniñ bauırım Əlige uqsas eken, - dedi Başir.
– Kim?
– Kişkentay qızmetker... Qimıldarı da sonday olpı-solpı, qoy közdi,
közqarastarında bir qaysarlıq bar... jəne rojdestvolıq şalğa senedi...
Seniñ oyıñşa, analar oğan...
– Joq, - dedi Ramdan, - olar onıñ tösegine süt qatqan kofe, tosap pen
jas et əkelip beredi.
Ol tağı da ünsiz oyğa berilip, sodan soñ kütpegen jerden özimen-özi
söylesip otırğanday til qattı:
– Osınıñ bəri ağamnıñ kesiri...
Ana ekeui oğan tañdana qaradı. Ramdan tağı da bir nüktege qadalıp
qalğan.
– Meni mektepke jibergen de sol. Talada jürgen kezderde... esiñde me?..
Biz baqıttı edik. Biz qar üstinde jalañayaq jüretinbiz, bizdiñ şekpenimiz
joq edi, esiñde me? Men qoy baqtım. Özime qamıstan sıbızğı jasap
aldım, köp sıbızğı, aldımdağı qoyım jota -saylardı, jol boyı men
bulaq mañın aralap jayılıp jürgende, men sıbızğı tartatınmın.
Frantsuzdar ma? Olardıñ düniede bar ekeni oyıma kirip te şıqpaytın.
Otarşıldıq? Onıñ ne ekenin bilmeytinmin de. Partiyä? Ol jöninde mağan
eşkim aytıp ta körgen emes. Tipti dünie töñkerilip ketse de, onımen isim
bolmaytın. Meniñ biletinim aldıma salğan qoy men sıbızğı ğana edi. Ol
kezde jiñişke auru juqtırmağan kezim, sıbızğını örşelene ürleymin
kelip.
Ol jayımen jöteldi.
– Jiñişke aurudı ağamnıñ mektebinen juqtırdım. Ondayğa
ədettenbegendiki ğoy, tüsinemisiñ? Bizde, derevnyada bəri de üyrenşikti:
jauın ba, qar nemese kün şığıp tura ma; jel soqsa da, aşıq künde de
jalañbas jüretinmin, eñ bastısı, ılği da köşede, taza auada jürdim ğoy.
Al menen şeneunik jasamaq bolıp, alıp kelgen, Aljirde şe... Uaqıtın
tekke ötkizbesin dep meni ornalastırğan mekteptiñ qasındağı qaşa esiñde
me?
Ol Klodqa burıldı.
– Uzındığı men eni üş qulaş, terezesi joq, suı aulada, əri arzan əri
şınığuğa jaqsı degen.
Ol jöteldi.
– Uaqıttı tekke öltirmey oqısın degen oymen mağan jeksenbide de,
beysenbide de seruendeuge ruqsat etpedi. Tek juma küni namazğa ğana
şığatınmın. Meni qaşa işinde turuğa köndiru qudayğa qulşılıq etuge
məjbürledi.
– Degenine jetken eken, - dedi Klod.
Qayta odan bezdirip tındı... Müldem... Jəne qudaytağalanıñ özi meniñ
aldımda jauapker, ol mağan əlgi qaşa, jiñişke auru, kolona, ağamnıñ
mektebi üşin jauaptı, əsirese mektep üşin, öytkeni, onsız eş uaqıtta
eşteñe tüsinbesten, eşteñe bayqamastan köz jumğan bolar edim.
Ol jımiyüğa ərekettendi.
– Jəne oylap köriñiz, men jalğız emespin, bizder mıñdarmız,
milliondarmız. Aqırzaman küni osı tobırlar, ordalar, milliardtağan
kedey-kepşikter milliondağan jıldarğa sozılğan qayırşılıq
turmıstarı üşin jauap beruin talap etken kezde Qudaytağalanıñ ne dep
qutıların kim bilsin... Jəne oğan meniñ keşirim beretinimdi oylap
keriñiz...
Ol külmek bolğan, jöteldi de, ünsiz qaldı.
– Şılımıñ bar ma?
– Sağan ziyän ğoy.
– Malğun! Mağan paydalısı ne? Mürdem ketu me?
Klod munıñ nebəri əzil ekenin körsetu üşin jımiıp küluge tırıstı.
Tağı da kinəli otarşıldıq, - dedi Başir. - Eger sol bolmasa, seniñ ağañ
da, öziñ de dəuletti bolar ediñder. Bəri de anağurlım oñay bolar edi, jauın
jauıp, kün şığıp, jel soğıp turatın i derevnyalarındağı mektepke baru
üşin üstiñde jöni tüzu kiimiñ men bəteñkeñ bolsa, jiñişke auruğa da
şaldıqpas pa ediñ.
– Ol da mümkin
Ər bes minöt sayın Klod tereze qaqpağınan köşege köz salıp turdı.
Birdeñe sıbdır etse, ornınan atıp turatın. Başir uyıqtap jatqan əlpet
tanıttı. Jan-jağına qarap alğan Ramdan uzaq ünsizdikten keyin:
– Tek eñ bastısı - ökpem az-kem şıdasa eken... Aljir üstinde tu
jelbirep turğan Təuelsizdiktiñ alğaşqı künin körsem boldı... Sodan keyin
ökpem toz-toz bop jarılıp ketse de meyli, oğan tükirgenim bar... o!
Tükirgenim bar oğan...
Başir közin aştı.
– Qalay bolğanda da, boyğa küş jinap alu üşin uyıqtau kerek, dedi
Ramdan. - Eger olar jetip kelse, layıqtı qarsı alu üşin de tınığıp
alğan jön.
Olar kereuetti Klodqa berip, kilemge jata ketisti.
Tañ səride mıñdağan qoñıraular dausı qalanıñ tunjır aspanın
toltırıp jiberdi. Qalada kele jatqan Başirdiñ ayağınıñ dıbısı bos
köşelerge jañğırığıp jattı... Ol qara terge tüsip oyandı. Qoñıraulı
sağat şırıldaydı. Ramdannıñ közi aşıq eken. Sağat şırılına
qaramastan Klod tUyaq serippesten uyıqtap jatır.
Başir dereu esin jiıp aldı. Sağat tört bolıptı. Kişkentay qızmetşi
tis jarmağan boldı. Bir sağattan keyin Başir qutıladı. Ol plastik
şabadanğa qolına tüskenin tıqpaladı, tañğı şapaqtıñ əlsiz səulesinen
sulbası tereze qaqpağına tüsip turğan saqşınıñ köñilin audarmas üşin
jarıq jaqqan joq. Jıldam beti-qolın şayındı.
Ramdan közin qayta jumdı. Başir tereze qaqpağınıñ qasında kütip
tur. Saqşınıñ köleñkesi qarsı qabırğada kölbeñdeydi. Para anda-sanda
ayaqtarın tasırlatıp, ornında bilep qoyadı: toñıp tur. Bes minötsiz bes.
Küdik tuğızbas üşin birden şığuğa bolmaydı. Sağat beste tañ
tınıştığın tek saqşınıñ damılsız jürisi ğana buzıp turğan köşege
birden jan bitti. Maşinalar jüre bastadı, kökönis tielgen arba tarsılı
asfaltqa tigen basqa kölik doñğalaqtarınıñ dıbısına qosılıp ketti.
Əldeqaydan şığa kelgen balalar gazet atauların ayqaylap jatır: "Eko–oo!" Uyqısı aşılmağan adamdar birinşi trolleybustı kütude. Ayaq astınan
şataq şığıp qaldı, Başir ızalı dauıstar estidi: "Ayaq-qolıñdı opırıp
tastayın ba! Saldaqı!" - Tiisip kör, bet-auzıñdı şie jegendey qılayın!"
Jurt pen dünieniñ qalıptı jağdayğa tüskenine Başirdiñ boyı jeñildep
qaldı.
Besten on minöt ketti. Başir paltosın kiip, şabadanın şap berdi.
Ol qutılıp ketedi. Jayımen esikti aştı. Üy aldı əli qarañğı eken.
– İtke tastau kerek meniñ jüregimdi, bir kesek et sekildi itke tastau
kerek... sodan keudem auıradı... bar azabım sodan...
Sminanıñ tissiz auzınan şıqqan sözder ap-anıq, biraq beyjay estildi.
– Osı jürektiñ qajeti ne...
Qasında kele jatqan jas kelinşek onıñ sözderin estimegen siyäqtı. Ol
ayağınıñ astına qarağıştap, əlsin-əlsin jerden qurğaq butaq köterip,
arqasındağı jippen buılğan otınğa qosıp qoyadı.
– Toğız ay boyı qursağımda köterdim, emşegimdi emizdim, qanşama jıl
öbektep, qamın jedim. Endigi jetpegeni sol üşin tağıp işi şeguim edi...
Ormannan adam izdep kör, bir şömele şöpten ine izdegenmen birdey emes
pe!
Osınıñ qarsañında Mohand Said Sminağa kelip, osıdan eki jıl
burın partizandarğa ketip qalğan kişi ulı Əlidi körgisi kelse, Tizgi
ormanına bar. Ol tañerteñ sol jermen ötedi degen. Tañ səriden Smina
qızı Farrudja ekeui Tizgige kelgen.
– Joq eken, yağni, kele almağanı da, - dedi Farrudja.
– Özin bar balamnan artıq köruşi edim, Belaidtan da, Başirden de...
Qızım, seni esepke alıp ta turğam joq... Mağan azap şektirgennen basqa
eşteñeni bilmedi ğoy bul. Tipti bala kezinde emşek sorğanda omırauımdı
dal-dal qılıp, qanatıp tastaytın... Toqtay tur, öz balalarıñ össin...
Olar da seniñ sütiñdi emip, qanıñdı sorıp qoyadı əli. Keregin alğan soñ
jolğa laqtırıp tastay saladı, jüregiñniñ qan jılap jatqanında
olardıñ jumıstarı bolmaydı...
Əyeldiñ baybalam salğan oybayı jan aşuına tolı. Toqtam bolmastan,
tım asıp ta ketpegen ayqayı endi qaytıp toqtamaytınday köringen.
– Mağan qarğıs tigen! Balalarımdı əulieler qarğağan. Seniñ ağañ
Belaid hristandarğa bizdiñ qasietti soğıstıñ jauıngerlerin ustap beredi.
Başir dəriger, hristiandar onıñ jüregin urlap alğan. Talağa eş uaqıtta
attap baspaydı... Mağan aqşa jibergen boladı, onıñ lavr tüstes tatımsız
aqşasın qaytem? Odan da bet-jüzin körgenim jaqsı emes pe. Qanday boldı
eken? Onı körmegeli əy, keminde on jıl bolğan şığar. Sen qızsıñ, seni
esepke almay turmın. Əli mağan eşteñe aytpastan tauğa ketip qaldı. Onı
da böten bireulerden estidim. Sodan beri ər keş sayın otırıp alıp: tiri
me, öli me, tamaq işti me, joq, qarnı aş pa, toñıp qaldı ma... dep
sarıuayımğa salınumen bolam. Orman kezip, onımen jolığam ba deymin...
biraq jolıqtıra almaymın.
Kenet Farrudja qolımen munıñ auzın basa qoydı. Qorşaudıñ ar
jağınan üstindegi qoñır boyın odan əri biik qıp körsetetin uzıntıra
arıq bireu kele jattı. Əne-mine degenşe bularmen qatarlasıp ta qalğan.
Biraq toqtağan joq, bular jaqqa qaradı da qoydı. Ayağına qalıñ rezeñke
tabandı kenep bəteñke kiipti. Ol ün-tünsiz ötip ketti. Onıñ soñınan tağı
bireu, sodan soñ tağı bireu jəne tağı eki kisi öte şıqtı. Farrudja
jartasqa süyenip tur. Sminanıñ jağı senbey turğanmen, analar oğan
bögelgen joq. Ötkenderdiñ ərqaysısı üsterine əlgindey qoñır keşebiyä
kiip alıptı.
Əli köringen kezde Smina miñgirleuin qoyğan. Erinderi dir-dir etedi,
biraq auzınan dıbıs şığar emes. Əli qaşanıñ ar jağında bulardıñ
qarsı aldında tur. Közi üñireyip, əbden jüdep ketken. Boyınıñ dirilin
basu üşin Farrudja iştey: "Bul Əli ğoy, Əli, meniñ bauırım" - dey
beredi. Sminanıñ beti - auızı jiırılıp ketti, Farrudja şeşesiniñ
jımiğanın nemese jılap turğanın bile almadı. Ol közin jumıp, sonan
soñ qayta aştı. Şeşesi qaşağa qolın suqtı; sausaqtarı torğa tüsken
qarlığaştay dir-dir etedi.
– Nemene? Şarşadıñ ba?
Artınan bireu kelip, jayımen Əlidi arqasınan türtti. Bulardan közin
almastan Əli joldastarınıñ soñınan ilesti. Uzamay olar qalıñ butalar
qalqalap turğan jolğa şığıp, közden ğayıp boldı. Farrudja alıstan
olardıñ külkilerin estidi.
Əyelder qimılsız, sasıp qalğan küyleri ünsiz bir-birine qarağan.
Sminanıñ erni əli dirildep tur. Bir qarğa joğarıdan qarqıldap qoyar emes.
Ayaq astınan uyıtqi soqqan jel dolana butasın uypa-tuypa etip jiberdi.
Farrudja kenet soqpaq jolğa qulay ketti. Qoldarın ayqastırıp alğan
küyi betin Əli ketip qalğan jaqqa burıp, tuısı ölgende joqtağanday
oybayın salğan: "Əli, bauırım!.. Tuğan bauırım - au!.." Qoldarımen
betin, büyirin soqqılap qoyadı. Onıñ bauırın tiridey joqtağan dausı
töñirekti tumşalap alğan tınıştıqtı əlsin-əlsin buzıp turdı. Jayılıp
ketken şaşı denesi qalş-qalş etken sayın jelp-jelp etedi. Kün qaqtağan
betin köz jası juıp jattı.
Qasında öksigin basa almay Smina otır. Ol eñirep jılap jatqan
qızına qarap otırğanmen, eşteñe demesten, tek anda-sanda qurğap qalğan
közin arsa-arsa sausaqtarımen ısqılap qoyadı.
Tömengi joldan iığına balta asıp alğan Mohand Said körindi. Ol
bulardıñ qastarına tayandı.
– Uzamay qarañğı tüsip ketedi, - dedi ol, - üyleriñe qaytıñdar.
Söytti de eşteñe bolmağanday əri qaray kete bardı. Uzamay ol da
jotanıñ ar jağına şığıp, közden ğayıp boldı.
Farrudja ornınan turdı.
– Sen oğan nandı da bermepsiñ ğoy, - dedi Smina.
– Öziñ de oğan eşteñe aytpadıñ, - dedi Farrudja.
– Özi quday arıq eken.
– Bügin qayda tüneydi deseñşi?
Farrudja tandır nan men kuskus salınğan sebetti alıp, üstine bir
buma butaq tastadı, şaşın ördi, sodan keyin olar Talağa bastaytın tik
soqpaqpen joğarı şığa bastadı.
Eki jıl burın munıñ kabinetine kelgen Əli tauğa ketem degende,
Başir oğan sengen joq edi. Əli buğan moyılday qara közimen ülken bala
siyäqtı qarağan. Aqırı bir şeşimge bekigen baysaldı qalıpta ornınan
köterildi.
– Sonımen, qoş bol, ağa.
Dausı dirildep şıqtı. Közinde jas tur. Uzamay Başir Əlidiñ Şrei
taularındağı Blidtiñ vilayiğa qosılğanın estigen.
– Yağni, vintovka kerek deymisiñ?
– İə, mağan vintovka kerek.
– Vintovka?
Leytenant Hamid jımiıp küldi. Əli onıñ aşulanğanın nemese özin
kelemejdep otırğanın tüsine almağan.
Leytenant külip jiberdi. Əli de qosıla külgen.
– Jat!
Töbeden ülken ineliktiñ gürildegen qattı dausı estildi. Jarıqqa
şıqqan ineliktiñ sauırı kün səulesimen jarq-jurq etti. Aynalma
qalaqtarı qılış jüzindey jarqıldaydı. Leytenant Əlidiñ basın jerge
tuqırta tüsti. Kün səulesine şomğan mına bir ədemi jəndiktiñ bii
sonşalıqtı nege qaterli ekenine Əli tañ qalğan. Tikuşaqtıñ aldıñğı
jağınan eki kisini bayqauğa bolatın edi.
– Jaqsı vintovka bolğanda...
Leytenant Hamid ündegen joq.
– Bulardı nege atpaydı?
– O! Sen öziñ şataq ekensiñ ğoy! - dedi leytenant.
Ekeui de külip jiberdi. Olar kün səulesine şomıp, ızıldağan
jəndikten köz almay tur.
– Olar eş uaqıtta tım tömen uşpaydı... Seniñ vintovkaña bola. Biraq
kördiñ be, tipti sonda da...
Ol sol közin jumıp, közine elestetken vintovkasınıñ şürippesine suq
sausağın bükti.
– Pah! Ol jarılıp ketedi... Jerge qaray quldilaydı... Sağan tek
barıp qaruların jinap alu ğana qaladı.
– Eger mağan vintovka berse...
– İə, eger sağan vintovka berse, eki jigit, eki avtomatımen birge
tikuşaqtı atıp tüsiresiñ... Sonsın jartı sağattan keyin uşaqtar jetip
kelip, basqasın sanamağanda, toğız adam, toğız vintovkadan turatın
jasağımızdıñ kül-talqanın şığaradı.
İnelik aptap kün quırğan taulardıñ üstin birneşe minöt şarlap
jürdi de, sodan soñ kilt joğarı köterilip, Blidke qaray tartıp otırdı.
Qas qaqqanşa bos qalğan aspan keñistiginde endi jayımen aş qarğalar
samğap jür.
Hamid pen Əli üñgirden şıqtı. Leytenant Əlige jalt burıldı.
– Al seniñ politsiyädan emestigiñdi, Ekinşi qızmet istemeytiniñdi,
satqın nemese duşpan jansızı emestigiñdi kim dəleldep bere aladı?
– Mine meniñ qujattarım, - dedi Əli. - Men Talada tuğam. Jiırma
jastamın.
Leytenanttıñ munı qulağına da ilmegenin Əli bayqap tur.
– Jaraydı. Tamaqtandıñ ba?
– İə, osında keler aldında.
– Durıs bolıptı. Susınıñ da qandı ma?
– İə, ərine.
– Jaraysıñ! Əyeliñmen de jatqan şığarsıñ... Əlbette, munda
kelerdiñ aldında.
– Meniñ əyelim joq.
Qaratorı jigit jaqındadı.
– Jaralılardı qaytemiz, leytenant? Dəke de, öziñiz bilesiz...
– Şağımdanıp jatır ma?
– Joq, biraq jağdayları qiın.
– Bügin tünde jöneltu kerek. Erkimen baratın bireudi tapşı.
Leytenanttıñ qozıqarnı bar edi: jasaqtağı jigitter burjuydiki
siyäqtı dep kületin. Söylesip turğanda, barmağın beldigine tığa beretin
ədeti bar eken.
– Qane, jür beri, sağan vintovka izdep köreyik.
Qaratorı jigit külip qoydı. "Onısı nesi?" dep oyladı Əli.
Olar jotağa köterildi, qarsı aldarında Blida jazığı jattı. Joldar,
alpauıt egistikteriniñ şekaraları, ağaş qorşaular, ösken qarağaylar,
derevnyalar bəri de tik sızıqtardıñ boyında. İnelik kökjiekten bolarbolmas nükte sekildi körinedi.
Bufarik əuejayınan uşaq köterildi.
– Körip turmısıñ?
– İə.
– Ne kördiñ?
– Mitidj jazığın.
– Mitidj jazığınan ne kördiñ?
– Jüzimdikter, fermalar... tolğan jüzimdik jəne fermalardı. Jəne
tolğan duşpan soldattarı, tolğan vintovka, pulemet, granat, avtomat,
uşaqtar, inelikter, azaptaytın kameralar, türmeler. Bizde qaru-jaraq
joq. Tipti tapanşa almağanımızğa da altı ay boldı.
Leytenant Əlidiñ közine qaradı. Ol kenet baysaldı da muñdı keyipke
kirgen.
– Al anda tolğan vintovka. - Ol Mitidjdi nusqadı: - Eger vintovkam
bolsın deseñ, sonda baruıñ kerek. Qaşan barğıñ kelse, sonda bar.
Leytenant barmağın juan qarnı men portupeyäsınıñ arasına
qıstırdı da teñselgen auır jürispen kete bardı.
Əli qaytadan Blidağa ketken... Arada bir apta ötken soñ ol Şreyge...
tamaşa avtomat asınıp, qayta köterildi. Al kerek bolsa! - dedi leytenant.
Auadan hoş iis añqıdı... əlde alğaşqı gülderdiñ iisi me eken? Başip
ağaş arasınan şekşek dausı estilmegenine tañğaldı. Kün jarqırap tur,
aqpan ayında adasıp jürgen kün səulesi. Tizi-Uzuğa tap osı jolmen
Başirdiñ jürmegenine köp bolğan. Alğaşında ol Palestro men Kuir
arqılı aynalma jolğa tüskisi kelip bir turdı. Biraq bul öziñdi ustap
berumen teñ edi: tau joldarında jürgen dərigerdiñ nömiri bar ... men
Amiruşağa ketip baram dep jar salğanmen birdey ğoy.
Jalpı osınıñ bəri op-oñay bola ketkenine özi de tañğalğan. Ol Klod,
Ramdan, aljir aylağı, eñ bastısı - kündelikti usaq-tüyek ədetterin, jeñil
ömirge degen boyküyezdigin tastap kete berem dep eş uaqıtta oylamağan.
Joq, ərine, bul qızmetşige bola emes: alğaşqı tüni eşteñe demegen ol
endi birdeñe ayta qoymaydı. Jəne Klodqa bola da emes. Ol iştey qaşan da
bolmasın bəriniñ tap osılay ayaqtaların tamaşa biletin. Eger durıstap
oylastırsa, Başir bul şeşimge əu bastan kelgen eken. Tek osığan barlıq
qayşılıqtarın şeşip, lıqsıp kelgen bulqınısına jol aşıp, köñilin
jaylandıruğa tiis edi. "De şvo" jayımen şaqırımnan soñ şaqırım
utıp, asfalt jol apşısın quırıp kele jattı.
Talağa kelgen Başirdiñ eñ qorıqqanı basqalarmen söylesu bolatın,
taulıqtardıñ seniñ tirligiñdi tap öz tirlikterindey körip, ana - mınanı tük
qoymay surastırıp, estigen -bilgenderin jiliktep tastap, aqır ayağı
ayıptap ketetin ədetteri buğan jaqsı tanıs.
Kez kelgen usaq-tüyek Talada oqiğa sanalatın, al on jıl joğalıp
ketken kezbe uldıñ qaytıp oraluı bularğa on ay azıq bolatın - aq əñgime.
Ol jöninde alañdarda, bulaq basında, köşede, keşki jiındarda aytıp,
bir jırğap qaları sözsiz. Söytip, uzamay bul turalı jurt munıñ özinen de
artıq bilip şığatını haq. Əytkenmen, soğıs köp nərseni özgertip
jibergen tərizdi. Ol alğaş Du-Tselnin alañına tım jaqsı tigilgen,
sondıqtan da özine tım qoraş köringen europalıq kostyumimen kelgen
sətte jigitter japatarmağay səlemdesip, danışpan şaldar biraz aqıl
aytıp, balalar ulap-şulap tura umtılar dep qorqıp edi... Biraq Başir
özin əldebir samarqaulıqpen qurmet tuta qarsı alğanday körindi.
Munıñ qolın qısu üşin jigitter orındarınan turdı, ğurıp boyınşa
bul da şaldardıñ mañdaylarınan süygen, biraq qayda kelgenin, ne istemek
oyı barın, qaşan, qayda ketetinin eşkim de suramadı...
– Baqırğanıñdı qoyasıñ ba, joq pa? - dedi Başir.
– Qoyşı, Ahmed, ağañnıñ tilin al Jılağanıñ Uyat emes pe? dedi
Farrudja.
Qarañğıdan Sminanıñ dausı estildi:
– Qarnı aş qoy.
– Onda tamaq beriñder.
– Eşteñe joq.
Başir qaltasınan əmiyänın şığardı.
– Mə, aqşa, - dedi ol, - barıp birdeñe satıp əkeliñder.
– Əkeletin de eşteñe joq, - dedi Smina.
– Onısı qalay?
Başir özin kinəlidey sezindi.
Eşkim eşteñeni tüsindirip te jatpadı. Qarañğı burışqa tığılıp
alğan anası da əñgimege qulıqsız siyäqtı. Farrudja anda-sanda
balalarına qarauğa ornınan turadı.
– Üyde kuskus bar şığar?
Sminanıñ sılbır dausı jauap qattı:
– Əsker ərkimge ün, ösimdik mayı, astıq siyäqtı üles taratın bergen.
Ol bir kün işip-jeuge ğana jetedi.
– Mende sağan azdap kuskus qalıptı, - dedi Farrudja.
– Ol balalarğa ğoy, - dedi Smina.
– Meniñ tamaq işkim kelmeydi, - dedi Başir.
– Erteñ, - dedi Smina, - sağan da Tayebten üles surau kerek eken.
Farrudja Başirdiñ tañğalğanın bayqadı.
– Ol qazir ülken bastıq, - dedi Farrudja.
– Erteñ meni şaqırıp jatır. Kərtişkeni leytenanttıñ özinen
surayın, sol durıs bolar. Tamaq işkim keledi!
– Uyqısırap jatqanı, - dep kürsindi Farrudja. Ahmed aqırı uyıqtap
ketken, biraq tüsinde de qarnı aşıp
Başir özin qoyarğa jer tappadı.
– Al Belaid ağam şe? - dep suradı ol.
– Belaid janın hristiandarğa satqan... Olar oğan öz qastarınan ağaş
üy salıp bergen... ol musılmandardı ustap beredi. Jəne onımen söylesu
üşin ayığuın kütu kerek, Frantsiyädan qaytıp oralğannan beri auzı qurğap
körgen joq.
– Şeşe! - dedi Farrudja. Sonan soñ ol Başirge burıldı: - Ülken ağam
Belaidtıñ frantsuzdarmen qarım-qatınası jaqsı, biraq ülesti böletin ol
emes, Tayeb.
Men barıp uyıqtayın, - dedi Başir, - qayırlı tün.
Ol qoyma bolğan bölmege, joğarığa köterile bastadı. Tabaldırıqtı
attay bergende munı Sminanıñ dausı quıp jetken:
– Erteñ leytenantqa barğanda onı-munını surastıradı.
– Ərine, - dedi Başir.
– Qaydağını aytıp ketpe... jəne tım aqıldımsınba. Neğurlım
aqımaq körinseñ, soğurlım jaqsı.
– Şeşe! - dedi Ferrudja. - Başir onıñ bərin jaqsı biledi ğoy.
– Ol oqımıstı, mektebinde bolğan, denedegi dertti taba aladı, biraq...
meniñ aytqan sözimdi umıtpasın: neğurlım aqımaq bolğanı özine jaqsı...
- Səl ünsiz qaldı da: - Jəne bizge de! - degendi qosıp qoydı.
Kelesi küni Başir SAS–qa kelgende, onı aşıq jağalı jeñil
mauıtıdan səndi forma kigen leytenant Deleklyuz qarsı aldı. Ol
Başirge sigaret usınıp, aua-rayı jayında söz qozğadı da, sodan soñ:
– Siz dərigersiz ğoy, Lazrak mırza?- dep suradı.
– İə – dedi Başir.
– Tamaşa mamandıq.
– Özim meditsinağa senbeymin, - biraq basqalar senedi, yağni, əlbette, öz
aqşalarına onı paydalanuına boladı ğoy.
Leytenant külip jiberdi. "Qaqtı - soqtısı joq aqıldı jigit bolar,
istes bolıp ta ketermiz", - dep oyladı iştey.
– Mundağı, - dedi ol - jerge, quañşılıq jerge, kündelikti qiın qamqareketterge şarualar əbden üyrenip ketken.
– Men osı jerde tuğam, - dedi Başir.
– Oy, keşiriñiz, şınında, bul sizdiñ ölke ğoy, al men bolsam, sonı
sizge tüsindirip jatırmın.
Ol səl ünsiz qaldı, sodan soñ jaña ğana sıpaygerşilik üşin aytqanın
umıtıp ketip, sözin qayta bastadı:
– Mundağı adamdar qarapayım... sondıqtan da tuzı jeñil. Bulardı
parıqsız ayqay-şudan, jaman uağızşılardan, qaterli elikteulerden
qorğau kerek. Mısalğa, kişi iniñizdi alıñız...
Deleklyuz aşıq ketti. Ol Başirge sigaret usındı:
– Şegesiz be?
– Rahmet.
– Mundağılarğa sizdiñ ülken kömegiñiz tiyüi mümkin edi.
Başir leytenantqa aqşıl temeki tütininiñ arasınan tesile qaradı.
Leytenant qamşımen oynap, jımiıp qoyadı.
– Ağañız Belaid bizge köp kömek körsetedi, biraq ol basqa jağınan...
– Men dərigermin, - dep bastadı Başir. Sol arada Sminanıñ: "Naqurıs
bolıp körin..." degeni esine tüsti. - Şınımdı aytsam, Aljirden ketip
qalğan sebebim de jurttıñ bərine qarsı osı mən-mağınasız soğıs
auanında ömir sürgim kelmey, sodan qaşıp edim.
Başir bul dəleliniñ tım ekiuştı ekenin özi de sezgen.
– Ərine, Aljirdegi ömir de tım təuir emes şığar, biraq... öziñizdi
aldamay-aq qoyıñız, doktor... onda sizge jaqsıraq edi, öytkeni, ol jerde
sizge eleusiz qala beru oñayıraq. Mına jer bar jaqsılıq jamandığımen qosa şalğay ölke. Munda ərkim özin şını üyde turıp
jatqanday sezinedi. Bəri de körinip turadı. Şeñber tar, yağni, ölşem de
buzılıp, boyaular közge badırayıp körinedi, Munda barrikadanıñ ne mına
jağında, ne ana jağında jüresiñ. Astanada aralas sular men
köleñkelerdiñ tutas aymağı bar. Al munda... Mına kökjiekke qarañızşı,
- ol qolın sozdı, - qol sozım jer. Al sodan soñ təuekelge baru paydasız, ol Başirdiñ közine tura qaradı, - əri qauipti! Öytkeni, bəri de aşıq
oynaydı: eki komanda ğana bar, jəne eşqanday körermen joq. Sizderdiñ
Belaid bir komandada bolsa, Əli - ekinşisinde. Belaid üşin Əli adasqan
adam, al Əlige Belaid -satqın. Amalıñ qanşa, osınday jayt.
Onıñ jımiısı sıbaylastıq jımiıs edi, ol: "Kördiñiz be? Men aşıq
oynap otırmın. Siz ben biz bir dünieniñ, aqıldılar, sauattılar əleminiñ
adamımız, bir-birimizge şındıqtı aytuğa tiispiz, tipti sol şındıq
bireumiz üşin tım jağımsız bolğan künde de. Aqıldı da sauattı
adamdardıñ qur mıljıñmen uaqıt ötkizui jaraspaydı" degendi meñzep
turğan-dı.
– Olay bolsa, - dedi Başir, - men oyınnan şığamın. Sizder men üşin
tım küşti qarsılassızdar.
– Im, - dedi Deleklyuz.
Ol qolındağı şılımınan tağı bir sigaret tutatıp aldı.
– Bul, əlgi, toqtay turıñızşı, bəstesu jayında aytatın şeşenniñ
esimi kim edi?.. Siz onı bilesiz, ol sizdiñ jaqtan ğoy...
Deleklyuz onıñ Paskal ekenin jaqsı bilip tur, biraq şığarmaların
oqığan ulılardıñ attarın bilmeytin keyip tanıtu ğadetin sonau mektep
partasınan beri saqtap kele jatqan.
Şılım ottarı mazdağan bölme tükpirinen Sminanıñ: "Durıstığıñdı
dəleldep əure bolma, aqıldımsınba" degen dausı estilgendey boldı.
Başir ünsiz qalğan soñ, aqırı leytenant:
– Qalay bolğanda da, qalağan uaqıtıñızda sizdi osı jerde qabıldauğa
əzirmin, - dedi.
Başir esikke bettegen. Leytenant ta ornınan turdı.
– Bəlkim, sizge nemese üy-işiñizge kərtişkeler qajet bolar. Sondıqtan
Uyalmañız... Belaidqa nemese mağan aytıñız.
Başir onı umıtıp ketipti.
– Aytpaqşı, - dedi leytenant, - şolğınğa uşırasa qalğan jağdayda,
mineki, ruqsatnama: əytpese jartı sağat burın komendant sağatı
bastalıp ketken.
Joldar bos qalğan, tün tınıştığı Başirdiñ jer men tasqa tigen ayaq
dıbısın küşeyte tüsti. Du-Tselnin alañında eki jarqanat birin-biri
qualap, qabırğağa soğıladı, ay jarığımen olardıñ beybereket uşuları
bilep jürgenge uqsaydı. Bul özi siqırlanğan qala köşelerimen, soğıstan
da, ömirden de jıraqta qarakök tımıq tündegi seruenge uqsaydı. Başir
aspanğa əuelep turğan tau munarın tamaşalau üşin toqtay qalğan.
– Ne, ədemi me?
Başir selk ete tüsti, ol qarañğı jerde jabısıp turğan Belaidtı
bayqağan joq, biraq dauıs sonıki edi.
– Ne, ədemi me?
– Seni kütip turğam.
Üyiñe barmaysıñ ba, komendanttıq sağat bastalıp ketken joq pa? dedi Başir.
– Joq, mağan komendanttıq sağattı saqtamasam da boladı. Derevnyalıq
eki duana -Mohand Said ekeumizge.
Ol külip qoydı.
– Leytenant ne deydi?
– Senen unğa kərtişke sura dedi.
– Sol-aq pa?
– Seni köp maqtadı, əyteuir.
– Ol meniñ dosım ğoy. Əyteuir, aşıq söylep tursıñ.
– Nesi bar. Onı basqalarğa da aytam. Bauırımnan jasırudıñ qajeti
qanşa?
– uyalmaysıñ ba?
Belaidtıñ külkisi Başirge jasandı bolıp körindi.
– uyalmaysıñ ba deymisiñ? Ne üşin? Ə, iə! İrumendermen
dostasqanıma ma? Endi qaytem? Öziñ sekildi, mağan da solarmen birge
bolğan unaydı.
Ol tağı küldi de, sonan soñ kenet ünsiz qaldı.
– Talağa nege keldiñ?
– Senderdi köruge.
– Endi kördiñ ğoy... - Ol qoştasıp turğanday qolın bulğadı.
– Öziñ de keldiñ emes pe.
– Sağan munda isteytin tük joq. Aurulardı derevnyada əskeri dəriger
emdeydi.
– Al basqalardı şe?
Belaid Başirge birtürli keyippen qaradı. Başir:
– Derevnyadağılar sen turalı köp aytadı, - dedi.
– Endi qayteyin? Otbasına bir batır jetedi ğoy, Əli bar emes pe. Al
sen ekeumiz irumendermen dospız. Renjip qalğan joqpısıñ?
– Sende kərtişke bar ma?
– Qanşa kerek bolsa da.
– Şeşem men Farrudja aştan ölgeli jatır... Farrudjanıñ balaları
da.
Belaid tağı işin tartıp küldi.
– Olarğa alañ bolma, üyrenip ketken. Al Parijde on jıl jürgen men
olay emespin. Sen meniñ keşki tamaqsız jatqanımdı nemese tañerteñ
jəne keşke arpanıñ kuskusın jegenimdi, aştan buratılğanımdı nemese
şarapsız as işkenimdi eş uaqıtta körmeysiñ. Joq, bauırım, oğan tım
keş. Ömirdi tap olar siyäqtı qayta bastay almaymın. Ömir deydi! - Ol
ayqaylap ketti. - Joq, ölim. Jəne bul qanşa qajet bolsa, sonşağa
sozıladı.
– Bul orman alañqayınan jip tauıp alıp, asılıp ölgeniñe deyin ğana
sozıladı.
– Alañqaydan deymisiñ? - Ol şoşıp ketkendey əlpet tanıttı. - Eş
uaqıtta da, bauırım, eş uaqıtta! Men ondayğa eş uaqıtta barmaymın.
Ol qupiyä birdeñe aytqısı kelgendey buğan jaqınday tüsken:
– Batılsıñ, biraq eser emessiñ!
– Aqır Parijde on jıl turğan soñ sonda qalmadıñ ba?
– Durıs. Əytkenmen, qartayğan şağımda özim de sonda ketem.
– Seni nege keldi eken dep oylaymın da turam.
– Aha, əne kördiñ be, men de söytem! Seni alğaş körgende mına doktor
tınışı ketken jerge nege keldi dep oylağam.
– Men demaluğa keldim.
– Tağı da mağan uqsadıñ. Degenmen, doktor, sen meniñ inimsiñ ğoy.
Jarqanattar qisıq qanattarımen bilerin jalğastırıp jattı. Belaid
qasına jaqındadı.
– Qulaq sal, bauırım, Aljirge qayt, ol jerdiñ aua rayı jumsaq, sağan
qolaylı. Munda sen isteytin tük te joq. Munday oyındarğa əli tım
jassıñ.
Başir Belaidtıñ közinen qataldıqtan göri meyirim körgendey boldı.
– Aqılıña rahmet, biraq ne isteu kerektigin özim bilem.
– Aynalıp kelgende, - dedi Belaid uzay berip, - seniñ ağañmın, munı
aytu meniñ borışım.
Ol Du-Tselninnen ketuge ıñğaylandı. Başirge burılıp:
– Kərtişkege qaşan kelgiñ kelse kele ber, öziñe de jəne kempirge de...
jəne esiñde bolsın, otpen oynama, küyip ketesiñ, - dedi.
Ol ketip qaldı. Başir alıstan onıñ ən salıp bara jatqanın qulağı
şaldı:
Azdap işken raqat qoy qaşanda...
Belaidtıñ avtobusqa minip, Frantsiyäğa jumıs isteuge ketkeninen beri
on bir jıl ötti. Jurt tañğalğan: ol Taladan ketedi dep eşkim oylağan
emes-ti! Öytkeni, Belaid burınğınıñ adamı bolatın. Aldımen ol da əkesi
siyäqtı basqalarğa jaldanıp jumıs istedi. Özin de, üy işin de köp
nərseden qağıp, biraz aqşa jinağan soñ, şağın jer, eki ögiz ben siır
satıp alğan. Bul əjeptəuir dəulet sanalatın, biraq Belaid qoñırtöbel
tirligin jalğastıra berdi. Əyeli balalarınıñ qarnı toyıp tamaq jeytin
uaqıtı jetken joq pa degende: "Üyrensin, qaşan aşığuğa tura keletinin
kim bilsin", - dep jauap qaytaratın.
Balaları da köbeye tüsti. Oqıp jatqan Başirge de anda-sanda aqşa
jiberip turuına tura keldi.
Farrudja turmısqa şıqqan, biraq onıñ Dezekstegi tiginşi küyeui
qurıqqa sırıq jalğap kün körip jürgende, aqırı türmede öldi. Bükil
əulettiñ bar auırtpalığı Belaidtıñ moynına tüsti.
Üş jıl qatarınan zəytün de jemis bermedi. Belaidtıñ jiıp - tergeni
tausıldı. Balalar qaytadan aşığa bastadı. Belaidtıñ əyeli balaların
aşqursaq qılıp üyretken küyeuiniñ isi durıs bolğanına közi jetken. Olar
kelesi jılı önim jaqsı bola ma degen ümitpen tağı bir jıl şıdadı.
Biraq onısı tağı bolmadı. Belaid ögizderin, sodan keyin siırın bazarğa
sattı. Ol tağı bir jıl şıdağan, aqırı bayağıda satıp alğan jerin kepilge
beruine tura keldi. Kelesi küni ol eşkimniñ közine tüspes üşin erte turdı,
ülken balaların quşaqtap, betterinen süydi (qalğandarı əli uyıqtap
jatqan) söytti de avtobusqa otıru üşin Azazgağa jayau tartıp ketti.
Alğaşqı jılı zauıtta janın salıp jumıs istedi. Demalıs, köñil
köteru degendi bilgen joq. "Japi" zauıtındağı peşte jumıs istegen ol
artıq sağatqa qaludan da, tüngi auısımnan da qaşpay eñbektendi. Jeksenbi
künderi bir jaqqa şığuğa dərmeni qalmaytın. Alıstan üy işine kömegin
tigizip, astıq, may, otın, kiim-keşek aluğa, meyramdarğa aqşa jiberetin.
Biraq jıl ayağına deyin de qarızdarınan tügel qutıla almadı. Kepilge
salğan jeri Amerdiñ menşigine ötip ketti. Balalarına tamaq ta, kiim-keşek
te jetispedi.
Sodan soñ osınıñ bərin umıtu üşin Belaid işe bastadı. Sol sətte
bərin umıtıp ta ketetin. Tek keyde ötken-ketkenderi esine tüsip, qayqaydağı uayım-qayğı janın jegidey jep, turalatıp tastaytın. Ondayda
Belaid tağı işetin. Birde ol tek özi üşin ğana tirlik etudiñ tım qiın da
emestigin sezindi. Ol aqşa jiberuin, hat jazuın qoyıp, Taladan
jañalıqtar jetkizip jatatın jerlesterinen de qutılu üşin basqa oramğa
auısıp ketken.
Birde ol kezdeysoq bireuden əyeliniñ balaların alıp, əkesine ketip
qalğanın estidi. Əyeli tañnıñ atısınan keştiñ batısına deyin bel
şeşpey eñbektenedi eken. Kündiz jer öñdep, tüptep, arqasındağı sebetpen
dalağa maldıñ qiın tögedi, egin oruğa, zəytün men injir jemisterin
jinauğa kömektesedi. Al tünde jurttıñ bəri jatıp qalısımen toquğa
otıradı. Köşeden tünniñ bir uağına deyin onıñ urşığınıñ zırıldağan
dausı estilip turatın.
Birde Belaid qasındağı dosımen Lyuksenburg bağındağı otırğışqa
jayğasa bergende (olar jaña ğana işip alğan mas edi) anadaydan bireudiñ
berberlikterşe ayqaylağan dausı estildi:
– Belaid ayt Ol miñgirlep, özin şaqırıp turğan kim ekenin bilu üşin jumıla bergen
közin aşqan kezde beytanıs jigitti körip, jaqtıra qoymay:
– Sağan ne kerek? - degen.
– Munda ne ğıp otırsıñ?
– Ketşi əri!
– Mağan qaraşı.
– Ədemi jigitsiñ.
– Ornıñnan tur da mağan iles.
– Jansızdardı jek körem, qane, qarañdı batır.
– Men jansız emespin... Men Uəlimin, seniñ ulıñmın.
Belaid oğan tağı köz toqtatuğa ərekettendi. Qara şaştı alpamsaday
jigit qoldarın qayda jasırarın bilmey tur. Öñi tüzu kiimmen özin
qolapaysız sezingen şarua jigitiniñ keypi.
Belaidtıñ buldırağan köz aldına Taladan ketip qalğan küni
tumandanıp kele qalğanday boldı. Bet-auzı ayğız-ayğız, arıq, boqmurın
bala köz jası taram-taram bolıp, munıñ ayağına jarmasqan: osı Uəli
bolatın.
– Al sağan ne kerek?
– Seni alıp ketem.
– Sumurın! Qayda?
– Üyge.
– Men sağan qazir körseteyin.
Belaid ornınan turmaq bolğanmen, otırğışqa qayta qulap tüsken.
– Meni üyiñe aparşı. Kelgenim jaña ğana, jatatın jerim de joq.
– Onda meniñ şaruam qanşa? Basqa qañğıbastar siyäqtı... köpirdiñ
astına jat... sen de qañğıbas emespisiñ...
Ol ayqayğa bastı:
– Qañğıbas! Maskünem! Oñbağan maskünem... sen massıñ... ne aytıp
turğanıñdı öziñ de bilmeysiñ... silimtik! - Ol Uəli jaqqa tükirip jiberip,
jeñimen auzın sürtti. - Sen munda nege keldiñ? Bul seniñ eliñ emes qoy.
– Men sağan keldim.
– Meni quıp keldiñ be? Mensiz ömir süre almaymısıñdar! Senderge
auaday qajet ekem ğoy men!
Ol auanı körsetu üşin qolın sermey bergende qolı sılq etip qayta
tüsip ketti.
– Men senderden qutılu üşin, senderdiñ dauıstarıñdı estip,
jirenişti sıqpıttarıñdı körmeu üşin ketip qaldım emes pe, sendermen
bir jerdiñ auasın jutpau üşin. - Ol ayaq astınan sabasına tüsken. - Qırıq
jıl! Qırıq jıl boyı sendermen birge Talada turıp, senderdiñ
boqtarıña bılğanıp, qayırşılıq - joqşılıqtıñ azabın tarttım.
Söytip, birde tañerteñ ornıñnan turıp, moyınıma qamıttı qayta kigizu
üşin izdep keldim de, biraq tapqan joqsıñ... Pf-f! Men közden ğayıp
boldım!
Ol Uəlige tünere qaradı.
– Sen meniñ ulımbısıñ?
– İə.
– Sen üyiñdi, şeşeñdi, bauırlarıñdı, dostarıñ men qastarıñdı
tastap, osında keldiñ be?
– Üyde tiske basar eşteñe qalmadı.
Belaid qırılday küldi.
– On jıl burınğı ənderiñ əli özgermepti.
– Endi qaytemiz? Aqşañ qayda, sen soğan ketken joqpısıñ?
– Joq! Senderden əbden jalıqqan soñ ketkem, senderden jasırınu
üşin, şeşeñniñ ızıñdağan ünin estimeu üşin ketkem, uqtıñ ba? Ol
erteden qara keşke deyin ızıñdap: arpa joq, may, sabın, sağan, seniñ
bauırlarıña, mağan kietin eşteñe joq dep qaqsay bergen soñ qaramdı
batırğam. Basqa ənniñ qayırmasın izdep ketkem.
– Taptıñ ba?
– Onda şaruañ bolmasın.
– Sen basqa qayırma izdep jürgende bizge ne boldı dep oylağan
joqpısıñ?
– Senderdi umıtıp ta ketkem. Senderdiñ qayırşılıqtarıñ,
ayaqtarıñdağı süyelderiñ, aş qarındarıñdı da bərin umıtqam... Olarıñ
əli bar ma?
– Sol qalpı.
– İə, jetisken ekensiñder. Şeşeñ əulielerge əli barıp jüre me?
– Oğan endi basqa ne qalsın. Sen bolsañ, kettiñ. Bərimiz de tım
kişkentay edik. Körşiler, tuıstardıñ bəri de özimiz siyäqtı siñiri şıqqan
kedey. Şeşeme əuliege jalınğannan basqa ne qaldı deysiñ.
– Mağan kömektesip jiberşi.
Belaid dir-dir etken qolın Uəlige sozıp, anau özin turğızıp alğan soñ,
otırğışta sulap jatqan dosına qarağan.
– Bizge ilesemisiñ? Mağan baramız.
– O, joq! - dedi anau tas domalatıp jatqanday dauıspen. - Otbasılıq
hikayalardan jüregim aynidı.
Belaid Respublika bulvarında turatın. Bölmesi ülken edi.
Ol üstelge eki staqan qoyıp, bireuine qızıl şarap quydı.
– Sen işpeytin şığarsıñ?
– Joq.
– Şeşeñ əli de jılay ma?
– Əyelderdi bilesiñ ğoy...
– Mundağı əyelder jılamaydı... Özi əli jalañayaq jüre me?
– Talanıñ bar əyelderi söytpey me.
– Şeşeñdi jalañayaq jürgizip qoyğanıña Uyalmaysıñ ba? Ormanğa
otınğa da jalañayaq baratın şığar?
– Ərine.
– Senderdiñ qarındarıñdı toyğızu üşin otın satadı ğoy. Tañ atpay
bulaqqa suğa baradı, sodan köz mayın tauısıp toqımağa otıradı,
senderge arpa, may, sabın alu üşin şekpen toqıp satadı, tünde sender
uyıqtauğa jatqanda köz ilmesten, bükşiip, tağı toqıma toqıp otıradı
deseñşi.
– Tap öziñ kerip kelgendey aytasıñ. Eşteñeni de umıtpapsıñ.
– Umıtpapsıñ deymisiñ? Joq, bərin umıtıp ketkem. Biraq seniñ
jeksurın sıqpıtıñdı körgen boyda bəri esime qayta tüsken joq pa... Sen,
şınımen de, işpeymisiñ?
– Joq, rahmet.
– Beker! Jumağıñ alıs əri senimsiz. Sondıqtan jumaqtıñ raqatın
keyinge qaldırmay qazir tata bastamaysıñ ba? Joq pa? Onda öziñ bil
Ol bötelkedegi qalğanın biraq qağıp tastadı.
– Osı masayğanıñ da jetpey me?
– Söziniñ türin! Boqmurın! Mağan aqıl üyretu üşin kelip pe ediñ,
nemene? Mac bolmağanda? Əytpese senderdi qaytip umıtam?
Ol özine tağı quyıp aldı. Uəli onıñ qolınan staqanın julıp
alğısı nemese bötelkeni alıp qoyğısı kelgen, qanşa aytqanmen əkesi
emes pe. Belaid staqandı qos qoldap ustap alğan, qusqısı kelgendey bası
izeñ-izeñ etip, közine qan tolğan.
– Aljirlikterdiñ jumağı!.. Aljirlikter? Ha - ha! Külkimdi keltirme.
Şirikter, topastar, tiri ölikter! Barlıq adam aldımen ömir süredi, sodan
keyin künderdiñ küninde öledi, sonan soñ bitti. Sender... - Ol ıqılıq attı.
- Sender alpısqa da jete almaysıñdar...
Işip jatqanda şarap beşpentine tögildi, ol şaraptıñ dağına tañdana
qaradı. Onı sürtip tastamaq bolıp, qanşa ərekettengenmen, qolı qur
auanı qarmanumen boldı.
– Oñbağandıq! Jəne qaşan ekijüzdi janazalarıñdı şığarğanşa, sol
alpıs jılda da durıs ömir sürmeysiñder. - Ol şıñğırıp jiberdi: - Kyure
darğa tartılsın! - Tağı da sabasına tüsken. - Biraq onısı jay köz aldau...
sender bayağıda ölip qalğansıñdar... Mına şarap netken jeksurın edi!
Ol: "Jeksurın" dep qaytalap qoydı da tübindegi suyıqtıq köpirşigen
şölmekti auızına tosıp qomağaylana juttı. Işkeni ezuinen ağıp ketti. Ol
şölmekti üstelge qoyıp, soğan bajırayıp qalıptı.
– Sende aqşa bar ma?
– Jay ma?
– Şölmekte şarap qalmaptı ğoy.
Osını tap qazir öltirsem be eken dep oyladı Uəli. Biraq munda
politsiyä nemese jandarmdar bar ğoy, ustap alatın şığar.
Belaid bos şölmekpen betin jauıp alıptı.
– Əli de şağına ma?
– Kim?
– Şeşeñdi aytam! Meniñ əyelim bolğan kezinde ılği da şağınatın.
Uəlidiñ esine tağı politsiyä men jandarmdar tüsti.
– Əlbette, tağdırına nalasın aytadı ğoy.
– Mağan da şağımdana ma?
– Joq, sen turalı eşteñe demeydi.
– Ol da meni umıtqan ba? Oy ğajap - ay! Teginde, şeşeñ jaqsı qız edi,
tek azdap tapaldau əri keudesi tım ülken.
Uəli jan-jağına qaradı. Özinen basqa tiri jan joq. "Politsiyänı
umıtpa, bul sağan derevnya emes. Sabır. Mına kisi ar-Uyattan jurday
bolğan eken, biraq bul seniñ əkeñ, Taladan ketip qalğalı on jıl bolıptı,
bizşe söyleudi umıtqan, irumender siyäqtı söyleydi".
– İə, tamaşa qız! Oylap körşi öziñ, on jıl bolıptı! Ekeumiz
körispegeli on jıl bolıptı! Jəne aqşa da, hat ta, sıylıq ta
(sıylıqtardı Annet alıp jürgen) jibermegeli de toğız jıl bolğan eken.
Ayaq astınan bastalğan ıqılıqtan tunşığıp qala jazdadı. Uəli
arqasınan salıp-salıp jiberdi.
– Əy, əy, aqırın, öşiñdi alıp jatırmısıñ? Eñ basında ol mağan bir
hat jazğan, əlgi, əlgi... Şarap joq, şölmekte şarap qalmaptı...
– Senen aqşa surap pa? - dedi Uəli.
– Aqşa ma? Onı kim dep ediñ sonşama? Seniñ şeşeñ Annet emes qoy.
Jezökşe emes, şeşeñ adal əyel! Ol haliñ qalay, birdeñe qajet emes pe
dep jazıptı. Parijde me? Mağan ne kerek boluşı edi? Buğan ne deysiñ?
Mağan? Derevnyada jalañayaq jüretin, jamılatın qıstıq körpesi de joq
əyel... onı satıp jibergenbiz, ha - ha!
Iqılığı men qırıldağan külkisi tamağınıñ ar jağınan tas domalap
jatqanday dıbıs şığardı. Budan keyin ol ünsiz qalğan, boyın tiktep
otıruğa tırısıp, Uəlige senbestikpen köz tastadı.
– Al qane, moyındaşı.
– Neni moyındayın?
– Seni sol jiberdi ğoy, ə?
– Joq, Parijge barğalı jatqanımdı aytıp edim, üzildi-kesildi qarsı
boldı.
– Solay de?
– Ol: "Parijge ketken erkekter qaytpay qoyadı", - dedi.
– Tap solay dedi me?
– İə.
– Işetin birdeñe əkelşi!
– Odan da üyıqta!
– Uyıqta deymisiñ? Bul jerdi seniñ derevnyañ dep turmısıñ? Munda
tüngi sağat ekide biraq jatadı. Jəne esiñde bolsın, munda kün sayın keşki
tamaq işedi...ik!.. İə, balaqay, kün sayın, seniñ şeşeñ bir quşaq otının
nemese şekpenin satqan küni ğana emes. Bul jer Aljir emes, balaqay,
munda kontslager emes, arnaulı lager de emes, qayırşılıq pen ajal
lageri de emes. Bul jer Frantsiyä, munda... ik... Frantsiyä!
Ol qolına bos şölmek ustağan küyi ornınan turıp, orındıq, komod,
kereuet, şkaptarğa əlsin-əlsin soğılıp, bölme işinde baqırıp, şır
aynaldı:
– Jasasın Frantsiyä!
Ol kereuettiñ qasına jete bergende Uəli ayağın şalıp jibergen. Ol
körpege sulay ketti.
– İk! Frantsiyä.
Ol etpetinen tüsken küyi anda-sanda qantalap ketken tumandı közderin
aşıp-jumıp jata bergen. Uəli oğan qaramauğa tırıstı..
– Mağan qarağıñ kelmeydi, işiñnen ne oylap otırğanıñdı bilmeydi dep
oylaymısıñ?
– Sağan qaramaytın sebebim, munıñ Uyat.
– uyat pa! Joq, mına boqmurınğa qarañdarşı, ey! Derevnyada siñiriñe
sürinip jürgeniñe bir apta da ötpesten, endi kelip... tap osı uaqıtta ğoy
şeşeñ derevnyada jalañayaq jür, al sağan Uyat eken... Men üşin Uyalamısıñ?
Qaray gör! Bilip qoy! Bilip qoy, oñbağan boqmurın, qayta seniñ alba-julba
türiñ, kir-kir keypiñe men Uyaluğa tiis emespin be? Üstiñdi bit jep jatqan
şığar dəu de bolsa, buğan ik... men üşin Uyat körinedi. Sen kimsiñ özi? Sen
qayırşısıñ, bit basqan jarlısıñ. Senderdiñ bəriñ qayırşılıq, közdiñ
jası, bit pen mañqa basqan tobırsıñdar... bəriñ de... men ketip qaldım,
senderden, senderdiñ bəriñnen, senen de, şeşeñnen de, bauırlarıñ men
qarındastarıñnan qutılu üşin ketkem... ik... bəriñnen!
Ol uzaq ıqılıqtadı, sodan keyin kereuetten qulap tüsti. Körşi
qabırğanı üş mərte qağıp, ayqay salğan: "Ey, auızdarıñdı jabasıñdar
ma, joq pa! Basqa bir jerge barıp ursısıñdarşı, quday üşin!"
Belaid oyanıp ketip, kenet sözin jumsarta til qattı:
– Tek galstuk baylay almaydı ekensiñ... moynıña jip salıp alıp, onı
galstuk dep oylaysıñ.
Uəli onıñ durıs ekenin bilip otır. Burın Frantsiyäda bolğan bir
körşisi attanar aldında galstugin baylap bergen, sodan beri onısın
şeşken emes. Öytkeni, endi ölse de qayta baylay almas edi.
– Endi uyıqta, jetedi ğoy.
– Joq, barıp tamaq işem. Eger qalasañ, orazañdı ustay ber...
Kempirmen birge jürip, oğan üyrengen şığarsıñ.
– Men de senimen baram.
– Özim de solay oylap edim, müttayım. Oyıñdağı nərseni aytıp
bolğanşa menen ayırılğıñ kelmeydi ğoy.
– Sağan aytar eşteñem joq.
– Ötirik aytasıñ! Onda nege keldiñ? Meni köru üşin be nemene? Seniñ
ottaubay söziñe senedi dep turmısıñ? Bərin de bilip qoydım, seni
jibergen... ik... kempir ğoy, ə? Keter aldında onı qaytseñ de osında əkel,
jetkiz... bizben birge qarnı toymay, şöli qanbay, jalañayaq jürsin... biz
sekildi ol da tamaq işpey uyqığa jatsın... öytkeni, jalğız özi qaşıp
ketip, bizdi tağdır talqısına tastağanı - ədiletsizdik, tım oñbağandıq
degen şığar dəu de bolsa. Əytpese ol jalğız jırğap jür!.. Eger şın
erkek bolsañ, ol seni argez degen şığar, ha-ha! Qay közimdi jırtitayın,
argez, erkek! Eger munday erkekke meniñ tükirgenim barın bilse ğoy ol!
Qarnı aş, tamaq işpey jatatın, körpesi joq bolğandıqtan qalşıldap
toñatın..ik... jəne basqalarmen birge aram qatqalı jürgen erkekti! Joq!
Sendermen birge aram qatqannan göri jalğız jürgenim keş ilgeri.
– Əy, jarqınım, qoyasıñdar ma, joq pa? - dep ayqayladı körşi tağı da.
- Qazir politsiyä şaqıram, tün ortasında bul netken beybastaqtıq!
Uəli əkesiniñ beşpentiniñ jağasınan köterip, kereuetke jatqızdı,
bəteñkesin şeşip, küşpen körpeniñ arasına kirgizip jiberdi.
– Ey, balaqay, tükirgenim bar sağan. Eger unamasa, pəterden tayıp tur.
On altınşı oramğa ket, beyşara qaratayaqsımaq. Sağan tüşkirgenim bar,
öytkeni bizde Respublika. Jasasın Respublika...ik!
Kenet tağı ünsiz qalğan. Bul jolı Uəlidiñ judırığı kömektesip edi.
Belaid tösegine quladı. Auzınan silekeyi ağıp, tütigip ketken ulınıñ
betine süzile qaradı.
– Meni urdıñ ba? Sen... ik... əkeñdi soqtıñ ba?
– Keşir, biraq eger qoymasañ, ekeumizdi de türmege qamaydı.
– Men sağan körsetemin, estimisiñ? Sağan körsetem. Ayıqqan soñ
ajalıñ menen. İk... türmege deymisiñ? Aqımaq, bul sağan derevnya emes,
munda sağan Aljir emes, munda respublika, al respublikada tekten-tekke
türmege qamamaydı, seni öltirem.
Ol az-kem sabasına tüskendey, beşpentiniñ tüymesin sipalap, öñirin
tüzep qoydı.
– Əy!
Uəli dıbıs bergen joq.
– Kaid əli tiri me?
– Tiri.
– Onı nege jayrata salmaysıñdar?
– Bilmeymin.
– Ölimtik! Osında ketpek bolıp... qujattardı resimdegende... ol menen
bes jüz frank alğan... Al seniñ şeşeñ sonıñ qatınına əli de jumırtqa,
tauıq jibere me?.. Meni urdıñ ğoy, ə? Körsetem sağan. Mına jerden
tunşığıp öluge boladı eken. Sen əli derevnyada, laşığımda jürmin dep
oylap pe eñ? Terezeni aş, keñirek aş, bölmege Parijdiñ auası men
jarığı, muzıkasın kirsin de! Parijdiñ muzıkasın tıñdağan joqpısıñ?
Jihazdarğa soqtığısıp jürip, terezege jetti de tutqasın buradı.
Tereze jarmasınıñ biri betine soğıldı. Qan şığıp ketti, ol qanağan
ernin birneşe ret alaqanımen süykep jibergen. Qanğa boyalğan sausaqtarı
bet-auzın ayğızdadı.
Qarauıtqan aspan astında azan-qazan u-şu men samaladay ottar. Uəli
öz közine özi senbedi. Sonau kökjiekke deyin bükil keñistikti ülken ört
alıp ketkendey. Tün maqta tərizdi jumsaq ta tığız, u-şulı birdeñe
üstimen qalqıp bara jatqanday.
Osınıñ bəri Uəlidiñ közi men qulağın tığındap tastağan. Belaid ta
tumandı közin terezeden almay tur.
– Qara! Bul Parij, nağız jumaqtıñ ortası, seniñ derevnyañdağı
jarımesterdiñ oydan şığarıp jürgeni emes. Budan köñiliñ qalağan
nərseniñ bərin de tabasıñ. Tek qolıñdı sozsañ boldı. Əne, qarasañşı...
Ol terezege qolın suqtı, qimılı bolbır da bəseñ.
– Qalağanıñnıñ bəri bar, - aqşa, qızdar, işkilikhanalar, tamaşa
şaraptar, al şe, PMYu degenniñ ne ekenin bilemisiñ, balaqay? Jeksenbi
sayın sonda barıp oynaymın.
Uəli onı tıñdağan da joq, ol mına astan-kesteni şıqqan teñizde jurt
qalay jüre aladı dep soğan tañğalıp tur.
Köz aldına Talınıñ bəkene üyleri kele qaldı, kün batqan boyı
olardı qarañğı tün jutıp qoyatın, jarığı joq tün, kişkentay kezinde
odan sumdıq qorqatın, jazıqtıñ ekinşi şetinen, derevnyadan talay
şaqırım qaşıqtıqtan ittiñ ürgeni men şeten toğaylarınan ükiniñ
muñdı üni estilip jatatın
Köşeden kelgen salqın lep Belaidtı birşama sergitip tastadı. Ol
ulına qaradı da, Uəlidiñ abırjığan türinen on jıl burın Parijge
alğaş kelgen kezdegi öziniñ tañdanğan keypin körgendey boldı.
– Qalay keremet pe?
Özi balasınan jauap kütken joq.
– Ğajap pa? Endi mına meni, kəri şöñgeni tıñda. Buğan aldanba,
balaqay, Parijde bəri de bar, tek sağan emes, uqtıñ ba? Sen aljirliksiñ.
Əytkenmen, munı qazir əñgime etip te qajeti şamalı, öziñ - aq uzamay
tüsinesiñ, basqalar - aq seniñ munı jıldam tüsinuiñe kömektesedi.
– Basqalarıñ kim?
– Ərine, frantsuzdar, bul solardıñ eli ğoy, aqımaq.
– Men jumıs isteuge keldim.
– Mine, tek osığan ğana ümit artu kerek. Aldımen sol jumıstı tabu
kerek. Sodan keyin sağan bölme, kiim-keşek qajet, Parij üşin mına
kiimiñ oğaştau, onı öziñ de köresiñ. Tüsinemisiñ, bul solardıñ eli. Biz
olardı əbden jalıqtırdıq. Biz kir qojalaqtar, olar siyäqtı söylemeymiz,
olar siyäqtı tamaqtanbaymız. Körersiñ əli, uzamay qabırğa jağalap
jüretin bolasıñ, öytkeni, böten elde jürgeniñdi, olardıñ senen əbden
zərezep bolğanın bilesiñ. Bul Parij, munda bəri de bar, tek sen üşin emes.
Bul solardıñ eli, bizdiki emes. Bizdiñ elimiz - Aljir, qayırşılardıñ, qan
men terdiñ, jalañayaqtardıñ, muñdı əyelder men jabırqau erkekterdiñ eli.
Əne bizdiñ elimiz sol Aljir, Aljir, Aljir!..
Ol tereze qaqpağın qoya berip, üstelge jetti de, eñirep jıladı. Uəli
onı kereuetke əkelip jatqızdı, ləm-mim demesten üstine körpesin japtı.
– Rahmet, balaqay, rahmet.
Ol qabırğağa qaray aunap, uzamay qor ete tüsken. Körşi bölmedegi
erkek bir əyeldiñ şıñğırğan dausınan asırıp:
– Saldaqı, oñbağan jezökşesiñ sen! Jezökşemin dep moyında, qane! dep ayqaylaydı.
– Kömektesiñder!
Uəlige əyeldiñ qorqınışı tım montanı körindi.
– Saldaqı ekeniñ közge urıp turğan joq pa? Bir qabat teriñdi sıpırıp
alam... oynasıñdı da söytem, oynasıñnıñ tumsığın buzam, qarğıs atqır
saldaqı!
Uəli terezeni aştı. Qarsı bettegi körşiler as üyde özara külisip,
tamaq işip otır. Mına dauıstar olardı mazalamağan siyäqtı, bəlkim,
estimegen de şığar.
– Jaqındama, əytpese ayqaylaymın!
Əyel şır-şır etedi.
– Qorqıtqan türin!
– Jiber auırttıñ!
– Teriñdi sıpırıp alam!
Uəli birdeñeniñ kereuetke qulap, şaqırlap ketkenin estidi.
Taladağıday barıp araşalasam ba eken dep te oylağan. Kenet erkektiñ
dausı özgerip sala berdi:
– Əytkenmen deneñ ədemi, biraq ol meniki, estimisiñ meniki. Al sen
saldaqısıñ, sulu saldaqısıñ!
Dauıs semip, küñgirtteu estildi. Uəlidiñ qulağına anda-sanda üzik-üzik
sözder şalınadı.
– Əkelşi onı, deneñdi əkelşi mağan.
– Lac maskünem, araqtıñ iisi müñkip turğanın qaraşı.
Uzamay eki dauıs aralasıp, qorıldap, aqırı tınıştıq ornadı.
Belaid Talağa qaytıp oralğanda alğaşqı körgeni əyeliniñ jalañ ayağı
boldı. Ol ormanda otın kesip jür eken. Küyeuiniñ keletinin de bilmepti:
Uəli hatında əkesin ala kelem dep jazbap edi.
Üstine oñıp ketken birdeñelerdi ile salğan, jas şaması belgisiz,
jalañayaq qatın munıñ əyeli bolatın. Ayağınıñ terisi bıt-şıt bolıp
jarılğan, Uəlidiñ moynınan quşaqtağan qoldarın süyel basıp, qisayıp
ketken. Sonısımen baltanı şırq üyiredi, otın, tas, oşağandı japırıp
tastaydı. Jılay ma eken? Əy qaydam? Mına sualıp ketken közderden
qanday jas şıqsın jəne onıñ keregi ne? Əyeline köz toqtatıp, tağı bir
qarağanda jerge jabısıp alıp, otın bumasın köterip jatqan türi tört
ayaqtı orman tağısınan aumay qalıptı.
Munıñ qaraday jüregi aynıdı.
Üyinde bul ortağa oğaş beşpenti, aq köylegi, jıltırağan bəteñkesin
jasıru üşin Uəlidiñ şekpenin kiip alğan.
Jəne tap sol eki arada bükil Tala munıñ üyine qaray qoğaday
japırıldı, nağız Keremetter dersiñ!
Tağı da sol bügilgen belder, tağı da sol janarı söngen közder,
başpayları qisayıp ketken, arsa-arsa denelerin qaydağı bir
şoqpıttarmen jauıp alğandar. Jəne ərqaysısı salt-dəstürge səykes
özderiniñ tittey rölderin adal oynap şıqqanday bolğan: jalğan
sıpayıgerşilikti marabut, ömeşekteri üzilip turğan qayınatası men enesi
(olar munı aqşa əkeldi dep oylaptı), kezinde munıñ kindigin kesken, əli
künge deyin "qulınşağım" deytin kəri balger, mıljıñ da şalgez derevnya
basşısı, amin, SAS ofitserine məlimet tüsiruge jaramdı birdeñe estip
qalam ba dep dəmetken jansız. Parijden şıqqan boyda Uəli Belaidqa:
Aljir jağalauına tüsken zamatta munıñ ər sözi, qozğalıs - qimılı,
kürsingeni, ünsizdigi, külkisi, bəri-bəri Aljirdiñ barlıq tükpirlerinde örip
jürgen azamattıq, əskeri, jartılay azamattıq, jartılay əskeri
tıñşılarğa bayandalatının, esepke alınatının eskertken bolatın.
Aljir burınğısınan da beter orasan zor politseylik uçaskege aynalıp
ketipti.
Osınıñ bəri tükke turğısız komediyä bolatın. Ömir sürip jürgen
tərizdi osınday oyınnan şınımen-aq külkileri kelmey me eken?
Şınımen-aq osı əbden tozığı jetken ğimarattı, qur betin kölegeylegen
jalğandıqtı, tüsiñe ense de aza boyıñdı qaza qılatın osını jaqsılap
turıp jumsaq jerinen teppeske, - şınımen-aq eñ jas nemese şıdamsız
degenderdiñ oyına osınday tilektiñ kelmegeni me?
Ol osını Taladağı əkesi Mohand Saidqa jazğı kanikulge kelgen
Ramdanğa aytıp ta körgen.
– Sol sen aytqannıñ özi menmin ğoy, - degen Ramdan. - Əli jaspın,
sondıqtan da, mına kitaptarda jazılğan ertegilerge əli de senem, - ol
şekpeniniñ külaparasında jatqan kitabın körsetti, - şıdamsız ekenim de
ras, biraq uaqıt jağınan qaysısınıñ utıp, qaysısınıñ qaların
bilmeymin, - soğıs pa nemese meniñ dəneküs ökpem be. Ökpem aman qalsa
eken. Sonıñ soñğı kesegin qanmen birge tükirip tastağanşa, təuelsizdik
kelse deymin. Jəne sonan soñ men dindarlar tuqımınanmın ğoy. Emşi
iniñnen suraşı. Eger Markske deyin tuğan bolsam, nağız taqua - musılman
bolıp, Allahtı jan-tənimmen jaqtap ötken bolar edim.
Bükil jaz boyı Ramdan Belaidtı ügitteumen boldı. Olar küni boyı
juptarın jazbaytın. Ramdan Belaidqa Marksti tüsindirse, Belaid Parij
jayında əñgimeleydi.
– Əkem ekeuiñ Parijdi ayta beresiñder, - dedi Ramdan. - Ol senderdi
siqırlap tastaptı.
Şınında da, Belaidtı Parij ayrıqşa siqırlap tastağan tərizdi.
Ramdan qaytadan Aljirge kete salısımen Belaid Deleklyuz jəne SAS tıñ basqa da ofitserlerine qonaqqa jii bara bastağan. Solarmen birge
tamaqtanıp, karta oynaydı. Eşqanday qızmeti joq bolğandıqtan, üyine
kez kelgen uaqıtta, tipti komendant sağatınan keyin de keletindi şığardı.
Ədette mas bolıp oralatın. Kez kelgen azıq-tülik kərtişkesin de alatın
boldı. Leytenantqa ol kün sayın qajet bolğandıqtan, aqır ayağında buğan
SAS - tıñ tap qasınan jinamalı üy turğızıp berdi. Belaidtıñ əyeli
onda barudan bas tarttı. Ol balalarımen birge derevnyada qaldı. Al
Uəlidi Belaid qaytadan Frantsiyäğa baruğa məjbür etti. Uəli "Japi"
zauıtındağı əkesiniñ ornın bastı.
– Jamağat, alañğa şığıñızdar! Jaqsı habar estisizder! Jiın DuTselninde boladı.
Jarşınıñ dausı birtürli jarıqşaqtanıp şıqtı. Biraq Başir onı
birden tanıdı. Kezinde bul da onıñ soñınan Talanıñ basqa balalarımen
birge jügirip jürgendi unatatın.
– Anau Smayıl ma?
– Smayıl.
Anasınıñ dausınan kenet mazasızdanğanı sezildi.
Mineki, qırıq jıl boyı Smayıldı jarşı ğıp tağayındağannan beri
onıñ aldımen bozbalalıq (kərteñ əyelder əli künge deyin jiırma
jastağı Smayıldıñ dausın auızdarınıñ suı qurıp eske aladı), sodan
keyin tolısqan, budan soñ qarttıqtan əlsiregen dausı derevnya ömiriniñ
barlıq oqiğaların bayan etip keledi. Əñgime qoğamdıq jumıstar nemese
derevnya jinalıstarı jayında ma, jerleu, ört, mereke nemese jol jöndeu
huralı ma - jurttı alañğa şaqırıp, ol jariyä etpegen bir de bir oqiğa
Talada bolıp körgen emes.
– Ol qanday jinalıs? - dep suradı Başir.
– Qazir ondaylar kün sayın boladı ğoy, - dedi Farrudja.
Başir şıdamsızdana bastadı. Ol jinalısta özin Amiruştıñ
komandalıq beketine jetkizetin maydan ökilin bilip alarmın dep
ümittengen.
Alañnıñ teñ jartısı adamğa tolıp ta ülgeripti. Bir-birlep te,
toptalıp ta kelip jatqan adamdar bayağıdağıday jiılğandarğa səlemdesip,
tas taqtayşalarğa nemese jerge otıra ketisedi. Bəri de ünsiz.
Alğaşında Başirge eşteñe de özgermegen sekildi köringen. Sodan
keyin ol əldebir qolaysızdıq sezindi. Jurttıñ bəri jayğasıp bolğan kezde
jan-jağına qarağan Başir kenet bərin de tüsindi. Talanıñ jinalısı
burınğısınşa saltanatqa tolı edi: sol bayağı qozğalıs, sol bayağıdağı
körinis. Degenmen qazir bastalğalı turğan spektakldiñ mañızdı bölşegi katısuşı adamdardıñ quramı özgerip ketipti. Kezinde bul erkekter
jiını bolatın. Endi munda burınğısınşa alañ şetindegi tas
taqtayşalarda otırğan şaldar jəne özderin layıqtı ustap, rölderin
jaqsı oynau üşin barın salıp bozbalalar otır.
Alañğa kisi toldı - au degen kezde eşkim qolqa salmastan Amer sözin
bastadı.
– Tala jamağatı, sizderdi jinaudı ötingen leytenant Deleklyuz.
Leytenant sizderge birdeñe aytqısı keledi. Tala jamağatı! Dinnen
bezgender, quqıq buzuşılar men joldağı baukespelerdiñ bizge qarsı
soğısıp jatqandarına köp boldı. Munda əsker turğanı da sondıqtan,
sizderdi qorğau üşin, biraq əsker ılği da qastarıñızda jürmeydi. Fellağa
sizderdi aştan qatıradı, bülinşilikke uşıratadı, bauızdap ketedi, aqşa
bopsalaydı, özderin jasırıp qoyuğa jəne tamaqtandıruğa məjbür etedi,
buğan nege qarsılıq etpeysiñder desek, olar qarulı, al biz qur qol emespiz
be deysiñder. Leytenant ol uəjderiñdi durıs dep eseptep, tilekteriñdi
qanağattandıruğa uyğardı. Endi sender qoldarıña qaru alıp, Talada özin
qorğau toptarın qurasıñdar. Senderge qol uşın beru üşin əsker
derevnyanı tikenek sımmen qorşap şığadı. Bes baqılau beketi men eki
qaqpa ornatıladı, sender sonda kün batqannan tañ atqanğa deyin kezekpen
qarauılğa turasıñdar. Tıñğılıqtı nusqaulıqtı leytenanttıñ özi beredi,
uzamay özi osında keledi. Eskertpeleriñ, qosatındarıñ bar ma?
Buğan jauap retinde ər jerden jötkiringen ünder estildi. Amerdiñ özi
de Talanıki bolatın. Ol bül jötkirinudiñ ar jağında: "Dımıñdı
şığarma! Bayqa, bayqamay birdeñe dep qoyma, Amerdiñ özi-aq ottay bersin,
qazir sonıñ küni ğoy, biraq onıñ da küni öter, endi qanşa qaldı deysiñ"
degen eskertu jatqanın jaqsı biletin.
Başir qazir şaldardıñ biri söz alıp, Amerdiñ it terisin basına
qaptap, masqarasın şığarar dep kütken. Biraq Tayeb jinalğandardan
pikirlerin surastıra bastağan sətte, olar birinen keyin biri: "Amerdiñ
sözine qosar eşteñem joq" degendi qaytalaumen boldı. Başirdiñ birdeñe
aytqısı kelip, şıdamı tausıla bastağan. Biraq qasında turğan
jasöspirim jigit əy - şayğa qaramastan qolımen munıñ auzın basıp:
– Esiñ durıs pa? Sen üşin bərimizdi bauızdaydı ğoy, - dep sıbırladı.
Bul ne bolğanı? Bir auız söz, ayqay, narazılıqtıñ belgisi de
bolmağanı ma? Jinalğandar bastarın salbıratıp, közderimen jer
şuqıp, ar-namıstarın jasırıp turdı. Bulardıñ babaları tau şıñına
Uya salğan qırandar tərizdi qadır - qasietterin joğaltpastan, osı mañnan
qonıs tebuge kelip edi. Sol babalarınıñ arpa mıstarı qayda ketken?
Şınımen-aq ana nemeniñ köpirgen auzına qum qUyatın bireudiñ
tabılmağanı ma? Bügin tünde soñğı şolğın derevnya şetinen Talanıñ
kendir arqanına asulı turğan Amer men Tayebtiñ ölekselerin tauıp almas
pa eken?
– Sen əli budan da soraqısın köresiñ, - dedi jigit.
Başir tım qurığanda mına adamdardıñ közderinen jaralı
jolbarıstıñ aşu-ızasın körermin dep jan-jağına qarağan. Biraq bəri
jerge qarap, tuqırıp qalıptı. Bəri Deleklyuzdi kütip tur. Olar
qasındağı kisiniñ közinen Uyat belgisin körmeu üşin bir-birlerine qaraudan
taysaqtaydı.
Başirdiñ ızası basılıp qaldı. Onıñ qajeti de joq eken. Mına mənmağınasız soğıs bərin ınjıq qıp jiberipti.
Tala munday jiındı burın-soñdı körgen emes. Tipti karrikatura da
emes, barıp turğan sayqımazaqtıq! Başirdiñ sanasında əli künge sayrap
turğan burınğı jiındarda Tayeb sekildi malğun nemese Amer sekildi
silimtikter auzın aşuğa da batılı barmaytın. Endi solar bi bolıp, tipti
özderi ğana söyleytin dərejege jetipti. Burındarı munday jiındarda
ulağattı mısaldar, izgi əñgimeler aytılatın, sözdi bayqap qana
qoldanatın, öytkeni, jurt birin-biri sıylaytın. Qazir Amer men Tayeb
alqa toptıñ köz aldında qısılıp-qımtırılmastan berber tilin qorlap
tur, bul adamnıñ jan-jüregin tilimdegenmen birdey nərse emes pe.
Joq! Tek sırtqı körinis qana sol küyi qalıptı. Al Tala jiınınıñ
janı ölgen. Tek Smayıldıñ dausı ğana ənşeyin köz aldau, al mına
körinistiñ bəri sağım siyäqtı elesteydi. "Adal adamdar... jaqsı habar..."
İə, Tayebtiñ namısı men Deleklyuzdiñ igiligi! Qanday kölgirsu!
Qazir Taladağı jiın - mılqaularğa Amerdiñ dausımen habarlanatın
Deleklyuzdiñ buyrıqtarı ğana eken. Jansız, pikirsiz, ünsiz topqa berilgen
əmir. Eger basqası da osığan səykes bolsa şe? Eger mına körinis, üyler,
alañdar, bulaqtardıñ şınayılığı da qur aldau bolsa? Astronomdar
keybir juldızdardıñ jarqırağan səulesin mıñdağan jıldar burın
söngen juldız jarığı dep jatpay ma. Bəlkim, Tala da söngen juldız
şığar?
Uzamay leytenant ta keldi. Ol ədettegidey alañğa birden djippen
jetken, mına jol da sonıñ əmirimen salınğan körinedi. Qasında tek
jürgizuşisi ğana bar. Leytenanttıñ bir qolında qalıñ qızıl dəpter,
ekinşi qolında qamşı.
Ol köringen boyda jurttıñ bəri orındarınan turıp, qoldarın
mañdaylarına tigizdi, sırttan qarağanda buları əskeri səlemdesu
joralğısına uqsaytın. Bul Tayebtiñ soñğı oylap tapqanı eken. Özinşe
mardımsıp, jerden köteriludi qajet den tappağan Tayebten basqanıñ bəri
orındarınan turdı.
Leytenant Amerdiñ əlginde aytqandarın tolıqtırıp tağı qaytalap
şıqtı, da ayağında:
– Bulay isteytinimiz, sizder qorqasızdar, - dep sözin tüyindedi.
Jurt boyın tiktedi. Olardıñ tura qışığan jerlerine dop tigen
leytenant jımiıp külip qoyğan. Rasında da, kün sayın öz təjiribesinde
közi jetip jürgen psihologiyälıq kızmetke arnalğan oqu quralı durıs
jazılğan eken. Mısalı, 43-betinde: "Adamdı qoldan şığarmau üşin onıñ
boyınan kemşilik tabu kerek. Paydakünemdik pe, quştarlıq pa,
öşpendilik pe, əyeljandılıq pa, mansapqorlıq pa, ataqqumarlıq pa (eger
onısı negizdi bolsa, onısın paydalanu anağurlım oñay), aqşaqumarlıq
pa, əlsizdik nemese aqımaqtıq siyäqtı kemşilik kisiniñ boyınan ərqaşanda
tabıladı; adamda qaytkende de bir olqılıq bolmay qoymaydı". (Tobırdı
qalay basqaru kerektigin osı "Tobır psihologiyäsı" oqu quralınıñ 3tarauınan qarañız".)
Leytenant öz artıqşılığın bir körsetip qaludı jön kördi. Ərine,
qorqasızdar! Aralarıñızda qorıqpaytın bireu bar ma? Ol
jinalğandardı közben şolıp ötti. - Eşkim de joq qoy. Ayttım emes pe.
Bir balanıñ əlsizdeu dausı şıqtı:
– Biz qorıqpaymız, leytenant mırza.
– Solay ma!
Tus-tustan jötkiringen dauıstar estildi: munıñ ne seniñ? Bərimizdi
qurtasıñ ğoy!
– Biz onı qazir tekseremiz, - dedi Deleklyuz.
Ol qalıñ qızıl dəpterdi joğarı köterdi. Kün sayın mına jurnalğa
kezekşilik tizimin jazıp otıru kerek. Men osı dəpterge künin,
saqşılardıñ ret sanın, beket atauların jazıp qoydım. Tek soğan atıjönderiñizdi tüsirip otırsañızdar bolğanı. Kim jurnal jürgizedi?
Bastar iıqtarğa burınğıdan da göri kire tüsti.
– İə, ne aytıp edim?.. Jaña ğana dauıs kötergen əlgi erjürek qayda?
– Mundamın, leytenant mırza.
– Söytip?
– Kördiñiz be...
– Qorqatınıñdı körip turmın...
– Leytenant mırza...
Bul bir şaldıñ dausı bolatın. Aqırı bireu söyledi - au.
– Meniñ aytayın degenim: aqırı derevnya boyınşa uəkil bar eken,
bəlkim, jañadan tağayındap qajeti de joq şığar.
– Əytkenmen, özgeniñ esebinen bolsa da, batıl bireu tabıldı, dedi
Deleklyuz. - Biraq, qart adam.
Şal tükke tüsinbegen əlpet tanıtqan. Eger uaqıtı bolsa, isine
mattaqam, berilgen kisi ğoy, əri sauattı...
– Jaqsı! Jaqsı!.. Sonda kimdi aytıp tursıñ?
– Bəlkim, Tayeb...
– Özim de bilip edim, - leytenanttıñ dausı şığıp ketti. - Tayeb! Ilği
da Tayeb!.. Saytan alğır, eger Tayeb bolmasa, osı quıstağılardıñ bəri
qırılıp qalar ma edi... Amal joq! Ilği da Tayeb...
Ol köşeniñ barıp turğan azğını edi, əlgi Tayeb. Jurt onı köşedegi
tozañ sekildi taptap ketetin, közderine de ilmeytin. Sonda da ilmiip tirlik
ete jürip, aqır ayağında mınaday aynalımğa engen soñ ne türli öner
şığardı. Ol momın, sıpayı, jürek aynıtarlıqtay jağımpaz bolatın:
Ras. Onısına basqalardıñ jüregi aynığanmen, onı özi sezbeytin. Ol
ağaştıñ sınığı, jiptiñ üzigi, nannıñ qaldığı, düniedegi qaldıq
ataulınıñ bərin bir qajeti bolar dep jinastırıp jüretin. Özi aştıqtan
ölerdey qorqatın, biraq aştıq ta ökşelep soñınan qalmadı, söytip,
özgelerdiñ jekkörinişinen boyına qorek daritınday ilmiip kün keşetin.
Ol sizge aldımen amandasadı, eger səlemin ala qoymasañız, alıstan
onısın qaytalap kele jatadı, töñiregindegi baqıttı jandardıñ ayağına
oralğı bolıp nemese közderi tüsip ketkeni üşin köringennen keşirim surap
bəyek bolatın. Eger nemquraylı keyippen nemese aşulanıp kele
jatqanıñızdı körse, ol əlgisiniñ bərin qaytadan bastap, jaña ayla-ədis,
jaña sözder izdeytin, betegeden biik, jusannan alasa küyge tüsip, tipti
jaqtırmay jımisañız da, bir ezu tartqızbay qoymaytın. Osınday
dərejege deyin jalbaqtaudıñ arqasında aqır ayağında jurt buğan tözuge
məjbür boldı.
Talağa kelgen leytenant Deleklyuz derevnya boyınşa üş uəkil
tağayındaudı talap etken kezde jurttıñ bəri kimdi atarın bilmey, qattı
qinalğan. Burındarı jurt munday qurmetke talasatın bolsa, qazir onı
eşkim de qajet etpedi. Adamdıq qasietinen tegis jurday bolğandı
bizdegiler ol kele jatqanda masqaraşılıq basına nöser siyäqtı jauadı
desedi. Eşkimniñ de onday jañbırdıñ astında qalğıları kelmedi. Üş
künde aqırı eşkim tabılmağan. Törtinşi küni derevnyanıñ erkek
kindikterin jinap alğan leytenant: "Qazir sağat segiz, tağı eki sağat uaqıt
berem. Eger sağat onda uəkilderiñmen kelmeseñder, onda özderiñnen
köriñder" dep kesip aytqan.
Ərine, Tülki (Tayebti solay ataytın) jayında eşkim oylağan joq-tı.
Biraq bireu sonıñ atın atauı muñ eken, bəri bir auızdan: "Tabılğan aqıl!"
desken. Onı qaşandağıday umıtıp ketipti. Tauıp alıp, əlgi usınıstarın
ayttı. Jəne iştey bəri eger ol kelispese, küştep köndirermiz dep şeşken.
Biraq osığan deyin jurttıñ bərine jalbaqtaumen kelgen, qorlıqtı
peşenesine jazılğan nərsedey qabıldaytın onı köp ügittep əure bolğan
joq. Birden kelisim bergen ol, qaşandağıday alğısın da bildirdi:
"Kentterdiñ işindegi eñ tamaşa osı qonısqa tittey bolsa da kömegim tise,
özimdi şeksiz baqıttı sanağan bolar edim". Söytti de, ırjiıp qoydı.
Biraq alañnan keter aldında burınğı aqsaqaldardıñ ədetine basıp
moynına orap almas burın şekpeniniñ işindegi bökebayın bayıppen
jöndep, jinalğandarğa sınay bir qarap qoydı. Turğandardıñ eñ
jasqanşaqtarı birden közderin tömen salğan.
Osı künnen bastap ol ər keş sayın nusqau aluğa SAS - ka baratın.
Sonan soñ kelesi küni derevnyanı aralap jüretin: "Kapitan ayttı..."
Deleklyuzdiñ leytenant ekenin Tayeb jaqsı biletin, biraq jağımpazdıqpen
onı "kapitan mırza" dep atadı.
Alğaşında onı burınğısınşa kelemejdep, bayağı beyşara qalpına
tüsirip, özderi alıp bergen biliktiñ qaterin birşama azaytuğa tırısqan.
Biraq uzamay onday oyınnan bas tartuğa tura keldi. "Kapitan ayttı..." Osı
sözdi köldeneñ tartıp, arqasın tauğa tiregendey, jarımes bireu bolmasa,
qarsı şığuğa eşkimniñ jüregi daulamaytın bilikke qol artqan Tayebtiñ
künnen künge mereyi üstem bolıp bara jattı. Burın qabırğağa jabısıp
qana jüretin ol endi jurttıñ köz aldında alşañ basıp, şekpeniniñ etegi
deleñdep, aybattanıp kele jatatın. Külu degendi müldem qoyğan. Tipti
Tayebtiñ dausı da özgerip, berber tili irumenderdiñ arsız, aşı
dıbıstarına almastı. Eñ kömeyi bostar oğan tartu-taralğı əkele
bastağan. Ol kün sayın alañda sol sıy-sıyapattardı maqtap, basqalarğa da
ne isteu kerektiginiñ işarasın bildirip jürdi. Sonı bilgen jurt ta şubıra
bastadı. Aydıñ ayağına qaray azıq-tülik salğan sebet kötergen əyelderdiñ
Tayebtiñ üyine kirmegeni kem de kem şığar. Erkekter jağı anau qoğamdıq
jumıs atqarıp jürgendikten, jalaqı almaydı (onısı, ərine, beker edi)
degen sıltaumen aqşa berip jürdi. Arada biraz uaqıt ötken soñ Tayeb endi
SAS - qa da barıp əurelenbesten, uzaq jıldar boyı özine qorlıq
körsetken jurtqa jüris-turıs erejelerin özi-aq jariyälap turatın boldı.
– Tayeb! Tayeb! - dep sözin jalğadı leytenant. - Jalpı bəribir ğoy...
əytkenmen bəri de tüsinikti... - basqalar tüsinbey turğanday - aq. - Nesi bar,
eger sol ğana layıq deseñder, men...
Beyşara Tayeb! Kez kelgen kisi mañına jolamauğa tırısatın las qoqıs, juındı -şayındı, nəjis, - bəri de, əyteuir, sonıñ ülesine tiip
jatadı.
Tayeb jiınğa burıldı:
– Talanıñ jamağatı, qorqınıştan tüsteriñ buzılıp ketipti, zəreleriñ
bek ketkenin közderiñnen körip turmın. Dəpterleriñniñ mağan keregi joq,
tizim de jürgizbeymin, onımen özderiñniñ bireuiñ aynalısıñdar. Eger
kəpirlermen jumıs istesek, senderdiñ dinderiñniñ jaqtauşılarınıñ biri
kelip, bauızdap tastar deysiñder ğoy... Solardan qorqasıñdar... ölerdey
qorqasıñdar! Sender mendey emessiñder... Men, Tayeb, olardan
qorıqpaymın jəne munı bəriñe aşıq aytamın. Aytıp barıñdar. Al
tizimderiñdi men jasamaymın.
Bir şal Tayebke jalına bastadı. Qobaljığannan dausı dir-dir etedi.
Oğan tağı bireuler, aqır ayağı bükil jiın qosıldı. Közin jumıp alğan
Tayeb ləm-mim demedi. Tayeb özin jer-kökke sıyğızbay maqtap, ayağına
jığıluğa şaq qalğan tobırdıñ jalınıp-jalpayuın, jalınışın ünsiz
tıñdap tura bergen. Kelisim bermes burın əlgilerdi uzaq tıñdadı.
Onı quttıqtau üşin bəri orındarınan turdı. Jurttıñ japatarmağay
alğıstarın aytıp, jalğan maqtauğa basqanın Başir alıstan körip tur.
Ol frantsuzşa estirte til qatqan:
– Oñbağandardı öltiru kerek!
– Kərtişkeñ mine, doktor!
Belaid ayqay saldı. Munıñ qolına jarmasıp, alañnan küştep alıp
ketti. Tek bılay şığa bergende:
– Esiñ durıs pa? - degen
– Meniñ be? Mümkin, biraq senderdiñ bəriñ ölekse ekenderiñ anıq. Bəriñ
de! Talada Tayebtiñ auzın ottaubayımen qosa tığındaytın eşkimniñ
qalmağanı ma?
– Joq, əlgi fakultetiñde ne oqıtqan sağan, bauırım?.. Əlgi masqara
kezinde... auadan eşqanday iis sezinbegeniñ be? Joq pa? Sen doktor
emespisiñ, munı jaqsı biluiñ kerek. Budan köksiñniñ... əldebir qışqıltım
iis şıqqanın añğarmadıñ ba?.. Ber jaqtarı büp-bütin köringenimen, ar
jağındağı etteri şirip ketken ğoy... Bayqaymısıñ? Ölekse iisi müñkidi.
Şibörilerdiñ üyir bolatını da sondıqtan... Jaraydı, doktor, cay bol
jəne... bul jerdiñ aua rayı sağan qolaysız degen keşegi sezimdi umıtpa...
Ol kete bermek edi, Başir şekpeniniñ etegine jarmastı:
– Toqtay turşı!
– İə, ne aytasıñ?
Anau eşteñe demedi.
– Otpen oynauğa tım jassıñ, bauırım... Talanı dertinen ayıqtıru
üşin qanday dəri kerek ekenin bilemisiñ.. eñ aldımen diagnozın durıs qoyu
qajet... Seniñ meditsinalıq ğılımıñ bul jerde dərmensiz.
– Bilesiñ be sen?..
Başir ekiuştı küyde qaldı.
– Bərin de bilem, - dep küldi Belaid.
– Derevnyadağı FNO ökilin aytam?
Belaid jımiyä tüsti.
– Sen munı menen, irumenderdiñ dosınan surap turmısıñ? Sen,
şınında da, tım jas ekensiñ, bauırım... onımen qoymay... aşulanasıñ.
Nege? Tayebtiñ jiında aytqan sözine bola ma?.. Sağan keregi ne... Onıñ
üstine, otbasındağı barlıq rölder bölip alınğan... Əli - batır; jumıs
istep aqşa tabatın jəne basqalarğa da septigi tiip jürgen qayırımdı
jigit - Uəli... Şeşem - qatañ dəstürdiñ kisisi... Farrudja - jesir, tağdır
qurbanı... özimen-özi jürgen adam! - Ol dausın qatayttı: - Al men
satqınmın... körip tursıñ. Sağan müldem orın joq... Odan da kitaptarıña,
nauqastarıñ men astanadağı ermek qıp jürgenderiñe qaytqanıñ jön...
– Men onda bara almaymın, - dedi Başir.
– Nege?
– Politsiyäğa bola.
– Əbden layıqtı sebep, - dedi Belaid.
Ol külip kete bardı. Keñ adımdap, köşeniñ ayağına barıp ta qalğanın
Başir körip tur. Özi: "Azdap işken raqat qoy, şınında!" - dep əndetip
baradı. Sodan soñ artına burılıp ayqayladı:
– Mohand Said ulı Ramdan jayında eşteñe bilmeysiñ be dep surap edi.
Munda kelgeli onımen söylespegen de şığarsıñ. Soğan kirip şıqşı. Kete berigi, tağı burıldı: -Men jiberdi de... al endi üyiñe bar, uzamay
komendanttıq sağat bastaladı... Makiavelli!
Başir joğarıdağı bölmege köterilip, jatqanmen uyqısı kelmedi. Közi
baqırayıp, eki qolın basına ayqastırıp şalqasınan jatqan onıñ
qulağına köşedegi şolğınnıñ jaylap basqan ayaq dıbıstarı jəne bir
jaqtan ükiniñ muñlı üni estildi.
"Talanı dertinen ayıqtıru üşin qanday dəri kerek ekenin bilemisiñ.. eñ
aldımen diagnozın durıs qoyu qajet..."
Biraq munı onday diagnoz qoyuğa eş uaqıtta üyretpegen. Munda onday
nərseler tım köp, eşqanday ereje degen joq, eñ bastısı - basır nemese
jelşeşek auruı kezindegidey negiz bolatın da eşteñe joq.
Əytkenmen, basqa da taulı derevnyalardağıday Tala-Uzruda da bayağı
zamandardan osılay edi. Bir qarağanda, ömir jıljıp bara jatqan, bir
ornında turmağan sekildi. Al şındığında şe? Öz əkelerimizdiñ ata balalarınan enşilegeni sekildi biz de əkelerimizden murağa qalğandardı
qaytaladıq. Bul kezdeysoqtıqtan jəne basqa da zulım küşterden
saqtaytın kepil edi, əytpese bayağıda tuqımımız tuzday qurığan bolar ma
edi. Biz dünieni barınşa tanıp, oğan boylay enip kettik, tipti quanıştan
bolmağanmen de, əyteuir qorıqpay onıñ ıqpıl-jıqpılın kezudi
üyrendik. Əytkenmen, kün sayın onıñ burış-burışına tumsığımız
tigen sayın, aqır ayağında onıñ biz üşin nemese bizdiñ ol üşin
jaralmağanımızğa ayqın kezimiz jete tüsti. Dünieniñ barlıq
qayırşılığı, auru-sırqauı, nadandığı, aştığı, suığı, zulımdığı,
şarasızdığı, jekköriniştiligi men alasapıranınan özimizdi qorğap
qalatın dərmenimiz joq: bizdiñ oğan küş-qayratımız da, bilimimiz de,
dəuletimiz de tapşı. Bizdi jañalıqtarğa talpındırdı, biraq keyde bizge
ol kündelikti küybeñ tükke turğısız qam-qareketterden jıraqtağı qol
jetpes şıñ bastarında jıltıldap turğanday bolıp, bizdiñ basımızdı
közge körinbesten qanşama aspan şamşıraqtarı jarqırap turğan kökke
qaray emes, qayta jerge tuqırta tüsetin siyäqtı.
Ata-babalar zañı! Ğasırlar boyı sonı qoldanıp kelgenine qarağanda,
ol da jaman bolmağan tərizdi. Tek soğan ilese bilu kerek. Jañalıqtar tükke turğısız balanıñ ermegi ğana emes, barıp turğan naqurıstıq,
əytpese öziñdi-öziñ qurtu. Jurt taptauırın etken sara jolmen jürgisi
kelmeytinder nemese odan basqa jaqqa auıtqığandar öz ajalına
asıqqandar, tipti basqalardıñ da obalına qalatındar. Bizdiñ
danışpandardıñ sözderinde jii kezdesetin mınaday naqıl bar: "Atababalarımız bərin de aytıp ketken, bizdiñ oğan qosar eşteñemiz de joq".
Bizdiñ jañadan oylap tabar eşteñemiz joq. Kimde kim ata-babası qaldırıp
ketken izden şıqpay kele jatsa - adal adam degen sol
Degenmen, osılardı bala kezimizden sanamızğa quyıp, ata-babanıñ
salt-dəstür, ədet-ğurıptarına, olardıñ is-əreketterine, qajır-qayratına,
tıyımdarı men nanım-senimderine erte bastan qanığamız. Asau
jürekterin qatañ tizgindegen barlıq təubalıq şekteuleri bizdikine
aynaladı. Aqırı is-qimıl zañdarın, olardıñ şekteulerin, qatelik
mümkindikterin de naqtı tanıp bilmesten sonıñ tutqınına aynalamız. Al
bulardan qutılu üşin batıldıq nemese jetesizdik jetkiliksiz, ol üşin
danışpan boluıñ kerek.
Tala-Uzru, jartastağı bulaq! Biraq şının aytqanda, bizdiñ
derevnyamızda bulaq ta, jartas ta joq, biraq ata-babalarımızdı jazıq
daladan quıp şıqqan kezde tau jotalarınıñ arasına qonıstanu üşin
osında kelgen olar jaña mekenderin burın özderi turğan derevnyanıñ
atımen atağan körinedi. Sol zamandarda alğaşqı Talada bitik ösken astıq
samal jelmen terbelip, say arnalarımen tabın-tabın maldar josıp
jüredi eken.
Ol jaqtan ar-namısımızdı qorğap qalu üşin qonıs audarıppız.
Teñizdey tolqığan bitik eginin, öris tolğan malın tastap, ata-babalar
masqaraşılıq igilikten göri erkin qayırşılıq ömirimiz artıq dep
josıla köşipti. Jazira alqaptı tastap ketkennen beri bizdiñ el emen
jañğağınıñ unın azıq qılıp, qısı-jazı qoy jüninen toqılğan kiim
kigen, aşıqqan, suıqqa toñğan, jalañayaq jar keşken, biraq
qayırşılıqpen kün körse de, adamdıq qadır - qasietterin berik ustap,
onı dünieniñ baylığına ayırbastau oylarına kirip te şıqpağan...
Tala-Uzruda bul əlmisaqtan qalıptasqan nərse edi.
Endi mine, basqa zaman keldi, endi qanşama urpaqtar aqıl-oyı men küşqayrattarın sarp etip, asqan tözimdilikpen ğasırlar boyı qalağan mına
qabırğalar, mına imandılıqtar, mına zañdar Tayebtiñ jarımestigi men
Amerdiñ aşközdiginiñ biligine buyırıp otır...
Qalıñ jün körpeniñ astında arı-beri aunaqşığan Başirdiñ kirpigi
ayqasar emes. Soñğı şolğınnıñ ayaq dıbısı jaña ğana sap bolğan. Endi
kelesisi kelgenşe bir sağattay uaqıt bar. Başir ornınan turdı. Şığayın
dep esikti aşa bergende Sminanıñ uyqılı-oyau dausı estildi:
– Esiñ durıs bolsa, üyde otır.
Ol esikti jayımen jauıp kete bergen. Üyden Farrudjidiñ şoşınğan
dausı şıqtı: "Ağa, qayda barasıñ?"
Ayağınıñ dıbısı ədetten tıs düñkildep estilgen öli köşelerde əriberi jürdi. Osı bir meñireu ünsizdikti bıt-şıt qılu üşin ayqay salğısı
da kelgen. Jarqanattar bir qabırğadan ekinşisine beybereket uşıp jür.
Bir jerde şeşesi balasın jubatıp jattı.
Meşit aldındağı şağın alañda Mohand Sayd frantsuz şılımın
şegip tur. Başir qasına ünsiz otıra ketkende ol tipti burılğan da joq.
– Bir sağattan keyin şolğın keledi, - dedi Mohand.
– Uyqım da kelmeydi, üyde de otıra almaymın.
– Eger seni osı jerden ustap alsa, bükil derevnyağa kesiriñ tiedi.
– Al sen şe?
– Men qaşan qalasam, sonda qaytam... ağañ Belaid tərizdi.
Başir kenet qaraday mazasızdanıp:
– Da-Mohand, sezesiñ be? - degen.
– Neni? - dedi Mohand.
– Ölekseniñ iisin.
– Üyge qaytqanıñ durıs.
– De-Mohand, seniñ zamanıñda bəri basqaşa bolmap pa edi, ə? Olar
qabırğanıñ ar jağında buyığıp, qarañğığa tesilip, ər sıbdırğa qulaq
türip, balalarınıñ auzın basıp, zəre-quttarı qalmay, tañğa deyingi ər
sağattı sanap otırıp pa edi? A? De-Mohand, seniñ zamanıñda ayanbay
ayqasıp, qajet bolsa, qaharmandıqpen jan beretin edi ğoy.
Mohandtıñ qatparlı qabığı aqırı aşıldı.
– Keyde, - dedi ol, - sabırlı bola da bilgen abzal.
– Sabırlı bol deymisiñ! Bükil derevnya jurtı tas pen malğa aynalıp
ketken dersiñ! Bul ölkeniñ halqı əbden azğan eken.
– Eger derevnyada tağı biraz bolsañ, bulay demes ediñ.
Kenet bular meşit jaqtan asığıs basqan ayaq dıbısın estidi.
Başir qaşa jöneluge ornınan tura bergen.
–Tım keş, - dedi Mohand, - endi qala ber... əytpese olar atudan da
tayınbaydı.
Tap osı mezette alañğa Belaid jügirip jetken.
– Mohand... A? Sen de osındamısıñ?.. Ekeuiñ de mağan kereksiñder...
ekeuiñ de... Mohand, ulıñ Ramdandı Aljirde tutqınğa alıptı... Al seni, dedi ol inisine qarap sözin jalğastırdı, - eger ol aytıp qoysa, jedelhat
tünde jetken boyda tañ atqanşa qamauğa aladı... Endi tayıp turmasañ
bolmaydı... Oñtüstik qaqpağa bar, sondağı kisi seni.. Amiruştıñ baqılau
beketine aparadı... Qane, bolsañşı endi...
Ol Başirdi erki - aldına qoymay itermeledi.
– Kempirge de... Tayebke de uayımdama... Ekeuiniñ de qamın jeytin
kisiler bar, doktor.
Art jaqtarınan Mohandtıñ külkisi, dauıstar estildi.
– Şolğınmen söylesip turğan Mohand qoy... Qorıqpa... Sen tikenek
sımnıñ ar jağına şığıp ketkenşe, olardı bögey turamız... Odan əri
eşkim de qumaydı.
Mohand şolğındağı jigittermen onı-munını əñgime ğıp turğan
alañğa Belaid ta barğan. Qarañğıda mas adam sekildi teñsele basqan
Belaid kenet ənge basqan:
Azdap işken raqat qoy qaşanda...
Başir oñtüstik beketten qarala kürte qımtanğan orta boylı kisini
kördi. Esine Aljirdegi kişkentay qızmetşi tüsken. Atı Mesaud eken.
Mesaud Başirge qalıñ rezeñke tabandı jaña berzent bəteñke, özi kiip
turğanday kürte men Lambretta avtomatın ustattı.
– Munıñ tilin biluşi me ediñ?
– Əzirge joq, - dedi Başir.
– Onda üyretem.
Küzetşilerdiñ biri tikenek sımnan ötip ketuge kömektesti. Bireui
şolğın kelip qala ma degen qauippen jol qarap tür.
Auadan dımqıl hoş iis añqidı. Başir eñkiş tartqan Mesaudtıñ
sulbasınıñ soñında jiırma adamday jerde kele jatır. Avtomat basında
jeñil köringen, biraq bəteñkesi ayağın qajaytın siyäqtı. Mesaud artına
burılıp qarar emes. Tınığuğa da ayaldağan joq. Ol ay astındağı buta qarağanğa da, kök jüzindegi jıpırlağan juldızdarğa da köz salmaydı.
Osılayşa bes sağattan astam uaqıt jol jürdi...
Başir avtomat iığın janşıp kele jatqanın sezdi. Ökşesi men
başpaylarınıñ terisi ot bolıp janıp baradı. Jolda tastar
jatqandıqtan bul bəteñkesin şeşe almadı, onıñ üstine Mesaud dalamen
tike tartıp baradı. Başir uyqımen de, iığın janşığan avtomat
auırlığımen de alısıp keledi. Tün munıñ közine küñgirt körindi, uzamay
ol əldebir tetiktiñ birkelki jumıs istep bara jatqanı tərizdi
jolbasşısınıñ alma-kezek alğan ayağınıñ qozğalısınan basqa eşteñeni
körudi qoyğan. Başir toqtay qaldı. Mesaud ta toqtadı.
– Eşteñe estigen joqpısıñ?
– Joq, - dedi Mesaud. - Alğaşında ılği da solay. Birdeñeni estitin
siyäqtısıñ, biraq eşteñe joq.
– Men şarşadım, - dedi Başir.
– Bilem.
– Az-kem tınıqsaq qaytedi?
– Eger toqtasañ, onda əri qaray jüre almay qalasıñ... Onıñ üstine,
jete almay qalarmız...
– Bəteñkemdi şeşeyin. Ayağımdı əbden qajap tastadı.
– Onsız bir şaqırım da jüre almaysıñ.
– Jəne işine su kirip ketken siyäqtı, ılğal Tım qurığanda şulığımdı
şeşeyin.
– Ol su emes, - dedi Mesaud, - qan. Üyrenbegendiki ğoy. Bılay bolsın.
Osıdan bir şaqırım jerde ormanşınıñ üyi bar. Biz kelip alıp ketkenşe,
sonda bol... Men əri keteyin, tapsırmanı merziminde orındauğa tiispin
Jolda ormanşığa eskerte ketermin Oğan tek: "Munda qaban köp pe?" deseñ
bolğanı.
Mesaud Başirge dəke salğan sömkeni qaldırdı da kete bardı...
Ormanşı dausı zor, qoyu murttı kisi eken. Ol qalşiıp qatıp
qalıptı.
– Kapral Brahim ben Brahim, jeti mıñ tört jüz ekinşi nömirli, Aljir
atqıştarınıñ birinşi polki...
– Qayırlı keş, - dedi Başir, - əbden şarşadım.
– Aytıp turmın ğoy: tamaq işkiñ kelse - iş, şöldeseñ, susın iş,
uyqıñ kelse - uyıqta, şarşasañ, demal...
– Munda qaban köp pe? - dedi Başir.
Brahimniñ dausı özgerip sala berdi.
– Kir, bauırım, kir. Üyimniñ esigi sağan aşıq. Munan bəri de tabıladı.
Başirdiñ ayağı qan-josa bolıptı. Qap-qara bolıp qantalap ketken.
Dəkeni ayağına tigizgen kezde şoq basıp alğanday janı közine köringen.
– Jañadan keldiñ be? - dep suradı Brahim.
– Körinip tur ma?
– Ayağıñdı saqta... əli öziñe qajet boladı.
Bireu butalardı qozğap ketti... İt ırıldadı... Uyqısı buzılğan
qustar bır-bır uştı...
- Mınanıñ bərin jina, - dedi Brahim, - söyt te mağan iles. Eşteñeñdi
umıtıp ketpe.
Esik aldında tekşelep otın üyilipti. Ormanşı jarılğan ağaştıñ
birazın alıp tastap:
– Munda kir, - degen, - işi quıs.
Başir tesikke süñgip ketti de ormanşı quıstı otınmen jauıp
tastadı.
– Avtomat uñğısın munda tıq... munda... əy, bayqa! Bayqausızda atıp
qaluşı bolma.
Başir onıñ ketip bara jatqan dıbısın estidi.
– Atuşı bolma, uqtıñ ba.
Bireudi süyretip kele jatqan nemis qasqır iti körindi, artınan ırs-ırs
etken birneşe payda boldı. Başir olardıñ arabşa söylegenderin estip
jatır. Əlgiler üyilgen otın qasınan əri-beri jürdi. Bastığı esiktiñ
mañında ormanşımen söylesip tur.
– Fellaga qaşan ötti?
– Senderdiñ aldarıñda ğana, - dedi ormanşı.
– Qaşan bolmasın, - dedi harki, - oyınıñ osıladı əli. Analar
bauızdap ketedi, nemese biz atıp tastaymız. Sağan munıñ qaysısı durıs?
Külgen kezde harkidiñ qoñır jüzinen appaq tisteri jarqırap körinedi.
Satqınnıñ jımiğan jüzi Başirdiñ qarauılında tur.
– Eger olar, fellagalar osında bolıp şıqsa şe?
– Ərine, - dedi ormanşı, - fellaga şatırda da, peşte de, ormanda da,
mına otınnıñ arasında da, esik sırtında da, üyde de örip jürgen joq
pa...
Ol esik tutqasın tarttı.
– Al kir de, izde...
Qasqır it qarğıbauın tartıp, tumsığın otın üyilgen jaqqa burdı.
– Mına neme qolımdı julıp keter me eken. Volf... toqta, naysap!
– Mağan bügin bir şölmek əkelip edi, - dedi Brahim, - biraq sendey
nemege emes... sen onıñ qadirin bilemisiñ, üş staqannan keyin mürdem
ketersiñ!
– Bəsteseyik, - dedi harki.
Barlığı üyge kirip ketken.
Kelesi küni tün ortasında ormanşınıñ üyine qaşır mingen, beli
bükireygen qart şarua kelgen.
– İə, şaruañdı ayt, - dedi ormanşı.
– Jay. Esegim joğalıp, sonı izdep jürmin. Körgen joqpısıñ?
– Eşqanday esek körgem joq.
– Munda qaban bar ma?
– Joğarı şıq, - dedi ormanşı.
Işke engen şaruanıñ boyı tikteldi. Ol birden Başirge qarap:
– Sizge qaşır əkeldim, doktor. Tañğa deyin dittegen jerge jetuimiz
kerek, - degen.
Ormanşınıñ közi baqırayıp ketipti. Ol Başirdiñ zattarın jinauğa
kömektesti.
– Bul jigit emşi me? - dep suradı ol şaruadan.
– Keşeden beri tanısıp almadıñdar ma? Başir Lazrak, meditsina
doktorı! Brahim ben Brahim, Aljir atqıştarı birinşi polkiniñ
kapralı...
– Jaraydı! - dedi Brahim. - Tez kelgeniñ jaqsı boldı!
– Bul seni jalıqtırıp ta jiberdi me?
– Küni boyı osını mına tayaqpen, əlde öz avtomatımen jayratsam ba
eken dep oylaumen boldım. Tüsinemisiñ? Aq tüsti jəne tırnağı alınğan...
jəne mına jeydesi... Jeydesin kördiñ be? Kabil tilin ədeyi üyrenip alğan
frantsuz şığar dep uyğardım... Jansız... Olay bolsa közin qurtu kerek
emes pe?..
– Bul vilayidıñ sanitarlıq qızmetimen aynalısatın boladı. Eger
munıñ bir tal şaşın tüsirseñ, seni bağanğa asıp qoyğan bolar edi...
Brahim Başirdiñ qorjının jinap bolğan.
– Sau bolıñız, doktor, renjimeñiz...
Bular tüni boyı jürdi. Jürgen sayın Djurdjuranıñ ay nurı öpken
kögildir jotaları jaqındap əri biiktep bara jatqanday.Tañ sibirley bere
olar jartasqa qoñır börik sekildi jabısıp alğan şağın qonısqa kelip
jetken. İtter ürdi, qarañğıda jügirgen su sıldırı qulaqqa şalındı.
Mañay salqın edi. Başirdiñ qarnı aştı. Özi əbden titıqtağan. Bir
sağattan beri ayağı qayta auırıp, başpayları qan josa bolıp, janın
közine körsetip keledi.
– Osı jerde, - dedi şarua.
– Bul jerdi bilem, - dedi Başir, - Ayt-Vaaban, soñğı derevnya, budan
keyin taular.
– Şarşadıñ ba?
– Joq. Qarnım aştı.
– Mümkin tamaq ta işermiz.
Beket derevnyanıñ üstiñgi jağındağı üñgirde eken. Onda bəri jaqsı
jayğasqan siyäqtı. Başirdiñ qaydan kelgenin surağısı da kelmedi, biraq
bul jer baqılau beketine de, sanitarlıq beketke de uqsaydı eken.
Səlemdesu joralğısı retinde bul bəriniñ qoldarın qıstı, biraq buğan
eşkimdi tanıstırğan joq. Bab əl - aktsentimen söyleytin diktor radiodan
soñğı jañalıqtardı habarlap jattı. Qonıstıñ keñirek böligine
ornalasqan jaralılar Mesaudpen əzildesip otır. Uzın boylı qara şaştı
kisi burışta kofe qaynatıp jür. Qalğandarı külisip "Frantsiyä-5"
radiostansasınıñ ötirigin san-saqqa jügirtip jattı.
Qara şaştı kisi kofeni jayına qaldırıp, Başirdi burışqa ertip
əkeldi de eşqanday kirispege uaqıt şığındamastan, vilayidıñ
sanitarlıq qızmetindegi jağdaydı egjey-tegjeyli tüsindiruge kiristi.
Mañızdı jüris-turısına qarağanda özi ofitser siyäqtı. Budan keyin ol
Başirge ne isteu kerektigin, qanday qarjıları barın aytıp ketti.
– Şamalı eken, - dedi Başir.
– 1954 jıldıñ birinşi , - dedi ofitser, - revolyutsiyänıñ eşqanday
qarjısı bolmadı. Öziñiz de körersiz, jumıstı qolğa alğan boyda ər
nərseniñ qiyüın tabuıñızğa tura keledi. Munda onsız bolmaydı.
Başir mınau əzildep tur ma degendey betine tesile qarağan. Joq,
baysaldı adamnıñ keyipi.
– Bul əli maltudı üyrenbegen kezdegi siyäqtı kep qoy. Aldımen suğa
sekirip tüsesiñ, sonan soñ jağağa şığuğa tırısasıñ.
Ol buğan kofe şınayağın usındı.
– Batıp ketetin de jağdaylar boladı... Eki kesek qant pa əlde bireu me?
– Ekeu, - dedi Başir.
– Əytkenmen köp rette aman şığadı. - Ol Başirge qasıq usındı. Köpşiligi jüzudi osılay üyrenedi... Meniñ aytqanımnıñ bərin, doktor, siz,
ərine, menen jaqsı bilesiz, bul jöninde kitaptardan oqıdıñız. Al, biz,
şarualar, ömirde birdeñeni bile qalsaq, sonı maqtan tutamız jəne bul
turalı jurtqa, tipti oqımıstılarğa da aytıp jatamız.
Ol söylep jatqan kezde tranzistordı öşirip tastağan. Endi kayta
qosıp qoydı.
– Mına kisi Si Mohammed, - dedi ofitser,
isteysiz. Qajet degenniñ bərin de sodan surañız,
Raport dayarlap onı osığan beresiz, mağan
tınığıñız. Şarşağan şığarsız. Mundayğa
bolıñız!..

- sonımen birge jumıs
ol sizdiñ qaramağıñızda.
özi jetkizedi. Al endi
üyrenbegensiz ğoy. Sau

Ol bir şınıayaq kofeni birden qağıp saldı.
kelip, bəri de dayar degen.
Ol avtomatın alıp şığıp ketti.
Anau şığıp ketken boyda əñgimeniñ tiegi ağıtıldı. Bəri "Dürbi"
operatsiyäsı jayında aytıp jattı. Başirdiñ közine uyqı tığılıp otır.
Qasına Mesaud kelgen. "Aqırı kelip qalğan ekensiñ, ana jerdegi jaralı
bir bauırdı qarasañ qaytedi? Hali tım naşar". Aqırı olardıñ bərin
qarap şığuğa tura kelgen. tañerteñgi uaqıtı osımen ötti. Közi ilinip
ketpes üşin Başirge əlsin-əlsin şığımı küşti kofe əkelumen boldı.
Tüske qaray əbden qaljırağan ol burıştağı jerge qulay ketken. Basın
qoyğan tas Aljirde jatıp uyıqtaytın mamıq jastıqtan bir kem
bolmağan sekildi.
Tüsine Klod kiripti, qız basına bigudi salğan kərteñ əyelmen jağağa
şığıp, köne frantsuz tilinde birdeñeler aytıp jür eken, onısı Başirdiñ
qulağına asa unamdı estildi. Jigit oyanıp ketti.
– Jaqsılap tınıqtıñ ba? - dep suradı Si Mohammed.
– Rahmet, öziñ şe?
– Biz munda bir-birimizden ol jayında suramaymız. Endi birneşe
künnen keyin öziñ de üyrenesiñ - qam-qarekettiñ köptigi qanşama tınığu
degen oyıñnan müldem şığıp ketedi.
111 vilayi qolbasşısı polkovnikpen kezdesui kerektigi Başirdiñ
esine tüsti.
– İə, - dedi ol, - Si Amiruşpen kezdesuim kerek edi.
– Si Amiruşpen be? - dep qayta suradı Si Mohammed. Ol külip
jiberdi. - Onı sen keşe kördiñ emes pe, kofemen sıylağan sonıñ özi ğoy.
Talada bir-birine uqsas künder ötip jattı. Derevnya turğındarı jüristurıstıñ bir erejesine üyrene bastasa, zamatta əlgige müldem qaramaqarsı basqa bir erejege üyrenuge məjbür bolatın. Kündiz frantsuzdarmen
birge: "Fellaga baqayşığına deyin qarulı, al bizdiñ qorğanatın tügimiz
joq. Olardıñ aytqanın istemesek, bərimizdi qoyday bauızdap ketedi" dep
şağınuğa məjbür. Al tünde partizandarmen, biz bauırlar edik, endi
Ulttıq azat etu əskerine kömektesu üşin amalsız duşpandarmen ımırağa
keluge məjbürmiz. Talanıñ köptegen turğındarı, şınında da, osı
azattıqtı kütken, biraq buğan jetu üşin partizandar tura joldı qalap
alsa, biz odan göri şiırlau, biraq qateri bəribir az emes joldı:
duşpandarmen qatar, al keyde tipti solardıñ arasında ömir süru jolın
tañdadıq.
Frantsuzdardıñ jeñuin tilegender tım kep emes-ti, biraq olar jaqta
küş-quat mol bolatın. Olar sausaqpen sanarlıqtay ğana edi, biraq
buqpaqtamay, qattı söyledi, toya tamaqtandı, zalalın de şeksiz tigizuleri
mümkin edi.
Teginde, eñ bastı qater osınday adamdardan tönetin. Frantsuz
soldattarımen istes bolğan kezde olardan aylamızdı asırıp jiberuge
bolatın, öytkeni, olar bizdiñ elimiz, ədet-ğurıptarımız jayında eşteñe
bilmeytin. Söytip, olar da, biz de belgili oyın erejelerin ustanuğa məjbür
boldıq, əytkenmen bul asa qatal oyın edi. Biz frantsuzdarmen soğıstıq,
biraq ol üşin bir-birimizdi öle-ölgenşe jek körip kettik deuge bolmaydı,
ərkim tek jeñiske jetuge ğana tırıstı. Al duşpan jağına şığıp ketken
bizdiñ adamdar üşin bul oyın müldem ayausız edi, öytkeni, olar ərqaşan
ölimge bas tikkender boldı. Burınğı baylanıs ataulınıñ bərinen birjola
qol üzgen olar qattı dauıl kezinde qaltaqtağan qayıqta jan dərmenimen
jabısıp kele jatqandar sekildi jantalasatın. Bulardı alday almaysıñ,
bularmen birge jürgende əlsizdik te, umıtşaqtıq ta körsetuge bolmaydı.
Öytkeni, olar bul oyında qanday da bolmasın ruhani qundılıqtardı:
jeñis namısın, özderi üşin kök tiındıq qunı joq Batıstan ayırılu,
nemese dini men otanın ğana saudağa salıp qoyğan joq. Olar üşin bəri de
tım qarapayım, sonımen qatar tım qayğılı edi, sebebi bul oyınğa olar əz
ömirlerin tigip jürgen. Ərine, olar munday auır jumıstarı üşin təptəuir aqı alatın, biraq bastarın qaterge tigumen özgelerdiñ tarapınan
qurmet ataulıdan jurday bolıp, keyde özin-özi qurmetteuden ada bolu
arqılı tapqan onday baylıq kimge opa bolsın!
Soğıs bastalğannan beri Tala müldem özgerip ketken. Derevnyada
erkekter qalmadı. Soğısqa attanğandardan eşqanday habar-oşar bolmadı,
olar jayında eşkim eşteñe bilmeytin. Frantsiyäda jumıs istep
jürgenderden qaytıp kelgender de tım az boldı. Olar aqşa jəne munda
bəri de oydağıday degen hattar ğana jiberetin. Keyde bireuler batıldıq
etip nemese añğaldıqpen üş aptalıq demalıstarın ötkizu üşin Talağa
keletin. Alğaşqı künderi munday adamnıñ derevnyada payda boluı basqa
jaqtan bir samal jel öpkendey əser etetin. Ol özi jumıs isteytin zauıt,
jalaqı, dos-jarandarı, meyramhana men kinoğa baratının əñgimeleytin.
Keşkilik nemen şuğıldanatının aytatın: ol turıp jatqan jaqta
komendant sağatı joq qoy. Sodan keyin oğan Tayeb kelip qarauılğa
tağayındaytın, qujattarın tekserip jəne özine qajetti məlimetter alu
üşin leytenant SAS - qa şaqırtatın, Maydan uəkili jarna töleuin talap
etip, al Malha bolsa messalist pe nemese politsiyänıñ jansızı ma degen
küdikpen ne türli quytırqı suraqtardı qarşa boratatın. Aqırı jañadan
kelgen adam birtindep taladağılardıñ kebin kietin de, birneşe künnen
keyin mına tozaqtan qaşan qutılar ekem degen uayımğa basatın. Attanar
küni qoştasu üşin oğan selolastarı keletin, olardıñ közinen
jekköruşilik pen qızğanış atoylap turatın. Al kelesi küni onı jurttıñ
bəri umıtıp ta ketetin.
Bizde sonday-aq basqa jerlerde, əsirese qalalarda qonıstanğandardı
da köp oylay qoymaytın. Onda tınış ömir süretin körinedi. Al eñ təuir
turmıs Aljirde desedi, bilgenderdiñ aytuınşa jurt onda raqat tirlik
keşedi, tek qaladan uzap ketpeseñ bolğanı. Tipti Aljir turğındarı
sayrandı burınğıdan da qattı saladı eken desti, bul bəlkim, ajaldıñ
tayap qalğanın bilgen soñ ömirge degen arandarı aşıla tüskendikten de
bolar. Biz əsirese osı adamdarğa qızğanış bildirip, olardı bərinen de
beter jek kördik. Olar da biz sekildi Taladan emes pe. Sondıqtan da nege
olar da bizdiñ derevnya tirligin teñ bölispey, biz siyäqtı tünderde qarauılda
turmay, keşkilik üyge erte jarıqta kele jatıp kez kelgen burıştan
saytanday sap ete tüsetin Tayebtiñ boqtığın estimey, eşqanday negizsiz
əldeneden ümittenip, nege bizben birge zardap şekpeuge tiis? Bizdiñ
aramızdan Tunis nemese Marokkoğa ketip qalğandar da bolğan, olar soğıs
habarın tek gazettiñ ötirigi arqılı ğana estigen şığar, al jazğan
hattarımızda onday nərseler aytılmaytın.
Al Talada tas, ağaş, qabırğalar, bulaqtar siyäqtı qaluğa tiistiler ğana
qalğan edi, bəlkim, derevnyamızdıñ qasietti jebeuşileri ğana qaldı ma
eken. Eger olardıñ, şınında da, bir kezderde bolğanı ras bolsa. Öytkeni,
əlgi jebeuşilerge qattı senetinderdiñ özderi de qazir solardan köñilderi
qalıp, olardıñ qudıretine küməndana bastağan. Arqamızğa batpandap
batıp jatqan baqıtsızdıqtarğa olardıñ janı aşımauı da, qaharlanbauı
da tipten aqılğa sıymaytın.
Əytkenmen eñ ülken qırsıq endi burınğıday oyğa kelmegen
pəlelerden özimizdi saqtay almau, burınğısınşa birtindep boyımızdı
üyrete almauımız boldı. Burındarı eñ ülken degen jañalıq ta ədettegi
şeñberimizge öz-özinen sıyıp ketetin. Endi sət sayın kütpegen qırsıqtar
iektep, əbden əlek-şəlegimizdi şığardı. Kün sayın Deleklyuz ben Tayeb
bizdi qısudıñ jaña təsilderin oylap tauıp, san aluan türdegi munday
jügensizdikter qazirgi ömirimizdiñ zañına aynala bastadı.
Tayebke derevnya turğındarın qarauılğa tağayındaudı tapsırısımen,
ol qızıl tüsti juan dəpterinen ayırılmadı. Osı dəpterin qayta-qayta
şekpeniniñ küləparasınan julıp alıp, sasqalaqtağan selolastarınıñ
köz aldında silkileumen boldı. Alğaşında ol kezek saqtap jürdi. Biraq
uzamay qolında jurttı bopsalau men qorlaudıñ qanday küşti qaruı
barın sezingen. Endi qar jauıp jatır ma, joq kün şığıp tür ma, ol kimdi
qayda, qaşan, qanşa uaqıtqa jiberem dese de öz erkinde boldı.
Endi Tayebti bayqamay qalu eş mümkin emes-ti. Kezinde jurt özin
bayqamay qaluına qanşa küş salsa, endi jurt közine şıqqan süyeldey
bolıp, ünemi köz aldıda jüruine sonşama küş jumsadı. Onıñ daliıp
ösip ketken köleñkesi Talanıñ sözine de, qimıl -qozğalısı, közqarası men
tipti ünsizdigine deyin aralasıp ketken sekildi sezilgen.
Uzamay Tayeb opasızdıq pen qorqınıştıñ (endi öziniñ emes,
basqalardıñ) şegi joqtığın añğardı. Ol ər kün sayın osı şeksizdikti
erekşe tabalauşılıqpen ölşep şığuğa ərekettendi jəne kün sayın onıñ
sonday tereñine barğanı sonşama, tipti qaraday bası aynalıp ketetin.
Oylap köriñiz, bul, Tayeb, bireudi uradı, jazalaydı, qorlaydı, bəri de
qolınan keledi. Ərqaysısınıñ ömir süru tüysigi bərinen de küşti
bolğandıqtan, olar qıñq demey bərine de könedi. Aqırı esirgeni sonşama
olarğa qarap til qatqan kezde bulardı "sot - Tala" ("Talanıñ şöpjelkesi")
dep atay bastağan. Onısı bayağıdağı bulardıñ menmendigin oyatıp,
sonısın ayağımen örşelene taptap tastau edi. Biraq analar külgen repet
qama tanıttı. Sodan Tayebtiñ jüregi aynıdı.
"Tayeb ayttı". Taladağı barlıq oqiğalardıñ aldında osı söz jürdi.
Tipti qundılıqtardıñ ornı auısıp ketkendey bolğan: Tayeb burınğıday
leytenant Deleklyuzdiñ bedelin köldeneñ tartıp jatpastan, "kapitan
ayttı" degendi asa bir ayrıqşa jağdayda bolmasa qaytalamaytın da
boldı, Tala üşin Tayeb onıñ tağdırınıñ tiri aynasına aynaldı da, əli de
əzil aytuğa dərmeni jetetinder: "Kökte quday, jerde Tayeb" deytin bolğan.
Leytenant Deleklyuz raporttıñ qorıtındı böligin kayta oqıp şıqtı:
"Bul jerde qarsılıq is jüzinde joq. Onıñ is-əreketteri qaşıp-pısumen
ğana şektelude. Al turğılıqtı azamattarğa kelsek, köptegen belgilerge
qarağanda, jergilikti turğındardıñ oylarınan qarsılastıñ beynesi
müldem öşetin siyäqtı. Bizdiñ is-qimıldarımızdıñ jaña kezeñine qatıstı
komandovanieniñ jaña nusqauların kütemin..."
Raportqa qolın qoyğan ol "Dürbi" operatsiyäsın jasağan strategterge
qılğan qiyäñqılığı jayında qıbı qana oylap qoydı.
Leytenanttıñ boyı jeñildep qaldı: ol öz borışın orındadı. Aqırı
şınayı əskeri salt-dəstürler joğalıp, eşkimge eşkim ömir jürgizbeydi
eken, keri ketken azamattıq ökimet əlsizdigi jəne dərmensizdigi arqılı
əskeri basşılıqqa zardabın tigizgen eken, biz, qatardağı ofitserler,
kapitandar men leytenanttar, qutı qaşqan ökimetti auıstırıp, qalay
bolğanda da jeñiske əkeluimiz kerek. Deleklyuzdiñ buğan derbes ədisi de bar
edi. Ol şeşim qabıldauğa quqılı adamdarğa eleusiz ğana öz pikirin ötkizip
jiberuge tırısatın. Türli faktilerge auzı - murnına deyin tolıp turğan
onıñ soñğı raportı bir ğana qorıtındını quattaytın: revolyutsiyälıq
soğıs klassikalıq soğıspen üş qaynasa sorpası qosılmaydı, demek,
duşpandı tek öz qaruımen ğana, yağni, öz jağıña turğılıqtı halıqtı
tarta otırıp qana jeñuge boladı, sayıp kelgende, munıñ özi kürestiñ
bastı maqsatı boluğa tiis.
Bul leytenanttıñ altı ay işinde komandovaniege joldağan altınşı
raportı edi. Munda ol tiisti qorıtındı jasadı. Tizi-Uzudağı mosqal
tartqan ofitserler (bəri derlik eluden asıp ketken jəne urıstar turalı
tek kitaptardan ğana biletin) klassikalıq soğıstıñ jaqtastarı ekenin
Deleklyuz jaqsı bildi: olar duşpandı aşıq urısta soq, qalğanın
basqalar jayğastıradı dep payımdaytın.
Sonımen qatar Deleklyuz olardıñ qatarında əsirese burın
Ündiqıtayda soğısqan adamdar da barın, munday ədettegiden tıs soğısta,
revolyutsiyälıq şayqasta, öz baylamdarınıñ üstem boluına tırısatındar
barın da jaqsı biletin. Sondıqtan da leytenant bayanhattarın asa
tıñğılıqtı etip jazuğa tırıstı. Əsirese ol öz közqarastarın birtindep
jəne dəyekti jetkizuge barın saldı. Birinşi bayanhatında ustatpaytın
jauğa qarsı qızu urıstardıñ saldarı tek qana teris nətije beretinin
dəleldese, al qazir qol qoyğan soñğı məlimdemesinde birinşiden bastap
soñğı betine deyin soğıs jürgizudiñ psihologiyälıq təsiliniñ
artıqşılıqtarı bayandaldı.
Jəne bul rette öz bastıqtarına qarsı psihologiyälıq ıqpal jasau
kurstarında özderi oqıtqan erejelerdiñ birin alğa tartqan: "Qanday
murattarda bolmasın körinis tabatın kez kelgen aqiqattıñ asa sirek
jağdayda bolmasa, ə degennen kökeyge qona ketui neğaybil. Adamnıñ aqıloyı tipti asa jaqsı degen jañalıqtıñ özine burınğı qarqınnıñ
kesirinen tosırqap, tipti keyde oğan teris qarap ketedi. Batıs mədenieti
darığan hristiandıq aqıl-oyımız bar bizder boy uratın aqiqattı onı
qabıldauğa müldem dayarlığı joq adamdarğa jönsiz tıqpalamay, birtindep
siñiruge tiispiz" (Psihologiyälıq ıqpal jasau jönindegi oqu quralı, 102bet).
Mine, sondıqtan da munıñ közqarasınşa, basqa da sektorlardıñ
bastıqtarımen birge munı da Tizi-Uzuğa şaqırğan "Dürbi" operatsiyäsı
qatelikten göri, qılmısqa jaqın. Bul operatsiyä altı ay boyı
tözimdilikpen jürgizilgen jumıstardıñ nətijesin kül-talqan etip, tərtip
pen örkeniet küşterine odaqtas boluğa kelip qalğan turğılıqtı halıqtı
birden fellaga jağına şığarıp jiberedi. Qanşama qiındıqtarğa
qaramastan özi sekildi osınday jumıstar jürgizgen ofitserlerdiñ barlığı
mınaday qayırsız operatsiyänıñ aldında özderin osı künge deyin istep
kelgen jerlerinen alıs audandarğa jiberulerin surağan edi. Söytip,
Deleklyuz de öz rotasımen birge tau arasındağı özin eşkim tanımaytın
jıraqta ornalasqan Ayt-Vaaban derevnyasına jürip ketuge tiis boldı.
Erteñ tañ səriden jolğa şıqpaq...
Işke kirgen starşina rotanıñ jorıqqa dayar ekenin bayandadı. Qayta
şığa bergen onı Deleklyuz toqtatıp:
– Əlbette, jergilikti halıq eşteñe bilmeuge tiis... Tüngi şolğındar da
ədettegidey uaqıtta şığatın bolsın, - degen.
Şolğındar qanşama aylar boyı təuligine birneşe ret jer şolıp
qaytatın. Olar bağıttarı men sağattarın ünemi özgertumen bolğan,
əyteuir alaböten oqiğağa uşırap körgen emes.
Birinşi şolğın Oñtüstik qaqpağa bettedi. Soltüstik jaqtağı
derevnyadan şuğıl tömen ketetin jartas qulama tik bolatın. Joldıñ eki
jağına qalıñ butalar ösken. Qalıñğa kirmes burın şolğın toqtap, buta
mañın barlap kelu üşin ədette bir soldat jiberetin. Serjant bul jolı da
sonı istedi. Barlauğa asa qırağı bolğandıqtan Sileusin kez atanğan Jorj
Şode ketken. Səlden keyin qayta oralğan ol: "Eşteñe bayqalmaydı,
serjant", -dep bayan etti.
Şolğın ilgeri jürdi. Ol ormanğa kire bergende alda kele jatqan IIIode
arqasında sebeti bar əyeldiñ jaqındap qalğanın kördi. Komendant
sağatına nebəri on bes minöttey uaqıt qalğan. Ədette bul uaqıtta
turğındar derevnyağa qaytıp bara jatatın. Əlgi jaqındap kelgende
Farrudjanı tanığan Şodege ol birdeñeden şoşınğan sekildi köringen.
"Qane tezdet, - dedi soldat oğan, - öytpese küzet beketinde tünep jürersiñ".
Öñi bozarıp ketken əyel jımiyüğa tırıstı, şaması, munıñ aytqanın
tüsinbegen de siyäqtı, sonsın "rahmet" dedi de jürisin jıldamdattı.
Budan keyin Şode birazdan soñ onı serjant toqtatıp: "Munşa keştetip,
ne bitirip jürsiñ?" - degen dausın estigen. Farrudja jauap qatpastan qaşa
jöneldi. Serjant butalardıñ tübin tintip şığuğa buyırğan.
Arada bir minöt ötpesten Şode mıltıq dausın estidi. Buğan uzaq
avtomat kezegi qosılıp, orman işi tars-turs atısqa, əldebir dauıstarğa,
ısqırıq, əldebir közge körinbeytin elesterge ayqaylap əmir berumen u-şu
bolıp ketti. Bul on minöttey uaqıtqa sozılğan. Küzet beketinen leytenant
Deleklyuz bastağan soldattar jügirip jetken kezde serjant öz adamdarın
tügendep jürgen edi. Bes soldat qaza tauıptı. Ekeui jaraqattanğan,
olardıñ ıñırsığan dauıstarı jol boyındağı kaktustardıñ qasınan
şığıp jattı. Qalğandarı işterinde serjant pen Şode bar, aman
qalıptı. Soldattar ağaş - ağaştı qaldırmay, bükil toğaydı tekserip
şığıp, eşteñe tappadı. Şode fellaganıñ jotadan özenge tüsip ketkenin
ayttı.
Serjant Lazrak on soldatpen birge Ayt-Vaabanğa baruğa, biraq asa
qajet jağday tumasa, urısqa aralaspauğa buyrıq alğan. Küni boyı jürgen
olar tım alısqa uzay almay, keşke qaray Talanıñ şetine zorğa ilikken.
"Dürbi" operatsiyäsı bastalğannan beri ər süyem jerdi duşpan soldattarı
basıp jatqandıqtan, solarmen uşırasıp qalmau üşin keyde atşaptırım
jerden aynalıp ötuge tura keletin.
Taladan şığa bere olar barlauğa Farudjanı jibergen, biraq ol keri
qaytıp oralğan joq, munıñ aqırı duşpan şolğınına uşırasıp qalumen
tındı. Bular amalsız urısqa aralasuğa məjbür bolıp, budan keyin izderin
jasırıp ülgergen. Əli Farudja men derevnya turğındarına kesirimiz
times pe eken dep iştey uayımdaumen boldı.
Aldarında ketken barlauşı qaytıp kelip, bular ötip ketpek bolğan
qoynaudı duşpan basıp alıptı degen habar əkelgende Tigmuninge jetip
te qalğan edi. Endi bağdardı auıstıru kerek. Əli jağdaydı bayqap kelu
üşin türli bağıttarğa üş kisi jiberdi. Olar köp uzamay qaytıp kelip,
barlıq joldıñ kesip tastalğanın aytkan. Jasaqqa tayauda ğana qosılğan,
Taladağı atısqa qattı elikken jas jigit eñ soñınan keldi. Özi:
– Saqşı qarauılıma döp kelip edi, - dep külip qoyadı.
– Aqımaqtıqtı qoyıñdar, jigitter, - dedi Əli, - urısqa kiru jöninde
əñgime boluı mümkin emes, esebin tauıp, sıtılıp ketu kerek.
Tigmunin jotasınıñ ayasında meşittiñ munarası sorayıp körinedi.
Jerge jabısa qalğan derevnyanıñ sulbası alıstan qarauıtqanmen,
qarañğıdan bir-birimen siñisip ketken üylerdi jeke köru mümkin emes-ti.
Qoynauda şeten ağaşı sıbdırlaydı. Endi derevnyağa boy tasalaudıñ reti
kelmeydi. Eger urıs bola qalsa, Tigmunindi birden joyıp jiberedi.
Əli küzetşi qoyıp, jigitterdiñ basın qostı. Ekiniñ birin isteu kerek:
ne bir-birinen ajıramay, qorğanısqa ıñğaylı şep qurıp, qaşan oqtarı
tausılğanşa şayqasu kerek... nemese közderin joyıp jibermey turğanda
mına tosqauıldan bir-birlep şığıp ketuge tırısqan ləzim. Jinalatın
jer - Ayt-Vaaban. Jəne duşpan əskeri mına jerlerge əbden bekinip
alğanşa, bir aptadan qalmay dittegen orınğa jetu kerek. Qalay bolğanda
da, mına tau silemderinde duşpannıñ qolında jeke qaruları, eñ
mıqtağanda - qol pulemetteri bar. Al kün şıqqanşa aviatsiyädan qorqudıñ
reti joq.
Əlgi jigit birden qızulıqqa basqan:
– Şığıp ketemiz deymisiñ? Bir-birlep pe? Qayda barsañ da analardıñ
soldattarı şegirtkedey qaptap jürgen joq pa? Joq, şıqsaq, birge
şığamız! Jəne analardıñ əkesin tanıtıp ketu kerek!
– Tüu, malğun - ay! - dedi Akli.
Akli qırıqtarda edi, qalğandarınıñ bəri özderi jas bolğandıqtan
munı "şal" deytin.
Jigit sonda da qoyar emes.
– Sen osı danışpandığıñdı qoya turşı! - dep ayqaylap tastadı
Aklige.
– Sağan ayttım emes pe, serjant, - dedi Akli. - Tım jas jigitterdi
beker aldıq dep.
– Al men əkelerin tanıtu kerek deymin, - Omar da özeurep qoyar
bolmadı.
Qalğandarı ünsiz tur.
– Bılay bolsın, - dedi Əli, - bul sağan añşı - mıltığınan qur
dərimen tarsıldatıp jatatın derevnya merekesindegi at jarıs emes. Sen
birinşi şayqasta ölu üşin emes, duşpandı elden quu üşin qolıña qaru
aldıñ. Biz bir-birlep ketemiz. Barıñdar, jermen jeksen bolıp
jıljıñdar, tütinge aynalıp kökke uşıñdar. Əyteuir, Ayt-Vaabanda
tabısatın bolayıq... Bərimiz de! Tüsinikti me?
Əli avtomatqa ornatılğan oqtizbekti kijine qısıp otırğan Omarğa
burıldı.
– Al sen, jauıngerim, birdeñege urınıp qalmas üşin menimen birge
jüresiñ.
– Eger seniñ ornıñda bolsam... - dey bergen jigit.
– Al köriskenşe, jigitter! - dedi Əli. - Jəne aqımaqtıq istemeñder,
uqtıñdar ma? Jəne köp şulatpañdar.
Bular tus-tusqa qoyıp ketisti.
– Al sen qala ber, - dedi ol ornınan turğan jigitke. - Menimen birge
jürgiñ kelmey me?!
– Olay degen joqpın, - dedi jigit, - jay eger seniñ ornıñda bolsam
degenim ğoy...
– Qoya tur, - dedi Əli. - Jəne muqiyät tıñdap al Osı mañda tağı toğız
jigit ketip baradı. Solardıñ dıbısın estip turmısıñ?.. Joq! Al sen
ajalıña tura jügirgen bolar ediñ.
– Nesi bar? Jasaqqa kelgende qaşan da bolmasın tırapay asarımdı
jaqsı bilgem.
– Sen öziñ batır ekensiñ ğoy! - dedi Əli.
– Öziñ siyäqtımın, serjant!
– Joğa, tek üş jıl burın özim de sendey bolğam! Bul mineziñ əli-aq
qaladı, körersiñ...
– Olay bola qoymas, - dedi jigit. - Endi ne istemeksiñ?
– Biz anda baramız.
Əli Tigmunindi körsetti. Ay bultqa kirip, derevnya birden qarañğılıq
quşağına orandı.
– O!
Əli Omardıñ qolınan alıp, derevnya jaqtı nusqap, baqılap turudı
tapsırdı. Şetki üydiñ qasında bükşiip ketken soldattıñ qarañdağan
sulbası körinedi. Ol qarañğıda üstirttiñ ar jağına tüsip, körinbey ketti.
Onıñ soñınan tağı bireui payda boldı, sodan soñ tağı bireui jəne tağı
da, aqırı ay jarığı tüsken tau betkeyi soldattarğa tolıp ketti. Jiti
qarasañ, qoldarındağı vintovkaların bayqauğa boladı. Soldattardıñ
qarası köbeyip, özderi Əli men Omar jaqqa kele jatır.
– Tura beremiz be? - dep suradı Omar.
– Er soñımnan, bul jer mağan jaqsı tanıs.
Əli alğa umtıldı. Avtomatın sert ustap, qamal alatınday artınan
Omar kele jatır.
– Sıbdırlatpasañşı, - dep sıbır etti Əli.
– Öziñ tım tez jüresiñ, - dedi Omar.
Əli onı baqa dauıstarı şulap jatqan say tübine alıp kelgen.
Adamdar kelgen boyda baqa dausı da sap boldı. Arna tübinde aqşıl tastar
sorayıp turğanmen, suı joq eken.
– Ana butalarğa tığıl, - dedi Əli.
– Aldımen oğan jetu kerek qoy.
– İə, oñay emes. Biraq soğan jetseñ, aman qalarsıñ.
Əli körsetken butanıñ tamırı saydıñ jarlauıt jağına jabısa
ösipti.
– Eger munda, sayğa soldattar kelip, aytalıq, eki qadam jerden jüregin
ornına tüsiru üşin butanı atıp qalsa da... sen bəribir oq şığarma.
– İə, ərine, qaşan meni öltiredi dep kütip jatadı ekem ğoy...
– Men tömengi butada bolam. Körip turmısıñ?
– İə.
– Eger... Jalpı... Eger ayaq astınan atqıñ kelse... meniñ sonda
jatqanımdı umıtpa.
Leytenant Deleklyuz tərizdi "Dürbi" operatsiyäsı müldem unamağan tağı
bir adam bar edi. Kapitan Lafore mineki qanşama aylar boyı Amalu
köpirin küzetip jatqan rotanı basqaratın. Budan nebəri bes-aq şaqırım
jerde Aftis dep atalatın tağı bir köpirden ötip bara jatqandardı basqa
bir zastava jii toqtatatın. Onı basqaratın Əli Lazrak edi. Ərine,
kapitan Lafore bul jayında biletin, biraq oğan aralasudı qajet dep
tapqan emes.
Öytkeni, onıñ beketin eşkim şabuıldağan da, mazasın ketirgen de joq.
Eger ol bastıqtarınan Əli Lazraktıñ jasağı jayında naqtı buyrıqtar
alsa, bul turalı bərine jariyä etip, is-qimıldı jañadan əskerge
alınğandardıñ ülesine qaldıratın. Köpir üstinde alğaşqı avtobus payda
bolğan sətte, jurttıñ bərin qujattarın tekseruge jerge tüsirip, jəne tım
asığıs adamnıñ əlpetin tanıtatın. "Al bol, qimılda, bügin tük
uaqıtımız joq. Keşke jumıs köp. Uqtıñ ba?" deytin. Basqasına bas
qatırıp jatudıñ qajeti joq edi. Serjant Əlige der kezinde eskertetin de,
onıñ jasağımen qosa izin jasırıp ülgiruine uaqıtı jetetin edi. Keşkilik
kapitan Laforeniñ şolğındarı ormandı süzip şıqqan kezde olarğa
aştıqtan ulığan şiböriler men qarañğıda qorsıldağan qabandar ğana
jolığıp qalatın. Biraq arada eki kün ötpey jatıp, tañerteñ ötip bara
jatqandar Aftis köpirin tağı Əlidiñ baqılauda ustap otırğanın
habarlağan.
Qudıqqa qatıstı məsele de osınday edi. Suğa barmastan burın
Laforeniñ soldattarı əlgi aranı dürbimen şolıp alatın, eger ol jerde
tap sol mezette basqalar jürse, bular analar ketkenşe küte turatın.
Şaması, Əlidiñ de sarbazdarı tap osılay istegen bolar-au. Qısqası,
jaña alınğan soldattar men aljir partizandarı eş uaqıtta betpe-bet
kezdesip körgen emes.
Özin Tizi-Uzuğa birneşe mərte şaqırtqan "Dürbi" operatsiyäsınan
kapitan Laforeniñ eşqanday jaqsılıq kütpegeni de sodan. Operatsiyä
barısında munda osı ölkeni de, onıñ turğındarı jayında da eşteñe
bilmeytin əskerlerdi basqa audandardan əkelip tüsiredi. Olar kele
salısımen oñdı-soldı tarsıldatıp atadı. Al sonsın tayıp turadı.
Aqırında Lafore Əlimen betpe-bet qaladı. Anau abır-sabırdıñ
basıluın kütip, qarapayım şarua keypin kie turadı. Al sodan keyin şe?
Sodan soñ Əli eger "Dürbi" operatsiyäsınan keyin aman qalsa, Aftistegi
zəytün toğayına qaytıp keledi. Budan keyin Əli özine opasızdıq jasadı
dep sezinetini sözsiz dep oyladı Lafore.
Bir təuiri, operatsiyä josparı boyınşa Laforeniñ bölimşesin onda özin
eşkim tanımaytın Ayt-Vaaban sektorına bölip edi. Ol jerde fellaganı
köp qinalmay-aq qıra beruine bolar. Aqırı sol kün jetisimen, kapitan
rotağa tayaudağı tau silemderin betke alıp qozğaluğa buyırğan. Munıñ
aldında strategiyälıq rezervtegi əldebir jas kapitannıñ bölimşesi, odan
soñ Lafore tanısıp ülgergen leytenant Deleklyuzdiñ soldattarı kele
jattı.
Strategiyälıq rezervtegi jigitterdiñ menmendiginde tipti şek joq.
Şaması işterinen: "Əlgi fellagalarıñdı aldımızğa əkele qoyıñdarşı.
Bəlemderdiñ tas-talqanın şığarayıq. Qay jerge kirse de, izinen qalmay
jandarın şığararmız" dep oylaytın türleri bar. Biraq kelip jetken
barlau məlimetterine qarağanda, jağday tım oñay körinbeydi. Mına
dökeylerge fellaga ataulını qırıp jiberudiñ səti tüspeytin sekildi,
öytkeni, "Dürbi" operatsiyäsın bilip qoyğan fellaga iri bölimderin derbes
jeke toptarğa bölip, urısqa eñ qiın jağdayda ğana kiruge buyrıq berip
qoyıptı.
Laforeniñ rotası strategiyälıq rezervtegi "sayıpqıran" jigitterdiñ
bölimşesimen birge keşki toğızda kiruge tiis bolatın.
Olar Tigmuninnen şığıp, sayğa tüse bergende ay kökjiekke eñkeyip
qalğan. Soldattar şarşadı. Olardıñ buta - qarağan şarlap, qaşalardı,
saban laşıqtardı sılbır ğana qarap jürgenin kapitan körip tur.
Soldattar say tübine tüsti, olardıñ uzın tizbegi su şayıp,
jıltıratıp tastağan tastardıñ arasımen ireleñdep ketip bara jatqanın
da Lafore bayqap turğan.
Saydıñ baurayın zəytün ağaştarı kömkergen, olardıñ qarauıtqan
qalıñ japıraqtarı bulaqtıñ qurğap qalğan arnasına töngen qulama
jarğa deyin bürkep alğan. Boyların ər süyem jerde, ərbir tömpeşiktiñ
artında fellaga buğıp jatuı mümkin degen qater bilep alğan soldattar
bastarın salbıratıp, sendelip jür. Degenmen aljirlikter üşin eñ
senimdi orın qarsı aldarındağı jarğa jabısıp ösken mına qalıñ
butalar bolar edi dep oyladı kapitan. Ol bir butağa, sonan soñ, ekinşisine,
üşinşisine köz jügirtti... Törtinşisine köz sala bere ülken jumır tastıñ
tasasına qulay ketti. Tapanşasın şığarıp, saqtandırğış tiegin ağıttı.
Qarap edi, juan soqır qurt tərizdi ireleñdegen soldattarınıñ legi
saydı boylap ketip baradı eken. Panalap jatqan tastıñ qasına tağı birin
domalatıp əkeldi de arasındağı sañılaudan aldıñğı jaqqa köz tastadı.
Say tübine ay səulesimen tüsken köleñkeler qatıp qalğan sekildi. Qayda
qarasañ da eşqanday qozğalıs, lüp etken jel joq. Tek ükiniñ dausı ğana
anda-sanda tün tınıştığın buzıp tur.
Joq, əytkenmen əlgi nərse közine elestegen joq. Butanıñ dir ete
tüskenin körgenine senimi kəmil. Kapitan saydıñ tömengi jağına köz
saldı: munıñ rotası alıstap ketipti, endi kele jatqan leytenant
Deleklyuzdiñ soldattarınıñ ayaq dıbıstarı qulaqqa şalındı. Ol
birneşe qadamday jerge eñbektep bardı da, sodan soñ tez turıp, ayağınıñ
astındağı tastar saldır-küldir domalap jatqanına qaramastan, tömen
qaray say tabanına jügire jöneldi. Lafore art jağınan leytenant
Deleklyuzdiñ aşulı dausın estip qaldı: "Bul ne...".
Uzamay ol lektiñ soñında özin kütip kele jatqan atşısın quıp
jetken. Kapitan onıñ qasında qaraday titıqtap adımdaydı. Əlsin-əlsin
artına burılıp, qatar ösken butalar jaqqa qarap qoyadı, qazir
Deleklyuzdiñ soldattarı soğan qatarlasıp ta qalğan şığar. Say
tabanımen tömen tüsken sayın butalardıñ sulbası da kömeskilenip
baradı. Mineki, ükiniñ damılsız əupildegen üni estilip turğan tün
qarañğılığına uyısqan japıraqtardıñ soñğı qalpaqşası da közden
ğayıp bolğan.
Kapitan Laforeniñ soñğı soldatı qarañğılıqqa siñip joq bolğan
kezde Əli de ter juıp ketken betin sürtti. Jan-jağına qaradı: ay
səulesine şomğan ağaştar tım ədemi körinedi. Aua jan sarayıñdı aşadı,
alğaşqı əteşter de uyqılı-oyau dauıstarın şığarıp, tañ da jaqındap
qalğan. Qasındağı butadan avtomattı oqtap jatqan dıbıs estildi. "Mına
malğun atıstı bastap jibermese jaradı", - dep oyladı Əli.
Tap osı sətte kelesi rotanıñ alğaşqı soldatı körindi, onıñ soñınan
basqaları keledi. Şeptiñ aldında kele jatqan frantsuz jaqındağan kezde
Əli leytenant Deleklyuzdi tanıdı. Gimnasterkasında eşqanday ayırım
belgisi, basında dulığası da joq, tek tapanşamen qarulanğan. Ol
Omardıñ tap qasınan öte şıqtı da tömen quldilay berip, birnərse esine
tüskendey tapanşasımen butalardı nusqadı: "Mına butalardı
tintiñder". Əli jüreginiñ attay tulap ketkenin sezindi.
Soldattardıñ biri Omar otırğan butağa jaqınday bergen. "Qazir Omar
atadı", - dep oyladı Əli. Soldat tömengi butağa şap berip edi, sınıp
ketip, anau qulap tüsti. "Tüu, saytan!" - dep balağattadı frantsuz. Sodan
soñ butağa tu sırtın berip, leytenant özine qarap tur ma degendey say
jaqqa qarağan. Sonsın qaytadan butağa jarmastı.
Avtomat kezegi tün tınıştığın buzıp jiberdi. Baqırğan dauıs şıqtı
da soldat qoldarın jayğan küyi tastıñ üstine uşıp tüsti. Tap osı sətte
əldebir quyınday üyirgen bi əuenine boy urğanday qalğan soldattardıñ
bəri orındarınan japa-tarmağay köterilip, say tabanına qaray jöñkildi.
Olar atıstıñ qaydan şıqqanın əli bilgen de joq, söytip, bireuleri tastı,
bireuleri ağaştı, endi bireuleri su orıp ketken şuñqırdı panalap jata jata ketken. Bir, eki, üş sekönd ötti...
Omar da uzaq qarap jatpastan avtomattan tağı bir kezek bergen.
Frantsuzdar jauap oq atqan joq. Olar qaydan atıp jatqanın anıqtay
almay, bir-birin atıp aludan qorqıp, betaldı oq jaudıruğa batıldarı
jəne barmadı. Əli avtomatınıñ saqtandırğış tiegin ağıttı da sausağın
şürippeden almağan küyi köleñkeler men dıbıstardı añdıp otır. Omar
bolsa joğarı da, tömenge de, aldıñğı jağına da atqılap jattı. Ol
əyteuir dıbıs şığarıp, qıbırladı degenniñ bərin avtomat oğımen kömip
jatır. "Jigit esinen ayırılğan şığar", - dep oyladı Əli. Al frantsuzdar
əli de jauap oq şığarmadı.
Kenet joğarıdan qulama jardıñ şetinen Əli bireudiñ köleñkesin
bayqap qaldı. Əlgi Omardıñ avtomatı damılsız satırlap jatqan butağa
qaray jıljıp baradı. Eki közi say jaqta bolğan Omar basına töngen
qaterdi körgen de, sezgen de joq. Al köleñke bolsa asığar emes. Jer
bauırlap mısıq tabandap jıljıp Omarğa tayap ta qalğan. Bir sət əlgi kisi
jalt qaradı. Ay jarığı qarauıtqan dulığa astındağı betine tüsti.
Leytenant Deleklyuzdi birden tanığan Əli iştey: "Tiridey qolğa tüsirmek
qoy oñbağan!" - dep oylağan.
Ol avtomatın jayımen jaqındap qalğan köleñkege kezedi. Közdep,
şürippeni basqan. Şürippe jıljımadı. Qattıraq bastı, odan da tük
şıqpadı! Avtomat ırıqqa könbedi. Əli: "Allahtan basqa quday joq,
Muhammed onıñ payğambarı" dep siındı iştey kübirlep. Şürippeni tağı
da basuğa ərekettengenmen, onısınan eşteñe önbegen. Budan soñ Əli
belinen jalpaq qısqa kezdigin suırıp alıp, aqırın kütti.
Omar tap qasınan domalağan tastardıñ sıldırın estidi, biraq
leytenant Deleklyuz jetip te ülgergen eken. Əli qarañğıda alısqan
ekeudiñ birneşe seköndke sozılğan dıbıstarın qulağı şaldı. Sodan
keyin ekeui de tömenge domalay jönelgen. Leytenant Deleklyuz "Munda
keliñder! Atpañdar!" - dep ayqaylap jatır. Aldımen jerbauırlap, sodan
keyin tik turıp ketken soldattar birte-birte köbeyip, leytenant Omarmen
alısıp jatqan jerge jaqınday bergen. Omar jantalasa alıstı, aqırı
bir soldat mıltığınıñ dümimen urıp, jerge jalp etkizdi.
Leytenant mañaydağı ər tas, ərbir şöpti tegis tintip şığuğa buyırdı.
Əli tapal qaratorı soldattıñ avtomatın sart ustap özine qaray tura kele
jatqanın kördi. Bul ornınan turıp, qolın köterdi de: "Atpa. Berilemin", dep ayqay saldı. Qaratorı basqalardı kömekke şaqırdı. Əlidi
jasırınğan jerinen süyrep şığarıp, qolın baylap, sayğa qaray alıp
ketti. Ol tastıñ üstinde sulap jatqan Omardı kördi. Qırıldap jatqan
onıñ samayınan aqqan qanı betine qatıp qalıptı.
Əli Lazraktıñ jasağı bir-birlep şığıp ketuge uyğarım jasağan soñ
Akli joldastarımen qoştasıp, derevnyağa bet alğan. "Eger sətin salsa,
jotanı bökterlep, əri qaray sıtılıp ketermin", dep oylağan ol Akli
şarşap turğanmen, səl añğırttıq jasasañ, duşpannıñ qarmağına
tüsesiñ, sonsın şaruañnıñ bitkeni dep uayımdadı. Qarauıtqan aspan
astınan ol aranıñ Uyası sekildi Tigmuninniñ qoñır laşıqtarın kördi.
Endi birneşe minötten keyin jotadan əri ötip ketuge tiis.
Kütpegen jerden közdi qarıqtırıp, jarq ete qalğan munaradağı ot
tayau mañdağı ağaştardıñ uşar bastarına tüsti. Burıla bergen projektor
töñirektiñ bərin samaladay jarıq qıp jiberdi. Keyde ol toğayğa qaray
bağıttalğan səule bir sətke toqtay qaladı da, tün burınğıdan da
qarañğılanıp ketkendey boladı. Akli jürisin tejedi. Közi qarañğığa
birtindep üyrene bastağan, biraq munara terezesinen qayta şıqqan jarıq
səulesi töñirekti bayau ğapa kezip jür. Ağaş köleñkeleri arasında
buqpantaylap jürgen soldattardı közi şalğan Akli əri qaray jüruge
bolmasın bilip tur.
Oñdı-solın ayırıp alğanşa biraz ayaldağan ol jergilikti şarualar
qısta saban saqtaytın döñgelek şoşaq töbeli birneşe qadam jerde turğan
kürkege qaray eñbektedi. Jayımen soğan kirdi de, butaqtan toqılğan esigin
tartıp jauıp qoydı. Jumıla bergen közin aşu oğan zor küşke tüsken. Bir
apta boyı Akli nebəri jartı - aq sağattan birneşe ret qana köz şırımın
alğan edi.
Qolına avtomatın qısıp ustağan küyi etpetinen jata ketip, ormanda
bolıp jatqandardı sañılaudan sığalap qarauğa kiristi. Əlsin-əlsin bir
tal şöpke deyin samaladay jarqıratıp körsetip turğan projektordıñ
kömegi buğan mıqtap tidi.
Kenet art jaqtan it ürdi. Akli burılıp qarağan. Uzın boylı aqsarı
şaştı soldat qarğıbauın julqılap kele jatqan qasqır itke zorğa ie
bolıp jür. "Eger atsam, aldımen itti omaqastırarmın", - dep oyladı
Akli.
Jerge jata ketken soldat ülken şeten ağaşınıñ diñine jasırınıp,
ısqırıp jiberdi. Üruin toqtatpağan it qarğıbauın julqılauın qoyar
emes. Projektor səulesi qarañğılıqtı əlsin-əlsin tilgilep qoyadı.
Akli tağı birneşe ısqırıq estidi, sodan soñ projektor tağı jarq ete
qalğan sətte ağaş diñderin tasalap jatqan tağı birneşe soldattı kördi.
Ol bireudiñ: "Qane, olardı granatpen", - degen dausın estidi, tap sol sətte
oñ qolı qattı auırıp ketti. Oğı aldımen tigen ittiñ qıñsılağan üni
qulağına jetti. Budan keyin aldındağı ağaş tübirlerin betke alıp oqtı
boratıp jiberdi. Ağaş tasasında jatqandar jalğız emes dep oylauı üşin
jorta ayqaylap buyrıq berdi de, jalp etip söngen projektor soldattardıñ
közin qarıqtırıp tastağanın paydalanıp, derevnyağa qaray jügire
jöneldi.
Art jağınan soldattardıñ bey-bereket ayqaylağan dauıstarı
qulağına jetkenşe birşama uaqıt ötken. Olar jazıq jaqqa ketip bara
jattı da, bir - birlerine belgi berip, ısqırğan dauıstarı birte-birte
alıstay berdi. İtten ayırılğan olar ağaştar men tübirlerdiñ arasın
betaldı kezumen bolğan.
"Eger qolım bolmasa, qalğanı eşteñe etpes edi", - dep oyladı Akli.
Jansız salaqtap qalğan qolı jügiruine qattı kedergi jasap keledi.
Tigmuninniñ şetki üyleriniñ qasınan öte bere qolına ne bolğanın
qarauğa toqtağan. Süyegi sınıp ketken qolı qan-qan bolğan terisine ğana
ilinip tur. Bul jalpaq qısqa pışağın alıp bir qaqqannan qolın kesip
tüsti. Sodan soñ qolın jerden köterip alıp, jol jiegin kömkerip turğan
kaktusterge qaray laqtırıp jiberdi.
Akli jarqabaqqa qalıñ ösken butalar arasımen qoynauğa tüsti.
Şaması, köp qan ketken siyäqtı, qolı da auırıp baradı. Ol qolın əli
ornında turğanday sezindi. Eñ qiını -tünniñ salqındığına qaramastan
şel qısıp baradı. "Jaralı adam su izdeydi" degen naqıl Aklidiñ esine
tüsti. Tura boyı bezgegi ustağanday küyip-janıp baradı.
Akli birden bulaqqa bettegen. Baqıtına qaray, frantsuzdar alıs
qalğan, tipti ısqırğandarı da estilmeydi. Suğa eñkeye bergende tap
qasınan bireudiñ ayaq dıbısın estip, tayau ösken buta tübine jasırına
qalğan. Uzamay ol öz jasağındağı djundiyänı kördi. Qasınan öte şıqqan
anau da suğa tap berip, jerge jata ketip, bulaq suınan obığa jutıp jatır.
Djundiydiñ töñiregindegi su qızğılt tüske boyaldı. "Bul jigit te
jaralanğan - au, sirə", - dep oylağan Akli buta tübinen şığa keldi.
Avtomatın şap bergen djundiy Aklidi tanığan soñ betin salqın suğa
qayta tıqtı. Akli su tübinen şıqqan köpirşikter joldasınıñ ezuiniñ
qasınan jarılıp jatqanın körip tür. Uzamay bularğa üşinşi djundiy
kelip qosıldı.
Keş tüsti. Üşeui de jağalaudağı jıñğıl men talgül butalarınıñ
arasına jasırındı. Tün ortasında bularğa Tigmuninnen bir şarua əyeli
keldi. Sırt türine qarap jasın şamalau qiın. Ol frantsuz dərigeriniñ
qayda tığılıp jürgenin biledi eken (soñınan ol qolınan bəri de keletin
feldşer ekeni anıqtaldı).
Feldşer qoldıñ qaldığın iıqtan kesu kerek, əytpese sınığı tegis
bolmay tur degendi ayttı. Akli öz iığına qarağan. Sınıqtarımen qosa
aqşıl süyek mayınıñ qanmen aralasıp qatıp qalğanın kördi.
Feldşer bir jerden temir kesetin kişkentay ara tauıp əkelip, süyekti
kese bastadı. Munıñ azabına tözip bolar emes. Biraq Akli dıbısın
şığarmay, közinen domalap aqqan jasın ünsiz jutıp jattı. Feldşer
qolınıñ dal - dalı şıqqan terisin tap iığınıñ tusına jinap jippen
tikti de, Aklige şalqasınan jatuğa keñes berdi.
Qalğan ekeui jeñil qutıldı. Biri jambasınan, ekinşisi ayağınan
jaralanıptı.
Tünde Aklidiñ jağdayı qiındap ketti. Istığı köterilip, tañ atqanşa
sandıraqtaumen boldı. Tañerteñ feldşer qaytıp oralğan. Qasında
dəriger bar. Munıñ molaq iığın körgen ol ısqırıp jiberdi. Akli de öz
iığına qarağan Keşe tigilgen jaraqatınan bir kesek maqta sekildi appaq
uzınşaq birdeñe şığıp tur. "Süyek mayı", - dedi de dəriger qandauırın
siltep qalğan. Əlgi aqşıl birdeñe jerge uşıp tüsti. Dəriger feldşerden
kesip tüsirgen jerin zalalsızdandıruın ötingen.
– Seniñ kim ekeniñdi bilem, - dedi Akli. - Doktor Başir Lazraksız.
– İə. Al siz Akli "şalsız" ğoy?
– Sonıñ özimin. Seniñ iniñ Əlidiñ jasağınanmın.
– Bilem.
– Frantsuzdardıñ arasınan sıtılıp şığu üşin bölinip ketkenbiz. Iniñ
de jaqın mañda jürgen bolar.
– Keler, - dedi Başir. - Osı aradan tu Ayt-Vaabanğa deyin senimdi
baylanıstarımız bar. Biz seni sonda jiberemiz. Sol jaqta körisersiñder.
Aklidiñ hali əli auır bolğanmen, ıstığı tüsipti.
– Al qolıñdı tastap ketkeniñ aqımaqtıq bolğan, - dedi doktor.
Akli tükke tüsinbey doktordıñ betine qaradı.
– Frantsuzdar qolıñdı kaktusten tauıp aladı ğoy. Sonsın onıñ
kimdiki ekenin anıqtau üşin derevnyanıñ barlıq turğındarın quıp
baradı. Olar kimdiki ekenin aytpasa, jandarın şığaradı...
Akli munıñ sözin tıñdağan joq, iştey: "Qolımnan ayırılğanım
aqımaqtıq boldı-au... Sol qolmen mıltıq atıp jarıtpaysıñ... Ölip te
qalu op-oñay..." dep oyladı.
– Jolğa şığu kerek, - dedi doktor.
Üş ay boyı III vilayi jauıngerlerimen birge bolğan Başir Aljirden
Setifke deyingi jartastardıñ bərin zerttep şıqqan şığar - au. Onıñ
esesine bul audandağı sanitarlıq qızmet jolğa qoyıldı, dəri-dərmekter
de negizinen jetkilikti edi. Əytkenmen, olardı tabu da qolğa qaru-jaraqtar
tüsiruden oñay emes-ti. Degenmen, Başirdiñ jolı boldı. Kele salısımen
yugoslaviyälıq sanitarlıq səlemdemelerdiñ tutas bir partiyäsın alğan.
Qalğandarın amalın tauıp dərihanalardan aludıñ səti tüsti.
Ras, "Dürbi" operatsiyäsı bastalğalı jumıs ta tım köbeyip ketken. Bir
partizan quramasınan ekinşisine baru qiın da qaterli, keyde tipti mümkin
emes edi. Sanitar jasaqtarına tolıq derbestik berip, bölip jiberuge tura
kelgen, olar da qajetti dəri -dərmekterin özderi izdestirip, tauıp alıp
jatatın.
Tigmuninniñ barlıq turğındarın frantsuzdar üylerinen aydap şığıp,
alañğa alqaqotan turğızıp bolğanşa tañ əli atqan joq edi. Starşina
bulardıñ derevnyalarındağı kaktustardan bir zat tauıp alıptı, endi sonı
körsetip, anıqtağısı keletin körinedi.
– Öziniñ tañbası bar eken, - dedi starşina. - İesi senderdiñ
fellagalarıñnıñ biri ekeni anıq.
Starşinanıñ qasında turğan tapal sarı soldat nege ekeni belgisiz
qiqıldap köñildene küldi.
– Əlgi fellaga, şaması, qaşıp ketken siyäqtı, - dedi starşina. - Biraq
ol osı derevnyada bolıptı, bireuiñ jasırıp jüripsiñder.
Starşina tapal soldatqa burıldı.
– Qaneki, Sarıbala, bularğa ayğaqtı zattı körsetşi.
Sarı jigit jerden bir zattı köterip alğanda onıñ ne ekenin basında
eşkim añğarğan joq. Sonan soñ ol alañnıñ qaq ortasına şığıp, əlgini tap
bir oljaday töbesine kötergen. Top ortasında bir əyel şıñğırıp jiberip,
essiz-tüssiz qulap tüsti.
– Qane, qolıña ustağan küyi alañdı bir aynalıp şıqşı, - dedi
starşina.
Kesilgen qoldı bulğaqtatqan küyi sarı jigit alañdı aynalıp ötti. Ol
jinalğandardıñ ərqaysısınıñ aldına toqtap, əlgi qoldı betterine taqap
körsetumen bolğan. Köpşiligi teris aynalıp ketti. Əyelder közderin
jumıp alğan. Əlsin-əlsin sarı jigit:
– Nemene? Tanıdıñdar ma? - dep ayqaylap qoyadı.
Biraq eşkim de ləm-mim demedi. Sarı soldat ta alañdı üş-tört ret
aynalıp şıqtı. Biraq budan eşteñe şıqpadı. Budan soñ starşina bərine
qoldarın jelkelerine ayqastırıp ustap, bireui moyınına alğanşa,
osılay tura beretindikterin eskertken.
– Men asıqpaymın, - dedi starşina.
Olar osılayşa uzaq turdı. Əyelder birinen soñ biri esterinen tanıp,
qulap jattı. Biraq tap sol arada olarğa sarı soldat jetip barıp, bas-közge
qaramay tepkilep, esterin jiğızadı. Sodan sağat onğa deyin eşkim ün
qatpadı. Sağat on bolğanda starşina:
– Öte jaqsı! Əyelder üylerine qayta bersin. Al erkekter osında,
meniñ qasımda qaladı. Bügin olar osında qonadı, al bizdiñ soldattar
bulardıñ üylerine barıp tüneydi, - degen.
Starşina jinalğandardıñ közinen şınayı qorqınıştı endi ğana
añğardı. Al sarı soldatqa əlginiñ aytqanınıñ unağanı sonşama, soyğan
tülkidey ırjıñ-ırjıñ etedi.
Qulaqqa urğanday tınıştıqtı bir əyeldiñ oybaylağan dausı jarıp
jiberdi:
– Taladan kelgen doktordıñ qayda ekenin bularğa Genima aytsın, biz
qaydan bileyik!
Starşina sözdiñ bərin tüsinbese de, əyeldiñ atın uğıp qaldı.
– Genima, Genima degen qaysısıñ?
Ol əlgi partizandar jas şamasın ayıra almağan əyel bolatın. Onı
dereu alıp ketti...
Genima birden sırın ayta qoyğan joq, biraq ımırt üyirile qarauılda
turğan saqşılardıñ biri Başirge kelip, boy tasalap jatqan jerlerin
frantsuz soldattarı qorşap alğanın bayandağan.
– Qonaqtardı layıqtı qarsı alayıq, - dedi Başir.
Urıs üş sağatqa sozıldı, aqırı meşittiñ tap qarsı aldına bekinip
alğan djundiy sonda ornatılğan qol pulemetiniñ ünin öşirdi. Endi bul
bağıttağı jol aşıldı. Frantsuzdar pulemetiniñ üni öşkenin bilip
qoyğanşa, bir minötti de zaya jibermey qimıldap qalu kerek.
Aldımen Başirdi ketuge məjbür etken. Meşittiñ qasınan ol uyıqtap
ketkendey sulap jatqan pulemetşini kördi. Qasında oqtıñ bos jezderi
şaşılıp jatır. Jarqabaqta turğan pulemetke bir-aq qarğıp jetken
Başir onı qayısınan şap berip, jerge süyrete -müyrete tura qaştı. On
qadamday jügirip ülgermesten, ayağına bireu otqa qızdırğan biz tığıp
alğanday sezingen. Bölşekteri saldır-saldır etken pulemet qolınan
şığıp ketip, özi de murttay uştı. Jolındağı bögetti jarıp ötken
tasqın tura üstin basıp qalğanday küy keşti. Səlden soñ qoltığınan
ustay alıp, özin ala jönelgenin sezip, ayağı auırğannan oybaylap qoya
bergen. Olar eki djundiy eken. Bireui bos qolımen pulemetti süyrep
keledi.
– Tasta, - dedi Başir.
– Tastauğa qimaymın. Sen alañ bolma, doktor. Biz qauipsiz jerge ötip
ketkenşe, jigitter duşpandı bögey turadı...
Tabiğat burın buğan eş uaqıtta osınşama ədemi bolıp körinbeuşi
edi. Qazir de uzaqqa sozılğan üş ay işinde kün sayın közine tosılğan
körinisterge süysine qaraydı. Burın mundayğa müldem köñil audarmağanın
Başir jaña tüsingendey boldı. Budan bir ay burın üñgirlerine jetip,
sanitarlar jaraqatın emdey bastağan sətten bastap, ol ər tañ sayın
sırtqa şığıp, şığar auızğa sulay ketetin de kökjiekke qaray sozılıp
jatqan tau silemderimen oñaşa qalatın.
Jotalardı kömkerip jatqan mına ağaştar, qarauıtqan qoynau, taudıñ
jalañaş kümbezi, san aluan jasıl tüske boyanğan mına orman osı künge
deyin nege qaltarısta qalıp kelgen? İə, ərine, munıñ bəri közine buğan
deyin de körindi ğoy, biraq ol burın endi jüretin qanşa şaqırım qaldı,
bul arağa qaytip jasırınğan oñdı bolar eken, ayaq astınan jaumen betpebet uşırasıp qalmaymın ba, anau sıldırağan bulaqtarda qanşa su bar
eken degendi ğana oylaumen kelipti... Bir qarağanda jaqpar tastarı
beybereket ornalasqan mına taulı öñirge əbden bauır basıp ketipti.
Başir kez kelgen derevnyanı atauımen atap, sonau kökjiekke deyingi kez
kelgen jartas pen bulaqtı jatqa bilip alğan. Al mına qarauıtqan tau
betkeyleriniñ sululığın, qoynaudıñ qoñır salqın lebin alğaş ret sezip
otır.
– Sağan hat keldi, doktor.
Baylanısşı buğan jelimdelgen ülken konvert usındı. Onı aşqan
boyda birden qağazdıñ ayaq jağına üñildi: Amiruştiñ özi qol qoyıptı.
"Sanitarlıq qızmetti qayta uyımdastıru tapsırmasın tıñğılıqtı
atqarğan III vilayidıñ doktorı Başir Lazrak duşpanmen urısta jaraqat
aldı. Eldiñ sırtında jürgen əskerdiñ qiın jağdaylarında bir jılsız
qızmetin qayta jalğastıruğa densaulıq jağdayı mümkindik berer emes.
Ekinşi jağınan joğarğı komandovanie ... küngi buyrığına səykes
burınğı ispan aymağı Marokkonıñ Laraşındağı juırda qurılğan
sırtqı əskerdiñ statsionarlıq qosınında osınday jumıs atqaruğa
qabiletti dəriger tabudı jüktep otır.
Osı joğarıda aytılğandarğa baylanıstı polkovnik, III vilayidıñ
qolbasşısı əskeri dəriger leytenant Başir Lazrakqa qısqa merzim
işinde Laraşqa baruğa buyıradı.
Leytenant Lazrak ötetin audandarda ornalasqan Ulttıq azat etu
əskeriniñ barlıq bölimderi Aljir aumağında osı tapsırmanı orındauı
üşin oğan qoldan kelgen jərdemderin tigizetin bolsın.
III vilayidıñ qolbasşısı polkovnik Amiruş ".
Başir jumırtqasınıñ birazın sattı, sebeti jartılay bosap ta
qalğan. Əli qulantaza jazılıp ta ketken joq, əl-Biarğa jetu üşin iir-iir
əri tik tau joldarımen uzaq uaqıt jüruine tura kelgen. Anda, tömennen
Başir kün səulesimen jarqırağan aylaqtı, jağalauda şaşaq tərizdi
sozılıp jatqan köbikti kördi. Köşeniñ eki jağında qazday tizilgen üyler.
Qabırğalarındağı aşıq boyauları men qutırta jazılğan atauları birigip
ketkendey. Qızğılt, aqşıl, küñgirt - kögildir, aşıq sarı qabırğalarğa:
"Ekeu", "Teñiz üstinde", "Mari-Lu", "Hutor", "Qarağaylarda" dep jazıp
tastağan. Közin bastıra sarı səlde tartıp alğan Başir əlsin-əlsin aşıq
turğan terezeler aldına ayaldap, köşe kezgen saudagerlerdiñ maqamımen:
"Jumırtqa – a - a! Ey - y! Jumırtqa – a - a!.! dep ayqaylaydı. Keyde
şolğınğa uşırasıp qaladı. Soldattarğa jasandı qujattarın körsetken
Başir olarğa da jumırtqa kerek emes pe dep qoyadı.
Əl-Biardıñ töbesine ornalasqan öz üyiniñ aldına toqtağan Başir
pəteriniñ esigi aşıq ekenin körip, odan muzıka üni şığıp jatqanın estidi.
Ol ənşiniñ dauısın jazbay tanıdı. Mihaliyä Djekson.
Ol kireberiske ötip, satımen joğarı şıqtı da esik qoñırauın bastı.
Muzıka tına qaldı. Esiktiñ ar jağınan Klodtıñ mazasızdanğan dausı
estildi:
– Bul kim?
– Hanım, sizge jumırtqa kerek pe?
– Joq, rahmet!
– Jaña ğana tauıqtıñ bauırınan aldım. Esikti aşıp, qaraşı öziñ.
Sağan on - aq frankke bereyin, tek sağan ğana, ras aytam, aşşı.
– Joq, rahmet, keregi joq.
Qızdıñ esikten arı ketkenin, Mihaliyä Djeksonnıñ qayta ənge
basqanın Başir estip tur. Ol küytabaq bitkenşe kütip turdı da, esik
qoñırauın tağı bastı. Klod aşulana ayqaylap jibergen:
– Jumırtqa almaymın dep ayttım emes pe!
– Nebəri on frankke... hanım, tım qurığanda bireuin köriñizşi.
Klod esikti aştı. Başir kire bergende, Klod onıñ jolın bögegen.
Qarsıdağı körşisi, saqtandıru agenti esigin aşıp: "Aqırın söyleuge
bolmay ma?"- dedi miñgirlep. Sonan soñ bularğa bir qarap, qolın siltep,
esigin jauıp aldı. Başir Klodtı ığıstırıp jiberip, dəlizge kirip ketken.
Sebetin edenge qoyıp, səldesin laqtırıp tastadı. "Klod!" Klod buğan
tañdana qarap, sodan soñ közi jasaurap, Başirge tura umtıldı. Mihaliyä
Djeksonnıñ jılañqı dausı semer emes.
Başir Klodtan jañalıqtarın üzip-julıp estidi...
Ramdan Bossyüe lagerinde eken. "Oğan eki ret barıp qayttım".
Tañdanğannan Başirdiñ közi şarasınan şıqtı.
"İə, qatañ tərtip! Ol ökpesiniñ qalğanınan sol jerde ayırılatın
şığar, osı aytqanımdı umıtpa... "Apayım kelmeydi... Qalay bolğanda da,
juırda kelmeydi... İə, Klod özi birdeñe ğıp qutılıptı... iə... alğaşqı
künderi özin asa naşar sezingen... ərine... qazir jaman emes...
– Tört əlde bes ret pe para kelip ketken... jay, köru üşin keldik deydi...
Seni demalısqa ketip qalğan dedim... Solardıñ bireui: "İə, djebeldegi
demalısqa şığar!.. dep keketti..." Uzaqqa keldiñ be?
– Erteñge deyin.
– Al sodan keyin şe?
– Sağan soñınan tüsindirem.
Ol Klodtı iığınan ustap, betin qızdıñ şaşına kömip jiberdi. Ol
anda-sanda: "Tüsinem ğoy" dep qoyadı. Biraq Başir onıñ tükke tüsinbegenin
bilip otır...
Tañ səride ol vannağa barıp, salqın duş qabıldadı.
– Men keteyin, Klod. Meniñ eruge kietin kök kostyumim qayda?
Klod şkaptan kostyumdi alıp şıqtı.
Ol qızdı qolınan ustap, közine meyirimmen qarap turıp:
– Al endi, Klod, men kettim. Uzaqqa ma? Bilmeymin. Mümkin, uzaqqa
şığar, mümkin birjolata bolar. Bizdiñ ayırılısuımız kerek. Bul jay
aytılğan söz emes, tüsinesiñ ğoy? Seni aldağım kelmeydi, ötirik aytqandı
jek köretinimdi bilesiñ ğoy sen. Seniñ aytatınıñnıñ bərin de bilem. Nege
aşulanbaysıñ, nege meni kinəlamaysıñ? Əytpese bəri de keş boladı, men
ketip qalam.
– Odan ne payda, sen ketip te qaldıñ emes pe! Köziñ meni kerip te turğan
joq.
Ol qızdı bosatıp jiberdi.
– Eger bul jerden ketetin bolsañ, köñiliñ qalağannıñ bərin de ala ber.
Apayıña ol kisi jayında tek jaqsılıq oylaydı dersiñ. Eger osında
qalsañ, qaltamdağı aqşam tausılğanşa, pəteraqıñdı tölep turarmın.
Mağan hat jazudıñ qajeti bola qoymas. Eger jaza qalsañ, jauap kelmese,
tañğalmay-aq qoy.
Klod əynektelgen esikke kelip, onı aştı da balkonğa şıqtı.
– Men mınanı sağınam ğoy, - dedi ol aylaqtı nusqap.
Közinde jas turdı.
– Yağni, ketpek te bolğan ekensiñ ğoy?
– Eger seni ılği da bes ay kütsem qaytpekpin!.. Mağan tüsindiruge
ərekettengeniñniñ bayıbına men, ərine, barıp turğam joq, biraq batırmen
birge turuğa jaralmağanım haq. Sen onsız da meni əlgi hikayalarıñmen
şoşıtıp jiberdiñ.
– Neni aytasıñ?
– Əñgimelegenderiñdi aytam da.
Bul da balkonğa şıqqan. Paraşyutşilerdiñ şolğınşıları bir -
birlerinen on qadamday jerde kele jatır.
– Sen şıqpaşı.
Qız munı bölmege qaytadan kirgizip jiberdi.
– Aytqanıñ ras qoy deymin, - dedi Başir. - Onday ömir sağan layıq
emes. Tün işinde üyiñe basıp kirip, tergeuge aladı, qayta-qayta politsiyäğa
şaqırtıp, maza bermeydi.
– O! Oğan baylanıstı da emes.
– Endi ne?
– Jay soğan layıqtı bolmay şığam ba dep qorqam.
"E – e - eko!" Uyqısın əli aşa almağan yauledter tañerteñgi gazetterdiñ
attarın ayqaylap aytıp jür. Ol solardıñ birine balkonnan:
– Ekinşi pəterge əkelip berşi, - degen.
– Şıqpa, - dedi Klod.
Başir sağatına qaradı: besten on minöt ketipti, komendant sağatınıñ
bitkenine on minöt... Klod jılap jiberdi.
Başir kuəligin alıp, kigeli jatqan beşpentiniñ qaltasına suğa saldı.
Yauled əli joq, ol üstindegi pijamamen esikke bettegen.
– Şaması, anau taba almay jürgen bolar.
Ol esikti aşıp, bosağada toqtay qaldı.
– Turdıñız ba, doktor?
Başir bireudiñ şıntağınan şap berip ustay alğanın sezdi. Baspaldaq
tepkişterinde avtomat ustağan soldattar tur. Başirdi ustap turğan
serjant eken.
– Mırzalar, sizder qatelesken bolarsızdar, - dedi Başir.
– Əlbette! - dedi serjant. - Tek bul jöninde leytenantpen söylesesiñ...
Ol munı satığa qaray iterdi.
– Bəlkim, kiinip aluıma ruqsat berersiz? Pijamamen turmın ğoy, - dedi
Başir.
– İə, onıñız ras, - dedi serjant, - kelisip turğan joqsız. Al mse
kiinip alğanşa, men de üyge kirip şığayın.
Ol esikti ayağımen iterip aşıp, pəterge kirip ketti.
Başirdiñ tañğalğanı Klod bulardı asa layıqtı qarsı aldı.
Soldattarmen birge jürip, analar üydi tintken kezde tipti kömektesken
sekildi əlpet tanıtqan. Uzamay bulardan qutıludıñ da səti tüsti.
– Munda tap-taza, - dedi ol analarğa qarap.
Serjant onıñ neni aytqanın tüsinbegen de siyäqtı.
Başir aqırı kiinip bolğan.
– Qoş bol! - dedi ol Klodqa.
– Sau bol, - dedi qız, - men seni kütemin. Uzaq ayaldama, jaray ma?
Jaqınday bere qulağına sıbırladı:
– Endi basqaşa jasay da almaymın.
Ol qızdıñ sarğış şaştarın sipap, köziniñ jasınan sulanıp tuz
tatığan ernine jabıstı.
Serjant munı qolınan ustadı.
– Usta, munı Qutırğanğa aparasıñdar, - dep buyırdı ol soldattardıñ
birine.
Budan soñ ol Klodqa burılğan.
– Siz frantsuzbısız, hanım?
– İə, frantsuzbın, jəne nağız frantsuzbın, anau-mınau emes...
Serjant esikti ayağımen tars japtı.
– Jezökşesiñ sen, bilip qoy!
Başirdi aydap kele jatqan para onı esikten iterip kirgizdi.
– Mına kaidtarıñdı alıñdar!
Başir işke endi. Kamera terezesinde qaqpağı joq, ülken eken. Edenge
tösegen eski sabannan kök sasidı. Saban üstinde qırıq şaqtı adam.
Keybiri jatır, keybireui otır. Bular jumısşı kombinizonın kigen,
könetoz gandura, nemese alba-julba birdeñege oranğandar. Ərqaysısınıñ
baqıtsızdığı barlıq aşıq-şaşıqtığımen birden köz aldına tosılğan
osı adamdardıñ arasına tap bolğan Başir üstindegi beşpenti men
ağılşın mauıtısınan tigilgen şalbarı, qara jibek galstugi men aq
jeydesi osı ahualğa tipti üylespey turğanın ayqın sezingen. Biraq ol
mına kiimi türmeşilerge jağımdı ıqpal etetin şığar dep oylağan edi.
Eger öziñ qanday da bolmasın forma kiedi ekensiñ, onda basqalardı da
osınday kiimine qarap bağalaysıñ, olardı mundirleriniñ jeñine tikken
japsırmalarına,
kiingen
matasınıñ
sapasına,
bəteñkeleriniñ
jıltırına qarap qoğamdıq satı baspaldaqtarın añğarasıñ.
Bəri Başirge tus-tustan tura umtılğan: "İə, bizdiñ jigitter qalay aman
ba? Öziñ qaydan keldiñ? Erkindikte nemen aynalıstıñ? Meniñ ulımdı
körgen joqpısıñ?"
Arada jartı sağat ötpey jatıp bul bərin de tanıp aldı. Köp azap
körmes üşin amalın tauıp qalay bultarudıñ jay-japsarın üyretken ana
bir ekeui munda "Erjürek qoraz" dəmhanasına tas- talğan bombağa
baylanıstı tap bolıptı. Al şal ulına bola tüsken. "Ol tauğa ketip
qaldı. Meniñ jazığım ne? Onı men jibergen joqpın ğoy". Murttı tapal
kökönis saudageri eken. Anau kerbez sutener körinedi. Munda onı biraz
tayaqtap alğan soñ "kelesi bige" deyin densaulığın durıstap aluğa mursat
beripti. Biraq türine qarağanda Kerbez bige tım asıqpaytın sekildi. Ana
jatqan osında əkelgennen beri jarıtıp tamaq ta tatpastan, küni boyı
bet-auzın şuqılap, köringenge kelip: "Meniñ közime qarañdarşı. Sonday
jaman bop tur ma?" dep qoymaytın.
Olardıñ bəri jamıray söyledi. Al Başir tım qurığanda bes minöt
oñaşa qalıp, özine-özi kelip almaq bolğan. Komissar: "Oylanıp aluıñızğa
aldıñızda əli uzaq tün bar", -degen. Biraq budan keyin munı parağa alıp
ketti, şaması, jaqsılap oylanuğa mümkindik jasağıları kelgen bolar.
Ortalarına jaña tap bolğan kisiden bilgileri kelgenderin surap alğan
soñ, ərqaysısı öz saban tösenişterine qaytıp oralğan. Başir de bir
burışqa qisaya ketti. Qabırğağa süyengen ol közin jumıp edi, bügin
bolğannıñ bəri kinotaspa kadrindegidey köz aldınan şubırıp ötip jattı.
– O – lya - lya! - Başirdi özine alıp kelgende leytenanttıñ dausı
şığıp ketken. - Mse balğa barğalı jatır ma?
Söytti de djipke qasına otırğızıp aldı.
Qutırğan dep osını aytatın. Basqalardan göri qatıgez bolğandığınan
emes. Joq. Öytkeni, munday jumıs osı Qutırğannıñ ğana ayızın
qandıratındıqtan. Buğan neğurlım qattıraq qarsılıq körsetetin
fellagalardı əkelseñ, soğurlım janı kiredi. Öz "klientterinen"
neğurlım köp məlimetter aluğa janın salatındıqtan bastıqtar da munı
erekşe jaqsı köretin. Solay ekeni de ras - tı. Biraq eñ bastısı bul emes
edi. Bastısı - istiñ sporttıq jağı, adamnıñ jiger-küşin muqaltudağı
munıñ alatın ayrıqşa ləzzatı bolatın. Jaz küninde tamaşa tura jolda
sporttıq avtomobilin barınşa jıldam ağızğan jürgizuşi ğana sonday
ğalamat əser alatın şığar - au. Eñ bastısı - adamnıñ qalay azap
şegetinin janı kire baqılap turu. Olardıñ ərqaysısı özinşe azap şegedi
ğoy. "Klienti" ayaq astınan təubasına keluden bas tartıp, bərin
moyındaymın degen boyda uaqıt utu üşin tağı auzına su jutqanday ünsiz
qalsa, munıñ qudayı tipten beretin. Al fellaganıñ ünsiz uzaqqa sozılğan
qarsılığın köru qanday keremet, ərine munıñ aqırı oqiğanıñ da,
komediyänıñ da, fellaganıñ da, munıñ öz jan raqatınıñ ayaqtaluın da
bildiretin edi. Osınıñ bəri Qutırğannıñ janın şınayı baqıtqa
böleytin.
Qutırğannıñ şın məninde kim ekenin añğaru Başirge qiınğa tüsken
joq. Əñgimege qızu aralasqan Başir onıñ kim ekenin ayqındauğa jəne
soğan səykes qorğanıstıñ neğurlım durıs təsilin tañdau üşin ofitserdiñ
özin söyletuge tırıstı. Tergeudiñ bastalğanına bes minöt ötpesten
Başir Qutırğanğa uzın-sonar dəris oquğa kiristi: munda hristiandıq
örkeniet te, BUU da, Batıstıñ qorğanısı da, frantsuz jazuşısı Şarl
Morras ta, dəstürli frantsuz sıpayıgerşiligi de aralas edi. Ol
Qutırğannıñ
qızara
börtken
jüzindegi
zımiyän
mısqıldıñ
jekköruşilikke auısıp, sodan keyin Başirdiñ aytıp jatqandarınan
eşteñege tüsinbey otırğandığın ayqın añğardı. Aqır ayağında Başir
onı frantsuz əskerinde qabıldanğandağıday "meniñ leytenantım" deuge
köşken. Aqırı Qutırğan bölmeden atıp şıqtı. Başir onıñ esik
sırtınan baqırğan dausın estip otır:
- Ey! Serjant, osındamısız... Mına filologtı qaydan tapqansıñdar.
Mınalarıñ qatın ğoy... Bul alğaşqı soqqıdan - aq ıñırsıp jılaydı da,
ekinşiden keyin mağan tutas roman qurastırıp berer... Meniñ munday
jılbısqılardı unatpaytınımdı biletin uaqıttarıñ jetti ğoy,
serjant... Onıñ üstine mınau əli mektepke de barmağan neme eken... Özi
qaydağı joqtı ottaydı... Orlean qızı jayında birdeñelerdi köyitedi...
İttiñ boğı!.. Közin qurtıñdar bul jerden, meni əbden jalıqtırdı.
Basqalarğa, eñ durısı DST-beriñder... olar osındaylarga əues.
DST - da Başir küni boyı komissardıñ kabinetinde otırdı. Eki
jağına politseyler jayğasqan. Şaması, arab boluğa tiis, qoñırqay öñdi
küzetşi başmağınıñ tabanımen edendi damılsız ısqılay beredi. Türi
ispandıqqa uqsaytın qoñır öñdi ekinşi saqşı otırğış arqalığına
şalqayıp alğan. Komissar sıpayı da sılqım jigit siyäqtı. Ol sözin
maqtağanı nemese boqtağanı belgisiz bizdiñ zamanımızdıñ qırsığına
qatıstı jalpı əñgimemen bastadı. "Qaysısımız qatelik jasamadıq
deysiz. Biz bar bolğanı jay pende emespiz be. Perişte edim dep kim maqtana
aladı deysiz. Lağıp bara jatıp: qırsığa bergenniñ özi qılmıs. Qalay dep
oylaysız, doktor, osı tört jılğa sozılğan eşbir mən -mağınası joq
soğıstan qaljırağan joqpız ba. Osı aqımaqtıqtı toqtatu kerek emes pe!
Biraq bul kimniñ qolınan keledi. Mine, bastı məsele sonda".
Komissar Başirdiñ közine tura qaradı.
– Sizben aşıq söyleskim keledi. Ana jaqta nemese mına jaqta
şayqasıp jatqandar... tım asqındırıp aldı. Biraq bulardıñ müldem
qutırınıp ketkenin, - dedi ol Başir qarsılıq bildirip jatqanday - aq, sizge dəleldep jatudıñ özi artıq qoy.
Bab əl-Ued jaqtan estilgen avtomat kezegi tınıştıqtı buzıp ketti.
Komissar basın köterdi.
– Estip turmısız. Tsirk oyını jalğasıp jatır... İə, qalıptasqan
jağdayda siz ben bizge qalıp otırğan jalğız ğana amal - qay jaqta
soğısıp jatsa da jeligip jürgenderdiñ bərin şettetu jəne közge ilmeu
boluı mümkin, əytpese bular əbden janığıp alğandar. Aqıl-sanağa kezek
beretin kez keldi, "aqıl-sananı" köldeneñ tartatındar şekten şıqpaudı
aytadı. Sondıqtan bizderge qol alısıp, kelisimge, ımırağa, joq, qalay
bolsa solay emes, eki jaqqa da tiimdi, adal ımırağa keluimiz qajet.
"Komissardıñ mınaday aşıq ketui erlikpen teñ eken", - dep iştey
mırs etken Başir.
Endi sözdiñ törkinin aytu ğana qalıp tur. Al komissar söziniñ törkini
nede ekenin Başir da jazbay tanığan. Bul kisi bul künde talaylardı əbden
jalıqtırıp bitken "üşinşi küşter", yağni, "ortaşalar" basqaşa
aytqanda, jaulasıp jatqan eki lager arasındağı altın ortanı basatın
adamdar izdestirip jürgen sıñaylı. "Oy-qiyälıñ onşa emes eken dostım", dep oyladı Başir. Osı ölse qolğa tüspeytin feniks qusın izdep əure
bolğannan göri basqaday aqılğa qonatın birdeñe oylap tappas pa edi.
Alayda Başir komissardıñ öz mindetin adal atqarıp jatqanın da bayqap
otır: ər sözin tañdap aytadı, salqınqandı bolğısı keledi, aldında
otırğan frantsuz bilimin alğan aljirlik ziyälınıñ közin jetkizetin
baysaldı dəlelder keltiruge tırısadı. Biraq munıñ bəri, ərine, jay
şaynama bolatın. "Negizgi sıbağası alda ğoy,"- dep oyladı Başir.
Şaması, komissar da əlgi aytqandarınıñ tiimdiligine pəlendey ümit
artıp otırmağan tərizdi. Biraq tərtip solay. Aldımen ədettegi ədisterdi
qoldanu kerek, qalğandarına sodan soñ da baruına boladı.
O, iə, ərine, bul komissar mırzanıñ pikirin bölisedi. Əlbette, aqıl
men parasat qana saltanat quruı kerek dep qostap qoydı Başir. Komissar
buğan sigaret usınıp, əñgimesin jalğastıra otırıp, əlgi tüyinniñ naqtı
şeşuin Başirmen birge oylastırıp otırğanday əlpet tanıttı.
– Bul oñay emes, - dep moyındadı komissar.
– Tipti mümkin de emes şığar, - dedi Başir.
– Qalay mümkin bolmaydı! - Başirmen üzildi-kesildi kelispeytinin
körsetkisi kelgen komissardıñ dausı şığıp ketken.
Ol qazir mümkin emes degen nərse bolmaydı jəne "mümkin emes" degen
sözdiñ özi frantsuz ruhına jat nərse dep aytatın şığar dep oyladı
Başir. Biraq komissar:
– Bəlkim, sizdiki de durıs şığar. Biraq, əytkenmen, sizge, doktor,
tabısqa degen ümit sonıñ buljımas şartı, jəne tabıstıñ özi bastağan
isti jalğastıra beruge mindetti nərse emes şığar.
"Şaması bul meni əbden eseñgiretip tastağısı kelgen bolar - au", - dep
oyladı Başir.
Komissar ornınan turdı.
– Munıñ bəri, ərine, qızıqtı, biraq bir jolğa osı da jeter.
Komissar ketisimen uyıp qalğan ayağın jazu üşin Başir ornınan
turıp edi.
– Msege otıru qolaysız bolıp tur ma, - dep baq etken ispandıq munı
qaytadan otırğışqa itere salğan.
Başirdiñ dausı şığıp ketti, jaraqatı əli tolıq jazılıp bolmap edi.
Əytkenmen esebin tauıp ayaqtarın sozıp jibergen. Bul jolı ispandıq
bayqamağan əlpet tanıttı.
Osı tergeu töñiregine neğurlım köbirek oy jibergen sayın Başir
soğurlım onıñ mənin uğına almadı. Öytkeni, basqa qalğan keptiñ bərine
kilt tabu üşin buğan: "Bes ay burın Randon köşesindegi dərigerlik
kabinetiñdi tastap kettiñ jəne osı uaqıttıñ işinde qayda jürdiñ" dese
bitip jatır emes pe. Şarua kiimimen qolına jumırtqa salğan sebet ustap,
Klodqa kelgenin eşkim körmegeni de abıroy bolıptı. Al komissar bul
jöninde ləm-mim degen joq. "Ne ol öz kəsibiniñ nağız şeberi, sondıqtan
əldebir ayrıqşa ədiske jüginip otır /Başir biraq onıñ qanday ədis ekenin
bilmeydi /, ne munıñ eşteñeden habarı joq. Tipti naqtı ayğaqtarı da
bolmay, bir ilik tabam ba dep otıruı da əbden mümkin".
Komissar qaytıp oralğanda özi ayrıqşa renjigen əri: "Qızıqtı
əñgimemizdi jalğastırğım - aq kelip edi, biraq, ərine, tüsinesiz ğoy,
moynıma jüktelgen mindetterime baylanıstı..." degisi kelgen adamnıñ
türin elestetken.
Əytkenmen de əñgime burınğısınşa asa sıpayıgerşilikpen örbip, bul
əueninen komissar Başirmen sözine özara senim əri əldebir işki
jaqındastıq ornatqısı kelgendey ərekettengende ğana jañıldı.
Komissardıñ bul jağınan belgili mölşerde şeberligine Başir de tənti
bop otır. Eñ mañızdı əri bilgisi kelip otırğan suraqtarın ol basqa
müldem mənsiz saualdarınıñ arasına kezekpe-kezek qıstırıp qoyadı,
– Qaralatın nauqastarıñız köp pe?
– Otandas - musılmandarıñızdıñ arasında eñ köp tarağan qanday
aurular?
– Maydanmen qanday qarım-qatınasıñız bar?
– Europalıqtar da sizge qaralıp tura ma? / Joq pa? Osı jerlik
europalıqtardıñ eñ aqımaqtıq saualdarınıñ biri osı /.
– Amiruş, şınında da, jurt aytıp jürgendey asa körnekti adam ba?
Özim munday añızdarğa ədette senbestikpen qaraymın.
– Modernistik keskindemeni unatasız ba? Al özime kelsek, bul jağınan
tipti türtpeymin de.
– 111 vilayidıñ sandıq quramı qanşa dep oylaysız? Partizandarda
qanşa adam bar?

Olardıñ
sanitarlıq
qızmetteri
uyımdastırılğan ba? Əy qaydam, ə.

şınında

da

jaqsı

Başir komissarğa öz dərigerlik qızmetiniñ sipatı men auır
jağdayların aqi-taqi əñgimelep, nəsildik kemsituşilikke ökpesin bildirdi,
tım qızbalanbasa da, modernistik keskindemeni qorğaştadı. Biraq
qalğandarınıñ bərin joqqa şığardı. Joq, FNO - men eşqanday
baylanısım joq; joq, Amiruşpen de tanıs emespin; joq, partizandardıñ
qanşa adamı barın da bilmeymin / tipti sol FNO - nıñ özi de munı tolıq
bilmeytin şığar /; joq, olardıñ sanitarlıq qızmetiniñ qalay
uyımdastırılğanınan da tük habarım joq...
– Əy,Pepe!
Kerbez işki bir sırın moyındap jatqanday aqırın ğana söyleydi:
– Uqtıñ ba? Sen mağan eşteñe bergen joqsıñ. Tek tapanşanı ğana, al
avtomattardı - sen körgen de, estigen de joqsıñ, uqtıñ ba? Jəne meni de
körgen emessiñ, jaray ma?
Başirdiñ oyı mına teñkiip jatqandarğa qayta kelip tireldi. Əytpese
bular müldem esinen şığıp ketip edi.
Bulardıñ ərqaysısı bir belgisizdikke siñip ketken siyäqtı. Dünieniñ
eşteñesimen isi joq bular ölip qalğan sekildi ünsiz, tanauınıñ astınan
birdeñelerdi mıñqıldağan küyi bet-auızın tağı şuqılana bastağan
Kerbezdiñ sözin de estimegen tərizdi. Beyne tasqa aynalıp ketkendey,
eşqanday dauıs - dıbısqa da selt etpeydi. Jəne onıñ keregi ne. Jaña
kelgenniñ işek-qarnın tügel aqtarıstırıp, keregin bilip aldı, endi neni
aytpaq. Birin-biri əbden biledi, biri birdeñe ayta qalsa, bəri bayağı mıñ
qaytara estigen əñgimeleri. Sondıqtan bir-birine qulaq saludan da qalğan.
Əytpese taspağa jazıp alğan magnit ünin estigenmen barabar. Ol
dauıstıñ ne aytarın da, jəne ol dauıstıñ şındıqtı aytpaytının, jay
ermek üşin ötirik soğa salatının da aldın ala biledi. Sol əbden
jalıqtırğan ötirikten bir - birlerin qutqaru üşin ünsiz jatuğa bekingen.
Burınğı ömirleri jayında tis jarmauı kerek. Onıñ esesine osı künderi
bolıp jatqandardı uzaq uaqıt egjey-tegjeyine deyin talqılaydı,
türmeniñ eñseni ezgen auırlığına jaña qarsılıq təsilderin oylap tabadı,
jaudı adastıru üşin jañadan türli ayla-təsilder oylastırumen boladı.
Bul tiri qaludıñ birden bir amalı.
Munı otırğızğan otırğış alasa da, tım jaysız eken, Başir qaytaqayta qozğalaqtap, əbden berekesi ketti. Tergeu bitip, ornımnan tursam
eken dep ol komissardı şıdamsızdana kütken. Qaqsatıp əketip bara
jatqan auruın qoydıru üşin ayağın birese sozdı, birese qayta tartıp
aldı, otırğıştıñ ağaşına da artıp bayqadı, əytkenmen keyde janın
közine körsetken auruğa şıdamay ayqaylap jibere jazdaydı.
Art jağınan komissardıñ jaqındağan ayaq dıbısın estip, jürisiniñ
əlgindegidey mayda emestigine tañdanıp qalğan. Biraq bul komissar bolmay
şıqtı. Otırğıştı qattı iterip qalıp, onıñ ornına əli jas, şaşın
taqırlatıp qırğızğan, qabağı tüyilgen bireu kelip jayğastı. Onıñ
soñınan uzın boylı, qara şaştı, qolına papka ustağan bireu kirdi. Ol
oqtı közin Başirge qadap, tesilip qalıptı. Şağın üstelge jayğasqan əlgi
siyäsauıtı men qalamsabın şığarıp, qalamuşın bayqap kördi.
– Men dayınmın, inspektor mırza!
İnspektor mırza kögildir közimen Başirdi işip-jep otır.
– Meniñ suraqtarıma jauap beresiz.
Özi birkelki dauıspen əri öktemdeu söyleydi.
Jetinşi aqpanda dərigerlik kabinetiñizdi tastap ketip qalıpsız. Hege?
Men şarşadım, - dedi Başir: - söytip demaluğa ketkem.
– Qayda?
– Talağa, ol Kabiliyäda.
– Kelgende leytenant Deleklyuzge tirkelipsiz. Biraq onda ketken
uaqıtıñız körsetilmepti.
– Nege olay bolğanın bilmedim. Derevnyadan ketkende SAS - tıñ
baqılau beketi arqılı öttim ğoy.
– Bizdiñ qızmetkerler sizdi jeti kün sonda bolğan deydi. Sodan keyin
sizdi körmepti.
– izderdiñ qızmetkerleriñizben kezdeskim kelmegenin moyındauğa
tiispin.
– Nege, qorqatın birdeñeñiz bar ma edi?
– Joq, biraq olardan jaqsılıq ta şamalı.
– Solay ma?
– Mısalı, olar basqalarmen birge qarauılğa şığuımdı talap etui
mümkin edi.
– Munı öziñizdi qorlau dep tüsinemisiz?
– Men Talağa demalu üşin bardım ğoy.
– Bizdiñ barlau qızmetiniñ ofitserleri siz Taladan ketken sətten bastap
Amiruştıñ sanitarlıq qızmeti aytarlıqtay jaqsarıp ketti deydi. Oğan
qatısıñız bolğan joq pa?
– Men Taladan eşqayda ketken joqpın.
– Sizdiñ sonda bolğanıñızdı jurt bilipti. Olar sizge jərdem surap
kelgen joq pa?
– Olar degeniñiz kim?
– Olar degenim bülikşiler.
– Joq.
İnspektor tilin salaqtatıp, tor közdi ülken dəpterge birdeñeni
süykektetip jatqan oqtı közdige burılğan.
– Ülgerip otırsız ba, Pablo?
– İə, iə, inspektor mırza, bəri de oydağıday, ülgerip otırmın.
– Sizden jaralılardı emdeudi surağan joq pa?
– Joq.
– Sizden dəri-dərmekter surağan joq pa?
– Joq.
– Ketip qalğannan beri iniñiz Əlimen neşe ret kezdestiñiz?
– Bir ret te kezdespedik.
– Ol qazir qayda jür?
– Tauda.
– Qayda deysiz?
– Bülikşilermen birge jür.
– Qay jerde?
– Onı bilmeymin.
– Kimge uqsaytınıñızdı bilesiz be?
Başir oğan tañdana qaradı.
– Aqımaq siyäqtısız... al men aqımaqtardı unatpaymın.
Ol şerude jürgendey keudesin kerip, esikten atıp şıqtı.
Bulardıñ kamerasınıñ esigi aşıldı da onı etigimen teuip aşqan
paranıñ soñınan aşıq qoñır tüsti şekpen kigen bireu kirdi. Onı körgen
boyda toñıp qalmau üşin iıqtarın sabanğa tığa beretin tuyıq jigit betin
bastı. Ayqaylap jibermes üşin ernin qırşıp alğanın, tipti onıñ qanı
şığıp ketkenin Başir körip otır. Başir onı iığınan quşaqtağan.
– Bul meniñ əkem, - dedi jigit.
Tağı da bəri sol küyinşe qaytalandı: sol suraqtar, tap sonday aqılkeñester. Jañadan kelgenge esikten kirmey jatıp tap bergen. Bəri esik
aldında uylığıp qalğan sətte kameranıñ işi bosap, tipti keñip ketkendey
köringen. Tek burışqa tığılıp alğan jigit qana öksigin basuğa tırısadı,
Başir onı estimegen əlpet tanıtqan.
Jaña kelgendi tez "sığıp" alıstı. Onıñ üstine özi tuyıqtau əri tım az
biletinge uqsaydı. Əytkenmen ana jaqtan, bostandıqtan kelgen atı bar.
Ulı qasına jaqınday bergende birdeñeden qısılıp turğanday bar
aytqanı:
– İə, qalaysıñ? Üyde bəri de jaqsı. Şeşeñ təuirlendi. .Bul jerden
şıqqan soñ özimizge, tauğa ketermiz.
Söytti de ulınıñ alıs tükpirdegi astına salatın bir quşaq sabanın
muqiyät qaqqılaumen bolğan.
Başir şıday almay, otırğışınan atıp turdı:
– Əjethanağa barğım keledi.
– Əjethanağa ma? - dep suradı ispandıq. - Əjethana degen nemene?
Qayda baram deysiñ? Öziñniñ qarındasıñ bar ma? Eger bar bolsa, ol da
əjethanağa barmaytın şığar. Butıña jibere ber, nesi bar. Mına ədemi
şalbarıña jibere ber deymin.
Ayağınıñ auırğanı turğan soñ səl jeñildegen siyäqtı, Başir tura
bergen.
Esik aşılıp, tağı da komissar körindi.
– Meniñ qızmetkerimmen söylestiñiz be?
– Söylestik.
– Ol qattı aşulı.
– Men oğan eşteñe degen joqpın, - dedi Başir.
– Aşulanıp jürgeni de sodan ğoy.
Hatşı qalamın örşelene sıqırlatadı.
– Muzıkañdı doğar, Pablo, - dedi komissar. - Papkañdı mağan ber de,
öziñ barıp seruendep kel
Pablo közin alaytıp, şığıp ketti.
– İnspektorğa aytqandarıñızdan basqa birdeñeler qosqıñız keler,
bəlkim.
– Joq.
Komissar papkadağı qağazdardı nemquraylı aqtarıstırdı.
– Al dostarıñız şe. Dostarıñız jayında eşteñe aytpapsız ğoy. Al
olar sizdi umıta qoyğan joq. - Osını aytqan kezde komissardıñ
erinderinen jeñil jımiıs jügirip ötkendey boldı.
Olar siz jayında köp əñgimeler aytqan.
"Mine, salqınqandılıqpen əreket jasaytın uaqıt jetti", - dep oylap
qoydı Başir. Dostar. Ol munıñ kimdi aytıp otırğanın añğaruğa
tırıstı.
– Siz tanıspısız... - dep sözin bastadı komissar Başirden köz
ayırmastan, - siz Ramdan Faradjidi tanimısız?
Başir birden jauap qatqan joq.
– Surağıma jauap bermediñiz ğoy.
– Ol meniñ bala küngi dosım, - dedi Başir.
– Tek bala küngi me?
– Onı körmegenime köp boldı. Bir jerde sabaq berip jürgen şığar.
– Onıñ qızmeti munımen ğana şektelmeydi.
– Solay ma? - dedi Başir.
– Buğan tañğalıp otırmısız?
– Bilesiz be, onımen kezdespegeli...
– Al ol sizdi umıtqan joq.
Başirdiñ jüregi qattı soğıp ketti. Papkadan qağaz alğan komissar onı
jıldam aqtarıstıra bastadı.
– Munda sizge baylanıstı... naqtılı aytılğandar köp. Munı oqığan
soñ, - ol bolmaşı nərseni ğana anıqtap alğısı kelgen kisidey nemquraylı
söyleydi, - Amiruşpen tanıs emespin, taudağı sanitarlıq qızmet turalı
eşteñe bilmeymin jəne Maydanğa eşqanday qatısım joq degeniñizge senu
qiın bolıp tur.
Başir bərin bastan ayaq joqqa şığardı. Eger əlgi naqurıs Ramdan
əldebir məlimetteri bar qağazdı şınında da saqtap jürip, komissardıñ
soğan baylanıstı dəleli bolğan künde de kömeyiniñ bos ekenin bildiru
aqımaqtıq bolar edi.
– Bul istep jürgeniñiz ne oyın, doktor? - dep suradı komissar.
– Bul qağazdarda ne barın jəne onıñ kimdiki ekeninde jumısım joq,
biraq onda men Amiruştı biledi dese, onısı barıp turğan jala.
– Jaraydı, - dedi komissar, - sizge aşığın aytayın. Sizge bir
mümkindik bereyin degen uyğarımğa keldim, eger sonı paydalanıp
qalmasañız, asa ökinişti bolmaq, öytkeni, bul soñğı mümkindigiñiz. Ramdan
Faradji bizdiñ qolımızda. Siz jöninde bərin aytıp bergen de sol Ol qazir
lagerde, biraq qajet bolsa, osında alıp kelemiz. Eger şınıñızdı
aytatın bolsañız, onı alıp ketedi, sonsın qaytıp körmeysiz de... əlbette,
eger öziñizdiñ jüzdeskiñiz kelmese. Buğan könbeseñiz, ekeuiñizdi
bettestiremin. Biraq esiñizde bolsın, onda siz üşin tük te istey almay
qalamın. Siz qarapayım, qatardağı qılmıskerge aynalasız, uzın joldıñ
boyındağı qarapayım lañkes nemese qaraqşı tərizdi. Sondıqtan
qasarısudıñ paydasız əri qauipti ekenin salmaqtap aluıñız üşin sizge azkem uaqıt bereyin. On minötten keyin qaytıp oralam.
Komissardıñ şığıp ketui muñ eken, eki politseyge jan bitti.
– Saldırlağıñdı jöndettiñ be?
– On eki qağaz töledim! Osı saldırlaq qalbır meni turalatatın şığar.
Öziniñ şaru ası bitti əbden!
– Basqasın satıp al
– Onıñ bir kedergisi bar.
– Ol ne?
– Tüsin tañday almay jürmin.
Ol aqşası joq ekenin körsetu üşin bas barmağı men suq sausağın
ısqılap qoydı. Ekeui de külip jibergen.
– On eki jarımda barıp anizet işsek qaytedi?
– Tap sol uaqıtta bolmasa! Əytpese tüski tamaqqa keşiksem, əyelimniñ
ne oyların kim bilsin.
– Onıñ ras. Biraq mınadaylarmen əure bop jürgende, - ol Başirge
qaray iegin qattı, -jumıstıñ qaşan bastalıp, qaşan biterin bir quday
bilsin.
Ol Başirdiñ qasına kelip, ayağınan bastı.
– Ğapu etiñiz, - dedi Başir.
– Boqsıñ! - dedi politsey - arab.
Ol bölme işinde əri-beri adımdap jürdi de, Başirdiñ qasına tayap
kelip arabşa ayqay saldı:
Ana jigit jumğan auzın aşqan joq. Sır bermedi, endi lagerde otır.
Saqşınıñ qırıldap şıqqan dausında öşpendilik sarını bar. Başir
oğan tesile qarağan. Şını ma, əlde arandatıp turğanı ma.
– Estimisiñ, Pepe? Tapanşa jayında, jaraydı, kelistim. Al
avtomattardı körgen de, estigen de emespin.
Aljirdiñ bir jaq şeti Birmandreys bastalatın jaqta qarağaylardıñ
qara diñderi jebe siyäqtı qarauıtadı. Kamerada öli tınıştıq ornağan.
Başir jan-jağına qaradı. Kamera işin jigit jatqan burıştan bastap
qarañğılıq tumşalay bastağan. Jeñgetay - sutener qayta-qayta sağatına
qaraydı. Murttı tapal da sağatına köz saldı. Başirdiñ körşisi de, Pepe
de, Kerbez de sağattarına qarağıştaydı. Sağatı joqtar qasındağılardıñ
qoldarına qarap əlek. Suıq vokzalda qalıp, keşikken poyız qaşan dıbıs
pergenşe, qarañğı tün quşağında kütu zalında tağat tappay otırğan
jolauşılar tərizdi. Tas tünek qarañğıda bəri köz ayırmay qalğan bolarbolmas jıltırağan sağat tilinen özge eşteñe qalmağan siyäqtı.
– Estimisiñ, Pepe? Tek tapanşanı ğana, jaray ma?
Başirdiñ ayağına jigittiñ tırnağı qattı batıp ketti. Şaması,
buzılıp qalğan küytabaq tərizdi bir sözdi qaytalay bergen əlgi dauıs əbden
jüykesin tozdırğan bolar.
Komissar qaytıp keldi. On minöt uaqıt ötken.
– Oylandıñız ba?
Ol eşteñeni de oylanğan joq bolatın. Özin küştep körgenmen, eşteñe
şıqpadı. Osı uaqıttıñ işinde bul özin üyde de, ashanada da ülken
sağattıñ mayatnigi siyäqtı sezingen. Mayatnik oñğa - solğa, oñğa - solğa
teñselumen boladı, biraq ortada turıp qalmaydı. Budan qutılar türi joq.
Solğa qaray! Eger saqşı şın aytsa, onda qutıldı. Eger arandatıp
otırsa şe. Oñğa qaray! Onda qurıdı!
– Oylandım, - dep jauap qattı bul
Jəne basqa ne aytsın...
– Aqıldı ğana emes, sanalı adam ekeniñizdi bilip edim.
– Ramdan osında ma?
– Onı alıp keluimizge boladı.
– Onda sonımen bettestiriñiz.
Komissar səl tosılıp qalıp, sodan keyin:
– Onda öziñiz biliñiz, - dedi.
Başir eleusiz ğana saqşı - arabqa köz jügirtti. Munısı nesi eken?
Şını ma nemese arandatu ma?
– Olay bolsa, - dedi komissar, - ol erteñ tañerteñ osında boladı...
Biraq bir nərse esiñizde bolsın, doktor. Men sizben aşıq söylesip
otırmın jəne aldağı uaqıtta da söytpekpin. Sizge tağı bir tün mursat
bereyin. Ramdan erteñ tañerteñ osında boladı. Onımen kezdesesiz be, joq
pa, ol öziñizge baylanıstı. Oylanuıñızğa jəne bərin esiñizge tüsiruge
tutas bir tün uaqıt berip otırmın. Sizge aytar aqılım: jaqsılap
oylanıñız jəne söziñiz şındıqqa say keletin bolsın. Men soğan
ümittenem, jəne bul öziñiz üşin. Eger soğan qaramastan qırsığatın
bolsañız, doktor, onda Pontiy Pilattıñ ne istegenin bilesiz ğoy. - Ol
qolın uqaladı. - Onda meniñ de şıdamım tausıladı.
Esikti tağı sol etik teuip aştı. Elektr qolşamınıñ ötkir jarığı
kameranıñ tükpirine tüsken. Sorpa əkelipti. Başir ornınan qozğalğan
joq.
– Meniñ tamağımdı işkiñ kele me? - dep suradı ol jigitten.
– Onda öziñ əkelip ber, - dedi qorqınıştan dausı özgerip ketken jigit.
Tüsken jarıqtı paydalanıp, bəri sağattarına qarağan.
– On minötsiz on bir, - dedi Pepe, - əli on minöt bar.
– Nege on minöt bar deysiñ? - dep suradı Başir.
– Bular on birde bastaydı. Jurttıñ bəri şırt uyqıda jatqan kezde.
– Senen eşkim eşteñe surağan joq, - dep bireudiñ güjildegen dausı
estildi, - jap auzıñdı.
– Aytıp turğanıñnıñ bəri jay nərse, - dedi tağı bir dauıs. - Qayta
tünde jaqsı estiledi. Sondıqtan da ana sumdar bərin ədeyi isteydi.
– Əy, jap deymin auızıñdı, şaytan alğır! - dedi güjildek.
– Əy, beri kelip, közime qaraşı, - deydi Kerbez, - əli auırıp jatırmın
ğoy deymin. A! Söytip, Pepe, tek tapanşanı ğana, jaray ma?
Şekpen kigen kisi jötele bastadı, basında jayımen jötelgen ol
birte-birte bulığıp qattı jötelip, jalañaş qabırğada əldebir qubıjıq
köleñkeler oynap jürgen spektakldiñ dıbıstıq küşeytpesi sekildi
qarañğı kamera işin toltırıp jibergen.
– Əkemniñ demikpesi bar, - dedi Başirdiñ körşisi.
Başir toñıp jatır. Bulardıñ körpeleri joq edi. Biraq oğan şağım
aytıp jatqan tağı eşkim joq. Munıñ bauırı auıratın.
Bauırında kinəratı bar adam suıqqa töze almaydı. Bauırı auıratın
adamnıñ ayağı men qolı muzdap qaladı dep kimge dəris oqısın.
Degenmen tap qazir, əbden muzdap qalmay turğanda, endi ne isteytinin
oylastırıp aluı kerek, əytpese oğan da murşası bolmay qaladı. Sağat on
bir bolıp qaldı.
Jan tözgisiz suıq bolıp ketti. Domalanıp jatqan jas jigittiñ tizesi
munıñ beline tirelgen. Özi birkelki tınıstap jatır. Bəri de birkelki
tınıstaydı. Terezede nege şını nemese japqış ta joq eken deseñizşi.
Dereu josparın oylastırıp aluı kerek. Bərin de teriske şığaru
kerek... ne de bolsa, aqırına deyin, eñ tiimdisi osı boluğa tiis. Jəne əlgi
qoñırqay saqşı eşqanday arandatuşı emes şığar.
Mınaday suıqta tañ atqanşa şıday almaspın degen bir oy qılañ
etken. Kazarmada jəne türmede terlep turıp muzday su işseñ de, jel
ötinde tursañ da, ne bolsa sonı işe berseñ de bəribir ayağıñ aspannan
kelmeydi dep bireulerdiñ aytqanı esine tüsti.
Endi Başir ğana döñbekşip jatqan joq. Bəri de döñbekşip, jötelip,
qarañğıda sıbırlasa bastağan. Jas jigit te oyanıp ketti.
– Sağat neşe boldı?
Başir sağatına qaradı.
– Bes minötsiz on bir.
– Ə!
Terezeden batpan - batpan suıq urıp tür. Ayaq dıbısı estildi. Auır
basqan ayaq dıbısı. Sol esik sırtınan estilgen boyda bəri tım-tırıs
qalğan. Jötelderi de sap boldı.
Esik aşıldı.
– Mezued Əli.
Kəsibi nıq, nemquraylı... sanaqtağıday bəri estisin degen uğınıqtı
dauıs.
Jas jigittiñ tizesi Başirdiñ arqasına bata tüsken. Qumığa şıqqan
əlsiz dauıs estildi:
– Mundamın.
Qol şamnıñ səulesi burış-burıştı qıdırğıştap, dauıstıñ iesin
taptı
– Qozğal jıldam!
Ol zorğa qozğaladı. Jıltıldağan qol şam jarığı qarañğıdan birese
aşılıp ketken auızdı, birese şarasınan şıqqan köz ben salbırap
ketken iıqtı körsetip tur.
Senimsiz jürispen nege jabısa keterin bilmegen soqır siyäqtı esikke
ilbip bara jatqan kisini tiri dep ayta qoyu da qiın edi.
Qarañğıdan dauıs estildi:
– Eñseñdi köterseñşi!
– Ey, Pepe, - dep tağı ün qattı Kerbez.
– Jap auzıñdı!
Kerbez ünsiz qaldı.
– Bəlkim, bizge uyqı berersiñ, ə?
Kerbez ünsiz qalğanmen, basqaları şulap qoya bergen. Biraq Mezuedtiñ
ayqayı estilgen boyda, bular tım-tırıs bola qaldı. Endi Başirdiñ tula
boyı küyip-janıp, tek ayağı qana muzdap jatır. Mezued oybaylauın qoyar
emes... Aqırı onıñ ayqayı jırtqıştıñ ulığanı tərizdi ünge ulastı.
Bir sağattan soñ dauıs ta sap bolğan. Qarañğıdan qaytadan jötelgen
dıbıstar şığa bastadı. Bül bes minöttey uaqıtqa sozıldı. Jötelmen de
talay nərseni aytuğa boladı eken. Başir bul tildi op-oñay tüsinip alğan.
Bireuiniñ jöteli oybayın qoydı, bəlkim ölip qalğan şığar degendi
bildiretin. Jauap retinde estilgen ekinşi jötel: olay bolmas, tek esinen
tanıp qalğan şığar deydi. Al "Eñseñdi köter!" degenniñ jöteli anau
eşteñe aytqan joq degendi bildirgendey. Esik sırtınan tağı ayaq dıbısı
estildi. Tağı da auır basqan ayaqtar. Bizge bəribir degendey jötel əñgimeler jalğasa bergen. Esik aşıldı. Jım-jırt tınıştıq ornadı.
– Lahreş Musa.
Jas jigit serippedey atıp turğan.
– Ne? - dep suradı ol Başir jaqqa jasqana qarap. - Ne deydi?
– Nege ündemeysiñ, Lahreş Musa? - dep baj-buj etti para.
– Men mundamın! - degen ustamdı dauıs estildi.
– Meniñ əkem ğoy, - dedi jas jigit.
Musa ornınan turıp, beşpentin, jeydesiniñ jağasın tüzedi de
şalbarın kiip, esikke bettedi.
– Lahreş Muhammed, - dedi para.
Jas jigittiñ dauısı şığıp ketti:
– Oy!
– Bükil əuletteriñmen osındaysıñdar ma, sumıraylar! - dep baqırdı
para. - Munda kel, sümelek! Qazir əkeñniñ qalay bileytinin sağan
körsetemiz. Qane jür jıldam!..
Olar ketken boyda Musanıñ ayqayı estile bastadı da, bir sağattan
astam uaqıt onıñ oybayı tınıştıqtı buzıp turdı. Jas bala sekildi
öksigin basa almağan jigit əlden uaqıtta qaytıp oralğan.
Onı alıp kelgen para tağı ayqaylağan:
– Qayda! Ol qayda?
Başir selt etken joq. Para qattıraq ayqayladı:
– Estimeysiñ be nemene! Əlgi emşileriñ Başir Lazrak qayda?
Başir ornınan köterildi. Birden ayağınıñ auruı esine tüsti.
Səl tınıqqanmen, uzaq şıdas bere qoymas.
– Kiimiñ bige baruğa layıqtı eken. Bileysiñ əli, - dep keketip qoydı
para.
Jerge jarıq tüsip, tañ atıp qalıptı. Başirdi djipke tıqqan boyda
maşina jürip ketti. "Qayda aparar eken?" - dep oyladı Başir. Olar
Şeragi jaqqa bettep, sonan soñ Klervaldağı jol ayrığında Buzareağa
burılğan. Başir özin tağı da DST -ğa əkele jatqanın tüsingen.
Komissar terisine sıymay otır.
– Esekter!.. Adam emes, sasıq esek tobırı öñşeñ! Siz otırıñız,
doktor. Tüsinispeuşilik tuıp qalğanın öziñiz de tüsinip otırğan şığarsız
dep oylaymın... Bəri de ana naqurıstardıñ kesiri! Men olarğa sizdi osında
qaldırıñdar dep adamşa aytqam, al olar bolsa sizdi lañkestermen qosa
parağa alıp ketipti.
Mına sözinen Başir de tiksine bastağan.
– Al bəlkim, sonısı durıs ta bolğan şığar. Əbden oylanıp aldıñız
ba?
– İə, - dedi Başir.
– Söytip?
– Ramdan osında ma?
– Onı əkelgen bolar dep oylaymın, - dedi komissar.
– Onı körgim keledi.
Komissar otırğışında tiktelip, Başirge birtürli qaradı. Başir da
odan közin taydırğan joq. Komissar jayımen ornınan turdı.
– Olay bolsa!.. Men soğan barıp keleyin. Ol osında bolar dep
oylaymın.
Türi şarşağan, tipti əldeneden torıqqan kisige uqsaydı. Özine senimdi
bolsa söyte me.
Başir arqasın esikke berip otır. Aldımen art jağınan Ramdannıñ
ayaq dıbısın estitin şığar. Ramdan munımen qalay kezdeser eken. Öz
masqaraşılığın sezingen küyde me, əlde jorta tük bildirmegen bola ma?
Sonda ol ne aytpaqşı?
Uzamay, Başir, seniñ ötirigiñdi şığaradı, söytip, bərin de aytıp
beresiñ. Osılayşa seniñ oñbağan ekeniñdi dəleldeydi. İə, doktor Lazrak ta
basqalar siyäqtı barıp turğan silimtik eken. Sonan son ne bolmaq?.. Buğan
deyin senimen Parijde meditsina universitetin bitirgen doktor retinde
tildesip kelgen. Endi mine, birneşe minötten keyin ötirik aytıp jürgeniñdi
əşkereleydi de, basqaşa sayraytın bolasıñ. Söytip, bügin tünde Əli
Mezuedke, Musa Lahreşke istegenin para sağan da isteydi. Eşqanday jibek
galstuk te, ağılşın mauıtısınan tigilgen kostyum de, universitettik
diplom da qutqarıp qala almaydı.
Art jağınan jayımen senimsizdeu basqan ayaq dıbısı qulağına
şalındı, bireu şatqayaqtap zorğa kele jatqan siyäqtı... bir adım... eki...
üş... tort... mine jaqındap kelip te qaldı.
Başir öz jüreginiñ dürsilin anıq estip otır. Ayaq dıbısı munıñ
otırğışınıñ art jağınan kelip semdi. Ol keşirim ötine jalınğan
Ramdannıñ közin, jarıqşaqtana şıqqan dausın, jötelin estimeu üşin,
söyley bastağan kezinde qızarıp qoya bergen bet -jüzin körmeu üşin,
Ramdan öz aldında Uyattan şala ölmeui üşin "jaraydı, siz jeñdiñiz!" dep
ağınan jarıluğa oñtaylana berip edi.
– Jaraydı, - dedi komissar, - siz ülken oyınğa bas tigip, aqırı jeñip
şıqtıñız.
Başir artına burıldı. Komissar jalğız kelipti.
– Ramdan munda joq. Ol lager emhanasında... Kördiñiz be, onıñ
densaulığı onşa emes... ornınan tura almaydı... Qalay bolğanda da, onıñ
aytuı mümkin əñgimesiniñ bastıları sizdiñ isiñizde jazulı tür ğoy.
Başir qıl keñirdegine deyin batıp ketken quy batpaqtan əupirimmen
şıqqanday küyde otır. Komissar tağı qarsı aldına jayğastı.
– Eger bosatıp jibersem, ne istemeksiz?
– Tağı öz kabinetimdi aşam da.
– Siz sonı qajet... əri oylanıp istelgen is demekpisiz?
– Kəsibim sol emes pe, - dedi Başir.
– Qulaq salıñız, doktor. Bülikşiler biz turalı netürli ayuandıq
körsetedi dep jazğandarımen, sizge tım qataldıq jasamağanımızdı...
tipti jönsiz əuesqoylıq ta tanıtpağanımızdı moyındaytın şığarsız.
Sayıp kelgende, sizdi öziñizdiñ süyikti ğılımıñızğa qaytarsaq pa deymiz...
Oñay qutılğanıñızdı da moyındauğa tiissiz. Ol üşin sizden birdeñe
talap etuge tolıq qaqımız bar dep esepteymin. Sondıqtan öz basıñızdıñ
qamı üşin Aljirden ketip qaluıñız kerek. Munda ilinip qalatın
şataqtar köp jəne sonıñ bərinen aulaq jüru de öte qiın. Eger sizben tağı
kezdesip qalsaq, bul jerden aman-sau qutılıp ketuiñiz mümkin bola
qoymas. Mınau sizdiñ atıñızğa jazılğan ruqsatnama. Qayda
baratınıñızdı suramay-aq qoyayın, biraq tağı da uşırasıp qalatın
jaqqa endi bettemessiz dep ümittenem.
Ol ornınan turdı.
– Doktor Lazraktı şığarıp sal, - dedi ol aljirlik politseyge.
– Əñgimemiz osımen bitti.
Politsey Başirdiñ astındağı otırğıştı julıp alıp, özin esikke
qaray iterip jiberdi. Onı aula arqılı süyrelep bara jatıp, jayımen
kübirlep qoydı:
– Seniñ dosıñ eşteñe aytqan joq... Onı bügin tünde kerdim... Nağız
jigit eken... Tek qattı auru körinedi... Bilmeymin, tiri qala ma...
Qala kün səulesine şomılğan. Jurttıñ dauıstarı buğan quanıştı da
şat-şadıman siyäqtı körindi... Aua qanday tamaşa... O – lya - lya, mına
Aljirdiñ auası qanday janğa jaylı edi!.. Başir Buzareağa baratın
birinşi trolleybustıñ "Paskal" ayaldamasına qaray jügire jöneldi. Ayağı
da qattı auırmaytın sekildi.
Bulardı tün işinde közderin tañıp tastap jetkizgen. Biraq kün şığuı
muñ eken, jan-jağına qarağan Əli takudıñ ar jağınan Buirdıñ üstinen
kelip şıqqandarın tüsindi. Omar ekeuin qaşan tergeuge alar eken. Əlde
aldımen azaptay ma. Bəlkim, azaptau degenniñ bəri ötirik bolıp şığıp,
frantsuzdar tutqındarmen istes bolğanda halıqaralıq konventsiyänı
ustanatın şığar.
Omar bayağıda oyanğan, biraq ləm-mim degen joq. Aldında ğana qaytaqayta jılap: "Osınıñ bəri meniñ kesirimnen ğoy, bauırım Əli! Atqan
men ğoy", - dep damılsız qaytalay bergen edi. Əli oğan jauap retinde
endigi eñ bastısı, qaşıp ketudiñ amalın tabu degendi uqtırğısı keldi.
"Biz Buirdıñ üstindemiz", - dedi ol. "Buir" degen sözdi qulağı şalıp
qalğan saqşı auızdarın jabuğa buyırdı. "Buirğa qaşuğa tırısamız", dedi Əli.
– Men kimge aytıp turmın! - dep barq ete qaldı saqşı. - Jağıñdı
qarıstır jəne qaşıp ketem dep oylamay-aq qoy. Munı sağan men, Jorj
Şode - Sileusin Köz aytıp turmın.
Eki tutqındı osı Şodege leytenant Deleklyuz tapsırğan. Ol
bulardan mümkin bolğan məlimetterdi özi bilip aludan dəmelenip,
bastıqtarına əli eşteñeni bayandamağan edi. Ərine, uçilişede bularğa
əskerdegi ofitser barlau salasına öz betimen aralasuğa bolmaytının
eskertken. Əskerde ərkimniñ öz mindeti boladı. Deleklyuz Besinşi byuroda
qızmet etpeydi ğoy.
Biraq ekinşi jağınan, kim biledi, bul öz raportında jibergen ülken
qateligin tüzeu üşin mına fellaganı təñirdiñ özi jibergen sıyı şığar.
"Dürbi" is-şaraları bastalğalı eki apta ötse de Amiruştıñ eşqanday
izin de taptırmağanın bul biletin. Bəlkim, mına fellaga sonıñ izine tüsuge
kömegi tier.
Deleklyuz osınıñ bərin bərin Şodege təptiştep tüsindirgen. "Uqtıñ
ba? Öltire saluğa əzir asıqpa. Aldımen söyletuge tırıs. Bulardan
qajetti məlimetter aluımız kerek", -degen. Ərine, eger qajet bolsa
bulardıñ joqtauın biraq asıru Jorjdıñ qolınan keledi. Biraq əzirge
oğan asığudıñ qajeti joq jəne şının aytsa, kisi öltiruge pəlendey zauqı
da soğıp turğan joq.
Jorj osı fellagalardan - aq jalıqtı. Türleri de pəlendey
qorqınıştı emes, eger durıstap qarasañ, öz rotasındağı jigitterden
aumaydı, əsirese bir kinəsine bola tayaq jegen balanıñ türine uqsaytın
mına bir jastauın aytsañşı. Ras, türleri qoñırqaylau əri munıñ
jigitterindey qarındarı toq emes. Aş ekenderi öñderinen - aq körinip tur.
Degenmen solar siyäqtı jas ta, solarday olbır-solbır.
Serjanttıñ kelui onıñ oyın bölip ketti. Şodege birdeñe degen
serjant Omarğa burıldı.
– Sen qane jür. Leytenant şaqırıp jatır. Senimen əñgimesi bar eken.
Omar sölbireyip ornınan turdı. Ol sileygen küyde Əlige qarağan,
biraq anau basqa jaqqa qarap qalıptı.
– Bolsañşı, - dedi serjant, - tüs alğa.
Omar boyın tiktep ustauğa tırıstı.
– Dosıñ qorqaq jigit emes pe? - dep suradı Şode.
– Onı kim
jolıqtırğam.

bilsin.

Meniñ

jasağımnan

emes,

özin

kezdeysoq

Baqılau nüktesi ornalasqan abajaday ülken şatırdan uzamay
leytenanttıñ qattı dausı şıqtı da, sodan soñ urıp jatqan dıbıstar
estildi.
"Mına fellaga naqurıs eken, tipti ayqaylamaydı da. Ayqaylağanda
jeñilirek boladı ğoy. Jigitter de tım qattı ketip qalmasa boptı", - dep
oyladı Şode.
Ol Əlige burıldı.
– Dosıñ oñbağan eken. Qanşa uaqıt bekinip jatqandarıñdı közime
elestete alam. Ormannıñ senimdi jerine jasırınıp alasıñdar da, biz
köringenşe şıdamdılıqpen kütesiñder. Sonsın atasıñdar, kisi öltirgen
boyda tırağaylap qaşasıñdar. Senderdi de jauınger deydi-au!
Tergeu sozılıp ketti. "Ilği da osı, - dep oyladı Jorj. - Basqaşa
boluı da mümkin emes". Deleklyuzdiñ baqırıp-şaqırğan dausı arakidik
estilip qaladı. Burşaqtay jauğan soqqı arasınan Jorj: "Amiruş...
Amiruş..." degendi estip qaladı.
– Leytenant Amiruştıñ qayda ekenin bilgisi keledi. Sen onı
tanimısıñ? - dep suradı.
– Amiruş bastıq qoy, - dedi Əli.
– Qandı qol bastıq.
Əli eşteñe demedi.
– Qandı qol deymin!
– Tüsinbedim, - dedi Əli.
– Yağni, ol adam qanın jırtqıştar siyäqtı jaqsı köredi.
– Onısın bilmedim, - dedi Əli.
– Onısın, bəlkim, bilmeytin de şığarsıñ, biraq onıñ qayda jürgenin
bilesiñ.
– Joq, - dedi Əli.
Ülken şatırdan Deleklyuz da taqımdap qoymaydı: "Amiruş!"
Sodan keyin leytenant:
– Əketiñder! - dep baqırdı.
Qayda əketetinin Jorj biletin, biraq qanşalıqtı urıp jatqanda da
fellaga auzın aşpay qoyğan soñ munısı beker ğoy dep oyladı.
Şatırdan fellaganıñ qalay şıqqanın Jorj körip tur. Ayağın zorğa
basadı. Serjant onı tepkilep quıp keledi. Fellaganıñ qan juğan betauızınan onıñ ne oylap kele jatqanın bilu mümkin emes edi. Fellaga men
serjanttıñ art jağında Deleklyuz kele jatır.
Jartı sağattan keyin bular qaytıp oralğan kezde fellaganıñ türinen
tür qalmaptı. Biraq köz toqtatıp qarağan adam leytenanttıñ da jetisip
turmağanın añğarar edi: türi qap-qara bop tütigip, ter juıp, közi alayıp,
auzı aşılıp ketken.. Joq, anau eşteñe aytpağan siyäqtı.
Osı arada Jorj bir oğaş körinistiñ kuəsi boldı. Fellaganı jerge
turğızıp qoyğan. Ol bir-eki minöttey turdı da, sonan soñ bir jağına
qaray qisaya berdi. "Jorta istep tur oñbağan!" - dep leytenant onı turğızu
üşin tağı tepkiley bastadı. Biraq fellaga ədeyi istemegen tərizdi.
Iñırsidı, biraq ornınan tura almaydı.
Budan soñ jerge uşatın banan atalğan tikuşaq kelip qondı.
Osındayğa öte qolaylı maşina. Leytenant fellaganı osı "bananğa"
saluğa buyırdı. Onı süyrep aparuğa tura kelgen. Onı süyrep bara jatqan
kezde Jorj serjantqa:
– On kün gospitalda jatsa, emdep şığaratın şığar, ə, serjant, degen.
Leytenant oğan mısqılday qaradı.
– İə, onıñ ras. Bifşteks, qaymaq qatqan kofe, may jaqqan nanmen
sıylaydı ğoy.
Ol ırjiıp qoydı.
– Erteñ ekinşisine kelem.
Ol serjant pen tutqınnıñ soñınan tikuşaqqa mindi. Abajaday jəndik
sekildi tikuşaq kökke köterile bergen. Jorj onıñ soñınan köz almay
qarıp tur.
"Banan" əli de ızıldap, töbelerinen aynalıp jür.
– Qurmet şeñberi siyäqtı rəsim ğoy, - dedi Jorj.
"Banandı" jaqsıraq köru üşin Jorj közin qolımen kölegeylep alğan.
Əli de anda-sanda aspanğa qarap qoyadı.
– Əne kördiñ be, - dedi Jorj, - sender bizdi öltiresiñder, al biz senderdi
teginen - tegin aspanda qıdırtamız.
Kenet bulardıñ töbesinen qulaq tundırğan ayqay estildi de,
"banannan" bir domalaq nərse bölinip, ile əlgi domalaqqa ayaq-qol payda
bolıp kökte jantalasa erbeñdep keledi. Omar jerge kelip quladı.
Tağı bir ret aynalıp şıqqan "banan" keşki ımırt boyauı biline
bastağan kökjiekke siñip, közden ğayıp boldı.
Jorj teris aynaldı. Əli şekpenin julıp alğan.
– Üstine jauıp keleyin, - dedi ol
– Öltirem, - dedi Jorj, - qozğalma ornıñnan!
Qanğa bökken rabaysız deneni körmes üşin ekeui de teris aynaldı.
– Bəlkim, əli tiri şığar, - dedi Əli.
– Aytarsıñ!
Qaydan tap bolğanı belgisiz bulardıñ üstinen bir top qara qarğanıñ
qarqıldağan üni estildi, sodan keyin zembil köterip tüksigen sanitarlar
kelgen.
– Tirisi de, ölgeni de silimtikter kileñ!
Erteñ tağı keletin "bananmen" leytenant keletini Jorjdıñ esine tüsti.
Qazir qasında otırğan fellaganıñ tağdırın Jorj şamalap otır:
tikuşaq tağı da kökke köteriledi, sonan soñ əlden uaqıtta "banannan" onı
da laqtırıp jiberedi. Şirkin, öz ornına basqa bireudi jibergende ğoy. İə,
keler sağan! Tañ atqanşa mına beyşaranı munıñ küzetuge tura keledi.
Jorj fellagağa qaradı. Ol ünsiz jılap otır eken.
– Leytenant erteñ kelem dedi.
– Estidim, - dedi Əli.
– Sağan keledi.
– Bilem.
– İə, söytip.
– Əli uaqıt bar ğoy.
– Bar aytarıñ osı ma?
Əli jauap qatpadı.
İə, bul fellaga da əñgimege joq eken. Erteñ munıñ da ana alğaşqısı
siyäqtı eşteñe aytpası anıq.
– Qorqamısıñ?
– İə.
– Sen, şaması, erjürek jigitke uqsamaysıñ!
– Bilmeymin.
– Öziñ bizben soğısıp jürsiñ.
– Onda vintovkam bar edi... əri jalğız emes edim.
Kökjiektegi tau üstine qıp-qızıl bolıp ay şıqtı.
– Tergeude söyleysiñ be?
– Bilmeymin. - Əli səl ünsiz qaldı da sonan soñ: - Joq, olay etpespin, dedi.
– Onı bəri de aytadı.
Jorj "bəri de solay deydi" degeniniñ külkili de sumpayılıq ekenin
sezip otır. Ləm-mim dep auzın aşpağan jigittiñ süyegin jaña ğana alıp
ketken joq pa. Özi əlgi aytqanınan qaraday qısılıp: "Qazir ata salsam
qaytedi. Aqırı bəribir eşteñe aytpaydı ğoy" dep oylağan.
Qulağında leytenanttıñ: "Munı öltiruge asıqpa!.." degen sözi
ızıñdap turıp aldı.
– Əy, tıñdaşı!
– İə?
– Qazir qarañğı tüsti, seni jalğız küzetip otırmın. Ras, men
qarulımın, al sende ol joq. Men birdeñege aynalıp, qalğıp ketuim, ne
düzge otırıp keluim mümkin ğoy. Seniñ de işiñ auıruı ğajap emes.
Əli oğan tañdana qaradı.
– Uqpadıñ ba? Qulaq sal, qazir bul jerden tayıp tur, uqtıñ ba? Endi
qaytıp mına qaraqşılıq sıqpıtıñdı körmeytin bolayın! Ket dedim ğoy,
şaytan alğır!
Əli selt etken joq.
– Tayıp tur deymin, aqımaq, qaşsañşı. Nemene... Sanaña jetpey tur
ma? Bossıñ deymin, bossıñ, qalağan jağıña qaray tarta ber. Eger on bes
minötten keyin avtomat dausın estiseñ, qorıqpa, men onı analarğa seni
attım deu üşin. Ol kezde uzap ta ketersiñ. Uqtıñ ba öziñ? Tipti olarğa
basqa jaqtı da nusqap jiberermin, sen, malğun neme, qaşıp ketken boyda.
Biraq fellaga ornınan da qozğalmadı. Şıdamı tausılğan Jorj
elektr qol şamın alıp, öziniñ esi durıs pa degendey fellaganıñ betine
jarıq tüsirdi. Biraq oğan qarağan boyda bərin tüsindi. Fellaga qup-qu
bolıp ketken, közinde zəre-qutı qalmay qorqu tabı bar. Ərine, Jorjdıñ
aytqanınıñ bəri sanasına jetip otır, sondıqtan da qorqınıştan tüsi
buzılıp ketken. Ol munıñ özine qanday bostandıq əzirlep otırğanın
bilip otır. "Qane kete ber, bossıñ!" - deydi de birneşe qadam jasap
ülgermes burın avtomat kezegin beredi, nemese arqasınan jalğız oqpen aq jer jastandıradı... "Frantsiyä-5" radiostansası sol küni keşte: "...
qaşuğa ərekettengen kezde oqqa uştı" dep habarlay saladı.
Jorj külip jiberdi. Bularğa kökten döp-döñgelek ay tesile qarap tur.
– Atıp tastaydı dep oyladıñ ba?
– İə.
– Aqımaqsıñ. Tipti solay bolğan künde de sol jaqsı ğoy, əlgi...
Ol sözin ayaqtağan joq.
– Jaraydı, öziñ bil, şalım! Özderiñ aytqanday, Şaması, quday
"banannan" qulap ölgeniñdi hoş körip turğan şığar. Jasıñ neşede?
– Jiırma ekidemin.
– Qurdas ekenbiz. - Osı arada Jorj özin barıp turğan aqımaq sekildi
sezindi. Erteñ mına fellaga leytenantqa saqşınıñ özin qaşuğa
itermelegenin aytıp qoysa şe?.. Jaraydı, endi boları boldı. Munı da
töbeden laqtırıp jibergenine bəribir töze almaydı endi. -Tıñdaşı, - dedi
ol, - bəlkim, sen tım aqıldı da bolmassıñ, biraq asa jarımes te emes
şığarsıñ? Mına avtomattı körip turmısıñ? Basqa qaruım joq ekenin
körip tursıñ ğoy? Qaraşı! Men munı ana bir ağaştıñ qasına qoyamın.
Körip turmısıñ? Ol jer alıs. Men buğan kelgenşe sen ketip te qalasıñ...
ketip qalasıñ deymin, uqtıñ ba? Bul jerden tayıp turasıñ... Meniñ
qolımda avtomatım bolmaydı. Söytip, kelisemisiñ?
– Jön ğoy.
Jorj ağaşqa barıp, avtomatın süyep qoydı. Ol qaytıp kelgende,
fellaga joq bolıp şıqtı.
"Tipti rahmet te aytpağanın qaraşı oñbağannıñ! Qalay ketkenin
bilmey de qaldım-au".
Jorj qarañğılıqqa tesildi: fellaganıñ qarañdağan sulbası zorğa
körinedi. Anda-sanda burılıp, özin Jorj quıp kele me degendey artına
qarap qoyadı. Sonan soñ qarañğılıqqa siñip joq boldı.
Jorj avtomatın alıp, qaytıp keldi. Özimen-özi oñaşa qalğan kezinde
ne istegenin endi tüsingendey bolğan. Bul, Jorj Şode fellaganı bosatıp
jiberdi. Endi özin ne kütip tur? Darğa aspağanmen, tım esirkey qoymaydı.
Ol: "Starşina ne der eken?" - dep oyladı. Budan keyin aşudan jarıla
jazdaytın leytenanttıñ, sodan keyin "frantsuz Aljiriniñ" əsire jaqtası
polkovnikti, əperbaqan generaldı esine tüsirdi. Sodan soñ munıñ bərine
tanıstarınıñ, əkesiniñ, Jan - Maridıñ, qarındası Nikoldiñ ne
deytinderin oyladı... Ay da buğan müsirkey qaraytınday. Osı oylarınan
qaraday denesi muzdap ketti.
Endi ol köp oylanıp jatpadı. Zat qapşığın tekserip şıqtı: körpesi,
qalbırdağı buqtırılğan et, "Laki-strayk" sigareti, kepken nanı, aynası,
hat jazatın qağazdarı -bəri de ornında eken. Oqtizbegi de tolıq.
Avtomatı? Sart-sart etkizdi, iə, maylanğan, urısqa dayın. Avtomatın
iığına asıp, jan-jağına bir qarap aldı da, fellaga ketken jaqqa bar
pərmenimen jügire jöneldi. Anda-sanda artına burılıp, qarap qoyadı. Tün
jap-jarıq. Eger özin quıp jetse, ana fellaga, oñbağan qaşıp ketip, sonı
quıp bara jatırmın, quıp jetsem, işek-qarnın ayağınıñ basına
tüsirermin dep qutılar.
Biraq tün işinde öz ayağınıñ dıbısı ğana estiledi. Biraz alıstap kettim
- au degen kezde ol mañaydı jap-jarıq qılıp turğan ay səulesiniñ
astında qulıp eren bolıp bezip keledi. Zat qapşığındağı qazanşası men
saptıayağı bir-birine soqtığısıp, tasır-tusır etedi. Jorjdıñ boyındağı
qorqınışı əli seyilgen joq. Fellaganıñ ayaq dıbısın estu üşin tura
qalıp, tıñ tıñdaydı. Joq, eşteñe estilmeydi. Ol qaytadan jügirdi. Tağı
da soñınan bireuler quıp kele jatqan siyäqtı elestegen. Jorj tağı da
toqtay qaldı. Budan közin almay kele jatqan ay tabağınan basqa eşkim
joq. Ol fellaganı ayqaylap toqtatqısı kelgen, biraq onıñ atın da
bilmeytini esine tüsti. Biraq ünsiz jüru odan da beter qorqınıştı
bolğandıqtan: "Ey! Fellaga! Toqta! Bul men ğoy! Toqtaşı! Birge keteyik!
Fellaga! Sen qaydasıñ!" - dep damılsız ayqaylap keledi.
Əytkenmen, ol ay jarığında qiqalaqtap ketip bara jatqan fellaganı,
durısında onıñ köleñkesin közi şaldı. Jorj fellaganıñ aqsañday
basqanın bayqap keledi. Ol tağı da ayqaylağan. Anau burınğıdan da
qattıraq jügirdi. Özi əlsin-əlsin Jorj jaqqa burılıp qarap qoyadı, onıñ
jantalasqan qimılı men jürisinen qorqıp kele jatqanın Jorj sezip
tur. "Toqtasañşı, naqurıs, senimen birge fellagalarıña baramın. Men de
qaşıp kettim, estimisiñ?" - dep qanşalıqtı ayqaylağanmen, onısı beker
bolıptı. Anau qaşıp baradı, burılıp qaraydı da, qayta qulaydı, turıp
alıp, tağı beze jöneledi. Biraq jüruinen qulauı köp boldı. Söytip, Jorj
onı quıp jetip te qalğan. Aqırı qarañğılıqtan ökpesi öşken
fellaganıñ qırıldağan üni de estile bastadı.
– Toqtasañşı, şaytan alğır, bərin de sağan tüsindirem dedim ğoy.
Fellaga toqtadı. Özi qarağaydıñ artına jasırınğanmen, sulbası
bəribir körinip tur. Öziniñ serippedey jiırılıp, atıluğa dayar turğanın
kördi Jorj. "Əytkenmen, mıqtı jigit. Üş kün tamaq işpese de, avtomatı
bar menimen alısa ketuden tayınar emes. Saqtandırğış tiekti ağıtıp
tastap, şürippeni basıp qalsam ğoy, sau tamtığı qalmas edi. İtjandısıñ
qaraşı öziniñ," - dep oyladı.
Tım jaqındamay, ayqay salğan:
– Aqımaqtıqtı qoy. Şıq beri.
Anau estimey me, əlde aqılınan aljasqan ba?
– Tıñdasañşı! Tüni boyı bir-birimizdi quıp jüre beremiz be? Ana
sumdıqtardan əbden jalıqqan soñ qaşıp kettim dep turmın ğoy sağan!
Meni öz jigitteriñe ertip apar, qarasañşı, tolıq oqtizbekti avtomatım bar.
Ol da kədege asatın şığar, solay emes pe? Sen jer jağdayın bilesiñ,
sondıqtan meni bastap apar. Tek qimıldau kerek. Analar artımızdan
quğın da jibergen bolar. Sondıqtan uaqıttı öltirmey, tañ atqanşa
dittegen jerge jetu kerek.
Əli əli de entigin basa almay tur degenmen:
– Avtomatıñdı mına jerge qoy, - dep qırıldadı.
– Meni aqımaq dep turmısıñ. Avtomatımdı ol jerge qoysam, şap
etkizip ala sala meni jayratıp tastamaysıñ ba! Joq, dostım, avtomat
özimde boladı.
Tünniñ qalğan böligin bular osılayşa kelissözdermen ötkizgen, aqırı
sözden tiılğan kezderinde ormanda auır tınıştıq ornadı, onı tek
şibörilerdiñ ulığanı ğana buzıp tur.
"Al eger fellaganı öltirip, rotağa qaytıp barsam şe: basımdı qaterge
tige otırıp, qılmıskerdi talay şaqırım quıp barıp, jaudıñ aumağında
jayratıp keldim" - desem. Joq, tım sengisiz, onday bolmaydı.
Jağday tım kürdeli edi. Anau bolsa basın qarağayğa süyep, qarañğı
tünge tesile köz tigedi. Qorqınıştan, ürey men aştıqtan közi şarasınan
şığıp bara jatqan siyäqtı.
Tañ səride Jorj ben fellaga arbasıp turğan jerge kesilgen otının
jinau üşin bir murttı şarua keldi. Ögiz terisinen tigilgen şaqayımen
onıñ qalay jetip kelgenin ekeui de añğarmay qalıptı. Şarua aldımen
fellaganı kördi.
– Səlem, - dedi anau.
Fellaga sonda ğana qarağaydıñ tasasınan şıqtı, şarua Əli men
Jorjdıñ eki ortasında qalıp qoyğan.
– Üyiñ alıs pa? - dep suradı anau.
– Joğa, osı mañda.
– Alğa tüs... joq, meniñ soñımnan jürip, jol körset. Kündiz seniñ
üyiñdi panalaymın da, tünde ketip qalam. Munda şiböriler joq pa?
– Olar budan jiırma bes şaqırımday jerde.
"Şiböri" dep jau əskerin aytıp turğanın şarua jaqsı tüsingen.
Əli alğa tüsti. Onıñ soñınan ilese bergen şarua Jorjdı sonda biraq
bayqağan.
– Al anau şe? - dep suradı şarua.
Əli Jorjğa aşulana qarağan. Al bul bolsa jidek terip jürgendey - aq
külimsirep, jaqındap keledi.
– Meniñ dosım. Tapsırmağa birge barğanbız! Kettik, - dedi Əli
Jorjğa.
Əli de jımiıp turğan Jorj:
– Uyqını bir qandıratın boldıq qoy, - dedi.
– Joldasıñ frantsuzşa jaqsı söyleydi eken, - dedi şarua.
– İə, - dedi Əli, - bizdiñ bauırlardıñ biri. Özi ömir boyı Frantsiyäda
turğan.
Şaruanıñ üyi kişkentay eken. Ol bulardı qorasına ertip bardı. Ol
jer qarañğı da salqın bolıp şıqtı.
– Uzaq uaqıt birge bolıp pa ediñder? - dep suradı Jorj.
– Kimmen?
– Ana dosıñdı aytam.
Əli jauap bergen joq.
– Atı kim öziniñ?
– Umıtıp qalıppın.
– Al öz atıñ kim?
– Əli.
– Əyeli bolıp pa edi?
– Bilmeymin.
– Sulu ma eken?
– Qoy, men uyıqtap... tıñayıp alayın. Qayırlı tün!
– Qaydağı tün, sağat tañğı bes emes pe, - dedi Jorj. - Odan da qayırlı
tañ deseñşi!
Közi aşıq jatqan Əlidiñ esine Omar tüsti. Bular bes ay boyı birge
jüripti. Joq, Omar uzaqqa töze almaytın edi. Onısı əu . bastan-aq belgili
bolğan. Ömirdiñ jalına jarmasıp bağatın adam ol emes-ti.
Əli Omardıñ alğaş özderine kelgen künin esine aldı. Qolında añşı
mıltığı bar eken. "Mınau əkemniñ mıltığı. Şeşem onı bayağıda
jerlegen". Sol küni keşte şolğınşı bular panalap jatqan jerge qaray
eki əyel kele jatqanın aytqan. Aldında tayağına süyengen kəri kempir, al
onıñ soñında arqasına sebet kötergen jas kelinşek. Jas əyeldi bular
özderine əbden jaqındap kelgen kezde biraq kördi. Sodan beri Əli onıñ
beynesin bir sət esten şığarğan emes. Bular Omardıñ şeşesi Titi men
kelinşegi Tasadit bolatın, tandır nan men ıstıq kuskus əkelipti. Tasadit
Omardı "amrar" yağni "şal" dep qoyadı. Özi on segizde, küyeui jiırmada
ğana edi. Tasadit Omardı şal degen sayın Akli qaraday aşulanıp
qalatın:
– Şal deydi? Ekeuiñniñ jasıñdı qossa da menen kişisiñder.
Qırıqtağı Akli jasaqtıñ ardageri sanalatın.
Kelesi küni Omar alğaşqı ayqasqa da qatıstı. Erjürektikpen
şayqasqan ol üsti-bası qanğa boyalıp qaytıp oralğan. Al Titi men
Tasadit alıp kelgen ıstıq kuskustı basqalar jep qoyıp, buğan eşteñe de
qalmaptı.
Tasadit bularğa jii kelip jürdi. Tipti jasaq basqa jerge ketip qalsa
da, eki-üş künnen keyin ağaş arasınan şığıp kele jatqan munı jəne
artınan ilbip kele jatqan Titidi köretin. Böten bireulerdiñ közine ilikpeu
üşin Tasadit alba-julba birdeñeler kiip alatın, biraq sonımen - aq öte
ədemi edi. Sonan soñ "Dürbi" operatsiyäsı bastalısımen bəri de basqaşa
sipat aldı. Əlidiñ jasağı ər tün sayın qonısın özgertuge məjbür
bolğan...
Əlidiñ kirpigi ayqaspadı. Jorj uyıqtap jatır. Qasına qisayğan ol
avtomatın astına basıp, fellagadan saqtanğan türi bolsa kerek,
mıltığınıñ bauın qolına orap alıptı.
Tün kelisimen olar jolğa şıqqan.
– Qayda baramız? - dep suradı Jorj.
– Bilmeymin. Bul audan mağan tanıs emes.
– Onda şaruadan nege surap almadıñ?
– Eger ol jansız bolsa qaytesiñ?
Olar tüni boyı orman işin kezip jürgen. Alaköbeñ jarıqta əldebir
şarua laşığı kezdespes pe eken dep eleñdeumen boldı. Biraq ormannan
tiri jan kezikpedi. Olar üñgirge uqsaytın jartastıñ quısına kelip
panalağan. Biri uyıqtap jatqanda, ekinşisi küzette turdı. Jorjdıñ
qolında oqtaulı avtomatı bolsa, Əli jay tura bergen. "Avtomattı beredi
eken dep dəmetpe. Eger birdeñeni körseñ, nemese estiseñ, meni oyatarsıñ".
Biraq oqıs oqiğa bolmadı. Jorjdıñ ala şıqqan kepken nanın bayağıda
jep tauısqan. Şaruanıñ üyinen birdeñe qaujağan Əlidiñ qarnı
burınğıdan beter aşa tüsti.
Tün kelisimen eşkimmen uşırasıp qalmauğa tırısıp, bular qayta
jolğa şıqqan. Anda-sanda tasjol jaqtan bayau jıldamdıqpen kele
jatqan əskeri maşinalar leginiñ dauıstarı estilip qaladı. Jorjdıñ zat
qapşığında buqtırılğan ettiñ jalğız qalbırı ğana qalğan. Oları da
tausılğan kezde Ult-azattıq əskeriniñ qanday da bolmasın bölimin izdeuge
nemese şarualarğa baruğa tura keler. Əytpese aştan qatpay ma.
Tañ aldında bular kümis tüstes bəyterekter köleñkesi suğa tüsip
turğan özen jağasına kelip uyıqtap aldı. Jorjdıñ ayaqtarı əbden
qajalıp, qanap əri qızıl ieginen de qan şığa bastaptı. "Qurqulaq
bolmasa igi edi... Qaray qoyatın dəriger de joq".
– Əli alıs pa?
– Neni aytasıñ?
– Bara jatqan jerimizdi aytam.
– Qaydam, bul jerlerdi jaqsı bilmeymin.
Tipti qap-qara saqal basqan Əlidiñ betinen jaq süyekteri şodırayıp
şığıp tur. Şirkin, alañsız bir tınıqsa ğoy.
Jorj zat qapşığınan buqtırılğan eti bar soñğı qalbırı men tığıp
qoyğan eki şılım tuqılın şığardı. Sodan soñ qalbırdı konservi
pışağımen aşıp, Əlige usındı.
– Jartısın ala ğoy.
– Bul şoşqanıñ eti, - dedi Əli, - jemeymin.
– Şoşqanıñ eti? Onda ne tur. Oqi almaymısıñ nemene? Qaraşı,
munda "beef" dep jazılğan. Yağni, siır eti.
Anau tağı qasarısıp ündemey otır. Əy aqımaq neme - ay deseñşi.
– Bul şoşqa eti. Meniñ dinim şoşqa etin jeuge tıyım saladı.
– Qulaq salşı, dostım, bul şınında da, şoşqa eti emes. Türine
qarasañşı, dəmi de müldem şoşqanıkine uqsamaydı. Şoşqanıñ eti
qanday boların bilem ğoy men... Meniñ dinim mundaydı jeuge tıyım
salmaydı deymin, şaytan alğır! Aytıp turmın ğoy: budan şoşqa etiniñ
iisi de şıqpaydı dep.
Əlidiñ közin jetkizu üşin qalbırdan şığıp turğan bir kesegin auzına
salıp, basın kötergende Əlidiñ əbden aşıqqan közin körgen.
– Jorj şaynañdauın qoydı. Auzına salğanın şöptiñ üstine tükire
salıp, qalbırın qolına qısqan küyi Əlige qarap:
– Jeseñşi, - degen.
– Bul künə.
Jorj sonan soñ bar pərmenimen stadionda diska laqtırğanday
qalbırdı alısqa qulaştap jiberip qaldı. Suğa şolp ete tüsken qalbır
ağıspen biraz uaqıt sırğanap bardı da iirimge tüsip közden ğayıp boldı.
Ekeui de sodan köz ayırmay qarap qalıptı.
– Bitti endi, soñğısı osı edi. Aştan qatuğa tura keledi.
– Öziñ jeuiñe bolatın edi ğoy.
– Joq, - dedi Jorj, - ondayğa meniñ dinim tıyım saladı. Joldasım
aştan ölgeli jatqanda tamaq işkendi meniñ dinim hoş körmeydi.
Əli uzaq uaqıt ünsiz otırdı. Əlden uaqıtta buğan jımiyä qarap:
– Dittegen jerimizge tañ atqanşa jetip te qalamız, endi köp qalğan joq,
- dedi.
Arada birneşe kün ötken soñ Laraşqa jetken Başirdi lager
komandiri kapitan Musa şaqırdı.
Revolyutsiyä jayında jalpı birdeñeler aytıp (Başirge munısı
unamadı, öytkeni, tauda soğıs turalı eşkim bulay aytıp körgen emes),
aqırında kapitan:
– Endi iske köşeyik. Seni munda əri emdeluge, əri lagerdegi sanitarlıq
qızmetti jolğa qoyuğa jiberdi ğoy. Biz jolda kele jatqan yugoslaviyälıq
dəri-dərmekter kütip otırmız. Biraq əli de qulantaza jazılıp ketpegen
siyäqtısıñ. Munday jağdayda sağan əli de biraz tınığıp alu kerek qoy dep
oylaymın, - degen.
– Jumısqa dereu kirisip ketuime boladı, - dedi Başir.
– Lagerdegi qızmet öte auır. Buğan endi eşteñe istey almaysıñ.
Soğısta jeñip şığu kerek. - Kapitan ər sözin salmaqtap, jayımen söylep
otırdı. - Jalpı öziñ tañda: ne Marokkodağı aljirlik otbasılardıñ
birine ornalasasıñ, ne eger aqşañ bolsa, öz qalağan jeriñde turıp,
tirşilik etesiñ.
Başir öz betimen turuğa şeşim qabıldadı.
– Onda ornalasqan boyda bizge ədirisiñdi jiber. Marokkonı biletin be
ediñ?
– Joq, müldem bilmeymin, - dedi Başir.
– Onda Ortalıq Atlas taularınıñ bir jerine turuğa keñes berem: ol
jer tınış, ər asu sayın tosqauıldar da, baqılau nükteleri de joq.
Qısqası, kolledjdiñ şəkirti siyäqtı jazğı kanikulge barasıñ.
Başir ketuge oqtalğan.
– Toqtay turşı... Sağan tap qazir bir jumıs tapsırsam ba dep turmın.
– Ərine.
– Köp uaqıt almaydı. Sodan keyin jüre ber. Onıñ üstine... Bul öziñe de
qızıqtı bola ma dep oylaymın.
– Dauasız auru ma?
– Qalay bolğanda da, sirek kezdesedi... Bizde jañadan alınğan bireu
bar... Özi Lionnan, bizben jumıs isteuge kelipti... Sonı bayqap körgim
kelgen... Biraq ziyälı bireu eken, al meniñ ədebietten...
– Mağan ne iste dep turğanıñızdı tüsinbedim, - dedi Başir. Jəne
iştey: "Eger əlgi jigitti təubağa keltir, odan qanday da bolmasın məlimet
aluğa tırıs dese, qaytadan Aljirge öz erkimmen suranayın. Tipti
revolyutsiyä üşin bolsa da... jansız bolu... meniñ qolım emes" dep oylap ta
ülgerdi.
– Ol osında tap bolğannan beri, - dedi kapitan, - revolyutsiyä jayında
jəne basqanıñ emes, bizdiñ revolyutsiyämız jayında jağı sembey ayta
beredi. Üş-tört mərte meniñ otarşıldıqqa nege qarsı şıqqanım
jayında da birdeñeler ayttı. Jəne qayta-qayta: "Ərine, onda meniñ
jumısım da joq qoy, bul meniñ revolyutsiyäm emes, sizderdiki" dep qoyadı.
Sodan keyin əlgisiniñ bərin qaytadan bastaydı... Aljir revolyutsiyäsı degen
ne jəne ne isteuimiz kerek, qanday qauip-qaterler tönip tur, qanday
silimtikterden saqtanu kerek jəne nege olardı atıp tastau kerek degen
siyäqtı. Soğan aljir revolyutsiyäsı jayında... bizdiñ tüsinigimiz turalı
aytıp beretin bireudi köpten izdep jürmin. Özim de tırısıp körgem, biraq,
şınımdı aytsam, oğan şamam kelmedi. Şaqırayın ba?
Uzamay Başirdiñ aldında bet-auzı mıj - tıj, saqalı qauğaday bop
ösip ketken, közderi janıp turğan, quday jolında jan beruge əzir sekildi
uağızşı keyipti bireu turdı.
Kapitan ornınan köterildi.
– Doktor tanısıp qoyıñız, bul kisi...
Ol səl bögelip qalğan.
– Yuber, - dedi "uağızşı".
– Yuber, Başir bauırmen tanıstırıp qoyayın. Bul dəriger.
– Men auru emespin, doktor, - dedi Yuber, - tipti auru bolğan künde de,
meni bul nauqasımnan eşkim emdep jaza almaydı.
Ekeui de külip jibergen.
– Men asıqpaymın, - dedi Yuber tağı da.
– Öytkeni, jassız, onday - onday boladı... Sizdiñ jasıñızda ömirden
baz keşuge bolmaydı... Frantsiyänı qayta körmey, ölgiñiz kelmeytin şığar?
– Frantsiyänı ma? Nege?
– O jağın menen göri öziñiz jaqsıraq bilersiz. Bilmeymin... tım
qurığanda, kartop qosılğan bifşteks, bir baqal "Bojole", Parij
təñiriyäsınıñ ğibadathanası, "Kəne kögerşin Uyası" teatrı, Sena üstindegi
köpir üşin bolsa da... Jay Frantsiyäğa bolsa da. Soğıs qaşan da bolmasın
bir bitetin şığar.
– Frantsiyäğa qaytu deymisiñ? Tapqan ekensiñ!.. "Sen" degenim üşin
ayıpqa buyırmassıñ... Frantsiyäda men bitiretin tük te joq.
– Bılay bolsın, - dedi kapitan ornınan tura berip, - Frantsiyäda qala
beriñizder, al meniñ Laraşta da jumısım köp.
Osı jigittiñ sözine qulaq salıp otırğan Başirdiñ oyı san-saqqa
ketken. Özi soğıs bitken soñ əlgi aytıp şıqqandarınıñ bərin köruge ümit
artıp jürgen edi.
– Sen kommunispisiñ? - dep suradı ol
– Eger kommunist bolsam, munda jürmegen de bolar edim.
– Nege?
– Öytkeni, kommunister özderi baqılap otıratın revolyutsiyälarğa ğana
qol uşın beredi.
– Qolıñdı əkelşi...Tüsinbedim? Bizde solay deydi. Yağni, munıña
kelisemin, durıs aytasıñ. Uqsastığımız bar eken.
– Men kommunist bolmağan sebepti me? Onda ne tur?
– Joq... Aytayın degenim, özime unaytın jigit ekensiñ.
– Bul da meni pəlendey selt etkize almaydı.
– Sen eki taqtada da jeñiliske uşıraytındar tobınan ekensiñ.
– O! Jeñilis, jeñilis de! Bəri de seniñ neni "jeñilis" dep otırğanıña
baylanıstı... Özime bərinen jeñgennen göri sol eki taqtadan birden
jeñilgen jaqınıraq.
– Munday romantikalıq közqaraspen ömir boyı baqıtsızdıqqa
uşıraysıñ ğoy.
– Meni qoyşı... odan da basqalardı aytsañşı. Meniñ qamın oylap
jürgenderimdi aytam.
"İisus Hristos zamanında ömir sürgende, apostoldıñ özi bolıp şığa
keler edi", - dep oyladı Başir.
– Al soğıstan keyin nemen aynalıspaqsız?
– Bul sizderge baylanıstı.
– Bizge me?
– İə. Eger revolyutsiyälarıñızdı jüzege asırsañızdar, sizdermen birge
qalıp, jan-tənimmen jumıs isteymin. Eger basqalar sekildi bərin
burjuylarğa berseñizder...
– Basqalar dep otırğanıñız kimder?
– Barlıq basqa afrika elderin aytam. Eger olay bolıp şıqsa,
dostım... joq... rahmet, jalındı səlem deymin.
– Basqa bir jerde revolyutsiyä jasauğa ketemisiñ?
– Ketse nesi bar? Tağı bir elge...
– Mısalı Frantsiyäğa ma? - Osılay dep qalsa da, Başir tek jañsaqtıq
qana emes, dörekilik jibergenin tüsindi. - Yağni, aytayın degenim... - ol
qateligin jöndeuge tırısqan.
– Meni jəbirledim dep oylap qaldıñ ba? - dedi Yuber. - Eger meniñ
boyımda usaq burjuaziyälıq sezimtaldıqtıñ bir tüyiri qalğanda, meni bul
jerden kere almas ediñ... Joq, Frantsiyäğa emes... Frantsiyäda onday
dünieler endi bolmaydı. Frantsuzdar soğıstı, beybitşilikti, nemisterdi,
ağılşındardı, dini soğıstardı, azıq-tülik kərtişkelerin jəne ağıltegil berekeniñ de bərin körgen. Olar üş əlde tört pe revolyutsiyä jasadı,
ne solarğa urındı, soğısta jeñiske de jetti, barlıq şayqastarda
jeñiliske de uşıradı. Olardı eşteñemen tañğaldıra almaysıñ, öytkeni,
Frantsiyä tarihında bolğan nərseniñ bərin adamzat öz basınan ötkizuge
qabiletsiz. Frantsuzdar eşkimnen eşteñe dəmetpeydi: olardıñ bolaşağı
ötkenderinde.
– Sen burjuylar jayında aytıp otırmısıñ?
– Joq, - dedi Yuber, - bəri turalı. Proletariyler burjuylardan da
soraqı, olardıñ öz artıqşılığımız ben jaylı turmısımızdı qorğap
otırmız deytindey sebepteri de joq. Kapitalistik jüyeniñ biteu jarası
olardı müldem turalatıp tastağan. Frantsuz halqınıñ nemen aynalısıp
jatqanın köruiñe boladı.
Ol şalbarınıñ artqı qaltasınan muqiyät büktelgen qalıñ gazetti
alıp şığıp, üstelge tastay saldı. Başir ülken qızıl əriptermen
"Repyubliken" dep jazılğan gazet atauın oqıdı.
– Bul meniñ qalamda şığadı, - dedi Yuber, - mağan ünemi jiberip
turadı, biraq oqi almaymın, öytkeni jüregimdi aynıtadı. Mə, oqi ğoy, kez
kelgen jerinen oquıña boladı... sabaq bolar nərseler barşılıq!
Başir "Repyublikenniñ" betin aşuğa asıqpadı.
– Mineki, köriñiz, - dedi Yuber gazetti ala berip, - üş beti sport, bir
parağı komikster, təbet aşuğa qajetti tabletka tərizdi asqazanğa tez
qorıtılıp ketetin "Musson" da sonda, jəne "Danışpan Kosinus",
atauınıñ özi zəre-qutıñdı alatın "Keşirim joq" romanı jalğasımen.
Qalğandarı - qılmıstar, ösek-ayañdar, habarlandırular, negizgi maqala
türindegisi - "Üşinşi dünieniñ oyanuı" taqırıbına tereñ məndi mətin.
Munı men oqıp şıqqam: afrikandıq üş liderdiñ jeke ömirinen
qırtımbay üş anekdot, frantsuz qauımdastığı isteri jönindegi
ministrdiñ məlimdemesi jəne Kotonudağı bazardıñ sipattaması.
Yuberdiñ jiñişke sausaqtarı sıbdırlağan gazet paraqtarın umajday
bastadı.
– Asırıp aytıp otırsıñ degiñ kele me? Onda öziñ qarasañşı:
jarımes bireu politsiyä komissarın öltirgen, ukrain esepşisin ölim
jazasına kesipti, SPA qurmetine ulanğayır saltanat (SPA degenniñ ne
ekenin saytan bilsin), ulttıq çeh baleti, kazinodağı jañalıqtar,
avtomobil jarıstarı.
Osılardı tizbelep aytqan sayın onıñ azap şeguşi ğulamalıq közderi
burınğıdan beter jana tüsken.
– Panem et circenses - mine halıqqa keregi ne, qalğanına onıñ bası
auırmaydı. Al sayasatqa kelsek, halıq deputattar saylap alğan, sayasatpen
solar aynalıssın, al basqalardıñ basın qatırmasın. Halıqtı
formalinge salıp, uyıqtatıp tastağıları keledi. Al ol esirtkini
eşqanday jamandıqtı estip-bilmey, şala mas məñgirip jüru üşin
qajetsinedi. Jazğı demalıs kezderinde eñ köp qıdıratındar da kimder?
Sol jañağı aytqan qarapayım halıq. Nege? Künge qızdırınu üşin be? Əy
qaydam! Künge qızdırınu öz aldına, demalısqa ketken kezde barlıq qam qareketteriñdi umıtıp, ömirdiñ məni jayındağı azaptı oylardan arıluğa
boladı.
Bulardıñ üstinen uyqıdan azap şekken saqşı ötip ketti. Onı jaña
ğana turıp, əli uyqısın aşa almay jürgen basqa jauınger auıstırdı.
Alıs bir jerden avtomattıñ satırlağan dausı şıqtı.
– Bizde de jurt arman - qiyäl, ertegi, ötken zamandardıñ əsem ədiptelgen
hikayalarına üyir keledi, - dedi Başir.
Yuber munıñ sözin elemegen siyäqtı.
– Adam aqırı öz tağdırın jasaudan bas tartqan eken, oğan şınayı
ömir qubılıstarınan jaltarıp, oydan şığarğan qiyäli düniede ömir
sürgen artıq körinedi.
Kenet gazetten əldeneni közi şalıp qalğan ol jındı adamşa
qarqıldap küldi:
– Əne, sağan ayttım emes pe! Mine, mınanı oqışı öziñ, oqışı!
Başir selt etpegen soñ Yuber onı özi oqıdı:
– "Frantsuz teristiginiñ köne eskertkişterin qorğau qauımdastığı..."
Estip otırmısıñ? "... Qarbalas qızmetinen az-kem tınığu üşin Per de
Klezanten mırza B-den V-ğa turaqtı barıp turadı. Juırda ol jarna
töleuge qabiletti bes mıñ müşe kiretin frantsuz teristigi köne eskertkişter
qauımdastığınıñ məjilisine qaytadan törağalıq etti..." Jarna töleuge
qabiletti - mine, məsele qayda! "Qauımdastıq tarihi qundılıqtı
jədigerlerdiñ bərin: fermalar, kütimine öz qojayındarınıñ şaması
kelmeytin eski qorğandardı qamqorlığına aludı özine maqsat tutadı.
Mısalı, Qayta örleu dəuiriniñ əldebir tereze jaqtauı - tipti ğimarat
qayta salınğan jağdayda da - saqtalıp qaluğa tiis".
– Men eski üylerdi unatamın, - dedi Başir.
– Yağni, Frantsiyänı jaqsı köretin boldıñ ğoy. Frantsiyä - sol aytıp
otırğan eski üy, eski-qusqınıñ murajayı, erkin tınıs ala almaysıñ.
Əne, Frantsiyä degen ne...
– Men öytpeymin, - dedi Başir, - meniñşe, sonda erkin tınıs aluğa
bolatın siyäqtı.
– Onda nege oğan qarsı küresip jürsiñ?
– Oğan qarsı küresip jürgen joqpın.
– Söziñ qisınsız... Al qisın degen, Dekart, tura sızıqtı baylamdar Frantsiyänı jaqsı köretiniñ ras bolsa, sonıñ bəri de sağan unauğa tiis!
Tamaşa! Şınımen tamaşa şaraptı, tətti tağamdı, PMYu, "Tur de Frans"
velosiped jarısın, eski üylerdi, Qurmetti legion iegerlerin, "Şanel"
ətirin, tükke turğısız borsığan ədebietti, bizdiñ sayqal qızdardı,
"Marselezanı" jəne "Kanar anşene" gazetin unatadı ekensiñ, unata ber,
jaqsı köre ber Frantsiyäñdı!
Söylegen sayın öz-özinen qızınıp, dəlel, ayıptaulardı üsti-üstine
töpelep jatqan əñgimelesuşisin Başir qızığa baqılap otır. "Ramdan
ekeui tamaşa til tabısıp keter edi", - dep oyladı iştey.
Yuber bölmeden atıp şıqtı, Başir onıñ kapitanmen bir-eki auız til
qatısqanın qulağı şaldı.
– İə, emşimen söylestiñ be? Qalay eken?
– Burjuy. Irip-şirigen burjuy - kosmopolit. Parasattı da aqıldı
ükimet qurıp alğan boyda onı birden atıp tastaularıñız kerek.
Kapitan külip, kabinetke kirdi.
– Şaruañ bitti, doktor! Yuber seni ölim jazasına kesti.
– Estidim.
– Ras, soğıstan keyin. Oğan deyin tiri jüre ber... Seniñşe, bul . qanday
adam?
– Jazılmaydı dep ayttım ğoy sağan.
– Juqpalı emes pe? Soldattarğa degenim ğoy.
– Joğa!.. Bul qağidatpen auırğandar tobınan. Bularğa basqa jurt
olardıñ qağidattarına tənti bolu üşin jaralğan sekildi körinedi. Eger
adam belgili bir şekteuden şığıp ketse - biraq adam balası özderin qamap
qoyğısı keletin şekteuge sıymaytını belgili - onda munday fanatikter
qauipti, olar öz ilimin qutqarıp qalu üşin bərin atıp-asıp, örtep, qiratıp
jiberuden tayınbaydı.
Demalıs uaqıtında Başir Ayn-Lehtan səl joğarıraq, taudan şağın
üy jaldap aldı. Elu metrdey biiktiktegi üydiñ qasınan emen toğayı, odan
əri samırsın ormanı jalğasıp jatatın. Tömendegi səmbi tal men rayhan
butalarınıñ arasında jarqırıp jatqan toğan suı sağat on birge deyin
jıli qoymaytın. Tau betkeyindegi topıraq kertpeşine ornalasqan AynLeh derevnyası sol şabılğan jermen birigip jatqanday əser qaldıratın.
Munda jazda demaluğa kelgen marokkolıqtardıñ keybireuleri
töñiregindegilerge tittey de nazar audarmastan, özderimen - özi bolıp,
seruendep jüretin; al ayaqtarınıñ basına tüsken djellaba kigen osı
jerdiñ turğındarı qayta bulardıñ közderine tüspeuge tırısatın. Başir
osılayşa qiır şette, jurttan jıraqta turıp . jattı. Birde tün işinde
özin bireudiñ: "doktor Başir", - dep atın atap şaqırğanda tañğalğanı da
sondıqtan.
Ol qara şaştı uzın boylı jigit bolıp şıqtı.
– Oyatıp jibergenime ğapu etiñiz, doktor. Üyde bireudiñ auırıp
qalğanı. Alıs emes, mına toğannıñ tusında...
Başir jalma-jan kiindi.
– Meniñ atım Buşaib, - dedi jigit jolda kele jatqanda.
Başirdi ülken bölmege kirgizdi. Bölmeni bul keler aldında ğana
jantalasa tərtipke keltiruge tırısqan türi bayqaladı. Burışta şarap
şölmekterine tolı sebetti qızıl oramalmen qımtap jauıp qoyıptı.
Onıñ qasında ötken qıstan qalğan şañğı tur. Temeki tuqılına tolı üştört külsalğış janındağı muzıka aspabınan şığıs əuenderi tögiledi.
Künge əbden küygen eki jigit bet-jüzderinen qinalğan keyip tanıtuğa
tırısıp, orındarınan köterildi. Qabırğada bir-birine taqap qoyılğan
alasa divandar tur.
Solardıñ biriniñ aldına töselgen kilemde küyip-janğan betin
alaqandarımen basıp, jap-jas qız jayımen ıñırsıp jatır.
– Buğan ne bolğan?- dep suradı Başir.
– Işi auırıp jatır, qusa beredi. Meniñşe, bezgek siyäqtı.
– Tım köp işken ğoy, - dedi Başir.
– Joğa, doktor, bir tamşı da işken joq.
Başir sebettegi şölmekterdi nusqadı.
– Joq, onı işken biz, - dedi Buşaib.
Başir qızdı qaray bastadı. Qız: "Əure bolmañız, men sap - saumın", dep əlsin-əlsin ayta beredi.
– Ras aytadı, - dedi Başir, - şınında da, sap - cay.
Sodan soñ eñkeyip, qızdıñ qulağına:
– Köp işpeu kerek, - dep sıbırladı.
Qız jılıp jiberdi. Esik aşıldı. Budan göri ülkendeu tağı bir qız
kirdi. Özi ədemi jəne merekedegidey jasanıp kiingen. Özi eşkimdi
körmegendey közin alıs bir tükpirge qadağan küyi bölmeni kesip ötti. Söytti
de qurbısın kilem üstine qatar otırğızıp, şaşınan sipap, jas balaşa
jubata bastağan:
– Mahsen, janım, jılamaşı. Endi bir aptadan keyin bərin de
umıtasıñ. Umıtıp üyrenu kerek.
Mahsen köz jasına bulığıp:
– Olar ketedi, bəri de ketedi... jəne sen de ketesiñ, İtto, meni tastap
ketesiñder, - deydi.
Muzıka aspabı ünsiz qaldı.
– Mısır muzıkasın unatasız ba, doktor? - dep suradı Buşiab, basqa
küytabaqtı ala berip.
– Əzirge joq.
Buşaib külip jiberdi.
– Al nauqas jöninde ne deysiz? Oğan birdeñe kerek pe?
– Jaqsılap tınıqsın... jəne bir tamşı sıra işpesin.
– Al öziñiz şe? Sıra işemisiz? Joq pa? Viski şe?
Başir qojayındardıñ köñilin qaldırğısı kelmedi. Viskidi biraq
tartqan küyi sırtqa bettegen.
Esikti aşa bergende art jağınan əyel dausı şıqtı. Ol İtto bolatın.
– Doktor, Mahsenge dəriñiz joq pa?
– Onıñ qajeti joq, - dedi Başir.
– Buğan ne bolğanın bildiñiz be?
– Tım köp işken.
– Nege köp işkenin bilemisiz?
– Senen qalmau üşin şığar.
– Joq, men tatıp almaymın. Mahsen jaña ğana tüsik tastadı.
– Qaşan? - dep suradı Başir.
– Bügin keşke. Jəne birinşi ret, tüsinesiz ğoy.
– Sonda anausı kim?
Başir munıñ auzın japtı.
– Sonday suraq qoya ma eken? Beyşara Mahsen! Üş ay bolıp qalıp edi.
– Tım keş eken, - dedi Başir, - aqırı jamanğa soğıp jürmese
bolıptı.
– Basında balanı saqtap qalğısı kelip: "Soğan tartatın şığar", - dep
jüretin.
– Al sodan keyin şe?
– Anau tastap ketti. Sondıqtan tüsik tastauına tura keldi...
– Al öziñ şe, - dedi Başir, - öziñ qalay amalın tauıp jürsiñ?
– Oy! Men be... Jaraydı, doktor, qayırlı tün. Dəri jöninde
umıtpañız.
Kelesi küni Buşaib tağı kelgen.
– Hali jaqsardı ma? - dep suradı Başir.
– Bilmeymin, doktor, ol qaşıp ketipti. Tañsəride İtto ekeui ketip
qalıptı. İtto esiñizde me? Ülkenin aytam. Qaytıp kelemiz degen. Biraq
sodan qaytıp körmedik.
Sodan keyin Buşaib revolyutsiyä, Meknestegi qızdar, viski, litseydegi
emtihandar, balıq aulau jayında birdeñelerdi ayttı.
– Siz Kenifrde boldıñız ba? Qalayşa, Qızıl Kenifrdi bilmeymisiz?
Kelesi küni tañerteñ Başir maşinamen Kenifrge jürip ketti. AynLehten on şaqırım boyı tömen quldağan jol Azra añğarına . deyin alıp
baratın. Sol jerde Başir Ayt-Mgildiñ soñğı jotalarına burıldı.
Jota üstinde jelbiregen qızğılt bökebaydı körgen Başir maşinasın
toqtattı. Beldemşesi jelp-jelp etken qız maşinağa qaray kele jatır.
Sulbası burın da estigen bir əuen siyäqtı közine birdeñeni elestetkendey
bolğan. Bir jerden körgen, biraq qaydan eken? Mine, qasına kelip te qaldı.
Möldir jelektiñ ar jağınan Başir qızdıñ ernin, qır murnın kördi. Qız
buğan qolın usınğan:
– Me-taanit
Başir esikti aştı. Şarşağan keyippen qasına nemquraydı türde
otıra ketken qız sıpayıgerşilik saltımen aman-saulıq surau siyäqtı bireki auız til qatqan. Sodan soñ Başir suramasa da:
– Men Mrirtqa bara jatırmın. Jolıñda ma edi? - dedi.
Başir ləm-mim degen joq, qız Mrirtqa bara jatır eken, yağni, munıñ
da barar jeri sol bolğanı da. Ol qızğa qaradı.
– Mınau sağan kedergi jasay ma? - dedi ol jelegin körsetip.
– Mundayğa üyrenbegem. Əri sağan qarap otırğanım da jaqsı emes pe.
Qız jelegin sıpırıp, betin aşıp tastadı.
Başir sulu qız ekensiñ degen. Qız iığın qomdap qoydı:
– Onı özim de bilem.
Ekeui de ünsiz qalğan, sodan soñ İtto:
– Asığıspısıñ? - dep suradı.
Müldem basqa birdeñeni oylap kele jatqan Başir maşinanı tüysikpen
ğana jürgizip keledi. Ayağı akselyatordı tübine deyin basqanın da añğarar
emes. Mator üni de estilmeydi, doñğalaqtar tegis kilem betimen tınımsız
zırqıraydı... Qarsı jolıqqan maşinalar qastarınan zu etip öte şıqqan
boyda tağı jım-jırt tınıştıq ornaydı.
– Men be? Joq, - dedi ol. - Al öziñ şe?
– O! Men... bügin be, erteñ be, zamanaqırğa deyin be... onda ne tur!..
– Sen Mrirtede turamısıñ?
– Joq.
– Onda jumısıñ bar ma?
– Jumısım da joq.
– Mrirtke barmasañ bolmay ma?
– Joq. Jaña ğana Mrirtke barğım kelgen. Endi mağan bəribir. Qayda
jürgiñ kelse, sonda apar.
– Qorıqpaymısıñ?
– O! Ərine, - dedi de ol basın Başirdiñ iığına süyedi.
Qızğılt bökebayı jigittiñ ernine, al şaşı közine tiip keledi.
– Seniñ mınalarıñnan eşteñe körmey kelemin, - dedi ol. - Mınaday
jıldamdıqpen burılıstı bayqamay qalsam, maşina da, seniñ şaşıñ da,
bökebayıñ da, men de o düniege attanıp kete baramız.
– Jaqsı bolar edi! - dedi qız.
Ol közin jumıp, Başirdiñ iığına burınğıdan da jabısa tüsti.
– Janarmayıñ tolıq pa?
– Tolıq.
– Munımen qanşa jerge jete alasıñ?
– Bes jüz şaqırımğa.
– Ol köp pe?
– Marrakeşten əri baruğa da jetedi. Jay ma?
– Meniñ eşqayda jetkim kelmeydi.
Doñğalaq asfalt üstinde sır-sır etedi. Jıldamdıqtı körsetetin
qızıl til jüz qırıqtıñ mañayında edi, odan əri kete bastadı, kenet keri
serpilip, tejegiştiñ töbe quyqanı şımırlatqan şiqılı estildi. Otız
qadamday jerde tasjoldıñ eki jağınan şığa kelgen ağaştar
japıraqtarımen maşina əynegin sipap eki jaqta köz ilespes
jıldamdıqpen qalıp jatır... İtto közin jumıp alğan.
– Japıraqtarğa tırsıldap tamğan jañbır ğoy, - dedi ol Mrirttan ötip
ketkenderin qız bayqamay da qalıptı. Derevnyadan şığa beristegi jol
bağıttarın nusqaytın körsetkişti qalqanşanıñ janında bireu kün
səulesinen qalqanşa köleñkesinde qarayıp tur. Üstinde balaqsız kögildir
şalbar, kökşil jeyde, jündes ayağı, qızıl qoldarı, kün səulesine
jarqırağan mıltıq dümi körinedi.
"Jürek jutqan bireu me, joq aqımaq neme me?" - dep oyladı Başir.
Elu şaqırımnan taqau mañda bir de bir europalıq joq qoy. Şuğıl
tejelgen maşina alasa boylı domalaq kisiniñ qasına kelip toqtadı. Ol
jügirip keledi.
– Kenifrğa baramısız?
– İə, otırıñız.
Ol barlıq asay-müseylerimen artqı otırğışqa jayğastı. Alğıs
aytqan boyda dereu sözge kirisken:
– Muflon aulauğa baramın. Eh, qanday añ deseñşi, ondaydı qazir
jasamaydı ğoy. Marokkoğa tek muflonğa bola kelemin... Mse de, ərine,
añşı bolar?
Başir tüsiniksiz birdeñeni miñgirledi.
– Özim de solay oylap edim. - Ol İtto jaqqa közin qısıp qoydı.
– Siz iri añdı unatatın siyäqtısız... - Söytti de qarq-qarq küldi:
– Ədemi añ... İə, öte ədemi!.. Bulay degenime aşulanbaysız ba?
– O ne degeniñiz, - dedi Başir.
– Munı qaşan laqtırıp tastaysıñ?- dedi İtto.
– Sağan kedergi jasap otır ma?
– Bul meni ədemi deydi...
– Siz arabşa bilesiz be, mse?
– Berberşe.
– Ayırması qanşa. Jaqsı söyleydi ekensiz.
– Ana tilim ğoy.
Muflon aulauşınıñ kebejedey qarnı
qısqannan tipti dem ala almay qalıptı.

selkildep

ketti.

Külki

– O! Mine keremet, mine ğajap! - Külkisi bastalğandağıday sap
tıyıldı. - Özim, teginde, añdardı jaqsı körem. Olar mıljıñdamaydı,
qıñırlıq ta jasamaydı, ayna aldında bes sağat turıp ta almaydı,
boyanbaydı. Olarmen istes bolsañ, anau-mınauğa əure bop ta jatpaysıñ.
Pam! Oq attıñ - bitti ülken añdı jalmanınan tüsirdiñ, tüu, qudayım-ay,
qanday ğajap edi!.. Basıñızdı auırtıp jiberdim be?
– Im! Joq, joq... Muflon öte sulu januar ğoy...
– Aytpañız!
Ol esikti aşıp, tükirip tastadı.
– Quıp jiberşi, - dedi İtto.
– Al endi mine əyelime qaytıp baramın. Meniñ əyelim... Ol qanday əyel
deseñizşi!
– Üyli-barandı boldıñız ğoy?- dep suradı Başir.
– Endi qalay! - Nekege keñirdekten toyğanın sausağımen körsetip
qoyıp, közin sığıraytıp sözin jalğadı: - Meniñ kim ekenimdi bilesiz be?
Aqınmın. Tabiğattı, taudı, ormandı, añdardı jaqsı köremin. Jurttan,
əsirese əyeliñnen qaşqanda solarğa barıp tınığasıñ.
– Əyeliñiz Frantsiyäda ma?
– Qayda ekenin it bilip pe! Əyteuir, Kasablankada qaldırğam. Biraq...
dəu de bolsa qazirgi köñildesiniñ janında jürgen şığar. Sizge kedergi
jasağam joq pa?
– Kerisinşe, - dedi Başir, - qolım bosta, özim de aqın bolıp ketem.
– Onda bir-birimizdi tüsinuge tiispiz. Köz aldıñızğa keltiriñizşi,
keşkilik şatırda jatıp, aşıqtan qarasañız, öziñizdi Versaldağıday
sezinesiz: ay samırsın ağaştarın jap-jarıq qılıp turadı, tittey
qustar şiqıldaydı, sonday əsem əndetedi naysaptar. Duadaq, üyrek
aulaysıñ, sizge ayta keteyin, olar kölge üyir - üyirimen qonadı. Mısalı,
bar ğoy Tizlitte, siz Tizlitte bolıp pa ediñiz?
Başir onda bolğan joq edi.
– O! Tizlit - qoñır jamıltqılı qızdar ölkesi ğoy.
– Siz jalpı bərin aulay beretin siyäqtısız?- dep suradı Başir.
– Bərin de! Mısalı, sur kökqutandı! Al aqqutannıñ eti dəmsiz.
Esiñizde bolsın, kögerşindi uşqan boyında atu kerek, öytkeni, ol aldımen
jebe sekildi tik uşadı. Al endi birneşe minötten keyin mergendi aldau
üşin aynalşıqtap uşadı, ol kezde tigizu qiın.
İtto qalğıp ketti.
– Qoyannıñ soñınan quğan kezde nebəri üş-aq iz köresiñ, ekeui aldıñğı,
bireui artqı ayağınıki. Al şiböriniki ekeu ğana: biri aldıñğı, biri artqı
ayağı. Qur uşqanda şoşınıp qalasıñ, biraq bul endi qızıq nərse, qurdıñ
uşqanın aytam: olardıñ bəri bir mezgilde köteriledi, özderi köp, dauıl
tərizdi uşadı. İmuzer mañında - ol Marmuş aymağında -olar üyirimen
uşırasadı, ər buta sayın bir üyirden. Tipti qay jaqqa atarıñdı bilmey,
añırıp qalasıñ. Al keyde solay üyirimen qırılıp qaladı: qustıñ obası
olardı jüzdep bauday tüsiredi. Qauırsındarı kempirqosaqşa türlenip,
deneleri qozğalmay, bir sızıqtıñ boyında jatatının qaytersiñ. Maydan
dalasındağı siyäqtı! Qatar jatadı, senesiz be osığan? Birde biz, ha-ha-ha,
dosımız ekeumiz olardı etikpen. Jünderiniñ burqırap uşqanın
aytsañız! Uşqın tərizdi.
Ol basın otırğışqa süyegen İtto jaqqa iegin qağıp qoydı.
– Uyıqtap otır ma?
– Şarşağan ğoy, - dedi Başir.
– Meniñ əyelim eş uaqıtta uyıqtamaydı.
– Bul meniñ əyelim emes.
– Körinip tur. Küyeuge tigenşe bəri perişte. Sodan keyin buzıladı,
kögergen may siyäqtı iistenip ketedi... İə! Talay añşılıq hikayanı bilem!
Biraq ne deseñiz de, muflonnan artığı joq. Muflondı Midelta jəne
Riştiñ qasınan atuğa boladı. Jas muflonnıñ eti tətti, al kərisiniki
dəmsiz keledi. Özderi tabın-tabın bolıp, keyde üş nemese tört jüzdep
jüredi, biraq qauip-qater sezindi me, bitti, köz jazıp qalasız. Oñay aulay
almaysız, tım köregen, pətşağarlar. Şını bir şaqırım jerden jılt
etse boldı, qaşa jöneledi. Sondıqtan da dürbiniñ qajeti joq, muflon
dürbi şınısınıñ jarqılın alıstan közi şaladı. Eñ bastısı iis sezinu
qabileti. O jağı keremet! Berberlerdiñ ne deytinin bilemisiz? Birde muflon
bılay depti: "Közimdi aldauğa bolar, biraq iis sezgiştigimdi aldau eş
mümkin emes". Mine, sondıqtan da oğan tek ıq jaqtan kelu kerek. İə,
tıñdap alıñız. Birde... sol küni quday jolımdı bergeni... Qanşa
şaqırım jürgenimdi bilmeymin... Tük joq... Kenet tau basınan mağan
kişkentay muflonnıñ köz ayırmay qarap turğanın kördim. Qaraydı, biraq
qaşpaydı. Jatadı, turadı, sonan soñ qayta jatadı. Jaqın mañda enesi
jürgeni birden basıma sart ete tüsti. Jıljıp kelem... bilesiz be? Asqan
saqtıqpen jıljimın.
Başir aynadan artqı otırğıştağı kisiniñ ər dıbısqa qulağın tigip,
oljasına jaqındap kele jatqanın körip otır.
– Jel de men jaqqa soğıp turğan... Kördiñiz be! Enesi jebedey
atıldı... Sodan soñ toqtay qaldı, qozısın kütip tür, oğan enesine ilesu
qiın ğoy... Sodan keyin tağı zımıray jönelgen... sonsın tağı toqtadı...
Pam! Atıp jiberdim.
İtto oyanıp ketti:
– Toqta, budan əri barmaymın.
Başir külip jiberdi. Oljasına quanıp otırğan añşı basqaday onımunını eler emes.
– Ülken aq januar eken, iə! Jüz elu keli et. Müyiziniñ özi on bes
kelidey.
İtto tağı qalğıp ketken.
– Añşılıq hikayalarımmen basıñızdı auırttım ğoy deymin, mse.
– O ne degeniñiz, qayta qızıq emes pe.
– Yağni, meniñ əyelim siyäqtı emes ekensiz. Ol ılği da: "Leo, osı
añşılıq hikayalarıñnan - aq toydım", - dep burqıldaydı da jüredi.
– Al quralay şe? - dep suradı Başir. - Quralay aulap körgen
joqpısız?
– Oy, mse! Mağan quralay jayında aytpañız! Ol jayında ayta
bastasam, degbirim qalmaydı.
– Onı jaqsı körmeymisiz?
– Onı ma? Quralaydı jaqsı körmeymin be? Bir quralay atıp alğanıma
tipti ne bererimdi de bilmeymin. Ol nağız urğaşı ğoy, ondaydı, aytıp
jürgendegidey, qazir jasamaydı. Men ılği da quralaydı qolğa üyretudi
armandadım, əlbette, urğaşısın, biraq olar ölip qala beredi. Oğan keñ
dala men erkindik kerek.
– Şaması, onı aulau qiın bolar?
– Onı djippen quu kerek. Keyde ol sağatına jüz şaqırım
jıldamdıqpen qaşadı. Sodan keyin şarşaydı. Budan soñ djipten
itterdi tüsiresiz, olar añdı sağatına şamamen jetpis şaqırım
jıldamdıqpen quadı. Al anau əbden titıqtap qalğan kezde itter onı
qamap aladı, aynalşıqtap qanşa qaşqanmen izinen ayırılmay,
ökşeleydi. Aqırı añ jığıladı. Siz maşinadan şığasız, al anau bolsa
tup-tura quşağıñızğa qulaydı, sizge şoşınğan quralay közimen tesile
qarap, ayauşılıq jasauıñızdı ötinedi, sizdi jaqsı köruge ant-su işedi. O
iə, bul añdar süyüdi de biledi, tek siz onı köz aldıñızğa keltire almaysız!
Al arada tağı şirek sağat ötken soñ osınşama quğınnan əbden ökpesi
öşken quralay beyşara ölip qaladı. Onıñ ayaqtarı jip-jiñişke,
əytkenmen san jağı üş kelidey tartadı. Siz, sirə, bilmeytin de şığarsız,
Budeniba mañındağı añşılar birden onıñ asqazanın kesip alıp, istikke
şanşıp, quıradı. Meniñ əyelim: "Qan dəmi senderdiñ keñirdekteriñde
tarihqa deyingi adam kezderiñnen qalğan, tilderiñ de sonday. "Işegiñdi
suırıp alamın" nemese "Bauırıñdı qaqtaymın" degen ne söz? Onıñ
ornına: "Köziñnen süyeyin jəne burımıñdı örip bereyin" demeysiñ be dep
kinəlaydı.
Kenifra aldında jol qızıl topıraqpen jılanşa ireleñdedi. Bular
Um-er-Rebiyä özenine salınğan ekinşi köpirdiñ qasına kelip toqtadı.
– Mineki, siz keldiñiz, - dedi Başir.
– Qaşan da bolmasın Kasablankağa kelersiz dep ümittenem... Sizge əlgi
muflonnıñ müyizin körseter edim.
Bükil asay-müseylerimen maşinadan domalap tüsken soñ qalağa
baratın jolğa qaray bettedi.
– Anau mınasın umıtıp ketipti, - dedi oyanıp ketken İtto.
Bul jalpaq jüzdi añşı pışağı eken. Başir:
– Mse... Mse... - dep şaqırdı da aqırı ayqay salğan: - Nemvrod
Artına burılğan añşı Başir bulğap turğan pışaqtı körip, qayta
keri jürdi. Özin külki qısıp keledi.
– Meni kim dep atadıñız? Nemvrod deymisiz? Ha-ha! Mağan unaydı.
Əytpese əyelim meni Tartaren, Ben-Msikalıq Tartaren dep ataydı. BenMsik - turğan jerimizdiñ atauı.
Ol pışaqtı qorjınğa tıqqan, sabı pil süyeginen jasalğan pışaq
jarq etip, joq boldı.
– Munı men eş uaqıtta umıtıp kergen joq edim!
Söytti de pışaqtı qayta alıp şıqtı.
– Joq! Alıñızdar, tartuım bolsın. Menen bir estilik bolsın,
alıñız...
Künniñ ıstıq böligin bular Kenifrde ötkizdi. Köpir üstinde Moha-uHamudıñ qabırğaları asqaqtaydı, olardıñ ketilgen tisteriniñ sulbası
suğa tüsip tur. Bayağı zamandarda osı jerden kösem basıp alatın elderine
attı əskerin jibergen bolatın. Qazir qamal atqorağa aynalğan: bazar
künderi jurt maldarın osında qamaydı. Bir zamandarda zeñbirekter
kürkiri estilgen jerde mal aydağan dauıstar şığıp, qidıñ iisi añqidı.
Keşke qaray bular Azigza köline attanğan.
– Ol alıs pa? - dep suradı Başir.
– İə. Biraq onda tiri jan joq. Tek samırsın ağaştarı ğana bar.
Olar art jaqtarına tas üyindilerin qaldırıp, jotanıñ qırqasına
şıqtı, orman da edəuir alısta qalğan. Kenet köleñkeli oypat tübinen
Azigzanıñ aydını jarqırap, onıñ jağalauınan tağı orman körindi.
Şınında da, tiri jan joq, tek samırsındar ğana. Anda-sanda alıstan
bir körinip qalatın baqtaşılar tabındarın orman alqabına qaray aydap
baradı. Küni boyı bular tolqınnıñ qumdauıt jağalauğa soqqanın,
qustardıñ sayrağan ünderin jəne mına jağadan ana jağağa jañğırıqqan
öz dauıstarın ğana estip keledi.
Bular keri qaytqan kezde kün de eñkeye bastağan. Əbden şarşağan olar
jol boyı ünsiz otırdı. Tek Mrirtke jetken kezde ğana Başir:
– Endi ne istegiñ keledi? - dep surağan.
– Endi meniñ ölgim keledi.
Jigit külgen keyip tanıttı. Qız uzaq uaqıt ünsiz otırdı da sonan soñ:
– Dəri taptıñ ba? - dep suradı.
– Qanday dəri?
– Mahsenge.
– Onıñ hali qalay? - dep suradı Başir.
– Jalğız oğan ğana emes. Mağan da qajet boluı mümkin.
– Ne deysiñ?
– Mahsenniñ ne degeniñ bilemisiñ?- dedi İtto. - Ol: "Bular əlgilerin
estelikke qaldıradı da, ketip qaladı, tipti özderine uqsaytın uqsamaytının da körgileri kelmeydi", - deydi.
Tün keldi.
– Seni Ayn-Lehke jetkizip saluıma boladı, - dedi Başir.
– Ayn-Lehte ne bitirmekpin? Öytsem, erteñ barar jerime de
ülgermeymin.
– Erteñ qayda barmaqşı ediñ? Aparıp salayın.
– Şeşeme... merekege... ol joğarıda... tauda... Um-er-Rebiyä bastalatın
tusta.
Qız oñtüstik jaqqa qaray qolın siltedi.
– Ol qanday mereke? - dep suradı Başir.
– Erteñ... Um-er-Rebiyäda meniñ atastırıluımdı atap ötedi.
– Esiñ durıs pa?
– Ras. Aqıldı qızdardıñ bəri de turmısqa şıqpay ma. Erteñ Rehonıñ
qalıñdığı atanam... al bir aydan keyin üylenemiz.
– Atastırılar aldında seruendep jürgeniñ be munıñ?
– Rehomen erteñ atastıradı, al bügin... bügin senimen bolam.
Jigit oñ qolımen qızdıñ şaşınan sipap, jüzin özine burıp aldı.
Maşinanı sol qolımen jürgizip keledi. İttonıñ basın rulge qoyıp,
erninen uzaq-uzaq süydi.
– Menimen bolğıñ kele me? - dep suradı qız.
– Qazir emes, al seniñ şe?
– Seni qattı unatıp qaldım emes pe.
Ol joldağı bağanğa soqtığısıp qala jazdadı. Maşina şuğıl
burılıp, joldan şığıp ketti. Başir onı abaylap qaytadan jolğa saldı.
Doñğalaqtar özderinşe birdeñeni sıbırlağanday boladı. Başir İttoğa
qaradı. Qız qıbır eter emes.
– Keremet bolar edi! - dedi qız.
– Seni qazir üyiñe, şeşeñe jetkizip salayın.
– İə, biraq jolda apayıma kirip şığuım kerek, onıñ atı Tuda, al
ulınıñ esimi Moha. Solardan qonaqası işermiz.
Tuda apayğa aparatın sürleu jol təp-təuir eken, biraq birazdan keyin
tas üyindileri, oyıqtar men şuñqırlar jii uşırasa bastadı. Apay
Tanefnittiñ üstinde turadı eken.
Moha qonaqtarğa arnap qoy soydı.
Basında eşteñe jemey otırğan İtto birazdan keyin Başirdiñ təbetine
qızıqtı ma, şafranmen qosqan dəmdeuişti aldı, semiz tauıqtı da
ıqılastana jedi. Qoy etin özderine añşı sıylağan kısqa, biraq jalpaq
jüzdi pışaqpen kesti.
– Qoy soyuğa jaqsı eken. Bul etti süyegine deyin qırqıp tüsetin şığar,
- dedi Moha appaq tisterin jarqırata jımiıp.
Başir pışaqtı jaña ğana qayrap edi, bilikten bir jürgizip ötkende
tükterin qırqıp tüsirgen.
– Qılpıp tur eken, - dedi Moha. - Munday pışaqpen bauızdağan qoy
etiniñ auırğanın da bilmey qaladı.
Istıq ta tım tətti jaqsı şıqqan şayğa hoş iisti jalbız qosılıptı.
Başir közin jumıp, ıstıq staqandı auzına aparğan. Moha da onı əlsinəlsin toltıra beredi. Başirdiñ sol jağına jayğasqan İtto da şay işip
otır. Özi qayta-qayta:
– Şeşeme ketuim kerek, - dep qoyadı.
– Oğan səlem ayt, - dedi Tuda, - şeşeñ bir jaqsı adam.
Közin aşqan Başir Tuda kempirdiñ ıdıs-ayaq juıp jatqanın kördi:
ömir baqi tek osı ispen ğana şuğıldanğan adam siyäqtı birkelki qimılmen
tarelka, ayaq, qasıq, sonan soñ pil süyekti pışaqtı juıp şıqtı.
Pışaqtı muqiyät tazalap, qurğaqtap sürtti.
– Pışağımdı beriñizşi, - dedi ol
Pışaqtı qızıl tüsti barqıt jastıqtıñ astına tığıp jiberip, soğan
özi qisayğan.
Moha odan közin almaydı, pışaqtı qattı unatıp qalğan türi bar.
– Munı sağan berem, - dedi Başir, - özime qajeti bolmağan kezde... erteñ
nemese bürsigüni...
– Şeşeme ketuim kerek, - dedi İtto.
– Oğan səlem ayt, - dedi Tuda, - anañ jaqsı adam ğoy.
İttonıñ jigitiniñ tuıstarı kelesi küni bulardıñ şatırına kelip,
dəstür boyınşa tartu-taralğıların əkelip, qızdı kerip, toy turalı
aqıldasıp aluı kerek eken,
Juırda şeşesi Rehoğa turmısqa şığuğa kelisemisiñ degende, bul "iə"
dey salğan. Sonda bəri de tañğalıp edi. Reho jas bolğanmen, kespirsiz,
boyı tapal, biraq dəuletti bolatın. Qız jas ədemi, biraq jarlı edi. Buğan
deyin talay sulu jigitterge, tipti Rehodan da dəulettilerge könbey jürgen.
Biraq "iə" deuin degenmen, qaytıp Reho jayında aytıp körgen emes. Birde
qız onı Mrirt köseminiñ tuğan küni qurmetine jasalğan merekede
keziktirdi, özimen jılı til qatısqan.
– Şeşeme baruım kerek.
– Oğan mindetti türde səlem ayt, - dedi Tuda.
İtto ünsiz qaldı da sonan soñ:
– Men qanday baqıttımın, Başir! - degen.
Dauısı men közi muñğa tolı edi. Kempir şığıp ketti. Moha da onıñ
soñınan ketken.
– Et pen şaydan keyin azdap tınığıp alu kerek, - degen ol - Uyıqtap
alıñdar.
Ol şatırdıñ türilgen jerinen şığıp ketu üşin eñkeygen.
– Moha, özime qajeti bolmağan kezde pışaqtı sağan berem, - dedi
Başir.
Moha appaq bolıp qaz-qatar jarqırağan tisterin körsetip küldi.
Ekeui oñaşa qalğan soñ İtto:
– Meniñ uyqım kelmeydi, soñınan uyıqtap alam ğoy, - degen.
– Men de.
Sodan soñ kepke belgili bir əndi bayaulata bastağan: "Jüregim, nege
ünsizsiñ." Ər sözin aytqan sayın İtto kürsinip qoyadı, eñkildep jılıp
otırğan siyäqtı. Közi şala jumulı, alaqandarımen tizesin jauıp turğan
köpşikti soqqılap qoyadı.
Dostarım, qayda jürseñder,
Oyımda ərkez kil sender.
Jüregim, nege ünsizsiñ?
Şala jumulı közderi Başirdiñ köziniñ tübinen əlgi dostarın sağınıp
izdeytindey, solarmen birge ketkisi kelgendey. Biraq tappağan siyäqtı.
Suıqta toñıp, bürseñdep,
Ölermin, ölsem bir sen dep.
Jüregim, nege ünsizsiñ?
Ayağın baylağan jipti tartqılap, buzau möñiredi. Bir jerde Moha küldi.
Tuda kempir ürgen itterge tas laqtırıp jatır.
– Jurtqa uyqı berseñderşi!
İttonıñ sausaqtarı ən ırğağına oray tizesin soqqılaydı. Başir
jastıq astına qolın jügirtti. Pışaq jüzi şatır işinde jarq etti. Süyek
sabı jıp-jıltır əri sup-suıq. Jüzin bayqap körip edi, qılpıp tur. Et
keskennen tipti qaytpaptı da.
Buzau möñiredi. İttiñ bayau ırılınan aşuın zorğa tejep jatqanı
bilinedi.
– Sen, kempir, əli uyıqtağan joqpısıñ?- dedi Moha.
Başir pışaq jüzin öñirin aşıp tastağan jeydesiniñ jeñimen jaylap
sürtti.
Ol İttonıñ basın eki qolımen ustap jastıqqa jatqızdı. Qız ünsiz
degenine köngen. Beyne bireu erkeletken mısıqtay şalqasınan jatır.
– Mine solay, - dedi Başir.
Qız ırğaqqa eltigenin qoyıp, jayımen sıbırlaydı:
– Jüregim, nege ünsizsiñ.
Ol əuenin ayaqtay almadı. Qan-sölsiz sausaqtardıñ pil süyegin
sığımday qısqanın, pışaq jüziniñ joğarıdan özin tura nısanağa
alğanın, al Başirdiñ közi alıs bir jaqqa qadalğanın ğana körgen. Ol
erinderimen İttonıñ közine jabısıp, al sol jaqta qız jüregi soğıp
jatqan tusqa birdeñeniñ tigenin sezdi... Aldımen jaylap, sodan soñ
qattıraq, aqırı tipti auırtıp jibergen. Qas qaqqanşa qalay julqınıp
şıqqanın özi de bilmeydi. Ornınan turdı, qoldarı jansız salbırap,
közderi baqırayıp ketken. Başir jatır. Əbden şarşağan türi bar. Pışaq
şatırdıñ burışında jalt-jult etedi.
– Esiñ durıs pa?
Ol qızğa tesile qaradı.
– Jaqsı bolatın edi ğoy, - dedi jigit.
Qız aynalısına abırji qarağan. Qup-qu jüzine qan jügirdi. Tula
boyı səl dirildep, uzın beldemşesi de jelp-jelp etken. Başir jastıqta
qozğalmastan əli jatır. Moha köşede İttonıñ: "Jüregim, nege ünsizsiñ?" əuenine salıp jür.
Qız otırdı da basın Başirdiñ iığına süyep, jılap qoya berdi. Başir
onıñ köz jasına bulığa aytqan sözderin estip otır:
– Keşir! Men şınında da solay boluın qalap edim, biraq ol tap
bügin... meniñ atastırılatın künimniñ qarsañında bolar dep
oylamappın...
– Jaraydı, - dedi jigit. - Solay bolğanı jaqsı şığar dep oylap edim.
Ol sağatına qaradı:
– Tün auıptı! Seniñ şeşeñe baruıñ kerek.
Qız munıñ keudesine basın süyep, əli jılap otır. Sodan keyin
şatqayaqtap ornınan köterilgen.
Moha! Pışaqtı ala ber... endi onıñ mağan keregi joq.
Mereke kelisi küni boyı jalğastı. Saltanattı şerumen kelgen küyeu
jigittiñ tuıstarı Marokkonıñ qızıl-jasıl juldızdı jalauın köterip
alıptı. Jeti əyel İttonıñ şatırın aynalıp ötip, jalaudı tap sonıñ
ortasına qadadı. Sonsın tünimen şırqaldı. İtto bir de bir bidi qur
jibermey, tünimen biledi. Başir de bige aralasqanmen, qızdan oq boyı
aulaq jürgen. Ol da bir bidi qur jibergen joq. Sodan tañ atqanşa bilegen.
Tañerteñ bəri de mas adamdarday ayaqtarınan sürinip, ər jerge sulay
ketisken. Aqırında eñ tözimdi degen şağın top qalğan, biraq olar da birtebirte titıqtap, taray bastadı. Başir bubenniñ terisin urğılap jürgen
qoldarı basqa bireudiki sekildi sezindi. Közderi de qur qarağanı bolmasa,
eşteñe körmeydi. Özimen bilegen adamdardıñ bəri bayau, birkelki
qimıldarın tınımsız qaytalağan quırşaqtar siyäqtı köringen. Sumdıq
bir ayqayğa basatın sekildi me qalay. Anda-sanda əyelderdiñ köylekterinde
ört jalını burq ete qalıp, qaytadan qarañğılıq jutıp qoyatınday.
Başirdiñ kirpikterin bir auırlıq basıp, iıqtarın şombal tastar
janşıp bara jatqanday bolsa da, onıñ qoldarı qasiret ünin şığarğan
bubendi örşelene soqqılaydı. İə, ərine, mınau jerleu şerui ğoy. Bul,
Başir solardıñ aldında keledi. İtto ölipti. Ol qızdıñ köylegin jel
julmalağanın körip tur. İtto əlipti, mine ol, jansız, auzı aşılıp
qalğan. Al dauıstar bolsa muñdı bir əuendi qaytalay beredi. Tün be, joq
kündiz be? Mañay aqşıl əri küñgirt. Şeru bayau jıljidı. Zirat şaması
alısta bolar. Başir əli keledi, əli keledi, jel İttonıñ köylegin
jelbiretip, jurttıñ bəri ıñırsi ma, jılay ma... Qaşan jeter eken?
Molağa... ajalğa... İttonıñ ölimine...
– Uyıqtap otırmısıñ, bauırım?
Munı Moha şıntağımen türtip, oyatıp jiberdi. Ol közin aştı.
Qoldarı tağı da tınımsız buben qağıp, basqalarmen birge:
Jüregim, nege ünsizsiñ? - dep tağı da qaytalaydı.
İttonıñ jalt-jult etken közderi taudıñ basınan jaña kün şuğılası
köterile bastağan alısqa samarqau qarap otır. Bul küni ekeui de kez ilgen
joq. İtto bolaşaq qayın atası men enesiniñ aldınan kese ötpedi. Küni
boyı solardıñ qasınan attap şıqqan joq. Tañerteñ Rehonıñ əkesiniñ
süyikti ası dayarladı, sodan keyin olardı jastıqqa qisaytıp, balalardı
da şulatpay, itterdi de ürgizbey, olardıñ uyqısın qorğaştağan. Uzın
beldemşesiniñ etegimen Rehonıñ əkesin qağa-mağa qasınan etken sayın
anau: köp uzamay mınaday sulu, qamqor qız bizdiñ şatırımızğa kiredi ğoy
degen oydan quana külimsirep qoyadı. Qurbıları: "Baqıttısıñ!" - dedi.
Erkekter jağı Rehonıñ əke-şeşesin quttıqtadı. Qız tek Başirmen ğana
küni boyı ləm dep til qatısqan joq.
Küyeu jigittiñ ata-anası men qonaqtar qaytuğa jinalğanda kün de
kökjiekke eñkeyip qalıp edi. Olar astıq jinalğan soñ bir aydan keyin
üylenu toyın ötkizuge uağdalastı. Uzamay şatır işinde Başir, İtto,
onıñ əke-şeşesi, Moha men Tuda kempirden özge eşkim de qalmağan.
– Qımbattı qojayındar, alla berekesin berip, mına neke uzağınan
süyindirsin! Qoştasar uaqıt boldı, meniñ de ketuim kerek, - dedi Başir.
İttodan basqalardıñ bəri buğan tağı da qonaq bol dep jabısıp jatır.
Qız ünsiz otır, közi munıñ mañayın ğana şarlaydı.
– Joq, - dedi Başir, - dostarı baqıttı bolsa, dos ta riza küyde ketpey
me.
– Onda ədirisiñdi qaldırıp ket, - dedi İttonıñ əkesi. - Toy bolatın
kündi aldın ala habarlap, hat jazıp jibereyik.
– Bir aydan keyin qayda bolarımdı özim de bilmeymin, - dedi Başir.
Moha küldi:
– Oqımıstılar men bay adamdar qañğıbastarmen birdey ğoy:
ayaqtarında tusauı joq.
– Adamnıñ bası allanıñ dobı degen, - dedi İttonıñ əkesi Said.
Başir ərqaysısına jazılmay qalğan büguli qolın usındı.
Aqırı İttoğa tayandı.
– Baqıttı bol!
– Men senimen ketem.
Bezektep turğan Tuda ünsiz qaldı. Qart Said jötelip qoydı. İttoğa
tesile qarağan şeşesiniñ közinde aşu men tañdanıs qosa bilindi. Jalğız
Moha ğana qulana külgen. Başir eşteñe degen joq, tek İtto:
– İə, iə. Toyğa deyin əli bir ay bar emes pe, - degen.
Başir eşteñe demedi, tek ketudi erteñge qaldırdı.
Kün tau asıp ketti. Qızğılt şapağı da söndi. Ana jaqta tek bir
kögiljim jarıq qana qalğan. Anda-sanda alıstan ittiñ ürgen dausı
estiledi. Kögildir köl betine qalqıp şıqqan tat basqan temir kesegindey
bop kökte ay tudı. Şatırdıñ qasındağı köne lava jartasına qisayğan
Başir aydıñ juldızdar jolın janap ketip bara jatqanınan köz almay
qaraydı. Anadayda turğan maşina nege ekeni belgisiz buğan tınığuğa
jatqan alıp añ siyäqtı bolıp kerindi. Ketkenderdi şabalana ürip şığarıp
salğan itter de qaytıp kelip, şatır mañında jür. Əlginde ğana osı jerde
mereke duman ötip edi. San aluan dauıstar, alabajaq boyaular, mañğaz
sulbalar, süykimdi bet - pişinder, erkekterdiñ qırıldağan ünderi men
əyelderdiñ köñilge muñ Uyalatqan zarlı əuenderi mına tünde qayta
jañğırığıp jatqanday. Başirdiñ bul mañnan tura qaşqısı kelgen.
Şatırdağılardıñ bəri uyıqtap jatır. Olardı oyatudıñ qajeti joq.
Ol bərimen qoştasıp ta qoyğan. İtter bastabında üredi de, maşina tün
qarañğılığına süñgip közden ğayıp bolısımen qoyadı.
Ol ornınan turıp, jolda qarauıtıp turğan maşinasına bettedi. Ayağı
domalaq mayda tastardan tayğanaqtap, qayıs sandalına şögir kirip keledi.
Ol sipalaqtap jürip maşinasına mindi. Üstine samırsındardıñ qoyu
köleñkeleri tüsip tur. Ol kiltin buradı da, qanşa janarmayı qalğanın
kördi: otız litr. Qalay bolğanda da birinşi kezdesken janarmay qUyatın
jerge deyin jetip qalar. Ol starterdi bastı, terezeden jañbır
tamşıları urğılap jatqanday motor dırılday jönelgen. Başir
jayımen maşinanı jolğa şığardı.
Eki jağınan qurmetti qarauılda turğanday samırsın ağaştarı sap
tüzegen. Jol qarañğılıq quşağında mülgip jatır. Maşina şamınıñ
jarığı buta - qarağandardı tilgilep, orman şoğırın nısanalaydı,
burıla bergende orman tağı da qarañğılıq quşağında qaladı. Mineki,
jarıq tup-tura aspanğa şırqadı. Maşina ay jarığında mülgip jatqan
Zayan añğarına kirdi. Jol jaqsarğan sayın Başir de jıldamdıqtı
arttırğısı kelgen Ayağı akselyatordı qattıraq basa berdi de, kenet şuğıl
tejegişti bastı. Kürt toqtağan doñğalaqtar şiqılı jım-jırt tün
tınıştığın buzıp jibergen. Maşina qurıs-tırısı ustap qalğanday
selk etti; doñğalaqtar şiqıldap barıp kilt toqtadı.
Art jaqtağı otırğışta bireu qimıldaydı. Başir jalt qarağan.
– Meniñ aldına otırğanım durıs şığar, - dedi İtto ayılın da
jimastan.
– Sen munda ne ğıp jürsiñ?
– Tünde ketip qalatınıñdı bilgem. Şatırdan şığıp, osında kelip
jatqanımdı eşkim de bayqamay qaldı.
– Biraq erteñ...
– O! Erteñ... men bəribir... senimen be... joq, basqamen be, bəribir ketip
qalar edim.
– Esiñ durıs pa! Küyeuiñ bar emes pe.
– Sen de solay oylaymısıñ? Nesi bar! Sabır et, jəne bəri de beker
dürligip jür! Men onı tastap ketpeymin. Bir aydan keyin. Joq, endi
jiırma toğız künnen keyin oğan qaytıp baram. Sonan soñ ömir boyı
qasındamın ğoy. Jiırma toğız kün! Bükil ömirim üşin bul sonşalıqtı
tım joğarı bağa ma?..
– Ol seni tastap ketui mümkin ğoy!
– Sonısı jaqsı bolar edi! - dedi qız.
Esikti aştı da İtto aldıñğı jaqqa kelip otırdı. Özi budan qaşıqtau
burışqa tığılıp alıptı.
– Senimen be, basqamen be...
– Onda basqa bireumen ket, sonımen baqıttı boluıñ mümkin. Al
menimen...
– Sen eşteñeni de bilmeysiñ, - dedi qız. - Bir aydan keyin bəribir Rehoğa
qaytıp baramın deymin... Al qazir protseske ketip baram.
– Qaydağı protseske?
– Addi-u-Bihidegi. Sot erteñ bastaladı.
– Onı qaydan bilesiñ?
Qız küldi:
– Ol jayında bizdegilerdiñ bəri de biledi. Jalğız sen, şeteldik,
bilmeysiñ.
– Ondağılar arabşa söyleydi ğoy, sen bəribir eşteñe uqpaysıñ.
– Onda ne tur. Radiodan onı satqın deydi. Satqındardıñ qalay
bolatının köreyin dep edim.
– Tıñdaşı, joq-joq, tınış otır da sözime qulaq sal Seniñ kişkentay
dosıñ Mahsen siyäqtı men de şeteldikpin. Künderdiñ küninde men de ketip
qalam.
– Bəriñ de ketesiñder, - dedi İtto.
– Onıñ üstine qalada jumıstarım bar.
– Qay qalada?- dep suradı İtto.
– Sen bilmeysiñ, bul jerden alısta, Laraşta. Sondıqtan aytqandı
tıñda, paltoñdı beri əkelşi. Kiip al munı, mine durıs! Tüymelep al! Al
kebisiñ qayda? Şeşip tastap pa ediñ? Kiip al. Osılay! Endi oyıña ne
kelse, sonı isteytin kişkentay şoljañ qızğa uqsamay, aqılı kirgen
boyjetken qız sekildi maşinadan şığasıñ da, ana jaqqa ketesiñ, -ol
Tanefnit jaqtığı ormandı nusqadı, - söytip, jalğız öziñ eşqayda
burılmastan, toqtamastan kete beresiñ. Joldı bilesiñ, onı eşkimnen
suramaysıñ. Söytip, şatırıña da jetesiñ. Jaylap qana oğan kiresiñ.
Sonsın uyıqtap, tañerteñ turıp, əkeñ men ağaña tamaq dayarlaysıñ, olar
jumıstan kelgen soñ, tamaqtandırasıñ. Jiırma toğız kün boyı osımen
aynalısıp, otızınşı küni eñ ədemi kiimderiñdi kiesiñ de, Reho - u Heridiñ əyeli bolasıñ. Eger murşam bolsa, seniñ toyıñdı köru üşin
kelem. Bəri de jaqsı boladı, baqıttı bolasıñ. Al eger munı istemeytin
bolsañ, İtto, onda tap qazir birjolata qoştasamız.
– Qanday kelistirip söyleysiñ! - dedi qız. - Tek qazir uyqım kelip tur.
Munıñ bərin men oyanğan soñ, erteñ aytarsıñ.
Qız munıñ iığına jabısa tüsti. Qız kökireginiñ özine janasqanın
sezgen jigit uzamay soğıp turğan öziniki me, bolmasa qızdıñ jüregi me, onı
da ajıratudan qalğan.
– Eger toñsañ, paltonı al, - dedi qız. - Tek meni qumaşı. Sen eşqayda
asıqpaysıñ ğoy, al qaytıp keluge men qaşanda ülgeremin.
Ol eşteñe degen joq, paltonıñ etegimen qımtanıp, İttonı iığınan
quşaqtadı. Bulardı jım-jırt tınıştıq pen qarañğılıq bürkep alğan,
añğardağı maşina aydında adasqan qayıq sekildi jayımen jıljıp
keledi.
– Sonımen jiırma toğız kün boyı ne bitiremiz?
– Alañ bolma, erteñ seni Mrirttiñ kaidına tapsıramın, ol seni üyiñe
qaytaradı.
– Ol aldımen meni türmege otırğızıp qoyadı dep oylaymısıñ?
– Sol sağan sauap bolar edi.
– Türmege kelip turarsıñ. Seni kütumen jürsem, işim de pısa qoymas.
– Meniñ oğan qolım timeydi.
– Revolyutsiyädan ba?
– Onda şaruañ bolmasın.
Qız közin jumıp uzaq otırdı da, sonan soñ:
– Azigzada ne aytqanıñ esiñde me? - dep suradı.
– Joq, Azigzada ne aytqanım esimde joq, biraq ne aytsam da, onı
esiñnen şığar.
– Onı bayqap körgem... Umıta almadım!.. Odan da eşteñe aytpay-aq
qoyğanıñ durıs edi.
– Azigzada ne aytıp edim?
– Sözbe söz aytıp bere almauım mümkin, biraq mağınası esimde.
Azigzada mağan: "Qoy öz otarında, qorasında tura beruge beyil, tek jem
tastap tursa bolğanı. Al arıstan ormanda jalğız turıp, aştan öluge
bar", - degensiñ.
– Tamaşa! Quttıqtaymın! Öziñ aumaysıñ! Ol Qurannıñ barlıq
sürelerin jatqa aytıp şıqqanmen, tügine de tüsinbeydi. Sen de sol
siyäqtısıñ.
– Uyqım keldi, - dedi qız.
Mrirtten keyin Feske aparatın ülken tasjol jotanı kesip ötetin.
Maşina jarığı pisip turğan biday alqabın şarlap keledi, tik sabaqtarda
tolısqan dənder tizip qoyğan monşaq tərizdi. Birneşe şaqırım jürgen
soñ Başir aydaladağı iesiz qarauıl üyiniñ qasına kelip toqtadı.
– Meniñ de uyqım keldi, - dedi ol
– Mına sarayda bizge jaqsı bolatın şığar, - dedi İtto.
Suıq bolğan soñ qız paltosın ala şıqqan. Başir jük salğıştan
eski jamıltqını aldı...
Olar kelesi küni jetken Mekneste qız munı bazarğa aparğan. Auır jük
teñdegen arıq esekter tar da qarañğı köşelerdegi bükil joldı jauıp
tastağanmen, İtto ömir boyı osı qalada turatın adamday lıp-lıp etip,
bezip baradı.
– Jür. Meniñ toyıma qajetti zattar satıp alamız.
Kerekti - kereksiz talay zat satıp alğan qız onıñ bərin Başirge
ustatıp qoydı. Aqırı onıñ qaltaları men qoldarı qına salğan paket,
türli dəmdeuişter, ətirler jəne san aluan tüsti matalarğa tolıp ketti.
– Mınalardı joğaltıp almasam jaradı.
Aqırı osılardıñ bərin orın-ornımen jayğastıru üşin bular baqqa
kelgen Körşi otırğışta üstine kir-kir aqşıl djellab pen basına aq
qalpaq kigen əldebir klerk qolındağı gazettiñ mazmunın aytıp otır.
Gazet paraqtarın ərli-berli sudırlatqan ol töñiregindegilerge mañızdana
qarap qoyıp, əri qaray kösiltedi:
– "Bul kisi saray qızmetşileri men aş-jalañaş quldar arasında
şonjar siyäqtı ömir keşti. Bizdiñ süyikti otanımız Marokkoda
koroldiktegi ədildiktiñ birinşi joqtauşısı bolıp tabılatın korolden
basqa azamattardıñ bəriniñ quqıqtarı da, mindetteri de birdey ekendigin
oğan eşkim aytpağan əri özi de sauatsız bolğan soñ oqi almağan ğoy".
İtto onı qızığa tıñdadı. Taleb te qız jaqqa burılğan.
– Közderinde jalğandıq bar eken, - dedi Başir.
– "Marokkolıqtar ma, şeteldikter me, bizdiñ elimizge otarşıldıq
buğauın kigizuden dəmetetinder bolsa, ondaylar özderin özderi aldamay-aq
qoysın, - dep sözin jalğadı klerk. - Bizdiñ təuelsizdigimizdiñ bastı
saqşıları korol, ükimet, sot, politsiyä men əsker olardıñ pasıq oyların
jüzege asırularına mümkindik bermeydi. İə, tipti halıqtıñ özi,
otarşıldıq buğauında zardap şekken jəne təuelsizdigimiz üşin qan
tökken halqımızdıñ özi-aq qajet bolsa, bul iske aralasadı jəne
qılmıskerler jasağan qılmıstarı üşin zañdı jazaların aluına qol
jetkizedi..."
İtto közin uzın kirpikterimen jasırıp, tuqırıp ünsiz otır. Qolı
jibek matanı umajday beredi.
Jigit ər söz sayın bögelip, söylemderin birneşe mərte qaytalap, aqırı
ünsiz qalğan. Şaması, odan əri özi de tükke tüsinbey otırğan sıñayı bar.
Biraq bul audarmasın əri qaray jalğastıruına tittey de böget bolmadı.
– "Addi-u-Bihidiñ jaña otarşıldıq timiskilenuine zığırdanı qaynap
otırğan bükil halıq bizben birge sot şeşimin kütedi, öytkeni, ımırasız,
ayausız, ədil sot bərin de ədiletpen şeşip, jımısqılardıñ sazayın
tartqızatının jaqsı biledi".
Taleb audaruın toqtattı. Gazetin mañğazdana büktep:
– Bəri de Allahtıñ isi, - dedi. Jinalğandardı jalğandıqqa tolı
oynaqtap turğan közimen bir şolıp ötip, beti bülk etpey ünsiz turıp
qalğan. Tıñdauşılar sonda ğana qozğalaqtap, uğımğa auır tilmen talebtiñ
mazmundap bergenin özara talqılay bastağan. İtto kenet ornınan turıp,
solarğa keldi.
– Sağan bul üşin qanşa töledi, taleb?
– Bul meniñ gazetim, qarındasım.
– Qımbat tura ma? - dep suradı İtto.
– Jiırma bes frank, biraq sağan sıylauıma boladı.
– Nebəri jiırma bes-aq frank pa?- dep qaytalap suradı qız. - Bəribir
munday ötirik üşin qımbattau eken!
Başir qızdı qalqalap alğan Ol analar buğan tap berip, urıp-soğıp,
taptap tastar dep qorıqtı... Joq, onıñ ornına töpegen boqtıq pen ayqay
estildi jəne bəri birdey böridey şulağandıqtan sözderin de uğınu mümkin
emes.
– Joğal əri künəkar neme!
– Allahtıñ qaharına uşırağır!
– Üyiñniñ töbesi ortasına tüskir!
Bular alıstap ketken kezde:
– Jüregiñde musılman qızına tən bir tüyir ar-Uyat qalsa, qasıñdağı
kəpirmen sendelip jürmes ediñ ğoy, - degen söz quıp jetken.
Bular tağı da maşinağa minip, Rabatqa attanğan. Muhammed V köşesine
toqtağan, Başir uyıqtap jatqan İttonı oyattı.
– Seni meymanhanağa jetkizip salam. Sol jerde uyqıñdı qandıra ber.
Al özimniñ küni boyı qolım timeydi... İə, iə, revolyutsiyämen, - dedi ol Jəne mağan bulay qaramay-aq qoy.
– Senderdiñ revolyutsiyälarıñnan keyingi öz opasızdarıñ turalı oylap
otırğanım ğoy.
– Ondaylar bizde joq, o jağın aldan ala oylastırıp qoyğanbız.
– Tım umıtşaq ekensiñ.
– Sonday bireudi biletin be ediñ?
– Joq, biraq sen öz aytqan uağızıñdı umıtıp qalıpsıñ: revolyutsiyä
alma ösirgen alma bağı sekildi opasızdar da tuğızadı. Halıqqa beretin
nanı tausılğan kezde bileuşiler oğan opasızdardı lek-legimen jiberedi.
Bul seniñ söziñ emes pe edi?
– Odan da barıp uyıqtasañşı.
– Joq. Mına adamdarğa qaraşı, bəri de sottıñ esigi aşıluın kütip
tur. Solarğa qosılıp, sot bastalğanşa kün sayın osında kelip jüremin.
Sot qorşauınıñ aldında köp adam jinalğan: ii tüsken beşpentter
men sur djellabtar qaşağa aranıñ Uyasınday üymelep alıptı. Ğimaratqa
kirer auızda uyqısı qanbağan politsey tur.
– Bul jerde turıp ne bitirmeksiñ? Mınalarğa qarasañşı: quday arıq,
közderi kirtiip ketken əri, ərine, şetterinen aşqursaq. Jey qoyatın
nandarı joq, sondıqtan aş qarındarın aldau üşin satqındı köruge
kelgender. Qarnı toqtar munda joq. Sen uzamay olardı köresiñ, tek
qorşaudıñ ar jağınan. Mına spektakldi uyımdastırıp jürgen de solar.
Aşqursaq tobırdıñ jeuine satqındardı laqtırıp tastaydı. Olar kelgen
kezde anıqtap qaraşı. Maydan jarılğalı jürgender kileñ. Jəne esiñde
bolsın, közderindegi öşpendilikterin, tula boyların jaylağan
qorqınıştarın zımiyän jımiıstarımen mindetti türde bürkemeleydi.
– Qalay bolğanda da, mına kisilerge baruım kerek, solay ma? Mına
balahondı alşı, -dep qız buğan djellabanı ustata saldı, - budan
tınısım tarılıp ketedi. Eger sot məjilisiniñ ayağına deyin men esiñe
tüssem, qaytıp kel, əytpese qalanı müldem bilmeymin ğoy.
– Joq. Meymanhanadan bölme tapqan boyda seni sonda aparu üşin
qaytıp kelem. Özim Laraşqa ketem. Eger meni umıtıp ketpeseñ, qaytıp
oralğanımşa, Rabatta küt.
Üstine ədemi kiim kigen İtto topqa kirgende, ana jer, mına jerden
dauıstar estigen:
– Mınau sonıñ qızı bolar.
– Əy qaydam! Köñildesi, ərine!
– Bular segizde bastay ma? Ayaqtarım uyıp qaldı.
– Al men oğan: partiyäda bolğanıma on jıl dedim. Partiyäğa soñğı
sətterde ötkenderge, partiyä biletin elu mıñ frankqa satıp alğandarğa
orın tabılğan, al meni müldem umıtıp ketipti.
– Bar ümit Allahta ğoy, bauırım!
Bir qız julına söylep tur:
– Ol aymaqtağı turmısqa şığatın qız ataulı aldımen sonıñ astınan
ötui kerek qoy. -Az-kem ünsiz qalıp, sodan soñ: - Özi kəri, türi maymıl
siyäqtı, auzınan sasıq iis müñkidi, - dep qosıp qoydı.
Qatın dauıstı bireu betaldı kijinip tur:
– Onıñ basın kesip, özin qazıqqa otırğızıp, jergilikti kaidtıñ
dualınıñ qasına qoyu kerek, jurt el arasına jik tuğızatındarğa ne
boların körsin!
Qaydağı-jaydağı ösek-ayañdar İttoğa unamadı. Aqırı ol uyıqtauğa
ketken.
– Ə, doktor, osındamısıñ? Jaqsı bolğanın qaraşı. Osı qazir
mañızdı məselege arnalğan lager komitetiniñ jinalısına bara jatır
edim... Birge barasıñ ba?
Kapitannıñ qaraday köñili örekpip tur. Djunudtar eki kün boyı
leytenanttardıñ biriniñ buyrığın orındaudan bas tartıptı.
– Tipti ne isterimdi bilmeymin. Djundtardıñ köpşiligi osı bizdiñ
taularda jaraqattanğandar, al leytenant Abdallah şen - dərejelerin
Marokkoda alğan. Bir jağınan, olardı tərtipke bağınuğa köndiruim kerek.
Ekinşi jağınan, leytenant Abdallah... onıñ otanğa süyispenşiligine
şübəlanğanım emes... əytkenmen... Ol, mısalı üşin, jeñiske qataldıqpen
ğana jetuge boladı dep esepteydi. Neğurlım qatal bolsañ, soğurlım
jaqsı.
Komitet tolıq quramında otır eken. Saltanattı jağday bayqaladı.
Kapitan Başirdi qısqaşa tanıstırdı.
– Jinalıstı bastamas burın komitetten Aljirdiñ bostandığı üşin
qurban bolğan bauırlarımızdı bir minöt ünsiz eske tüsirudi suraymın.
Başir otırğandardıñ qaysısı leytenant Abdallah ekenin ajıratuğa
tırıstı. Biraq eşqaysısında ayırım belgisi körinbedi.
Kapitan jurttı məselemen tanıstırıp, aqırında:
– Jinalıs aldağı uaqıttarda munday jağday qaytalanbas üşin qanday
şara qoldanu kerektigin şeşuge tiis. Kimniñ söylegisi keledi?
Bireu qol köterdi.
– Leytenant Abdallah! - dedi kapitan.
– Bauırlar! - dedi leytenant Abdallah, - jaña ğana aytılğan jağdaydı
eleusiz qaldıruğa bolmaydı, öytkeni, munday jayttar revolyutsiyämızdıñ
negizine de eleuli qater töndiredi. 1954 jıldıñ birinşi qaraşasında Ultazattıq armiyäsı elimizdiñ aumağın jüz jılğa sozılğan basqınşılıqtan
azat etudiñ ulı mindetin aldı. Bul armiyäğa bükil əlem köz tigip otır. Al
bul bizdiñ djunudtardıñ janqiyärlıq erligimen qosa temirdey tərtiptiñ
arqası ekenin kim bilmeydi? Tərtip əskerdiñ bastı küşi ekenin, əsirese
onıñ eriktiler armiyäsına qajet ekenin qaysısımız bilmeymiz? Bir top
bülikşiler, bizde naqtı məlimetter jazılğan qujattar bar... - Ol
jinalğandardıñ bərin şolıp şıqtı. - Belgili bir maqsat közdegen bir top
bülikşiler djunudtardıñ senimin paydalanıp qaluğa tırıstı. Əñgime sol
bir top buzaqını jazalau turalı bolıp otır. Eger sur jılandı öltirgiñ
kelse, basınan közde.
Teginde, bir de bir aljirliktiñ, osında otırğandardıñ işinen eşkimniñ
revolyutsiyä jauların qoldamaytını aydan anıq.
Başir onıñ söziniñ jurtqa pəlendey əseri bolmağanın kördi. Qalay
bolğanda da, eşkim söz surağan joq, bəri ünsiz otır.
– Sonda qanday şara qoldanudı usınasıñ, bauırım Abdallah? - dep
suradı kapitan.
– Qanday da bolmasın şara qoldanbas burın əlgilerdi jazalau kerek.
– Sonda qanday jaza beru kerek dep oylaysıñ?
– Djunudtardıñ basım köpşiligin jazalaudıñ qajeti joq. Al bir top
zımiyänğa keletin bolsaq, jau jağadan alğanda, bular öz komandirge
bağınbağan kinəları ap-anıq. Bul üşin barlıq armiyälarda da
qoldanılatın jaza bireu ğana.
Kapitan onıñ sözin bölip:
– Qorıtındı şığarmas burın barlıq bauırlardıñ pikirlerin tıñdap
alğan artıq bolmas, - dedi.
Kapitan otırğandardıñ özinen közderin alıp qaşıp otırğandarın
körip tur. Tek burışta qisıq ilingen sağat qana qılmıskerdi atuğa apara
jatqan soldattardıñ ayağınıñ dıbısınday sart-surt etip, tınıştıqtı
buzadı.
– Kapitan, - dedi Başir, - meniñşe, Abdallah bauırdıñ ayıptau sözine
eki naqtılaudı qosu kerek siyäqtı. Eñ aldımen, qazirgi uaqıtta jağadan
alıp turğan eşqanday jau joq. Ekinşi: HAA - bul eriktiler əskeri. Kez
kelgen tüyindi şeşpes burın burınğı atqarğan qızmetterin de eskeru
kerek.
– Başir bauır... - Leytenant Abdallah aşu-ızasın zorğa tejep tur. Başir bauırım, biz soğıs jürgizip jatırmız. Biz eñ ayuan otarşıldıq
rejimmen ayqasıp jürmiz. Tap osı qazirgi uaqıtta aljirlikterdiñ
bireuleri jaldamalılardıñ oğına uşsa, endi bireuleri Aljir
türmelerinde mert boluda. Osı soğıs pen jeñis üşin jauaptı partiyä ərbir
jekelegen jağdaylardı qarastırıp, tükke arzımaytın qaydağı
birdeñelermen aynalısuğa tiis emes. Adamdardıñ eki türi ğana bar:
bireuleri revolyutsiyänı qoldaydı, endi bireuleri oğan kedergi jasaydı.
– Qalay bolğanda da, Aljirde şayqasqandar özderiniñ qay sanatqa
jatatının dəleldep şıqtı emes pe.
Bir qızığı, Başirdi jinalğandardıñ bəri qoldadı. Sayasi komissarğa
djunudtardıñ öz borıştarına nuqsan keltirgenderin, buyrıqqa bağınbau
duşpannıñ aldında qaşumen teñ ekenin tüsindiru tapsırıldı. Al
Abdallah bərin bastağan osı dep körsetken jauınger on bes təulik
kartserge qamau jazasına kesildi.
Basqalarmen birge Başir bölmeden şıqqanda, onıñ qulağına
kapitanmen oñaşa qalğan Abdallahtıñ sözi jetken:
– Men sağan ılği da aytam ğoy, Musa. Sayıp kelgende, ziyälılar
revolyutsiyä satqındarı. Olardıñ birin qaldırmay atıp tastau kerek.
Keşkilik kapitan Başirdiñ şatırına kirdi.
– Sağan eskerteyin degenim, tağı bir "dos" taptıñ, leytenant Abdallah
degen.
Başir iığın qomdap qoydı.
– Əytkenmen saq bol. Ol əy - şayğa qaraytın jigit emes, kez kelgen
sətte oqıs şeşim qabıldauı mümkin.
Kapitan sausağımen şürippeni basıp jatqanday əlpet tanıttı.
– Komitettiñ basqa müşeleriniñ ünsiz qalğanı nesi?
– Olar qorıqtı... Eger Abdallahtı men toqtatpağanda, bülikşige ne
talap eterin bildiñ be? Ölim jazasın surar edi! Oynaytın adam emes...
– Onısı körinip tur! - dedi Başir.
– Solay. Jaraydı... Tağı bir jañalıq bar.
– Jaqsı jañalıq pa?
– Kimge qalay degendey. Komandovanieden nusqau aldım, seni Amiruş
şaqırtıp jatır. Ol: "Men onı marokkolıqtarğa uaqıtşa jibergem, biraq
basıbütin bergem joq", - dep jazıptı. Marokkolıqtar dep otırğanı biz.
Şaması, seni bağalaytın siyäqtı.
– Qaşan jüruim kerek?
– Eki aptadan keyin.
– Odan da erterek keteyin, - dedi Başir.
– Joq. Aldımen ayağıñdı emde. Onıñ sağan qajeti boladı. Bizge
Aljirden aşıqhat jiber.
– Mindette türde, - dedi Başir.
Başir Laraşta tağı bir jeti bolıp, jetinşi küni keşke Rabatqa jürip
ketti. Ol birden İtto toqtağan Agdalğa jönelgen. Baspaldaqpen jügirip
şığıp, esiktiñ kərlen tutqasın tartıp qalğan. Birden İttoğa közi tüsti.
Qızdıñ bet-jüzi alaburtıp, közder! əldebir alısqa qadalıp, qabağı isiñki
tartıptı.
– Jılap otırmısıñ?
– Ketuim kerek, - dedi qız, - merekege baruım kerek qoy.
– Ə, iə, merekege! - Munıñ müldem esinen şığıp ketipti. Sot protsesin
endi esine tüsirdi. Aldında ğana gazet satatın balalardıñ sot erteñ
boladı dep ayqaylap, jügirip jürgenderin körgen.
– Onı sottadı ma? - dep suradı bul.
– Joq, - dedi İtto tisiniñ arasınan sızdıqtatıp.
– Büginge belgilegen siyäqtı edi ğoy.
– Olar sottağan joq, ükim şığara saldı.
– Qanşağa?
– Ölim jazasına, - qız solqıldap jılağanın basu üşin tösekke qulay
ketken.
Sodan soñ ornınan turdı.
– Keşir meni, - dedi qız, - endi jılamaymın. Oğan köz jasıñmen
kömektese almaysıñ.
Başir qızğa qaradı. Qız tağı bey-jay küyde otır.
– Aldımen apiın, sonan soñ tayaq.
Başirdiñ közqarasınan tañdanıs bayqağan qız:
– Öz söziñ ğoy, - degen.
– Bilem, tek munı nege aytqanıñdı uqpay turmın.
– Gazet apiınınan keyin sottıñ tayağı. Seniñ eliñde de sonday bola ma?
– Qaydan bileyin? Bizdiñ elimiz əzirge öz ieligimizde emes.
Qız qoljuğışqa barıp, isingen betin suıq sumen şaydı.
– Mineki, osımen meniñ qaladağı seruenim de ayaqtaldı, - dedi qız. Erkindigim de bitti! Üyge qaytuım kerek, ondağılardıñ eki közderi tört
bolıp otırğan şığar. Üyge barıp... Reho-u-Herimen zañdı ömir sürem.
Qoş bol!..
Qız buğan qanı qaşqan erinderin umsındı.
– Şığarıp salayın ba?
– Al öz jumıstarıñdı qaytesiñ?
– Jumıstarım bitken.
– Onda keteyik... bir jağınan menimen jata qaluğa ıntıq bop,
auızdarınıñ suı qurıp jürgen mına qotır, qırşañqı, kelte tanau,
qışıması bar itterden qutqararsıñ... Tfu! Közin qıspay, süykenbey,
altın tisin nemese amerikandıq maşinasın körsetpey, qasımnan jay
ötken biri joq. Tipti qaraday jüregim aynıdı!
– Jolğa şığar aldında birdeñe qaujap alamız ba?
– Joq, təbetim tartpaydı. Özime - özim əli kele alar emespin.
Qız keñirdegin körsetti.
Başir qızdı özine qaray tarttı.
– Körersiñ, uzamay bərin de umıtıp ketesiñ, söytip, bəri de
burınğısınşa ornına keledi.
– Jaraydı, uaqıt boldı, - dedi qız, - əytpese basım aynalıp baradı.
Sen ketken soñ jüregimniñ auırğanı da basılar, onı müldem esten
şığaratın da uaqıt keler.
– Öziñ baqıttı boluıñ üşin, meni esten şığaratın keziñ boldı.
– Esimnen şığıp ta kettiñ. Qazir mağan sen tım alısqa, öte alısqa
ketip qalğan siyäqtısıñ, men bərinen de ayırılğan tərizdimin.
Bul Aljirge qaytatının aytqan.
– Qaşan? - dep suradı qız.
– Bir aptadan keyin.
– Al meniñ toyımdı qaytpeksiñ?
– Toyıñ da tamaşa öter, öziñ de baqıttı bolarsıñ.
– Şınında da, menen alısqa ketip qalğan adamday söyleysiñ ğoy.
Bular bir apta uaqıttı Tanjer men Tetuannıñ arasında ötkizdi.
Jetinşi küni keşke bular Ayn-Lehke attanıp ketken.
– Meniñşe, endi biz eş uaqıtta kezdespeytin siyäqtımız, - dedi qız.
– Mağan da solay. Ekeumiz jol üstinde keziktik. Biraz joldı birge jürip
öttik. Endi ayırılısuımız kerek, öytkeni, mına jol ayrığında
bağıtımız ər jaqqa ketedi. Sol durıs bolar.
– Solay dep oylaymısıñ?
Jigit küldi.
– Joq, ərine! Biraq mundayda ılği da osılay deydi ğoy.
– Bizdiñ jolımız eş uaqıtta ayırılmaydı. Tek sen ülken jolmen, al
men soqpaqpen ketem.
Jumılğan kirpikteriniñ arasınan qızdıñ közi batıp bara jatqan
künniñ soñınan əldebir jıraqqa qadalıp qalğan.
–... jolıñ qayda bastasa da, - dedi qız.
– Al tuyıqqa bastaytın jol bolsa şe?
– Nesi bar, ol jerge de birge baramız...
Jigit uyqıdan oyanğanday tula boyı dir etken.
– Qoştasar aldında senen birdeñe surayın dep edim...
– Neni?
– Ekeumiz kezdesken küni jolda ne ğıp jürdiñ?
– Seni kütkem.
Qız küldi. Oğan qosılıp jigit te külgen.
– Meni tım uzaq kütip qalğan joqpısıñ?
– Seni köruge pəlendey asıqqan da joqpın.
– Jetistirdiñ ğoy!
– Senimen uzaq bolmaytınımdı bilgem. Sen de ketetinder tobınansıñ,
onı da bildim.
Qız qızğılt köylegin kögildir jamıltqınıñ şetimen bürkep qoydı.
– Kün de Uyasına kirdi, - dedi qız.
– Ol da ketetinder tobınan ba?
– Tün keledi, sodan soñ...
– Biraq...
– Erteñ ertemen onı Ayt-Mgilda jotasınan kütip alam... onıñ qaytıp
kelerin bilem ğoy.
Qız basın Başirdiñ iığına süyedi. Olar uzaq uaqıt ünsiz qalğan.
Kökjiektiñ mıs boyauları qızğılt daqtarğa aynalıp, altındağan tüspen
şaşıradı da, aqırı qoyu qarañğılıq quşağına siñip, sönip joq boldı.
– Sen de ketip qalmay turğanda surayın dep edim.
– Neni?
– Ol alıs pa?
– Ne?
– Seniñ jolıñdı aytam?
– Bilmeymin, onı körermiz, biraq...
– Biraq?
– Ol şınında da alıs qoy dep qorqam...
– Özim jalğız jüruge tura keletin joldardı unatpaymın, olar tım
alıs sekildi körinedi.
Qız Ayt-Mgilda jotalarına qaradı. Biraq olardı köre almadı. Bərin
qarañğı tünek jutıp qoyğan. Kün jarığımen ömir sürgenniñ bəri künmen
birge ölgen. Eşteñe de qalmaptı! Tek joldıñ surğılt taspası jəne
şeksiz qarañğılıqtı jayımen sırıp kele jatqan maşina şamınıñ qos
jarığı ğana bar. Zamanaqır kelgen sekildi.
– Janımdağı kümən köleñkesi seyilmey, ustazdan ajırağım kelmeydi.
Başir tıñdap otır.
– Tuyıqqa aparatın jol turalı kezinde muğalim aytqan. Osınıñ bəri
poeziyä, şındıqtan jaltarıp ketu təsilderiniñ biri, öytkeni, şındıq
deytin ol, bul ılği da proza jəne eñ turpayınıñ biri. Muğalim meni jolğa
şığarıp jiberdi, al kez kelgen jol əyteuir, bir jaqqa bastap aparadı
deytin. Muğalimniñ jolı qayda bastap aparar eken?
Qız aqiqattı köruge nemese dausın estuge tırısıp, qarañğılıqqa
tesile tüsken. Jigit maşina jürgizip keledi. Özi qattı şarşap kele jatqan
sekildi körindi. Ayaq astınan qarañğı tünekten şığa kelgen şiböriler
birdeñege narazı bolğanday töbe quyqanı şımırlata ulıdı, sodan keyin
tün qarañğılığına siñip joq boldı.
– Sen: "Maqsatı jol jüruiniñ özinen tuındaytın adamdar basqalardı
soñınan ertip jüruge qaqısı joq, öytkeni, onda jurttıñ saparı
jügensizdikke təueldi boladı", - dep ediñ.
– Eger sen munı tüsinseñ, - dedi jigit, - onda borışımdı atqarğan adam
retinde jaybaraqat kete beruime boladı eken. Men sağan maqsattı körsete
almaymın, tek sonı izdeuge degen quştarlığıñdı oyatuım ğana mümkin.
Eger sonı tabuğa quştarlığıñ oyansa, sonı maqtan tutuıma boladı.
Kassandra Troyanıñ küyreuine aza tutadı, biraq jaudı jeñu men qalanı
qutqarıp qalu Gektordıñ isi.
– Ne deysiñ?
– Sen munı tüsinbeysiñ, biraq onda turğan eşteñe joq.
Azrada Başir maşinağa janarmay quyğızıp aldı. Ol jerden
şıqqanda tün kelgen edi. İtto dausın aşıq turğan terezeden ürgen jel
üninen asıruğa tırıstı:
– Seniñ eliñde beybitşilik qaşan ornaydı?
– Onı eşkim de bilmeydi.
– Beybitşilik kelgende bəriñ de erkin əri baqıttı bolamısıñdar?
– Bəri de solay deydi, biraq onı da eşkim anıq bilmeydi.
– Qızıq qoy, ə?
– Erkin əri baqıttı bolu ma? Bul qiın, bar aytarım osı!
– Joq. Endi qaytıp kezdespeymiz dep oylau qızıq. Sağan bauır basıp
ketip edim.
– Men de, - dedi Başir. - Öytkeni, biz aralda turdıq, onıñ üstine
demalıs kezi ğoy. Jaz da ayaqtaldı, ekeumiz de bul araldı qaldırıp, ülken
jerge, küzgi dauıldarğa, tastaq joldarğa, kündelikti küybeñ tirşilikke
qayta oralamız.
– Onşama tüsinbedim, - dedi qız.
– Yağni, biz tağı da basqalarmen birge tirşilik etemiz.
– Baqıttıñ qupiyäsı - qasqırlarmen birge turu, qasqırşa ulu..
Bular bir-birine qarap, külip jiberdi: bul jigittiñ jaqsı köretin məteli
bolatın.
Kennfra jaqtağı bükil aspandı ala bulttar torlap alğan kezde bular
Tunfitke jetken.
Qırküyektiñ soñğı künderi özine tıqır tayanıp qalğanın sezgen jaz
əbden küşine kiredi. Tañerteñgi mezgilde dolı jelder əli soqpay turğan
mezgilde tüske qaray kün deneñdi küydirip jiberedi. Biraq onıñ esesine kün
közinde nemese köleñkede turğanıñ belgisiz tamız ayı emes. Qırküyektiñ
ayağındağı bul qubılısqa eriksiz tañğalasıñ. Künde tursañ quırıp
jiberuge bar, al köleñkede tipti bayau jel lebiniñ özi tula boyıñdı
qaltıratadı. Aspan əlemi qızıqtı bir tüske boyalıp, auadan mayda qoñır
lep esedi. Şildeniñ mi qaynatar ıstığı sap bolğan.
Ürgen itterdi şaqırıp jürgen inisi Dristi İtto alıstan tanığan. Qoy
otarı üyge bettep baradı. Qız Başirge maşinasın toqtattı da,
şabadanın alıp, tastaq jazıqtıñ üstine şıqqan arşa butasın aynalıp
ketti. Qız qaytıp oralğanda, müldem adam tanığısız edi. Baqtaşınıñ sur
kiimin, ayağına qara kigen ol burınğıdan da sululanıp ketken siyäqtı
körindi.
– Kördiñ be, - dedi qız şabadanın nusqap, - mına tittey qorapşağa
qalalıq kiim-keşegiñdi... barlıq estegileriñmen... uayım - muñıñmen birge
tığıp tastauğa boladı.
Bulardı tanığan Dris jügirip keledi, onıñ soñınan abalap ürgen bir
top it ilisken. Bala tayağın kökke bulğañdatıp qoyadı.
Ol ekeuiniñ de qoldarınan süydi.
– Sen kete ber, - dedi İtto, - otardı özim aydap baram.
– Bayqa, - dedi Dris, - qara qoy artqı ayağın jaraqattap aldı.
– Sen tas laqtırğan şığarsıñ? - dedi İtto.
Dris basın salbıratıp jibergen.
– Ol əli kişkentay ğoy, qolıña köterip alsañ da boladı.
Bala jügire jönelgen. İtto Başirge burıldı.
– Qara qoy ayağın jaraqattap alıptı, qolğa köterip alu kerek... Mineki,
bəri de qayta bastaldı.
Şatırda İttonıñ şeşesi Fatmadan basqa eşkim joq eken. Bular
süyisken soñ Fatma birden şay men melui əzirley bastağan. İtto
şatırdıñ ortasındağı bağanğa süyenip tur. Qozğalıssız qalğan
qaraşıqtarı eşteñeni körmey turğan tərizdi...
Fatma qızına:
– Seniñ üyden ketkeniñdi eşkim de bilmey qaldı. Jurtqa ağası ekeui
ormannıñ ana betine ketken dedik. Qonaqqa audarıp berşi, -dep
sıbırlağan.
– Men tüsindim, - dedi Başir.
– Onıñ üstine Rehonıñ əkesi kün qurğatpay kelip, toydı qaşan
jasaymız dep suray beredi, əkeñ de ne derin bilmey jür.
Şeşesi İttodan anda boldıq, munda boldıq dep aytatın şığar dep
kütken sekildi. Biraq İttonıñ tulğası jansız zat siyäqtı bağan
qaltarısında tım-tırıs tura bergen.
– Biz Rabatta, Addi-u-Bihidiñ sotına bardıq, - dedi Başir.
Fatma qaraday əbigerlenip, ülken közderine ürey Uyalap, sonan soñ
qaytadan jaybaraqat qalpına köşken. Əlden uaqıtta nemketti ünmen:
– Oğan ükim şığardı ma?- dep suradı.
– İə.
– Qanşa berdi?
– Ölim jazasına kesti.
Kenet uytqıp soqqan suıq jel şatırdıñ aşıq turğan esiktiñ perdesin
salpıltata soqqıladı. Alıstağı şamşıraqtıñ jarığı kökjiekten
jarq ete qaldı da joq boldı. Qarañğıda qimılsız turğan sulba bağanmen
tutasa birigip ketkendey.
Başir ıssı da tətti şaydıñ üş kesesin birinen soñ birin töñkergen.
Sodan keyin may salğan melui jep aldı.
– Qonaq osında tünesin, bizdiñ şatırdı öz üyindey körsin. Solay dep
audar.
– Men tüsindim, - dedi Başir.
– Ras-au. Biz bauırlarmız ğoy, tilimiz de bir.
– Qurmetti qojayındar, üyleriñizge bereke darısın. Men keteyin.
Ol ornınan turdı. Bağan qasında turğan sulba da şalt qimıldağan
siyäqtı. İtterdi quıp jibereyin degen sıltaumen Fatma şatırdan şıqqan.
– Baqıttı bol! - dedi Başir, qarañğıda qasında turğan sulbağa qarap.
Alaqandarı bir-birine tigen. İtto dir-dir etken qoldarımen ustaytın
birdeñe izdep qarmandı. Söytti de:
– Sen de baqıttı bol! - dep sıbırladı.
Jigit soñınan Fatmanıñ birdeñe aytıp jatqanına da, artınan
şabalañdap ürgen itterge de qaramastan jügirip bara jattı.
Aljirdegi Forum atalatın alañda - bauızdaudı quşaqtauğa almastıru
jönindegi sol kezde ötkizilgen nauqan bölimderiniñ biri - "Franko musılman bauırlastığı" taqırıbına arnalğan qoyılımnıñ soñğı
ottarı söngen. Tramvayda europalıqtar pərenje jamılğan əyelderge
orın bere bastadı. Burın olardıñ kez kelgeni əyeldi jay ğana "fatma" dep
atasa, endi "Ötinemin, hanım!" - deytin bolğan. Biraq bul şaralarğa
jaratqannıñ şapağatı timegen edi, Ramdan aytqanday, onıñ
bastamaşıları faktiler determinizmin eleusiz qaldırıptı. Qanşa
uaqıttardan beri barlıq qılıqtar men piğıldarğa siñip qalğan jek
köruşilikti, mına ömirge barınşa qara küyedey juğıp qalğan
öşpendilikti qanşa süygenmen ketiru mümkin emes-ti. Öşpendilik ömirge
batpan -batpan qara nietterdi alıp kelip, qanşama izgi nietterdiñ külin
kökke uşırdı deseñizşi! Onıñ üstine, öşpendilikti sezinu men örbituden
oñay nərse joq. Söytip, bul jolı da tağı bir üzilgen ümitke tittey de
jandarı auırmastan, quşaqqa alu nauqanınan burınğı tərtipke qaytıp
oraluğa asıqqan.
Eldiñ barlıq jerindegi jağday məz emes-ti. Soğıs barşa soğıs
zañdarın tərk etumen jürip jatqan, onı toqtatudıñ təsilin eşkim de taba
almadı. Otarşıl əskerdiñ qarsılasına oñdırmay soqqı berudiñ səti
tüspedi, öytkeni, anau şabuıldağan boyda izin jasırıp ülgeretin.
Sondıqtan əsker bülikşiler özderin sudağı balıqtay sezinetin qarapayım
halıqqa öş aludan aspadı. Biraq qarapayım halıqtıñ müldem juas
ekendigi, bılayşa aytqanda, tüssiz de, iissiz ekendigi, onı eşqanday
murattar da tolğandırmaytını, öşpendilikte de, mahabbatta da eşqanday
jumısınıñ joqtığı, qısqası, onı eşteñege iliktire almaytınıñ
belgili. Tek qana qorqınış bolmasa! Psihologiyälıq qızmetter derekteri
negizinde jasalğan komandovanie buyrıqtarı üzildi-kesildi: Ult-azattıq
armiyäsı (redaktorlar: "bülikşiler" dep tüzetken) men jazalauşılar (əlgi
redaktorlar: "tərtip saqtau küşteri" dep tüzetti) arasındağı teketireste
eñ bastısı, kimdi kimniñ köbirek qorqıtuına baylanıstı delingen.
Əytkenmen, adam bitkenniñ bəri qoyanjürek qorqaq emes degen şalaşarpı tüsinikten bolar bastıqtar ərbir buyrıqtağı birneşe abzatstı
mektep, jol, auruhana, jumıs siyäqtılardıñ da paydasın dəleldey
otırıp, lañkestikti jurt közin jetkizu siyäqtı təsilmen tuzdıqtap otıru
kerektigine arnaptı... Armiyä öz isiniñ durıstığına şek keltirmesten,
tapsırmanı qaltqısız orındaumen boldı. Uaqıt pen jağdayğa qaray
soldattar azaptadı, örtedi, attı nemese jol, auruhana, mektepter
turğızdı. Biraq ər sət sayın, ay sayın, kün sayın əskerge bərin qayta
bastaularına tura keletin. Sonımen lañkestik küşeye tüsti... Biraq odan
qayran da bolmadı! Sodan keyin qorlap, masqaralağan aljirlikterge itke
tastağan süyek siyäqtı birneşe mektep, auruhana, jol, bos sendelgenderge
jumıs sekildi birdeñeler tastaytın. Al kelesi küni şolğınşılar qaytpay
qaladı. Qarsılastar oyın erejesin saqtaudan bas tarttı. Söytip, armiyä
qaytadan ayausız lañkestikke köşetin.
"Dürbi" operatsiyäsı eñ belsendi satısında ayaqtalğan. Ult-azattıq
armiyäsınıñ köptegen quramaları talqandaldı, biraq Amiruş qolğa
tüspedi, onıñ tañdaulı "ekpindi" jasaqtarı tolığınan saqtalıp qaldı.
III vilayğa basşılıq etetin polkovniktiñ ömiri añızğa aynalıp, jurt
arasında auızdan auızğa tarağan. Osıdan bılay djebelde qızmet etetin
ər leytenanttıñ kökeytesti armanı Amiruştı qolğa tüsiru boldı.
Talada leytenant Deleklyuzdi kapitan Marsiyak almastırğan. Derevnya
turğındarı uzamay bul almastırudan özderi eşteñe utpağandarına
közderi jetti...
Aljirde soğıs bastalğannan beri osında kelgen kapitannıñ janın
jegen eñ aldımen belgisizdik boldı. Otbasılıq dəstürdi berik saqtağan ol
(Nansidegi üyleriniñ ülken qonaqjayında qolına jalañ qılış ustap
Reyhşoffendegi şayqasqa bara jatqan arğı atası beynelengen kartina
iluli turatın) Sen - öz erkimen tüsken edi.
Armiyä - Frantsiyä dañqın şığaratın kieli borıştardıñ soñğı şebi
ispetti. Eñ bastısı - jaybaraqat senimdilik patşalığı. Marsiyak
küməndanu, şübəlanu, onı-munınıñ jay-japsarın şuqılap tekseru
degendi suqanı süymeytin. Uçilişede qarapayım sabaqtardan ol ılği da
ortaşa bağa alatın, öytkeni, onda birdeñeler jöninde talasuğa,
birdeñelerdi dəleldeuge tura keletin. Odan da mınau durıs, al mınau
qisıq degen əldeqayda mañızdı emes pe. Birin ekinşisimen şatıstıru
mümkin emes, öytkeni, jarğıda solay jazılğan. Osı eki uğımnıñ
ortasında eşteñe de joq qoy.
Jauıngerge jaqsı jarğısı bolsa bitti emes pe. Jıldıñ kez kelgen
küninde, kez kelgen minötinde ne aytıp, ne isteytiniñ belgili. Eşqanday
şabıttıñ da, eşqanday şübəlanudıñ da qajeti joq. Jarğıda bəri de
qarastırılğan, jüris-turısıñ, söyler söziñ, oylar oyıñ, kimge
bağınatınıñ bəri de aytılıp, jazılıp qoyılğan.
Munı aldı da qiyän tükpirdegi Oreske qızmetke jiberdi, uzamay ol
munda bolıp jatqandardıñ eşbirin Sen-Sirde de, birde-bir jarğıdan da
oqımağanına ayqın közi jetti. Mına jerde soğısıp jürgenderi SenSirde de, basqa oqu orındarında da oqıp körmegender, tipti eşkim
bulardı sapta jüruge de üyretpegen. Bular bar bolğanı qoldarına añşı
mıltıqtarın ustata salğan baqtaşılar jəne qaruların da burın soqa
men oraqtı qalay ustasa, solay ustaytının qaytersiñ.
Jəne soğıstı da bas aynaldıratın qızğılıqtı oyın dep tüsinbeydi.
Olar tek egin orağı turalı ğana oylaydı beyşaralar. Soğıs kezinde
jaraqat, ajal, japsırma, orden men bitten basqa birdeñe tabuğa
bolatınday. Söytip, bular özderi tilengennen emes, qajettilik üşin
soğısıp jürgender. Büyte berse, əskeri kiimdi de jek körip ketu kiın
bolmas!
Osınıñ bərine qoldı bir siltep, qanday da bolmasın nağız jauınger
qızu qimıldap jatqan bölimge, mısalı, parağa ketip-aq qalğısı bar. Əne
sonda əlgi fellagalarğa köresini körsetip... nemese özi janın qiyär edi. Osı
ekeui de kapitanğa şınayı jauıngerge tən, patriottıq baylam bop
körinetin. Munı toqtatıp jürgen sonau uçilişede oqıp jürgennen
qalğan qayda jiberse, sonda adal qızmet atqaru kerek degen tərtip turalı
oy bolatın.
Jəne Aljirge kelip, psihologiyälıq ədister boyınşa soğıs jürgizu
üşin təjiribeden ötuge bel baylauı da sodan ğoy. Klassikalıq soğıs
jürgizudiñ birde-bir erejesinde körinis tappağan mına bəldir - batpaq
əreketter munıñ jınına tietin. Təjiribelik sabaqtar kezderinde
Ündiqıtay soğısınıñ ardagerleri bularğa öz közderimen körgen
jayttardı ılği da əñgimelep otıratın. Söytip, su basqan küriş
alqaptarı, vetnamdıq su tübinen tınıstap otırğan bambuk tütik, keminde
üş jüz keli qaru-jaraq artqan velosipedterin jetelep tau asıp bara
jatqan qısıq közdi şarualar tizbegi aqırı munıñ sanasınan Vogezdiñ
kögildir jelisi men Elzastıñ jazıq qoynauındağı klassikalıq
şayqastar körinisin ığıstırıp şığarğan. Jattığular kezinde bularğa
basqalarmen qatar Mao Tszedunnıñ revolyutsiyälıq soğıs turalı
eñbekterin de oqudı jəne silteme jasaudı talap etetin. Basqa da qosalqı
erejelermen qatar Marsiyaktıñ esinde əsirese sondağı: "Armiyä halıq
arasında özin sudağı balıqtay sezinui kerek", - degen qağidat jattalıp
qalıptı.
Söytip, belgili dərejede Marsiyaktıñ köñili ornına tüsken: səl
auıtqığan tepe-teñdik ornına kelip, burınğı jattağandarınıñ ornın
jaña senim, jaña erejeler bastı, söytip, qaytadan tərtip ornağanday küy
keşken. Ol Oreske jaña qağidattarğa müldem den qoyıp ketpese de,
əyteuir, jaña bilimin batıl is jüzine asıruğa degen qulşınıspen qaytıp
oralğan edi.
Teginde, Frantsiyä ılği da bir soğıs artta qalıp qoyğan desip jatadı.
Osı añızdı joqqa şığaru kerek. Frantsiyä qazirgi zamanğı soğıs jürgizuge
tiis, al qazirgi soğıs - bul revolyutsiyälıq soğıs. Sonda bul ne degen söz?
Yağni, bul Joğarı politehnikalıq mektep tülegi jas polkovnik jerine
jetkize tüsindirgendey, bizdiñ zamanımızdağı barlıq soğıstar ziyänkes
kommunistik is-qimıldar men Batıstıñ hristian örkenietiniñ əlemdik
kölemdegi qaqtığısuına aparıp soqtıradı. Otarşıldıq soğıstar - bul
bar bolğanı külli əlemdi jaulap alu üşin tek muhittıñ ber jağınan
jasalıp jatqan keñestik operatsiyä. Vetnamdıqpen nemese fellagamen,
kubalıqpen nemese kərispen soğısu - bul, sayıp kelgende, tağılıqtan
örkenietti qorğau soğısın jürgizu, şaytannıñ qosınına qarsı quday
jağında krest jorığına qatısu degendi bildiredi.
Al kieli aqiqattı qarudan basqa quraldarmen qorğau mümkin emestigine
bizdiñ kinəmiz joq. Osınday quraldı tañdap alğan duşpan bizdi de osığan
məjbür etip otırsa, basqaday amalımız joq - tek jeñuimiz nemese qurıp
ketuimiz ğana qaladı.
Əytkenmen, Marsiyak ta qatısqan "Dürbi" operatsiyäsınıñ nətijesi
onıñ endi qalıptasa bastağan senimine köleñke tüsirip, qılışın
jalañdata Reyhşoffendegi şayqasqa kirgen atasınıñ klassikalıq
soğısı qaytadan janına jaqın körine bastağan. Ol osı eki təsildiñ
qaysısı tiimdi ekenin tüsinbey əri-səri jürgen kezde Talağa kelgen edi; ol
birinşi təsildi ustanuğa məjbür etetin tərtipke jata jabısıp qalğan
qasañ tüsinigi men öz jüregi burıp turatın təsil arasında eki ottıñ
ortasında qalğanday küy keşti. Aqırı ayağında ol munıñ şeşimin
jağdaydıñ özi tabar degen uyğarımğa kelgen.
Talanı alğaş körgende köñili qalıñqırap qoyğan. Munda kelgenge
deyin Orestegi şaqırayğan künnen azap şegip jürgen buğan teristikte,
əsirese Kabiliyäda anağurlım salqın dep edi. Biraq kapitan Marsiyak
Talağa nağız kün küyip turğan şaqta keldi, mundaydı ol tipten Arriste de
körmegen eken. Deleklyuzden qalğan papkalardı qarap otırğan bölmeniñ
terezesin aşuı muñ eken, işke lap qoyğan qapırıq ıstıq aua bet-auzın
ütik basqanday qarıdı. Al eger terezeni jauıp qoysa, bölmeniñ işi
mavritan monşası siyäqtı bulanıp, kapitan tunşığıp qalatın.
Munıñ sebebi mineki birneşe kün boyı Tala mañayındağı orman
örtenip jatqan. Aldımen napalm bombasınıñ ulığan üni estiledi de,
jerge tayay bergende qarañğılıqtı türip kişkentay ot körinedi. Sol birtebirte ulğayıp, qorşağan töñiregin jalmap, uzamay tayaudağı tau
bökterlerin şarpıp, ağaş - buta bitkendi zamatta üytip jiberedi. DuTselnin alañınan nemese üylerdiñ terezelerinen jalınnıñ jalaqtağan
uzın tili ay astında qalay bilep jürgenin ayqın köruge bolatın. Olar
keyde qaraday kibirtiktep, əldebir kedergige kezdeskendey keri serpilip,
əne-mine sönip qalarday kişireyip bara jatadı da, sodan soñ uyqısınan
oyanıp ketkendey qarañğı tün qoynauına kökjiekti jalmap jatqan ülken
ottar şaşıp, derevnyadağılar qurğaq ağaştardıñ satırlap janğan
dıbısın estitin. Ədette bul jaqta tünder tipti jazdıñ ıstıq kezinde de
salqın bolğanmen, biraq ört şığıp, jel tau jaqtan soqqalı tınıs alu
muñ bolıp qalğan. Jurt zəytün toğayınıñ da örtenip jatqanın bilgende,
jota tübinde ösken öz zəytün ağaştarına üreylene köz tastağan; öytkeni,
tirşilik etip otırğandarı da solardıñ arqası emes pe!
Kapitannıñ keşkilik köz almastan baqılap otıratını da sol Tala
töñiregindegi ört bolar. Kelgenine bir aptaday uaqıt ötken soñ ol Tayebke
derevnya turğındarın jiınğa şaqıruğa əmir etken.
– Bularğa aytşı: qoldarında jaqsı mıltıqtarı bar, keş sayın
qarauılğa turadı, onıñ üstine soqır - mılqau emes şığar.
Tayeb munıñ aytqanın audarıp tur. Şarualar kapitannıñ neni meñzep
turğanın tüsine almağan.
– Ayttıñ ba?
– İə, kapitan mırza.
– Bəri de tüsinikti me?
– Kapitan bəri de tüsinikti me deydi?
Bəri de tüsingen siyäqtı.
– Öte jaqsı. Biraq meniñ dəlelim bar, bultartpaytın dəlel... senderge
fellagalar kelip jüredi eken. Olar qalağan kezderinde keledi, qalağan
uaqıttarında ketedi. Audarıp berşi.
Tayeb audarıp berdi.
– Sonımen ekiniñ biri: ne senderdiñ solarmen ım - jımdarıñ bir...
olay bolsa, budan tiisti qorıtındı şığaramın, ne qorqaqsıñdar. Osığan
dereu jauap beriñder.
Söz alğan bir şal alıstan qayıra bastap edi, Tayeb onıñ sözin bölip:
– Qısqartıp ayt, seniñ söziñ uzaqqa sozıladı, al irumenderdiñ
uaqıtı joq.
Şal kibirtiktep qaldı.
– Kapitan mırza, - dedi Tayeb, - bular derevnyada bülikşiler joq, al
dalada zəytün ağaştarınıñ tasasınan olardı köru qiın, - deydi.
– Ə, solay ma! - dedi kapitan. - Nesi bar, onıñ jarası jeñil! Söytip,
fellagalardı öz zəytünderimizdiñ tasasınan köre almay qalamız deñder.
Olay bolsa, ağaştardı otau kerek... Ayt bularğa, - dedi ol Tayebke. - Erteñ,
komendattıq sağat ayaqtalısımen, bulardıñ bəri osında... SAS - tıñ
qasına... balta, ara, pışaqtarın alıp keletin bolsın... qısqası,
fellagalar telefon bağandarın kesken kezde neni qoldanatın bolsa,
solardı əkelsin...
Kelesi küni şekpen jamılğan şarualardıñ aldı kelgen kezde Tayeb
alañda jürgen. Uzamay ün-tünsiz basqaları da jetti. Soñğısı bolıp
əyelder men balalar keldi, olardıñ qarası tipten köp eken. Əyelder kübirkübir söylesedi. Tayeb biriniñ şaşının şap berip, saqşı üyşigine
laqtırıp tastadı. Qalğandarı jım boldı. Alaköbeñ mezgilde saqşınıñ
əri-beri jürgen ayaq dıbısı men Tayebtiñ boqtığı ğana estiledi.
Serjant Gamlet şarualardı bes topqa böldi. Olardıñ ərqaysısına
şarualardı quıp otıratın soldat pen harki qostı. Jumıs uaqıtı da
belgilengen: tañ atqannan qarañğı tüskenge deyin, tüste jartı sağatqa
üzilis.
Jalañayaq əyelder tizbegi qoynauğa tüsip baradı. Keybireuleri arqasına
bala köterip alğan. Ərqaysısınıñ qolında, nemese beline qıstırğan
baltası, pışağı nemese arası bar. Balalar tüski tamaqqa kuskus salğan
qazanşalarmen oynaydı. Şaldar lektiñ soñınan zorğa ilesip keledi. Er
jigitterden eşkim joq deuge boladı.
Qalay jumıs isteu kerektigin körsetu üşin harkidiñ qulaştay siltegen
baltasınıñ soqqısı estilgen kezde bir jas şarua əyeli şıñğırıp
jiberdi. Budan keyin basqa soldattar men harkiler de baltağa jarmasqan.
Şarualardı uçaskelerge böldi, söytip, jumıs ta bastalıp ketti.
Is önbey qoyğandıqtan soldattar men harkiler toptardıñ birinen soñ
birine barğan. Öytkeni, ağaştı kespes burın şarualar eki oylı keyippen
onıñ qasında uzaq turıp qalıstı. Eski ağaş diñiniñ tübine basın igen bir
kempir birdeñelerdi miñgirlep uzaq söyledi, onıñ ne aytqanın soldattar,
ərine, tüsingen joq. Keyuana ağaş qabığın kəri qoldarımen sipalap, bir
jağınan köziniñ jasın da sürtip qoyadı.
Bastabında soldattar şarualarmen əzildesuge tırısıp körip edi, biraq
analar jauap qatpay, ünsiz sazarıp qalğan. Tınıştıqtı tek aranıñ
birkelki ızılı men ağaş diñine tigen baltanıñ dausı ğana buzıp tur.
Jumıs zorğa jürude. "Eger fellagalar telefon bağanın kestirse ğoy,
qoldarıñ qoldarıña juqpas edi!" Eşkim ləm-mim dep ün qatpaydı. "Əlde
birdeñege riza emessiñder me?" Harki əlgi ağaşın joqtap, sipalap jürgen
kempirdi ayağımen teuip qalğan: tım qurığanda ayqay salsa eken, qarğıs
atqır. Biraq keyuana qıñq etken joq, artına burılıp, əlgi nemege bir
qaradı da, qaytadan orınan turıp, ağaşın sipalay bastağan.
Jumıs eki aptağa sozıldı. Alañda Tayeb te quzğınşa qarqıldauın
qoymadı:
– Ata-babalarıñ mına zəytün ağaştarın on bes ğasırda zorğa ösirip
edi, solardı otap tastauğa şeteldikterdiñ on bes-aq kün uaqıttarı ketti.
Endi ay qarap jürmisiñder, payğambarlarıñdı, əulieleriñ men
əskerleriñdi nege şaqırmaysıñdar? Tipti Allah ta senderge sırt bergen
tərizdi.
Şarualar Tayebke tesile qarağandarı bolmasa, ləm-mim dep til
qatpaydı.
– Zəytün ağaştarıña maqtanıp, mende joq bolğanı üşin mensinbep
ediñder. Mağan zəytün mayın üş ese qımbatqa satqandarıñ esteriñde me,
oñbağandar? Aylar boyı kuskustı maysız jeytin edim, öytkeni, senderge
töleytin aqşam bolmaytın. Al endi men emes, sender aştan qatasıñdar.
Dünie kezek degen osı! Endi senderdiñ balalarıñ tösekke aş jatatın
boladı. Al meniñ balalarımnıñ nanı bar... jəne aq nan!..
Ol kün sayın SAS - qa barıp alıp qaytatın bir bölke aq nanın
suırıp aldı.
– Munı tipti senderdiñ Allahtarıñ da meniñ qolımnan tartıp ala
almaydı. Senderdiñ siınıp jürgen təñirleriñnen aylap, jıldap
balalarıma tım qurığanda bir kesek qara nan bere gör dep jalındım.
Qaydağı! Senderdiñ Allahtarıñ meni aş qaldırdı. Bəlkim, onıñ qolınan
eşteñe de kelmeytin şığar, ə? Meniñ balalarıma onıñ tauıp bere
almağan nanın endi kün sayın kəpirlerden alıp jürgem joq pa... Eger
senderdiñ Allahtarıñ şınında da, nağız erkek bolsa, mına nandı menen
tartıp alıp körsinşi! Əlde joq, toqta, musılman qudayı, men mına
nandı sağan bereyin, sen munımen öz dindarlarıñdı, "qasietti soğıs"
sarbazdarın toydırarsıñ! Olarğa bul nan sonday kerek. Qaban siyäqtı
ormanğa ketip qalğalı... sen üşin ayqasqalı... aştan buratılıp jür...
seniñ jumağıña tap boludan ümittenip... egeuquyrıqtar siyäqtı qambalarğa
jasırınıp jür... Mə, mə.. mə!
Tayeb bölkeni üşke bölip, ayağımen ər jaqqa teuip jiberdi.
– Ha-ha-ha!
Şek-silesi qatıp, iıqtarı selkildep ketken.
Şarualar jerde jatqan üş kesek nanğa qarap tur.
– Ne, nan jegiñ kele me? - dedi Tayeb qasında turğan balağa. Anau nanğa
aşközdene tesilip qalğan. - Bar, bar, ala ğoy, munı sağan hristian qudayı
jiberdi. Ne qarap tursıñ? Jügir deymin, ulanğan nan emes, jügir.
Bala şın aytıp tur ma degendey aldımen Tayebke qaradı, sodan keyin
tas taqtaşalarda otırğan kisilerge köz saldı. Olardıñ eşkimi buğan
qaramaydı. Bala Tayebten köz almastan bir büyirlep nanğa qaray jıljıp
baradı. Jetken boyda onı julıp alıp, süyü üşin auızına taqağan, munda
Allahtıñ rizığı nandı laqtıru künə bolıp esepteledi. Ol Tayebke
qaradı. Tayeb əli qarqıldap külip tur. Sodan soñ şarualarğa köz tigip edi,
olar eşteñe demesten buğan qaradı. Ol mına nandı al nemese tasta dep
bireu ayta ma degen dəmemen kütip tur, biraq analar tas bolıp qatıp
qalğanday eşteñe demeydi. Qıp-qızıl bolıp ketken balanıñ qoldarı
sılq etkende, kesek nan jerge tüsip ketti. Bala jayımen keri qaytıp
baradı. Alañdı kesip ötu üşin erkekterdiñ eki qatarınıñ arasınan ötuge
tiis edi. Ol əli de ilbip keledi. Jurt odan köz ayırmay ünsiz otır. Aqırı
alañğa jetken bala tas taqtayşağa qulap tüsip, eñirep qoya bergen. Onıñ
öksip jılağanın Tayebtiñ qarqıldağan külkisi kömip jiberdi.
– Zəytün endi joq! Nan da joq! Ar-Uyattan da jurdaysıñdar! Talanıñ
jamağatı, senderdiñ osınday beyşara küyleriñdi körudi armandap edim! dedi Tayeb.
Eşkim oğan jauap qatpağan soñ, ol da ketip qalğan. Uzaq uaqıt boyı
onıñ qarqıldağan külkisi şarualardıñ qulağına jetip turdı.
Serjant Əli Lazraktıñ jasağı Akfadu ormanı bağıtına qaray kele
jattı. Bular Mahmudtıñ qol astındağı aymaqqa jetuge tiis bolatın.
"Dürbi" operatsiyäsınan keyin tuındağan jaña jağdaylarğa jauap beretin
tıñ taktikalar jasau üşin Amiruş vilayidıñ bükil basqaruşı quramın
sonda jinauğa buyrıq bergen. Bul jiınğa kimder qatısatının anıq
bilmese de Əli Marokkodan oralğan Başirdi sol jerde jolıqtırarmın
dep ümittendi. Qalay bolğanda da, Tala joldarında jatır. Onda
barmağalı da eki jıl ötken. Eger baylanıs durıs bolıp, frantsuz
əskerinde şolğınğa şığatın uaqıt özgerip ketpese, bular derevnyada tım
qurığanda birneşe sağat ayalday alar edi.
Ərbir sarbazdıñ arqasına artıp alğan oq dərileri bar. Azıq-tülikti
derevnya turğındarınan aluğa tura keledi. Kofege malıp nan jeumen ğana
kele jatqandarına ekinşi kün. Kofeniñ iisinen Əlidiñ jüregi aynıdı.
Ekinşi küni keşke qaray bular murjasınan tütin şığıp jatqan bir
eski üyge jetken. Döñgelek çerepitsalı şatırı üstinen töngen ağaştıñ
astında qalıptı. Jel osılay qaray soğıp turğandıqtan, murındarına
pisken ıstıq nan iisi keledi.
Jauıngerler mañaydı tügel şarlap şığıp, üş saqşı qoydı. Əli
ağaş basına şığıp, odan şatırğa tüsti. Joldastarı onıñ üydiñ arğı
betine qarğıp tüsken dıbısın estidi.
– Qayırlı keş,.- dedi Əli.
Buğan jamırap:
– Qayırlı keş, - dep jauap qattı.
Nan pisirip jatqan kempir, jürelep otırğan şal jəne ülken tabaq
töñireginde topırlap otırğan üş bala bəri de buğan jalt burılğan.
Əli zəytün mayın suradı.
– Ahmet, mına bauırğa may əkelip berşi, - dedi kempir balanıñ
ülkenine.
Əli tabaqqa eñkeyip, ıstıq taba nandı eki qolımen aldı. Odan bir
tistep, sodan soñ sındırdı da, nan kesegin qapşığına süñgitti. Kempir
ornınan turıp, ünsiz üyge kirip ketti. Şal munıñ ər qimılın bağıp otır.
Balalardıñ közderi baqırayıp ketti, al eresekteui tükirigin jutınıp,
beytanısqa zəytün mayı quyılğan ıdıstı usına bergen. Əli nandı
qaytadan auzına apardı.
– Eger mına nandı alıp ketseñ, - dedi şal, - quday zaualıñdı beredi.
Balalar eki künnen beri nər tatqan joq.
– Mine aqşa, - dedi Əli, - ün satıp alasıñdar.
– Un tabu mümkin emestigin bilesiñ ğoy. Armiyä üles qana beredi.
Əli jayımen söylep turğan şalğa, közderine jas üyirilgen balalarğa
qaradı. Ol qapşığınan nandı alıp, burışta buyığıp otırğan şaldıñ
tizesine tastay saldı.
– Keşir, ulım, - dedi qayta şıqqan kempir, - özimiz de ölmestiñ künin
körip otırmız. Şal ekeumiz şıday da berer edik, biraq mına tittey
balalar bolmasa...
– Bulardıñ əkeleri qayda? - dep suradı Əli.
– Bir jaqqa ketken, - dedi kempir, - uzamay qaytıp oraladı.
– Esikti aşşı, - dedi Əli.
Kempir esikke barıp, ağaş tiekti ağıttı. Əli tabaldırıqtan attay
bergende kempir qulağına sıbırladı:
– Ulım qaza tapqan... Soldattar öltirip ketti... tek balaları bilmeydi.
Əli asığıs şığıp ketti. Bükil jasaqtıñ bası qosılğan kezde:
– Kempir-şal eken, özderiniñ tiske basarları joq... Jaraydı, bes
minöttey tınığıp alayıq, - dedi.
Küzette turğan saqşıdan basqanıñ bəri jata ketken.
– Omar bolğanda ıstıq kuskus ta kelip qalar edi. Şeşesi bir sebetin
biraq əkeler edi şirkin, - dedi Akli.
Bəri de ünsiz qalıp, aqırı bireui:
– Qaydağını aytatın bolıp barasıñ, şal,
Tuğırıñnan tayayın degensiñ - au, şaması! - degen.

qartayğanbısıñ?

– Ne boptı? Osı jolda qolımnan ayırılğan joqpın ba?
– Əytkenmen ıstıq kuskus juır mañda auzıña tie qoymas.
Bulardıñ auzına tamaqtan basqa əñgime tüspedi.
– Kuskustı tap qazir-aq tauıp keluime bolar edi, - dedi Akli.
– Jəne sorpasımen etti de me?
– Endi qalay? Mayımen birge!
– Uyıtqan ayran şe?
– Uyıtqan ayranın da...
– Onıñ bərin qaydan alasıñ?
– Serjant, ruqsat etemisiñ?
– Endi qalay!
Aş közderimen özin işip-jep jatqanın Akli sezip jatır.
– Ərine, Tasaditten, derevnya bul aradan alıs emes qoy. Alğaşında
bəri de buğan öre tura qarsı bolğan.
– Öytip alğanıñ tamağıñnan öte me? Qaqalıp qalarsıñ... Ulı turalı
surağanda kempirge ne betiñdi aytasıñ? Bizdiñ aramızdan küyeuin izdegen
Tasaditke ne demeksiñ?
– Solar eşteñeni bilmeydi dep oylaymısıñdar? Jəne sonsın olarğa
estirtu de kerek emes pe?.. Əli sol üşin keldik dep aytar.
– Derevnyada boy tasalaytın jer bar ma? - dep suradı Əli.
– Baqanday üşeu.
– Sen onda bolıp pa ediñ?
– Onşaqtı ret bolğan şığarmın.
– Senimdi baylanısşı da bar ma?
– Tasadit!
– Eger ol küyeuine uqsasa...
– Ol sol jerdegi eñ senimdi baylanısşı. Əli jigitterine qaradı.
– İə, ne aytasıñdar? Kempirge estirtkenimiz durıs şığar... Bular
derevnyağa jete bere toqtağan. Bir sağat ötpey Tasadit te keldi.
– Ğajap, - dedi Akli, - burınğıdan da ədemilenip ketipti! Əli bərin eki
qupiyä orınğa böldi. Özi Aklimen birge Tasadittikine ketti.
Omar qaza tapqannan beri Əli bularğa qalay estirtetinin oylap, tipti
aytatın sözderin de saylap alğan edi. Biraq jeme-jemge kelgende bərin
umıtıp, tipti neden bastarın da bilmedi. Ol miñgirlep:
– Al Omar... - dey berip edi.
– Biz bilemiz, - dedi Tasadit, - seniñ ağañ Belaid bərin de aytqan Əli
Titige burılıp, ulınıñ erlikpen qazağa uşırağanın aytuğa oqtala
bergende, Omardıñ şeşesi de:
– Odan basqa eşkimim de joq edi. Quday basqa salğan soñ ne şara! - dep
kürsindi.
Səl ünsizdikten soñ Titi:
– Al əkesiniñ mıltığı qayda? - dep surağan.
– Biz onı bir jauıngerge berdik. Joğaltqan joqpız. Soğıs bitken soñ
qaytarıp beremiz. Jaqsı mıltıq!
Toqıma aspabınıñ art jağında qabırğada bir kesek qabıqpen qımtap
jauıp qoyatın qupiyä orınğa kirer auız bar eken. Bular soğan zorğa kirgen.
Tesiktiñ auzın qımtap ülgergeni sol eken, birin-biri itermelep, külisip,
soldattar kirip kelgeni. Işterindegi jas əyel de sılq-sılq küledi. Birneşe
soldat tısta qalğan.
Əli oqtizbegin şığarıp, üş granatasın, jalpaq jüzdi pışağın
əzirlep, sausağın avtomat şürippesinen almağan küyi qabağın tüyip otır.
Tutqınnan qaşıp şıqqalı qabağın tüyip jüretin ədet tauıp alğan.
Qorıqqannan Tasadittiñ közi qarayıp ketken: soldattar erte jetipti. Uzın
boylı, künge küygen, bet-auzın saqal basqan Əli soldattar jetip kelui
mümkin auızdan közin ayırmaydı. Jazatayım oqqa uşıp kete me dep
Tasaditte zəre joq.
Kenet bölmeden bireu qağıp ketken qabıq qulap tüsti. Özi saudırap
domalap baradı. Tesikten "tomson" avtomatınıñ uñğısı, onı qısa ustap
otırğan sağatı bar jündes qol körindi.
Əli ayağımen qabıqtı ısırıp, mıltığın kezep otır. Bireudiñ küle
söylegen dausı estildi:
– Qıtıqtama deymin, qanşıq!
Əyeldiñ sılqılday külgeni tağı qulaqqa şalındı. Titi kempir
sınğan ıdısına keyip söylep jatır.
Kenet avtomat uñğısı, sonımen birge sağat taqqan jündes qol da ğayıp
bolğan. Bular bireulerdiñ külgenin, az-kem daulasqanın estidi, aqırı bəri
de sap boldı.
Komandant sağatı bastalğannan keyingi tün sekildi jım-jırt
tınıştıq ornadı. Tasadit alıstap bara jatqan ayaq dıbıstarın estip
otır. Ol Əlige qarağan. Anau oqtizbegi men granataların qapşığına
tığıp jatır. Pışağınıñ jüzin bir sipadı da, qınına salıp qoydı. Özi
osında kelgen kezindegidey ölerdey şarşap otırğan siyäqtı.
Soldattar ketken boyda qalqanı üş ret asığıs qaqqan, Tasadit te
əbigerlene qalıptı. Özi əri-beri jürip, damılsız:
– Senderdi saqtap qalğan Malha ğoy. Malha eş uaqıtta saspaydı.
Malhanıñ jolı bolğış, - dey beredi.
Akli kürtesiniñ tüymesin ağıttı.
– Mına jerde tunşığıp qaluğa boladı eken.
Al Əli ünsiz otır.
– Sen nege muñayıp otırsıñ? - dedi Tasadit.
– Şarşağannan ğoy, - dep jauap qattı jigit, - eşteñe etpes.
– Qorıqtıñ ba?
– Bilmeymin. Ol turalı oylağam da joq, eñ bastısı, olardan burın
atıp ülgeru ğoy.
– Sen onı öltirer me ediñ?
Ol qolın ekiuştı siltey saldı, biraq ündegen joq.
– Şaması, qaydağını aytıp, seni jalıqtırıp jibergen bolarmın.
Uyqıñ keldi me?
– Joq, - dedi jigit, - jalıqtırğan joqsıñ. Meni eş uaqıtta
jalıqtırmaysıñ da.
Qabırğanı jağalap quısqa qaray ülken egeuquyrıq jügirip ötti. Əli
aldıñğı jağınan köz almay otır.
– Mağan... tap öziñ sekildi qız kerek... Tap öziñ siyäqtı...
Tasidat eşteñe degen joq.
– Eger öziñ bireudi tanısañ... Tek mağan kim bolsa sol emes... tap sen
siyäqtı qız... tözimdi bolsa jəne soğıs bitkenşe meni kütse.
Akli avtomatın şuqılap otırğan. Tasidittiñ jüregi qattı soğıp
ketti. Burışqa tığılıp alğan ol qazirgi köñil küyin eşkim bayqap qalmas
dep ümittendi. Qaraday tınısı tarılıp, səl tutığıp, zorğa til qatqan:
– Quday jolıñdı oñğartsın, bauırım! Biraq meniñ de basqalardan
eşbir ayırmam joq qoy.
Buları birin-biri qolpaştap qoyğan siyäqtı köringen.
Uzaq uaqıt ünsiz qalğan Əli oyın əri qaray sabaqtap:
– Mağan keregi tap öziñ siyäqtı qız, - dedi.
– Qarındasım, - dedi Akli, - basqanı qoya turşı. Jigitterge ne kerek
ekenin bilemisiñ? Istıq kuskus pen ayran bolsa... Tüsindiñ be?
Meyramhanadağı siyäqtı!
– Mende kuskus bar, tañerteñ ğana dayarlap qoyıp edim.
Əyel şığuğa kedergi jasap turğan qabıqtı bılay ısırıp tastadı.
Ol şığıp ketisimen Akli:
– Əy, oñbağan ekensiñ ğoy, serjant. Munıñ küyeuin tikuşaqtan
laqtırıp jibergenin körgeniñe üş ay da bolğan joq qoy, - dedi.
– Neni aytıp otırsıñ? - dep suradı Əli.
– Ketuimiz kerek. Endi qayda baramız?
– Talağa. Tala - meniñ tuğan derevnyam. Onda bes qupiyä orın bar... jəne
onıñ bərin de bilem. Istıq kuskus, toqaş, ayran deysiñ be, bərine de
toyamız əli!
– Bireudi aldın ala jiberip, olarğa eskertip qoyu kerek şığar.
– Nesi bar... Tasadittiñ qolınan kele me?
– Ol aumaqtağı tañdaulı baylanısşı ğoy.
– Qupiyä orınnıñ biri bizdiñ üyde. Birden meniñ qarındasım
Farrudjağa baru kerek.
– Sol durıs bola ma? Odan da aldımen Taladağı OPA- ofitserimen
söyleskeni durıs emes pe?
– Ol meniñ ağam Belaid.
– Al kerek bolsa! Bir ağañ III vilayede emşi. Sonda bükil otbasılarıñ
tügel qağınğansıñdar ma!
– Başirdi, bəlkim, Akfada körip qalarmız... Qayırlı tün!
Közi jumılıp baradı. Uzamay ekeui de uyıqtap ketken.
Marsiyaktıñ kabinetine serjant Gamlet kirdi. Kapitannıñ əldenege
köñili örekpip otır.
– Eger bəri de oydağıday bolsa, serjant, ekeumiz tarihta qalamız!
Mına qağazdı kördiñ be? Bul bizben körşi Armala aymağına basşılıq
etetin kapitan Laforeden kelgen hat. Ne jazğanın tıñda: "Senimdi aqparat
közi Amiruştiñ özi bastağan bülikşilerdiñ şağın jasağı Tala sektorına
bağıt alğanın habarlaydı. Şaması, olar uzamay fellagalardıñ III
vilayiı bastı ofitserleriniñ jiını etetin Akfada ormanına bara jatqan
siyäqtı. Munı komandovaniege məlim ettim. Əytkenmen qanday da bolmasın
əreket jasağanday bolsañ dep sağan habarlauğa uyğarıp otırmın, öytkeni
uaqıttı joğaltuğa bolmaydı, ər sağat qımbat!.."
Kapitan elirip otır. Gamlet onıñ səl sabasına tüsuin kütip turdı da,
sodan soñ endi ne isteytin oyı barın suradı.
– Ne isteuşi edik? II jospar iske qosıladı.
Burqırağan qağazdardıñ arasınan Marsiyak qızıl boyaumen II degen
rim sanı jazılğan bir paraqtı alıp şıqtı da, Kabiliyä taulı audanınıñ
iri kölemdi kartasın aştı.
– Mine qaraşı! Bərin de aldın ala oylastırğam, osılay boların özim
de sezgem. Jadıña mıqtap tüyip al, serjant. Basşılıq jasau - bərin
aldın ala bilu degen söz... Jospar dayın, zəytün ağaştarı kesilgen.
Bəlkim, erteñ...
Kartanıñ on boyın qızıl jəne kök döñgelektermen jəne sızıqtarmen
battastırıp tastaptı.
– Mine qara. Qızıl sızıqpen olar ötui mümkin nükteler, sonday-aq
ötip ketetin tustarı belgilengen. Kök qarındaşpen bükil Tala aumağı köz
aldıda turatın bizdiñ baqılau nüktelerimiz körsetilgen. Osındağı
qızılmen bilgilengen nüktelerdiñ ərqaysısına senimdi baylanıspen
qamtamasız etilgen jasaq jiberesiñ. Sonımen duşpan qay jerden payda
bolsa sonda qajetti küşterdi birden şoğırlandıramız. Jəne eşqanday
atıs, u-şu bolmasın. Qalğanı jasaq komandirleriniñ öz qalauına
baylanıstı. Al rezervte qalğan bölimşeler qajet bolğan jağdayda
atalğan nüktelerge dereu jetip baruı üşin tolıq jauıngerlik dayarlıqta
turuğa tiis. Bir sözben aytqanda, bul eki apta uaqıt burın jürgizgen
jattığulardı qaytalau bolıp tabıladı, esiñde me?
– Ərine, esimde, - dedi Gamlet.
– Buyrıqtı orındauğa dereu kirisu kerek! Bəlkim, bul birneşe
sağattıñ, tipti birneşe minöttiñ isi boluı əbden mümkin.
Tüsken keyin Gamlet uaqıtınıñ basım böligin rotanı operatsiyäğa
dayarlauğa jumsadı da, jasaqtar jorıqqa tek sağat bes kezinde zorğa
şıqtı. Gamlettiñ özi kapitannıñ rezerv dep atağan tobımen qalğan.
Kabinetine tars bekinip alğan Marsiyak qulağın ratsiyäğa tosıp,
kezegimen barlıq jasaqtarmen baylanısın rettep otırdı. Bəri de jauap
berip jatır. Mundağı radiobaylanıs öte jaqsı bolatın da, kapitan sonı
maqtanış tutatın edi. Sodan soñ tağı da kartağa üñilip, frantsuz
jasaqtarınıñ şırmauına Amiruştı qalay iliktirudiñ amalın oylastıra
bastadı...
Mıltıq dauıstarı bul kütpegen jerden estildi. Ol ornınan atıp
turğan. Tap osı sətte bölmege Gamlet te kirip kelip edi. Tağı atıs. Kapitan
estip tur. Budan keyin birinen soñ biri tağı eki ret mıltıq dausı estildi.
Sonsın tipti üdep ketti.
– Bular bizdiki! - dedi kapitan.
– İə, biraq munıñ aldındağı...
– Jeke atılğan mıltıq dausı solardiki... Serjant, əytkenmen olardıñ
ülken ağaların ustap aluımız da ğajap emes.
Avtomattardıñ jantalasa darıldağan üni men qol pulemetteriniñ
qulaq tundırğan ünine qosıla tağı jeke üş mıltıq dausı estildi; sonan
soñ bəri de sap bolğan.
– Jeti ret attı, - dedi Marsiyak, - şamalarınıñ kelgeni de sol-aq
şığar. Jurttıñ bərin jauıngerlik dabılmen jina, Gamlet. Al men əzirge
Lejandrmen baylanısıp köreyin...
Gamlet şığısımen, kapitan ratsiyäğa umtılğan.
– Allo, allo... İnelik, men Qabılanmın, estip turmısıñ?.. Tıñda...
Allo, allo... İnelik, estip turmısıñ?.. Allo...
"İnelik" jauap bermedi. Kapitan radiske baylanıstı retteuge
buyırdı. Biraq bul onıñ da qolınan kelmedi. Marsiyak onıñ qolınan
qulaqşındı julıp alğan.
– Allo, İnelik! Allo!...
Ol ayqay saldı. Biraq jauap retinde birdeñe tısır-tısır etedi.
Kapitan qulaqşındı üstelge laqtırıp tastadı.
– Mınau konserviniñ qalbırı ma nemene!... Amerikandıqtar bizge
ötpeytin tauarların tığıp jiberuin qaşan qoyadı osı!
Ol mañdayın sürtti de, qaytadan II josparğa üñildi. Serjant
Lejandrdıñ beketi eñ oqşauı bolatın. Odan üş şaqırımday jerde
kapral Merkadeniñ basşılığındağı "Biryuza" jasağı bar. Lejandr
beketine "Biryuzağa" şamamen jiırma minötte jete aladı. Kapitan tağı
ratsiyäğa otırdı.
– Allo, Biryuza... Men Qabılanmın, estip turmısıñdar? Jauap ber...
– Allo, Qabılan... Men Biryuzamın... Estip turmın.. Öte jaqsı estip
turmın...
– Ey, Merkade, sen qaydasıñ?
"Mine, tağı da şifrdı umıtıp qaldı", - dep oyladı radist.
– Fellagağa Lejandr şabuıl jasadı ma?
– Bilmeymin, kapitan mırza, atıs alıstan estiledi. İnelikpen
baylanıs jasauğa birneşe ret tırısıp kördim, biraq nətije şıqpadı.
– Jasağıñda qanşa adam bar?
– Özimmen jeteu, kapitan mırza.
– Öte jaqsı! Dereu öz beketiñizdi tastap, İnelikke kömekke jöneliñder.
Rotanıñ qalğanın alıp men de sol jaqqa baram.
Serjant Gamlet esikti aştı.
– Adamdar dayın, kapitan mırza.
Marsiyak radiske barlıq beketterge jiber dep buyrıq qaldırdı:
"İnelik" duşpanğa şabuıl jasağan siyäqtı. Barlıq jasaqtar
qırağılıqtı küşeytsin. Quğınnan qaşqan bülikşiler senderdiñ
jandarıñnan şığuı da ğajap emes. Qajet bolğan jağdayda "İnelik"
beketine baruğa dayar bolıñdar, al əzirge öz beketteriñde qala beriñder".
Tün keldi. Jasaqtar özara baylanıstarın joğaltpauğa tırısıp
qiındıqpen jıljıp keledi. Lek soñında Marsiyak pen Gamlet. Bular
qozğalğannan beri şirek sağat ötpesten alğaşqı estilgendey tağı bir
mıltıq dausı şıqtı. Jauap retinde de töpep atıp jatır.
– Merkade de şabuılğa şıqtı, - dedi Marsiyak. - Jıldamdatıñdar,
duşpannıñ közin joyu nemese şeginer jerin kesip tastau kerek.
Gamlet lek aldına qaray jügirip ketken. Atıs üdep baradı. Az-kem
sayabırsığanda Marsiyak jeke atıstardı sanap qoyadı:
– Altı... jeti!
Ol atıstıñ jalğasın kütti, biraq qaytadan tınıştıq ornadı.
Fellagalardıñ da, Lejandr men Merkade soldattarınıñ da mıltıq
dauıstarı qaytıp estilmedi.
Aldıñğı vzvodqa Lenjandr jasağı turğan qırqanı qorşap alıp,
jotağa jaqındap kelgenşe biraz uaqıt ötken. Duşpannıñ qayda
jasırınğanın eşkim de bilmedi. Bulardıñ alğaşqı körgeni kapral
Merkadeniñ soldattarı boldı. Gamlet emen ağaştarınıñ ortasındağı
alañda jatqan jasaqtı alıstan közi şalğan. Öz rotasınıñ soldattarın
onıñ tanımauı mümkin emes edi. Biraq analar qozğalmadı. Asqan
saqtıqpen Gamlet olarğa tayap barğan. Qastarına kelgen kezde jeteuiniñ de
qimılsız şalqasınan jatqandarın kördi. Basqalar jetkenşe, ol kütip
turdı. Bular mümkin jatqandardıñ biri qimıldar nemese duşpan belgi
berip qalar dep uzaq uaqıt tıñ tıñdaumen boldı. Aqırı budan eşteñe
şıqpağan soñ, alañğa kelgen. Merkadeniñ soldattarında qaru-jaraqtarı
da qalmaptı. Özderi uyıqtap jatqan siyäqtı. Tek ərqaysısınıñ basında,
keudesinde nemese qarnındağı kişkentay tesikterden basqa alaböten
eşteñe bayqalmaydı.
Lejandrdıñ jasağı joğarığa, qırqağa bekingen bolatın. Olardıñ da
ərqaysısı sol jatqan jerlerinde qalıptı, tek olardıñ da qaruların
sıpırıp ketken. Küyip ketken Marsiyaktıñ dausı tamağına keptelip,
şıqpay qaldı. Aqırı şarasız keyippen til qatqan:
– On tört oq şığarıptı... On tört soldattı jer jastandırğan... Oqdərilerin ünemdeydi eken, naysaptar!
Tünniñ qalğan böligi men kelesi künniñ jartısın ol osı mañaydıñ
quıs - quısın qaldırmay, tintip şığuğa arnadı. Biraq fellagalar zımziyä joğalıp ketken. Marsiyak barlıq jasaqtarımen baylanıs jasap,
surastırğanmen, birde-biri mañızdı eşteñe ayta almadı.
Kapitan qaytıp oralğanda, hatşısı polkovniktiñ habarlasqanın,
kelgen boyda telefon soğudı tapsırğanın bayan etti.
– Onımen jalğastırşı, - dedi Marsiyak.
Gamlet şığıp ketpek bolğan.
– Otıra ber, - dedi kapitan. - Ne aytatının da bilip turmın. Biraq bəri
de keş, polkovnik mırza. Qosımşa küşti keşe jiberuiñiz kerek edi.
Özinde əbden titıqtağan adamnıñ keypi bar.
Səlden keyin polkovniktiñ ne degenin Gamlet anıq estidi.
– Qaneki, Marsiyak, ne jağday bolğanın bayanday beriñiz!
– Bizdiñ şolğınşılardıñ biri duşpannıñ iri bölimşesine şabuıl
jasadı. Sizge dereu raport jiberem. Əlgi bölimşede asa joğarı
lauazımdı ofitser boluı da mümkin siyäqtı.
– Joğarı lauazımdı deymisiz? Endi qalay dep ediñiz? Amiruştıñ özi
bolsa! Jəne ol, əlbette, sausağıñızdıñ arasınan susıp ta ketken şığar?
– Onıñ bölimşesiniñ asa iri bolğanı kümən tuğızbaydı, jəne mağan da
eñ soñğı minötte ğana eskertti, polkovnik mırza...
– İə, onı basqalardan estip otırmın. Amiruşke jergilikti halıq
tarapınan... sonıñ işinde özin-özi qorğau toptarıñızğa qaramastan, sizdiñ
derevnyadan da küşti qoldau bar sekildi... Əlde sizdiñ küşteriñiz, isqimıldarıñız, bölimşeleriñizdiñ ornalasqan jeri turalı onıñ aldın ala
bilip otırğanı əli sanañızğa jetken joq pa?.. Şığındar jöninde
bayandañız!
– On tört kisi qaza boldı, polkovnik mırza... Biraq duşpan jağı budan
əldeqayda köp şığınğa uşırağan tərizdi... Sizge raport jiberem...
– On tört kisi deymisiñ!
Gamlet tipti polkovniktiñ telefon tutqasına ısqırıp jibergenin de
estidi.
– Amiruştıñ osı jaqqa kelgenin estigen boyda esteriñ şığıp ketken
be nemene? Tüsteriñde de sonı arqanğa matap jatqandarıñdı köresiñder au deymin, sirə?
Endi aqıra bastağan.
– Saytan alğır, uçilişede ie bitirgensiñder osı? Əlde tüngi
operatsiyänı qalay bolsa solay jasay saluğa bolmaytının ömiri
estimegenbisiz... Amiruş siyäqtı qanqumar jırtqıştıñ ekpindi küşterin
op-oñay jer jastandıram dep jürmisiz... jəne şetterinen quralaydı
közinen atatın mergen bolsa...
Marsiyak eger qolında jetkilikti küşi bolsa Amiruştıñ şeginer
jerin kesip tastauğa bolatının aytıp, aqtalmaq bolğan.
– Soğıstı derevnya merekesindegi mıltıq atumen şatıstırmañız,
Marsiyak!... Bayahnatıñızdı jiberiñiz.
Kapitan tutqanı ornına qoydı. Qup-qu bolıp ketken ol tula boyın
qurıstırıp bara jatqan aşu-ızasın jasıra almadı.
– Qay saytanıma?... Qay saytanıma bola osında otırmız? Olarğa
unamaydı eken! Olay bolsa, basqa jerge jibersin! Mıltıq atu deydi...
Jazu üsteliniñ basında qonjiıp alıp, bilik aytatın osınday
murajaylıq bastıqsımaqtardan qalay jalıqtım deseñşi!
Marsiyak hatşısın jiberip, serjantqa burıldı:
– Gamlet, məyitterdi jetkizudi qadağalañız, jəne bul turalı birde-bir
adam... Belaid ta, Tayeb te bilmeytin bolsın...
Keşke bölmesine kirgen Marsiyaktıñ közi ilinbedi. Öz bayanatında ol
ötken tündegi eki qaqtığıstıñ saldarın jumsartuğa tırıstı, biraq buğan
özinen basqa eşkimniñ kinəli emestigin işinen sezip jatır. Amiruştı
ustay almağanı özine sumdıq jeñilis bolıp körindi. Jəne polkovniktiñ
keketip: "Soğıstı derevnyadağı merekede mıltıq atumen şatıstırmañız,"
- degen sözi de ötip ketti. Eger oyınıñ səti tüskende sol polkovnik munı
kökke kötererin de jaqsı biledi. Jəne bərinen burın polkovniktiñ:
"jergilikti turğındar, onıñ işinde Talanıñ da adamdarı bar, Amiruşke
qoldau körsetedi", - degeni de qayran qaldırğan. Al barlau jəne
psihologiyälıq qızmet jüktelgen Gamlet Talanıñ turğındarı bizdiñ
jaqqa şığıp ketuge dayar tur, tek fellaganıñ ayuandıq əreketterinen
qorıqpağanda, bayağıda-aq solay bolar edi dep payımdaydı. Kapitan
Marsiyak derevnyanıñ ər turğınına Deleklyuz toltırıp, Gamlet
tolıqtırğan isterdi körip şığu üşin kabinetine tüsti.
Munıñ kabinetimen japsarlas bölmede vzvod komandirleri işuge
jinalıptı. Ortalarında Belaid bar. Dauıs ırğağına qarağanda, biraz
jerge barıp qalğan siyäqtı. Basqaları da cay siırdıñ boğı emes. Ərine,
ötken tüngi oqiğanı taldap jatqandarı anıq. Əñgime kapitannıñ audandı
şağın telimderge bölgeni durıs boldı ma, odan da şaşırap ketken
bölimderdi bir jerge şoğırlandırıp, atıs quatın arttırğanı jön emes
pe edi, biraq olay bolğanda, duşpan basqa jerden sıtılıp keter me edi
degen talas töñireginde örbigen. Pikirler de ala-qula. Aqır ayağında
starşina:
– Bəri fellagalar anda, dalada jür dep oylaydı, bəlkim, olar osında,
Taladağı bir jılı jerde jatqan şığar, - degendi aytqan.
Buğan bəri öre tura qarsılıq bildirdi.
– Qalay bolğanda da, - dedi Belaid, - istiñ jayın kapitan biledi ğoy.
Tamaşa ofitser.
– Kapitannıñ tamaşa ofitser ekeninde talas joq, - dedi Gamlet, əytkenmen, is-əreketiniñ sipatımen talasuğa boladı.
– Naqtıraq ayt! Söziñiz tüsiniksiz, serjant, - dedi starşina.
– Marsiyaktıñ kim ekenin bilgileriñ kele me? Saytan alğır - au, ol
bayırğı ofitserlerdiñ klassikalıq ülgisi emes pe, əlgi şpor tağıp,
şabuılğa aq bialay kiip şığu kerek dep tüsinetin. Qıms etse, "uçilişe"
deydi, naqtı ieni aytıp otırğanın bilmeydi, uçilişe ol üşin evreylerdiñ
Sionı sekildi. Ər tañ sayın muqiyät qırınadı, ər jeksenbi sayın
şirkeuden şıqqan soñ atqa minip seruendeydi jəne duşpandarınıñ
jıltıraq ien şpor taqqan, dəstürli jarğımen qimıldaytın nağız
soldattar bolmağanına şət-şəlekey aşulanatının qaytersiñ!
Starşina birdeñe deuge oqtalğan.
– Olay emes pe nemene? - dedi Gamlet. - Qazir bolğan jağday osığan
tamaşa dəlel: fellagalar adal soğıspaptı. Olardıñ bizdi kütip turuı,
tars-turs mıltıq atuı, ulap-şulauı kerek eken... Sodan soñ bizdiñ küşimiz
basım bolğandıqtan, olar, ərine beriluleri kerek, budan keyin kapitan
olardıñ basşılarına: "Jeñilgen jauıngerge de qurmet körsetu kerek!" degen bolar edi. Al onıñ ornına analar şabuıl jasağan boyda... ülken
joldağı qaraqşılar tərizdi izin jasırıp ülgergen.
Kapitan Marsiyak ornınan atıp turdı. "Qazir barıp tumsığın
buzsam ba eken!"
Biraq ol jerde Belaid ta bar ekeni esine tüsip, ornına kayta otırdı.
Joq, mına serjant tipti şekten şığıp baradı!
Budan altı ay burın polkovnik telefon arqılı buğan Joğarı
politehnikalıq mektep bitirgen bireudi jiberip otırmın degende
Marsiyaktıñ köz aldına soğıstı atıs aldındağı dayarlıq sanaytın
közildirikti alpamsaday bireu elestegen. Əytkenmen, basına furajka kiip,
Parij köşelerinde beline qılış qıstırıp jürgen əskeri şığar dep
oylap edi. Biraq alğaş körgennen-aq köñili qaldı.
Serjant Gamlet boyı tapal, beti men qoldarın sepkil basıp ketken,
ülken müyiz közildiriginiñ astınan jasqanşaqtay qaraytın, kespir kelbeti kelispey qalğan bireu bolıp şıqtı.
Qısqası, "Temuanyaj kreten oqıp, juma sayın oraza tutatın qudıñ
özi. Sandalıp əskerge nesine kelip jür? Teñdeulerin şığarıp, üyinde
otıra bermedi me? Öytkeni, eger əskeri bolğıñ kelse, qayda bolsa sonda
barmay, mına Marsiyak siyäqtı Sen-Sirge tüsui kerek edi. Munday
ergejeyli nemeler sızu sıza aluı mümkin, biraq bularmen soğısıp jarıta
qoymassıñ. Gamlet mine sonday berekesiz bala bolıp şıqtı. Amiruş
bastağan fellagalarğa qarsı turatın kezde buğan, Marsiyakqa
kömekşilikke basqa adam qurıp qalğanday, onısı jibergenin qarasañşı.
Bir qızığı, Marsiyakta da jəne basqalarda da özi turalı beyşara
pikir qalıptasuına türtki bolğan tağı Gamlettiñ özi. Eñ bastısı, qaydağı
joq ideyälardı şığaradı. Jaraydı, onısına da tözuge bolar. Biraq ol sol
ideyäların jurttıñ bərine taratıp, adasqandardıñ közin aqiqatqa
jetkizem, aqiqat küşiniñ arqasında lağıp ketkenderdi tura jolğa salam
dep əlek bolatının qaytersiñ.
Gamlettiñ jeke basınıñ isi qolına tüsken boyda Marsiyak odan qanday
da bolmasın bir kemşilik tabarmın dep kenedey jabısqan. Biraq onısı
beker eken. Eşqanday kemşilik te, tipti tarıday aqau tappadı. Beyşara
Gamlettiñ basqalardan tittey da ayırmaşılığı joq eken. Əlgilerden
basqa özi jayında uzınsonar əñgime aytıp ketken kezderinde Marsiyaktıñ
tüygeni: bul kəduelgi, orta dərejeli frantsuz degen pikir ğana boldı.
Al şıqqan tegi, alğan bilimine qarasañ, munday pikir qalıptastıruğa
bolmaytın sekildi. Marsiyak ekeuiniñ de ötkenderinde ortaq belgiler köp
bolğan degendi iştey moyındaytın.
Gamlettiñ əke-şeşesi katolikter eken, özi aytqanday, anau - mınausı
joq parasattı katolikter, öytkeni, katolik bolmaudıñ özi jaramsız nərse
ğoy. Bulardıñ uağızdaytın katolitsizmi: qudayğa qulşılıq etu,
qayırımdılıq, bərine birdey ortaq balalarğa arnalğan iezuit kolledji,
jəne öz ar-ojdanımen eşqanday alauızdıq bolmauın közdeytin eşbir
kedir-budırı joq din bolatın. Bir sözben aytqanda, tamaşa maylanıp,
rettelgen katolitsizm. Otbasında ğasırlar boyı qalıptasqan dinderine
baylanıstı oy-sanalarında da, turmıs-tirşiliginde de bir de bir oyda joq
qiındıq kezdespeytin. Gamlettiñ de turğan boyı osı edi.
Aljirge joldama alğan ol mundağı soğısqa pəlendey qulşınıspen de
(bulardıñ üyinde qulşınıs degen qarabayır halıqqa tən, tipti öreskel
nərse bolıp sanalatın) kelmegen, biraq sonşalıqtı qarsı da bolmağan.
Hristostıñ özi: "Men senderge beybitşilik emes, semser əkeldim", - degen
joq pa? Söytkenmen, Rene bul jöninde dauıs köterip aytuğa da mindetti
emes-ti, aqiqat turalı ayqaylap aytuğa bola ma? Aqiqat bərin özi-aq
aytadı, al Batıs, Örkeniet, Frantsiyä, Kieli katolik şireui degenderdiñ
bəri talas tudırmaytın aqiqattar.
Mundağılardı jönge salumen aynalısıp jatqan əskerge kelisimen ol
fellaga atalatındardı tepkilep, urıp-soğudan bastadı. Ol eşkimdi
zorlağan joq, biraq munısı jüregi aynığandıqtan, öziniñ əlsizdiginen edi.
Əzirge jöni kelmegen son, əli eşkimdi azaptağan da joq, biraq basqalardıñ
azaptap jatqandarın kördi, biraq ol jerde ayrıqşa ləzzat ta, ar-Uyattıñ
mazalauın da sezinbedi, əytkenmen, aqiqat jolında azaptap jatır degen
senimmen azdap qanağat ta alğanı şındıq.
Söytip jürgende, özi aytqanday, bir küni keşke kezekti şolğın kezinde
kökirek közi aşıldı. Katehizis sabaqtarında miına siñirgen kümən, arUyattıñ mazalauı, jan azaptaytın suraqtardıñ bəri, buğan deyin şirkeu
uağızınıñ qajetsiz sarındarı bolıp köringenderdiñ bəri kenet sanasın
oyatıp jibergen tərizdi bolğan. Osıdan keyin uzamay demalıs alğan Gamlet
jas şağınıñ estelikterimen qanşama baylanıstı siırları, jasıl
şalğını, küşti şarabı, eski şirkeuleri, jım-jırt tınıştığı uyıp
turatın, qalıñdığı men abbatı bar, tuıp-ösken Burgundiyäsına tartıp
ketken. Əskeri bölimine Gamlet müldem basqa adam bolıp oraldı. Ol
qayta oralğan dini jolında öluge dayar mehnat şeguşiden aumaytın. Sodan
beri jıl ötkenine qaramastan, əlgi umtılısı tittey de kemigen joq. Özin
mañdayına düniege meyirimdilik pen mahabbat əkelu jazılğan Hris, tım
qurığanda sonıñ apostoldarınıñ biri retinde sezingen ol osı sözdi reti
kelgende de, kelmegende de ayta jüretin. "Köbine retsiz jerde", - deytin
Marsiyak.
Ol Talağa qaytıp kelgen boyda onıñ SAS - tı jaulap aluğa tiis qamal
dep qaraytının; rotanı aqiqat dinge tartuğa tiisti məjusiler sanaytını;
al ofitserlerdi izgilik jolınan adasqan pendeler retinde şaytannıñ
azğıruınan qutqarıp, meyirimdilik səulesi şapaq şaşqan aqiqat jolına
burğısı keletini ayqın boldı.
Dayar tirkesterge janı əues ol birde:
– Örkeniet jolında tağılardıñ qarularımen şayqaspas bolar, - degen
künnen bastap "Gamlet" atanıp ketken edi.
Kapitan munday ədetten tıs ədister ötpeli qubılıs qoy dep qarsılıq
bildirmek bolğan.
– Durıs aytasız, - degen Gamlet, - ötpeli qubılıs! Qazir osınday
ədisterdi qoldanar bolsaq, tüptiñ tübinde bərin nölden bastauğa tura keler.
Joq, mırzalar, otpen oynauğa bolmaydı. Bayağıda Elsinora munarasında
Gamlet...
Sol kezden bastap bul Gamlet atanıp ketti.
Ülken bölmedegilerdiñ bəri bir mezgilde söylep jatır. Biraq Marsiyak
olardıñ mıljıñın tıñdaudı qoydı. Ol polkovnikpen telefon arqılı
söylesken sözi jayında oyladı. "Amiruş jergilikti turğındardıñ
kömegine süyenedi..." Biraq bul sonşalıqtı anıq nərse emes! Öytkeni,
Deleklyuz jasağan qujattarğa, Tayebtiñ körsetulerine, Gamlettiñ tapqan
məlimetterine qaramastan, bul Tala turğındarınıñ naqtı qaysısı
fellaganıñ jaqtası ekenin bilui bılay tursın, tipti sonday
jaqtastarınıñ bar-joğın da anıq bilmeytin. Kapitan Marsiyak jazuın
doğardı. Ornınan turıp, jazılğan eki paraqtı aldı da, Gamlet tağı bir
oyınıñ uşına endi jete bergende körşi bölmege kirip barğan.
– ... Budan eşkim de qaşıp qutıla almaydı. Sondıqtan tañdau jasau
kerek... munıñ eki jolı bar...
– Söytip, serjant, - kapitan onıñ sözin bölip jiberdi, - seniñşe, eki
taqtada birdey jeñiske jetuge bolmaydı: ne jeñiske jetesiñ, ne janıñdı
satasıñ deysiñ ğoy.
– Meniñ aytpağım naqtı bul emes...
– Söytip, serjant, mına bir qarapayım aqiqattı qulağıña quyıp al:
men üşin jəne meniñ kez kelgen ofitserim üşin soğısta jeñilu turalı
tipti əñgime boluı mümkin emes... -Ol bölmeniñ burışında ünsiz qalğan
vzvod komandirlerin şolıp ötti. - Mırzalar, özim de sizderdi şaqırtayın
dep edim... Aqırı bastarıñız qosılıp qalğan eken... Ötken tünde bolğan
jağdayğa qayta oralıp jatuğa meniñ uaqıtım da... qulqım da joq... Meniñ
borışım, sizderdiki de sonday, - aldağı is-qimıldarğa dayarlıqtardı
oylastırıp alu... Amiruştıñ sıtılıp ketken sebebi jergilikti turğındar
arasında, onıñ işinde osında da, onıñ sıbaylastarı bar ekenin
polkovniktiñ özi ayttı... Osı qaterli jağdaydı joyu üşin şeşim
qabıldadım.
Bəri qıbır etpey, kapitandı tıñdap tur. Jalğız Belaid qana burışta
uyıqtap otır.
– Mınau jiırma əyel men on erkekten turatın otız adamnıñ tizimi,
bəri de küdiktiler. Osılardı tergep, qajetti məlimetter beruge məjbür etu
kerek... - Ol səl ünsiz qaldı da, sodan soñ: - ... kez kelgen ədispen məjbür
etu kerek, - degendi qosıp qoydı.
Gamlet otırğışın sıqırlata bastap edi, qalğandarı: "Qazir birdeñeni
qoyıp qalar", -dep oylağan. Kapitan sol jaqqa burıldı.
– Boluı mümkin qatelikterdi azaytu üşin, - ol əli de Gamletten köz
ayırar emes, - sonday-aq is-qimıldar tiimdi ötui üşin men psihologiyälıq
qızmettiñ kərtişkesin qarap şıqtım.
Ol köpşiligine qızıl əriptermen bireulerdiñ atı-jönderi jazılğan
kərtişkelerdi üstelge tastadı.
– Neğurlım küdikti degenderdi iriktep aldım. Mınau, tergeu jürgizudiñ
ülgisi.
Ol maşinkağa basılğan qağazdı körsetti. Ərqaysısına sonıñ bir-bir
köşirmesin berdi.
– Əlbette, osı saualnamağa tastay qatıp qaludıñ qajeti joq. Bul
sizderge usınıp otırğanımdı joba deuge bolar.
Ol tağı da bögeldi. Gamlet tağı otırğışın qozğalta bastağan
Marsiyak onı işaramen toqtattı.
– Bul məlimetterdi mindetti türde alu kerek! - Sodan soñ buın - buınğa
bölip, tağı qaytaladı: - Min–det-ti tür-de!
Ərine, kapitan zañ şeginen asıp ketkenin özi de bilip tur. Rasında,
munday "qıspaqtap" tergeuge tıyım salınğan. Biraq onda ne tur? Munıñ
maqsatı kez kelgen ədisti aqtaydı. Eşteñeden taysalmaytın halıqaralıq
bülikşi elementter aldında qaydağı birdeñelermen taysaqtaudıñ eşbir
jöni joq. Eger komandovanie munıñ bul bastamasın bilse, quptay qoymas,
biraq jasırıp qalatını anıq, eñ bastısı da osı emes pe.
Başir üşin eñ qiını şekaradan ötu boldı. Qorşau boyları qosımşa
küştermen nığaytılğan, əri-beri şolğınşılar tınımsız kezip jüredi.
Al qorşau əli ornatılmağan oñtüstikke qaray taqır jer edi de, onıñ
üstinen uşıp ötip jatqan uşaqtar men tikuşaqtardıñ közine tüsip qalu
op-oñay bolatın
Tün işinde Başir kelip jetken beket Ujdanıñ tüstik jağına
ornalasqan. Munda jaralanğan soñ juırda ğana auısıp kelgen jas
leytenant basşılıq etetin. Teginde, Marokko əskeriniñ beketi bolıp
sanalatın buğan meyram sayın Marokko koroldiginiñ bes burış juldızdı
qızıl-jasıl tuı ilingenmen, is jüzinde bul bekette Aljir azattıq
armiyäsınıñ bir bölimşesi turatın. Əytkenmen, munı frantsuzdar da
biletin. Sondıqtan da tünderde qanday da bolmasın körnekti jerlerge,
şekaranıñ osı betine aljirlikterdiñ məyitterin əkelip tastaytın.
Şaması, munday ermek özderine unağan boluı kerek, öytkeni, soñğı ayda
üş birdey məyitti laqtırıp ketipti.
Bölme burışında otırğan quday arıq alasa boylı djundiy Başirge
küle qaradı.
– Tanısıp qoy, mınau Masa, - dedi leytenant Başirge. - Arğı betke
osığan ilesip barasıñ.
Başir Masanıñ qolın qıstı.
– İə. Munı bizge jazda şegirtke jəne napalm bombalarımen birge
əkelgen
Osını estu tım külkili bolğandıqtan şığar, Masa büktelip qalğan.
– Şilde ayında bolğan oqiğa. Kün ayausız küydirip turğan. Qazir tap
sen jayğasqan jerde qalğıp otırıp, kenet közimdi aşsam, qurtşa
ireleñdep birdeñe jür, qarasam adam. Qalay kirgenin tipti bilmey
qalıppın.
– Masa kez kelgen jerden kirip ketedi ğoy, - dedi Başir.
– Qalay kirip kettiñ dep suraymın. Ol art jağın nusqaydı, ağaş
köleñkesinde turğan saqşını sonda biraq kördim. Masa qalay bolsa solay
emes... nökerimen kelipti! "Sağan ne kerek?" - deymin. "Men harkimin", deydi bul. "Maqtanatın nərseni tapqan ekensiñ!" "İə, men sondıqtan da..."
"Qaşıp kettiñ be?" - dep suradım. "Sol jağın bilmedim," - dep qoyadı.
Munısına ne dersiñ endi! Masa qaşqın ba, joq pa, onısın özi de bilmeydi
eken. Sodan soñ hikayasın bastadı. Qaneki, Masa, sonıñdı öziñ aytıp
berşi!
Masa otırğışta qozğalaqtap, jımiıp küldi, biraq ləm-mim degen joq.
– Erlikteriñ turalı aytqıñ kelmey me?.. Kördiñ be, Masamız onıñ
üstine tım Uyalşaq... Qısqası, məsele bılay bolğan. Ol şekaradan tañ
səride, bizdiñ eki beketimizdiñ arasınan, soñğı tüngi şolğın ketken boyda,
ötip ketken. Köpirdi jarıp jiberuge tapsırma alğan... iə, iə, sonıñ özin!
Mağan kelgen boyda: "Mende bomba bar" - deydi. "Qayda?" - "Anda, kire
beriste". Men onıñ kürtesine köz tiktim. "Qaltamda eşteñe joq, - deydi
bul, - tek mına granattar bolmasa". Söytip, granattardı üstelge tastay
saldı. Buğan qarasam, "bəri de saqtandırğış tieginde tur", - deydi. "Al
köpirdi nege jarmadıñ?" - dep suraymın. -"Bilmeymin, jara almadım". "Seni körip qoydı ma?" - "Joq". - "Qorıqtıñ ba?" - "Joq". -"Onda məsele
nede?" - "Meniñ tağı bir tapsırmam saqşılar turğan orındarın... seniñ
bölimiñniñ jalpı sanın, qaru-jaraqtarın, oqdərilerin - jalpı barlığın
bilu edi. Men uzaq uaqıt baqıladım. Men, - dep tipti maqtana bastadı, osı jerde tañerteñnen beri ne bolıp, ne qoyğanın tipti senen artıq bilem
deuime boladı". Söytti de, ayta bastadı. Şınında da, kinotaspağa jazıp
alğanday. Eşteñeni nazardan tıs qaldırmaptı. Men oğan: "Toqta.
Jaraysıñ, ərine. Endi qaytpeksiñ?" - deymin. - "Ne bolsın. Senderge
opasızdıq jasay almadım". Men buğan: "Sen jay qorıqqansıñ ğoy... biraq
onıña tükirgenim bar, bəribir seni atqızıp tastaymın", - dedim. -
"Qorıqtıñ deymisiñ? Joq... biraq..." - "Ne biraq?" - "Bulardıñ da özim
sekildi aljirlikter ekenin kördim". "Tıñdaşı meni", - deydi. - İə, harki
ekenim ras, biraq qaytkenmen de aljirlikpin ğoy". - "Atıñ kim?" - dep
suradım. Bul tağı oylanıp qaldı. "İə, tağı ne boldı? Endi atıñdı
umıtıp qaldıñ ba?" "Ana jaqta meni Masa dep ataytın edi". (Özine köz
toqtatıp qarasam, şınında da, quday arıq, jaña gimnasterkası olpısolpı bop zorğa ilinip tur). - Analar: "Masa sañılau tauıp, uşıp kirip,
şağadı da, qayta uşıp ketedi", - deydi.
Leytenant oğan burıldı.
– Masa, sigaret alıp kelşi...
Söytti de əñgimesin jalğastırdı:
– Ol ornınan turıp, kete bergende jas tolğan közine qaradım. Sodan
soñ nege jılaysıñ dep suraymın. "Ana jaqta qalğandardı oylap köñilim
bosap tur", - deydi. - "Eger olardan ajırağanıña qinalatın bolsañ, bügin
tünde keri qaytarıp jibereyin. Tek ol jaqtan aşıqhat jiberip turudı
umıtpa", - dedim. Al bul mağan: "Olardı aytpaymın. Əyelim men
balalarımdı uayımdap turmın", - degeni. Bul ne ottağanı deymin ğoy
bayağı. Meniñ de otbasımdı körmegenime tört jıl bolğan joq pa. Biraq
Masa: "Keter aldında frantsuzdar mağan: "Bar. Sağan senemiz, biraq bılay
şığa bere quytırqığa bassañ, bala-şağañdı oyla. Qaytıp kelmeseñ,
solardıñ jazasın beremiz", - degen.
Leytenant qolındağı kiltterin sıldırlatıp, ünsiz qaldı.
– Söytip ketken joq pa?- dep suradı Başir.
– Körip tursıñ ğoy.
– Al əyeli ne boldı?
– Jaqın mañğa əkelip laqtırıp ketken alğaşqı məyit osınıñ əyeli
bolıp şıqtı.
Masa jartılay aşıq esikten sıp etip kirdi de, sigaretti üstelge
tastadı.
– "Goluaz ble", sizdiñ jaqsı köretiniñiz, leytenant. Al özim jeñildeu
temekini unatamın.
Ol əldenege tağı küldi de, teñsele basıp, öz ornına keldi.
– Masamen jürseñ, qauip-qaterden aman bolasıñ, doktor, - dedi
leytenant. - Ol üşin qorşaudan ötip ketu buyım emes... Əyteuir, öziniñ
jolı bolğış jigit.
Eki kün burın Talağa jibergen baylanısşı əyel qaytıp oralmadı.
– Eger onı ustap alsa, - degen Əli, - bərin aytıp qoyadı. Dereu bul
jerden tayıp turu kerek.
– Ol osı mañnıñ eñ tañdaulı baylanısşısı. Ölse de eşteñe
aytpaydı! - dep qarsılıq bildirdi Akli.
– Biraq kempir kelmey jatqan joq pa. Qalğandarına eskertu kerek.
Jartı sağattan keyin şığamız.
– Qayda?
– Talağa.
– Esiñ durıs pa?! Baylanısşı sol jaqtan kelmey jatqan joq pa?
– Basqa jol joq.
– Toqtaşı, serjant, aqılğa salıp körşi! Oylanıp alsañşı aldımen!
Derevnyañnıñ qasınan ötip bara jatasıñ. Onda barmağanıña köp bolğan.
Kəri şeşeñdi, qarındasıñ Farrudjanı körmesten, köşeleriñniñ,
alañnıñ janınan qalay ötip ketpeksiñ? Sağan osını nesine aytıp
turmın? Öziñ de bilesiñ ğoy. Aldıñda tor qurulı turğanın bile tura,
bəribir soğan barıp tüsetin aqılsız qus siyäqtı munıñ qalay?
– Basqa qalğan joldardıñ bərin frantsuzdar baqılap otır. Qayta basqa
jerlerden göri Talada qauipsizirek boluı mümkin.
– Jaraydı, öziñ bilesiñ, mağan bəribir, bul meniñ soñğı jorığım.
Ormannan
da,
şibörilerden
de,
jiırma
jasar
şöpjelke
baylanısşılardan da, asqazan tüynemesinen de, arpa nanınan da ötken
jılı şıqqan injirden de əbden jalıqtım. Osıdan keyin Tuniske ketem
de, qalğan ömirimdi sonda ötkizem.
– Tuniste seni kazarmağa tığıp qoyadı, körgen küniñ budan da . soraqı
boladı. Al Təuelsizdik meyramında qasımda qatar jürseñ, ayağıñdı basa
almay qalsañ da, özim süyrep jüretin bolam əli. Ras aytam...
Akli qolınan ayırılğannan beri işki əsker qızmetine jaramsız degen
kuəlik alğan. Oğan tayau uaqıttarda bölimşelerdiñ birimen Tuniske ötip
ketuge buyırılğan edi. Sondıqtan Akfadağa jorığı Aklidiñ özi
aytqanday soñğısı bolatın.
Birneşe minötten keyin bükil jasaq alasa şoşaq töbeleri derevnyağa
kirer jerden körinip turğan saban laşıqtardıñ mañına jinalğan.
Jergilikti bir bala bulardı derevnyadan bastap alıp şıqtı, jasaq supsuıq tün qoyınında kele jatır.
Balaqay ketisimen, Əli Aklidiñ qasında kele jatqan eki djunudqa:
– Talağa jolımız solay bolğan soñ bara jatırmız deydi, biraq
şındığında Tasiditke bola emes pe! - degen sözin qulağı şalıp qalğan.
"Şal bizden ketetin bolğan soñ uayımdap jürgeni ğoy. Kez kelgen
nərsege qitığadı", -dep oyladı bul.
Tüni boyı ünsiz jürip keledi. Talağa jaqındağan sayın dala, bulaqtar
men joldar Əlidiñ közine jılı uşıraydı.
Qasında qatar adımdağan Akli de ünsiz. Özi qattı şarşağanda
söytetin.
– Uzamay jetip te qalarmız, - dedi Əli.
– Söytsek qoy!
– Avtomatıñdı əkelşi.
Eger qolıñdı auıstırıp otırmasañ, avtomattıñ zil qara tastay
basatının Əli biletin.
Akli avtomatın buğan ustattı.
– Al qalay? - dep suradı Əli.
– Əy, şolaq qolmen qiın eken, - dedi Akli. - Qolımdı kaktuske
laqtırıp kettim emes pe, sonda da auırıp qoymaydı... Buğan ne dersiñ!
– Kezinde eşki baqqan şalğındı köru qanday ğajap.
– Ayttım emes pe, söytesiñ dep!.. Tek töñirektiñ bəri qırılıp
qalğanday bolğanı nesi? Soldattar da, jay adamdar da körinbeydi. Sağan
oğaş körinbey me?
– O! Estimsiñ?
Ekeui de tura qalıp, tıñ tıñdağan. Ay Tamgut qırqasınıñ üstinde
ğana turğandıqtan, onıñ bas jağı ğana jarıqtanıp, al dala qarañğılığı
qoyulana tüskendey.
– Kün kürkiregen şığar, - dedi Əli.
– Aspan ap-aşıq turıp pa?
San mıñdağan juldızdar jımıñ-jımıñ qağadı.
– Tasjolmen əsker maşinalar legi kele jatqan siyäqtı.
– Bizben jolıqqalı şıqqan tərizdi, - dedi Əli. - Osı jerde küteyik.
Eger altı nemese jeti maşina bolsa, layıqtı qarsı alarmız. Eger
köbirek bolsa, ötkizip jiberu kerek.
– Qoy! - dedi Akli. - Biraq meniñ soñğı jorığım bolğandıqtan...
Maşinalar legi jaqındağan sayın temir-tersektiñ saldır - küldiri
anığıraq estilgen. Olar joldıñ ay jarığı tüsip turğan tusına tayağanda
sulbasın alıstan köruge bolatın edi. Özderi jarıqtarın öşirip, aqırın
jürip keledi. Əli sanap tur. Segiz maşina eken.
– Meniñşe, aldıñğı eki jük maşinasındağılar əskeriler emes, - dedi
Əli. - Olar basqalarına uqsamaydı... Al jük maşinaların basıp ozıp
bara jatqan jeñil maşinadağı, sirə, ofitser bolar.
– Sodan bastau kerek, - dedi Əli.
– Solay dep oylaymısıñ?
– İə!
Əli jasağın joldı kömkerip uyısıp ösken qısqa butalardıñ arasına
jasırdı. Motor dausı endi anıq estilgen. Olardıñ ar jağındağı
Talanıñ üyleriniñ qarauıtqan sulbaları ağara bastağan aspan ayasında
ayqındala bastağan edi.
Küdiktilerdi alañğa tez jinadı, biraq olardı şığarıp saluğa bükil
derevnya turğındarı şıqqandıqtan, uzamay olar eki topqa bölindi: ortada
bir şoğır adam tur da, al töñireginde sanı bulardan əldeqayda köp, beybereket tobır. Qalıp bara jatqandar analarğa urlana qaraydı, al ketip
bara jatqandar qalatındarğa eşbir nazar audarar emes. Tap osı sətte olar
tek bir ğana nərseni: özderin aldan ne kütip turğanın ğana oylağan. Bular
özderinen ne surauı mümkin sonı tabuğa tırısıp, qorğanısqa dayarlana
bastadı. Biraq bərinen burın olar soldattardan emes, Tayeb pen harkiden
qorqatın.
Top jinalğan kezde Tayeb serjanttan umıtıp ketken bireuge barıp
keluge ruqsat suradı. Gamlet: "bir... eki... jiırma toğız, otız... bəri de
osında emes pe" dey berip edi, Tayeb sol eki ortada közden ğayıp bolıptı.
Sodan köp uzamay qaytıp oralğan. Aldımen onıñ qırıldağan dausı
estilip, sonsın özi de payda boldı. "Qanşıq, qanşıqtıñ qızı! Tayeb
erkek pe, joq pa, körsetermin sağan! Tayebtiñ soqqısınan erkekterdiñ
qalay ökirip jılaytının körip al sen!" Onıñ baqırıp-şaqırğan
boqtığınıñ arasınan anda-sanda əyeldiñ şıñğırğan üni estilip qaladı.
Tayeb qaratorı kişkentay ğana əyeldi jalbırağan şaşınan süyretip
topqa alıp kelipti. Sodan keyin onı ortağa iterip jibergende, anau denesi
auırıp ketkendikten tağı şıñğırıp jibergen. Erkekter teris burılıp,
əyelder jaña kelgenge zəreleri uşa qarap qalıptı: bul Tayebtiñ əyeli
bolatın.
Lek SAS - qa qaray tüse bastağan. Eñ aldında Tayeb pen Amer, onıñ
soñınan otız adamdıq top, budan keyin soldattar men harkiler. Qızın
ertken Farrudja eñ soñında keledi. Bulardıñ kərtişkesinen kapitan
Marsiyak: "Qosalqı oyınmen aynalısıp jüruleri mümkin", - degen
eskertpe tapqan. Əyelder Tayeb tıqsıra quıp kele jatqan şaldardı
süyemeldeydi. Uzın aq şekpenge oranıp alğan Mohand Saidtıñ jüzinde
bərine nemquraydı birdeñe bar, şını osı ma, əlde ədeyi istey me,
Mohandtıñ alıs tuısqanı bolıp keletin Tayebtiñ əsirese jınına tietini
osı qılığı edi.
Bular derevnyadan şığa bere zirat qasınan Farrudja özderine qarsı
kele jatqan arqasına bala kötergen jas əyel men onıñ soñınan ergen
bükireygen kempirdi körgen. Ol Tasadit men Titti keyuananı birden
tanıdı. Öñi quarıp ketken Farrudja közin juma qoydı da, əlgi əyelder
qatarlasa bergende ğana aştı. Tasidit tömen qaradı, al Farudjanıñ
jüregi atqalaqtap qoya bergen. Əlgi ekeui lektiñ qasınan ötip ketken kezde
ğana Farrudja jeñildene kürsinip edi, kenet Tayeb esine birdeñe
tüskendey, analarğa ayqay salğan:
– Ey, sen ekeuiñ!
Əyelder toqtay qalıstı.
– Ruqsatnamalarıñ bar ma?
– Ne deysiñ, ulım?- dep suradı kempir.
– İrumenderden alğan qağazdarıñ bar ma deymin?
Ol jas əyeldiñ qolınan şap bergen. Anau qızarıp ketip, toqtay qaldı.
– Qanday qağaz? - dep suradı əyel.
Bir jaqqa bara jatır ekensiñ, qağazıñ boluğa tiis.
– Ə, qujattar ma? Mineki.
Qoynına qolın jügirtken ol bir buma qağaz şığarıp, Tayebke körsetti.
Tayeb olardı bir-birlep qarap şıqtı.
– Bəri de oydağıday eken!
Söytti de buma qağazdı jirenişpen laqtırıp tastadı. Jelge uşa
bastağan qağazdardı jinap aluğa Tasadit eñkeye bergen.
– Tasta olardı, - dedi Tayeb. - Olardıñ endi sağan qajeti joq. Bizben
jüresiñ.
– Men Avizarğa bara jatırmın, - dedi kelinşek, - Avizarğa, əpkemniñ
üyine.
– Men əkeñdey adammın... al sen meni bala dep oylaymısıñ! - dedi
Tayeb. - Əpkeñe emes, bauırlarıña bara jatırsıñ ğoy, - ol ırsiıp küldi,
- partizan bauırlarıña! Sen solardıñ baylanısşısısıñ, olarğa məlimet
jetkizesiñ, qoyındarına jatasıñ, jezökşe qanşıq... Özi əp-ədemi, japjas, mına kəri mıstanmen birge jolda qañğırıp jürgenin qaraşı...
Balañnıñ əkesi kim? A? Ol qayda? Nege basıñdı salbıratıp jiberdiñ?
uyalğan türin munıñ, bala jasağanda ğoy Uyalğan joq şığarsıñ... onı tipti
kim jasağanın da bilmeysiñ!
Əyelder Tasadit pen Tayebke qaramauğa tırıstı. Bul aymaqta əyelmen
bulay söylesuge bolmaydı ğoy. Tayeb judırıqpen bir perip, kempirdi
şuñqırğa uşırıp tüsirdi, balanı kelinşektiñ qolınan julıp alıp, jol
ortasına otırğızdı: "Osı jerde küt, fellaganıñ küşigi!" - dep zekip, al
şeşesin şaşınan süyrey jönelgen. Munıñ qolınan bosanıp şıqqan
boyda Tasadit balasına qaray tura jügirdi. Tayeb mıltıq dümimen bir
urıp, əyeldi qaytadan topqa qaray tıqsırdı. Bir jağınan Farrudja kelip
qoltığınan süyemeldegen. Şekesinen qan ağıp, qolañ şaşı jalbırap
ketken.
Tayeb Titige burıldı:
– Joq, sen de bizben birge jüresiñ, qozğal jıldam!
Biraq kəri Titi qozğalmay jatqandıqtan, ol qaytıp barıp, kempirdi
jağasınan alğan küyi keri süyrep əkeldi. Tititiñ qol-ayaqtarı tiri
adamdıki emes, ağaş quırşaqtıki siyäqtı erbeñ-erbeñ etkenine soldattar
məz bolıp külip jatır.
Lektiñ soñında eñiregende etegi tolıp Tasidit süyretilip keledi. Ol
qayta-qayta artına qarağıştaydı, al Tayeb avtomatımen nuqıp ornına
quıp əkeledi.
– Sen de anadan tuğan şığarsıñ, Tayeb, balamdı ala keteyinşi.
– Solay ma! Öziñ osı araniki bolmasañ, meni qaydan tanisıñ? - dedi
Tayeb.
– Balamdı özime qaytarşı, onıñ sağan qılğan jazığı ne?
– İə, onıñ jazığı joq, al seniñ şe?
– Men Avizarğa, əpkeme bara jatırmın... Eger sen de anadan tusañ...
Bet-auzın damılsız jas juıp keledi. Bir qırındap kele jatqan boyı
balanı köru üşin əlsin-əlsin artına qarağıştaydı. Bala jol ortasında
əli jılap jatır. Bular SAS - qa jaqındağan sayın onıñ dausı da birtebirte azayıp, tittey sulbası kişireye - kişireye endi bir burılısta
müldem közden ğayıp boldı, əytkenmen səbidiñ baqırğan dausı talayğa
deyin estilip turdı.
SAS mektep üyine ornalasqan bolatın. Şarualar tobı osında jetken
soñ kapitan on eki adamdı bölip alıp, olardı jerkepedegi qabırğa
şkaptarına qamauğa buyırdı. Qalğandarın bos jatqan toğanğa itere
salğan.
Jerkepege bastaytın tastay qarañğıdağı satınıñ bir jerindegi
tepkişi bolmağandıqtan, talaylar qulap tüsip jattı. Qarañğıdan birbiriniñ üstine qulap jatqandarğa qarap, soldattar şek-sileleri qatıp külip
tur.
Tutqınğa alınğandar qamalğan şkaptarğa aspalı qulıptar
salınıptı. Öytkeni, soldattar olarğa işkilik jasıradı dep tiekteriniñ
bərin sındırıp tastaptı. Endi işke qamalğandar azdağan aua kirui üşin
esikti iterip, azdağan sañılau qaldıruğa bolatın edi. Tüsten keyingi
uaqıtın Tayeb jerkepe men toğan arasın ərli - beri kezimen ötkizgen. Səl
aşılğan şkaptı ol ayağımen teuip qalıp, jauıp tastaytın. Tar
sañılaudan Farrudja jabıq şkaptardıñ birinen soñ birine barıp,
timiskilenip jürgen Tayebtiñ alpamsaday denesin körip otır. Qay şkapta
kimniñ qamaulı otırğanın jaqsı biletin ol tutqındardıñ attarın atap,
jaylı otırsıñdar ma dep keketip qoyadı.
Tergeudi tün ortasında erkekterden bastağan. Farrudja tüni boyı
olardıñ ayqaylağan -oybaylağan dauıstarın estip otırdı. Ol tipti
əlgilerdiñ dauıstarın ajırata bastap edi. Qulağın tığındap körip edi,
odan eşteñe şıqpadı. Aş şibörilerdiñ tap mektep qabırğasınıñ qasına
kelip ulığanı adamdardıñ ayqay - oybaylarımen aralasıp ketken. Uzamay
qaraday oy-sanası şatısıp, munıñ öñi men tüsi me, ulıp jatqan
şiböriler me, joq adamdar ma, sonıñ bərin ajıratudan qaldı. Jüregi
aynıp, birneşe ret qusıp ta tastadı. Şıday almağan keybireuler
şkaptıñ işine düzge otırıp qoyğandıqtan, qolqanı qapqan iis öltirip
baradı.
Erkekterden keyin jauapqa alu kezegi əyelderge kelgen. Farrudjanı
tañğa qaray biraq şaqırdı. Buğan özi quanıp ta qalğan. Şkap işinde aua
joq, ayaqtarı, büyiri men tizeleri qan qaqsap auıradı. Tek türegep qana
turatın orın bar, al munıñ uyqı basıp, əketip baradı.
Tayeb munı baspaldaqqa qaray iterip jiberdi. Üşinşi tepkişke jete
bere onıñ joq ekenin biletin Farrudja attap ötip ketpek bolğan. Tayeb
köyleginiñ eteginen tartıp qaldı.
– Ayağıñdı tepkişke sal, - dedi ol, - qazir tepkiş bar.
Farrudja qulap ketpes üşin Tayebtiñ qolınan ustay alğan: ayağınıñ
astı bılq-bılq etedi. Farrudja munıñ ne ekenin uqpadı. Qarañğıdan
jarıqqa şığa kelgende, közi eşteñe körmey qaldı. Tayeb qarqıldap
küldi:
– Kördiñ be, Farrudja, basım isteydi ğoy, əri senderdiñ qamdarıñdı
jeymin! Əlgi jerdiñ tepkişi joq bolatın. Sonsın onıñ ornına özimniñ
jaqınım Mohandtı jatqızıp qoydım. Ol jatqalı bir sağattan astı,
əytpese tömen qulap, jelkeleriñdi üzip alar ediñder! Endi sonı bas ta,
joğarı köterile ber. Mendey qamqorşılarıñ bar, baqıttısıñdar ğoy!
Eh! Meniñ közim joğalsa, Talanıñ jamağatı qalay kün körer ekensiñder!
Əyel Tayeb özin alıp kelgen bölmeni közben şolıp şıqtı. Joq,
munda jalañaş elektr sımdarı da, azaptaytın astau da körinbeydi, tek
ülken eki kərlen ıdıs tür: birinde tuz, endi birinde köbikti suyıq bar,
şaması, sabındı su siyäqtı. Jarqırap şam janğan uzın üstel basında
kapitan otır. Esik aldında qasqır ittiñ qarğıbauın ustağan tapal soldat
tur.
Tayeb Farrudjanı bölme ortasına iterip apardı.
– Bul Belaidtıñ qarındası ğoy, sen bayqa, - dedi kapitan.
– Bul Əlidiñ əpkesi, kapitan mırza.
Kapitan budan jauap alumen ğana şekteldi. Al betinen ayausız urğan
Tayeb edi. Əyel kapitannıñ şaqırayğan şamınıñ jarığınan közi
qarığıp, töñiregindegilerdi durıs köre de almağan.
Alğaşında auzınan şıqqan sözderine muqiyät boluğa tırısıp baqtı.
Tayeb audarıp, aqsarı hatşı qağazğa jazğanşa, oylanıp, sözin juptap
alatın uaqıtı da bolğan. Partizan, Taladağı OPA ofitseri, qupiyä
orındar, baylanıs, jarna jinau degenniñ bərin teriske şığardı. "Əyel
adammın, mektep esigin aşıp ta körgen emespin, soğıs meniñ ne teñim!" degen.
Ayaqtarı, büyiri men işi qattı auıra bastadı. Şaqırayğan şam közinen
jas ağızdı. Özin qazir qulap qalarday sezingen.
– Otıruğa bola ma? - dep suradı.
Tayeb betinen salıp jiberdi. Kapitan nemquraydı ğana:
– Joq, - degen. Özi əlsin-əlsin auzın Farrudjağa qaratıp, ülken
tapanşasımen oynap otır.
Tergeu sozılıp ketti. Farrudja endi ne aytıp jatqanın anıq tüsinip
te turğan joq; öz sözine özi qayşı kelip jatqan joq pa, onı da bilmedi.
Osı azaptıñ bərinen qutılu üşin: "İə, iə! Men baylanısşımın!
Partizandarğa məlimet, aqşa men qaru-jaraq jetkizip jürgen de menmin.
Talada ormannan şıqqan bizdiñ sarbazdar boy tasalaytın bes qupiyä orın
bar, olarda qaru-jaraqtar men oq-dəriler jetkilikti. Qupiyä orınnıñ biri
meniñ üyimdegi şkaptıñ art jağında!" - dep ayqaylap jiberuge şaq qalğan.
Aqırı munıñ közi tük körmey, kapitannıñ dausı bul jerden sandağan
şaqırım alıstan estilgendey bolğan.
– Amiruş... Şamğa qara... Amiruş qayda?.. Şamğa qara... Amiruş
qaşan ötedi? Amiruş... Amiruş... Amiruş... Şamğa qara... Amiruş
qaydan ötedi?..
Tergeu bitken kezde Tayeb munı esikke qaray iterip jiberip,
şalqasınan tüsire jazdadı.
Dalada jarıq tüsti. Əteşter şaqırğanın qoydı.
– Uiza qayda?- dep suradı ol Tayebten.
– Toğanda. Sonda mürdem qatatın şığar. Qızıñ qusam dep, işekqarnın aqtarıp aldı -au deymin.
Bular jerkepege qaray kele jatır. Endi Farrudja bərin de körip
keledi. Əyel satımen tüskende üşinşi tepkişten attap ötip ketpek edi,
Tayeb qolınan auırta julqıp qalğan.
– Tepkişti umıtıp kettiñ be, nemene?
Mohandtıñ aqşıl şekpeni əbden lastanıp, türi baspaldaqtan
ayırğısız bolıp qalıptı.
– Öte ıñğaylı. Qalay ötkenimdi qarasañşı!
Tayeb "tepkişekke" turıp aldı. Mohand Said kirpigin de qaqpastan
budan közin ayırar emes.
– O! Osı öşpendilikke tolı köziñ - ay! - dedi Tayeb. - Seniñ köziñnen
öşpendilik otın körudi unatamın, jien... Endi ne istersiñ! Bul sağan
Panama emes, bul jer Aljir, soğıstağı Aljir. Munda jatqanıña qanşa
boldı? Bir sağattan astı ma? Al köziñe öşpendilik tonnalap jinalıp
qalıptı... Əytkenmen, eşteñeñ ketpes... Meni ömir boyı ayaqtarıñmen
taptağansıñdar, esiñde me?.. Sonda da rahmet aytqam!.. A?.. Buğan ne
deysiñ?
Mohand munıñ betine tesilip qaraumen jatır.
– Bulay qarağanıñ jaramaydı, Mohand jien, jaramaydı... Seniñ
ornıñda bolsam, teris qarar edim...
Farrudja tamağına birdeñeniñ keptelip turıp alğanın sezdi, biraq
loqsitın da işinde eşteñe qalmaptı. Közi qaytadan qarauıtıp ketken.
Kenet Tayeb Mohandqa tura umtılıp, onı julıp aldı. Judırığımen
soqqılap, balağattap jür:
– Jeter endi, joğal! Joğal deymin! Köziñdegi öşpendiligiñdi kördim...
Joğal! Ekeuiñ de qaralarıñdı batırıñdar!
Söytip, ekeuin jerkepege iterip jibergen.
Əyelderdi bes künnen keyin bosattı. Bir omartanıñ araları siyäqtı
bular toptanıp alıp, üylerine qaray ayañdağan. Ün-tünsiz, osınday
kiriptar halde jolda əldebir erkekter kezdesip qala ma dep qorqadı.
Qaraday qısılıp, bir - birleriniñ betterine qaramauğa tırısadı.
Bastarın salbıratıp, ilbip kele jatır. Keybireuleri dal - dulı şıqqan
köylekterimen ər-ər jerin qımtağan boladı.
Farrudja Tayebten şapalaq jep, birde şkaptıñ işinen esigin
tarsıldata qaqqanı üşin mıltıq dümimen de urıp jibergen.
Əyelderdiñ ortasında kele jatqan Tayebtiñ zayıbı küyeuin damılsız
qarğap-sileumen keledi:
– Oy, qarğıs atqır oñbağan - ay! Sol oñbağan küyiñde bir küni sileñ
qatar!.. Körge tüskenşe sol silimtik küyiñde ketersiñ!.. Munday
musılmannıñ jauımen birge turğannan göri ölgenim artıq edi!..
Basqalar onıñ sözin estip kele jatqanmen, eşteñe demedi.
Tayeb balanı tastap ketken jerge kelgende, Tasadit toqtay qalğan
Əyel kişkentayı bir jerinde jatqanday joldıñ üstin, ar jaq, ber jağın
qarap şıqtı, sodan keyin turğan ornında zırıldauıq sekildi aldımen
bayau, sonsın şır aynalıp barıp, qoldarın salbıratıp jiberip,
qarqıldap külip qoya bergen.
– Söytip, bəri de bitti! Endi meniñ soñımnan jügirip, şıbınşa
ızıñdap kelip, moynıma asılmaysıñ, qandalaşa qadalmaysıñ! Aqırı
senen qutıldım ba?! Oy, keremet - ay! Sen meniñ qanımdı, emşegimdi,
jiligimniñ mayın sorıp bolıp ediñ! Endi uyıqtayın desem, baqırıp qoya
beretin ediñ! Ua! Ua! - Ol balaşa baqırdı.
– Bir jaqqa şığayın desem, etegime oratılıp, oybaylaytınsıñ!
– Ol tağı balanıñ jılağanın keltirdi. - Qarnıñ aşqanda
omırauımnıñ kök şandırın julıp ala jazdaytınsıñ. - Əyel öz
keudesine eñkeyip, köyleginiñ astındağı omırauın jındana tistelep
jatqanday keyip tanıttı. Osı qılığın sansız ret qaytalap, sonan soñ
keudesin aşıp tastap, qasındağı əyelderge kezekpen körsetip jür. Qarañdarşı, qarañdarşı, əpke - siñlilerim - au, əbden qanın şığarıp
tistep tastağan joq pa! Tüu, oñbağan - ay! Ol emşekte süt boluı üşin
qarnım toq boluı kerek ekenin bilmey me? Sonda meni kim işkizip - jegizedi
deydi eken? Əkesi qaza tapqan... meniñ basqa eşkimim de joq!.. Al ol... ol
ölip qalğan.
Əyel sausağımen joldı körsetti.
– Ol osı jerde bolğan, qaşandağıday azınap jılap otırğan! Qasında
şeşesi bar dep oylağan şığar... Al endi bitti, bəri de bitti, bitti!..
Ol jındana saqıldap küle bastadı, sodan tınısı tarılıp, aqırı
közinen jası ağıp, ıqılıqtay bastadı. Budan keyin kenet öksigi
basılmay, eñirep jılap qoya berdi. Əyelder onı qorşap alıp, jas balanı
aldandırğanday jubatıp jattı. Farrudja onı iığınan quşaqtadı.
– Jür, jür, Tasadit, siñlim, jür derevnyağa barayıq.
III vilaiyğa barar jolda Başir tağı da astanağa soğuğa tiis edi.
Sondağı garajdardıñ birinde jasırın baspana bolatın. Bul minip kele
jatqan kökönis tasımaldaytın şağın jük maşinasınıñ temir-tersekteri
tınımsız saldır-küldir etedi. Kabinada otırğan Başir qalğıp otırğan
adamnıñ keypin añğartadı. Jasandı saqal-murtı öñin əjeptəuir mosqal
körsetip tur. Tartıp alğan səldesi milığına tüse bergen soñ julıp alıp,
laqtırıp jibergisi keldi. San aluan ottarğa bökken qala da jaqındap
qalğan. Şahar tım qulpırıp ketpegenmen, qazirgi zamanğa say deuge əbden
bolarlıqtay: munda Konstantin səykes ülken ğimarattar köptep salına
bastaptı.
– Əl-Biar arqılı öteyikşi, - dedi Başir jürgizuşige.
– Qayda baram deseñ de erkiñ, köñiliñ soqsa, ortalıq politsiyä
komissariatına tartıp ketuge de boladı.
– Əl-Biarda jumısım bar edi... Bes-aq minöttik.
– Tüni boyı sonda qalam deseñ de erkiñ. Meniñ şaruam qanşa.
Başir osınşama maşinanıñ şoğırlanğanın burın körmepti.
Jəne avtomabilderdiñ teñ jartısı əskerilerdiki eken.
– Mınaday alasapıranda bizdi bireuler bayqap qalar ma eken?
– Jansızdar tolıp jür emes pe, - dedi jürgizuşi.
Başir üyinen alıstau jerge toqtauın ötindi. Bul uaqıtqa deyin Klod
ədette üyge kelip te qalatın...
Köşe müldem özgermepti. Mañdayşalar da sol küyinde. Qabırğalarda
qan qızıl nemese qara boyaularmen jazılğan: "Dyunkerkten Tamanrasetke
deyin Frantsiyä qalğıp otırğan joq", "Jerorta teñizi Frantsiyänı kesip
ötedi", "Frantsiyä jasampaz - fellaga büldiruşi", "Frantsiyä məñgi osında
qaladı" degen jazular samsap tur.
Pəteriniñ terezeleri jabıq tur eken. Ol jan-jağına qaradı, eşkim
bayqamağan siyäqtı. Sodan soñ kireberisten ötip, ekinşi qabatqa şıqtı da,
esiktiñ qoñırauın bastı. Eşkim joq. Ol esiktes körşisi saqtandıru agenti
şığa ma dep biraz kütti, biraq onıñ esiginiñ sañılauınan da jarıq
körinbeydi, eşkimniñ ayaq dıbısı da estilmedi.
Başir qaytadan tömen tüsti. Kireberistegi poşta jəşiginde munıñ atıjöni, qasında Klodtiki jazılğan. Ol jəşikti aştı. Sudıñ, elektrdiñ
şottarı, frantsuz armiyäsı taratatın meditsinalıq prospektiler,
ünparaqtar, jəne eki hat jatır eken.
Birinşisi Klodtan kelipti.
"Bul pəterge qaşan kelesiñ, jalpı kelesiñ be, onı da bilmeymin. Qalay
bolğanda da, munda turmağanıma bir aptadan astı, əytpese jındanıp
ketetin türim bar. Mına üy eleske tolı, əsirese et pen süyekten
jaratılğan elester zəremdi uşırıp bitti. Əytkenmen, zəremdi
uşırğannan göri... Sağan qalay aytsam eken? Jüregimdi aynıtadı. Eger
solar osı hattı aşıp oqısa, oğan da tükirgenim bar. Sağan "qoş" dep
aytsam ba eken, biraq tım ekpindi sözderdi jaratpaytınıñdı da bilem
ğoy. Men, ərine, Parijge ketem. Təuelsizdik alğan kezderiñde teñizdiñ ar
jağınan bizge keletin tım qurığanda bir keme, ne uşaqtarıñ qalsa,
meniñ ədirisimdi anıqtamalıqtan tabarsıñ (bılayşa umıtıp
qalatınıñdı bilem), ol sonda bar..."
Ekinşi hat Ramdannan kelipti.
"Seniñ əli izdep jürgeniñe jəne əli tappağanıña bəstesuge barmın...
jeti jılğa sozılğan köz jası, ölim-jitimder, epikalıq stildegi
batırlıq, azaptaular, şegine jetken azap şegu, qinalu, adam küşi
mümkindiginiñ aqırına jetken jeti jıldıq mehnat sağan sabaq
bolmaptı. Sen burınğısınşa juldızdar men perişteler arasınan
jumaq izdeysiñ. Sonı izdeudi doğar: sen joğalğan jumaqtan özge eşteñe
de tappaysıñ. Jəne basqalardıñ şolaq qolınıñ tuqılı nemese qurt
auruı sekildi öz ağzañnıñ jazılmaytın kemşiligi degendi de aytpa. Qazir
eger öziñ qalasañ jazılmaytın auru joq (munı sağan men aytıp
turmın...), al uıstap jegen dəri seni bul dertiñe daua bola almağan eken,
onda ol biz üşin u bolğanmen, sağan tamaq bolğanı. Osığan kön, tipti osı
aytqanım sağan qorlau bop körinse de, öziñe-öziñ saual qoy. Sen eski
tərtipte tınısıñ tarılğan, əytkenmen qanşa qinalsañ da, sol auamen
tınıstadıñ, ər jutımı körge bir taban jaqındatıp bara jatqanın
bilgenmen, işkilikten ayırsa, aqılınan qosa ayırılatın maskünem
tərizdi, sen de burınğı ulanğan auañsız ömir süre almaysıñ. Sağan
buyırğan keñistik tarılğan sayın jüykeleriñ men tamırlarıñ, küşquatıñ men təkapparlığıñ qasañ tarta bergen. Arman - tilegiñ de
süyretken şınjırıñmen şektelgen, tutqındaulı jüregiñmen süyesiñ,
aspanıñ - alabajaq surqay kökjiek, biraq, sınğan qanatıñ seni oğan
jetkize almaydı. Armanıñnıñ bir tutamı qalğanına da
qınjılmaysıñ, boyıñdı kümən torlap, birdeñege qulşınam dep öziñdiöziñ aldağıñ keledi, biraq ol nebəri şarasızdıq, özimşildik nemese quıs
keude ğana bop jürmese qaytsin? Ə? Onda qaytesiñ?
Öytkeni, sayıp kelgende... sende tuuı mümkin suraqtardıñ bərine
Marks jauap berip te qoyğan... Jaraydı! Solay-aq bolsın. Seni marksizm
jönindegi bir dəristen qutqarayın, ol turalı sağan onsız da köp
aytqalı, tipti jattap alatın uaqıtıñ da bolıp edi!
Ə, iə, tağı bir nərse... Meniñ auruhanada jatqanıma eki ay boldı...
Dərigerler men meyirbikeler asa qayırımdı jəne uzamay talqanım
tausıların özimnen jasırıp bağadı... Oğan köp qalğan joq!.. Biraq
uzaqqa barmasımdı özim de bilgem... Əytpese tım jaqsı bop ketpey me!..
Söytip, onı, senderdiñ Təuelsizdikteriñdi köre almaspın... Biraq
jüregimdegi sonıñ beynesimen ketip baram... Jəne onı osında qaldırıp
ketem. Janazamdı öziñ şığararsıñ. Sağan aşu-ızamdı, ədiletsiz tastalqanı şıqqan erik-jigerimdi, aqırı Adamdar Şaharın turğızu
jönindegi talabımdı qaldıramın Eger mağan opasızdıq jasasañ, onda
nağız oñbağan bolğanıñ... Seniñ dindarlarıñ aytatın o düniege
senbeytinim ökinişti: əytpese sol jerde seni kütip alıp, esep beruiñdi
talap eter em... Əkeme eñ qorqınıştısı bizdiñ əulettiñ menimen birge
bitetini emes ekenin tüsindir... Eñ bastısı - meniñ ne üşin ölip bara
jatqanımda... Jaraydı, endi şamam keler emes. Qağazdağı əripter
közime şubartıp körinedi... Jaraydı, qoş bol, Başir.
P.S. Lager basşılarınan mına hattı jiberulerin ötinermin. Bul
soñğı hatım. Buğan deyin jazğan segiz hatıma jauap qaytarmadıñ! Səlem!"
– Jıldam keldiñ ğoy! - dedi jürgizuşi.
– Köp jumısım joq demedim be!..
Garaj kir-qoqısqa tolı laşıqtar tolıp turğan Buzarea ormanınıñ
mañında edi. Başir tömenge köz tastadı: tat basqan temir sınığı,
kaktustar, şüberekter, sınğan taqtaylar, karton jırtıqtarı, al tutas
tastan qalanğan qabırğalar joqtıñ qası. Nəjis tögilgen soqpaq jolmen
üsti-bastarı alba-julba bireuler joğarı-tömen ötip jatır. Say tübinen
əldekimderdiñ dauıstarı estiledi. Olar qalay ğana tunşığıp qalmay aman
jür deseñizşi!
Garaj qojayını Başirdi közimen bağıp tur.
– Osılay ömir sürip jatır!
– Tañğalatın nərse!
Anau saydıñ tübin nusqap:
– Qayırşılar! Revolyutsiyä armiyäsı osı, - dedi.
Ol Başirdi garajdıñ art jağına ertip apardı.
– Ədette bul jaqqa frantsuzdar köz salmaydı. Erteñge deyin aman
bolsaq, inimmen tanıstırarmın, ol seni əri qaray alıp ketedi.
Garaj qojayınınıñ dausı bey-jay estildi. Ol ömirge de, qasında özin
añdıp jürgen ajalğa da əbden köndigip ketken siyäqtı. "Olar meni ustağan
kezde", nemese "Revolyutsiyä jeñgen kezde" degendi nemquraydı ünmen birdey
aytadı. Əytkenmen, Başirge burınnan da bul qaladağı üyler ğana emes,
adamdar da qattı özgerip ketken sekildi köringen: bireuleri əbden jasıp,
buğınıp qalğan, endi bireuleri - jəne olar köpşiligi - müldem şirığıp,
serippedey atılğalı turğan sekildi köringen.
Tüni boyı Başir köz ilgen joq. Tañerteñ, komendat sağatı
ayaqtalısımen, ol üyden şığıp, osı ara turğındarınıñ juındı şayındı tögetin, tüzge otıratın jerin boylay kaktus ösken tüspen jürip
keledi. Uyqı körmegen kirpikteri közine jabısıp, eşteñeni körip te
jarıtpağan küyi oyılıp - oyılıp ketken şandaq jolmen adımday bastı.
Qosaqtalğan pulemettiñ eki uñğısı sorayıp turğan ülken doñğalaq jolın
keskestey bergen sətte ğana ol alğaşqı qurışsauıt maşinanı körgen.
Alğaşında uñğınıñ tesigin ğana bayqadı. Tek sonan soñ ğana barıp
qalğandarın: abajaday maşinanı, pulemettiñ qos tutqasına jabısıp
alğan paranıñ qızıl telpegin, - şaması, kömekşileri bolar - onıñ
qasında qozğalıssız qatıp qalğan basqa da paralardı, sıqalğan oq
taspasın körgen; endi artına burıluğa bolmaydı, birden küdik tuuı
mümkin.
Başir parağa qaramauğa tırıstı. Tap sol sətte jol üstine bolıp
jatqanğa közi tüsti. Bükil jol boyında say tabanımen irektele
qurışsauıt maşinalardıñ uzın tizbegi tur eken. Saydıñ jieginde, ər
ağaştıñ, ər butanıñ tasasında, tipti ağaş butaqtarında da qızıl jəne
jasıl telpekti paralar jayğasıp alğan. Osı arada: "Dereu bul jerden
tayıp turıp, basqalarğa eskertu kerek eken", - degen oy sap ete tüsken.
Əytkenmen, ol eñiske qaray tüse berdi. Kaktustardıñ art jağında da
qızıl telpekter körinedi. Paraşyutşiler auır bəteñkelerimen kaktustı
mıjğılap, onıñ şırını bılğarı qonıştarına jabısıp jatır. Jasıl
telpekti eki para nemis qasqır itin şaujaylap ustap tur.
– Qayt keyin! - Bireu alqımınan qısıp qalğanday, Başir toqtay
qaldı. Qarasa, buğan emes, itine ayqaylap tur eken. Bul jeñildene dem
aldı.
Soqpaq jol bitken jerde soldattar körinbedi. Başir aynalasın bir
şolıp ötti. Eşkim joq. Ol tağı biraz uaqıt jayımen jürip otırdı da,
sodan soñ tas jolğa aparatın soqpaqpen joğarı qaray jügire jönelgen.
Ol əbden joğarığa şıqqan kezde sol jaqtan tüsip kele jatqan şeruşiler
tobın kördi. Munıñ qulağına ayqaylağan dauıstar da, sözder de estilmedi.
Tek tas töselgen jolmen jalañayaq, şabata ilgen, tozığı jetken bəteñke
kigen ayaqtardıñ dübiri ğana şalındı. Olar bir-birine tığıla tüsip, qoyanqoltıq jürip keledi; alıs tüstikten Mezon-Karedegi bazarğa, odan
qasaphanağa aydap kele jatqan qoy otarı ğana osılay jüretin edi.
Əyelder pərenjesiz keledi. Solardıñ biri tereze perdesin iletin metall
jaqtauğa ülken aq - jasıl tu qıstırıp alıptı. Mine, bular munımen
qatarlasa bergen. Tek sol jerde ğana Başir bireuleriniñ qoldarında temir
şıbıq, tayaq, tas barın bayqadı. Al köpşiligi qur qol keledi.
Başir şerudiñ basşısı bolar degen bireuine:
– Qulaq salşı, men say jaqtan kelemin. Ol jerde kemi jiırma şaqtı
qurışsauıt maşina tur. Al joldıñ boyı tolğan soldat, - dedi.
– Bilemin.
Başir şoqpıt-şoqpıt kigender men əyel jaulıqtarı ağarañdağan
toptı nusqap:
– Qasaphanağa apara jatırmısıñ? - degen.
– Əy, jigitim, - dedi top basşısı, - qalasañ lekke qosılıp, birge jür.
Qalamasañ, jolıñnan qalmay kete ber, bauırım.
Başir şeruşilerge qosıldı.
Bular körgen alğaşqı soldattar da ünsiz keledi. Olar əskerge jañadan
şaqırılğandar bolatın. Avtomattarın köldeneñ ustap, jol jiegimen
şep qurıp kele jatır. Qastarında itteri joq.
Qısqa ğana buyrıq berildi. Soldattar kele jatqan jerlerinde toqtay
qalğan. Şeruşilerdiñ aldıñğı qatarı eki oylı keyipte bir tolqıp ketip,
sonan soñ olar da sol orındarında kidirip qaldı. Jım-jırt tınıştıq
ornadı. Eki jaq ta bir - birlerinen köz ayırmay qarap tur. Aq - jasıl tu
jayımen tolqıdı. Bir jaqtan qasqır ittiñ ürgeni estildi. Şeruşiler
legine qaray tört soldat ertken leytenant jaqındap keledi. "Qazir
mınalardıñ əkelerin tanıtatın şığar", - dep oyladı Başir. Leytenant
anaday jerge kelip toqtadı.
– Ükimet şeruleriñe ruqsat beredi, biraq onı mınaday bülikşilik
rəmizben ötkizuge tıyım saladı. Bul jalaudı dereu mağan tapsıruğa
buyıramın.
Eşkim tırs etip ün qatqan joq, Başir bir jasöspirim jas əyeldiñ
qolındağı jelbirep turğan tudı julıp alıp, şerudiñ orta tusına qaray
tura umtılğanın körgen. Qoldan qolğa ötken ülken jalau jüzderi
qoñırqay adamdar tobırınıñ üstimen qalıqtap bara jattı. Aqırı
toptıñ ortasına jetip barıp qana toqtağan. Endi ol jasıl - aqşıl
qanattarın qağıp, köptiñ üstimen uşıp bara jatqan alıp qusqa uqsaytın
edi. Soldattar qay jağınan kelse de tuğa jetpes burın közderi qantalap,
örepkigen tobırdıñ qalıñ qatarın jarıp ötuge tiis bolatın.
Leytenant əlgi buyrığın eki, üş ret qaytaladı. Eşkim jauap qatqan
joq. Budan keyin əldekimniñ bergen jarlığımen be, əlde eşqanday
buyrıq-jarlıqsız ba, tobır jayımen alğa jıljıdı.
Səl bögelip qalğan leytenant soldattarına birdeñe aytıp ülgerdi.
Sodan soñ beseui de özderin qalğan əsker kütip turğan jaqqa qaray jügire
jönelgen. Soldattardıñ biri artına jaltaq-jaltaq qarap qoyadı. Budan
keyin aljirlikterdiñ qulağına əldebir buyrıq berip jatqan leytenanttıñ
dausı estilgen. Şeruşiler legi ıldiğa qaray tüsip keledi, tap ortasında
tu jelbirep tur.
– Oqtañdar! - dep əmir etti leytenant. Sodan keyin şeruge toqta dep
tağı buyırğan. Şeru toqtadı.
– Endi alğa bir qadam bassañdar, atamız!
Öli tınıştıqta onıñ ərbir sözi ayqın estilip tur.
Toptıñ qalıñ ortasınan bes jigit şığa keldi. Olar soldattarğa qarsı
birneşe qadam alğa şığıp, budan keyin jol ortasına toqtay qalıp,
tozığı jetken köylekterin, jırtıq kürteleriniñ öñirin ayqara aşıp
tastap:
– Əy! Atıñdar! Ne qarap tursıñdar? Erkek bolsañdar, atıñdar! - dep
ayqay saldı.
Söytip, öñirlerin aşqan küyi tağı da ilgeri adımdadı. Qastarına
tipten tayap kelgen kezde leytenanttıñ janında turğan soldat joğarığa
avtomat kezegin bergen. Bireu:
– Bauırlar, qırıp jatır! - dep ayqay saldı.
Tobırdıñ qatarı dir ete qaldı. Sodan keyin şabuılğa şıqqanday alğa
qaray tura jügirgen. İıqqa iıq tirestirip, jügirip keledi. Bəri birdey
demderin üzip - üzip aladı, pıs-pıs etken tınıstarı dübirlegen ayaq
dıbıstarımen qosa şığadı. Əyelderdiñ töbe quyqanı şımırlata
şıñğırğan dauıstarı estildi. Jolda olardıñ aq jelekteri şaşılıp
qalıp jatır, jügiruge jeñil boluı üşin erkekter şaqayların tastap
ketip baradı. Kenet birdeñe bolğan siyäqtı elestegen. Ne bolğanın Başir
uqpadı. Ol soldattardıñ burılıp alıp, qurışsauıt maşinalar turğan
say tabanına qaray jügirip bara jatqandarın közi şalıp qaldı.
Arttarınan ayuday aqırğan tobır keledi. "Bitti endi, - dep oyladı Başir. Qazir bular say tabanına qaray jöñkilgen sətte qos uñğılı pulemetter
mına jındanğan tobırğa qorğasınnan nöser jaudıradı".
Ol lektiñ aldına jetip, basşısın jağasınan alğan.
– Mınalarğa toqta deseñşi! Toqtat, əytpese bərin de qırıp saladı
qazir. - Ol özin de kiip-jarıp itermelep, birge əketip bara jatqandar
estisin dep dausı jetkenşe ayqaylap jür.
– Qolımnan endi eşteñe kelmeytinin körip tursıñ ğoy. Bular əbden
jındanğan.
Başir lek jetekşisin qolınan ustay alıp, jurttıñ aldına şıqqanşa
jügirip otıruğa məjbür etti. Tek sonda ğana tobırğa qarsı burılıp, eki
qolın köterip, alğaşqı qatardı bögeuge tırıstı.
– Toqtañdar! Men Maydan ökilimin! Buyıramın...
Halıqtıq maydannıñ öz ökili munıñ qulağına:
– Esiñ durıs pa?! - dep ayqay saldı.
Bulardıñ üstine töngen tobır kiip-jarıp, özderimen birge əketip
baradı. Aspan astı oybaylağan, ayqaylağan, şıñğırğan dauıstarğa tolıp
ketken. Doğa bolıp iilip ketken sırıqtağı tu alasura jelbireydi. Mineki,
pulemet. Anada, eki kaktustıñ arasında. Uñğısı tura tobırğa bağıttalğan
Onıñ artına jasırınğan pulemetşiniñ dulığası ğana körinip qaladı.
Toqtap qalğan aldıñğı qatar artınan kelip jetken nöpirdiñ
tıqsıruımen alğa qaray tağı jiırma şaqtı qadam jasağan. Sodan soñ
olar artqa burılıp, jotağa qayta örmelep, nege büytkenderin bireulerge
tüsindirip jatqanda, baz bireuler əli de tömenge qaray jügirip bara jattı.
Aqırı bəri de toqtağan.
Bularğa qaray jalğız özi jürgen manağı leytenant soldattar men
tobır arasındağı jerge kelip toqtap, tudı beriñder degen talabın tağı
qaytaladı.
– Şaması, mınau batır bolar, - degen dauıstar estildi top ortasınan.
- Basqalarınan batıl siyäqtı.
Leytenant:
– Endi bir minötten keyin... - dey berip edi...
Başirdiñ bar estigeni de osı boldı.
Tobır leytenantqa tap berdi. Anau qaşa jönelgen. Pulemettiñ
saqıldağan dauısı auanı jarıp ötti. Bir jigit qulap tüsti. Əyelder onı
jurt taptap ketpes üşin jol jiegine şığarıp tastadı.
Endi bəri essiz bir jantalasqan qimılğa aynalıp ketken. Bir top
jigitter tuğa umtıldı. "Bular bizdi öltirui mümkin, biraq tudı ala
almaydı". Aldıñğı jaqtağılar bir -birleriniñ qoldarınan ustap, tiri
tizbek qurıp, tudı bulğalañdatıp, bilep jürgen jigitti qorşap alğan.
Jaqın kelgenderdiñ bərine bular: "Allahtıñ jolında kim qurban
bolğısı keledi?" - dep ayqaylaydı. Jurt birte-birte osı topqa köptep kire
bastağan Aqırı kün səulesine bölengen aqşıl - jasıl tudı tutastay tört
tizbek qorşap aldı. Jəne bəriniñ qoldarında da eşqanday quraldarı joq.
Minöt sayın osı tizbektegi jigitter qatarı köbeyip baradı. Jəne bəri
birdey: "Allahtıñ aq jolına kim qurban bolğısı keledi?" - dep tınımsız
ayqaylap qoyadı. Tizbek barğan sayın ulğaya tüsken.
Soldattar alğa qaray qozğaldı. Ölgen jigitti qoldarına alğan top keri
lıqsıdı. Tu ustağandı qorşağan tört tizbek tastay qatıp qalğan
qoldarın jazbastan, şegine bastağan...
Başir derevnyağa soñğılardıñ biri bolıp jetti. Soldattar
şeruşilerden birşama qalıp qoyğan. Ol üylerdiñ biriniñ biik dualınıñ
qasına kelip toqtadı. Dual qabırğalarına qadap qoyğan şını
sınıqtarına jaraqattanıp almas üşin oramalın ekige bölip jırtıp,
qoldarın orap aldı da dualğa asıla berip, ekinşi jağına qarğıp tüsti.
Otırğışı, ortasında qudığı bar şağın auladan kelip şığıptı.
Ol bul üy aljirliktiki me, əlde europalıqtıki me dep, tas qudıqtıñ
tasasına jasırınıp turğan kempirdi körgenşe az-kem ayaldap qalğan.
Keyuana aljirlik eken. Bular bir-birine qarsı jürdi. Başir əli de entigin
basa almay:
– Qorıqpañız, şeşe, men uzamay ketem, - dedi.
Al kempir şoşınğan dausımen:
– Sen de qorıqpa, ulım, qorıqpa, öz üyiñdey kör, - dedi.
Ol esikti aştı.
– Kire ber, uzamay ulım da kelip qalar.
Tap osı sətte bireu qaqpanı düñkildetip qağa bastadı.
– Mınau, sirə, sol bolar, - dedi kempir.
Jolı bolmağan kapitan Marsiyak jındanudıñ az-aq aldında edi. Ol
şarualardıñ məlimetteri jazılğan barlıq magnitofon taspaların
tıñdap şıqtı. Osılardıñ bərin tört hatşı qağazğa tüsirgen. Kapitan
serjant Gamletpen birge məlimetterdiñ bərin oqıp, zerttep, taldap əlekke
tüsti. Biraq ilik bolar eşteñe tappadı. Bəri tükke turğısız birdeñeler.
Tayeb qayta-qayta:
– Olardı köbirek tayaqtau kerek edi. Fellaganıñ derevnyada jasırınıp
jürgenine ant işuge barmın, - dep bolmaydı.
– Onda nege osı künge deyin taba almay jürsiñ?- dep onıñ betinen
alıp tastadı Gamlet.
– Bul jerde tayaq kerek. Al mende tayaq joq! - dedi Tayeb.
Munı tumsıqtan qoyıp jibergisi kelip Marsiyaktıñ qolı qışıp-aq
otır. Tayebtiñ uzın-sonar sözin estigen sayın munıñ boyın aşu-ıza ma,
əlde jireniş pe, əyteuir birdeñe buıp aladı.
– Əsirese ana bir kelimsek əyel küdikti, - deydi Tayeb, - öziniñ bar
qujatı dup-durıs, onday bolmaydı ğoy.
– Jaraydı, Tayeb, bara ber, - dedi Marsiyak.
Sonsın onı dereu qayta şaqırdı.
– Əlgi bala qayda? Sen balanı ne istediñ?
– Ol senimdi jerde, kapitan mırza.
– Bastı qatırma, Tayeb, uqtıñ ba? Onı şeşesine qaytarıp beruiñ
kerek.
Tayeb sausağımen şekesin türtti.
– Şeşesi jındanıp ketti ğoy.
Kapitan buğan senimsizdikpen qarağan.
– İə, kapitan mırza, jındanıp ketti, aytıp turmın ğoy! - ol dausın
bəseñdetti: - Onıñ balasın qaytem, özimdikinen de şarşap jürmin!
Tayeb əskerilerşe izet körsetip, şığıp ketken.
Üydiñ qasında kempir men Tasidit otır.
– Biz balanı aluğa keldik, - dedi kempir.
– Ol senimdi jerde otır, - dedi Tayeb.
– Onıñ qamın jegeniñe rahmet, Tayeb, endi bizdiñ Avizarğa qaytuımız
kerek.
– Ruqsatnamañ bar ma?
– Onı öziñe bergen joqpız ba?
– Ol jaramaydı. Jañasın aluıñ kerek.
– Eger sonı bizge tauıp berseñ, - dedi kempir, - allah tilegiñdi berer edi.
– Seniñ allahıñ qarızın qaytarudı bilmeydi, - dep küldi Tayeb. - Ol
jağın jaqsı bilem ğoy.
Döreki matadan tikken köyleginiñ işinde bürisken kempir teris qaradı.
Tasidit Tayebtiñ jüzine üreylene köz tastadı. Onıñ əp-ədemi ekenin
Tayeb sonda ğana bayqağan.
– İrumender qudayğa senbeydi. İrumenderdiñ nege senetinin
bilemisiñ?
Ol qaltasınan
qaqpaqıldadı.

birneşe

baqır

şığarıp,

olardı

alaqanımen

– Bılay bolsın! Eger qujat alğıñ kelse, kapitanğa aqşa əkep ber.
– Qaltamda aqşam joq qoy, - dedi Titi, - biraq Avizarğa jetken boyda
sağan aqşa jibereyin.
– Al mınau şe?- dedi Tayeb. - Mınau aqşa emes pe nemene?
Ol Tasadittiñ kümis alqasın ustay aldı. Onısı sıñğır - sıñğır
etedi.
– Avizar da alıs jer emes qoy, - dedi kempir.
– Öziñ bilesiñ, - dedi de Tayeb üyge kirip ketti.
Tüsten keyin üyden şıqsa, Titti əli sonda otır eken.
– Mə, - dedi ol, - ala ğoy.
Ol buğan alqanı usındı. Tayeb SAS - qa kirip, uzamay bir japıraq aq
qağaz alıp şıqtı.
– Endi qaytıp seni bul jerden körmeytin bolayın, - dedi sonsın.
– Rahmet, - dedi kempir, - al bala qayda?
– Oğan erteñ kelesiñ.
Tasadit jılap qoya berdi. Kempir onı jas balanı jubatqanday öbektep
jatır:
– Jılama, qızım, jılama, künim! - Tayebtiñ ketip bara jatqanın körip
artınan ayqay salğan: - Tayeb, balam, onı qazir berseñ qaytedi?
Tayeb şart aşulandı.
– Sen nemene, berberlik tildi tüsinbeymisiñ, kəri mıstan? Erteñ dep
ayttım ğoy, sol aytqanım aytqan. Boldı jeter endi. Raus!
Bul sözdi ol soldattardan üyrengen. Munıñ nemis sözi ekenin biletin.
Keyde kapitan Tayebti şığarıp jibergende osını aytatın. Osı söz buğan
unap qalıptı.
Kempir jerden turdı, eki əyel quşaqtasqan küyi jılap ketip bara
jattı.
– Əy, - dedi Tayeb bulardıñ soñdarınan ayqaylap, - erteñ aqşa ala
keludi umıtpa, erteñ basqa ruqsatnama qajet boladı...
Kelesi küni Tayeb ədettegidey üyinen tañsəride şıqqan. Esiginiñ
aldında bükşiip eki əyel kütip otır.
– Sender derevnyağa komendant sağatı bitpey kelgensiñder me? Qaqpanı
kim aştı?
– Biz eşqayda ketken joqpız, - dedi kempir.
– Tünde qayda boldıñdar?
– Meşitte.
– Al şolğınşılar qaytti?
– Olar köşede jürdi, işke kirgen joq.
Jaratpay betin tırjitqan Tayeb:
– Al eger olar partizandar bolsa qayter ediñder? - degen.
Jas kelinşek ündegen joq. Uyqısız ötkizgen tünnen bet-jüzi sorayıp,
kögildir közderi kirtiip ketipti.
– Tayeb, anadan tuğanıñ ras bolsa...
Tayeb bularğa bir türli közben qarağan.
– Kiriñder de, meni üyden kütiñder, əyelim oyanğan.
Tayeb uzamay qaytıp oraldı, soñında bala kötergen pərenjeli bir
əyel bar. Tasadit oğan tura umtılğan.
– Tss! - dedi Tayeb. - Tınış, tura tur... Al sen tayıp tur! - dep
buyırdı əyeline.
– Eleñ - alañnan qayda baram?
– Qayda barsañ da erkiñ.
Pərenjeli əyel kireberiste tur. Tayeb tisin aqsittı.
– Mınau kofe men qant, - dedi ol, - quyıp ala beriñder.
Eki əyel de bas tarttı.
– Bul jolı şınayı kofe! - dep küldi Tayeb.
Tergeu kezinde ol Tasaditke sabındı su işkizgen. "Iş, qarındasım, bul
süt qosılğan kofe", - degen edi. Əyel ün qatpağan. Sonda bul onıñ basın
şalqaytıp jiberip, murnın qısıp turıp, eriksiz aşılğan auzına
kesedegini quyıp jibergen bolatın.
Tayeb esiktiñ eki jarmasın da jauıp, kilttedi de, kiltin qaltasına
salıp aldı.
– Mineki endi, - dedi ol, - endi asıqpay əñgimelesuimizge boladı.
Esik sırtınan bala jıladı. Tasadit onımen qosılıp eñirep tur.
– Dausın estip turmısıñ? - dedi Tayeb.
Əyel şarasız qoldarın ayqastırğan.
– Mınau sol! Körgiñ kele me?
Əyel dirildeuin qoydı.
– Mine, osınıñ durıs boldı! Otır munda! Eger biletiniñniñ bərin
aytıp berseñ, onı qolıña ustatam... birden qaytarıp berem.
Bul əyeldiñ qolınan ustauğa ərekettenip edi, anau dereu boyın jiıp
ala qoydı.
– Eger aytpaytın bolsañ, balañdı qaytıp köre almaysıñ. Ol da suıq,
aştıq, urıp-soğu, közdiñ jası degenniñ bərin de biletin boladı. Söytip,
allahqa janın bergenşe jılaytın boladı, közinde jılaytın jası da
qalmaydı... Öziñdiki siyäqtı kögildir közderinde, umıtıp qalğan
joqpısıñ? Əlde umıtıp qaldıñ ba?
Kelinşek jaña ğana Tayebtiñ əyeli ot jaqqan oşaq qasındağı alasa
otırğışqa otıra ketti. Tizelerin quşaqtap, bası salbırap ketken.
– Söyt, - dedi Tayeb, - aqıldı bolsañşı! Endi mınanı ayt, sen
baylanısşısıñ ğoy, ə?
Tasadit ernin jımqırıp alğan, ləm-mim dep til qatpadı.
– Partizandar qaşannan beri Talağa kelip jür?
Tasadit buğan köziniñ astımen bir qarap qoydı.
– Olardıñ sanı qanşa?
Əyel tizelerin burınğıdan da göri qısa tüsken.
– Jaraydı. Aytqıñ kelmeydi ğoy?
Tayeb kire beriske bettedi. Titi kempir burışta jılap otır. Bala
qaytadan baqıra bastadı. Esikke jete bere Tayeb artına burılıp:
– Osımen bitti, endi munı qaytıp körmeysiñ, - degen. Sodan keyin
pərenje kigen əyelge qarap: - Munı SAS - qa apar! - dep buyırdı.
– Jeti aydan beri! - dedi kenet Tasadit.
– Jeti aydan beri deymisiñ? - dep qaytalap suradı Tayeb. - Olardıñ
sanı qanşa?
– Aldımen jeti nemese segiz bolıp, sodan keyin ondap kelip - jürdi.
– Olar kimge baradı?
– Tayeb, balam, ayasañşı bizderdi. Esi durıs emestigin körmey
turmısıñ?
– Ayt! - dep aqırdı Tayeb. - Olardıñ qupiyä orındarı qayda? Qayda?
Fellaganı kim jasırıp jür?
Tasadit eşteñege tüsinbey qaldı. Esiktiñ sırtında bala baqırıp
jatır. Pərenje jamılğan əyel de solq-solq jılaydı. Tayebtiñ döreki
dausı tınıştıqtı bişikpen urğanday buzıp tur. Al Tasadit zar eñirep,
qara apanda jatqan balasına qolın sozadı. Biraq qolın qanşa sozğanmen,
anau əri qaray ketip baradı, ketip baradı, bul da tınımsız söyleumen
bolğan. Ne aytıp, ne qoyğanın da bilgen joq. Əlgi şuñqırdan şığıp,
balasın quşaqtay berem degende Tayebti körgen. Anau pıs-pıs etip, betin
ter juıp ketipti. Qara közderi buğan kelemejdey qarap tur.
Bərin aytıp bergenin özi sonda ğana tüsingen.
Esik sırtındağı bala ünsiz qalıptı. Esikke jetip barğan Tayeb tiekti
bar küşimen tartıp qaldı. Esiktiñ jarmaları qabırğağa soğıldı. Tayeb
jındı kisişe qarq-qarq küledi.
– Mine! Qaraşı!
Tasadit solay qaray tura umtıldı. Kire beristegi burışta əyel əli
jılap otır. Kirpikterine jaqqan sürmesi köz jasımen betin ayğız-ayğız
etipti. Özi balanı uatıp otır. Sürme boyauı . balanıñ da betine tamıp,
ayğızdap tastaptı.
Tasadit balağa, sodan soñ əyelge qarap, ıñırsıp edenge qulay ketken.
– Mınau Farrudja ğoy! Bala da sonıki!
Tayeb ırq-ırq küledi:
– Dosı men dosı kezikkennen artıq nərse bola ma eken!
Talada osınday bir mətel aytılatın.
– Al meniñ balam qayda?.. Meniñ balamdı qayda jiberdiñ?..
Tasadit Tayebke tura umtılıp, tırnaqtarımen betine jarmasqan.
Tayeb munı ayausız soqqılap jatqanına qaramastan:
– Meniñ balam qayda?! - dep baqırumen bolğan.
Farrudja jayımen ğana:
– Tasadit! Tasadit, siñlim, keşir, - dey beredi.
Tayeb oğan burıldı:
– Sen küşigiñdi al da bul jerden tayıp tur!
– Tasadit, siñlim, bul meni məjbür etti...
Tasadit balağa jaqındap kelip, onı qoldarınan, betinen, tanauınan
şöpildetip süye bastadı. Sodan keyin Farrudjağa qarap, bular bir-biriniñ
quşaqtarına qulay ketken.
Tayeb bularğa jaqındadı.
– Mına qatındar şiki ökpelerimen birge əbden jınımdı keltirgenin
qaraşı. Jeter endi! Raus! Ekeuiñ de bul jerden dereu tayıp turıñdar! Ol esikti julqi tartıp qaldı. -Jeter! Raus! Ekeuiñnen de... küyeuleriñnen
de... jalpı barlıq musılman ataulıdan jüregim aynidı. Erkekteri de,
əyelderi de, fellagası da, fellaga emesi de, satqındarı da, satqın
emesteri de... Bəriñnen de əbden jalıqtım, uqtıñdar ma?.. Boldı... jeter!
Ol esikti ayağımen teuip qaldı, sodan keyin Tasadit, Farrudja men
kempirdiñ üsti -bastarına soqqı jauıp ketti.
Titi men Farrudja şığıp ketti de, Tasadit Tayebtiñ qolına
jarmastı.
– Öltir meni, Tayeb, onı özime ber, əytpese meni öltir.
– Op-oñay qutılıp ketkiñ keledi ğoy, - dedi Tayeb. - Azap şek, ayqaylap
jıla... Tayebtiñ soqqısınan, mına qoldı, öziñdi urıp jatqan qoldan süy.
- Ol səl jumsarğanday bolğan. -Endi əulieleriñdi, musılman əulielerin
kömekke şaqırmay neğıp tursıñ? Men hristiandarğa, kəpirlerge qızmet
qıp jürmin emes pe! Sondıqtan musılmandıq diniñ nege sağan kömekke
kelmeydi, ə?
– Tayeb, sende de bala bar ğoy...
– Odan da, joq, bauırlarıñdı, şaqırsañşı! Olar ne bitirip jür,
seniñ bauırlarıñ, nege kelip sağan qol uşın bermeydi? Olar meni qaydan
tabuğa bolatının biledi, olar bərin de biledi, endi kelsin!..
– Meni öz qolıñnan öltirşi.
– Jaraydı, jeter, əytpese şınında mürdem ketirip jürermin...
Zarladıñ da qaldıñ... Öltir, öltir meni dep... Seniñ öligiñnen qanday payda
bar? Tekke sasığannan basqa... Jeter endi! Raus! Joq, toqta!.. Ekeuiñ de
əbden jalıqtırdıñdar... Mə, ala ber küşigiñdi!..
Tasadit uyıqtap jatqan balağa tura umtılıp, onı julıp alıp,
keudesine qıstı. Bala baqırıp qoya berdi. Tabaldırıqtan jıldam attap,
köşege şıqqan Tasadit artınan bir qora it quıp kele jatqanday tura
qaştı, özi əlsin-əlsin artına qarağıştap qoyadı. Tayeb soñınan ayqaylap
jatır:
– Derevnyadan ketip qaluşı bolma, sen əli kapitanğa qajetsiñ.
Ol köylegi künniñ alğaşqı səulesimen qızıldı-jasıldı, kök tüspen
qubılıp, alıstap bara jatqan taldırmaş sulbanıñ artınan qarap
otırdı. Sonan soñ şek-silesi qata külip, tipti jerge otıra ketken. Budan
keyin jın soqqanday ornınan atıp turdı da, SAS - qa qaray jügire
jöneldi.
Kapitan Marsiyaktıñ ayızı qanıp otır. Oqiğa Gamlettiñ
qanşalıqtı ottağanına qaramastan, munıñ pikirin aynıtpay dəleldep
otır. Aldında turğan serjant butına kiş etip qoyğan bala siyäqtı jerge
qarap tuqıradı, qoy közindegi otı söngen.
Bul oñbağan Gamlet uzaq uaqıttar boyı jurttıñ bərin munı,
Marsiyaktı aqımaq qıp körsetuge tırıstı... Öz jeñisine kapitannıñ
ayrıqşa jırğap otırğanı da sondıqtan...
– İə, qaşanda ekinşi betin soqqığa tosuğa dayar, əulie Frantsisk, qalay
eken? Sen ılği da meyirimdilik körsetip, jəbirge keşirimmen jauap beruge
dayar ediñ. Asıqpa! Fellaga munday mümkindikti sağan qanşa qajet bolsa,
sonşa ret tuğızadı... Joq, sen oylap körşi! Bes birdey qupiyä orın! Jəne
qayda? Seniñ qayırımdılıqqa tolı janıñ izdemeytin jerdiñ bərine
Uyalay beripti. Biri meşitte, dəret alatın jerde! Estip turmısıñ, serjant?
Seniñ quday üyiñde! Ekinşisi – SAS - tan jüz - aq qadam jerde, seniñ tap
terezeñniñ aldındağı küni boyı öziñ tesilip otıratın bos turğan üydiñ
işinde eken... Fellaga, şaması, seniñ jumıs istep jatqan keypiñdi
baqılap ta otırğan şığar... Bul olardıñ batıldığı ma, joq əsire
əuesqoylığı ma, ol jağın bilmedim. Üşinşisi - seniñ qamqorlığıñdağı
Farrudjanıñ şkabınıñ artında eken, serjant mırza. Frantsiyänıñ ülken
dosı Belaid Lazraktıñ qarındası, bizdiñ tağı bir dosımız Əli
Lazraktıñ əpkesi... Əlidiñ bizdi jaqsı köretini sonşama, bizge degen
süyispenşiligi men dostığın qolına mıltıq alıp, dəleldeumen jür. Al
tağı eki qupiyä orın beykünə eki şaruanıñ üyinde körinedi. Olar jerkepe
üstinde seni kofemen sıylap otırğanda, sirə, fellaga psihologiyälıq
ottaubaylarıñdı talay ret tıñdağan bolar. Əy, özderiniñ ayızdarı
qanıp, sağan talay ret külgen de şığar - au!
Serjant Gamlet qayta-qayta: "Al onda ne tur? Bul sonda neni
dəleldeydi? Tükti de dəleldey almaydı!"- dep qarsılıq bildirip jatqan
işki dausın tunşıqtıruğa tırısıp, ünsiz tur.
– Meniñ qatelesuim de mümkin, - dedi ol üni qumığa şığıp. - Öytkeni,
adamgerşilikke sendim. İdeal, kapitan mırza...
Marsiyak jarıluğa şaq qaldı:
– İdeal!.. İdeal!.. Özime salsa, "ideal" degen sezdi estigen boyda
tapanşama jarmasa ketemin... Adamnıñ jüregine jol ne arqılı ötinetinin
bilesiñ be, serjant?.. Ol qarnı arqılı ötedi! Al jürektiñ özine kelsek, ol
turaqtı nərse emes, aqıl-oy degen de jay nərse, üp etken jel ğana. Al
jelge ümit artuğa bola ma? Al qarınnıñ jöni bir basqa. Ol senimdi,
baysaldı... Aldap ketpeydi. Bastı negiziñ de sol... Jəne onıñ talaptarı da
qarapayım... Tek solay... endi qalay dep ediñ!
– Əlbette! Tek, kördiñiz be, Belaid siyäqtı adamğa aqşanıñ qajeti joq
qoy, əytkenmen de ol bizdi jaqtaydı...
– Ə, kimdi aytıp turmın de! Belaid pa? Nesi bar, Belaid jayında
əñgimeleseyik! Sol seniñ Belaidıñnıñ satqın ekenin ondağan şaqırım
jerden sezem! Qanday da bolmasın aljirlik Otan jayında, Frantsiyänı
tuğan anası siyäqtı köretinin, oğan adaldığın ayta bastağanda
jırtqıştıq sezimim oyanadı. Seniñ Belaidıñ kündiz bizben birge, tünde
fellaganıñ adamı. Tipti qazir kimge opasızdıq jasap jürgenin özi de
bilmeytin şığar. Tek qalay şatısıp qalmaytının ğana uqpadım.
– Onıñ bizge habarlağan məlimetteri....
– Əy, serjant, qanşa aytqanmen politehnikalıq mektep bitirdiñ ğoy,
basıñmen oylasañşı! Taladağı qupiyä orındardı kim taptı, ayta qoyşı,
kim? Olardı tabuğa janın salğan kim deymin! Qolın şıntağına deyin
nəjiske tığıp jiberuden qorıqpağan kim? Seniñ djentlmeniñ Belaid pa,
joq əlgi oñbağan Tayeb pe? Al? Kim? Joq, sen əñgime ne jayında bolıp
jatqanın tüsinip turmısıñ? Bizdiñ tanauımızdıñ astında! Küzet
beketinen jüz qadam jerde. Qanşama ay uaqıt boyında. Fellaga kelip,
ketip jürgen... Al seniñ beykünə dindarlarıñ... Talanıñ qayırımdı
turğındarı... Bizdiñ isimizdiñ oñ ekenin tüsinip... əne-mine bizdiñ jaqqa
şıqqalı jür degen kim? Olar qanişerlerdi jasırıp jür, tüsindiñ be?
Jəne biz turalı baskeserlerge məlimet berip jürgen de solar...
Marsiyak tipten bajıldap ketken. Gamlet ayağınıñ basınan köz
almaydı. Kenet kapitan dauıs ırğağın özgertti:
– Jaraydı. Sağan mınaday buyrıq bar. Kim jauaptı, kimniñ kinəsi
ülken, kimdiki kişi dep, uaqıt öltirip otıruğa bolmaydı. Bulardıñ bəri de
duşpan. Şolğınşılardıñ qajeti joq, onday köz aldaudan da toydım.
Jay adamdardı qarauılğa şığarmañdar, olar bizdi qarauıldap jüripti
ğoy. Men qoldanuğa tiisti tüpkilikti şaralardı jasap qoydım. Bir oyım
bar, biraq onı əbden pısıqtap aluım kerek. Bügin keşke sonımen
aynalısamın. Nusqau aluğa erteñ kelesiñ... İə, jəne tağı! Jaña ğana
polkovnikten hat aldım. Akfadu ormanında fellaga basşıları jinaluğa
tiis eken. Soñğı məlimetterge qarağanda, Amiruş ta sonda boladı.
Komandovanieniñ josparı boyınşa, bülikşilerdiñ neğurlım köp böligin
sonda ötkizip jiberip, sonan soñ barlıq kirer jəne şığar auızdardı
bekitip, osı ormanğa qamap tastau kerek. Erteñ bizge kömekke tağı bir rota
keledi. Bərimiz de saqaday say boluımız kerek!
Gamlet ketuge jinaldı.
– Jospardıñ qupiyä ekeni öz-özinen tüsinikti, - dep qosıp qoydı
kapitan.
Talada bir oğaştau tınıştıq ornadı. Qupiyä orındardı tazartıp
şıqqan soñ, soldattar da közge tüspedi. Tipti künine köşelerdi turaqtı
kezip jüretin şolğınşılar da körinbeydi. Tayeb küni boyına joğalıp
ketti. Əmirge bir soldat kelip, budan bılay özin-özi qorğau toptarınıñ
qarauılğa turmay-aq qoyularına boladı depti. Belaid işudi sıltauratıp,
Gamlet nemese Marsiyakpen jolığu üşin SAS - qa üş ret kelip ketti.
Biraq kelgen sayın əlgilerdiñ ekeuiniñ de qoldarı timey jatır degen söz
estidi.
Budan keyin Belaid aminniñ üyine jügirgen.
Jurttıñ bəri onı burınğısınşa amin dep ataytın, biraq şındap
kelgende, - özi de qinalıp pa, kekesinmen be, aytqanınday, - ol jağınan
qazir eşkimge keregi joq edi.
– Da Mezian, - dedi oğan Belaid, - birdeñe isteu kerek. Küni boyı rumi
ofitseri de, Tayeb te közime tüspedi. Bəlkim, bügin tünde şabuıldağalı
jatqan şığar.
– Jastarmen söyles, - dedi amin, - əytpese senderdiñ oyındarıñnan
eşteñe tüsinbeymin.
– Derevnyanı jina, ərkim öz oyın aytsın. Ata-babalarımız solay
istegen joq pa. Jəne komendant sağatına deyin ülgeru kerek. Jurttıñ
irumendermen betpe-bet qalularına bolmaydı.
– Jinalıs şaqırsam, Tayeb te jetip kelmey me?
– Sen oğan derevnya turğındarın jinağanım, olardıñ tağdırına
jauaptı emespin be de. Bir top essizderge bola bərimiz jazağa tartılamız
ba, Talanı qutqaru kerek, ol üşin ayıptılardı irumenderge ustap
beruimiz kerek qoy deseñşi.
– Olardıñ attarın atauğa tura kelmey me?
– Onda ne tur? Qupiyä orın beseu, yağni, kinəliler de beseuden aspaydı.
– Sağan aytıp turğanım da osı ğoy: sender, qazirgi tolqın men bizder
ər tilde söyleymiz.
– Tipti beseu de emes, üşeu-aq. Bos üydiñ iesi joq, al meşitke tek allah
ie... Allahtı öltire almaydı ğoy!
– Al Farrudja, öz qarındasıñ şe?.. Tağı ekeu bar.
– Olardı özim birdeñe etermin.
– Jastarmen söyles, senderdiñ isteriñnen eşteñe tüsinbeymin. Biz
senderdi düniege keltirdik, biraq isteriñ men oylarıñ müldem böten,
dünieniñ basqa tükpirinde turatın adam siyäqtısıñdar.
– Da Mezian, jastardan eşbir qayran joğın bilesiñ. Qanşama ay
uaqıttan beri jastar tek öltiru jəne özderi öluden basqa tük bilmeytinin
bilesiñ ğoy.
– Onda Tayebpen söyles.
– Onıñ da qolınan endi eşteñe kelmeydi, munı da jaqsı bilesiñ.
Talanı tek Talanıñ turğındarı ğana saqtap qaladı. Esiñde bolsın, Da
Mezian, kapitan Marsiyaktı da, mundağı basqa da ofitserlerdi bilem ğoy:
eger aldın almasaq, olar Talanı joyıp jiberedi.
– Eger şınımen ajal uaqıtı jetse, Belaid, sen de, men de onı bir
sətke de kidirte almaymız... jer betindegi kez kelgen əulieniñ qolınan
kelmeydi bul.
Belaid zirat jaqtı nusqadı.
– Ana jaqqa qaraşı, Da Mezian, bizdiñ ata-babalarımız, əkelerimiz
ıqılım zamandardan beri sonda jerlenip keledi. Özimiz de sonda barıp
jatatın kün de alıs emes. Erteñ derevnya tegis qırılıp qalsa, ölgender
jauaptı jastardan emes, bizden aladı!
Amin qarauıtqan ağaş japıraqtarınıñ tasasındağı molalarğa
qaradı.
– Jaraydı, aytqanıñ bolsın. Smaylğa jurttı alañğa jinasın dep
ayta salşı.
Belaid jürip ketti. Biraz jerge barğanda munı aminniñ dausı quıp
jetken:
– Seniñ bul jinalısıñ, Beliad, qoştasu jiını bolatın şığar.
Smayl jurttı alañğa jinamağalı da jıldan asıp edi. Deleklyuz
köbine osınıñ qızmetine jüginetin Öytkeni, Psihologiyälıq ıqpal jasau
jönindegi oqu quralınıñ 43-betinde: "Tüzimdikterdiñ beykünə saltdəstürlerin paydalanu arqılı olardıñ barlıq ziyändı da qaterli
bastamaların joyıp otıruğa boladı", - delingen. Smayl Deleklyuzge
"joq" dey almaytın jəne ılği da özin künəli birdeñe istep qoyğanday
sezinetin. Bir qızığı, osındayda bayağıda baqtaşı bolıp jürgen kezindegi
qoy otarın qayırıp alatını köz aldına elesteytin edi. Birer kesek tas
laqtırsañ əri tamaşa itiñ bolsa, barlıq maldı zamatta iirip aluğa
bolatın. Degenmen Deleklyuzdiñ zamanı ötti, al Marsiyak bulardıñ saltdəstürin kerek te qılmadı, sol sebepti munıñ uaqıtında derevnyanı bir de
bir ret jinaudıñ qajeti bolğan joq.
– Sen əzildep turğan joqpısıñ? - dep alğaşında Smayl Belaidke
senbegen.
– Amin jıldam jina dep jatır.
– Amin deymisiñ? Şaması, bügingi jağdaydan keyin ol, sirə, əlgi...
Aq şekpenin jamılıp alğan Smayl bayağıdağı kezderi siyäqtı
jorığın tömengi köşelerden bastadı, öytkeni, ol osı jürisin eñ
joğarıda, meşitke kire beriste, keyde munarağa şığıp barıp ayaqtaudı
unatatın. Sol sətterde özin Talanıñ üstimen qalıqtap bara jatqanday
sezinetin, onıñ aşı dausı döñgelek çerepitsa japqan şatırlardı janap
ötip, jurttıñ qulağına jetetin: "Qurmetti jamağat, alañğa jinalıñdar,
quday tileuleriñdi bersin!"
Onıñ dausın alğaş estigender tañğalıp: "İrumenderge qızmetke
kirgenbisiñ, Smayl?" -dep edi. Budan keyin ol jurt teris tüsinip qalmasın
degen oymen:
– Amin alañğa jinalsın dep jatır, qurmetti jamağat... - dep ayqayın
jalğastıra berdi.
Birte-birte munıñ üni barlıq burış - quıstarğa jetip, aulasında
qalğıp jatqan şaldar da, derevnya sırtında jumıs istep jürgen əyelder
de, tipti tau qırqalarına deyin jetip jatqan Smayldıñ dausın estimey
qala almadı. Alğaşında olar bul Smayldıñ dausı emes şığar dep
oylağan, öytkeni, onısı əlsizdeu əri jarıqşaqtanıp şıqqanday körinip
edi. Sebebi, dausı köpten ayqaylamağandıqtan, qarlığıñqı tartqan
bolatın. Biraq özine kənigi joldarmen jar salıp kele jatqan kezde
ayqayına bükil derevnya qulaq türip, jəne ərqaysısınıñ kömeyinde:
"Smayl nege jurttı alañğa şaqırıp jatır eken?" - degen üreyli saualdıñ
turğanın da ayqın sezine bastadı. Sonıñ arqasında jüregi ornına tüsip,
dausı da burınğıdan qattıraq şıqtı. Jaymen kele jatqan ol dausı tustusqa erkin tarap, dala jumıstarınan kele jatqandar da qulaqtansın
degen oymen jol ayırığına jetkende toqtay qaladı. Aqırı şaldar
oylağanday öz jastıq şaqtarı men Smayldıñ jas kezimen qosa kelmeske
ketti dep oylağan munıñ dausı qaytadan burınğı qalpına kelgendey
boldı. Al derevnyanıñ tömengi jağınan soñınan erip, birte-birte qatarı
qalıñday bergen balalardıñ qorşauında meşitke jetken kezinde onıñ
jar salğan üni tek jiın turalı şaqıru ğana emes, bəri ünsiz qulaq türip
turğan jeñis jırınday sezilgen edi!
Ol jotanıñ basında tur. Kenet tura qarsı aldınan kökjiekti tasalap
jatqan taudı kördi, - əli kök - jasıl jelekke orana qoymağan biikter kün
səulesimen appaq bolıp körinedi. Ol bastarı qalpaqtay şegeler qağıp
tastağan meşit esigin iterip aştı.
Topsaları sıqır-sıqır etedi. Tört ğasır boldı! Tala meşitiniñ
turğanına tört ğasır bolıptı! Mına qabırğalar tört ğasır boyı Tala
turğındarınıñ qudayğa qulşılıq etu, jinalıs ötkizu, mereke - meyram,
qayğı - quanıştarına kuə bolıp keledi. Smayl munarağa köterildi. Birbirine tığılısa uylığıp turğan qızıl jəne qarauıtqan üylerdiñ
şatırları özinen əldeqayda tömende jatır. Keybireuleriniñ töbelerinen
burqıldap tütin şığadı. Dauıstar! Smayl qay dauıstıñ iesi kim ekenin
jazbay tanidı, sol dauıstar munıñ köz aldına selolastarı: Şaaban,
Sekura, Mulud, Tamazuzttardıñ beynelerin elestetip tur. Ol tağı da
tömenge köz tastadı. Auır qorap tərizdi SAS üyiniñ töbesinde qanatı
qiılğan qus tərizdi ülken jalau jelbireydi.
Smayldıñ üni bükil Talağa taradı. Munara terezeleri dünieniñ tört
burışına tegis qarap tur. Smayl solardıñ ərqaysısına jaqındap:
"Amin alañğa şaqırıp jatır..." -dep birneşe ret ayqayladı.
Bükil derevnya Du-Tselninge lap bergen. Əyelder alañ sırtındağı
qorşaudıñ ar jağında qalğan, qanşalıqtı aqırın söyleuge
tırısqandarımen, bəribir erkekterge olardıñ kümbirlegen dauıstarı
jetip tur.
Da Mezian sözin tez bastadı: komendant sağatına deyin aytarın aytıp
ülgerui kerek qoy.
– Jamağat, - dedi amin, - senderdi jinap otırğan menmin. Biraq
şaqırğan əñgimemdi aytpas burın, qudayğa siınıp alayıq, Talanıñ erkek
kindikteri!
Bəri aldarına sozğan qoldarın joğarı köterdi.
– Derevnyamızğa kater tönip tür. Bizdiñ zarımızğa qulaq sal, Talanıñ
əulie - əmbileri! Bizge qol uştarıñdı berip, jərdem et!
Şaldar jamıray qostadı:
– Quday qolday gör!
– Eger istegen künəmiz bolsa, öziñ keş, öytkeni, onı zulımdığımızdan
emes, əlsizdigimizden jasadıq. Jasağan iem, bizge qaharıñdı töge körme!
Allahtıñ salğan aq jolınan adastıra körme, adasqandar bolsa, tura
jolıña sala gör, jasağan iem!
Bükil alañdağılar jamıray qoştadı:
– Tilegimizdi bere gör, jasağan!
Qorşau sırtında qalğan əyelder de erkekterdiñ qudayğa siınğan
dauıstarın qaytalap turdı.
Qulaqqa urğanday jım-jırt tınıştıqta aminniñ dausı qattı
şıqtı:
– Talanıñ əulie - əmbileri, mümkin biz senderdi əbden jalıqtırğan
bolarmız, biraq eger osını da ömir deytin bolsaq, munday ömirden özimiz
de əbden jalıqtıq! Bükil elimiz azap şegip, küresumen keledi. Al munda,
Talada, tartqan azap, körgen qasiretimiz tipti şekten şıqtı. Sondıqtan
aqşam keşimen birge tınıştıqtı ömir süretin kez jetken joq pa? Biraq
eger sol keş bizge tınıştıq emes, ajal əkelse, kezinde əkeleri bas
qosatın osı alañda jinalıp turğan erkekterdiñ, qorşaudıñ ar jağında
üreylene kütip turğan əyelderdiñ üstine qasietti qanattarıñnıñ şapağatı
timeytin bolsa, mañdayımızğa mına düniedegi dəm-tuzımız osımen
tausılatın tağdır jazılsa, onda qadır-qasietimizben öleyik, soñınan
arsızdıqpen köz jumğan dep jürmesin.
Aminniñ mına sözderi şaldar, əyelder, jasöspirimder, tipti jinalğan
kişkentay balalar tarapınan da küñgirlegen qoldauğa ie bolıp jattı.
"Tüu, mına şaldıñ qay-qaydağını aytıp ketkenin - ay, - dep oyladı
Belaid. - Ər minöt qımbat, bul uaqıttı tekke rəsua ğıp tur. Əne-mine
degenşe komendant sağatı bastaladı. Jurttı ajaldan qutqarıp qaludıñ
ornına, uağız aytıp turıp alğanın qaraşı. Tezirek bir şeşim qabıldau
kerek qoy... Bul naqtı iske qaşan köşer eken?"
Amin sözin bastağannan on minöttey uaqıt ötpesten SAS - tan
şığatın jolda Tayebtiñ uzıntıra sulbası körindi. Amin oğan köñil
bölmesten sözin jalğastıra bergen. Toqtay qalğan Tayeb köziniñ suğın
qadap, jiındı bir şolıp ötti. Alğaşında jurt bayqamağan əlpet
tanıtqandarımen, köbiniñ közi özinde ekenin bul sezip tur. Közime bar
qaharımdı jiıp aldım degen şamada Tayeb te alañ ortasına qaray
bettegen. Söz de suramastan, kez kelgen jiın aldında aytılatın
"bissmildasın" da auızğa almastan ol sözin üzip - üzip:
– Kapitan budan bılay alañğa jinalmasın dep əmir etti, - dedi.
Munıñ sözin estimegen əlpet tanıtqan Belaid jiınğa qarap:
– Danışpandıq söz! - dep qoydı.
Iqılım zamandardan beri tauıp aytılğan sözdi erkekter solay
qoştaytın edi. Tayeb Belaidqa qaradı:
– Üyde ört şığıp jatsa, balanıñ isin isteysiñder. Danışpandıq söz
deymisiñ? Mına jarımes şaldıñ senderge ne aytqanın qaydam, biraq əlgi
bolğan jağdaydan keyin... - Ol sözin bitirmesten, jiındı asığıs közimen
şolıp ötti. - Esteriñ durıs pa! Közderiñdi aşıp, özderiñe qarasañdarşı!
Oylap tapqandarın, Talanıñ jiını deydi ğoy!
Auzı jekkörinişpen qisayıp ketken.
– Talanıñ jiını deymisiñder! - dep qaytalap qoydı.
Şınında da, alañda adam köp bolğanımen, jiınnıñ qaljası şamalı
edi: aminniñ töñiregindegi bir top şaldar, olardıñ aldında eñ eresek
degenderi on altı jastan aspaytın kil bala-şağa.
Bularğa oqtı közin tağı bir tastağan Tayebtiñ SAS jaqqa betteui muñ
eken, sırttay qanşalıqtı sezdirgileri kelmese de, bəriniñ de boyın
qorqınış bua bastap edi. Şaldardı - ejelgi danışpandıq erejeleriniñ
bəri küşterin joyıp, qazir oğaş ta, müldem paydasız oyınğa eligip
ketkendey sezim bilep aldı. Du-Tselnin qorşauında üymelep turğan
əyelderdiñ dauıstarınan qorqınış belgisi bilindi. Bəri tına qalğan
mezette bir kempir erkekterdiñ qulağına jetetindey ğıp:
– Buları nesi özi? Senderşe, Talanıñ jiını osı ma? Şaldar ölip,
allahtıñ aldına özderi-aq barar. Biraq balalar, balalar qaladı ğoy, olar
er jetedi, al əyelderdiñ qursağında basqa balalar jür emes pe! - degen.
Bireudiñ örepkigen dausı oğan jauap retinde:
– Tap bügingidey tağı bir künder keler, qarındasım, sonda Talanıñ
jiını da qaytadan erkek kindiktiler jiınına aynaladı, - dedi.
Sodan soñ bəri: "Sol kün keledi! Sol kün keledi!" - dep ayqaylap jattı.
Əmir kapitan bul jiındı paydasız degen eken, onda jabu kerek
degendi ayttı. Balalar ketuge orındarınan köterilgen.
– Jamağat, - dep sözge asığa kiristi Belaid, - ata-babalarımız qayğını
da, quanıştı da birge qarsı aluğa osında jinaldı emes pe. Eşqanday
şeşim qabıldamastan, tarap ketkenimiz durıs bolmas. Bularıñ qalay?
Ərqaysımız üydi-üyimizge tarap, qırsıq qaşan şalar eken dep kütip
otırmaqpız ba? Bul bolmaydı.
– Komendant sağatına eki-aq minöt qaldı, - dedi Əmir.
– Onda ne tur? Bir şeşimge kelgenşe osı aradan ketpeymiz. Al uaqıt
ta kütip turmaytın bolğandıqtan, mınaday usınısım bar: aqsaqaldardıñ
bir tobı kapitanğa barıp, qupiyä orın tabılğan adamdardan derevnyanıñ
irgesin aulaq salatının aytsın.
Jurt tizbegin boylay ketip jatqan kübir-sıbırdan Belaid aytqan
söziniñ jiınğa əser etkenin tüsindi. Biraq şeşen sözin qaşan
təmamdağanşa, eşkim pikir aytpaytın tərtip bar edi.
– Jamağat, - dedi ol, - özderiñ siyäqtı men de Talanıñ turğınımın.
Kinəlilerdiñ bireui meniñ qarındasım ekenin bilesiñder. Eger eki sausağıñ
şirise, bükil qoldan ayırılıp qalmas üşin, onı kesip tastamaysıñdar
ma...
Biraq buğan sözin aqırı ayaqtatpadı. Tüsiniksiz kübir-sıbır qattı
qarsılıqqa ulasıp, qorşaudıñ ar jağınan əyelderdiñ:
"Joq! Allah bizdi onday baqıtsızdıqtan saqtasın!" - degen dauıstar
estildi.
Amin qayta söz aldı:
– Eger bireuler derevnyada alauızdıq tudırğısı kelse, aldımen meniñ
öligimnen attap ötsin. Ne körsek te, birge köreyik. Bolğan jağdaydan keyin
özimiz eşqanday şeşim qabılday almaymız. İrumenderdiñ ne isteytinin
qaydam, biraq bizdiñ tağdırımız allahtıñ qolında. Jiındı jabıq dep
jariyälaymın.
Belaid bir-birine jabısa tüsip turğan mına jurtqa qarap iştey: "Bəri
de bitti. Endi bulardı eşkim de aqılğa keltire almaydı. Eki-üş adamdı
ustap bergennen göri, bəri birdey öluge bar", - dep oylağan.
Komendant sağatı bastalğanmen, eşqaysısı alañnan ketudi oylar emes.
"Tabın qasaphanağa dayar tur", - dep oyladı Belaid.
– Talanıñ jamağatı, aqırı osında jinalıp qalğan ekensiñder...
Mohand Saidtıñ dausı köpşiliktiñ u-şuın basıp jiberdi. Bəri soğan
qarağan. Mohand Said jiınğa birdeñe aytpaqşı! Tañğalarlıq nərse! Ol
Frantsiyädan qaytıp oralğalı büytip körgen emes edi.
– Talanıñ jamağatı, aqırı osında bastarıñ qosılıp qalğan eken,
men sendermen qoştaspaqpın. Men erteñ jol jürem, al bir jaqqa
ketkende, qanşa uaqıtqa baratınıñ bir qudayğa ğana ayan.
Bul sözge jurttıñ bəri de tañğalğan. Mohand bulardıñ bərin
tolğandırıp jürgen məseleni emes, jeke basına qatıstı birdeñeni
aytpaqşı.
– Ketetin kündi durıs tañdağan ekensiñ, Mohand, - dedi amin.
– Eger alğaşqı jolğıday ketetin bolsañ, - dedi bir balaqay, - qırıq
jıldan beri orala qoymassıñ. Sen qaytıp kelgenşe, men de şal bop
qalarmın, Mohand.
Tağı bir jigittiñ keketken dausı estildi:
– Sensiz derevnya qalay kün körmek?
– Qalay kün körse de, əyteuir, aman bolsa boldı, - dedi Mohand. Sender, jastar, bul derevnya künderdiñ küninde özinen-özi qurala qaldı dep
oylaysıñdar. Əyteuir, tastan qalanğan soñ mına tastar siyäqtı məñgi tura
berer deysiñder. Qattı qatelesesiñder, balaqaylar! Sender düniege
kelgende körgen bul derevnyanıñ irgesi bekuine ğasırlar qajet bolğan.
Sonsın jıldar boyı salındı, ata-babalarıñnıñ arqa eti arşa, borbay
eti borşa bolıp jürip, munı turğızdı. Jəne bireuler qiratsın dep
salğan joq. Sender əli jassıñdar, mına tastardı qirap qaludan köbine
jip-jiñişke jip qana ustap turatının köbiñ bilmeysiñder...
Şaldar jağı qoştasu sözin Mohandtıñ tek saltanattı jağdaylarda
ğana paydalanatın berber tilindegi erekşe, asqaq ünmen aytıp ketkeninen
əjeptəuir tiksinip qalğan: Mohand munı tek qoştasu üşin ğana aytıp tur
ma eken? Jastar onıñ aytqanınıñ bərin birdey uqqan joq, biraq bir
qıtımır jağdaydıñ tayap kele jatqanın, Mohand söziniñ de soğan say
şığuın oylağanın işterinen sezip tur.
Mohand qolın sozıp, bir jaqtı nusqadı.
– Ana jaqqa qarañdar, bəriñ de karañdar! Molalardı körip
turmısıñdar? Solardı sanap şığıñdarşı! Onı tünimen sanap şığa
almaysıñdar, öytkeni, senderge ümit artıp, o düniege jönep ketkender ana
jerde tım köp. Talanıñ marqum bolğandarına buyırğanı eki-aq qulaş
qara jer, biraq sol eki qulaş molalar bükil alqaptı alıp jatqan joq pa!
Solardıñ aruaqtarınıñ arqasında ömir sürip jatırsıñdar, jadı bir
tutam pendeler!
– Söziñ qızıq eken! - dedi İften.
Bir balaqaydıñ dausı şıqtı:
– Bizge anıqtap aytşı! Tüsinikti etip aytsañşı!
– Aytıp turmın ğoy, sender tipti ata-babalarıñnıñ tilin tüsinuden
qalıpsıñdar! Bul derevnya birtindep turğızılğan deymin. Jıldar men
urpaqtar almasuı, kün men nöser, soğıs pen bitim, közdiñ jası, jaña
köktem, şerli muñ, essiz quştarlıq, şeksiz quanış, ədira qalğan arman,
qoldıñ süyeli, bettiñ teri, jalañayaq, jıltıratqan tastar - eşbir basqa
qonısqa uqsamaytın bizdiñ derevnya mine, osılardan salınğan. Onı
ğasırlar boyı turğızğan, endi onı süf deseñ, - ol sausaqtarın ürledi, tabiğattıñ ba, basqa alapattıñ ba, jeli bir ürse, bitti. Sondıqtan talay
zamandar burın irgesi qalanğan qonıstarıñdı saqtañdar, balalarım.
Jastar qayran qaldı. Osınıñ bərin qart Mohand tap bügin nege aytıp
tur. Osınıñ bərin erterek nemese... keyin nege aytpasqa?
Bir şal:
– Bizdiñ derevnyamızdıñ da qular şağı kelgen joq pa eken? - dep qaldı.
Jurt japa-tarmağay jamandıqtıñ beri əri dep iştey duğa qayırğan.
– Men öz borışımdı orındadım, - dedi Mohand, - keter aldında
senderdi saqtandırdım. Sender, jastar, bügin osı asılımızdı mura etip
alıp tursıñdar. Onı közdiñ qaraşığınday saqtañdar.
Bir jaqtan Lunastıñ dausı şıqtı:
– Sen bizge mola, SAS, komendanttıq sağat pen harkidi mura ğıp, al
öziñ əyelderimizdiñ... tipti erkekterdiñ de jürekterine qorqınış Uyalağan
sətte perno işu üşin Parijge ketip barasıñ...
Mohand onıñ sözin bölmey tıñdadı, sodan soñ aq şekpenge oranğan
boyın tiktedi.
– Talanıñ jasöspirimderi! Şınımen-aq osını mura ğıp aluğa tım
jassıñdar ma... əlde tım aqımaqpısıñdar?
Bul sözdi ol əbden köñili qalğan ünmen aytqan.
– Al endi sendermen qoştasayın, öytkeni, erteñ bul jerden ketem.
Ol özine eñ jaqın turğan kisiniñ qolın qıstı, al qalğandarımen
ejelgi derevnya ğurıpı boyınşa: ekeui bir-biriniñ qolın birneşe ret süyip
qoştastı. Budan keyin jurttı aralap şığıp, ərqaysısına:
– Men ketem. Qoş bolıñdar, - degen.
Soñğı adammen qoştasıp bolğan soñ, jinalğandarğa burıldı:
– Al endi mağan qarap alıñdar, Talanıñ jasöspirimderi, men ketkennen
keyin esteriñe alıp, oz balalarıña ayta jürersiñder.
Ol meşitke bettedi, uzamay onıñ ayaq dıbısı da sap bolğan.
Komendanttıq sağat ta bastalıp ketkeli qaşan. Alañ da qañırap bos
qaldı. Olar aqırı eşqanday şeşimge de kele almağan.
Üydi-üyine qaytqan olar kapitan djipiniñ dausı qaşan şığar eken dep
kütip jattı. Marsiyaktıñ ne oyı barın eşkim de bilmeydi. Tün işinde
birdeñeniñ dausı şıqsa boldı, sol eken dep qaladı. Ol aqırı kelmedi.
Tün ortasında, sağat birge taman ədette alğaşqı şolğın ötetin kezde
soldattardıñ ayaq dıbısı estiler me eken dep tıñ da tıñdadı. Biraq
şolğın da kelmedi. Sağattar bayau jıljıp ötken sayın ədettegi
nərselerdiñ boy körsetpeui iıqtarınan qara tastay janşi tüskendey
bolğan.
İreleñdep Talağa qaray bastaytın tas jolda auır kölik legi körindi.
Tañ atar uaqıt ta tayanğan. Bul kisiniñ sanası qalğıp, közderi jumıla
beretin eñ qiın şaq edi. Şılım şeguge, söylesuge tıyım salınğan.
Motorlardıñ birkelki şuılı bey-jay otırğan soldattardıñ qalğuın
küşeyte tüsken Uzamay kapitan Marsiyaktıñ rotasına qosımşa kömek
retinde bulardı jibergen derevnya da körinip qaluğa tiis edi. Bular sondağı
soldattarmen birlesip, mañaydı qorşap alsa, Amiruş pen basqa da
komandirleri torğa tüspek. Kündiz dittegen jerge jetken boyda soldattarğa
azdap köz şırımın aluğa mümkindik te tiip qalar.
Lektiñ aldıñğı jağında jay adamdar mingen jük maşinaları keledi.
Bul talaydan qoldanılıp kele jatqan təsil Eger bular tosqauılğa tap
bolsa, birinşi soqqı əlgi qarapayım adamdarğa tiedi. Sol eki arada
soldattar maşinalardan qarğıp tüsip, bekinip ala qoyadı. Ortada jük
maşinaları men tartqıştardan turatın lektiñ negizgi böligi keledi;
olardı ekeui artınan, ekeui aldınan - tört qurışsauıt maşina qorşap
keledi. Maşinalardıñ ara qaşıqtığı - otız kadamnan. Bul duşpan ayaq
astınan şabuıl jasay qalsa, tım jaqın da emes, sonday-aq dereu küş
biriktire qoyu üşin tım qaşıq ta emes. Djip mingen kapitan jüris tərtibi
saqtaluın baqılap, lektiñ birese aldına, birese artına şığadı.
Tañ şapağınıñ alğaşqı səulesi şığıs jaqta tau basın şala bastağan
şaq. Qarama qarsı bette əli uyqıda jatqan Tala derevnyasınıñ sulbası
körinedi. Odan bılayıraq tömendeu jerde SAS- tıñ şarşı tərizdes
ğimaratı tur. Maşinanıñ birkelki gürildegen dauıstarı qayta-qayta
bulardı quıp jetip, basıp oza bergen kapitan djipiniñ şibörişe ulığan
üni basıp ketedi. Joldıñ eki jağınıñ da zəytün ağaştarın otap
tastağandıqtan lekti qorğap otıru da qiınğa soqqan joq.
Kenet tırıldağan avtomat dausı bir sekundtay ğana estilip, tına
qalğan. Aldıñğı jaqta kele jatqan kapitan atıstıñ qaydan şıqqanın
anıqtay almadı. Oğan mıltıq dausı añğardıñ müldem alıs jağınan
şıqqanday köringen.
Kölikter legi az-kem uaqıt jürisin bayaulatıp, toqtauğa ıñğaylanğanday
köringen. Budan soñ barlıq jarıqtarın söndirip, jayımen alğa qayta
jılji bastadı. Soldattardıñ uyqısı qaşıp ketken. Biraq qaytadan
jım-jırt tınıştıq ornadı. Ana jer, mına jerden ulıp, şiböriler
bezip baradı. Ay taudıñ tasasına barıp jasırınısımen, közge türtkisiz
qarañğılıq ornadı. Bükil keñistik öli tınıştıq quşağında qalıptı.
Arada birneşe minöt öter-ötpesten kenet bükil lektiñ boyımen avtomat
kezekteri satırlap, jeke mıltıq dauıstarı tarsıldap qoya bergen. Lektiñ
qay jağınan şabuıl jasalğanın anıqtau mümkin emes, tus-tustıñ bərinen
oq jauıp ketti. Maşinalardıñ uzın legi töbeden urğanday toqtadı.
Soldattar jerge qarğıp tüsken. Tek jay adamdar otırğan maşinalar ğana
januşırıp Talağa qaray zımırıp baradı.
Joldan köz ayırmağan djip jürgizuşisi akselyatordı basa tüsedi.
Qasında qıbır etpey otırğan kapitan tap eşteñe estimegen adamğa
uqsaydı. Jürgizuşige djip ayquş-uyqış joğarğı kerneuli elektr
sımdarınıñ arasın kesip ötip bara jatqanday əser etken. Ol jauğan
oqtıñ nöserinen ötip ketudiñ qamın oylap keledi, al kapitan bolsa ünsiz.
Qorqınışın körsetkisi kelmegen jürgizuşi doñğalaqtar tınımsız
zımırap kele jatqan joldan köz ayırmastan, kapitannıñ buyrığın
kütedi. Kenet ısqırğan dauıs estildi de mañdayşa terezede mıñdağan
jarıqşaqtar payda boldı. Jürgizuşi ne bolğanın şınılar saudırap
tüse bastağan kezde biraq bilgen. Endi ol joldı körmesten tejegişti
basqan.
– Toqtayın ba, kapitan mırza?
Kapitan ün qatpadı. Jürgizuşi burılıp qarasa, kapitannıñ bası
uyıqtap otırğan kisidey salbırap ketipti. Gimnasterkasınıñ keudesinde
kişkentay tesik qarauıtıp körinedi.
Jol boyına jata - jata ketken soldattar qarsılıq körsetuge
tırıstı. Künniñ alğaşqı səulesi añğarğa tüsken. Əlginde ğana
tınıştıqqa uyığan auada qos uñğılı pulemettiñ gürsildegeni,
avtomattardıñ tırılı, jeke atılğan mıltıq dausı estilse, osınıñ bərin
joğarılap uşıp bara jatqan uşaqtardıñ gürili basıp ketti.
Say tabanına panalağan soldattar sol jerden oq boratadı. Barlıq
maşinağa birden şabuıl jasalğandıqtan, olar bastarın biriktirip ülgere
almadı. Kapitan qaza tapqan boyda basşılıqtı öz qolına alğan
leytenant duşpannıñ ornalasqan jerin de, sanın da bilmegendikten,
qarsı şabuılğa dəti barmadı. Onıñ üstine bul jantalasqan atıstı
estigen boyda kömekke keler dep kapitan Marsiyakqa ümit artıp edi.
Sağat jeti şamasında duşpan tılında alğaşqı pulemet dausı
estildi. Söytip, qım-qiğaş atıstar bastalıp ketken. Bülikşiler
küşteriniñ basım böligin qarsı jaqqa buruğa məjbür boldı. Sonımen
qatar tas joldağı soldattardıñ da bastarın kötertpey atıp jattı.
Tüske qaray aptap ıstıq bastaldı. Lek boyında oq atu da tiılğan. Tek
eñ artqı jağında ğana bir nükte qarsılıq körsetip jatqan. Gamlet
vzvodınıñ qarsı aldına bekinip alğan bülikşiler mıltıqtarın sirek
atadı, şaması, oq-dərileri azaysa kerek. Olar joldı da atqılaumen
boldı. Bulardan edəuir qaşıqta ornatılğan pulemet qarsılastar jatqan
jerdegi üyme tastarğa tınımsız qorğasın boratumen boldı.
Gamlet pulemetti körgen joq, biraq pulemetşi esinen adasqan siyäqtı.
Atıs toqtap, uşaqtardıñ gürili tıyılğan kezde Gamlettiñ qulağına onıñ:
"Öñşeñ oñbağan! Teksiz bunuliler! Bəriñdi de jayratıp salam...
qaraqşıları!.." - degen boqtıq aralas sözderi estilgen.
"Jigit aqılınan jazğan eken", - dep tüydi Gamlet. Tek pulemetşiniñ
ğana dausın estigen bül onıñ jalğız qalğanın tüsindi. Bülikşiler dıbıs
bermedi.
Bülikşiler jaqtan birli jarım oq atılıp, nemese jel ürgen buta dir
etse boldı, pulemetşi sol jerdi oqtıñ astına alıp, sıbaumen boladı.
Olar kete almağan bolar, öytkeni, ol üşin saydan asıp tüsuleri kerek,
al öytken jağdayda "oñbağan bunuliler!" dep qarğap-silegen
pulemetşiniñ qarday boratqan oğına iligip keteri haq.
Boqtıq pen oq qatar borap jatqan jartas quısına qaray bireudiñ
jolbarıstay atılğanın Gamlet tım keş bayqadı. Alğaşında bul onı
pulemetşiler tobınıñ bireui bolar dep oylağan. Pulemet tağı da bes-altı
mərte tögip - tögip jiberdi de... toqtay qaldı. Bul ünsizdik birneşe minötke
sozılğan. Sodan soñ ol qaytadan ata bastağanda Gamlet pulemet kezeginiñ
qısqa, arasındağı üzilistiñ uzaqqa sozılğanın añğardı. Atqış
oqtaspaların ünemdep turğan sıñayı bar... Kenet Gamlettiñ qasındağı
pulemetşi ayqaylap jiberip, üşke büktelip qalğan. Söytse, jartastağı
pulemet endi bulardıñ özderin atıp jatır eken.
Biraq atıs köpke sozılğan joq. Jartı sağattay uaqıt öter-ötpesten
pulemet kezegi azayıp, sonsın müldem toqtap qaldı. Gamlet pulemet
turğan tastıñ jarığınan jalğız qoldı sölepey kisiniñ sulbasın tağı
kördi. Gamlettiñ soldattarı oğan bir mezgilde tus-tustan oq jaudırğan.
Biraq fellaga jartas arasında bult-bult etip jügirip, aqırı jaqpar
tastıñ arjağına asıp ketti.
Kapitan Marsiyak Gamletke öz vzvodınıñ jəne birneşe harkidiñ
küşimen fellaganı tığılğan jerinen quıp şığuğa buyırdı. Gamlet
jartastı qorşauğa aluğa əmir etti. Soldattarınıñ birazı duşpandı
qarauılğa alğan kezde, qalğandarı oğan jaqındauğa tırısqan. Biraq
fellaganıñ dəldep atqan oqtarı mañaylatar emes.
Bülikşiler tasalağan jartastı otız qadam jerden ayqın köruge
bolatın edi. Fellaga qaytıp atqan joq. Gamlet soldattarına toqtauğa
buyırdı da işinen: "Ədeyi istep jatır. Bizdi jaqındatıp aladı da, aşıq
jerge şıqqan boyda, qırıp saladı. Qoyan siyäqtı ğıp", - dep oyladı.
Gamlettiñ qasında turğan harki fellagağa jaqındap barıp, granat
laqtırudı usındı. Sonsın körermiz dedi ol. Özi baruğa dayar tur.
– Toqta! - dedi Gamlet. Söytti de ayqayğa bastı: - Ey, beriliñder! Seniñ
dostarıñnıñ bəri qaza boldı, qaşıp ketti. Öziñ körmey turmısıñ? Beril
deymin, əytpese granat laqtıramın!
Onıñ dausın bəri de estidi, biraq fellaga qıbır eter emes.
– Senbeymisiñ? - dedi Gamlet. - Ofitserlik sözim... Beril!
Ol sözin ayaqtap ülgermedi. Tas arasınan laqtırğan avtomat ayağınıñ
astına kelip tüsti. Tap sol sətte uzın boylı fellaga da beri şıqqan. Janjağındağı jaqpar tastar boyın qısıp tastağan siyäqtı. Fellaga jalğız
qolın köterdi. Qasında tağı bir fellaga bar. Onıñ avtomatı iığında
asulı tur. Ol da uzıntıra siyäqtı süyekti, quday arıq, tek közderi ğana
jalt-jult etedi.
Gamlet olarğa jaqın keluge buyırdı. Qolımen közin sürtken
uzıntıra ilgeri jıljıdı, avtomatın qısa ustağan ekinşisi soñınan
keledi. Harki olardı dereu qorşap aldı.
– Sen nege avtomatıñdı tastadıñ? - dep suradı Gamlet birinşisinen. Jalıqtırdı ma?
– Oğı tauısılıp qaldı, - dedi uzın boylı. Özi əbden qajığan. Əri
mosqal tartqan kisi eken. Səl ünsiz turdı da: - Komandirdiñ oğı da
tausılıptı, - dep qoydı.
– Komandiriñ mınau ma? - dep suradı Gamlet.
Harki orta boylı jigitke tap berip, qolınan avtomattı julıp alğan.
– Al qolıñ qayda? - dep suradı Gamlet. - Qolıña ne bolğan? - Akli
oğan əbden kirtigen közimen qaraydı. - Senen surap turmın.
– Onı senderge estelikke qaldırıp ketkem.
– Kaktustıñ arasında ma?
– Kaktustıñ arasında.
– Sen Aklimisiñ?
– Al seniñ atıñ Gamlet bolar.
– Serigiñ Əli Lazrak pa?
– Barlaularıñ jaqsı jumıs isteydi eken, - dey saldı Akli.
Qasında turğan Əli jumğan auzın aşpadı.
Bossyüe lagerine auıstırğannan beri Ramdan bezgekten qutıla almadı.
Kün Uyasına batıp, keş tüsken sayın bükil denesi dirildep, ıstığı
köterilip, al tünde jiırma adamnan jetimhana (qamaudağılar özderin
əzildep osılay ataytın) toptarı ornalasqan baraqta denesi küyip-janıp,
qaraday tınısı tarılıp jatqan soñ tipti körpesin laqtırıp tastaytın.
Bossyüe soñğınıñ aldındağı satıdağı lager bolatın. Al soñğı
satılı lager oñtüstikke tamanğı Pol Kazel edi. Oğan endi tərbiege
könbeydi degen, belsendilikterin küş qoldanıp qana beytaraptandıruğa
bolatın tutqındardı jiberetin. Al Bossyüedegi qayta tərbiege könetin
qamaudağılar Sidi-Şamige jiberilip, sol jerde qaytadan aqıl-sanaların
tüzulep, ügittep jatatın. Neğurlım ıñğayğa könetinderi nemese özin jorta
solay körsetuge tırısqandar budan keyin Tefeşun lagerine baruğa
ümittenuine bolatın edi; ol jer bostandıqqa şığar auız bop sanalatın
da, bul jerde miları soñğı ret juıp - şayılğan keybireuler qalıptı
tirşilikke qaytıp oralatın.
Ramdandı Pol Kazelge osı künge deyin tek densaulığına bola
jibermey jürgen: ol lagerdegi tərtip asa qatañ, aua rayı da qiın edi:
jazda mi qaynatqan ıstıq, qısta ayaz, qar jauıp turadı jəne Saharanıñ
barlıq uytqığan jelderi osı jerde kezdesuge uağda baylasqanday tus edi.
Ramdan iştey: "Lager emhanasına nemese gospitalğa jatuım kerek,
əytpese barlıq joldastarıma auru juqtırıp jürermin", - dep oylaytın.
Tutqındar qurğan uyımnıñ jumısı oydağıday rettelgen. Olar:
jañalardı qabıldau, gigiena, sayasi jumıstar, tamaqtanu, lager
basşılığımen özara qarım - qatınas siyäqtı mindetterdi özara bölisip
alğan... Ramdanğa Magrib elderi tarihı jöninde sabaq jürgizu jüktelgen.
Oğan mundağı joldastarınan jəne jalpı lager ömirinen sırttauğa
eşqanday mümkindik bolmadı. Jəne bul öz sözderine qarağanda köpşiligi
"bülikten revolyutsiyäğa alıp baruına muqtaj" tutqındardı ügitteuge
tolıq mümkindik barına ğana baylanıstı emes-ti. Eñ bastısı munı
qorşağan aua tap özine arnap jasalğan sekildi köringen: Bul boyına qayrat
darıtıp, eger auruım bolmasa, lagerde təp-təuir ömir sürer edim dep
oylaytın.
Ərbir eki apta sayın munı da basqalar siyäqtı "təubağa keluge"
şaqıratın. Sol jerde psihologiyälıq qızmet ofitserimen oñaşa qalğanda
anau barlıq qupiyä ataulını saqtauğa uəde berip, sonan soñ aytqıñ
kelgenniñ bərin ayt, surağıñ kelgenniñ bərin sura dep qoyatın. Osılayşa ərbir.eki apta sayın barlıq tutqın ataulınıñ "oñ bağıtqa" ıñğayın bilip
alğan soñ, keybireuin endi qaytıp şığa almaytın tığırıqqa tireytini
sonşalıqtı, olardıñ endi keri şeginer jeri qalmaytın da, kün ötken
sayın olarğa degen talaptı küşeyte tüsetin edi. Al tüzelmeytinder
sanatına jatqızılğandardı munday əñgimege şaqırudı da qoyatın.
Lager komiteti Ramdanğa "təubağa kelu" ornına neğurlım jii barıp,
sondağı təubağa keltiruşi kapitannıñ öziniñ basın aynaldırıp jiberudi,
söytip, onıñ zalalın barınşa azaytudı tapsırğan. Osınday ərbir
kezdesuden keyin Ramdan komitet aldında esep beruge tiis edi.
Söytip, "təubağa keltiruşimen" bir sağattan artıq əñgime jürgizgen
Ramdan beykünə keyippen tausılmaytın dəlelderiniñ arqasında
psihologiyälıq qızmet ofitserin əbden tığırıqqa tirep, silikpesin
şığaratın. Aqırı anau şıday almay baqırıp qoya berdi:
– Bul jer ajal lageri! Uqtıñ ba? Eger bul jerden şıqqıñ kelse,
aytqanımdı iste.
Ədettegi salqınqandılığınan ayırılğan kapitan burınğı.
dağdısınan jazıp, munımen "senge" köşkenin Ramdan işinen "bir" dep
qoydı.
Ramdan birdeñe dep jauap beruge oqtala bergende radiotabaqşa
qırıldap qoya bergen. Bul qırıldau ılği da əldebir habar aytılar
aldında bolatın nərse.
– Tağı ne bolıp qaldı? - dep küñkildedi kapitan.
Ol Ramdanmen birge kabinetten şıqtı.
– Tıñdañızdar... tıñdañızdar...
Biraq bey-jay seruendep jürgen tutqındar eşteñe estimegen əlpet
tanıtqan.
– Jañalıq... Jurttıñ bərin quantatın... ülken jañalıq...
Dinamik tım joğarıda turğandıqtan eki-üş tutqın bastarın
kekjitip köterip alıptı. Qalğandarı buğan pəlendey elp etken joq.
– Amiruş, polkovnik Amiruş...
Dauıs ər buındı anıqtap aytuğa tırısıp baqtı... Jaña ğana
salğırttıq tanıtqan adamdar tım-tırıs əliptiñ artın bağıp tur,
örepkigen köñilin eşkim de jasıra almağan.
Dauıs tına qaldı... Uzaqqa sozılğan tınıştıq ornadı... Tım uzaqqa
sozıldı.
– Tərtip küşterimen qaqtığıs kezinde... Amiruş qaza taptı.
Söz... tağı da sözder... Ramdannıñ sanasına mən-mağınasız jekelegen
sözder ğana jetken:
– Kabil taularında jasırınıp jürgen ustatpaytın Amiruş... satıp
ketti... Bülikşilerdiñ qandı qol basşısı... Temir... Mən-mağınasız
küres... Kezdesu... Dyunkerkten Tamanrasetke deyin... quşaq jayıp... Ol
öldi... öldi... öldi... Amiruş...
Dauıs tına qaldı. Öli tınıştıqtı eşkim buza almaytınday körindi.
Ramdan psihologiyälıq qızmettiñ kapitanın müldem esinen şığarğan.
Onıñ kabineti bükil lagerdiñ üstinde eñ joğarıda bolatın. Sonıñ
tabaldırığınan Ramdan öz joldastarın köre alatın edi. Bəriniñ jüzderi
tastay qatıp, közderi soqır kisişe eşteñeni körmey qalğan tərizdi.
Sostiıp turıp qalğan keyipteri düken jaymalarınıñ ar jağındağı gips
manekender sekildi. Qimılsız qalğan keyipteri men bet-jüzderine qarap
bulardı əldebir oyın qoyu üşin ədeyi jinap alğanday əser qaldıradı.
Kenet töñirekten ondağan, ondağan qoñıraular kümbirlep qoya bergen.
Kapitan tutqındar tobına jaqındadı.
– İə, buğan ne deysiñder, jigitter? Jañalıq dep osını ayt!
Amiruştıñ şaruası bitipti! Soğıs ta bitti! Uzamay bəriñ de üyleriñe
qaytasıñdar, bəriñ... jəne men de... Men de üyime qaytam...
Ol jarqıratıp tazalağan etigimen jer tepkilep, bilep ketti.
Ramdannıñ kürtesiniñ joğarğı tüymesinen ustağan kapitan tipti özimsingen
sıñayda söylep qoyadı:
– İə, qartım, men de əyelim men qızımdı köretin boldım... Qızımnıñ
jası törtte... ədemi qız! Körgiñ kele me? - ol qolın gimnasterkasınıñ
qaltasına apara berip, tez esin jiıp aldı: - Jaraydı, baraqqa barıñdar...
Ramdan da tutqındardıñ soñınan ilbi berip edi, kapitan onı
toqtatıp:
– Əytkenmen, şal, ne aytasıñ? - dedi.
– Ne jayında?
– Oqiğa jayında aytam!
– Qanday oqiğa?
– Sen nemene estimediñ be? Senderdiñ qurış, ulı adamdarıñ...
Senderdiñ batırlarıñ... a? Buğan ne deysiñ?
Bəri añtarılıp qalıptı.
– Psihologiyälıq qızmetteriñiz jaqsı jolğa qoyılğan, - dedi Ramdan.
Bəri japa-tarmağay söylep ketken. Ərine, eşqanday küdigi joq, jalğan,
psihologiyälıq qızmettiñ oydan şığarıp jürgen sandırağı...
Ramdannıñ barağında bəri tranzistorğa umtılğan. Bi muzıkası... Su
astındağı añşılıq... "Söylep turğan Radio-Andorra"... "Djibs" tis
pastası... Bi muzıkası... Bi muzıkası... Beytanıs tilder... Bi muzıkası...
Kündizgi soñğı jañalıqtardı kütuge tura keldi. Sağat bir kezinde
ustamdı qoñır dauıs:
– Hanımdar men mırzalar! Frantsiyänıñ Aljirdegi ökiletti ökili
Deluvrie mırza Aljir halqına mañızdı habar aytadı...
Diktordıñ dausınan keyin habarlağıştan bireudiñ aldımen mañğaz,
sonsın birte-birte qatayğan üni şıqtı:
– Keşe soltüstikte tərtip küşteriniñ əskeri Tuniske bet alğan
bülikşilerdiñ iri quramasımen şayqastı. Keskilesken urıs kezinde
ayuandığımen köpke məlim bülikşilerdiñ basşısı Amiruş qaza taptı...
Sözder. Tağı da sözder... "Marseleza"... Diktordıñ şattanğan dausı...
Tutqındar baraqtan şığıp, aula işin beybereket kezip jür. Sözderi men
qimıldarınan torığu nışanı bayqaladı. Budan keyin olar lagerge
bettegen tikuşaqtı kördi. Ol lager aulasınıñ üstinen şuğıl burılğanda
odan mıñdağan aq qağazdar şaşıldı. Ünparaqtar ülken de qolapaysız
köbelekter tərizdi auamen qalıqtap kelip, jayımen jerge qonıp jattı.
Olardıñ ərqaysısında: "Amiruş qaza taptı, endi Kabiliyänıñ erkin
tınıstauına boladı", - dep jazılıptı.
Uzamay tizbek boyınşa lager komitetiniñ: "Bəriñ üşinşi baraqtıñ
qasına jinalıñdar", - degen nusqauı da jetken.
Bəri jinalğan kezde komitet müşeleriniñ biri bir minöt ünsizdik
jariyäladı... Kimge ekeniniñ atın atamadı.
Budan keyin Ramdan söz aldı. Ol qajetti sözderdi qinala surıptap,
tutığa söylegen. Üni kömeyine keptelip qalğanday. Kenet onıñ oyına:
"Eger Amiruş qaza tapsa, oğan bireu opasızdıq jasağan", - degen oy sap
ete tüsken. Közinde aşu-ızası burq etti. Ramdan uzaq söyledi, dausında
bağı zamandardan jalğız qaruına aynalğan dausınıñ kekşil sarını
bilinip turdı. Qazir eşqanday oqıs oqiğa tipti ğalamat apatqa aynalıp
ketkenniñ özinde jorıqqa şıqqandarğa böget bola almaydı degen oy
kelgen.
– Bauırlar, - dedi ol, - adamdar ketedi, biraq revolyutsiyä qala beredi!
Amiruş qaza taptı, biraq bizdiñ taularda, japan dalamızda, say-salalar
men qalalarda, köz jasımız ben tastüyin batıl şeşimimizde
milliondağan Amiruşter jür... Onıñ ruhı bizdiñ mıñdağan erlerimizdiñ
ruhtarımen birge köz jüzinen ərdayım bizge qarap turadı...
Ramdan jötelge bulığıp, əri qaray söyley almadı. Baraqqa qaytıp
kelip, jatıp qaldı. Jigitter jılap turdı.
Tañ atpastan derevnya köşelerine tolıp ketken harki üydi-üyge basaköktep kirip, əyelder men erkekterdi mıltıqtıñ dümimen urıp köşege
şığara bastadı. Jurt munı köz ilmesten, tüni boyı kütken edi.
Eresekterdiñ soñınan uyqıların aşa almağan balalar da erip baradı.
Qarañğı köşelerde asqan əbigerşilik ornadı. Soldattardıñ aqırıpjekirgeni, əyelderdiñ oybaylağan dauıstarı, balalardıñ jılağanı osınıñ bəri siırdıñ möñiregen, eşkiniñ baqıldağan, esektiñ aqırğan
ünderine qosılıp, azan-qazan boldı. Baqırıp-şaqırıp, aldına
kelgenderdi urıp-soqqan harkilerden qaşqan adamdar men maldar señdey
soğıstı.
Baqtaşılarğa maldı SAS ğimaratına aydap baruğa əmir etken.
Turğındardı Du-Tselnin alañına jinadı, sonda keluge tiis kapitan
Marsiyak bularğa öz şeşimin aytpaq körinedi. Marsiyak Tayebke: "Bərin
aydap əkeliñder! Aurulardı da, jükti qatındardı da, ölgeli jatqandardı
da jetkiziñder!" - dep buyırıptı. Meziannıñ qızınıñ tolğağı bastalıp
ketip edi. Harki onı da alañğa aydap aparmaq bolğanda, amin üyde qala ber
degen. "Eñ qiın qılsa, bular seni öltirer".
Du-Tselninge eş uaqıtta osınşa halıq jinalıp körgen emes.
Olar birneşe qatar bolıp, bir-birine süykenisip kütip tur. Şaldar men
jasöspirimderdiñ art jağında ala qula köylek kigen, bala kötergen
əyelder. Bəriniñ közderi alañnıñ şetindegi tañğı jelmen aqırın
jelbirep turğan jalau jaqta. Marsiyak sol jaqtan keluge tiis.
Eşkim tırs etken dıbıs şığarmaydı. Əyelder balaların jubatıp,
qoldarında terbetip qoyadı. Bir şetten tolıq oyana qoymağan kəri qorazdıñ
qiqıldağan üni estildi... Basqaları da oğan əlsin-əlsin qosılıp edi,
əteşter qañırağan üylerde şaqırğan soñ ba, ünderi tım zarlı şıqqanday
bolğan.
SAS jaqtan əldebir oğaş dıbıstar qulaqqa keledi. Ayqın emes
dıbıstar arasınan anda-sanda esektiñ aqırğanı, egizdiñ ökirgeni,
baqtaşılardıñ ayqayı estilip qaladı: maldı bir-birine tiiskizbey, qaşıp
ketuine de jol bermeu olarğa da oñay soğıp jatpağan tərizdi.
– Aqırı köpten kütken merekeleriñ de keldi-au! Meyramdarıñ quttı
bolsın, Talanıñ jamağatı!
Ədeyi kiip alğan aq şekpeniniñ etegin jelbiretip, əskeriniñ aldında
jürgen generalday şarualar tobınıñ aldına şıqqan Tayeb olarğa
qoqilana qaraydı.
– Aqırı bəriñ de jinaldıñdar!.. Bəriñ de mereke qurmetine... Talanıñ
ulı meyramınıñ qurmetine bas qosıp qalıpsıñdar!
Ol qarq-qarq küldi, külkisi jım-jırt tınıştıqta anıq estilip tur.
– Bügin sazaylarıñdı tartasıñdar... saytan alğırlar! Talanıñ
meyramında! Sen de qur qalmaysıñ!.. Tığılatın eşteñe joq.
Tayeb jurttıñ arqasına kölegeylep, basqalar tərizdi jerden közin
almay turğan əyeline şüylikti.
Kenet ol baqırıp jiberdi:
– Tayaq jegen it siyäqtı jerden köz.almay turğandarıñ ne?
Sodan soñ zımiyändana jımiıp qoydı:
– Əytkenmen, bir esepten osılarıñ durıs.
Soqpaq jolmen güjildep kele jatqan kapitan djipiniñ üni munıñ
dausın basıp jiberdi. Bir əyel esinen tanıp, qulap tüsti. Bala jıladı.
Tayeb ünsiz qaldı. Djiptiñ gürili jaqındap keledi. Mineki ol alañnıñ
şetine de jetken, birden tınıştıq ornadı, biraq maşina körinbedi.
Jalau jelbirep turğan jerden kapitan körindi, özi jalğız eken. Ol
bularğa qolındağı qamşısımen oynap, ünsiz qarap tur. Uzamay vzvod
komandirleri de jetti, tus-tustan qaptap kelgen qarulı soldattar alañdı
qorşap aldı. Şaması, buğan deyin eleusiz jasırınıp tursa kerek.
Tayeb:
– Tik turıñdar! - dep jarlıq berdi. .
Şaldar azdap boyların tikteuge tırıstı. Balalar əskerilerge eliktep,
sımday tartılğan. Əyelder ne isteu kerektigin tüsinbesten, kapitanğa,
Tayebke, soldattarğa qaraydı.
– Jaraydı! - dedi kapitan. - Osı kölgirsigenderiñ de jeter!
Ol topqa jaqındadı. Avtomattı soldat qasınan eki eli qalar emes.
– Mırzalar, sender bizdiñ senimdi aqtamadıñdar. Biz munda senderdi
qorğau üşin kelip edik. Sender bizge kömektesu üşin şırpı basın da
sındırmağandarıñmen qoymay, - az-kem istegenderiñ, qazir anıqtalıp
otırğanday, bizdiñ qırağılığımızdı kemitu üşin jasağan əskeri
aylalarıñ bolıp şıqtı. Jəne bizge qarsı soğısqandarğa sanalı türde
qol uşın berip otırıpsıñdar. Aqırı bulay istegen ekensiñder, munıñ
nege aparıp soqtırarın da biluge tiissiñder, qazirden bastap sender
qorğaudı qajet etetin jay azamattar emes, bülikşi top bolıp
eseptelesiñder, al bülikşilerdi qurtu kerek. Munday tañdau jasağan da
özderiñ! Teginde, bul jağday meni de qanağattandıradı: aqırı bəri de
orın-ornına keldi! Sender jausıñdar, sondıqtan senderge duşpan
retinde qaraytın bolamız!
Kapitanğa Tayebtiñ munıñ sözin audarğanı, qalay bolğanda da dauıs
ırğağı unamadı. Bul sözderiniñ qatal, biraq naqtı eşqanday bükpesiz
siyäqtı estiluin qalap edi. Buğan Tayeb tım lağıp ketkendey köringen.
Dauıstağı osınşama menmendik jəne öşpendilikpen munıñ sözindegi
qaysar, əri ədil de qatal oydı jetkizuge bola ma eken?
Aldına qarağan Marsiyak Tayeb sözdiñ zərin tögip jatqandardıñ
salbırap ketken bastarın kördi. Olar oñbay utıldı. Al bul ayauşılıqtı
da, öşpendilikti de bilmeydi. Ol tek ədilettiñ jaqtauşısı ğana. Buğan
duşpannıñ qarsılığın toytar degen eken, bul soğan ne qajet bolsa, sonı
isteydi. Qalğandarı qolbasşılıqtıñ nemese aylaker əri zulımdıq
kommunistik nasihatqa ıñğay berip ülgergen Gamlet siyäqtı adamdardıñ
jumısı.
Kapitan kinəli jəne kinəsiz dep eşkimdi alalamaytının, öytkeni,
bəriniñ ım - jımı bir ekenin ayttı. "Tipti qılmıstıq kodekste de
qılmıskerdi jasırudıñ qılmıs bolıp tabılatını turalı" bap bar, al
senderdiñ ünsizdikteriñ, əlbette, soğan qatıstarıñnıñ barın dəleldeydi.
Budan keyin ol Tayebke Tala turğındarın tügendep şığudı buyırdı.
Balalar üşin eresekter jauap beruge mindetti. Attarı atalğan boyda
şarualar jalpı toptan şığıp, bir jaqqa sap tüzep turuğa tiis boldı.
Tayeb Mohand Saidtıñ atın atağanda, uzaq bögelip qaldı.
– Meniñ qımbattı jienim qayda jür? - dep keketti ol. Onı toptan
izdestirdi. Bireu onıñ qolında kapitan qol qoyğan ruqsatnaması
bolğanın, öziniñ bir jaqqa jolauşı ketem dep jürgenin aytqan. Biraq ol
üşin qaqpadan şığıp ketuge tiis qoy. Əytkenmen, ötken tünde jay
azamattardıñ ornında qarauılda turğan soldattardıñ eşbiri onıñ
qaqpadan şıqqanın körmepti. Özi ədetinşe meşit baspaldağınıñ aldında
otırğan joq pa eken? Bireudi jiberip edi, onda da joq bolıp şıqtı.
Kapitan tügendeudi jalğastıra beruge buyırğan. Belaid da joq eken, onıñ
leytenant Deleklyuzdiñ uaqıtınan beri turaqtı ruqsatnaması bolıptı.
Tügendeu ayaqtalğan soñ Tayeb kapitan Marsiyakqa:
– Mohand Said pen Belaid joq jəne eki əyel artıq, - dep bayandadı.
Sausağın iegine tirep alğan kəri Titi aldınan köz almay qozğalıssız
qatıp qalğan. Onıñ qasında arqasında qalğıp otırğan balasın jayımen
terbetken Tasadit tur.
– Bular da basqalarmen birge jürsin! - dedi Marsiyak.
Tayeb olarğa jaqındadı. Kapitan Gamletke burıldı:
– Bülikşilerdi osında əkel!
Qasında turğan soldat sımday tartılıp, ornağan tınıştıqta
ökşesiniñ sart ete qalğanı anıq estildi.
Gamlet Du-Tselninnen tömendeu turğan djipke bettedi.
Ol eki imjuhedanı aldına salıp qaytıp oraldı. Aldında samayın
qırau şalğan eñkiş uzın boylı kisi jayımen kele jatır. Öziniñ bir-aq
qolı bar. Onıñ artınan orta boylı bir jigit ilesip keledi. Özi janjağına qarap, jımiıp qoyadı. Alañdağılardıñ tula boyları türşikti.
Bəri bastarın köterip alğan.
Tasadit ta balasın şayqalaqtatqanın qoydı. Kapitan da ırjidı.
– Mınau... mınau Akli. Munı jasırıp jürgen keybireuiñ tanuğa
tiissiñder.
Akli basın bir silkip qoydı. Əbden qajığan keypi bar.
Kapitan ekinşi jigitke qaradı:
– Al mınau...
Ol jurtqa qaradı. Arada uzaq uaqıt ötkendey bolğan.
– ... Munımen senderdi tanıstırudıñ da qajeti bolmas.
Söytti de baqırıp jiberdi:
– Bul senderdiñ batırlarıñ!
Közi toptı şarlap ketken.
– İə, ne aytasıñ, Farrudja? - dedi aqırı onı közimen izdep tauıp
alıp. - Sen munı tanitın şığarsıñ?
Farrudja oğan közi baqıraya qarağan.
– Senen surap tur! - dep baj ete qaldı Tayeb.
Farrudja estiler-estilmes ünmen:
– Bul meniñ bauırım Əli, - degen.
Əli bulardı jaña tanıp turğanday şarualardıñ betterine tesile
qaraydı.
– Seniñ bauırıñ Əli keşe bizge şabuıl jasağan jasaqtıñ komandiri,
- dedi de kapitan biraz ünsiz qaldı. Sol sətte derevnyanıñ ana basınan
soñğı qorazdıñ şaqırğan dausı estildi.
– Talağa aşıq türde kele jatqan bir rota soldat... Audar, - dedi ol
Tayebke, - tutqiıldan şabuılğa uşıradı... Ayt bularğa: Əlidiñ
adamdarı opasızdıqpen tap berdi de. Bul soğıs emes, bul qaraqşılıq...
Dəl etip audar: qaraqşılıq dep.
Akli birdeñe degisi kelgendey, oqıs qozğala berip edi, munı
bayqağandardıñ bəri şoşıp ketti. Bul üşin de, özderi üşin de qorıqtı.
Biraq ündemey-aq qoy degenge eşqanday mümkindik bolmadı, jurttıñ bəri
soğan tesile qarap qalğan. Tek Əli oğan burılıp:
– - degen.
Budan keyin Akli qaytadan bey-jay keypine tüsti.
– Senderdiñ batırlarıñnıñ qolınan jetpis bir soldat qaza taptı.
Munı senderden jasırmay-aq qoyayın.
Akli qıstığa jımidı. Şarualar: "Mına uzıntıra özin ne kütip
turğanın bilmeydi -au", - dep oylağan. Gamlet basın salbıratıp, qoldarın
keudesine ayqastırıp tur.
Kapitan sözin jalğadı:
– Adam özin qoğamnan tıs qoyğanda, bizde...
Tayeb qajetti sözdi qapelimde taba almay, qanşa bastağanmen, audara
almağan.
Kapitan Marsiyak onısın bayqap qaldı.
– Ne qarap tursıñ? "Qaraqşını öltirer bolar" degendi audarsañ bitti
emes pe!
– Ulım, jarığım! - dep jarıqşaqtanğan dausı estildi Sminanıñ.
Kapitan oğan bir qarap alıp, sözin jalğastırdı:
– Adam özin qoğamnıñ tıs qoyğan kezde... qoğam özin-özi qorğauı tiis.
Biz örkenietti adamdarmız. Audarşı, - dedi ol Tayebke, - jırtqış emes,
örkenietti adamdarmız... Sondıqtan, bireu ölim jazasına kesilse, odan
soñğı tilegiñ qanday dep suraymız...
Ol qaltasınan sigarettiñ kögildir qorabın şığarıp, jalaudıñ tübine
qaray laqtırıp tastadı.
– Qane, - dedi sonan soñ Əlige qarap, - al mınanı!
Alañda jartılay şeñber jasap turğan adamdar sulbası siqırlı
tayaqtıñ əmirimen bolğanday əldeneni kütip, qimılsız qatıp qalğan.
Aqırına deyin tartılğan serppeniñ şirığıp, bosap keter uaqıtı jetken
siyäqtı. Olar tipti tınıs aludı da qoyğanday köringen.
Bəri tım-tırıs. Marsiyak bir söz aytsa bitti, qurıp ketetin adamnıñ
bolar-bolmas kekesin jımiısınan özge eşteñeni körer emes.
– Meniñ buyrığımdı estidiñ be?
Anau ayılın jiyär türi körinbeydi.
– Men temeki tartpaymın.
– Öziñ bil. Biraq eger atılar aldında qoraptı kötermeytin bolsañ,
onda mına tobırğa oq jaudıruğa buyrıq berem.
Əli bir-birlerimen iıq tirestirip otırğan şarualar tobına köz
jügirtti. Köz qarastarında sumdıq jalınış tañbası bar, qorqınıştan
erinderi dir-dir etedi. Qorqınış Uyalağan qara tobır!
Ol ezuin jiıp alıp, kapitannıñ közine tik qaradı da, jalau bağanına
qaray burıldı.
– Eger qoraptı aluğa eñkeyer bolsañ, türegep turıp öle almaysıñ, dep mırs etti Akli.
Marsiyak soldatqa qaradı:
– Dayınbısıñ?
Ol suq sausağın joğarı köterdi. Əli kapitan üşke... onğa... deyin
sanay ma nemese qolın şuğıl sermep qala ma, sonı bilmey tur.
Soldat ökşelerin tars etkizip, avtomatınıñ uñğısın jerge qaratıp,
qolın şürippeden almağan küyi kapitannıñ buyrığın kütti.
Əli jalau bağanına qaray bir qadam attadı. Ol iıqtarı salbırap
ketken tobırdı közimen şolıp ötip, kapitanğa, Gamletke, avtomattı
soldatqa jımiıp bir qaradı da, alañnan şığar jerdegi jalau jelbirep
turğan bağan tübindegi qarayıp jatqan kögildir qorapqa qaray ayañdağan.
Qolın şuğıl tömen tüsirgen kapitan qasında qimılsız turğan
soldatına qaradı.
– Ne qarap tursıñ, Buten, tutqınnıñ qaşuğa ıñğaylanğanın körmey
turmısıñ!..
Əli qoldarın jayğan küyi jol üstine etpetinen qulap tüsti. Bası bir
jağına qaray qisayıp, jartılay aşulı erinderi jerdi öbip jatqanday.
Avtomat kezegi asa qısqa şıqqan.
Bey-jay keypinen zamatta ayırılğan Akli özine de bağıttalğan
avtomat kezegin kütkendey aldımen Marsiyakqa, sodan keyin soldatqa
qarağan. Biraq buğan eşkim de nazar audarmadı: bəriniñ közder! Əlidiñ
məyitine auğan.
Akli sonda əskeri saptağıday jerde sulap jatqa Əli jaqqa kilt
burılıp, şarasız közderin soğan qadap, tik tura qaldı da basın
kökjitken küyi jalğız qolın şekesine aparıp qurmet bilgisin bildirdi.
Qulaqqa urğanday tınıştıqta anda-sanda SAS jaqtan tabınnıñ
ökirgen üni men malğa zorğa ie bolıp turğan baqtaşılardıñ aqırıpzekirgen dauıstarı qulaqqa şalınıp qaladı. Farrudja estiler-estilmes
ünmen:
– Əli, bauırım! - dep bebeuley bastağan.
Kenet qulaqtı jarğan bir oybay estildi. Jurt ün qatuğa jasqanıp
turğan tınıştıqtı Tasadittiñ essiz baqırğan aşı dausı jarıp
jibergen.
Buğan tağı bir əyelder qosılıp, Du-Tselnin alañı Talanıñ barlıq
qatındarınıñ auızdarınan şıqqan oybaylağan zarlı ünge, joqtap,
şıñğırıp jılauğa ulasıp ketti.
Qas qağım sətte Marsiyaktıñ esine Sallyustiyänı audarğan latın
muğaliminiñ dausı tüsip, sonau kökjiekten köz aldına jügen-qurıq
timegen asau attardıñ qaharlı qudayı elestegendey, Yugurt tağıları salt
attılarınıñ dübiri qulağına şalınğanday küy keşken. Ol közin qayta
aşıp edi: qarsı aldındağı jerdi quşa qulağan Əlidiñ məyiti közine
tosıldı.
Alğaşında kapitanğa Ayn-Taya jağajayındağı aua rayınıñ tıp tımıq kezderinde suğa jeter-jetpes qum üstinde kösilip jatqanda teñiz
tolqını jayımen sipalay ayağına tigeni tərizdi mına dauıstar da köp
əser ete qoymağan. Biraq uzamay dauıl qatayıp, mına ulığan, zarlağan
dauıstar töbe quyqanı şımırlata küşeyip ketken kezde arqasına
qorğasın oqtar satırlap tiip jatqanday körindi.
Ol jalt burılıp, soldattarına qısqa ğana buyrıq berdi. Soldattar
mıltıq zatvorların sart-surt etkizip, auağa oq ata bastağan. Ulap-şulap,
joqtau salğan jurttıñ üstinen avtomattıñ qısqa kezekteri dar-dar etedi.
Budan keyin soldattar tutuğır tübine sap qurıp, mıltıqtarın topqa
kezengen. Akli qolın əyelder jaqqa sermep qaldı.
– Dayen, - dedi ol, - jeter endi.
Dauıstar zamatta sap boldı.
– Öte jaqsı! - dedi kapitan Marsiyak.
Ol Tayebke burılğan:
– Audar mınalarğa. Birinşiden, məyitti jerleuge tiım salamın.
Tayeb audarıp tur, biraq kapitan burınğı özine degen nıq senimin
joğalta bastağanday.
– Senderdiñ itteriñ aş jürgen bolar, solay ma?
Ərine, bul jay aytıla salğan söz edi. Talada ürerge it te qalmağan,
öytkeni imjuhedter kelgen kezde tünde ürmesin dep olardı eki jıl burın
tegis qırıp tastağan bolatın:
– Ekinşiden, Taladan ketu üşin bir sağat uaqıt berem. Bir sağattan
keyin derevnyalarıñdı zeñbirekpen atıp, joyıp jiberemiz!
Ol üstiñgi ernin aşıp, tisin aqsittı. Onıñ aytqanın audarğan boyda
Tayeb kapitanğa:
– Al meniñ üyim ne bolmaq, kapitan mırza? - dep suraq qoydı.
– Seniñ üyiñ be? Sen Talanıñ turğını emessiñ be nemene?
Jurt derevnyağa qaray lap qoydı. Soldattar basqa jolmen
SAS - qa bet alğan. Uzamay Du-Tselninde tañğı kün səulesiniñ astında
tek Əlidiñ məyiti ğana jattı. Alañ üstin aynalıp jürgen qarğalar əlsinəlsin qarq-qarq etedi.
Jurt qalay jinalu kerektigin, neni alıp, neni tastau kerektigin de
bilmedi. Aldımen olar qolına tüskenniñ bərin jinastıra bastağan,
öytkeni, osı zattardıñ bərine közderi üyrengen, bəri de qımbat sekildi
köringen. Biraq uzamay buınşaq-tüyinşekteri şeksiz qampiıp, köterip
jüre almaytınday halge jetti. Kapitan SAS aulasında qamaulı turğan
qaşarlar men esekterdi de aluğa ruqsat etpedi. Budan soñ olar jiğan
zattarın qayta qoparıstırıp, qoldarına alğaş tüsken zattarın qaytadan
alıp tastap, əlek-şəlekteri şıqqan. Köpşiliginde sağat ta joq edi, aqırı
adamdar señdey soqtığısıp, endi qanşa uaqıttarı qalğandarın da
bilmey, sergeldeñ küyge tüsip, apşıları quırıldı.
Talanıñ köşeleri qañırap bos qaldı. Tek Mohand Said qana üyiniñ
mañındağı kişkene alañda ılği da otıratın ornında qıbır etpesten
otır. Derevnyanıñ joğarğı jağında turatın Du-Tselnin alañınan qaytıp
oralğan şarualar onıñ sol jerde tük bolmağanday bayağı qalpında
otırğanın körgen. Odan nege ketpegenin surauğa eşkimniñ murşası
bolmadı. Biraq bəri de oğan jamıray ayqaylap, üyine barıp zattarın
jinastıruı kerektigin, öytkeni, derevnyanı talqandağalı jatqanın
aytqanmen, anau ejelgi ədetinşe tük estimegen kisişe meñireu qalpında
qala berdi.
Alğaşqı snaryad kelip jarılğan sətte əli eşkim üyinen şığıp
ülgergen joq-tı: bəri de əli bir sağat ötken joq jəne Tayeb nemese tağı
bireu kelip eskerter dep oylağan. Şındığında, qırıq bes minöttey ğana
uaqıt ötip edi, biraq is-qimıldı jedeldetkisi kelgen kapitan əzirge
derevnyağa emes, odan sırtqarı jerge oq ata beruge əmir etken-di. Biraq
snaryadtıñ qayda barıp jarılğanın eşkim de bilgen joq.
Bəriniñ de esteri şığıp ketti. Jiın-terindi retteuge tırısqan
erkekterdiñ dauıstarın əyelderdiñ şıñğırğan, oybaylağan dauıstarı
kömip ketti.Tus-tustan zəreleri zər tübine ketip atıp şıqqan adamdar
köşelerde uylığıp, ülken buınşaq-tüyinşekterimen birin-biri qağa-mağa
bastarı auğan jaqqa bezip baradı. Balalar tınımsız qıt-qıttağan
tauıqtarğa qarauğa tiis edi. Uzamay barlığı Du-Tselnin alañına jəne
oğan japsarlas köşelerge jinalıp, SAS - tıñ mañına jolamas üşin
Oñtüstik qaqpağa qaray josıldı.
Ekinşi snaryad bulardıñ bastarınan asıp ötti. Derevnyadan əli şığıp
ülgermegender meşit munarasınıñ kül-talqanı şıqqanın körgen. Bular
jüristerin jıldamdata tüsti. Əlsizderi men əbden zəresi ketkenderi
qoldarındağı zattarın tüsirip aldı, oları jotadan tömen quldilağan
jurttıñ ayaqtarına oralğı bolıp, əlekke tüsirdi. Balalar alğa tüsip
jügirip ketken. Şaldarmen qatarlasıp, olardı jalğız tastap ketpey,
əyelder keledi.
Derevnyanı atqılamas burın kapitan eşkim qalıp qoymadı ma dep
Tayebti Talanı qarap keluge jibergen. Tayeb öz üyi turğan jaqtağı
teristik qaqpadan kirdi. Üyine kirip barsa, zattarınıñ bəri sol
orındarında qalıptı, əyeli eşteñe almağan, it neme! Ol jantalasıp
zattarın jinastıra bastağan. Biraq sol eki arada keşiguge bolmaytını:
kapitan Tayebti üyimen, bükil derevnyamen qosa jarıp jiberuden jüzi
janbaytını esine tüsti. Ol jinağandarın aulağa laqtırıp tastap, dalağa
şıqtı.
Qañırap qalğan köşelerde ayağınıñ dıbısı jañğırığıp estiledi. Ol
bos qalğan üylerge bas suğıp kirip körgen. Bar jerde de endi eşkimge
qajeti joq eski-qusqılar, kiim-keşekter jayrap jatır. Tayeb zamanaqır
aldındağı jım-jırt tınıştıqta qalğan jalğız tirşilik iesi siyäqtı,
tipti snaryad dausınan şoşınğan şekşekter de ünsiz qalğan. Kenet jürek
jağı şanşıp ketken Tayeb soñğı üyden atıp şıqtı. Ol jan-jağına
qaradı: tiri jan joq. Balalar bar tauıqtardı alıp ketipti. Tipti qustar da
bir jaqqa uşıp ketken. Ol bireu-mireu: "Ey! Şaaban, Malha, Mezian,
munda keliñder!" - dep ayqay salam, bolmasa bir jerden bala jılar dep
tıñ tıñdağan. Tırs etken dıbıs joq!
Sonımen ne boldı? Yağni, eşkimniñ qalmağanı ğoy! Şınında, tiri jan
qalmay ketip qalğan ba? Endi mına qabırğalarda, mına alañdarda,
köşelerde munımen təjikelesetin eşkim qalmaptı. Buğan jauap qatatın
eşkimniñ bolmağanı ma? Yağni, mına qañırağan qonısta qalğan soñğı
tirşilik iesi özi bolğanı ğoy. Onıñ bet aldı beze jönelgisi keldi.
Degenmen tım qurığanda öz dausın estu üşin esik - esikke barıp, alañda,
köşede:
– Ey, qaysısıñ barsıñdar? Bar bolsañdar, dalağa şığıñdar! Derevnya
qazir talqandaladı! - dep damılsız ayqaylaumen bolğan.
Basında munısı özine unap ta qaldı. Biraq eşkim jauap
qatpağandıqtan, üni de salğırt tartıp, bəseñdey berdi. Aqırı ayqayı
kömekeyine keptelip, qañırağan bos üylerdiñ ortasında jalğız bezektep
keledi. Talanıñ köşeleri osınşama uzın dep bul eş uaqıtta oylamaptı.
Derevnyanıñ joğarğı jağındağı kirer auızda ol toqtay qaldı. Şağın
alañ üstinde kökjiek pen Djurdjura qırqasın kölegeylep turatın meşit
munarasına əbden közi üyrenip ketken edi. Endi sol jerden aspan ayası
anıq körinip tur. Al meşit aldındağı üyilip qalğan tastar, arqalıq
ağaştar, köne şatır qaldıqtarınıñ qasındağı qabırğa basqıştarınıñ
joğarğı tepkişinde aq şekpenge oranıp, jımqırıp alğan erinderine
sausağın tigizgen küyi budan oqtı közin almastan Mohand Said otır...
Tayeb aldımen şeginip ketken, sonan soñ esin jiıp, oğan jaqın kelip,
baspaldaqtan közin almastan:
– Da Mohand, Allah jar bolsın! - degen.
Mohand Said tırs etpedi.
– Da Mohand, - dep sözin jalğastırdı Tayeb, - qazir derevnyanıñ küli
kökke uşadı.
Mohand kirpigin de qaqpadı.
– Ne ğıp otırsıñ, Da Mohand. Qarasañşı, - ol munara üyindisin
körsetti, - analar atıstı bastap ta ketti.
Tayeb jan-jağınan qarağıştap, əri-beri jürip ketti.
– İrumender eşteñeni de ayamaydı! Körersiñ, birde-bir üy qaldırmay
bərin jermen jeksen etedi! Olar bərin de joyıp jiberedi! İrumenderdiñ
nesi ketedi? Bul olardıñ qonıstarı emes qoy! Munı olar turğızğan joq,
munda ömir sürgen joq, munda külgen de, jılağan da joq, olar aşjalañaştıqtı da, qayırşılıqtı da bilgen joq, al mundağı jurtqa
olardıñ öşpendiligin aytıp surama... İə, Da Mohand... aytıp surama
deymin! Olar bərin de talqandaydı. Men kördim, oqtap jatqan
zeñbirekterin közimmen kördim, Da Mohand, aytqanımdı estip turmısıñ?
Mohand Tayebke qaradı, biraq munı körip otırmağan tərizdi.
– Mına meşitke qaraşı! Munda turğanına tört jüz jıl boldı. Osı
munaradan ata-babalarımız tört jüz jıl boyı namazğa nemese jiınğa
şaqıruşı edi ğoy! Tört ğasır boyı qudayğa siınğan balalarıñnıñ
duğası ne bolğanın körip turmısıñ, Da Mohand? Tozañğa aynalıp ketti!
İrumender bizdi unatpaydı, Mohand, bauırım, olar bizdi jek köredi... jek
köredi... jek köredi!
Ol şekpenniñ şalğayına basın süyep, Mohand Saidtıñ qasına qulay
ketti de, eñirep qoya berdi. Mohand solq-solq jılağan onıñ sözin estip
otır:
– Bərimiz de ölemiz, Mohand... bərimiz de, biraq mına düniede de, ana
düniede de eşteñege qolımız jetpeydi!
Ol aqırı sabasına tüsip, ornınan köterildi. Mohandtıñ qatıp qalğan
közderi Tayebti körmey, sonau tau jaqtağı birdeñelerdi şolıp tur.
Tayeb Mohandtı jayımen qolınan ustadı.
– Mohand, bauırım, jürşi, jür, əli de Oñtüstik qaqpadan şığıp
ketuge ülgeresiñ. Əytpese... mına üyindilerdiñ astında qalıp ölesiñ,
şıbın janıñ şıqqanda, mına jerde dausıñdı da eşkim estimey qaladı.
Jür!
Mohand qolın julıp aldı. Tayeb iığına şekpenin qayta jamılıp,
jaybaraqat söyleuge tırıstı:
– Jaraydı, men kettim... iə... irumenderge baram. Men üşin bəriniñ de
bitkenin bilesiñ. Endi solarmen birge jürip, solarmen birge ölermin. Biraq
Talanı talqandağannan keyin özim de uzaqqa barmaspın dep oylaymın, Da
Mohand. Tüsinemisiñ? Sen, sen munı tüsinesiñ ğoy. Parij Parij deydi, al
sen qırıq jıldan keyin Parijden osında öluge kelgen joqpısıñ. Al
men, Da Mohand...
Talanı jermen-jeksen etken soñ men de o düniege attanam, ol anıq.
Sondıqtan, ekeumiz de ölmes burın senen bir ğana nərseni surayın dep
edim! Eger sen odan bas tartsañ, uzamay janıñ barıp tınım tabatın
jumaqta tozaqtan meniñ elesim artıñnan ilesip barıp, soñğı tiligimdi
bermegeniñ üşin sağan tınım bermeytin boladı.
Mohandtıñ közine aqırı jan kirip, qaraşığı köziniñ alasımen birge
dir ete qalğan. Ol Tayebke qaradı.
– Da Mohand, bizge ana jaqtan köz salıp turğandar üşin, - ol
sausağımen meşitti nusqadı, - öziñe aq sütin bergen anañ üşin, sağan
jalğız tUyaq jibergen Allah üşin, əuletimizdi jebep jürgen qırıq
perişte üşin, islam dininiñ barlıq əulie - əmbileri üşin, barşa
musılman ataulınıñ jalğız ğana təñiri üşin, - ol Mohandtı nusqadı, opasızdardıñ qudayı üşin, - ol öz keudesin şuqıp qoydı, - seniñ de, meniñ
de ajalımnıñ aldında... mağan soñğı keşirimiñdi ber.
Tayeb ünsiz qaldı. Bezgegi ustağanday erinderi dir-dir qağıp, jas tolı
qara közderi Mohandtıñ betine qadalğan. Biraq mına şağın alañda,
meşittiñ osı baspaldağında aqıl-sanasın qanşama uaqıt bilep alğan
oyınan arılmağan küyi Mohand tağı da melşigen küyi otırdı da qaldı.
– Da Mohand! Da Mohand! - dep jalındı Tayeb.
Ol tağı da ananıñ qolına jarmasqan. Biraq Mohand kenet uyqısınan
oyanıp ketkendey munı bar pərmenimen iterip jibergende, bul munaranıñ
qirağan üyindilerine jalp ete tüsken, sonsın Tayeb ömiri estip körmegen
qaharlı dauıspen ayqay saldı:
– Raus!
Tayeb ornınan turıp, şekpeniniñ şañın qağıp, Mohand Saidqa tağı
bir qarağan.
– Qoş bol, bauırım Mohand! Talanıñ barlıq turğındarına istegen
qılıqtarımdı özim keşirem, olardıñ mağan degen öşpendiligi men jek
köruşiligin de keşirdim. Qoş bol, bauırım!
Ol Teristik qaqpağa qaray tura umtıldı, Mohand Said alıstap bara
jatqan onıñ ayaq dıbıstarınıñ birte-birte kömeskilenip, əlden soñ
müldem öşkenin bildi.
Tayeb qaraday tınısın tarıltqan köşelerden, qañırağan üylerdiñ
zəreni alğan ünsizdiginen qaşıp keledi. Közi tumandanıp ketti. Bala
şağınan etene tanıs, burın asa nazar audarmağan esikter, alañdar,
qabırğalar oğaş türge engendey bolğan. Onıñ bul jerden tezirek qarasın
batırğısı kelgen, biraq adam tözgisiz bir auırlıq ayağın bögep jürgizbedi.
Aqırı ol Du-Tselnin alañınıñ qarsı betindegi üylerdiñ biriniñ
tabaldırığına silikpesi şığıp otıra ketti.
Ol ornınan turayın dep edi, alañ jaqtan jerleu kezindegidey bir
əyeldiñ birkelki ünmen zarlağan dausı estildi. "Ulın joqtap jatqan
Smina bolar. Özi de ulınıñ qasında ajal quşatın şığar", - dep oyladı
Tayeb. Ol ornınan tağı köterilmek bolıp edi, biraq ayaqtarı kötertpey,
tağı qulap tüsti. Üydiñ qabırğasına jabısıp, köringen nərseni bir
qarmanıp jürip, jayımen jıljığan boyı Du-Tselninge tüsti.
Soñğı üy artında qalğan kezde ayağı tipti ikemge kelmegen soñ tağı
toqtağan. Bos qalğan alañ tipti ülken bop körindi. Dauıs qılıp otırğan
əyel Smina emes, Tasadit bolıp şıqtı. Tolqındağan uzın şaşı betin,
iığın jauıp ketipti, jel bir sətke onı ısırıp tastağan sətte Tayeb
Tasadittiñ jas sorğalağan jüzine közi tüsken. Əyel Əlidiñ basın tizesine
salıp qoyıp, onıñ şaşın, moynın, erinderin, közin jayımen sipap
qoyadı. Öli Əlidiñ qasında bükil alañda jalğız özi qalıptı. Kəri Titi de,
Tasadittiñ balası da körinbeydi.
– Seniñ ğumırıñ qısqa boldı. Jeñis şeruine de jete almadıñ. Aljir,
seniñ Aljiriñ, bizdiñ Aljirdi sen tek qana tün işinde nemese orman
arasınan ğana kördiñ. Seniñ otanıñ, onıñ keñ dalası şınjır buğauda
boldı, avtomatpen atıldı, türmemen qursaulandı, sen olardıñ bərin
joyıp ülgere almadıñ. Biraq qayğırma, süyiktim, janıñ tınış tapsın,
seniñ bastağan isiñdi basqalar ayaqtaydı. Onıñ jaqsı habarı seni qarañğı
kör astınan izdep tauıp, muzdağan jüregiñdi jılatatın boladı! Baqul
bol, süyiktim!
Art jağınan ayaq dıbısın estigen əyel - burılıp qarağan.
– Bul menmin, - dedi Tayeb.
Ol köyleginiñ etegimen Əlidiñ közi men erinderin sürtti.
– Ketu kerek, Tasadit.
Əyel Əlidiñ şaşın sipap qoyadı, köziniñ jası məyittiñ betine tamıp
otır.
– Tasadit, derevnyada tiri jan qalğan joq, tek sen ekeumiz ğana. Ketuimiz
kerek.
– Seniñ öligiñniñ janında aş şiböriler dəmetip jür. Şiböriler,
meniñ ğaşığımnıñ denesiniñ janında tekke jürsiñder, joğalıñdar
ərmen! Meniñ süyiktim ölgen joq. Meniñ ğaşığım ölmeydi. Ol meniñ
jüregimde, bizdiñ elimizdiñ mıñdağan erkekteriniñ, mıñdağan əyelderiniñ
jürekterinde ömir süre beredi.
Tayeb jayımen qolın onıñ iığına salğan. Anau ırşıp tüsti.
– Qarındasım Tasadit, quday üşin meniñ tıñdaşı. Bul derevnya uzamay
jermen jeksen boladı. Munda tiri pendeden ekeumiz ğana qaldıq, Tasadit,
biz Talanıñ soñğı adamdarımız... Estimisiñ?.. Basqalardıñ bəri qaşıp
ketti. Olarğa bastarın aman saqtap qalsa boldı, osında tura ma, joq basqa
jerde me, bəribir. Tek ekeumiz ğana qaldıq... iə Mohand Said bar... Essiz
bireuler sekildi osı derevnyağa qasıq qanımız qalğanşa bərin de
bergenbiz.. Estip turmısıñ? Aqılı barlar bayağıda-aq tayıp turğan. Seniñ
de ketuiñ kerek... Tasadit, qarındasım, Tasadit!
– Men seni quıp jete almaymın. Sen tım tez ketip qaldıñ.
Oyıñdağıñnıñ bərin orınday almadıñ, ömiriñ üzildi. O! Seniñ jolıñ
uşqan oqtıñ izindey tüp-tüzu edi. Biraq sağan meniñ ölimimniñ qajeti joq,
tek biraz közimniñ jasın tögip alayın, əytpese jüregim şıday almas.
Sağan meniñ ömirim kerek, biz baqıttı boluımız üşin, quanışımız seniñ
suınğan jüregiñe şipa bolıp quyıluı üşin, seniñ körgen azaptarıñ men
ölimiñniñ qarımtası retinde bəriniñ öteuine baqıttıñ kelui üşin...
– Tasadit, öziñe men qaytarıp bergen balañ üşin.. Mağan qaraşı... tipti
meni ölerdey jek körip tursañ da, aldımen aytqanıma qulaq salşı...
Mına kisi sender üşin ömirin qurban etti... Eger munı osı arada
qaldırsañ, məyitin eşkim de jer qoynına tapsırmaydı... Qazir derevnyağa
snaryadtar jaua bastaydı... Soldattar, sirə, zeñbirekterin oqtap ta jatqan
şığar... Men olardı kördim, Tasadit, mına közderimmen kördim, sen qazir
opasızdıñ közi dep qarap tursıñ ğoy... Söytip, Əli üyindilerdiñ astında
qaladı... ölekse siyäqtı şirip ketedi... Söytip, öleksesi., Talanıñ jalğız
batırınıñ məyiti sasıp ketetin boladı...
Ol Tasaditti şır aynalıp jügirip jür.
– Qane, Tasadit. Qarındasım Tasadit, mağan kömektesşi... munı
ekeumiz dalağa aparayıq... Al keşke Smaylğa aytasıñ, Talanıñ er
adamdarın jinap alıp, şiböriler jep qoymas üşin durıstap jerlesin...
Jiber!
Ol köteru üşin məyitke eñkeye bergen.
Tasadit şıñğırıp jiberdi:
– Tiispe!
Əyel Əlidi quşaqtap, keudesine qıstı. Məyit sereyip qatıp qalğan
bolatın. Tayeb bılay ketti.
– Endi birneşe jıldan keyin men tağı da senimen birge bolam, seniñ öli
közderiñ meniñ ağaş bop qatqan süyekterimdi, mıj-mıj bolğan etimdi,
janarı söngen közimdi tanımaydı. Jurt meni sulu deydi. Biraq sen eş
uaqıtta olay dep körgen joqsıñ. Seniñ oğan uaqıtıñ da bolmadı ğoy.
Bəlkim, bir qiırğa qadalğan közderiñ onı körmegen de şığar. Közderimdi
seniñ süyip, keudemdi seniñ qoldarıñ aymalap, şaştarımnıñ öziñmen birge
ağarmağanına qanday ökinem deseñşi! Künniñ şuağına, pendeniñ
quanışına da qaytadan üyrener edik qoy. Ərine, ormanda jasırınumen
jürip, nəziktik ataulıdan jatırqap qalğanıñ da ras. Biraq sodan soñ?.. O!
Sodan soñ! Süyiktim... sonsın quanışımızdıñ şeksiz de, tolıq bolğanı
esiñde me? Esiñde me?
Tasadit özin bireudiñ iığınan ustağanın sezdi.
– Endi bəri de bitti... Munımen qoştasuıñ kerek!
Tayeb əyeldiñ qolın məñgi tınıştıq tapqan öli deneden zorğa
ajıratıp aldı. Tasadit Əlidi jerge jayımen jatqızdı. Tayeb onı DuTselnin alañınan şığar jerge qaray itermelegen.
– Endi bəri de bitti... bitti... bitti...
Əyel munıñ sezin zorğa uğıp, betine qarasa: Tayeb eñirep jılap kele
jatır eken.
Ol mas adamday təltirektep SAS - qa qaytıp oraldı.
– Sağan ne boldı? - dep suradı kapitan
Tayeb tınısın zorğa alıp, oğan jındı adamşa qaradı.
– İə, ne boldı? Anda eşkim joq pa?
– Eşkim de joq, kapitan mırza.
Tap osı sətte üşinşi snaryadtıñ jarılğan dausı estilgen.
Jaña ğana Klod pen İttoğa hat jazdım. Endi Ramdan, Yuber, Leo,
Tasadit, Masağa da hat jazıp jibergim kelip edi... Ötken- ketkendi jayına
qaldıru kerek. Joq, odan bas tartam degen sözim emes. Eger közden ketip,
köñilde umıt bola bastağandarğa jəne özime - özim: "Ğapu etiñiz, sizdi esime
tüsire almay turmın" nemese "Köriskenşe kün jaqsı!" - desem, bül
oñbağandıq əri tım qarabayır tirlik bolıp şıqpay ma. Joq, olay ete
almaymın. Qayta qazir solardı da, sol kezdegi özimdi de şeksiz
quştarlıqpen, tətti muñmen janıma jaqın tartqanım jön emes pe.
Öytkeni, eger olardı keziktirmegende, bir kezde köz jazıp qalğan ömirge
degen quştarlığımdı qaytadan taba almas edim. Jəne olardı tanığan soñ
endi eşqanday aldamşı ümitti de, jalğandıqtı da, kölgirsudi de qajet
körmeymin. Joq, endi şınını gauhar tasqa balay almaspın. Aqiqat!
Basqanıñ keregi joq, tek qana boyamasız, buğausız... apiın men tayaqsız
aqiqat qana qajet!
Klodqa bılay dep jazdım: "Klod, qımbattım, sen baqıt üşin
jaralğan adamsıñ. Al baqıttı boluıñ üşin mensiz, menen alısta ömir
süruiñ kerek. Sağan ərbir küniñ talaysız emes, senimdi de, qalıptı quanış
sıylasın. Pəterdi, jihazdardı, detektiv kitaptardı ala beruiñe boladı.
Tek basqa kitaptardı mağan qaldır, onıñ sağan bəribir qajeti joq qoy".
İttoğa jazğan hatımda: "Sen qayda, nemen şuğıldanıp jür ekensiñ,
meniñ qımbattı şəkirtim? Mına hattı oqı, biraq jauap jazbay-aq qoy.
Sağan munı jazıp otırğanım, sauığudıñ ulı küninde jetken keziñde meni
qaydan tabatınıñdı bilesiñ... al keletiniñdi bilem! Men qajetti dərini əli
tapqan joqpın, biraq munarağa şığıp, jar salıp turmın. Emşini
şaqıramın. Men qazir onı balgerden ayıra alamın. Tipti jaqsı dəri meni
emdey almağan künde de, jaman dəriden ölmeytinimdi bilem".
Hattı ayaqtağan soñ İttonıñ onı oqi almaytının, sözin derevnya
hatşısınan audarıp beruin ötinerin bilem. Al onıñ tipten qajeti joq
qoy. Eger oğan berberşe jazğandarımdı jəne tağı basqa kökeyimde
jinalıp qalğandardı aytıp bere alsam ğoy! Biraq sen oqi almaysıñ ğoy,
İtto. Söytip, hattı jırtıp tastadım. Sonıñ özi durıs.
Klodqa jazğan hatımdı ayaqtap, uaqıt ünin añdau üşin, özimiz ömir
sürip jatqan tozaqtan alıstağı tirlikti bilu üşin gazetke üñildim. Beker
əure bolıppın! Gazettiñ ər betinde ər jerdegi aspan ayasınıñ astında öz
qayğı-qasireti bolıp jatqanın jazadı. Jəne onı tipti sözben
tuzdıqtaudıñ qajeti joq. Şınayı ömir sözben sipattağannan göri
əldeqayda qorqınıştı.
TYCIHIKTEMELEP
APİIN MEN TAYaQ
Rais - kapitan (arab.)
Kasba - şahardağı köne arab audanı
14 şilde jəne 11 qaraşa - frantsuzdardıñ ulttıq merekeleri
UAM - ult-azattıq maydanı
mergeza - burış qosıp qoy etinen jasalğan şujıq
RPK - otarşıldıq paraşyutşiler polki
fellaga (arab tilinen audarma) - "baskeserler" - frantsuz otarşıları
aljir köterilisşilerin solay atağan
qarasiraqtar - Aljirde tuğan frantsuzdar özderin solay atağan
PPM - Aljir halıq partiyäsı
YuDMA - Aljir manifesi demokratiyälıq odağı
ulema - musılman ziyälıları qauımdastığı
nya ke - frantsuzdardıñ vetnamdıqtardı kemitken atauı
djelebe - tau (arab.)
para - frantsuz otarşıldıq əskeriniñ ekpindi bölimşesi
deontologiyälıq kodeks - dəriger basşılıqqa alatın erejeler jiıntığı
üşinşi vilayi - azattıq soğısı kezinde Aljir aumağı vilayiğa
(nemese əskeri okrugterge) bölingen bolatın
Forum - Aljirdegi alañ
yauledter – balalar
keşebiyä - küləparalı şekpen
ekinşi byuro - frantsuz barlauı
de şvo - frantsuzdıñ şağın avtomobili
SAS - arnaulı əkimşilik bölim
irumen - europalıq (berber tilinde)
Belaid ayt-Lazrak - Belaid, Lazrak ulı
marabut - musılman uağızşısı
argez - erkek (berberşe)
PMYu - at jarıstağı oyın
Ğajayıptar aulası - ortağasırlıq Parijde kəsibi qayırşılar
mekendegen oram
nif - "murın" (berberşe) - janama mağınada ar-namıs, təkapparlıq
degendi bildiredi
harki - politseydiñ kömekşisi nemese frantsuz otarşılıq əskeriniñ
arnaulı bölimderine kirgen aljirlikter
anizet - anis arağı
Bab əl-Ued - Aljirdegi negizinen europalıq kedeyler turatın oram
1954 jıl - Aljirde ult-azattıq soğıstıñ bastaluı
djundiy - soldat (arabşa)
ued - qurğap qalğan özen arnası
DST - Aumaqtıq qauipsizdik basqarması
mektub - tağdır (arabşa)
ANO - Ult-azattıq əskeri
makaş - joq (arabşa)
Ranet et circenses - nan men tamaşa (latınşa)
Metaanit - səlem sağan!
Nemvrod - Vavilon patşalığındağı ataqtı añşınıñ esimi
meşui - istikke qaqtalğan qoy eti
ahida - berber əuenderi
melui - unnan jasalğan tətti tağam
taleb - Quran bilgiri (arabşa)
suk - sauda qatarı (arabşa)
idukan - ayaq kiim türi
Sen-Sir - əskeri uçilişe
OPA - Ult-azattıq maydanı sayasi-əkimşilik uyımı
Temuanyaj kreten - frantsuzdıñ katolik aptalığı
baraka - baqıttı tağdır (arabşa)
raus - joğal! (nemisşe)
Konstantin josparı - frantsuz otarşıldıq ökimeti jasağan Aljirdi
ekonomikalıq damıtu josparı
imjuhed - ult-azattıq soğısına qatısuşılar (berberşe)
bunuli - otarşılardıñ aljirlikterdi kemitken atauı
şleh - Joğarğı Atlastı mekendeytin berberler taypasınıñ tobı.
Ekinşi düniejüzilik soğıs kezinde nemis faşisterin solay atağan
susem - ündeme (berberşe)