Apiyn Men Taiaq

ROMAN
Ol terezeni aşyp tastady, salqyn tartqan qala, las teñiz, kögildir
aspan birden közine tosyldy. Aljirge joğarydan köz tastağan sətte qala
körki tym nəzik te, senimsiz köringen. Aldynda aspanmen astasyp ketken
qabyrğa tərizdi teñiz jatyr. Su üstine qos qaptaldan qūlama tau betkeileri
tönip tūr. Taular men teñiz arasyndağy Aljirdiñ tolyp jatqan jatağan aq
üilerin jağalauğa qarai tyqsyryp tastağan tərizdi, arasynan aspanmen
tiresken birneşe ğimarattar közge şalynady. Türli sūlbaly, san aluan
keskindi üiler tau betkeiine jabysyp alğan. Jotalarda qarağailar men
zəitün ağaştary qarauytady, jarnamalyq aşyq hattardağy tərizdi būiauy
qanyq gülder üi qabyrğalaryn aişyqtap, əitpese tipti körsetpei
tastağan.
Aljir üileri qai nüktede tūrmasyn aspan telimderiniñ belgili böligin
iemdenedi.
Būğazdyñ kinəratsyz sūlulyğy, i̇eşteñe qaiau tüsire almaityn kögildir
teñiz aidyny sezimiñdi ūştap, aqyl-oiyñ da aiqyndala tüskendei küi
keşesiñ. Tau saqinalarymen jəne teñiz şegimen bederlengen aspan məñgi
jas küiinde Aljirge tönip tūr. Qala da kökke qūlşyna ūmtylatyndai.
Aljirde taza aua jūtu üşin jotağa köteriluge tura keledi.
Əitkenmen, taiauda tas qyp tūmşalağan ailaqtan qaşqan qala jotanyñ
arğy betine aunap tüsken bolatyn.
Keñ jaziranyñ samal jeli, i̇erkindik, şym-şytyryq oqiğalar
i̇eliktirgen raistar qaşanda osylardyñ soñynan teñizge attanatyn. Olar
būta - qarağan ösken jotalar, ūiytqyğan qūm, japan dalany güldendiru
nemese auyzdyqtaudy deiälar men ianyçarlarğa qaldyryp, jer i̇emgen
şarualar olardy masa men şegirtkeden aryltyp bügejektep jüretin.
Olardyñ közderi qaşanda şalqar aidynğa tigiletin, odan keide altyn,
tūtqyndar jəne küşpen tartyp alynğan bailyqtar tielgen jelkendi
galiondardyñ kömeski sūlbalary közge şalynatyn.
– Əlemdegi i̇eñ ədemi ailaqtardyñ birin tamaşalap tūrmysyz?
Başir jalt būryldy. Kelgen Ramdan i̇eken; qoldaryn qaltasyna salyp,
i̇ezuine jartylai tartylğan sigaret qystyrğan küii qarsy aldynda kösilip
jatqan qala körinisine jaqtyrmai qarap tūr. Özi qaşandağydai i̇esik
qaqpai kirgen.
– Kün süigen i̇el Aljirge keliñiz!
– İə, ədemi i̇eken, - dedi Başir.
– Sūmdyq, jürek ainytady, tükke tūrğysyz...
– Neni aitasyñ?
– Osynyñ bəri... ailaq, teñiz, , qyzğylt villalar, baqtar... Aljirdiñ
bükil ədemiligi - būl aşyqauyzdarğa arnalğan tūzaq, jasandy birdeñeler.
Alqa toptyñ aldynda ağyp tūrğan şeşen siiäqty qolyn tereze jaqqa
qarai aiqyş -ūiqyş sermeidi.
– Tegis aidyn beti i̇ekijüzdi, qyzdardyñ armany sekildi kögildir
aspannyñ beikünəligi jalğan, əlbette, baiağynyñ qyzdaryn aitam, öitkeni,
qazirgiler avtomat ūstap tosqauylda jatudy ğana armandaidy, əri olardyñ
aspany ört şūğylasymen lapyldap jatady...
"Dostym, dedi grek balyqşysy, kögildir köz bala..."
– Komediant!.. Olar seni müldem iektep alypty. Olar seni aqylesiñnen aiyryp, jan-dünieñdi qañyratyp ketken. Boiyñdağy qadirqasietiñnen jūrdai bolypsyñ, sen üşin osynyñ bəri komediiä...
– Giugonyñ aitqany ğoi. Sağan ūnaityn şyğar dep oilap i̇edim, mūğalim
myrza.
– Qalai bolğanda da, i̇elde üşinşi jylğa sozylyp jatqan oqiğa seni
saiqymazaqtyqtan aryltuğa tiıs i̇edi. Qanşama qan, qaiğy men azap,
qanşama ajal. Joq. Sen qandy būiau dep oilaisyñ ba, kün saiyn
gazetindegi şoluda aitylyp jatqan mert bolğandar oiyn aiaqtalğan boida
oryndarynan tūrady, sonan soñ şymyldyqtyñ artyna kelip, tabysty
qoiylymdarymen qūttyqtaimyn dep oilap pa i̇ediñ... Komediant!.. Sen bar
bolğany komediant qanasyñ!..
Ramdan aşulanğan kezde aqyn bop ketetin, aşu-yzamen birge boiyna
şabyt oralatyn i̇edi. Biraq ūzaqqa i̇emes. Ramdan tağy boiyn suyq
qūştarlyq kernegen, sözine sendirgisi kelgenmen, jüregiñe səule tüsiruge
tittei de qūlşynbaityn uağyz aituşyğa ūqsap ketti. Ol səl pəs tartty,
onyñ kesip-kesip aitatyn aldyn-ala daiarlap alğan, iş pystyratyn
sözderine lepti söilemder aralasa bastağan.
– Terezeni japşy... Myna ailaqtan jüregim ainidy!..
– Talaidan beri bir ədemi əlemdi süisine tamaşalap tūrsam.
– Qoişy?
– Nesi bar? Aljirdiñ ədemiligi de burjuanyñ ieliginde demeitin
şyğarsyñ? Ol qaltasy qalyñdarğa da, sondai-aq proletarlarğa da birdei
ortaq i̇emes pe.
– Dəl aitasyñ!.. Jezökşeler siiäqty de... Tek jezökşe sūlulyğynan
ləzzat alu üşin aqşa kerek... köp aqşa.
– Tipti işi - qarnyñ ūlyp tūrsa da, myna ailaqtyñ keremet i̇ekeni ras
qoi.
– Olai i̇emestigin öziñ de jaqsy bilesiñ... Qarnyñ aş bolsa, köziñ
şūbartady, ailaqty körmeisiñ de... Ol keremet te, köriksiz de bolmaidy,
ony tipten köre de almaisyñ...
Ol Başirdiñ kürtesiniñ jağasynan ūstap alğan.
– Aiyp tūrmyn ğoi: olar qaidağy bir sandyraqtarymen basqalar
siiäqty, seniñ de basyñdy ainaldyryp alğan! Olar seni jūrttyñ bəri
nəsiline jəne dinine qaramastan igiligin körip jatqan kögildir aspan,
tūñğiyq teñiz, Aljir künimen arbap, tūzaqqa tüsirgen. Hanymdar men
myrzalar, bizdiñ momyndyğymyz ben adamsüigiştigimizge qarañyzdar... ah,
adamsüigiştik, būlai deu olarğa ūnaidy! Biz arabtarğa öz aspandaryn
qaldyrdyq. Aljirdiñ bar balasy kün astynda teñ deidi.
– Olar bizden mūny da alyp qoiğan ba?
– İendi qalai! Olar osynda kelgen küni biz üşin tabiğat ölgenin jaqsy
bilesiñ ğoi. Teñiz tolğan solardyñ kemeleri, aspanda - ūşaqtary, ormanda jandarmdary... Bizdi barlyq jerden quyp şyqty... Toqtai tūr! Süisinip
tūrğan körinisiñniñ byj-tyjyn şyğaraiyn ba? Qaraşy öziñ: əne Jazğy
sarai, ol jerde generaldar jūrtty tūtqyndau arasyndağy üzilisterde
saltanatty şeruler ūiymdastyrady; onyñ qasyndağy Sezini saraiynda
azaptaidy; tömenirekte - ortalyq komissariat, oğan kün men tünniñ kez
kelgen mezgilinde aljirlikterdi süirep aparyp jatady; körşi tūrğan
Otomatikte studentter qyzdardyñ aldynda jaña tapanşalarymen oinap
tūrady; odan əri - meriiä, onyñ jertölesine tergeu aldynda aljirlikterdi
aparyp tastaidy; arabtardy getto retinde quyp tyğatyn Kasba; jyndanğan
tobyr ötken-ketkenderdi tek arab bolğandyqtan ğana tömenge laqtyryp
tastaityn Teñiz jağalauy bulvary... Qala qannan ylğal tartty, qan iısi
şyğyp tūr.
Qala şuyna teñiz tolqynynyñ dausy qosyldy. Matif müiisinde
tolqyndar aq şilterlerin jazyp, şağalalar olarğa qarsy qanat qağady.
Ramdan Başirdiñ közin bağyp tūr.
– Qalai ğana birdeñe körip tūrğanyña tañğalam. Osy sūmdyqtardyñ
kesirinen talaidan beri alystan körmeitin bolğam...
Ol qolyna ūstap tūrğan gazetin aşty.
– Būl ne? - dep sūrady Başir.
– "Eko d, Alje". Oqydyñ ba?
– Bilesiñ be, aqymaqtyq jynymdy keltiredi. Onyñ üstine ol zūlym
aqymaqtyq bolsa, boiymnan tağy adamnyñ türegep ketetini bar.
– Dūrys i̇eken!.. Al... sodan keiin qaitesiñ?
– İeñ aldymen būdan aulaq jüruge tyrysam, i̇eş uaqytta "Ekony"
oqymaimyn.
– Keremet! Danyşpandyq! Asqan aqyldyñ jemisi! İestimeu üşin
qūlağyñdy biteisiñ, körmeu üşin köziñdi jūmasyñ, al i̇eşteñe körmegen,
i̇estimegen soñ, sağan i̇eşteñe bolmağandai körinedi. İə... tek tüieqūs qana
kişkentai basyn qūmğa jasyrğanda, juan böksesiniñ bəribir körinip
tūratynyn ūmytyp ketedi.
– Aljir gazetteri men radiosy - ūiymdasqan zorlyq-zombylyq
kəsiporny. Özime bireudiñ küş körsetkenin qalamaimyn.
– Ərine! Tek bir jamany - köbine közi men oi-qiiälyn sūryqsyz
beineler aramdamağan qyzdar zorlyqqa ūşyrap jatady. Qalğandary
ülkender tərizdi özderin qorğauğa üirengender. Dünie sonşalyqty keremet
i̇emes... Söitip, myrza dünieden irgesin aulaqtata bastaidy... Sonda būl
sūryqsyz dünie jaqsy boluy üşin ol ne isteidi?.. Tük istegen joq!
Būl bir şarasyzdyq i̇edi. Olar tağy da osymen qanşama ret ūrsysyp
qaluğa daiar tūratyn. Myna soğys bastalğannan beri jūrt bərine de
kümənmen qaraityn. Biz ylği da jaltaryp ketuge tyrysatyn məseleler
tağy da köldeneñdep, olardan qūtylu mümkin bolmady. Būryn i̇eşteñege
alañ bolmai kün keşetin i̇edik. İendi bizdi tolyp jatqan kezek küttirmeitin
ister tūs-tūstan antalap alğan.
– Jaraidy, - dedi Başir. - Gazetiñde ne bar i̇eken?
Onyñ söz talastyruğa qūlyğy joq i̇edi.
Ramdan sozyp tūrğan qolyndağy gazetin aşty.
– Sağan taqyryptaryn oqyp bereiin: "Qūqyq būzuşylarmen küres
tiımdiligin küşeitu maqsatynda general Massiuge bükil Ülken Aljir
aumağynda tötenşe ökilettilik beriledi. Azamattyq əkimşilik əskeri
komandovanieniñ paidasyna barlyq ökimet biliginen bas tartty. Massiudiñ
məlimdemesi: "Külli Aljirdiñ ərbir köşesi, ər üii, ərbir adamyn süzgi
taraqpen jürgizip şyğamyn".
Ramdan gazetti divanğa tastai saldy.
– Ar-namysyñ qinap otyr ma seni, a?
– Joq, - dedi Başir.
– Nege?
– Soğysta osylai boluy kerek dep oilaimyn.
Ramdan ornynan atyp tūrdy. Kömeiine lyqsyp kelip qalğan sözderdiñ
şyğuyna jöteli kedergi boldy.Aşu-yzadan tynysy tarylyp, aua jetpei
qaldy, doktor Lazrak ədettegidei, Ramdannyñ tuberkulezi bar i̇ekenin
bilmegendei syñai tanytty.
– İə, iə, būl nağyz soğys. Dünieniñ özi sekildi i̇eski baiyrğy ürdis.
Adamdar qauymdasyp ömir süre bastağan kezden beri olar bitispes i̇eki
jaulyq topqa bölingen: būiryq beretinder, - olar tym kep i̇emes, jəne
būiryqqa bağynyştylar, olar köp, tabyn-tabyn. Jəne olardy basqaru
üşin küni büginge deiin i̇eki təsil tabylğan: ötirik nemese küş körsetu.
Frantsuzdar aldymen bizdi aldap - arbady... Soğan sendiru üşin ailaamaldaryn qoldanyp, gazetter, radio jəne resmi sözderinde bizdi
qanşalyqty jaqsy köretinderin damylsyz qaitalaumen boldy; olardyñ
kitaptarynan biz Vertsengektoriks, Janna d,Ark, Napoleon, Liote, Dekart,
Paster jəne Deruledelerdi bildik; aramyzdağy i̇eñ tilge köngişterimizdi
(olarda būl asa laiyqtylar dep atalady) kaid, başağa ğyp sailap, ədemi
qyzyl şekpen kigizip qoidy, jəne jyl saiyn 14 şilde men 11 qaraşada
olardy marapattap jatady; mereke künderi olar kedeilerge, dūrysynda, i̇eñ
jūlyğy şyqqan jarlylarğa kuskus taratady. Saltanatty şerulerde
bizdiñ ardagerler olardyñ ardagerleriniñ soñdarynan salpaqtady. Bizdiñ
kuəlikterimizge frantsuz dep jazyp qoidy, meiramdarğa bireuimizdi
qatystyryp qoiyp, bizdi i̇esten şyğarmağandaryn dəleldeuge tyrysyp
baqty.
Biraq mūndai kölgirsuge biz jibi qoiğan joqpyz. Olar bizdiñ basqa
jaqqa qarağan köz qiyğymyzdy añğarmai qalatyn, i̇eger baiqap qalğan
jağdaida odan öşpendilik otyn ğana körer i̇edi. Söitip, bizden əbden
köñilderi qalğan olar özderin bireuler satyp ketkendei sezingen. Aldaparbaularyna könbegen bizdi jaqsylyqty bilmeitin jandarğa sanağan,
olardyñ i̇ekinşi təsilderine köşpeske amaldary da qalmağan-dy.
Söitip, mineki, üş jyl boiy olar bizdiñ aqylğa keluimiz nemese küşke
könuimiz üşin toruyldap, türmege qamaidy, ūryp-soğady, san qily
təsildermen azaptap öltirumen keledi. Aldap-arbau nemese qūrtu, aldau
nemese jazağa tartu - əlem əlem bolyp jaratylğaly kez kelgen ökimet osy
tañdau batpağyna batady jəne būdan i̇eşqaisysy qūtylyp kete almaidy;
tañdauğa tek i̇eki qūral ğana qalady: apiyn nemese taiaq.
İeger töñkeristi şyn məninde jasasa, barlyq ziiälylardy atyp tastau
kerek,
tym
qūryğanda,
oilanyp-tolğanyp
almai,
bağynuğa
könbeitinderden qūtylğan jön. Seniñ taldamañ - sandyraq, tez seiiletin
tütin. Otarşyldyq ylği da - onyñ məni de osynda -tūsau salady. İeger
mūnymen qoimai ol sybyzğyda oinaityn bolsa, onysyn tek qosymşa,
taiaqtyñ ūtymdylyğyn arttyru üşin jasalğan nərse dep bilu kerek. Biraq
ol oqiğağa syrttai qarap tūratyndardan basqa i̇eşkimdi de aldai almaidy;
al onyñ qūrbandyğynyñ özine kelsek, olar mūnyñ ne i̇ekenin öz denelerimen
synap körgender.
Ol sağatyna qarady.
– Bes bolğan ba? O qūdaiym, əli alpys üş jazu jūmysyn tekserip
şyğuym kerek.
– Kəsibiñdi özgertkeniñ dūrys bolar i̇edi.
Bir jötelip alğan Ramdan i̇esikten qalai kirse, tap solai şyğyp joq
boldy. Ol şəkirtteriniñ jazba jūmystaryn tekseru jəne astyrtyn
ūiymyndağy qaradai qajytatyn jūmystyñ i̇eki ortasynda jürip, basqa
i̇eşteñege uaqyty da jetpeitin.
Sağat bes pe? Doktor Başir Lazrak asyqqan joq. Klod əli bir sağatsyz
kele qoimaidy.
Ol ağaştar arasyndağy jasyl japyraqtardan ūşyp jatqan san aluan
qūstar beinelengen japon jibeginen tigilgen halatyn jamylyp aldy.
Söitip, şkap ainasynyñ aldyna toqtady.
Ol özine ainağa tura qarağanda i̇emes, qyryn qarap tūrğanda ūnaityn.
"Grek, jas grek, efeb! Saiyp kelgende, olar da biz siiäqty Jerorta
teñiziniñ tūrğyndary bolğan joq pa!" Sonsyn: "Men siiäqty" dep tüzedi. Ol
öz bet-jüzine mūqiiät köz saldy: tisteri marjandai, ras, betin biraz mai
basqan - būl qymbatqa tüsetin qarğys atqyr qyzmetşileriniñ kesirinen ğoi!
Biraq, degenmen, şoşqa siiäqty bərin jei beruge bola ma. İendi ər tañ
saiyn sportpen ainalysady. Solai dep şeşti! Tañerteñ radioğa qosylyp
dene şynyqtyrady. Bir: qoldary i̇eki jağynda, aiaqtary birge, basy səl
köteriñki. İeki: qoldaryn i̇eki jağyna sozady. Üş... İeger bilse, dostary şeksileleri qatyp küler i̇edi. Biraq olar i̇eşteñeni de bilmeidi. Qarny tym
ülken, otyzda ğana, əli jas i̇emes pe. Ramdan qarttyq degen - ötkeniñ, tipti
tittei bolsa da qazirgi küniñdi qyspaqqa alyp, tynysyñdy taryltyp
tūrğany... jəne köziñniñ ainalysyn əjim torlağany deidi.
Bes jarym! Jarty sağattan keiin Klod keledi. Ac üide iluli tūrğan
şveitsarlyq qabyrğa sağat soñğy ret soqqan kezde ol syndyryp aludan
ünemi qorqyp jüretin əinektelgen i̇esikti bir şertedi de, maida jürispen
kirip keledi.Ol: "Səlemetsiñ be, gülim" deidi. Mūnysy tūrpaiylau siiäqty.
"Gülder", "mysyq", "kögerşin" - osyndai ösimdikter men januarlar
düniesiniñ ataulary mūnyñ jynyn keltiretin. Būl turaly Klodqa aitqysy
-aq keledi. Biraq batyly jetpei jür, öitkeni, Klod frantsuz qyzy bolatyn,
Frantsuz tili qyzdyñ ana tili (iağni, ony qalai söileitinin ol jaqsy
biledi), onyñ üstine būl jağyna kelgende ol tym kirpiiäz i̇edi. "Joğa,
mysyğym, "būl meniñ i̇esimde joq", al "mynau meniñ i̇esimde". İeger dəriger
i̇ekensiñ, onda tiliñe abai boluyñ kerek. Qairan añqaulyq - ai! Şyn
məninde, "mysyqtyñ" aljir dərigeri i̇ekeni, frantsuz tilin küp köru üşin
üirengeni onyñ qaperine kirip te şyqpaityn. Üirengen be? Joq, ol ony
küştep meñgerdi, biraq sözder stetoskop nemese qandauyr siiäqty būl üşin
tek qajetti aspap qana bolatyn. Al qyz üşin, kerisinşe, (mūnyñ əsirese
soğan jyny keletin) sözder, tirkester (qyz mynau jaramdy tirkes, mynau
jaramsyz tirkes degendi jiı qaitalaityn) dəmdi daiarlanğan tağam,
köilektiñ tüsi tərizdi i̇edi nemese dauys yrğağynyñ əuezdiligin ūnatatyn.
Keide solardyñ osyndaidan basqa tügi de joq-ty. Tek jaqsy aitylsa
bolğany, al məni jağynan dūrys pa, būrys pa, oğan basyn qatyryp
jatpaityn. İeger sözder ədemi nemese ūşqyr oily bolsa (qyz qulyq oily
deitin) ol tek aqiqatty aityp beruge tiıs i̇edi, əitpese... aqiqattyñ özine
jaman degen söz.
Sağat jaiymen tağy soqty. Daiarlanatyn uaqyt boldy. Daiarlanu degen
- i̇eñ aldymen bərin şaşyp tastau degendi bildiretin. Būl salaqtyq
ataulyny jek köretin, biraq Klod mūny "dəriger" degen ūğymnyñ auqymdy bilim, dūrys diagnoz qoiu jəne təuir, ağylşyn mauytysynan
kostium kiiü sekildi ajyramas bir böligi dep qabyldaityn. Söitip, Başir
bəteñkesiniñ işinde tynyş jatqan şūlyğyn jylytu radiatoryna
laqtyrdy, kitaptardy şaşyp tastap, bireuin tüngi üstelşege tastady.
"Kartany üstelge tasta" atty politseilik romanyn oqyp jatqandai keiip
tanytyp, bir parağyn büktep qoidy (ol politseilik roman ataulyny oqyp
körgen i̇emes, biraq Klodtyñ pikirinşe, dəriger politseilik romandar,
saiahatşylar turaly kitaptar, azdap jeñil oily birdeñeler oquğa tiıs,
biraq mölşermen ğana, öitkeni əri qarai ədepsiz ədebiet bastalyp ketui
mümkin). Ol ybyrsytyp tastau üşin jazu üstelin qozğalaqtatty,
külsalğyşqa altyn jeñilgen tastai saldy. Mūnyñ bəri asa qiyn şarua
i̇emes-ti.
İeñ qiyny jauap boldy... Ol keşe keşki sağat altydan bastap, jiyrma
tört sağat boiy tolyp jatqan tirkester men qysylğan, jorta qysylğan
sekildi sözderdiñ kömegimen aitqan, būl... sen tüsinesiñ ğoi i̇endi... dep
kütken jauap bolatyn. Densaulyğy temirdei bola tūra tañerteñgi myna
loqsuy (tap bir dəstür siiäqty dedi ol! Söziniñ türin! Ər tañ saiyn bir
ğūryp sekildi loqsyp jüreginiñ ainuy!) qysqasy... mūnyñ oiynşa...
oiynşasy nesi... tipti közi de əbden jetip jür, öitkeni, sen mūny tüsinesiñ
ğoi? Sen dərigersiñ, qanşama saqtanğanğa qaramastan būl rette ne
bolatynyn jaqsy bilmeisiñ be?.. O! İə, ol bildi jəne bərin de jaqsy
tüsingen.
Alğaş basyna saq i̇etken oiy salaly sausaqtarymen, (jiñişke de ūzyn
sausaqtary sonşalyqty küşti degen i̇eşkimniñ oiyna kirip şyqqan i̇emes),
sol on sausağyn qyzdyñ moinyna orap alğysy kelgen; sonsyn qyspaqşy
bolğan, aldymen jaiyraq, sonsyn qattyraq, sonan soñ būrynğydan da
qatty qysyp, aqşyl teriniñ astynda əlsiz soğyp tūrğan küre tamyrdy
qysa beru i̇edi, söitip, aqyry... İesiñ dūrys pa, beibaq! Ol kelesi küni
tañerteñ şyqqan "Eko d,Alje", "Ob" basylymdaryn közine i̇elestetip te
ülgerdi; soltüstik afrikalyq dəriger tanysy, Ruaiomondyq Klod
Espitale bikeşti zūlymdyqpen öltirdi! Sonan soñ birinen-biri ötken
maqalalar: "Parijde meditsina fakultetin tamamdağan doktor Lazraktyñ
mūndai aiuandyqqa baruyna ötken ğasyrlar tereñinen kelgen qandai qūpiiä
əser i̇etti i̇eken? Ərine, aitatyn nesi bar... qan dəmi ğoi". O, joq, jeter!
"Eko" oqyrmandarynyñ aşu-yzasyn tudyru onsyz da qiyn bolmaityn;
qorqynyş, aqymaqtyq pen öşpendilik olardyñ qiiäl əlemin əbden jaulap
alyp, tünde san aluan qūbyjyqtar maza bermeitin; oidan şyğarğan
qorqynyştarynan i̇esi ketip jürgenderge qosymşa ürei tuğyzyp, odan
ərmen dürliktirudiñ qajeti joq i̇edi.
Onyñ üstine mūnyñ bəri qūr sandyraq qoi. Būl qorqaq, bar bolğany
osy ğana. Al Klodqa bylai deu kerek i̇edi: "Qūlaq sal! İeger saqtana
almaityndai sonşalyqty aqymaq bolsañ -i̇endi ne demekpin - mūnyñ
saldaryn öz moinyñmen köteresiñ (mūny i̇estise, Ramdan, ərine, meni
oñbağansyñ der i̇edi, biraq Ramdandy qoişy: ol özin ərqaşanda tym aqyldy
sanaidy, al şyn məninde baryp tūrğan naqūrys). Tüsinemisiñ? Öziñ tañda:
ne işiñdegi şaranañnan qūtylasyñ, ne ony öziñ üşin ğana aman alyp
qalasyñ! Əitpese, i̇ekeumiz ony ne istemekpiz? Aljirlik pen frantsuz
qyzynyñ balasy degen - bül jarymestik, naqūrystyq, ol ömir boiy
baqytsyz bolady; senderdiñ aralaryña da, Aljirge de siñip kete almaidy.
Jūrttyñ bəri ony zañsyz tuğan dep i̇esepteidi. O! Özim de bilip i̇em! Seniñ
ūlitynyñdy bilgem! Öitkeni, sağan tek sözder ğana mañyzdy, sen üşin i̇eñ
qasietti nərse söz ğana; solardyñ bireuleri sağan ūnaidy, sen olardy
şarap siiäqty, tamsana ūrttaisyñ, basqalaryn jaqsy körmeisiñ, ondaidy
anda-sanda aityp qoisañ, tamağyñdy şaiyp tastauğa tyrysasyñ; zəreñdi
ūşyratyn sözderden qūlağyñdy tyğyndap alasyñ. Öziñe ūnaityn sözderdi
tyñdai otyryp, sonymen zūlym ruhtardy quyp tastağanyña, bolyp
jatqannyñ bərin özine bağyndyratynyña imandai senesiñ... Sen
məjusisiñ... Sen sözdermen tağdyrdy aldap jəne söz qūdyreti arqyly
İupitermen jasyrynbaq oinauğa ümittengen Tsezarğa deiingi rimliandar
siiäqtysyñ. Biraq bir jamany, qazir qūdailardyñ poeziiäğa ömeşegi üzile
qoimaidy. Olar da bizge ūqsap, pasyq materialisterge ainalğan, i̇eger aldajalda balañ bolyp qalsa, qalasañ da, qalamasañ da, jūrttyñ bəri üşin ol
nağyz sūmpaiyğa ainalady".
Onyñ dausyn i̇estip tūrmyn. Onyñ aitar dəlelin de bilem, öitkeni, ony
sanasyna siñirgen de özim: jer betinde üş milliard adam bar jəne osy üş
milliardtyñ bəri de sūmpaiy. "Söitip, süiiktim, bizdiñ tamaşa
qağidattarymyz qaida? Adamdar əli künge deiin tas dəuirindegi siiäqty
ömir süredi, pendeler qorağa qamağan qoi siiäqty kastalar men əuletterge
quyp tyğylğan. Biraq men 1957 jyldyñ adamymyn, qorağa qamalğym
kelmeidi, öz taipamnyñ añyz - əpsanalarynan bas tartam. Olar, meniñ
taipamnyñ añyz -əpsanalary i̇erkin adamzatqa bilik jürgizetin jarqyn
aqyl-oi qağidattaryna qaişy adamdar öz əuleti şeñberinde üili-barandy
boluyn talap i̇etedi. Sonda būl ne? Qorqaqtyq pa, əlde aldau ma?" İə, seniñ
basqa sözder taba alatynyñdy bilem, būlar tym döreki, sen az-kem köñil
jūbatarlyq tiısti tirkesterdi tabuğa tyrysasyñ, biraq odan məni bəribir
özgermeidi. Joğa! Adam perişte de, añ da i̇emes, baqytsyzdyq sonda ğoi...
Nemene? Perzentimdi saqtap qalam deimisiñ? Öte jaqsy, biraq i̇eskertip
qūiaiyn: sen ylği da jalğyz basty ana bop qalasyñ (iə, qūlaqqa türpidei
tietin söz bolğanmen, būl solai dep atalady), öitkeni, men sağan i̇eş
uaqytta da üilenbeimin...
İendigi jetpegeni osy i̇edi! Əiel, balaqailar, juylmağan jaialyqtar,
tūmau - sūmaular, qyzylşa, balabaqşa, tis şyğu, jaña jyldyq şyrşa,
aptalyq bağalar... jəne öşpendilik... jūrttyñ bəri sekildi öz əuleti
şeñberinde tuuğa parasaty jetpegenderdiñ bərine aq adamdardyñ, tym
aqşyl i̇emesterdiñ, qaralardyñ, qoñyrqailardyñ, alaqūlalardyñ
öşpendiligi. Olardy kimge balaitynyñdy ər kezderde oilap otyru azaby...
Tyñdaşy! Jeter! Meni būdan qūtqarşy! Nemene? Öitkiñ kelmei me?
Onda turasyna köşeiin. Sen bala bitip qaldy deimisiñ (iə, bilem, Bossiüe
zamandarynan solai bop kele jatyr ğoi) biraq onyñ meniki i̇ekenin,
aitaiyn degenim, menen i̇ekenin kim dəleldei alady, öitkeni, birdeñeniñ iesi
boluğa pəlendei qūlqym joq, jekemenşik iesi bolu piğylynan adamyn.
İeger qaiyrşylyqtan qoryqpaityn, qarny toq, toqmeiilsigen burjua
bolmasam, kommunist bolğan bolar i̇edim. Joq, būl meniñ aza boiymdy qaza
qylady - būl əu bastan birdeñege avtor bolu degen, iağni, jauapkerşilik
köteru degen söz. Düniege tağy bir baqytsyz pende əkelip, qylmys
jasağym kelmeidi. Jer betinde üş milliard pende bar, olar
qaiyrşylyqta ömir keşip jatyr, soğan qaramastan, köñilderin köterip, öz
qaiyrşylyqtaryn odan da beter qaterli i̇etkisi, əlbette, basqalardyñ
baqytsyzdyqtaryn tereñdete tüskileri keledi...
Jəne Parijde bes ai boiy jalğyz jürgeniñde tek meni ğana kütip, meni
oilaumen ğana beikünə jürgeniñdi mağan kim dəleldep bere alady? Parij
ülken qala, onda öziñ siiäqty aqsary jas jigitter tolyp jür. Solardyñ
kögildir közderi ne ğyp tüspedi sağan? Meniñ közim qoñyr, al sen qara
deisiñ, öitkeni, olar kögildir i̇emes, bar bolğany osy. Sondyqtan...
– Səlemet pe, gülim!
Başir ornynan atyp tūrdy. Būl joly qyzdyñ i̇esik qaqqanyn i̇estimei
de qalypty.
– A...
Dausy nege qūmyğyp şyqty?
– Sağan hat kelipti. Qasynan ötip bara jatyp poşta jəşiginen ala
kettim. - Solai dedi de qaradai əbigerlendi. - Bölmeñ ylği ybyrsidy da
jatady.
Būl onyñ kün saiyn aitatyn sözderi, biraq bügin tym tūrpaiy i̇estildi.
– Hatty oqymaisyñ ba nemene?
– Ramdannan kelipti. Onda ne baryn bylai da bilem: marksizm
sabaqtary.
– Mūnda i̇eşkim joq qoi, kimmen söilestiñ?
– İeşkimmen.
– Seniñ dausyñdy i̇estigendei boldym.
– Dauys i̇estidim deimisiñ?
Kezinde būğan qatty ūnaityn qyzğylt keudeşesine qūlağan aqsary
şaşynda kün səulesi oinady.
– Söileskiñ kelmeidi ğoi.
– Jūmystan şarşadym. Dərigerdiñ jūmysy azap i̇emes pe.
– Ərine. Osy künge deiin jūmysyna riza bolğan bireudi körip pe i̇ediñ?
Seniñ, jalpy paşa bolğanyñ dūrys i̇edi: aqşa, bilik, şalqaiyp jatatyn
qūs jastyq, hoş iısi añqyğan ədemi əielder... Köp ədemi əieliñ bolsa ğoi.
– Birneşe künnen keiin ondai ömirden de jalyğar i̇edim. Biraq meniñ
jūmysymdy aitsañşy - ömir boiy adamdardyñ kərip bolğan kezin köru.
Olar mağan birdeñege ūşyrağan kezderinde keledi: bir aurudan keiin bir
auru, küni boiy osy... al i̇ertesine bəri qaita bastalady.
– Adamdar auyrğan kezderinde parasattyraq bolady ğoi.
Klodtyñ tətti - qiiäli ideiälary ataitynynan qaradai jyny kelip,
aşuyn zorğa tejedi. Klod üşin peizajdyñ bəri keremet, balalar süikimdi,
dostary ğajap, köilekter ədemi körinetin. Osyndai oğaş qūştarlyqtan
būl i̇erninde şyrynnyñ tətti dəmi qalyp qoiğandai sezinetin i̇edi.
– Parasatty deimisiñ? Olar parasattyraq bolmaidy. Oğan mūrşalary
da joq.
Mine, Ramdannyñ sözin aityp ketkenin qaraşy. Biraq, qalai bolğanda
da, mūnyñ nauqastarynyñ parasattyraq bolatyndai mūrşalary da joqty. Kün saiyn tañnyñ atysy men keştiñ batysyna deiin olar jarlyjaqybai tirşilikterimen qūian-qoltyq aiqasyp jatatyn. Tek tyrmysyp
kün köru üşin ğana olardyñ döreki, qatal, arsyz bolyp, ötirikti sudai
sapyryp, şimirikpesten ūrlyq isteulerine tura keletin. İendi qaitsin? Olar
üşin būl ömir men ölim məselesi i̇emes pe.
– Jan azabyn jeñildetu - ğajap nərse ğoi.
İə! Qyz üşin bəri de tüsinikti i̇edi, ol özimen-özi, i̇eşbir qam-qareketsiz,
şūlyğy bütin, öşpendilikten de, tipti mahabbattan da ada küide ömir süre
beretin, bəlkim, dünie onyñ közine tañdaulylar men qor bolğandar i̇emes,
aurular men deni sau adamdar ğana bolyp bölinetin şyğar. Əlbette, mūndai
senimge ie adamğa qinalyp qajeti ne, balaly boluyna da qaqysy bar.
Qajetti vitaminderi men antibiotikterin sailap alyp, dəri-dərmegin
uaqytyly saldyryp, keleşekte deni sau bala boluy qamyn jep otyrsa
bitti. Odan artyq ne kerek! Bikeş tipti onyñ atyn kim dep qūiatynyn,
aldağy qoğam qandai bolmaq, ol kimdermen birge, kimderge qarsy şyğady,
ömirden qandai ləzzat tatyp, azap şegedi, bolaşaqta qandai tirşilik kütip
alady, onyñ birinde de jūmysy joq bolsa, qaitsin...
– Neni oilap kettiñ?
– Sen jaiynda.
– Men osyndamyn...
– Beri kelşi!
Ol qyzdyñ ūzyn şaşyn sipaudy ūnatatyn. Būğan aitu kerek. Bərin tap
qazir aituy kerek. Əitpese keş bolady, əlgi dəlelderimniñ bərin ūmytyp...
nemese müldem ainyp qalarmyn.
– Aitpaqşy, - dedi qyz, - men hat aldym... bügin tañerteñ... apaiymnan.
– Ol kisi ne depti?
– Nöser qūiyp tūr, kün süigen i̇eldi armandaimyn depti.
– Onda osynda şaqyr.
– Dūrys i̇eken...
– Ne dūrys?
– Ol "Sidi-Brahim" kemesimen, düisenbi küni, on jeti otyzda keledi.
Başir bərin de tüsindi. Apaiy Klodtyñ hattaryna tek jauap jazatyn.
Şamasy būl hatynda Klod: "Bilesiñ be, meniñ qazirgi jağdaiymda - (qyz,
ərine, "qyzyqty jağdaiymda" dep jazğan şyğar. Būl mūndai tirkesterdi
ūnatpaityn. Menmensigen, toqmeiilsigen, jalğan önegeli, arsyz tirkester) qajetti şeşim qabyldauym kerek bolyp tūr, al mynau bolsa - sen ony
bilesiñ ğoi - jaltaq, boiküiez, dübara əri özimşil, oğan - ne dersiñ. İeñ
bastysy, uşyqtyrmau kerek! Bala, ərine, baqyrady, sonyñ özi-aq mağan
toqtau boluy kerek i̇edi. İə, baqyruyn baqyrady ğoi, əitkenmen, sonyñ özi
keremet i̇emes pe, qalai dep oilaisyñ, apai? Jəne, Nu nu apai, mağan
jeksenbilik uağyzyñdy aityp, Uialtpai-aq qoi. Jauyr bolğan sözdi
qaitesiñ? Mağan: "Klod, sen i̇esiñ bar qyz i̇emespisiñ! İerterek oilanuyñ
kerek i̇edi, bizge - müldem ūqsamaityn adamdarmen mūndai odaqtar i̇eşqandai
jaqsylyqqa aparyp körgen i̇emes... dep jəne tağysyn tağylardy aitpaşy.
Onyñ bərin de bilem, i̇eşteñege ökinip te jürgem joq, qalai bolğanda da,
ökinuge tym keş. Söitip, qymbatty apai, jyldamyraq jet, būl seniñ
tiliñdi alady, mūnymen söilese bilesiñ, al özimniñ aqylym jetpeidi
nemese qulyğym jetispei me, əlde ne... əiteuir, mūny köndirudiñ amalyn
taba alar i̇emespin. Onyñ üstine, sen būğan deiin bir de bir ret teñizge
şyğyp körgen joqsyñ ğoi, mūnda qandai ğajap i̇ekenin, künniñ qalai səule
tögetinin, qaratory, betteri aiğyz-aiğyz balalardy, kök teñiz, zeñgir aspan,
tamaşa tabiğatty, kün şapağynyñ
Ain - Taiğa tüsken soñğy səulesine bökken ymyrtty köresiñ. Sudyñ
ğalamat syldyryna qūlaq türesiñ! Al qalai? Seni i̇eliktiru üşin aqyn bop
kete jazdağanymdy baiqağan şyğarsyñ?.. Orfei sekildi... Ne, ne deisiñ,
apai? Kelesiñ be?"
– Ol ne dep jazğanyn bilemisiñ?
– Jaña ğana aittyñ i̇emes pe?
– İə. Ol: "Seniñ toiyña kelem" depti.
Al kerek bolsa! Qyzdy birinşi söiletip, oğan bilik berip qoimai,
birden özi söilep, oğan bərin de jaiyp saluy kerek i̇edi. Saiyp kelgende,
üilenu toiy jaiynda oğan köiitip jürgen de özi... i̇endi ne isterin bilmei
otyrğany mynau...
Būl jeksenbi küni bolğan i̇edi. Sonyñ qarsañynda qyz būğan: "İerteñ
apaiyma baryp qaitsaq qaitedi? Ol Turdyñ mañaiynda tūrady. Özi
derevniada, siyr, jylqy men qora-qora şöptiñ ortasynda. Öte jaqsy adam,
"r" dybysyn sozyp aitady, nandy da özi pisiredi" degen. Söitip, būlar
sonda tartyp ketken. Derevniany jek köretin būğan onda ne bar deseñşi!
Ağaş, gülder, kök şöp, būlaq, qūstar, maialanğan şöp, möñiregen siyr saityn alsyn! Özderi osyndağy tirşilik azabyn tartpağan soñ qalalyqtar
jyr ğyp aitatyn derevnia.
Derevnia - qalalyqtardyñ tausylmas jyry! Qalalyqtardyñ
qiiälyndağy derevniada da ylği da mereke, ainalanyñ bəri jap-jasyl
nemese boiyñdy balqytyp jibererliktei ystyq. Qalalyqtardyñ
qiiälyndağy derevniada batpaq pen las ta, qaptağan şybyn-şirkei de, ər
jerde üiilgen nəjis te bolmaidy, damylsyz jerge i̇eñkeiümen bükşeñdegen
mūndağy jūrttyñ aldyndağy maldarynan aiyrmaşylyğy az i̇ekeninde de
qalalyqtardyñ jūmysy joq.
Al būl derevniany bir kisidei biletin. Sonda tuyp, balalyq şağyn
sonda ötkizgen joq pa. Kögildir taulardyñ bir būryşynda jasyrynyp
qalğan şağyn Tala derevniasynda. Keide balkonğa asylyp tūryp, qiyrğa
köz jügirtken Klod: "Seniñ tauyñ anau ma? Meni sol jaqqa qaşan
aparasyñ?" - deitin.
Ol Turdağy apaidyñ kök jelekke oranğan derevniasynda köktemgi
jeksenbi künin birdeñe ğyp ötkizermin dep oilağan.
Bül kün i̇endi qaityp keler me. Ol sonda bolğan sətterdi soñynan
bajailap i̇esine tüsire de almady. Apaiy "r" dybysyn sozyp söiledi, özi
şoşqa i̇etin daiarlady; jas şöptiñ iısi añqyp tūrdy, kitaptağydai kümis
būlaqtar ağady i̇eken, i̇eski üiden ötken künderdiñ sağynyşty hoş iısi
tərizdi ystyq nan iısi şyğady. Keşkisin qaityp oralğan boida, köktem
lebinen mas bolğandai, jasyl şöp, ağaş şyryny men būlaq syldyrynan
özin mərt, nəzik jandy, qaiyrymdy jigit sezingen. Onymen de qoimai,
Klodty qolynan ūstağan küii Kotar hanymğa jetip baryp:
– Meniñ qalyñdyğym osy, - degeni bar.
Kotar hanymnyñ közinen jasy şyğyp ketti, būdan keiin Klodtyñ da
közi şyqtandy. Olar süiisken, söitip, osy künnen bastap...
İə, būl solai degen, söitip, mūny öz sözinen ūstapty, biraq būl
alaiaqtyq i̇emes pe! Əitkenmen, köktemniñ özi de baryp tūrğan alaiaq
mausym. Tap osyndai köktemgi jeksenbi künderinde barlyq bolaşaq
küieuler jürekteri əldebir quanyşqa tolyp, bas bostandyqtaryn talaq
i̇etken ükimge öz qoldaryn qūiatynyn qaitersiñ! Jaqsy oilastyrylğan neke
zañy kodeksinde köktemde qiylğan nekeler jaramsyz bolyp i̇esepteluge
tiıs qoi.
– Bileimiz be, süiiktim?
Qyz mūny jaqsy biletin. Bethoven men Debiussidi tüsinu men bağalau
üşin būğan qanşama uaqyt qajet boldy. Qazir de olardy tyñdai otyryp,
sodan ləzzat alyp otyrğandai syñai tanytqan. Ol qarsylasuğa da
tyrysyp körgen. Būl öz qaiğy-qasiretiñdi əldileu təsili; mūndai i̇essiz
aryndar sebepsizden - sebepsiz būrq i̇ete tüsedi de, synğan şyny tərizdi
byt-şyt bolady, - osynyñ bəri afrikalyq közbūiauşylyq i̇edi, jəne olar
siqyrşylyq auanyn tudyru üşin jasalatyn, qūianşyq qūştarlyqtarğa
arnalğan dualauşylardyñ ədisteri, qūianşyq ğūryptar. Būlar Bethoven de,
Motsart ta, Çaikovskii de i̇emes-ti. Tamyr - tamyryn qualağan atavizmdik
būl tolqyndar, alystan i̇estilip semgen dauystar jañğyryğy qai tün
tükpirinen jetti i̇eken būğan?
– Qaneki, stansany men izdeiinşi. Būl uaqytta Monako bolatyn i̇edi.
Əlbette! Qyz kün men tünniñ kez kelgen uaqytynda bi muzykasyn
beretin stansany jatqa biletin. Ol qabyldağyşty qosty da kütip tūrdy.
İestilgen qatty dauys birden qataiyp sala berdi, mūny iısi şyğatyn dauys
der i̇edi ədette Başir. Būl Aljir - radio bolatyn." ... Qyryq jeti qūqyq
būzuşy zalalsyzdandyryldy. Ökinişke qarai, tərtip saqtauşylar
arasynan bireu jeñil jaralandy. Oqiğa ornyn tazartu jalğasuda.
Keşe Manjentte franko - mūsylman bauyrlastarynyñ köñil
örepkitken şerui ötti; mūsylman - soğys ardagerleri otanğa şeksiz
berilgenderin tağy bir mərte məlimdegileri kelgen, sol üşin olar, öz
sözderin tura keltireiin - bir kezderde syrttan kelgen dūşpandy tas-
talqan i̇etken keudelerin i̇endi işki jaularyna qarsy tospaqşy".
Keşe jiyrma bir on beste Aljirde sūmdyq qastandyq boldy.
Terrorşy Biujo köşesine granata laqtyrdy. Toğyz kisi jaraqattandy, üş
adam: i̇eki balanyñ anasy, üşinşi səbiın kütip jürgen i̇europalyq əiel, bir
şal men segiz jasar bala qazağa ūşyrady. Kisi öltiruşi tūtqynğa alyndy.
Aldyn-ala oilastyryp alğanyna səikes ol əlgi əreketiniñ bərinen bas
tartty jəne boiynda qaruy da joq bolyp şyqty. Biraq köptegen
i̇europalyq
keluşiler
ony
tanyp
qoiypty.
Jantürşigerlik
zūlymdyğynyñ zaualyn beruge degen jūrttyñ aşu-yzasynan qanişerdi
patruldiñ aralasuy ğana aman saqtap qaldy. Mağan belgi berip jatyr,
şamasy, bir jañalyq aitqysy kelgen bolar. Jaña ğana məlim bolğandai,
djipine salyp jiberilgen terrorşy qaşuğa əreket üstinde mert bolğan
körinedi..."
– Küitabaqty auystyrsañ qaitedi?
– Sağan qyzyqty şyğar desem.
– Ölgender me? Aitarsyñ. Men kör qazuşy ma i̇ekem?
Qyz tūtqany būrady. Asa tanys dauys i̇estildi:
"Işki saiasi ömirge kelsek, būl aptada Aljir tağy köş basynda tūr,
ondağy qūqyq küşteri..."
– Öşirşi!
– Būl Monako ğoi.
– Men baiqap köreiin. Sottensti tyñdaiyq. Sottens qaida?
– Onda qazir birja bağamyn habarlap jatyr.
Ol tūtqany betaldy būrai saldy.
"Keşe Birikken Ūlttar Ūiymy Bas Assambleiäsy sessiiäsynyñ otyz
toğyzynşy otyrysy boldy. Delegattar Aljir məselesi jönindegi
sözderdiñ jalğasyn tyñdady. Birinşi bolyp söilegen Oñtüstik Afrika
Odağynyñ qūrmetti deputaty Ūiymğa müşe memleketterdiñ işki isterine
aralasu Assambleiä üşin qanşalyqty qauipti i̇ekenin aiqyn dəleldedi...
Onyñ sözi jinalğandarğa airyqşa əser i̇etti..."
– Tüu, oñbağanyn - ai!
Ol radiony öşirip tastady.
Balasy, apailary, əlemniñ barlyq radiostansalary bağdarlamalaryn
i̇esine saqtaityn qabileti, soğys, radionyñ ötirigi, öz şarasyzdyğynan
qaradai toryqqan ol Klodtan qūtylğanşa asyqty. Onyñ jalğyz qalğysy
kelgen.
– Apaiym kelgen soñ oğan i̇eldi körsetemiz.
– Tabylğan aqyl!
– Būl tük istegem joq qoi. Jəne apaiym da.
– Şynymen be? Jəne mūnyñdy olar biletin şyğar.
– Basqalar üşin biz jauapty boluymyz kerek pe? Būl ədildik i̇emes.
– Al olar şe? Mineki, jüz otyz jyl boiy ne i̇ekenin özderi de
bilmeitin qylmysqa bola japa şegip keledi, - būl, seniñşe, ədildik pe?
– O! Seniki ylği da osy. Bügin olarğa jan-təniñmen qarsy şyqsañ,
i̇erteñ solardyñ soiylyn soğyp otyrasyñ.
– Mūndai sözder sağan jaraspaidy. Betiñniñ būiauyn būzyp, jüziñe qan
tebedi. Sağan i̇eñ dūrysy baryp, ūiyqtap alu, söitseñ, öziñe jaqsy bolady.
Ol qyzdy i̇esikke qarai iterip jiberdi. Qyz i̇esikti jyldam aşty. Būl
onyñ baspaldaqtan ūzap bara jatqan aiaq dybysyn i̇estigen.
Ramdannyñ haty kişkentai üstelde jatqan. Sony baryp aşty.
"Ziiälylar jaiyndağy bügingi əñgimemizdi jalğastyru üşin (tañerteñ
uaqytym bolmağan: jazba jūmystary... jəne basqalar degendei).
Əlbette, halyqtyq qūrylystyñ sözsiz jaqtastarynan basqalardy atu
kerek degenim seni şoşytqan bolar. Jaña ğana "Obtan" tağy da özderin
ziiäly sanaityn qaidağy bir bilimpazsymaqtardyñ paiymdaularyn oqyp
şyqtym (i̇eger būlar jai oñbağandar i̇emes, aitaiyn degenim, bir jol
ötirigin sonşağa bağalaityn aqyldy adamdar). Olar ar-Uiat, izgilik,
Batys jəne örkeniet turaly jəne bizge qarsy jürip jatqan sol zūlym
soğys jaiynda aitady. Būlary, ərine, oñbağandyq. Biraq i̇eger jaqsylap
aqylğa salar bolsaq, obektivtik, tazalyq, izgilik, i̇erkindik, əlsizder men
i̇ezilgender siiäqty būljymas qağidattar sauytyn kigen solşyl
ziiälymyz dep jürgenderdiñ de ūstanymdary pəlendei oñyp tūrğan joq.
Aşyğyn aitqanda, osy aqyldy adamdardyñ bəri de töbeleske
aralasqan soqyrlar siiäqty, əldenelik bolyp, tarih jürisine kiligedi,
danyşpansidy, səuegeilik i̇etedi, kölgirsip maqtaidy nemese iske alğysyz
ğyp tastaidy, - osynyñ bəri baisaldy nərse i̇emes, tipti ədiletsizdik.
Biz - (özin halyq dep ataityndarmen qatar qoiudy ūnatatyn) - biz
oqymysty i̇emespiz, jəne bir ğana ömirimiz bar - i̇eger, alda-jalda
jeñiliske ūşyrai qalsaq, onda bəriniñ de bitkeni.
Mine, sondyqtan da, küreske sonşa küş-jigerimizdi, saqtyğymyz ben
mahabbatymyzdy jūmsaimyz. Al kitaptan ğana oqyğan sender
siiäqtylarğa adam ömiri tizbektiñ bir bölşegi ğana. Sender barlyq
halyqtardyñ tarihyn ötken ğasyrlardy oqyp şyqtyñdar, būl
bolaşaqqa özderiñdi synalaularyña mümkindik beredi. Al qazirgi uaqytta
sender tūs-tūstan qyspaqqa tüskende ğana tosylyp qalasyñdar jəne
būdan i̇endi qaşyp qūtyla almaisyñdar. Biraq tap osy arada ainalyp
ötesiñder. Tek bir ğana sətke! Jəne tap sol sətte ony ornyna qūiasyñdar
(tek osylai, əitpese qalai bolsyn) al ony ornyna qoiğanda, bizdiñ
baqytsyz ömirimiz ne bolğany degen saual tuady?
Mine, sondyqtan da bizge Əsem Filipp nemese 7 dinastiiä
perğauyndarynan köp köñil böle qoimaisyñdar, - samarqau, beijai ğana
köñil bölu. Ərine, būlaryñ aqymaqtyq. Joq, ədeii i̇emes baiybyna
barmağandyqtan! Öitkeni, Perikl nemese bizdiñ şöberelerimizdiñ zamany
bola ma, sender sol jetpis jyl baqytsyz ömirleriñdi birdei jeñildikpen
süre salar i̇ediñder. Tym qūryğanda bizge sony mümkindiginşe jaqsyraq
ötkizuge mümkindik berip, senderdiñ jeñiltektikteriñniñ adam tözgisiz
auyrtpalyğyn köteruden qūtqara köriñderşi".
Başir

hatty

üstelge

tastai

saldy.

"Osy

mūğalimderdiñ
ədebietqūmarlaryn - ai!"
Bartoktyñ küitabağyn qoiğan boida iştei: "Tym qūryğanda būdan
keler zalal joq!" dep oilady da, oiuly jəşikten sigar şyğaryp,
şylymyn tūtatyp alğanşa altyn jalatqan ottyğyn sipady. Osy muzyka
ylği da mūnyñ jan düniesin baurap alatyn. Bir, i̇eki, üş minöt ötisimen saiahat ta bastalyp ketetin. Qoş bol, jer, qoş, qam-qareket! Oq pen
bombaly adamdar qaida? Azaptan jəne soqqydan qai jerlerde köz jūmyp
i̇edi? Qai jerde olardy kündiz qorqynyş, al tünde toryğu iektep alğan?
Tilip tastağan qauyn tərizdi san əuletke qai jerde bölinip jür? Qaida?...
Jasyl ğajap aral boiyn bilegen iñkərlik pen nəziktikten bei-jai bolyp,
myna dybystardy tyñdai otyra, osyğan kelip tireletin. Onda bəri de ap aiqyn, kögildir, üilesimdi, sazdy da tep-tegis i̇edi. Düniedeginiñ bərinen
jyraqta, typ-tynyş, mañaiyñda, myñdağan mil töñireginde tiri jan joq,
tynyştyqtan özge tük joq-ty. Uaqyt jyljymaidy, uaqyt degen müldem
joq, i̇eñseni i̇ezgen i̇estegilerimen "būrynğy" atauly da, jan azabyn
tarttyratyn jobalar men kürdeli məselelerin alğa tartatyn "keiingi" de
joq, mūnda bəri de qarapaiym qazirgi ataulynyñ qabağy kirbeñsiz, ötkenketken ūmytylğan i̇eşkim de tipti taiau bolaşaqqa da qam jemeidi, uaqyt
şeksiz de, şetsiz, ony i̇eşkim bölşektei almaq i̇emes.
Mysyq tizesine qarğyp şyqty. Tübit jündi jūmsaqtau tigen soqqy
ony naqty ömirge qaita alyp kelgen: közin jorta şala jūmğan, sozylma
ündi, qatqyl mūrtty, i̇erinşek te ailaly mysyq - əlgi qiiälyndağy araldyñ
tas-talqanyn şyğardy, būl arman düniesin qaitadan ūipa-tūipa i̇etken,
aiağyña batpandai şoiyn bailap, qanatyñdy şaiyrğa malğan, aqylsanañnyñ ər būryşyn köksiñ jailap alğan ömir i̇edi. Mysyq - būl sağat
toğyz soğuy, aldyñdağy tūtas kün men ūzaq tün, i̇endi bes künnen keiin
apaidyñ portqa kelui, būl qabyrğalar jəne bomba jarylyp jatqan, keşki
beste komendanttyq sağatty Aljir bolatyn (al Parij būl uaqytta
qainağan ömirin i̇endi-i̇endi bastap jatatyn).
Ol mysyqty ülken basketbol doby siiäqty üstel astyna atyp ūrdy.
Bükil jünderin tikireitip, tisterin aqsityp alğan mysyq aşu-yzasyn
pyşyq jüzindei jarq i̇etkizdi de, sonan soñ sarğyş közderin şala jūmğan
küii tañqyşaian sekildi büiirimen alaupeşke bardy da, sol arağa
domalanyp jata ketken.
Başir aljir ailağyn jasyryp tūrğan perdeni köterdi. Ər keş saiyn
añda, tömende bir körinis qaitalanumen bolatyn. Osy aradan, əl - Biar
biıginen bükil Aljir teñiz Matif müiisinde aspanmen astasyp ketetin
nüktege deiin alaqandağydai körinetin, al kün aşyqta tipti
Djurdjuranyñ kögildir jotalary da közge tosylar i̇edi. Köktemde perde
sağat jeti kezinde köteriletin, sonda qarağai, zəitün, zəulim üiler men
qyzyl şatyrly üişikter arasyndağy jotalar üstine şaşyrap jatqan
tittei jaryq nükteleri kenet köbeiip, bir-birine jaqyndap, ana jerdei
bir, myna jerdei bir şūğyla şaşatyn, söitken kezde qara tün kömkergen
būğaz da bir sətke jarq i̇ete qalatyn.
Jağalaudy boilai - ottardyñ qyzğylt qūiryğy biriniñ soñynan biri
ilesken küiinde birtindep Aljirge jyljityn. Olardyñ şerui tolassyz,
jeksenbi künderi i̇eki-üş sağatqa sozylatyn. For – de - l,O, Ain - Taie,
keide tipti Korso nemese Dellisede dostarymen şar oinağandar ormannan
qaityp kele jatatyn i̇edi. Bəri de, i̇europalyqtar, ərine! Olardyñ
ortasynda aljirliktiñ boluy yñğaisyz qūbylys, tipti olardyñ
İeuropalyq Ūly mərtebesine nūqsan keltiretin atauy da joq, biraq zañmen
de jazalanbaityn ospadyr qylyq bolyp şyğar i̇edi. Başir tizbekte qanşa
aljirlik baryn sanap köruge ərekettendi. Ondai i̇erjürek, qamsyz, terisi
qalyñ, bəlkim, jüzdiñ işinde bireu ğana şyğar. Əitkenmen, mūnyñ özi
sekildi baiqausyzda ötip ketuge tyrysatyndar da bolatyn. Degenmen,
olardy birden baiqap qalatyn da, sol bette əldebir ünsizdik kelisimmen
qorğanys nemese ysyryp jiberu əreketi bastalatyn: būl baqai i̇esepti
nemqūrailylyq, aiqyn seziletin öşpendilik, arandatu, i̇eñ jaqsy degende,
virus pen jūqpaly aurudan aulaq jüruge tyrysqan qaşuğa negizdeletin.
Al ana naqūrys Ramdan şyndap kelgende, olar bizge osylaişa köz
toqtatyp qaraidy, qūrmetteidi dep köiitedi. Olai desek, onda nege bizdi
jaqsy körmeidi? Ərqaşanda bir aiağynan syltyp tūratyn onyñ
paiymdarynyñ bərin de jaqsy bilem: toqsan paiyzy jarly (onda bizdiñ
künimiz ne bolmaq?), olar jandaryn salyp, jūmys isteidi, bala tuady,
olardy birdeñe ğyp tərbieleidi jəne olar üşin aljirlik - tūrmystyq
aqtalu ğana. Aljirlikterdiñ qanşalyqty jekköriniştiligi, qanşalyqty
baqytsyz əri adamşa ömir süru mümkindiginen müldem ada i̇ekendigin köru,
olar, i̇europalyqtardyñ aljirlikterdi qorlauyna jəne jek körulerine,
olardyñ baqytsyzdyğyna sebepker bola alatyndyğyn sezinu - olardyñ
ömiriniñ məni sekildi. Basqalardyñ jarlylyğy öz kedeişilikterine könuge
mümkindik beredi, tipti ony i̇elemei qoiuğa üiretedi. İeşqandai mənmağynasyz, kündelikti sūrqai tirligimen, ötkenniñ i̇esteliginsiz, ümitsiz
küibeñdegen olar būl i̇elde aljirlikter bolmasa, qaiter i̇edi? Işteri pysyp
öler i̇edi. Jüzdegen tynyğuşyğa bir arab -kökten tilegenderi osy i̇emes pe,
jeksenbilik seruenge mağyna beretin de osy, əitpese birqalypty ömir
yrğağy sekildi būlar bərinen de jerip ketken bolar i̇edi. Olar aptasyna bir
ret seruenge şyğady, əitkenmen Aljirden i̇elu şaqyrymnan qaşyq ūzap
körgen i̇emes, öitkeni, doñğalaqtary tozady, janarmai da qymbat,
arabtardan qorqynyştary da küşti (qaladan səl jyraq şyqsañ, olar
qūjynap jüredi). Jüzdegen i̇europalyqqa bir arab -söitip, olar əlgini jek
köredi, ittiñ i̇etinen jek köredi, biraq öziñniñ i̇eştemeñ joq bolsa da, jek
körip, öşpendilikpen qaraityn bireudiñ bolğany qandai jaqsy! Dūrys
ūiymdastyrylğan memleket ər aptalyq jeksenbi saiyn arabtarğa orman,
jağajai, kinoğa baryp tūrudy mindetteuge tiıs qoi. Tek balğa para
körmesin, öitkeni, ol jerde būlardyñ qaryndastary men əielderi jüredi,
al arabtar öz ūrğaşylaryn betterin jauyp ūstaidy nemese ömir boiy
qamap qūiady.
Əlgi Ramdannyñ jūrttyñ bərinen aqyldy bolğysy keledi.
Başir mektep dəpterinen jūlyp alğan paraqtardy qaita oqyp şyqty.
Qaradai jyny keldi. Sodan soñ qyzğylt poşta qağazyna bir demde jauap
jazyp tastady.
"Qymbatty mūğalim, səlem hatyñdy aldym jəne seni tyñdap tūrğan
kezdegidei tağy aşulana bastadym.
İeger dūrys tüsinsem, seniñ ūstanymyñ ədettegidei qarapaiym da
aiqyn: saiasat -baisaldy nərse, oi i̇eñbeginiñ ieleri saiasatqa oilanu
qabiletin əkeluge tyrysyp, qatelik jiberedi deisiñ. Bastabynda mūndai
kereğar nərse aityp, qaljyñdap otyrğan şyğar degem, biraq, sodan keiin
olai oilau seni qorlau bolar i̇edi, öitkeni, mūndai baisaldy əñgimede
əzildesu degendi bilmeisiñ ğoi dep tağy oiladym. Əitse de...
Əitkenmen, saiasatty osynşama qūrmet tūtudyñ qajeti joq.
Mūnyñ sənge ainalğan dert i̇ekenin de bilem. Bəri de osymen bailanysty,
osymen ömir sürip, tipti osy üşin ölip ketuge de bar bireulerdi bilem.
Əsirese soñğy jyldary bireulerdiñ jan tənimen qarsy bolğanyn bireuler
jantalasa qorğap jatady. Bireu aiqai salsa boldy. Is bitti dei ber.
Olar aiqaidy dəlel dep tüsinedi, imandai senedi.
Oiynğa bir aralassa, qaityp şyğara almaisyñ. Kün saiyp belgili
ülesin almasa tūra almaityn naşaqor nemese dəruiş sekildi. Nağyz
dəruiş skripkadan özi ūnatatyn jylauyq əuenniñ alğaşqy notasyn
alystan bolsa da i̇estidi bitti, ornynda baiyz tauyp tūra almaidy:
sonda jetip baryp, bige basady, aiaq qolyn i̇erbeñdetedi, jer tepkileidi,
qaşan auzynan köbigi ağyp, tabany qanğa būialyp qūlap tüskenşe
toqtamaidy. Qolyna qylşa ūstap tūrğandar, ərine, oñbağandar, oğan
kelisem, biraq, soğan bilep jatqandardy körgende jüregim odan ərmen
ainidy. Jüregimdi ainytatyny sonşama, tipti olarğa qarap tükirgim de
kelmeidi. Onyñ üstine, olar būdan i̇esterin jimaidy. Kerisinşe,
ūiqylarynan ūiatyp jiberuge tyrysqandardy öltirip jiberuge bar.
İevreiler özderin joqtan özgege senudi qoiğyzuğa kelgen adamdy kreske
şegelep tastağan Tarihtağy i̇eñ közi aşyq qalanyñ sottary astynda
ajal būğyp jatqan keselden qūtqarmaq bolğan danyşpandy ulap
öltiruge şeşim qabyldağan
Adamdar tobyrdan öz oryndaryn tabu üşin qaşağa ūmtylady!
Olardyñ nömirli, mör basylğan, qol qoiylğan jəne küş körsetilgen
kuəlikteri bar. Söitip, i̇eşqaida tyrp i̇ete almaidy, talon, kuəlikpen
nömirlengen, sörege qoiylyp, ramkağa salynğan İerkindik auyrtpalyğyn
köterip tekke əurelenbeidi.
Nasihattarymen basymdy qanşama qatyrdy deseñşi! İeliñ i̇erkindikke
jetsin deseñ, kir deidi. Əlde qūl boluğa peiilmisiñ? Onda bar, sonda
oqiğany tym jedeldetpei-aq, təuelsizdikke birtindep jetemiz.
Kommunistik partiiäğa kir: ğylymi teoriiä, tiımdilikke kepildik beriledi,
ūltşyldyq - būl ötpeli adasu nemese jazylmaityn dert qosyl, taza
islamğa qaityp oral, onsyz o düniede jazaly bolğanyñmen qoimai, būl
düniede - aq qarğysqa ūşyraisyñ. Al, qaneki, beri jaqyndaşy! Beri kel!
Jyltyraq mys şegelerden qandai ədemi qarğybau jasap qoidyq! Qane,
kel, kel! Basyñdy myna ədemi qarğybauğa sūq, qoryqpa! Auyrtpaidy.
Jəne sen jalğyz da i̇emessiñ. Ainalaña qaraşy, qarğybausyz moiyn körseñ
mağan kel!
Ne aitqaly otyrğanyñdy bilem. İeñ aldymen, qaşandağydai, meni
qaşağa kirgizesiñ, ūsaq burjuaziiäly anarhizm degen tañba basasyñ!
Sonymen bitti. Sodan keiin mağan i̇erlik jaiynda, biliktilerdiñ i̇erligi
i̇emes, ərine, qarapaiym, atsyz – atausyzdardyñ i̇erligi, qylyş pen
jyltyraqsyz, öz i̇erlikteri jöninde bilmeitinderdiñ i̇erligin aitasyñ.
İerlik degen beine apiyn nemese qūdaidyñ jibergeni siiäqty. Özderi
arasynda jürgen qara tobyrdan i̇erlerdiñ negizgi aiyrmaşylyğy i̇essizdigi men sezim ataulydan jūrdailyğy körinedi. Ölşeusiz biıktik pen
dañq səulesine olar tek sodan keiin, özderinen soñ myñdap, milliondap
kelgen qarapaiym tirşilik ieleri mənsiz baqyttan jalyğyp, özderiniñ
i̇essiz i armandaryn ata-babalardyñ neğūrlym qandy i̇esteligine jalğap,
sūrqai tirşilikterinen baz keşip ketpeu üşin, ötken künderdiñ jarqyn
betterin oilap tapqan kezde ğana bölenetin bolady!
Saqtan! Mədenietti ūstap tūrğan i̇eşteñe de joq. Būl
jabaiylyqtyñ myqty irgetasyndağy jūqa əri nəzik ys qana. Ony
ürleuge de bolmaidy! Aiqyndyq, aqyl-oi, izgiliktiñ jaiymen
tūrğyzylğan qūrylysyn qūlatyp tastau üşin birneşe kün jetkilikti.
Az-kem uaqyttan keiin sen de basqalar tərizdi əlgi apyr - tapyr bidiñ
qatysuşysyna ainalasyñ - ne barabanda nemese skripkada oinap
otyrğan azğana topqa, ne əuen yrğağymen bi alañynda janyn salyp
şyrq üiirilip jürgenderdiñ ülken tobyna qosylasyñ.
Būl bige qatysuşylar olarğa syrttan köz salğandarğa ğana külki
şaqyratyn saiqymazaq siiäqty körinedi. Biraq tobyrğa dendep kirgen
boida bige qatysuşyğa ainalasyñ, aldymen əuen yrğağyn tabuğa
tyrysasyñ, sonan soñ janyñdy salyp jer tepkileumen bolasyñ,
basqalardyñ közindegi i̇essizdik ūşqynyn da baiqamaisyñ, sebebi öz köziñ de
tap sonyki siiäqty bolady.
Əzirge sen aldau-arbau, nyşandar men belgiler izdenisterinen añyz
tuatyn tūmandy bastapqy, əuesqoilar satysynda tūrsyñ. Biraq i̇eger
qarsylaspasañ, sen de basqalarmen birge joğarğy satyny attaisyñ,
oqiğalardy jorta əsireleu, olardy dəuirlik dəripteu satysynda olardyñ
şyn mənin körmeu üşin nemese bərin kögildir tūman arasynan köru üşin
köziñ de jūmuly jüredi. Bilesiñ be, ūzamai osy qiystyra soğatyn
zañdandyrylğan aldauşylar, ündesti jalğandyq jyrşylary - aqyndar
köptep tuatyn bolady. Platon olardy şahardan quyp jibergen
bolatyn. Halyqqa tūsau salğany da jeter. Onymen qoimai ony aqymaq
i̇etkeni, aldausyratqany, jandarmğa dəldürişti tirkep qoiğany - halyq
işindegi özin i̇elemeui, tipti adamzat jaratylysyn i̇elemei qoiu degen söz.
Adamdardy aqiqattan göri aldaudyñ köbirek i̇eliktiretinin Platonnyñ
bilmegen siiäqty tūr körsetkenin de jəne bazbir süreñsiz dəuirlerde
jerdiñ şyqqa iñkər bolğanyndai toptyñ mysaldarğa qūştar
bolatynyn da bilem.
Amal qanşa! Keñ qūlaşty danyşpandar üşin aqyl-oidyñ salqyn lebi
de jetkilikti. Olar i̇emen döñbegine qağylğan syna sekildi aqyl-sanasyna
i̇engen jalpyğa ortaq aqiqatqa da, būldyr tüisik i̇elesterine de i̇elige
qoimaidy..."
Başir hatty jelimdep, "Telefunkendi" qosty. Qabyldağyş sarnap qūia
berdi:
"Tərtip saqtau küşteri otyz bülikşini zalalsyzdandyrdy..."
Başir Lazrak şalt qimylmen onyñ ünin öşirdi. Qabyldağyştyñ əlsiz
jaryğy qūryğan boida bölmeni qarañğylyq odan ərmen qymtai tüskendei.
Saiasat... Būl, bəlkim, külkili de şyğar, biraq is te qiynğa ainalyp bara
jatqan siiäqty. "Frantsiiä-5" ondağan məiitti aitsa, ony əlemniñ barlyq
radiostansalary da ilip əketedi.
Jaiymen i̇esik qağyldy. Ərine, Klod qaityp kelgen şyğar. Būl joly
qyzdy iterip şyğarary haq.
Ol i̇esikti bar pərmenimen itergende topsasy jūlynyp ketuge şaq
qalğan. Betin bezeu basqan, basy qazandai, kişkentai aryq bala qabyrğağa
jabysyp alypty. Üstine qyzyl asyğyna tüsken tym ülken köne palto
kigen. Keiip - kespiri kelispese de, batyl Galstukti. Bəteñkesi tazartylğan.
Jūpyny, biraq jinaqy, ūsaq qyzmetşi i̇ekeni körinip tūr.
– Doktor Lazrakpysyz?
– İə, sonyñ özimin.
– Mazalağanyma keşiriñiz... Şūğyl şarua bop qalyp. Kiruge bola ma?
Būl oğan işarat bildirgenşe, syp i̇etip kirip te ülgerdi.
– Meniñ atym Arezki. Ağam añşy myltyğymen aiağyn atyp alğany...
İə, iri oqpen oqtalğan... Qaban atuğa.
– Qaban atam dep aiağyn atyp alğan ba? - dep sūrady Başir.
İə, biraq būl aradan alysta, on tört şaqyrymdai jerde. Biraq meniñ
maşinam bar.
On tört şaqyrym deimisiñ? Basqa dərigerler joq pa?
– Bizge sizdi aityp i̇edi... Mūğalim Ramdan, biletin şyğarsyz? Jasqanşaq
əri batyl jas qyzmetşi paltosynyñ tüimesin tartqylap qoidy.
– Jəne bizge mūsylman dəriger kerek i̇edi, mindetti türde!
Sağat tağy jartyny soqty. Komendanttyq sağatqa nebəri otyz minöt
qalğan. Başir vannağa kirip, üstine ətir septi de, köşede şolğynşylar
köp i̇emes pe degendei tereze perdesin türdi.
– Mūğalim: "Doktor Lazrak dərigerlik jəne aljirlik boryşyn
orynaudan bas tartpaidy" degen.
Kişkentai qyzmetşi tüimesin jūlqylauyn qoiyp, Başirdiñ közine tik
qarady. "İeger būl iske kiliksem, i̇eş uaqytta öz i̇erkim özimde bolmaidy", dep oilady Başir. Ol ornynan şūğyl köterildi.
Kördiñ be, bauyrym, sağat toğyz jarym boldy. Biz onda jetip
ülgermeimiz. Biraq seni əriptesime jibereiin.
– Doktor, i̇eger öziñiz bolmasañyz...
Ökinişke qarai, bauyrym, bara almaimyn. kişkentai qyzmetşi
qyzaryp ketip, ornynan tūrdy.
– Jaraidy, amal neşik. Mūnyñyzğa da rahmet... Mazalağanyma
keşiriñiz.
Ol jartylai aşyq i̇esikten syp i̇etip şyqty da, baspaldaqtan tömen
tüspes būryn jan-jağyna qarady.
Doktor Lazraktyñ qaradai mazasy ketti. Ol jyly halatyna oranyp
alyp, jūdyryğyn tüiip, qajalğan parket üstimen terezeden əlginde ğana
Arezki şyğyp ketken i̇esikke deiin adymdap jüre bastady. Soğys jürip
jatqan i̇eki jylda mūnyñ jasağan kün saiynğy ūsaq-tüiek
oñbağandyqtarynyñ jiyntyğynan göri būl oñbağandyğy anağūrlym
ülkenirek - ti. Soğys bastalğan kezde ol mūny jai berekesizdik degen de
qoiğan. Ūzaqqa sozylmaidy. Berekesiz soğys, sauatsyz ofitserlerimen
olardyñ basyn ainaldyryp jürgen vetnamdyqtar ğoi. Olarğa qazirgi
zamanğy armiiänyñ quatty dogtaryna ulap-şulap lek-legimen josylğan
şarualar da solardiki sekildi qarusyz da dərmensiz degen-di, biraq olardy
pulemetpen qanşalyqty jusatyp salğanyna qaramastan, dinderi berik
bolyp şyqty. küriş alqaptaryna istegenin būlar tağy öz qaita
bastağylary keledi. Biraq olar Marselden jiberilgen bomba Hanoiğa
jetkenşe uaqyt aptalap ötse, al Aljirge tastau üşin nebəri bir-aq sağat
qajettigin bilmedi; olar Ündiqytaidyñ qasynda ūlan-ğaiyr, adamdary
qūrttai qūjynağan Qytai baryn, al Aljirdiñ tu syrtynda Saharanyñ
tau-tau qūmdary jatqanyn i̇esepke almağan.
Başir mūny işki aqyldyñ üni deitin. Biraq kün ötken saiyn būl dauys
ta əlsirei berdi. Tañerteñgi gazet oqu jüregin i̇essiz qūştarlyqqa
toltyryp, özi baiağyda ölip qaldy dep oilaityn köne armandaryn ūiatyp
jiberetin. Mūnyñ özi ainalyp kelgende uytqa qarsy i̇emdik kursqa qaitaqaita jüginuine məjbür i̇etken. "Baiqa! Auyzdyğyñmen alyspa!... Būl da
jai oiyn... Birneşe apta ötken soñ künderdiñ küninde romantikter
ormannyñ bir būryşyna añşy myltyqtaryn tastap, üilerine qaitady,
kinəsizder türmege otyrady, Al ysqaiaq qular Mavritan dəmhanasyn aşuğa
litsenziiä alady nemese tağy bir jasandy sailaudyñ deputattary bolyp
şyğa keledi..."
Būğan qatyspau da oñbağandyq, mylqaulyq künə bolatyn. Al biraq tap
qazir istegeni naqty, belgili oñbağandyq i̇edi.
"Ağam aiağyn atyp aldy... Ağam tek sizge ğana senedi..."
Al i̇eger kişkentai qyzmetşi şynyn aitqanda şe? İeger ol birden:
"Būdan on tört şaqyrym jerde jaraly jauyngerler bar. Oğan, ərine,
frantsuz dərigerin şaqyra almaimyz ğoi..." dese...
Doktor perdeni syrdy. Aljir ailağynyñ məñgi jas türi ədette köñilin
aulaityn i̇edi. Biraq bireu bərin būzyp jibergendei. Jypyrlağan ottar
lapyldağan ülken alauğa ainalypty, oğan otyn retinde myñdağan
kişkentai, asa məttaqam qyzmetşilerdi, kenep bəteñkeli jūmysşylardy,
jükti əielderdi toğytyp jatqandai: olar tüni boiy, kerek deseñ, ömir
boiy janyp jata beredi. Ol jaqtan i̇estilgen şu şynjyr syñğyry, qor
bolğandardyñ damylsyz yñyrsyğan ünderi i̇edi. Kişkentai qyzmetşi
ailaqty siqyrlap tastapty. Ūilyqqan ottardyñ arasynan Başir
əskerilerdiñ i̇etik teri taptağan köşeni, avtomattyñ qūmyğa şyqqan
dausyn, aşynğan nemese zəreleri ketken aljirlikter tizbesin kördi,
qoldaryn qūmyra tūtqasy sekildi bastaryna qarai iıp alğan; közine
betterin perdemen jauyp, i̇esteri şyğa josylyp bara jatqan əielder
şalyndy, küni boiy üi kebisterin ile sala nemese jalañaiaq köşe kezgen
i̇erkekterinen aiyrylğan ūrğaşylar tobyry.
Köşeniñ qarsy betinde būdan i̇eki jüz qadamdai jerdegi əli salynyp
bitpegen üide sağat on birden bastap adamdardm azaptauga kirisetin.
Körşiler radiolaryn bar dauystarymen qoimağan tynyş kezderde būl
kezekti jauap alyp jatqandardy.şaiqai - oibailaryn anyq i̇estitin.
Üş şolğyn bir - birlerinen on qadamdai qaşyqtyqta köşeni jauyp
tastapty. Köpşiligin aljirlikter jürgizip kele jatqan jük maşinalary
yğy-jyğy tolyp ketti. Maşina jaqyndai bergende alda tūrğan soldattyñ
biri onyñ i̇esigine i̇eñkeiedi. İeuropalyqty körgen boida oğan jüre ber
degendei belgi beredi, keide keşirim sūrap nemese bir-i̇eki auyz qaljyñ da
aityp tastaidy. İeger anau aljirlik bolsa, oğan avtomatymen kezektiñ art
jağyn körsetedi.
Başir aldyñğy şolğynnyñ soldattary kenetten əbigerlenip ketkenin
körgen. Olardyñ biri kişkentai qyzmetşiniñ qolyn būrap jatty. Arezki
soqqydan teñselip ketti. Sonan soñ ony djipke laqtyryp tastady. Üş
para onyñ soñynan qarğyp şyqty. Jas mi basyn köterip, tik otyruğa
tyrysty. Şaşyn tüzeu üşin qolyn mañdaiyna apara bergen, biraq közi
men sausaqtary qanğa būialyp qaldy. Djip doñğalaqtarymen asfaltty
oibai salğyzyp, qalanyñ tömengi böligine qarai ağyza jönelgen.
Başir jüreginiñ qatty tulap ketkenin sezdi. Aiaqtary şatqaiaqtap ketti.
Ol otyryp, qolyn mañdaiyna aparyp i̇edi, mañdaiyn ter juyp ketken i̇eken.
Köşeden əieldiñ aiqaiy i̇estildi:
– Öltiriñder būlardy, bərin de öltiriñder!
Başir boiyn jiyp aluğa tyrysty. Qazir bərin salqyn aqylmen
oilastyryp almasa bolmaidy. Komendant sağatyna deiin on bes minöt
qalğan, biraq ketip qaluğa, bir jerde jasyrynuğa mümkin i̇emes i̇edi. Para
köşelerdi qūrsauğa alyp jatty. Başir bir sağattan artyq uaqyty joğyn
bilip tūr. Kişkentai qyzmetşi birden aita qoimas. İeger mūnyñ joly
bolyp, ol Başirdiñ atyn tañ atqanğa deiin atamasa, tañ səride komendant
sağaty bitedi de, Başir ketip qalady.
Ol Klodqa telefon soğyp şaqyrdy, sonan soñ "Observator",Ekspress",
"Mondanyñ" soñğy sandaryn asyğys jinastyryp, basqa qağazdarmen birge
alaupeşke laqtyra bastady. Ol bəri janyp bitkenşe kökjasyl jalynğa
qarap otyrdy da, sodan keiin qoñyrauly sağatyn törtke qoidy. Beste
komendant sağaty bitetin. Ol kereuetke kiımşeñ qisaidy: Başir ünemi
toñyp jüretin əri özin pijamamen alyp ketuin qalamady. Alğaşynda közi
baqyraiyp aşyq jatty. Qorqynyştaryn mysqylmen nemese tūrpaiy
qaljyñmen jasyrğysy kelgen i̇europalyqtar syrtta tereze arqyly
tildesip jatty: "Baspanasy da, işetin tamağy da bolady... Jəne bəpi de
memleket i̇esebinen... Sairap qūia berer əli... üstelge de otyrady... myna
arabqa jaqsy ğoi, ol üşin baspana məselesi şeşilgen..."
Başir öz oilaryn tərtipke keltire almai-aq qoidy. "Meniñ ağam...
Ağama baryñyzşy... Būl oñbağandyq... Kişkentai qyzmetşi aityp qūiady.
Tap qazir ketu kerek... Men olarğa: dərigermin, deontologiiälyq deimin be...
Olar onyñ ne i̇ekenin de bilmeidi ğoi... Soğystyñ aty soğys... Jūmyrtqa
syndyrmasañ, qūimaq jasai almaisyñ... Kinəliden aiyrylyp qalğannan
göri kinəsizdi jazalağan jön... Denbenfu... Denbenfudi i̇esiñe tüsirşi...
Oñbağandyq... Ketu kerek..."
Ol mazasyz ūiqy qūşağyna berildi. Būrma - būrma tau jolymen kele
jatyr i̇eken. Şūğyl būrylystyñ birinde soñynan jandarmdar ökşelep
quğan kişkentai qyzmetşi paida boldy. Ol analardan sytylyp-aq ketip
i̇edi, biraq jalğyz közdi politsei jetelep kele jatqan nemis ovçarkasy
jolyn kesti. Başir kişkentai qyzmetşimen birge jür i̇eken, i̇ekeui de
qūlama jartastyñ i̇erneuinen kelip şyğady, arsa-arsa aryq at mingen,
auyzynda tisi joq bir kempir saqtanyñdar dep aiqailap tūr. Kempir mūnyñ
şeşesi Smina bolatyn, közderi sūp-suyq. Oñ qolyndağy qamşysymen
attyñ sauyrynan sabalaidy kelip, biraq at qozğalmaidy, al sol qolymen
jantalasyp syldyrmaq ainaldyryp jatyr. Sol syldyrmaqtyñ dausynan
ūianyp ketti.
Bireu i̇esiktiñ qoñyrauyn bezildetti. Başir aqyryn ornynan tūryp,
jalañaiaq i̇esikke bettedi. Sañylaudan qarasa, Klod pen Ramdan i̇eken. Başir
i̇esik aşty.
– Sen ölip qaldyñ ba? - dedi Ramdan.
– Kirgenderiñdi bireu körgen joq pa?
– Ərine! Birdeñe istegeli jatyrmysyñ?
– İə, birdeñe.
–Bireudi öltireiin dep pe i̇ediñ?
– Seni.
Klod külip jiberdi. Ac üidegi sağat ondy soqty. Komendant sağaty
bastaldy.
Başir Ramdanğa būryldy:
– Seniñ kelmeuiñ kerek i̇edi.
– Klodty köşede keziktirdim, əbden berekesi ketken. Sen telefon soqty
dedi. Sağan birdeñe bolyp qalğan şyğar dep oiladyq. Ne boldy?
Başir kişkentai qyzmetşiniñ kelip ketkenin aitty. Ol barynşa
sabyrly boluğa tyrysty.
– Oğan meniñ ədirisimdi bergen sen be?
– İə, - dedi Ramdan.
– Onda jaralylar bolyp pa i̇edi?
– Aitasyñ - au! Oğan bola seniñ mazañdy alam ba? Joq. Amiruş
sanitarlyq qyzmetin qaita ūiymdastyryp jatyr. İemşisi joq i̇eken. Soğan
seni laiyq körgem.
Üşeui de ünsiz qaldy. Ramdan basyn salbyratyp, i̇edennen köz almaidy.
– Seniñ kelmeuiñ kerek i̇edi, - dedi Başir. - Əlgi Arezki tym əlsiz i̇eken,
tañğa deiin şydai almaidy. Bizdi ūstap əketedi.
– Ol i̇eşteñe aitpaidy, - dedi Ramdan.
Özi birdeñege qarap otyr. Klod ünsiz jylaidy.
– İeger olar tañ atqanşa kelmese, sen, Klod, i̇eşteñege kilikpe.
– O! Batyrlyq turaly ma, men, i̇eger bilseñ...
– İeger olar sağat beske deiin kelmese, men taiyp tūramyn.
– Qaida? - dep sūrady Klod.
– Körermiz. İeñ bastysy - Aljirden ketu.
"İeger būğan aitsam, i̇ekinşi şapalaq jegen boida olarğa bərin aityp
beredi" dep oilady iştei.
– Seniñ Talağa ketuiñ kerek, - dedi Ramdan.
– Al rūqsatnamany qaitem?
Ramdan gazetin jazyp, ony üstelge qoidy da, arasynan aq paraq alyp
şyqty.
– Mine, - dedi ol, - bəri de bar: möri de, qoly da, tek küni men atyñdy
jazsañ bitti.
Başir qağazğa qarady.
– Bərin de oilastyrypsyñ ğoi!.. Al öziñ qaitesiñ?
– Men qalamyn, - dedi Ramdan. - Aljirge de jigitter kerek, jəne de... ol keudesin körsetti, - men bəribir alysqa bara almaimyn.
Klod jylap otyr.
– Meniñ ketkeli jatqanymdy aityp, seniñ apaiyña jedelhat jiberu
kerek, - dedi Başir, -özim kelgen boida hat jazamyz ğoi!
Klod qabyldağyşty qosty. Başir üzik-üzik sözder i̇estidi:
"...biraz uaqyttan beri ... i̇europa ... Funduk audanynda... M teliminde
maşinalardyñ ədetten tys jürisin baiqağan. ... tüzimdik kolonalar, qūpiiä
baqylaular... baqytyna qarai... bügin əl-Biar jotasynda..."
Klod öşirip tastady. İeki jigit te aiqailap jiberdi:
– Joq, time, söilesin!
"Bulanuar Arzeki degen bireu... jün körpeler, ratsiiä, kartalar... Tek
dəriger ğana jetpegen... Bulanuar sony izdep ketken... Biraq ony taba almai,
şolğynnyñ qolyna tüsken".
Başir közin jūmyp, auyr kürsindi.
"...al i̇endi sport janküierlerine..."
– Öşire ber, - dedi Ramdan.
– Ol meniñ bauyrym Əlige ūqsas i̇eken, - dedi Başir.
– Kim?
– Kişkentai qyzmetker... Qimyldary da sondai olpy-solpy, qoi közdi,
közqarastarynda bir qaisarlyq bar... jəne rojdestvolyq şalğa senedi...
Seniñ oiyñşa, analar oğan...
– Joq, - dedi Ramdan, - olar onyñ tösegine süt qatqan kofe, tosap pen
jas i̇et əkelip beredi.
Ol tağy da ünsiz oiğa berilip, sodan soñ kütpegen jerden özimen-özi
söilesip otyrğandai til qatty:
– Osynyñ bəri ağamnyñ kesiri...
Ana i̇ekeui oğan tañdana qarady. Ramdan tağy da bir nüktege qadalyp
qalğan.
– Meni mektepke jibergen de sol. Talada jürgen kezderde... i̇esiñde me?..
Biz baqytty i̇edik. Biz qar üstinde jalañaiaq jüretinbiz, bizdiñ şekpenimiz
joq i̇edi, i̇esiñde me? Men qoi baqtym. Özime qamystan sybyzğy jasap
aldym, köp sybyzğy, aldymdağy qoiym jota -sailardy, jol boiy men
būlaq mañyn aralap jaiylyp jürgende, men sybyzğy tartatynmyn.
Frantsuzdar ma? Olardyñ düniede bar i̇ekeni oiyma kirip te şyqpaityn.
Otarşyldyq? Onyñ ne i̇ekenin bilmeitinmin de. Partiiä? Ol jöninde mağan
i̇eşkim aityp ta körgen i̇emes. Tipti dünie töñkerilip ketse de, onymen isim
bolmaityn. Meniñ biletinim aldyma salğan qoi men sybyzğy ğana i̇edi. Ol
kezde jiñişke auru jūqtyrmağan kezim, sybyzğyny örşelene ürleimin
kelip.
Ol jaiymen jöteldi.
– Jiñişke aurudy ağamnyñ mektebinen jūqtyrdym. Ondaiğa
ədettenbegendiki ğoi, tüsinemisiñ? Bizde, derevniada bəri de üirenşikti:
jauyn ba, qar nemese kün şyğyp tūra ma; jel soqsa da, aşyq künde de
jalañbas jüretinmin, i̇eñ bastysy, ylği da köşede, taza auada jürdim ğoi.
Al menen şeneunik jasamaq bolyp, alyp kelgen, Aljirde şe... Uaqytyn
tekke ötkizbesin dep meni ornalastyrğan mekteptiñ qasyndağy qaşa i̇esiñde
me?
Ol Klodqa būryldy.
– Ūzyndyğy men i̇eni üş qūlaş, terezesi joq, suy aulada, əri arzan əri
şynyğuğa jaqsy degen.
Ol jöteldi.
– Uaqytty tekke öltirmei oqysyn degen oimen mağan jeksenbide de,
beisenbide de seruendeuge rūqsat i̇etpedi. Tek jūma küni namazğa ğana
şyğatynmyn. Meni qaşa işinde tūruğa köndiru qūdaiğa qūlşylyq i̇etuge
məjbürledi.
– Degenine jetken i̇eken, - dedi Klod.
Qaita odan bezdirip tyndy... Müldem... Jəne qūdaitağalanyñ özi meniñ
aldymda jauapker, ol mağan əlgi qaşa, jiñişke auru, kolona, ağamnyñ
mektebi üşin jauapty, əsirese mektep üşin, öitkeni, onsyz i̇eş uaqytta
i̇eşteñe tüsinbesten, i̇eşteñe baiqamastan köz jūmğan bolar i̇edim.
Ol jymiiüğa ərekettendi.
– Jəne oilap köriñiz, men jalğyz i̇emespin, bizder myñdarmyz,
milliondarmyz. Aqyrzaman küni osy tobyrlar, ordalar, milliardtağan
kedei-kepşikter milliondağan jyldarğa sozylğan qaiyrşylyq
tūrmystary üşin jauap beruin talap i̇etken kezde Qūdaitağalanyñ ne dep
qūtylaryn kim bilsin... Jəne oğan meniñ keşirim beretinimdi oilap
keriñiz...
Ol külmek bolğan, jöteldi de, ünsiz qaldy.
– Şylymyñ bar ma?
– Sağan ziiän ğoi.
– Malğūn! Mağan paidalysy ne? Mürdem ketu me?
Klod mūnyñ nebəri əzil i̇ekenin körsetu üşin jymiyp küluge tyrysty.
Tağy da kinəli otarşyldyq, - dedi Başir. - İeger sol bolmasa, seniñ ağañ
da, öziñ de dəuletti bolar i̇ediñder. Bəri de anağūrlym oñai bolar i̇edi, jauyn
jauyp, kün şyğyp, jel soğyp tūratyn i derevnialaryndağy mektepke baru
üşin üstiñde jöni tüzu kiımiñ men bəteñkeñ bolsa, jiñişke auruğa da
şaldyqpas pa i̇ediñ.
– Ol da mümkin
Ər bes minöt saiyn Klod tereze qaqpağynan köşege köz salyp tūrdy.
Birdeñe sybdyr i̇etse, ornynan atyp tūratyn. Başir ūiyqtap jatqan əlpet
tanytty. Jan-jağyna qarap alğan Ramdan ūzaq ünsizdikten keiin:
– Tek i̇eñ bastysy - ökpem az-kem şydasa i̇eken... Aljir üstinde tu
jelbirep tūrğan Təuelsizdiktiñ alğaşqy künin körsem boldy... Sodan keiin
ökpem toz-toz bop jarylyp ketse de meili, oğan tükirgenim bar... o!
Tükirgenim bar oğan...
Başir közin aşty.
– Qalai bolğanda da, boiğa küş jinap alu üşin ūiyqtau kerek, dedi
Ramdan. - İeger olar jetip kelse, laiyqty qarsy alu üşin de tynyğyp
alğan jön.
Olar kereuetti Klodqa berip, kilemge jata ketisti.
Tañ səride myñdağan qoñyraular dausy qalanyñ tūnjyr aspanyn
toltyryp jiberdi. Qalada kele jatqan Başirdiñ aiağynyñ dybysy bos
köşelerge jañğyryğyp jatty... Ol qara terge tüsip ūiandy. Qoñyrauly
sağat şyryldaidy. Ramdannyñ közi aşyq i̇eken. Sağat şyrylyna
qaramastan Klod tUiaq serippesten ūiyqtap jatyr.
Başir dereu i̇esin jiyp aldy. Sağat tört bolypty. Kişkentai qyzmetşi
tis jarmağan boldy. Bir sağattan keiin Başir qūtylady. Ol plastik
şabadanğa qolyna tüskenin tyqpalady, tañğy şapaqtyñ əlsiz səulesinen
sūlbasy tereze qaqpağyna tüsip tūrğan saqşynyñ köñilin audarmas üşin
jaryq jaqqan joq. Jyldam beti-qolyn şaiyndy.
Ramdan közin qaita jūmdy. Başir tereze qaqpağynyñ qasynda kütip
tūr. Saqşynyñ köleñkesi qarsy qabyrğada kölbeñdeidi. Para anda-sanda
aiaqtaryn tasyrlatyp, ornynda bilep qūiady: toñyp tūr. Bes minötsiz bes.
Küdik tuğyzbas üşin birden şyğuğa bolmaidy. Sağat beste tañ
tynyştyğyn tek saqşynyñ damylsyz jürisi ğana būzyp tūrğan köşege
birden jan bitti. Maşinalar jüre bastady, kökönis tielgen arba tarsyly
asfaltqa tigen basqa kölik doñğalaqtarynyñ dybysyna qosylyp ketti.
Əldeqaidan şyğa kelgen balalar gazet ataularyn aiqailap jatyr: "Eko–oo!" Ūiqysy aşylmağan adamdar birinşi trolleibusty kütude. Aiaq astynan
şataq şyğyp qaldy, Başir yzaly dauystar i̇estidi: "Aiaq-qolyñdy opyryp
tastaiyn ba! Saldaqy!" - Tiısip kör, bet-auzyñdy şie jegendei qylaiyn!"
Jūrt pen dünieniñ qalypty jağdaiğa tüskenine Başirdiñ boiy jeñildep
qaldy.
Besten on minöt ketti. Başir paltosyn kiıp, şabadanyn şap berdi.
Ol qūtylyp ketedi. Jaiymen i̇esikti aşty. Üi aldy əli qarañğy i̇eken.
– İtke tastau kerek meniñ jüregimdi, bir kesek i̇et sekildi itke tastau
kerek... sodan keudem auyrady... bar azabym sodan...
Sminanyñ tissiz auzynan şyqqan sözder ap-anyq, biraq beijai i̇estildi.
– Osy jürektiñ qajeti ne...
Qasynda kele jatqan jas kelinşek onyñ sözderin i̇estimegen siiäqty. Ol
aiağynyñ astyna qarağyştap, əlsin-əlsin jerden qūrğaq būtaq köterip,
arqasyndağy jippen buylğan otynğa qosyp qūiady.
– Toğyz ai boiy qūrsağymda köterdim, i̇emşegimdi i̇emizdim, qanşama jyl
öbektep, qamyn jedim. İendigi jetpegeni sol üşin tağyp işi şeguim i̇edi...
Ormannan adam izdep kör, bir şömele şöpten ine izdegenmen birdei i̇emes
pe!
Osynyñ qarsañynda Mohand Said Sminağa kelip, osydan i̇eki jyl
būryn partizandarğa ketip qalğan kişi ūly Əlidi körgisi kelse, Tizgi
ormanyna bar. Ol tañerteñ sol jermen ötedi degen. Tañ səriden Smina
qyzy Farrudja i̇ekeui Tizgige kelgen.
– Joq i̇eken, iağni, kele almağany da, - dedi Farrudja.
– Özin bar balamnan artyq köruşi i̇edim, Belaidtan da, Başirden de...
Qyzym, seni i̇esepke alyp ta tūrğam joq... Mağan azap şektirgennen basqa
i̇eşteñeni bilmedi ğoi būl. Tipti bala kezinde i̇emşek sorğanda omyrauymdy
dal-dal qylyp, qanatyp tastaityn... Toqtai tūr, öz balalaryñ össin...
Olar da seniñ sütiñdi i̇emip, qanyñdy soryp qūiady əli. Keregin alğan soñ
jolğa laqtyryp tastai salady, jüregiñniñ qan jylap jatqanynda
olardyñ jūmystary bolmaidy...
Əieldiñ baibalam salğan oibaiy jan aşuyna toly. Toqtam bolmastan,
tym asyp ta ketpegen aiqaiy i̇endi qaityp toqtamaityndai köringen.
– Mağan qarğys tigen! Balalarymdy əulieler qarğağan. Seniñ ağañ
Belaid hristandarğa bizdiñ qasietti soğystyñ jauyngerlerin ūstap beredi.
Başir dəriger, hristiandar onyñ jüregin ūrlap alğan. Talağa i̇eş uaqytta
attap baspaidy... Mağan aqşa jibergen bolady, onyñ lavr tüstes tatymsyz
aqşasyn qaitem? Odan da bet-jüzin körgenim jaqsy i̇emes pe. Qandai boldy
i̇eken? Ony körmegeli əi, keminde on jyl bolğan şyğar. Sen qyzsyñ, seni
i̇esepke almai tūrmyn. Əli mağan i̇eşteñe aitpastan tauğa ketip qaldy. Ony
da böten bireulerden i̇estidim. Sodan beri ər keş saiyn otyryp alyp: tiri
me, öli me, tamaq işti me, joq, qarny aş pa, toñyp qaldy ma... dep
saryuaiymğa salynumen bolam. Orman kezip, onymen jolyğam ba deimin...
biraq jolyqtyra almaimyn.
Kenet Farrudja qolymen mūnyñ auzyn basa qoidy. Qorşaudyñ ar
jağynan üstindegi qoñyr boiyn odan əri biık qyp körsetetin ūzyntyra
aryq bireu kele jatty. Əne-mine degenşe būlarmen qatarlasyp ta qalğan.
Biraq toqtağan joq, būlar jaqqa qarady da qoidy. Aiağyna qalyñ rezeñke
tabandy kenep bəteñke kiıpti. Ol ün-tünsiz ötip ketti. Onyñ soñynan tağy
bireu, sodan soñ tağy bireu jəne tağy i̇eki kisi öte şyqty. Farrudja
jartasqa süienip tūr. Sminanyñ jağy senbei tūrğanmen, analar oğan
bögelgen joq. Ötkenderdiñ ərqaisysy üsterine əlgindei qoñyr keşebiiä
kiıp alypty.
Əli köringen kezde Smina miñgirleuin qoiğan. İerinderi dir-dir i̇etedi,
biraq auzynan dybys şyğar i̇emes. Əli qaşanyñ ar jağynda būlardyñ
qarsy aldynda tūr. Közi üñireiip, əbden jüdep ketken. Boiynyñ dirilin
basu üşin Farrudja iştei: "Būl Əli ğoi, Əli, meniñ bauyrym" - dei
beredi. Sminanyñ beti - auyzy jiyrylyp ketti, Farrudja şeşesiniñ
jymiğanyn nemese jylap tūrğanyn bile almady. Ol közin jūmyp, sonan
soñ qaita aşty. Şeşesi qaşağa qolyn sūqty; sausaqtary torğa tüsken
qarlyğaştai dir-dir i̇etedi.
– Nemene? Şarşadyñ ba?
Artynan bireu kelip, jaiymen Əlidi arqasynan türtti. Būlardan közin
almastan Əli joldastarynyñ soñynan ilesti. Ūzamai olar qalyñ būtalar
qalqalap tūrğan jolğa şyğyp, közden ğaiyp boldy. Farrudja alystan
olardyñ külkilerin i̇estidi.
Əielder qimylsyz, sasyp qalğan küileri ünsiz bir-birine qarağan.
Sminanyñ i̇erni əli dirildep tūr. Bir qarğa joğarydan qarqyldap qūiar i̇emes.
Aiaq astynan ūiytqi soqqan jel dolana būtasyn ūipa-tūipa i̇etip jiberdi.
Farrudja kenet soqpaq jolğa qūlai ketti. Qoldaryn aiqastyryp alğan
küii betin Əli ketip qalğan jaqqa būryp, tuysy ölgende joqtağandai
oibaiyn salğan: "Əli, bauyrym!.. Tuğan bauyrym - au!.." Qoldarymen
betin, büiirin soqqylap qūiady. Onyñ bauyryn tiridei joqtağan dausy
töñirekti tūmşalap alğan tynyştyqty əlsin-əlsin būzyp tūrdy. Jaiylyp
ketken şaşy denesi qalş-qalş i̇etken saiyn jelp-jelp i̇etedi. Kün qaqtağan
betin köz jasy juyp jatty.
Qasynda öksigin basa almai Smina otyr. Ol i̇eñirep jylap jatqan
qyzyna qarap otyrğanmen, i̇eşteñe demesten, tek anda-sanda qūrğap qalğan
közin arsa-arsa sausaqtarymen ysqylap qūiady.
Tömengi joldan iyğyna balta asyp alğan Mohand Said körindi. Ol
būlardyñ qastaryna taiandy.
– Ūzamai qarañğy tüsip ketedi, - dedi ol, - üileriñe qaityñdar.
Söitti de i̇eşteñe bolmağandai əri qarai kete bardy. Ūzamai ol da
jotanyñ ar jağyna şyğyp, közden ğaiyp boldy.
Farrudja ornynan tūrdy.
– Sen oğan nandy da bermepsiñ ğoi, - dedi Smina.
– Öziñ de oğan i̇eşteñe aitpadyñ, - dedi Farrudja.
– Özi qūdai aryq i̇eken.
– Bügin qaida tüneidi deseñşi?
Farrudja tandyr nan men kuskus salynğan sebetti alyp, üstine bir
buma būtaq tastady, şaşyn ördi, sodan keiin olar Talağa bastaityn tik
soqpaqpen joğary şyğa bastady.
İeki jyl būryn mūnyñ kabinetine kelgen Əli tauğa ketem degende,
Başir oğan sengen joq i̇edi. Əli būğan moiyldai qara közimen ülken bala
siiäqty qarağan. Aqyry bir şeşimge bekigen baisaldy qalypta ornynan
köterildi.
– Sonymen, qoş bol, ağa.
Dausy dirildep şyqty. Közinde jas tūr. Ūzamai Başir Əlidiñ Şrei
taularyndağy Blidtiñ vilaiiğa qosylğanyn i̇estigen.
– İağni, vintovka kerek deimisiñ?
– İə, mağan vintovka kerek.
– Vintovka?
Leitenant Hamid jymiyp küldi. Əli onyñ aşulanğanyn nemese özin
kelemejdep otyrğanyn tüsine almağan.
Leitenant külip jiberdi. Əli de qosyla külgen.
– Jat!
Töbeden ülken ineliktiñ gürildegen qatty dausy i̇estildi. Jaryqqa
şyqqan ineliktiñ sauyry kün səulesimen jarq-jūrq i̇etti. Ainalma
qalaqtary qylyş jüzindei jarqyldaidy. Leitenant Əlidiñ basyn jerge
tūqyrta tüsti. Kün səulesine şomğan myna bir ədemi jəndiktiñ biı
sonşalyqty nege qaterli i̇ekenine Əli tañ qalğan. Tikūşaqtyñ aldyñğy
jağynan i̇eki kisini baiqauğa bolatyn i̇edi.
– Jaqsy vintovka bolğanda...
Leitenant Hamid ündegen joq.
– Būlardy nege atpaidy?
– O! Sen öziñ şataq i̇ekensiñ ğoi! - dedi leitenant.
İekeui de külip jiberdi. Olar kün səulesine şomyp, yzyldağan
jəndikten köz almai tūr.
– Olar i̇eş uaqytta tym tömen ūşpaidy... Seniñ vintovkaña bola. Biraq
kördiñ be, tipti sonda da...
Ol sol közin jūmyp, közine i̇elestetken vintovkasynyñ şürippesine sūq
sausağyn bükti.
– Pah! Ol jarylyp ketedi... Jerge qarai qūldilaidy... Sağan tek
baryp qarularyn jinap alu ğana qalady.
– İeger mağan vintovka berse...
– İə, i̇eger sağan vintovka berse, i̇eki jigit, i̇eki avtomatymen birge
tikūşaqty atyp tüsiresiñ... Sonsyn jarty sağattan keiin ūşaqtar jetip
kelip, basqasyn sanamağanda, toğyz adam, toğyz vintovkadan tūratyn
jasağymyzdyñ kül-talqanyn şyğarady.
İnelik aptap kün quyrğan taulardyñ üstin birneşe minöt şarlap
jürdi de, sodan soñ kilt joğary köterilip, Blidke qarai tartyp otyrdy.
Qas qaqqanşa bos qalğan aspan keñistiginde i̇endi jaiymen aş qarğalar
samğap jür.
Hamid pen Əli üñgirden şyqty. Leitenant Əlige jalt būryldy.
– Al seniñ politsiiädan i̇emestigiñdi, İekinşi qyzmet istemeitiniñdi,
satqyn nemese dūşpan jansyzy i̇emestigiñdi kim dəleldep bere alady?
– Mine meniñ qūjattarym, - dedi Əli. - Men Talada tuğam. Jiyrma
jastamyn.
Leitenanttyñ mūny qūlağyna da ilmegenin Əli baiqap tūr.
– Jaraidy. Tamaqtandyñ ba?
– İə, osynda keler aldynda.
– Dūrys bolypty. Susynyñ da qandy ma?
– İə, ərine.
– Jaraisyñ! Əieliñmen de jatqan şyğarsyñ... Əlbette, mūnda
kelerdiñ aldynda.
– Meniñ əielim joq.
Qaratory jigit jaqyndady.
– Jaralylardy qaitemiz, leitenant? Dəke de, öziñiz bilesiz...
– Şağymdanyp jatyr ma?
– Joq, biraq jağdailary qiyn.
– Bügin tünde jöneltu kerek. İerkimen baratyn bireudi tapşy.
Leitenanttyñ qozyqarny bar i̇edi: jasaqtağy jigitter burjuidiki
siiäqty dep kületin. Söilesip tūrğanda, barmağyn beldigine tyğa beretin
ədeti bar i̇eken.
– Qane, jür beri, sağan vintovka izdep köreiik.
Qaratory jigit külip qoidy. "Onysy nesi?" dep oilady Əli.
Olar jotağa köterildi, qarsy aldarynda Blida jazyğy jatty. Joldar,
alpauyt i̇egistikteriniñ şekaralary, ağaş qorşaular, ösken qarağailar,
derevnialar bəri de tik syzyqtardyñ boiynda. İnelik kökjiekten bolarbolmas nükte sekildi körinedi.
Bufarik əuejaiynan ūşaq köterildi.
– Körip tūrmysyñ?
– İə.
– Ne kördiñ?
– Mitidj jazyğyn.
– Mitidj jazyğynan ne kördiñ?
– Jüzimdikter, fermalar... tolğan jüzimdik jəne fermalardy. Jəne
tolğan dūşpan soldattary, tolğan vintovka, pulemet, granat, avtomat,
ūşaqtar, inelikter, azaptaityn kameralar, türmeler. Bizde qaru-jaraq
joq. Tipti tapanşa almağanymyzğa da alty ai boldy.
Leitenant Əlidiñ közine qarady. Ol kenet baisaldy da mūñdy keiipke
kirgen.
– Al anda tolğan vintovka. - Ol Mitidjdi nūsqady: - İeger vintovkam
bolsyn deseñ, sonda baruyñ kerek. Qaşan barğyñ kelse, sonda bar.
Leitenant barmağyn juan qarny men portupeiäsynyñ arasyna
qystyrdy da teñselgen auyr jürispen kete bardy.
Əli qaitadan Blidağa ketken... Arada bir apta ötken soñ ol Şreige...
tamaşa avtomat asynyp, qaita köterildi. Al kerek bolsa! - dedi leitenant.
Auadan hoş iıs añqydy... əlde alğaşqy gülderdiñ iısi me i̇eken? Başip
ağaş arasynan şekşek dausy i̇estilmegenine tañğaldy. Kün jarqyrap tūr,
aqpan aiynda adasyp jürgen kün səulesi. Tizi-Uzuğa tap osy jolmen
Başirdiñ jürmegenine köp bolğan. Alğaşynda ol Palestro men Kuir
arqyly ainalma jolğa tüskisi kelip bir tūrdy. Biraq būl öziñdi ūstap
berumen teñ i̇edi: tau joldarynda jürgen dərigerdiñ nömiri bar ... men
Amiruşağa ketip baram dep jar salğanmen birdei ğoi.
Jalpy osynyñ bəri op-oñai bola ketkenine özi de tañğalğan. Ol Klod,
Ramdan, aljir ailağy, i̇eñ bastysy - kündelikti ūsaq-tüiek ədetterin, jeñil
ömirge degen boiküiezdigin tastap kete berem dep i̇eş uaqytta oilamağan.
Joq, ərine, būl qyzmetşige bola i̇emes: alğaşqy tüni i̇eşteñe demegen ol
i̇endi birdeñe aita qoimaidy. Jəne Klodqa bola da i̇emes. Ol iştei qaşan da
bolmasyn bəriniñ tap osylai aiaqtalaryn tamaşa biletin. İeger dūrystap
oilastyrsa, Başir būl şeşimge əu bastan kelgen i̇eken. Tek osyğan barlyq
qaişylyqtaryn şeşip, lyqsyp kelgen būlqynysyna jol aşyp, köñilin
jailandyruğa tiıs i̇edi. "De şvo" jaiymen şaqyrymnan soñ şaqyrym
ūtyp, asfalt jol apşysyn quyryp kele jatty.
Talağa kelgen Başirdiñ i̇eñ qoryqqany basqalarmen söilesu bolatyn,
taulyqtardyñ seniñ tirligiñdi tap öz tirlikterindei körip, ana - mynany tük
qoimai sūrastyryp, i̇estigen -bilgenderin jiliktep tastap, aqyr aiağy
aiyptap ketetin ədetteri būğan jaqsy tanys.
Kez kelgen ūsaq-tüiek Talada oqiğa sanalatyn, al on jyl joğalyp
ketken kezbe ūldyñ qaityp oraluy būlarğa on ai azyq bolatyn - aq əñgime.
Ol jöninde alañdarda, būlaq basynda, köşede, keşki jiyndarda aityp,
bir jyrğap qalary sözsiz. Söitip, ūzamai būl turaly jūrt mūnyñ özinen de
artyq bilip şyğatyny haq. Əitkenmen, soğys köp nərseni özgertip
jibergen tərizdi. Ol alğaş Du-Tselnin alañyna tym jaqsy tigilgen,
sondyqtan da özine tym qoraş köringen i̇europalyq kostiumimen kelgen
sətte jigitter japatarmağai səlemdesip, danyşpan şaldar biraz aqyl
aityp, balalar ulap-şulap tūra ūmtylar dep qorqyp i̇edi... Biraq Başir
özin əldebir samarqaulyqpen qūrmet tūta qarsy alğandai körindi.
Mūnyñ qolyn qysu üşin jigitter oryndarynan tūrdy, ğūryp boiynşa
būl da şaldardyñ mañdailarynan süigen, biraq qaida kelgenin, ne istemek
oiy baryn, qaşan, qaida ketetinin i̇eşkim de sūramady...
– Baqyrğanyñdy qūiasyñ ba, joq pa? - dedi Başir.
– Qoişy, Ahmed, ağañnyñ tilin al Jylağanyñ Uiat i̇emes pe? dedi
Farrudja.
Qarañğydan Sminanyñ dausy i̇estildi:
– Qarny aş qoi.
– Onda tamaq beriñder.
– İeşteñe joq.
Başir qaltasynan əmiiänyn şyğardy.
– Mə, aqşa, - dedi ol, - baryp birdeñe satyp əkeliñder.
– Əkeletin de i̇eşteñe joq, - dedi Smina.
– Onysy qalai?
Başir özin kinəlidei sezindi.
İeşkim i̇eşteñeni tüsindirip te jatpady. Qarañğy būryşqa tyğylyp
alğan anasy da əñgimege qūlyqsyz siiäqty. Farrudja anda-sanda
balalaryna qarauğa ornynan tūrady.
– Üide kuskus bar şyğar?
Sminanyñ sylbyr dausy jauap qatty:
– Əsker ərkimge ün, ösimdik maiy, astyq siiäqty üles taratyn bergen.
Ol bir kün işip-jeuge ğana jetedi.
– Mende sağan azdap kuskus qalypty, - dedi Farrudja.
– Ol balalarğa ğoi, - dedi Smina.
– Meniñ tamaq işkim kelmeidi, - dedi Başir.
– İerteñ, - dedi Smina, - sağan da Taiebten üles sūrau kerek i̇eken.
Farrudja Başirdiñ tañğalğanyn baiqady.
– Ol qazir ülken bastyq, - dedi Farrudja.
– İerteñ meni şaqyryp jatyr. Kərtişkeni leitenanttyñ özinen
sūraiyn, sol dūrys bolar. Tamaq işkim keledi!
– Ūiqysyrap jatqany, - dep kürsindi Farrudja. Ahmed aqyry ūiyqtap
ketken, biraq tüsinde de qarny aşyp
Başir özin qūiarğa jer tappady.
– Al Belaid ağam şe? - dep sūrady ol.
– Belaid janyn hristiandarğa satqan... Olar oğan öz qastarynan ağaş
üi salyp bergen... ol mūsylmandardy ūstap beredi. Jəne onymen söilesu
üşin aiyğuyn kütu kerek, Frantsiiädan qaityp oralğannan beri auzy qūrğap
körgen joq.
– Şeşe! - dedi Farrudja. Sonan soñ ol Başirge būryldy: - Ülken ağam
Belaidtyñ frantsuzdarmen qarym-qatynasy jaqsy, biraq ülesti böletin ol
i̇emes, Taieb.
Men baryp ūiyqtaiyn, - dedi Başir, - qaiyrly tün.
Ol qoima bolğan bölmege, joğaryğa köterile bastady. Tabaldyryqty
attai bergende mūny Sminanyñ dausy quyp jetken:
– İerteñ leitenantqa barğanda ony-mūnyny sūrastyrady.
– Ərine, - dedi Başir.
– Qaidağyny aityp ketpe... jəne tym aqyldymsynba. Neğūrlym
aqymaq körinseñ, soğūrlym jaqsy.
– Şeşe! - dedi Ferrudja. - Başir onyñ bərin jaqsy biledi ğoi.
– Ol oqymysty, mektebinde bolğan, denedegi dertti taba alady, biraq...
meniñ aitqan sözimdi ūmytpasyn: neğūrlym aqymaq bolğany özine jaqsy...
- Səl ünsiz qaldy da: - Jəne bizge de! - degendi qosyp qoidy.
Kelesi küni Başir SAS–qa kelgende, ony aşyq jağaly jeñil
mauytydan səndi forma kigen leitenant Delekliuz qarsy aldy. Ol
Başirge sigaret ūsynyp, aua-raiy jaiynda söz qozğady da, sodan soñ:
– Siz dərigersiz ğoi, Lazrak myrza?- dep sūrady.
– İə – dedi Başir.
– Tamaşa mamandyq.
– Özim meditsinağa senbeimin, - biraq basqalar senedi, iağni, əlbette, öz
aqşalaryna ony paidalanuyna bolady ğoi.
Leitenant külip jiberdi. "Qaqty - soqtysy joq aqyldy jigit bolar,
istes bolyp ta ketermiz", - dep oilady iştei.
– Mūndağy, - dedi ol - jerge, quañşylyq jerge, kündelikti qiyn qamqareketterge şarualar əbden üirenip ketken.
– Men osy jerde tuğam, - dedi Başir.
– Oi, keşiriñiz, şynynda, būl sizdiñ ölke ğoi, al men bolsam, sony
sizge tüsindirip jatyrmyn.
Ol səl ünsiz qaldy, sodan soñ jaña ğana sypaigerşilik üşin aitqanyn
ūmytyp ketip, sözin qaita bastady:
– Mūndağy adamdar qarapaiym... sondyqtan da tūzy jeñil. Būlardy
paryqsyz aiqai-şudan, jaman uağyzşylardan, qaterli i̇elikteulerden
qorğau kerek. Mysalğa, kişi iniñizdi alyñyz...
Delekliuz aşyq ketti. Ol Başirge sigaret ūsyndy:
– Şegesiz be?
– Rahmet.
– Mūndağylarğa sizdiñ ülken kömegiñiz tiiüi mümkin i̇edi.
Başir leitenantqa aqşyl temeki tütininiñ arasynan tesile qarady.
Leitenant qamşymen oinap, jymiyp qūiady.
– Ağañyz Belaid bizge köp kömek körsetedi, biraq ol basqa jağynan...
– Men dərigermin, - dep bastady Başir. Sol arada Sminanyñ: "Naqūrys
bolyp körin..." degeni i̇esine tüsti. - Şynymdy aitsam, Aljirden ketip
qalğan sebebim de jūrttyñ bərine qarsy osy mən-mağynasyz soğys
auanynda ömir sürgim kelmei, sodan qaşyp i̇edim.
Başir būl dəleliniñ tym i̇ekiūşty i̇ekenin özi de sezgen.
– Ərine, Aljirdegi ömir de tym təuir i̇emes şyğar, biraq... öziñizdi
aldamai-aq qoiyñyz, doktor... onda sizge jaqsyraq i̇edi, öitkeni, ol jerde
sizge i̇eleusiz qala beru oñaiyraq. Myna jer bar jaqsylyq jamandyğymen qosa şalğai ölke. Mūnda ərkim özin şyny üide tūryp
jatqandai sezinedi. Bəri de körinip tūrady. Şeñber tar, iağni, ölşem de
būzylyp, būiaular közge badyraiyp körinedi, Mūnda barrikadanyñ ne myna
jağynda, ne ana jağynda jüresiñ. Astanada aralas sular men
köleñkelerdiñ tūtas aimağy bar. Al mūnda... Myna kökjiekke qarañyzşy,
- ol qolyn sozdy, - qol sozym jer. Al sodan soñ təuekelge baru paidasyz, ol Başirdiñ közine tura qarady, - əri qauipti! Öitkeni, bəri de aşyq
oinaidy: i̇eki komanda ğana bar, jəne i̇eşqandai körermen joq. Sizderdiñ
Belaid bir komandada bolsa, Əli - i̇ekinşisinde. Belaid üşin Əli adasqan
adam, al Əlige Belaid -satqyn. Amalyñ qanşa, osyndai jait.
Onyñ jymiysy sybailastyq jymiys i̇edi, ol: "Kördiñiz be? Men aşyq
oinap otyrmyn. Siz ben biz bir dünieniñ, aqyldylar, sauattylar əleminiñ
adamymyz, bir-birimizge şyndyqty aituğa tiıspiz, tipti sol şyndyq
bireumiz üşin tym jağymsyz bolğan künde de. Aqyldy da sauatty
adamdardyñ qūr myljyñmen uaqyt ötkizui jaraspaidy" degendi meñzep
tūrğan-dy.
– Olai bolsa, - dedi Başir, - men oiynnan şyğamyn. Sizder men üşin
tym küşti qarsylassyzdar.
– Im, - dedi Delekliuz.
Ol qolyndağy şylymynan tağy bir sigaret tūtatyp aldy.
– Būl, əlgi, toqtai tūryñyzşy, bəstesu jaiynda aitatyn şeşenniñ
i̇esimi kim i̇edi?.. Siz ony bilesiz, ol sizdiñ jaqtan ğoi...
Delekliuz onyñ Paskal i̇ekenin jaqsy bilip tūr, biraq şyğarmalaryn
oqyğan ūlylardyñ attaryn bilmeitin keiip tanytu ğadetin sonau mektep
partasynan beri saqtap kele jatqan.
Şylym ottary mazdağan bölme tükpirinen Sminanyñ: "Dūrystyğyñdy
dəleldep əure bolma, aqyldymsynba" degen dausy i̇estilgendei boldy.
Başir ünsiz qalğan soñ, aqyry leitenant:
– Qalai bolğanda da, qalağan uaqytyñyzda sizdi osy jerde qabyldauğa
əzirmin, - dedi.
Başir i̇esikke bettegen. Leitenant ta ornynan tūrdy.
– Bəlkim, sizge nemese üi-işiñizge kərtişkeler qajet bolar. Sondyqtan
Uialmañyz... Belaidqa nemese mağan aityñyz.
Başir ony ūmytyp ketipti.
– Aitpaqşy, - dedi leitenant, - şolğynğa ūşyrasa qalğan jağdaida,
mineki, rūqsatnama: əitpese jarty sağat būryn komendant sağaty
bastalyp ketken.
Joldar bos qalğan, tün tynyştyğy Başirdiñ jer men tasqa tigen aiaq
dybysyn küşeite tüsti. Du-Tselnin alañynda i̇eki jarqanat birin-biri
qualap, qabyrğağa soğylady, ai jaryğymen olardyñ beibereket ūşulary
bilep jürgenge ūqsaidy. Būl özi siqyrlanğan qala köşelerimen, soğystan
da, ömirden de jyraqta qarakök tymyq tündegi seruenge ūqsaidy. Başir
aspanğa əuelep tūrğan tau mūnaryn tamaşalau üşin toqtai qalğan.
– Ne, ədemi me?
Başir selk i̇ete tüsti, ol qarañğy jerde jabysyp tūrğan Belaidty
baiqağan joq, biraq dauys sonyki i̇edi.
– Ne, ədemi me?
– Seni kütip tūrğam.
Üiiñe barmaisyñ ba, komendanttyq sağat bastalyp ketken joq pa? dedi Başir.
– Joq, mağan komendanttyq sağatty saqtamasam da bolady. Derevnialyq
i̇eki duana -Mohand Said i̇ekeumizge.
Ol külip qoidy.
– Leitenant ne deidi?
– Senen ūnğa kərtişke sūra dedi.
– Sol-aq pa?
– Seni köp maqtady, əiteuir.
– Ol meniñ dosym ğoi. Əiteuir, aşyq söilep tūrsyñ.
– Nesi bar. Ony basqalarğa da aitam. Bauyrymnan jasyrudyñ qajeti
qanşa?
– uialmaisyñ ba?
Belaidtyñ külkisi Başirge jasandy bolyp körindi.
– uialmaisyñ ba deimisiñ? Ne üşin? Ə, iə! İrumendermen
dostasqanyma ma? İendi qaitem? Öziñ sekildi, mağan da solarmen birge
bolğan ūnaidy.
Ol tağy küldi de, sonan soñ kenet ünsiz qaldy.
– Talağa nege keldiñ?
– Senderdi köruge.
– İendi kördiñ ğoi... - Ol qoştasyp tūrğandai qolyn būlğady.
– Öziñ de keldiñ i̇emes pe.
– Sağan mūnda isteitin tük joq. Aurulardy derevniada əskeri dəriger
i̇emdeidi.
– Al basqalardy şe?
Belaid Başirge birtürli keiippen qarady. Başir:
– Derevniadağylar sen turaly köp aitady, - dedi.
– İendi qaiteiin? Otbasyna bir batyr jetedi ğoi, Əli bar i̇emes pe. Al
sen i̇ekeumiz irumendermen dospyz. Renjip qalğan joqpysyñ?
– Sende kərtişke bar ma?
– Qanşa kerek bolsa da.
– Şeşem men Farrudja aştan ölgeli jatyr... Farrudjanyñ balalary
da.
Belaid tağy işin tartyp küldi.
– Olarğa alañ bolma, üirenip ketken. Al Parijde on jyl jürgen men
olai i̇emespin. Sen meniñ keşki tamaqsyz jatqanymdy nemese tañerteñ
jəne keşke arpanyñ kuskusyn jegenimdi, aştan būratylğanymdy nemese
şarapsyz as işkenimdi i̇eş uaqytta körmeisiñ. Joq, bauyrym, oğan tym
keş. Ömirdi tap olar siiäqty qaita bastai almaimyn. Ömir deidi! - Ol
aiqailap ketti. - Joq, ölim. Jəne būl qanşa qajet bolsa, sonşağa
sozylady.
– Būl orman alañqaiynan jip tauyp alyp, asylyp ölgeniñe deiin ğana
sozylady.
– Alañqaidan deimisiñ? - Ol şoşyp ketkendei əlpet tanytty. - İeş
uaqytta da, bauyrym, i̇eş uaqytta! Men ondaiğa i̇eş uaqytta barmaimyn.
Ol qūpiiä birdeñe aitqysy kelgendei būğan jaqyndai tüsken:
– Batylsyñ, biraq i̇eser i̇emessiñ!
– Aqyr Parijde on jyl tūrğan soñ sonda qalmadyñ ba?
– Dūrys. Əitkenmen, qartaiğan şağymda özim de sonda ketem.
– Seni nege keldi i̇eken dep oilaimyn da tūram.
– Aha, əne kördiñ be, men de söitem! Seni alğaş körgende myna doktor
tynyşy ketken jerge nege keldi dep oilağam.
– Men demaluğa keldim.
– Tağy da mağan ūqsadyñ. Degenmen, doktor, sen meniñ inimsiñ ğoi.
Jarqanattar qisyq qanattarymen bilerin jalğastyryp jatty. Belaid
qasyna jaqyndady.
– Qūlaq sal, bauyrym, Aljirge qait, ol jerdiñ aua raiy jūmsaq, sağan
qolaily. Mūnda sen isteitin tük te joq. Mūndai oiyndarğa əli tym
jassyñ.
Başir Belaidtyñ közinen qataldyqtan göri meiirim körgendei boldy.
– Aqylyña rahmet, biraq ne isteu kerektigin özim bilem.
– Ainalyp kelgende, - dedi Belaid ūzai berip, - seniñ ağañmyn, mūny
aitu meniñ boryşym.
Ol Du-Tselninnen ketuge yñğailandy. Başirge būrylyp:
– Kərtişkege qaşan kelgiñ kelse kele ber, öziñe de jəne kempirge de...
jəne i̇esiñde bolsyn, otpen oinama, küiip ketesiñ, - dedi.
Ol ketip qaldy. Başir alystan onyñ ən salyp bara jatqanyn qūlağy
şaldy:
Azdap işken raqat qoi qaşanda...
Belaidtyñ avtobusqa minip, Frantsiiäğa jūmys isteuge ketkeninen beri
on bir jyl ötti. Jūrt tañğalğan: ol Taladan ketedi dep i̇eşkim oilağan
i̇emes-ti! Öitkeni, Belaid būrynğynyñ adamy bolatyn. Aldymen ol da əkesi
siiäqty basqalarğa jaldanyp jūmys istedi. Özin de, üi işin de köp
nərseden qağyp, biraz aqşa jinağan soñ, şağyn jer, i̇eki ögiz ben siyr
satyp alğan. Būl əjeptəuir dəulet sanalatyn, biraq Belaid qoñyrtöbel
tirligin jalğastyra berdi. Əieli balalarynyñ qarny toiyp tamaq jeitin
uaqyty jetken joq pa degende: "Üirensin, qaşan aşyğuğa tura keletinin
kim bilsin", - dep jauap qaitaratyn.
Balalary da köbeie tüsti. Oqyp jatqan Başirge de anda-sanda aqşa
jiberip tūruyna tura keldi.
Farrudja tūrmysqa şyqqan, biraq onyñ Dezekstegi tiginşi küieui
qūryqqa syryq jalğap kün körip jürgende, aqyry türmede öldi. Bükil
əulettiñ bar auyrtpalyğy Belaidtyñ moinyna tüsti.
Üş jyl qatarynan zəitün de jemis bermedi. Belaidtyñ jiyp - tergeni
tausyldy. Balalar qaitadan aşyğa bastady. Belaidtyñ əieli balalaryn
aşqūrsaq qylyp üiretken küieuiniñ isi dūrys bolğanyna közi jetken. Olar
kelesi jyly önim jaqsy bola ma degen ümitpen tağy bir jyl şydady.
Biraq onysy tağy bolmady. Belaid ögizderin, sodan keiin siyryn bazarğa
satty. Ol tağy bir jyl şydağan, aqyry baiağyda satyp alğan jerin kepilge
beruine tura keldi. Kelesi küni ol i̇eşkimniñ közine tüspes üşin i̇erte tūrdy,
ülken balalaryn qūşaqtap, betterinen süidi (qalğandary əli ūiyqtap
jatqan) söitti de avtobusqa otyru üşin Azazgağa jaiau tartyp ketti.
Alğaşqy jyly zauytta janyn salyp jūmys istedi. Demalys, köñil
köteru degendi bilgen joq. "Japi" zauytyndağy peşte jūmys istegen ol
artyq sağatqa qaludan da, tüngi auysymnan da qaşpai i̇eñbektendi. Jeksenbi
künderi bir jaqqa şyğuğa dərmeni qalmaityn. Alystan üi işine kömegin
tigizip, astyq, mai, otyn, kiım-keşek aluğa, meiramdarğa aqşa jiberetin.
Biraq jyl aiağyna deiin de qaryzdarynan tügel qūtyla almady. Kepilge
salğan jeri Amerdiñ menşigine ötip ketti. Balalaryna tamaq ta, kiım-keşek
te jetispedi.
Sodan soñ osynyñ bərin ūmytu üşin Belaid işe bastady. Sol sətte
bərin ūmytyp ta ketetin. Tek keide ötken-ketkenderi i̇esine tüsip, qaiqaidağy uaiym-qaiğy janyn jegidei jep, tūralatyp tastaityn. Ondaida
Belaid tağy işetin. Birde ol tek özi üşin ğana tirlik i̇etudiñ tym qiyn da
i̇emestigin sezindi. Ol aqşa jiberuin, hat jazuyn qoiyp, Taladan
jañalyqtar jetkizip jatatyn jerlesterinen de qūtylu üşin basqa oramğa
auysyp ketken.
Birde ol kezdeisoq bireuden əieliniñ balalaryn alyp, əkesine ketip
qalğanyn i̇estidi. Əieli tañnyñ atysynan keştiñ batysyna deiin bel
şeşpei i̇eñbektenedi i̇eken. Kündiz jer öñdep, tüptep, arqasyndağy sebetpen
dalağa maldyñ qiyn tögedi, i̇egin oruğa, zəitün men injir jemisterin
jinauğa kömektesedi. Al tünde jūrttyñ bəri jatyp qalysymen toquğa
otyrady. Köşeden tünniñ bir uağyna deiin onyñ ūrşyğynyñ zyryldağan
dausy i̇estilip tūratyn.
Birde Belaid qasyndağy dosymen Liuksenburg bağyndağy otyrğyşqa
jaiğasa bergende (olar jaña ğana işip alğan mas i̇edi) anadaidan bireudiñ
berberlikterşe aiqailağan dausy i̇estildi:
– Belaid ait Ol miñgirlep, özin şaqyryp tūrğan kim i̇ekenin bilu üşin jūmyla bergen
közin aşqan kezde beitanys jigitti körip, jaqtyra qoimai:
– Sağan ne kerek? - degen.
– Mūnda ne ğyp otyrsyñ?
– Ketşi əri!
– Mağan qaraşy.
– Ədemi jigitsiñ.
– Ornyñnan tūr da mağan iles.
– Jansyzdardy jek körem, qane, qarañdy batyr.
– Men jansyz i̇emespin... Men Uəlimin, seniñ ūlyñmyn.
Belaid oğan tağy köz toqtatuğa ərekettendi. Qara şaşty alpamsadai
jigit qoldaryn qaida jasyraryn bilmei tūr. Öñi tüzu kiımmen özin
qolapaisyz sezingen şarua jigitiniñ keipi.
Belaidtyñ būldyrağan köz aldyna Taladan ketip qalğan küni
tūmandanyp kele qalğandai boldy. Bet-auzy aiğyz-aiğyz, aryq, boqmūryn
bala köz jasy taram-taram bolyp, mūnyñ aiağyna jarmasqan: osy Uəli
bolatyn.
– Al sağan ne kerek?
– Seni alyp ketem.
– Sumūryn! Qaida?
– Üige.
– Men sağan qazir körseteiin.
Belaid ornynan tūrmaq bolğanmen, otyrğyşqa qaita qūlap tüsken.
– Meni üiiñe aparşy. Kelgenim jaña ğana, jatatyn jerim de joq.
– Onda meniñ şaruam qanşa? Basqa qañğybastar siiäqty... köpirdiñ
astyna jat... sen de qañğybas i̇emespisiñ...
Ol aiqaiğa basty:
– Qañğybas! Maskünem! Oñbağan maskünem... sen massyñ... ne aityp
tūrğanyñdy öziñ de bilmeisiñ... silimtik! - Ol Uəli jaqqa tükirip jiberip,
jeñimen auzyn sürtti. - Sen mūnda nege keldiñ? Būl seniñ i̇eliñ i̇emes qoi.
– Men sağan keldim.
– Meni quyp keldiñ be? Mensiz ömir süre almaimysyñdar! Senderge
auadai qajet i̇ekem ğoi men!
Ol auany körsetu üşin qolyn sermei bergende qoly sylq i̇etip qaita
tüsip ketti.
– Men senderden qūtylu üşin, senderdiñ dauystaryñdy i̇estip,
jirenişti syqpyttaryñdy körmeu üşin ketip qaldym i̇emes pe, sendermen
bir jerdiñ auasyn jūtpau üşin. - Ol aiaq astynan sabasyna tüsken. - Qyryq
jyl! Qyryq jyl boiy sendermen birge Talada tūryp, senderdiñ
boqtaryña bylğanyp, qaiyrşylyq - joqşylyqtyñ azabyn tarttym.
Söitip, birde tañerteñ ornyñnan tūryp, moiynyma qamytty qaita kigizu
üşin izdep keldim de, biraq tapqan joqsyñ... Pf-f! Men közden ğaiyp
boldym!
Ol Uəlige tünere qarady.
– Sen meniñ ūlymbysyñ?
– İə.
– Sen üiiñdi, şeşeñdi, bauyrlaryñdy, dostaryñ men qastaryñdy
tastap, osynda keldiñ be?
– Üide tiske basar i̇eşteñe qalmady.
Belaid qyryldai küldi.
– On jyl būrynğy ənderiñ əli özgermepti.
– İendi qaitemiz? Aqşañ qaida, sen soğan ketken joqpysyñ?
– Joq! Senderden əbden jalyqqan soñ ketkem, senderden jasyrynu
üşin, şeşeñniñ yzyñdağan ünin i̇estimeu üşin ketkem, ūqtyñ ba? Ol
i̇erteden qara keşke deiin yzyñdap: arpa joq, mai, sabyn, sağan, seniñ
bauyrlaryña, mağan kietin i̇eşteñe joq dep qaqsai bergen soñ qaramdy
batyrğam. Basqa ənniñ qaiyrmasyn izdep ketkem.
– Taptyñ ba?
– Onda şaruañ bolmasyn.
– Sen basqa qaiyrma izdep jürgende bizge ne boldy dep oilağan
joqpysyñ?
– Senderdi ūmytyp ta ketkem. Senderdiñ qaiyrşylyqtaryñ,
aiaqtaryñdağy süielderiñ, aş qaryndaryñdy da bərin ūmytqam... Olaryñ
əli bar ma?
– Sol qalpy.
– İə, jetisken i̇ekensiñder. Şeşeñ əulielerge əli baryp jüre me?
– Oğan i̇endi basqa ne qalsyn. Sen bolsañ, kettiñ. Bərimiz de tym
kişkentai i̇edik. Körşiler, tuystardyñ bəri de özimiz siiäqty siñiri şyqqan
kedei. Şeşeme əuliege jalynğannan basqa ne qaldy deisiñ.
– Mağan kömektesip jiberşi.
Belaid dir-dir i̇etken qolyn Uəlige sozyp, anau özin tūrğyzyp alğan soñ,
otyrğyşta sūlap jatqan dosyna qarağan.
– Bizge ilesemisiñ? Mağan baramyz.
– O, joq! - dedi anau tas domalatyp jatqandai dauyspen. - Otbasylyq
hikaialardan jüregim ainidy.
Belaid Respublika bulvarynda tūratyn. Bölmesi ülken i̇edi.
Ol üstelge i̇eki staqan qoiyp, bireuine qyzyl şarap qūidy.
– Sen işpeitin şyğarsyñ?
– Joq.
– Şeşeñ əli de jylai ma?
– Əielderdi bilesiñ ğoi...
– Mūndağy əielder jylamaidy... Özi əli jalañaiaq jüre me?
– Talanyñ bar əielderi söitpei me.
– Şeşeñdi jalañaiaq jürgizip qoiğanyña Uialmaisyñ ba? Ormanğa
otynğa da jalañaiaq baratyn şyğar?
– Ərine.
– Senderdiñ qaryndaryñdy toiğyzu üşin otyn satady ğoi. Tañ atpai
būlaqqa suğa barady, sodan köz maiyn tauysyp toqymağa otyrady,
senderge arpa, mai, sabyn alu üşin şekpen toqyp satady, tünde sender
ūiyqtauğa jatqanda köz ilmesten, bükşiıp, tağy toqyma toqyp otyrady
deseñşi.
– Tap öziñ kerip kelgendei aitasyñ. İeşteñeni de ūmytpapsyñ.
– Ūmytpapsyñ deimisiñ? Joq, bərin ūmytyp ketkem. Biraq seniñ
jeksūryn syqpytyñdy körgen boida bəri i̇esime qaita tüsken joq pa... Sen,
şynymen de, işpeimisiñ?
– Joq, rahmet.
– Beker! Jūmağyñ alys əri senimsiz. Sondyqtan jūmaqtyñ raqatyn
keiinge qaldyrmai qazir tata bastamaisyñ ba? Joq pa? Onda öziñ bil
Ol bötelkedegi qalğanyn biraq qağyp tastady.
– Osy masaiğanyñ da jetpei me?
– Söziniñ türin! Boqmūryn! Mağan aqyl üiretu üşin kelip pe i̇ediñ,
nemene? Mac bolmağanda? Əitpese senderdi qaitip ūmytam?
Ol özine tağy qūiyp aldy. Uəli onyñ qolynan staqanyn jūlyp
alğysy nemese bötelkeni alyp qoiğysy kelgen, qanşa aitqanmen əkesi
i̇emes pe. Belaid staqandy qos qoldap ūstap alğan, qūsqysy kelgendei basy
izeñ-izeñ i̇etip, közine qan tolğan.
– Aljirlikterdiñ jūmağy!.. Aljirlikter? Ha - ha! Külkimdi keltirme.
Şirikter, topastar, tiri ölikter! Barlyq adam aldymen ömir süredi, sodan
keiin künderdiñ küninde öledi, sonan soñ bitti. Sender... - Ol yqylyq atty.
- Sender alpysqa da jete almaisyñdar...
Işip jatqanda şarap beşpentine tögildi, ol şaraptyñ dağyna tañdana
qarady. Ony sürtip tastamaq bolyp, qanşa ərekettengenmen, qoly qūr
auany qarmanumen boldy.
– Oñbağandyq! Jəne qaşan i̇ekijüzdi janazalaryñdy şyğarğanşa, sol
alpys jylda da dūrys ömir sürmeisiñder. - Ol şyñğyryp jiberdi: - Kiure
darğa tartylsyn! - Tağy da sabasyna tüsken. - Biraq onysy jai köz aldau...
sender baiağyda ölip qalğansyñdar... Myna şarap netken jeksūryn i̇edi!
Ol: "Jeksūryn" dep qaitalap qoidy da tübindegi sūiyqtyq köpirşigen
şölmekti auyzyna tosyp qomağailana jūtty. Işkeni i̇ezuinen ağyp ketti. Ol
şölmekti üstelge qoiyp, soğan bajyraiyp qalypty.
– Sende aqşa bar ma?
– Jai ma?
– Şölmekte şarap qalmapty ğoi.
Osyny tap qazir öltirsem be i̇eken dep oilady Uəli. Biraq mūnda
politsiiä nemese jandarmdar bar ğoi, ūstap alatyn şyğar.
Belaid bos şölmekpen betin jauyp alypty.
– Əli de şağyna ma?
– Kim?
– Şeşeñdi aitam! Meniñ əielim bolğan kezinde ylği da şağynatyn.
Uəlidiñ i̇esine tağy politsiiä men jandarmdar tüsti.
– Əlbette, tağdyryna nalasyn aitady ğoi.
– Mağan da şağymdana ma?
– Joq, sen turaly i̇eşteñe demeidi.
– Ol da meni ūmytqan ba? Oi ğajap - ai! Teginde, şeşeñ jaqsy qyz i̇edi,
tek azdap tapaldau əri keudesi tym ülken.
Uəli jan-jağyna qarady. Özinen basqa tiri jan joq. "Politsiiäny
ūmytpa, būl sağan derevnia i̇emes. Sabyr. Myna kisi ar-Uiattan jūrdai
bolğan i̇eken, biraq būl seniñ əkeñ, Taladan ketip qalğaly on jyl bolypty,
bizşe söileudi ūmytqan, irumender siiäqty söileidi".
– İə, tamaşa qyz! Oilap körşi öziñ, on jyl bolypty! İekeumiz
körispegeli on jyl bolypty! Jəne aqşa da, hat ta, syilyq ta
(syilyqtardy Annet alyp jürgen) jibermegeli de toğyz jyl bolğan i̇eken.
Aiaq astynan bastalğan yqylyqtan tūnşyğyp qala jazdady. Uəli
arqasynan salyp-salyp jiberdi.
– Əi, əi, aqyryn, öşiñdi alyp jatyrmysyñ? İeñ basynda ol mağan bir
hat jazğan, əlgi, əlgi... Şarap joq, şölmekte şarap qalmapty...
– Senen aqşa sūrap pa? - dedi Uəli.
– Aqşa ma? Ony kim dep i̇ediñ sonşama? Seniñ şeşeñ Annet i̇emes qoi.
Jezökşe i̇emes, şeşeñ adal əiel! Ol haliñ qalai, birdeñe qajet i̇emes pe
dep jazypty. Parijde me? Mağan ne kerek boluşy i̇edi? Būğan ne deisiñ?
Mağan? Derevniada jalañaiaq jüretin, jamylatyn qystyq körpesi de joq
əiel... ony satyp jibergenbiz, ha - ha!
Yqylyğy men qyryldağan külkisi tamağynyñ ar jağynan tas domalap
jatqandai dybys şyğardy. Būdan keiin ol ünsiz qalğan, boiyn tiktep
otyruğa tyrysyp, Uəlige senbestikpen köz tastady.
– Al qane, moiyndaşy.
– Neni moiyndaiyn?
– Seni sol jiberdi ğoi, ə?
– Joq, Parijge barğaly jatqanymdy aityp i̇edim, üzildi-kesildi qarsy
boldy.
– Solai de?
– Ol: "Parijge ketken i̇erkekter qaitpai qūiady", - dedi.
– Tap solai dedi me?
– İə.
– Işetin birdeñe əkelşi!
– Odan da üiyqta!
– Ūiyqta deimisiñ? Būl jerdi seniñ derevniañ dep tūrmysyñ? Mūnda
tüngi sağat i̇ekide biraq jatady. Jəne i̇esiñde bolsyn, mūnda kün saiyn keşki
tamaq işedi...ik!.. İə, balaqai, kün saiyn, seniñ şeşeñ bir qūşaq otynyn
nemese şekpenin satqan küni ğana i̇emes. Būl jer Aljir i̇emes, balaqai,
mūnda kontslager i̇emes, arnauly lager de i̇emes, qaiyrşylyq pen ajal
lageri de i̇emes. Būl jer Frantsiiä, mūnda... ik... Frantsiiä!
Ol qolyna bos şölmek ūstağan küii ornynan tūryp, oryndyq, komod,
kereuet, şkaptarğa əlsin-əlsin soğylyp, bölme işinde baqyryp, şyr
ainaldy:
– Jasasyn Frantsiiä!
Ol kereuettiñ qasyna jete bergende Uəli aiağyn şalyp jibergen. Ol
körpege sūlai ketti.
– İk! Frantsiiä.
Ol i̇etpetinen tüsken küii anda-sanda qantalap ketken tūmandy közderin
aşyp-jūmyp jata bergen. Uəli oğan qaramauğa tyrysty..
– Mağan qarağyñ kelmeidi, işiñnen ne oilap otyrğanyñdy bilmeidi dep
oilaimysyñ?
– Sağan qaramaityn sebebim, mūnyñ Uiat.
– uiat pa! Joq, myna boqmūrynğa qarañdarşy, i̇ei! Derevniada siñiriñe
sürinip jürgeniñe bir apta da ötpesten, i̇endi kelip... tap osy uaqytta ğoi
şeşeñ derevniada jalañaiaq jür, al sağan Uiat i̇eken... Men üşin Uialamysyñ?
Qarai gör! Bilip qoi! Bilip qoi, oñbağan boqmūryn, qaita seniñ alba-jūlba
türiñ, kir-kir keipiñe men Uialuğa tiıs i̇emespin be? Üstiñdi bit jep jatqan
şyğar dəu de bolsa, būğan ik... men üşin Uiat körinedi. Sen kimsiñ özi? Sen
qaiyrşysyñ, bit basqan jarlysyñ. Senderdiñ bəriñ qaiyrşylyq, közdiñ
jasy, bit pen mañqa basqan tobyrsyñdar... bəriñ de... men ketip qaldym,
senderden, senderdiñ bəriñnen, senen de, şeşeñnen de, bauyrlaryñ men
qaryndastaryñnan qūtylu üşin ketkem... ik... bəriñnen!
Ol ūzaq yqylyqtady, sodan keiin kereuetten qūlap tüsti. Körşi
qabyrğany üş mərte qağyp, aiqai salğan: "İei, auyzdaryñdy jabasyñdar
ma, joq pa! Basqa bir jerge baryp ūrsysyñdarşy, qūdai üşin!"
Belaid ūianyp ketip, kenet sözin jūmsarta til qatty:
– Tek galstuk bailai almaidy i̇ekensiñ... moinyña jip salyp alyp, ony
galstuk dep oilaisyñ.
Uəli onyñ dūrys i̇ekenin bilip otyr. Būryn Frantsiiäda bolğan bir
körşisi attanar aldynda galstugin bailap bergen, sodan beri onysyn
şeşken i̇emes. Öitkeni, i̇endi ölse de qaita bailai almas i̇edi.
– İendi ūiyqta, jetedi ğoi.
– Joq, baryp tamaq işem. İeger qalasañ, orazañdy ūstai ber...
Kempirmen birge jürip, oğan üirengen şyğarsyñ.
– Men de senimen baram.
– Özim de solai oilap i̇edim, müttaiym. Oiyñdağy nərseni aityp
bolğanşa menen aiyrylğyñ kelmeidi ğoi.
– Sağan aitar i̇eşteñem joq.
– Ötirik aitasyñ! Onda nege keldiñ? Meni köru üşin be nemene? Seniñ
ottaubai söziñe senedi dep tūrmysyñ? Bərin de bilip qoidym, seni
jibergen... ik... kempir ğoi, ə? Keter aldynda ony qaitseñ de osynda əkel,
jetkiz... bizben birge qarny toimai, şöli qanbai, jalañaiaq jürsin... biz
sekildi ol da tamaq işpei ūiqyğa jatsyn... öitkeni, jalğyz özi qaşyp
ketip, bizdi tağdyr talqysyna tastağany - ədiletsizdik, tym oñbağandyq
degen şyğar dəu de bolsa. Əitpese ol jalğyz jyrğap jür!.. İeger şyn
i̇erkek bolsañ, ol seni argez degen şyğar, ha-ha! Qai közimdi jyrtitaiyn,
argez, i̇erkek! İeger mūndai i̇erkekke meniñ tükirgenim baryn bilse ğoi ol!
Qarny aş, tamaq işpei jatatyn, körpesi joq bolğandyqtan qalşyldap
toñatyn..ik... jəne basqalarmen birge aram qatqaly jürgen i̇erkekti! Joq!
Sendermen birge aram qatqannan göri jalğyz jürgenim keş ilgeri.
– Əi, jarqynym, qūiasyñdar ma, joq pa? - dep aiqailady körşi tağy da.
- Qazir politsiiä şaqyram, tün ortasynda būl netken beibastaqtyq!
Uəli əkesiniñ beşpentiniñ jağasynan köterip, kereuetke jatqyzdy,
bəteñkesin şeşip, küşpen körpeniñ arasyna kirgizip jiberdi.
– İei, balaqai, tükirgenim bar sağan. İeger ūnamasa, pəterden taiyp tūr.
On altynşy oramğa ket, beişara qarataiaqsymaq. Sağan tüşkirgenim bar,
öitkeni bizde Respublika. Jasasyn Respublika...ik!
Kenet tağy ünsiz qalğan. Būl joly Uəlidiñ jūdyryğy kömektesip i̇edi.
Belaid tösegine qūlady. Auzynan silekeii ağyp, tütigip ketken ūlynyñ
betine süzile qarady.
– Meni ūrdyñ ba? Sen... ik... əkeñdi soqtyñ ba?
– Keşir, biraq i̇eger qoimasañ, i̇ekeumizdi de türmege qamaidy.
– Men sağan körsetemin, i̇estimisiñ? Sağan körsetem. Aiyqqan soñ
ajalyñ menen. İk... türmege deimisiñ? Aqymaq, būl sağan derevnia i̇emes,
mūnda sağan Aljir i̇emes, mūnda respublika, al respublikada tekten-tekke
türmege qamamaidy, seni öltirem.
Ol az-kem sabasyna tüskendei, beşpentiniñ tüimesin sipalap, öñirin
tüzep qoidy.
– Əi!
Uəli dybys bergen joq.
– Kaid əli tiri me?
– Tiri.
– Ony nege jairata salmaisyñdar?
– Bilmeimin.
– Ölimtik! Osynda ketpek bolyp... qūjattardy resimdegende... ol menen
bes jüz frank alğan... Al seniñ şeşeñ sonyñ qatynyna əli de jūmyrtqa,
tauyq jibere me?.. Meni ūrdyñ ğoi, ə? Körsetem sağan. Myna jerden
tūnşyğyp öluge bolady i̇eken. Sen əli derevniada, laşyğymda jürmin dep
oilap pe i̇eñ? Terezeni aş, keñirek aş, bölmege Parijdiñ auasy men
jaryğy, muzykasyn kirsin de! Parijdiñ muzykasyn tyñdağan joqpysyñ?
Jihazdarğa soqtyğysyp jürip, terezege jetti de tūtqasyn būrady.
Tereze jarmasynyñ biri betine soğyldy. Qan şyğyp ketti, ol qanağan
i̇ernin birneşe ret alaqanymen süikep jibergen. Qanğa būialğan sausaqtary
bet-auzyn aiğyzdady.
Qarauytqan aspan astynda azan-qazan u-şu men samaladai ottar. Uəli
öz közine özi senbedi. Sonau kökjiekke deiin bükil keñistikti ülken ört
alyp ketkendei. Tün maqta tərizdi jūmsaq ta tyğyz, u-şuly birdeñe
üstimen qalqyp bara jatqandai.
Osynyñ bəri Uəlidiñ közi men qūlağyn tyğyndap tastağan. Belaid ta
tūmandy közin terezeden almai tūr.
– Qara! Būl Parij, nağyz jūmaqtyñ ortasy, seniñ derevniañdağy
jarymesterdiñ oidan şyğaryp jürgeni i̇emes. Būdan köñiliñ qalağan
nərseniñ bərin de tabasyñ. Tek qolyñdy sozsañ boldy. Əne, qarasañşy...
Ol terezege qolyn sūqty, qimyly bolbyr da bəseñ.
– Qalağanyñnyñ bəri bar, - aqşa, qyzdar, işkilikhanalar, tamaşa
şaraptar, al şe, PMİu degenniñ ne i̇ekenin bilemisiñ, balaqai? Jeksenbi
saiyn sonda baryp oinaimyn.
Uəli ony tyñdağan da joq, ol myna astan-kesteni şyqqan teñizde jūrt
qalai jüre alady dep soğan tañğalyp tūr.
Köz aldyna Talynyñ bəkene üileri kele qaldy, kün batqan boiy
olardy qarañğy tün jūtyp qūiatyn, jaryğy joq tün, kişkentai kezinde
odan sūmdyq qorqatyn, jazyqtyñ i̇ekinşi şetinen, derevniadan talai
şaqyrym qaşyqtyqtan ittiñ ürgeni men şeten toğailarynan ükiniñ
mūñdy üni i̇estilip jatatyn
Köşeden kelgen salqyn lep Belaidty birşama sergitip tastady. Ol
ūlyna qarady da, Uəlidiñ abyrjyğan türinen on jyl būryn Parijge
alğaş kelgen kezdegi öziniñ tañdanğan keipin körgendei boldy.
– Qalai keremet pe?
Özi balasynan jauap kütken joq.
– Ğajap pa? İendi myna meni, kəri şöñgeni tyñda. Būğan aldanba,
balaqai, Parijde bəri de bar, tek sağan i̇emes, ūqtyñ ba? Sen aljirliksiñ.
Əitkenmen, mūny qazir əñgime i̇etip te qajeti şamaly, öziñ - aq ūzamai
tüsinesiñ, basqalar - aq seniñ mūny jyldam tüsinuiñe kömektesedi.
– Basqalaryñ kim?
– Ərine, frantsuzdar, būl solardyñ i̇eli ğoi, aqymaq.
– Men jūmys isteuge keldim.
– Mine, tek osyğan ğana ümit artu kerek. Aldymen sol jūmysty tabu
kerek. Sodan keiin sağan bölme, kiım-keşek qajet, Parij üşin myna
kiımiñ oğaştau, ony öziñ de köresiñ. Tüsinemisiñ, būl solardyñ i̇eli. Biz
olardy əbden jalyqtyrdyq. Biz kir qojalaqtar, olar siiäqty söilemeimiz,
olar siiäqty tamaqtanbaimyz. Körersiñ əli, ūzamai qabyrğa jağalap
jüretin bolasyñ, öitkeni, böten i̇elde jürgeniñdi, olardyñ senen əbden
zərezep bolğanyn bilesiñ. Būl Parij, mūnda bəri de bar, tek sen üşin i̇emes.
Būl solardyñ i̇eli, bizdiki i̇emes. Bizdiñ i̇elimiz - Aljir, qaiyrşylardyñ, qan
men terdiñ, jalañaiaqtardyñ, mūñdy əielder men jabyrqau i̇erkekterdiñ i̇eli.
Əne bizdiñ i̇elimiz sol Aljir, Aljir, Aljir!..
Ol tereze qaqpağyn qūia berip, üstelge jetti de, i̇eñirep jylady. Uəli
ony kereuetke əkelip jatqyzdy, ləm-mim demesten üstine körpesin japty.
– Rahmet, balaqai, rahmet.
Ol qabyrğağa qarai aunap, ūzamai qor i̇ete tüsken. Körşi bölmedegi
i̇erkek bir əieldiñ şyñğyrğan dausynan asyryp:
– Saldaqy, oñbağan jezökşesiñ sen! Jezökşemin dep moiynda, qane! dep aiqailaidy.
– Kömektesiñder!
Uəlige əieldiñ qorqynyşy tym montany körindi.
– Saldaqy i̇ekeniñ közge ūryp tūrğan joq pa? Bir qabat teriñdi sypyryp
alam... oinasyñdy da söitem, oinasyñnyñ tūmsyğyn būzam, qarğys atqyr
saldaqy!
Uəli terezeni aşty. Qarsy bettegi körşiler as üide özara külisip,
tamaq işip otyr. Myna dauystar olardy mazalamağan siiäqty, bəlkim,
i̇estimegen de şyğar.
– Jaqyndama, əitpese aiqailaimyn!
Əiel şyr-şyr i̇etedi.
– Qorqytqan türin!
– Jiber auyrttyñ!
– Teriñdi sypyryp alam!
Uəli birdeñeniñ kereuetke qūlap, şaqyrlap ketkenin i̇estidi.
Taladağydai baryp araşalasam ba i̇eken dep te oilağan. Kenet i̇erkektiñ
dausy özgerip sala berdi:
– Əitkenmen deneñ ədemi, biraq ol meniki, i̇estimisiñ meniki. Al sen
saldaqysyñ, sūlu saldaqysyñ!
Dauys semip, küñgirtteu i̇estildi. Uəlidiñ qūlağyna anda-sanda üzik-üzik
sözder şalynady.
– Əkelşi ony, deneñdi əkelşi mağan.
– Lac maskünem, araqtyñ iısi müñkip tūrğanyn qaraşy.
Ūzamai i̇eki dauys aralasyp, qoryldap, aqyry tynyştyq ornady.
Belaid Talağa qaityp oralğanda alğaşqy körgeni əieliniñ jalañ aiağy
boldy. Ol ormanda otyn kesip jür i̇eken. Küieuiniñ keletinin de bilmepti:
Uəli hatynda əkesin ala kelem dep jazbap i̇edi.
Üstine oñyp ketken birdeñelerdi ile salğan, jas şamasy belgisiz,
jalañaiaq qatyn mūnyñ əieli bolatyn. Aiağynyñ terisi byt-şyt bolyp
jarylğan, Uəlidiñ moinynan qūşaqtağan qoldaryn süiel basyp, qisaiyp
ketken. Sonysymen baltany şyrq üiiredi, otyn, tas, oşağandy japyryp
tastaidy. Jylai ma i̇eken? Əi qaidam? Myna sualyp ketken közderden
qandai jas şyqsyn jəne onyñ keregi ne? Əieline köz toqtatyp, tağy bir
qarağanda jerge jabysyp alyp, otyn bumasyn köterip jatqan türi tört
aiaqty orman tağysynan aumai qalypty.
Mūnyñ qaradai jüregi ainydy.
Üiinde būl ortağa oğaş beşpenti, aq köilegi, jyltyrağan bəteñkesin
jasyru üşin Uəlidiñ şekpenin kiıp alğan.
Jəne tap sol i̇eki arada bükil Tala mūnyñ üiine qarai qoğadai
japyryldy, nağyz Keremetter dersiñ!
Tağy da sol bügilgen belder, tağy da sol janary söngen közder,
başpailary qisaiyp ketken, arsa-arsa denelerin qaidağy bir
şoqpyttarmen jauyp alğandar. Jəne ərqaisysy salt-dəstürge səikes
özderiniñ tittei rölderin adal oinap şyqqandai bolğan: jalğan
sypaiygerşilikti marabut, ömeşekteri üzilip tūrğan qaiynatasy men i̇enesi
(olar mūny aqşa əkeldi dep oilapty), kezinde mūnyñ kindigin kesken, əli
künge deiin "qūlynşağym" deitin kəri balger, myljyñ da şalgez derevnia
basşysy, amin, SAS ofitserine məlimet tüsiruge jaramdy birdeñe i̇estip
qalam ba dep dəmetken jansyz. Parijden şyqqan boida Uəli Belaidqa:
Aljir jağalauyna tüsken zamatta mūnyñ ər sözi, qozğalys - qimyly,
kürsingeni, ünsizdigi, külkisi, bəri-bəri Aljirdiñ barlyq tükpirlerinde örip
jürgen azamattyq, əskeri, jartylai azamattyq, jartylai əskeri
tyñşylarğa baiandalatynyn, i̇esepke alynatynyn i̇eskertken bolatyn.
Aljir būrynğysynan da beter orasan zor politseilik uçaskege ainalyp
ketipti.
Osynyñ bəri tükke tūrğysyz komediiä bolatyn. Ömir sürip jürgen
tərizdi osyndai oiynnan şynymen-aq külkileri kelmei me i̇eken?
Şynymen-aq osy əbden tozyğy jetken ğimaratty, qūr betin kölegeilegen
jalğandyqty, tüsiñe i̇ense de aza boiyñdy qaza qylatyn osyny jaqsylap
tūryp jūmsaq jerinen teppeske, - şynymen-aq i̇eñ jas nemese şydamsyz
degenderdiñ oiyna osyndai tilektiñ kelmegeni me?
Ol osyny Taladağy əkesi Mohand Saidqa jazğy kanikulge kelgen
Ramdanğa aityp ta körgen.
– Sol sen aitqannyñ özi menmin ğoi, - degen Ramdan. - Əli jaspyn,
sondyqtan da, myna kitaptarda jazylğan i̇ertegilerge əli de senem, - ol
şekpeniniñ külaparasynda jatqan kitabyn körsetti, - şydamsyz i̇ekenim de
ras, biraq uaqyt jağynan qaisysynyñ ūtyp, qaisysynyñ qalaryn
bilmeimin, - soğys pa nemese meniñ dəneküs ökpem be. Ökpem aman qalsa
i̇eken. Sonyñ soñğy kesegin qanmen birge tükirip tastağanşa, təuelsizdik
kelse deimin. Jəne sonan soñ men dindarlar tūqymynanmyn ğoi. İemşi
iniñnen sūraşy. İeger Markske deiin tuğan bolsam, nağyz taqua - mūsylman
bolyp, Allahty jan-tənimmen jaqtap ötken bolar i̇edim.
Bükil jaz boiy Ramdan Belaidty ügitteumen boldy. Olar küni boiy
jūptaryn jazbaityn. Ramdan Belaidqa Marksti tüsindirse, Belaid Parij
jaiynda əñgimeleidi.
– Əkem i̇ekeuiñ Parijdi aita beresiñder, - dedi Ramdan. - Ol senderdi
siqyrlap tastapty.
Şynynda da, Belaidty Parij airyqşa siqyrlap tastağan tərizdi.
Ramdan qaitadan Aljirge kete salysymen Belaid Delekliuz jəne SAS tyñ basqa da ofitserlerine qonaqqa jiı bara bastağan. Solarmen birge
tamaqtanyp, karta oinaidy. İeşqandai qyzmeti joq bolğandyqtan, üiine
kez kelgen uaqytta, tipti komendant sağatynan keiin de keletindi şyğardy.
Ədette mas bolyp oralatyn. Kez kelgen azyq-tülik kərtişkesin de alatyn
boldy. Leitenantqa ol kün saiyn qajet bolğandyqtan, aqyr aiağynda būğan
SAS - tyñ tap qasynan jinamaly üi tūrğyzyp berdi. Belaidtyñ əieli
onda barudan bas tartty. Ol balalarymen birge derevniada qaldy. Al
Uəlidi Belaid qaitadan Frantsiiäğa baruğa məjbür i̇etti. Uəli "Japi"
zauytyndağy əkesiniñ ornyn basty.
– Jamağat, alañğa şyğyñyzdar! Jaqsy habar i̇estisizder! Jiyn DuTselninde bolady.
Jarşynyñ dausy birtürli jaryqşaqtanyp şyqty. Biraq Başir ony
birden tanydy. Kezinde būl da onyñ soñynan Talanyñ basqa balalarymen
birge jügirip jürgendi ūnatatyn.
– Anau Smaiyl ma?
– Smaiyl.
Anasynyñ dausynan kenet mazasyzdanğany sezildi.
Mineki, qyryq jyl boiy Smaiyldy jarşy ğyp tağaiyndağannan beri
onyñ aldymen bozbalalyq (kərteñ əielder əli künge deiin jiyrma
jastağy Smaiyldyñ dausyn auyzdarynyñ suy qūryp i̇eske alady), sodan
keiin tolysqan, būdan soñ qarttyqtan əlsiregen dausy derevnia ömiriniñ
barlyq oqiğalaryn baian i̇etip keledi. Əñgime qoğamdyq jūmystar nemese
derevnia jinalystary jaiynda ma, jerleu, ört, mereke nemese jol jöndeu
huraly ma - jūrtty alañğa şaqyryp, ol jariiä i̇etpegen bir de bir oqiğa
Talada bolyp körgen i̇emes.
– Ol qandai jinalys? - dep sūrady Başir.
– Qazir ondailar kün saiyn bolady ğoi, - dedi Farrudja.
Başir şydamsyzdana bastady. Ol jinalysta özin Amiruştyñ
komandalyq beketine jetkizetin maidan ökilin bilip alarmyn dep
ümittengen.
Alañnyñ teñ jartysy adamğa tolyp ta ülgeripti. Bir-birlep te,
toptalyp ta kelip jatqan adamdar baiağydağydai jiylğandarğa səlemdesip,
tas taqtaişalarğa nemese jerge otyra ketisedi. Bəri de ünsiz.
Alğaşynda Başirge i̇eşteñe de özgermegen sekildi köringen. Sodan
keiin ol əldebir qolaisyzdyq sezindi. Jūrttyñ bəri jaiğasyp bolğan kezde
jan-jağyna qarağan Başir kenet bərin de tüsindi. Talanyñ jinalysy
būrynğysynşa saltanatqa toly i̇edi: sol baiağy qozğalys, sol baiağydağy
körinis. Degenmen qazir bastalğaly tūrğan spektakldiñ mañyzdy bölşegi katysuşy adamdardyñ qūramy özgerip ketipti. Kezinde būl i̇erkekter
jiyny bolatyn. İendi mūnda būrynğysynşa alañ şetindegi tas
taqtaişalarda otyrğan şaldar jəne özderin laiyqty ūstap, rölderin
jaqsy oinau üşin baryn salyp bozbalalar otyr.
Alañğa kisi toldy - au degen kezde i̇eşkim qolqa salmastan Amer sözin
bastady.
– Tala jamağaty, sizderdi jinaudy ötingen leitenant Delekliuz.
Leitenant sizderge birdeñe aitqysy keledi. Tala jamağaty! Dinnen
bezgender, qūqyq būzuşylar men joldağy baukespelerdiñ bizge qarsy
soğysyp jatqandaryna köp boldy. Mūnda əsker tūrğany da sondyqtan,
sizderdi qorğau üşin, biraq əsker ylği da qastaryñyzda jürmeidi. Fellağa
sizderdi aştan qatyrady, bülinşilikke ūşyratady, bauyzdap ketedi, aqşa
bopsalaidy, özderin jasyryp qoiuğa jəne tamaqtandyruğa məjbür i̇etedi,
būğan nege qarsylyq i̇etpeisiñder desek, olar qaruly, al biz qūr qol i̇emespiz
be deisiñder. Leitenant ol uəjderiñdi dūrys dep i̇eseptep, tilekteriñdi
qanağattandyruğa ūiğardy. İendi sender qoldaryña qaru alyp, Talada özin
qorğau toptaryn qūrasyñdar. Senderge qol ūşyn beru üşin əsker
derevniany tikenek symmen qorşap şyğady. Bes baqylau beketi men i̇eki
qaqpa ornatylady, sender sonda kün batqannan tañ atqanğa deiin kezekpen
qarauylğa tūrasyñdar. Tyñğylyqty nūsqaulyqty leitenanttyñ özi beredi,
ūzamai özi osynda keledi. İeskertpeleriñ, qosatyndaryñ bar ma?
Būğan jauap retinde ər jerden jötkiringen ünder i̇estildi. Amerdiñ özi
de Talanyki bolatyn. Ol bül jötkirinudiñ ar jağynda: "Dymyñdy
şyğarma! Baiqa, baiqamai birdeñe dep qoima, Amerdiñ özi-aq ottai bersin,
qazir sonyñ küni ğoi, biraq onyñ da küni öter, i̇endi qanşa qaldy deisiñ"
degen i̇eskertu jatqanyn jaqsy biletin.
Başir qazir şaldardyñ biri söz alyp, Amerdiñ it terisin basyna
qaptap, masqarasyn şyğarar dep kütken. Biraq Taieb jinalğandardan
pikirlerin sūrastyra bastağan sətte, olar birinen keiin biri: "Amerdiñ
sözine qosar i̇eşteñem joq" degendi qaitalaumen boldy. Başirdiñ birdeñe
aitqysy kelip, şydamy tausyla bastağan. Biraq qasynda tūrğan
jasöspirim jigit əi - şaiğa qaramastan qolymen mūnyñ auzyn basyp:
– İesiñ dūrys pa? Sen üşin bərimizdi bauyzdaidy ğoi, - dep sybyrlady.
Būl ne bolğany? Bir auyz söz, aiqai, narazylyqtyñ belgisi de
bolmağany ma? Jinalğandar bastaryn salbyratyp, közderimen jer
şūqyp, ar-namystaryn jasyryp tūrdy. Būlardyñ babalary tau şyñyna
Uia salğan qyrandar tərizdi qadyr - qasietterin joğaltpastan, osy mañnan
qonys tebuge kelip i̇edi. Sol babalarynyñ arpa mystary qaida ketken?
Şynymen-aq ana nemeniñ köpirgen auzyna qūm qUiatyn bireudiñ
tabylmağany ma? Bügin tünde soñğy şolğyn derevnia şetinen Talanyñ
kendir arqanyna asuly tūrğan Amer men Taiebtiñ ölekselerin tauyp almas
pa i̇eken?
– Sen əli būdan da soraqysyn köresiñ, - dedi jigit.
Başir tym qūryğanda myna adamdardyñ közderinen jaraly
jolbarystyñ aşu-yzasyn körermin dep jan-jağyna qarağan. Biraq bəri
jerge qarap, tūqyryp qalypty. Bəri Delekliuzdi kütip tūr. Olar
qasyndağy kisiniñ közinen Uiat belgisin körmeu üşin bir-birlerine qaraudan
taisaqtaidy.
Başirdiñ yzasy basylyp qaldy. Onyñ qajeti de joq i̇eken. Myna mənmağynasyz soğys bərin ynjyq qyp jiberipti.
Tala mūndai jiyndy būryn-soñdy körgen i̇emes. Tipti karrikatura da
i̇emes, baryp tūrğan saiqymazaqtyq! Başirdiñ sanasynda əli künge sairap
tūrğan būrynğy jiyndarda Taieb sekildi malğūn nemese Amer sekildi
silimtikter auzyn aşuğa da batyly barmaityn. İendi solar bi bolyp, tipti
özderi ğana söileitin dərejege jetipti. Būryndary mūndai jiyndarda
ūlağatty mysaldar, izgi əñgimeler aitylatyn, sözdi baiqap qana
qoldanatyn, öitkeni, jūrt birin-biri syilaityn. Qazir Amer men Taieb
alqa toptyñ köz aldynda qysylyp-qymtyrylmastan berber tilin qorlap
tūr, būl adamnyñ jan-jüregin tilimdegenmen birdei nərse i̇emes pe.
Joq! Tek syrtqy körinis qana sol küii qalypty. Al Tala jiynynyñ
jany ölgen. Tek Smaiyldyñ dausy ğana ənşeiin köz aldau, al myna
körinistiñ bəri sağym siiäqty i̇elesteidi. "Adal adamdar... jaqsy habar..."
İə, Taiebtiñ namysy men Delekliuzdiñ igiligi! Qandai kölgirsu!
Qazir Taladağy jiyn - mylqaularğa Amerdiñ dausymen habarlanatyn
Delekliuzdiñ būiryqtary ğana i̇eken. Jansyz, pikirsiz, ünsiz topqa berilgen
əmir. İeger basqasy da osyğan səikes bolsa şe? İeger myna körinis, üiler,
alañdar, būlaqtardyñ şynaiylyğy da qūr aldau bolsa? Astronomdar
keibir jūldyzdardyñ jarqyrağan səulesin myñdağan jyldar būryn
söngen jūldyz jaryğy dep jatpai ma. Bəlkim, Tala da söngen jūldyz
şyğar?
Ūzamai leitenant ta keldi. Ol ədettegidei alañğa birden djippen
jetken, myna jol da sonyñ əmirimen salynğan körinedi. Qasynda tek
jürgizuşisi ğana bar. Leitenanttyñ bir qolynda qalyñ qyzyl dəpter,
i̇ekinşi qolynda qamşy.
Ol köringen boida jūrttyñ bəri oryndarynan tūryp, qoldaryn
mañdailaryna tigizdi, syrttan qarağanda būlary əskeri səlemdesu
joralğysyna ūqsaityn. Būl Taiebtiñ soñğy oilap tapqany i̇eken. Özinşe
mardymsyp, jerden köteriludi qajet den tappağan Taiebten basqanyñ bəri
oryndarynan tūrdy.
Leitenant Amerdiñ əlginde aitqandaryn tolyqtyryp tağy qaitalap
şyqty, da aiağynda:
– Būlai isteitinimiz, sizder qorqasyzdar, - dep sözin tüiindedi.
Jūrt boiyn tiktedi. Olardyñ tura qyşyğan jerlerine dop tigen
leitenant jymiyp külip qoiğan. Rasynda da, kün saiyn öz təjiribesinde
közi jetip jürgen psihologiiälyq kyzmetke arnalğan oqu qūraly dūrys
jazylğan i̇eken. Mysaly, 43-betinde: "Adamdy qoldan şyğarmau üşin onyñ
boiynan kemşilik tabu kerek. Paidakünemdik pe, qūştarlyq pa,
öşpendilik pe, əieljandylyq pa, mansapqorlyq pa, ataqqūmarlyq pa (i̇eger
onysy negizdi bolsa, onysyn paidalanu anağūrlym oñai), aqşaqūmarlyq
pa, əlsizdik nemese aqymaqtyq siiäqty kemşilik kisiniñ boiynan ərqaşanda
tabylady; adamda qaitkende de bir olqylyq bolmai qoimaidy". (Tobyrdy
qalai basqaru kerektigin osy "Tobyr psihologiiäsy" oqu qūralynyñ 3tarauynan qarañyz".)
Leitenant öz artyqşylyğyn bir körsetip qaludy jön kördi. Ərine,
qorqasyzdar! Aralaryñyzda qoryqpaityn bireu bar ma? Ol
jinalğandardy közben şolyp ötti. - İeşkim de joq qoi. Aittym i̇emes pe.
Bir balanyñ əlsizdeu dausy şyqty:
– Biz qoryqpaimyz, leitenant myrza.
– Solai ma!
Tūs-tūstan jötkiringen dauystar i̇estildi: mūnyñ ne seniñ? Bərimizdi
qūrtasyñ ğoi!
– Biz ony qazir tekseremiz, - dedi Delekliuz.
Ol qalyñ qyzyl dəpterdi joğary köterdi. Kün saiyn myna jurnalğa
kezekşilik tizimin jazyp otyru kerek. Men osy dəpterge künin,
saqşylardyñ ret sanyn, beket ataularyn jazyp qoidym. Tek soğan atyjönderiñizdi tüsirip otyrsañyzdar bolğany. Kim jurnal jürgizedi?
Bastar iyqtarğa būrynğydan da göri kire tüsti.
– İə, ne aityp i̇edim?.. Jaña ğana dauys kötergen əlgi i̇erjürek qaida?
– Mūndamyn, leitenant myrza.
– Söitip?
– Kördiñiz be...
– Qorqatynyñdy körip tūrmyn...
– Leitenant myrza...
Būl bir şaldyñ dausy bolatyn. Aqyry bireu söiledi - au.
– Meniñ aitaiyn degenim: aqyry derevnia boiynşa uəkil bar i̇eken,
bəlkim, jañadan tağaiyndap qajeti de joq şyğar.
– Əitkenmen, özgeniñ i̇esebinen bolsa da, batyl bireu tabyldy, dedi
Delekliuz. - Biraq, qart adam.
Şal tükke tüsinbegen əlpet tanytqan. İeger uaqyty bolsa, isine
mattaqam, berilgen kisi ğoi, əri sauatty...
– Jaqsy! Jaqsy!.. Sonda kimdi aityp tūrsyñ?
– Bəlkim, Taieb...
– Özim de bilip i̇edim, - leitenanttyñ dausy şyğyp ketti. - Taieb! Ylği
da Taieb!.. Saitan alğyr, i̇eger Taieb bolmasa, osy quystağylardyñ bəri
qyrylyp qalar ma i̇edi... Amal joq! Ylği da Taieb...
Ol köşeniñ baryp tūrğan azğyny i̇edi, əlgi Taieb. Jūrt ony köşedegi
tozañ sekildi taptap ketetin, közderine de ilmeitin. Sonda da ilmiıp tirlik
i̇ete jürip, aqyr aiağynda mynadai ainalymğa i̇engen soñ ne türli öner
şyğardy. Ol momyn, sypaiy, jürek ainytarlyqtai jağympaz bolatyn:
Ras. Onysyna basqalardyñ jüregi ainyğanmen, ony özi sezbeitin. Ol
ağaştyñ synyğy, jiptiñ üzigi, nannyñ qaldyğy, düniedegi qaldyq
ataulynyñ bərin bir qajeti bolar dep jinastyryp jüretin. Özi aştyqtan
ölerdei qorqatyn, biraq aştyq ta ökşelep soñynan qalmady, söitip,
özgelerdiñ jekkörinişinen boiyna qorek darityndai ilmiıp kün keşetin.
Ol sizge aldymen amandasady, i̇eger səlemin ala qoimasañyz, alystan
onysyn qaitalap kele jatady, töñiregindegi baqytty jandardyñ aiağyna
oralğy bolyp nemese közderi tüsip ketkeni üşin köringennen keşirim sūrap
bəiek bolatyn. İeger nemqūraily keiippen nemese aşulanyp kele
jatqanyñyzdy körse, ol əlgisiniñ bərin qaitadan bastap, jaña aila-ədis,
jaña sözder izdeitin, betegeden biık, jusannan alasa küige tüsip, tipti
jaqtyrmai jymisañyz da, bir i̇ezu tartqyzbai qoimaityn. Osyndai
dərejege deiin jalbaqtaudyñ arqasynda aqyr aiağynda jūrt būğan tözuge
məjbür boldy.
Talağa kelgen leitenant Delekliuz derevnia boiynşa üş uəkil
tağaiyndaudy talap i̇etken kezde jūrttyñ bəri kimdi ataryn bilmei, qatty
qinalğan. Būryndary jūrt mūndai qūrmetke talasatyn bolsa, qazir ony
i̇eşkim de qajet i̇etpedi. Adamdyq qasietinen tegis jūrdai bolğandy
bizdegiler ol kele jatqanda masqaraşylyq basyna nöser siiäqty jauady
desedi. İeşkimniñ de ondai jañbyrdyñ astynda qalğylary kelmedi. Üş
künde aqyry i̇eşkim tabylmağan. Törtinşi küni derevnianyñ i̇erkek
kindikterin jinap alğan leitenant: "Qazir sağat segiz, tağy i̇eki sağat uaqyt
berem. İeger sağat onda uəkilderiñmen kelmeseñder, onda özderiñnen
köriñder" dep kesip aitqan.
Ərine, Tülki (Taiebti solai ataityn) jaiynda i̇eşkim oilağan joq-ty.
Biraq bireu sonyñ atyn atauy mūñ i̇eken, bəri bir auyzdan: "Tabylğan aqyl!"
desken. Ony qaşandağydai ūmytyp ketipti. Tauyp alyp, əlgi ūsynystaryn
aitty. Jəne iştei bəri i̇eger ol kelispese, küştep köndirermiz dep şeşken.
Biraq osyğan deiin jūrttyñ bərine jalbaqtaumen kelgen, qorlyqty
peşenesine jazylğan nərsedei qabyldaityn ony köp ügittep əure bolğan
joq. Birden kelisim bergen ol, qaşandağydai alğysyn da bildirdi:
"Kentterdiñ işindegi i̇eñ tamaşa osy qonysqa tittei bolsa da kömegim tise,
özimdi şeksiz baqytty sanağan bolar i̇edim". Söitti de, yrjiyp qoidy.
Biraq alañnan keter aldynda būrynğy aqsaqaldardyñ ədetine basyp
moinyna orap almas būryn şekpeniniñ işindegi bökebaiyn baiyppen
jöndep, jinalğandarğa synai bir qarap qoidy. Tūrğandardyñ i̇eñ
jasqanşaqtary birden közderin tömen salğan.
Osy künnen bastap ol ər keş saiyn nūsqau aluğa SAS - ka baratyn.
Sonan soñ kelesi küni derevniany aralap jüretin: "Kapitan aitty..."
Delekliuzdiñ leitenant i̇ekenin Taieb jaqsy biletin, biraq jağympazdyqpen
ony "kapitan myrza" dep atady.
Alğaşynda ony būrynğysynşa kelemejdep, baiağy beişara qalpyna
tüsirip, özderi alyp bergen biliktiñ qaterin birşama azaituğa tyrysqan.
Biraq ūzamai ondai oiynnan bas tartuğa tura keldi. "Kapitan aitty..." Osy
sözdi köldeneñ tartyp, arqasyn tauğa tiregendei, jarymes bireu bolmasa,
qarsy şyğuğa i̇eşkimniñ jüregi daulamaityn bilikke qol artqan Taiebtiñ
künnen künge mereii üstem bolyp bara jatty. Būryn qabyrğağa jabysyp
qana jüretin ol i̇endi jūrttyñ köz aldynda alşañ basyp, şekpeniniñ i̇etegi
deleñdep, aibattanyp kele jatatyn. Külu degendi müldem qoiğan. Tipti
Taiebtiñ dausy da özgerip, berber tili irumenderdiñ arsyz, aşy
dybystaryna almasty. İeñ kömeii bostar oğan tartu-taralğy əkele
bastağan. Ol kün saiyn alañda sol syi-syiapattardy maqtap, basqalarğa da
ne isteu kerektiginiñ işarasyn bildirip jürdi. Sony bilgen jūrt ta şūbyra
bastady. Aidyñ aiağyna qarai azyq-tülik salğan sebet kötergen əielderdiñ
Taiebtiñ üiine kirmegeni kem de kem şyğar. İerkekter jağy anau qoğamdyq
jūmys atqaryp jürgendikten, jalaqy almaidy (onysy, ərine, beker i̇edi)
degen syltaumen aqşa berip jürdi. Arada biraz uaqyt ötken soñ Taieb i̇endi
SAS - qa da baryp əurelenbesten, ūzaq jyldar boiy özine qorlyq
körsetken jūrtqa jüris-tūrys i̇erejelerin özi-aq jariiälap tūratyn boldy.
– Taieb! Taieb! - dep sözin jalğady leitenant. - Jalpy bəribir ğoi...
əitkenmen bəri de tüsinikti... - basqalar tüsinbei tūrğandai - aq. - Nesi bar,
i̇eger sol ğana laiyq deseñder, men...
Beişara Taieb! Kez kelgen kisi mañyna jolamauğa tyrysatyn las qoqys, juyndy -şaiyndy, nəjis, - bəri de, əiteuir, sonyñ ülesine tiıp
jatady.
Taieb jiynğa būryldy:
– Talanyñ jamağaty, qorqynyştan tüsteriñ būzylyp ketipti, zəreleriñ
bek ketkenin közderiñnen körip tūrmyn. Dəpterleriñniñ mağan keregi joq,
tizim de jürgizbeimin, onymen özderiñniñ bireuiñ ainalysyñdar. İeger
kəpirlermen jūmys istesek, senderdiñ dinderiñniñ jaqtauşylarynyñ biri
kelip, bauyzdap tastar deisiñder ğoi... Solardan qorqasyñdar... ölerdei
qorqasyñdar! Sender mendei i̇emessiñder... Men, Taieb, olardan
qoryqpaimyn jəne mūny bəriñe aşyq aitamyn. Aityp baryñdar. Al
tizimderiñdi men jasamaimyn.
Bir şal Taiebke jalyna bastady. Qobaljyğannan dausy dir-dir i̇etedi.
Oğan tağy bireuler, aqyr aiağy bükil jiyn qosyldy. Közin jūmyp alğan
Taieb ləm-mim demedi. Taieb özin jer-kökke syiğyzbai maqtap, aiağyna
jyğyluğa şaq qalğan tobyrdyñ jalynyp-jalpaiuyn, jalynyşyn ünsiz
tyñdap tūra bergen. Kelisim bermes būryn əlgilerdi ūzaq tyñdady.
Ony qūttyqtau üşin bəri oryndarynan tūrdy. Jūrttyñ japatarmağai
alğystaryn aityp, jalğan maqtauğa basqanyn Başir alystan körip tūr.
Ol frantsuzşa i̇estirte til qatqan:
– Oñbağandardy öltiru kerek!
– Kərtişkeñ mine, doktor!
Belaid aiqai saldy. Mūnyñ qolyna jarmasyp, alañnan küştep alyp
ketti. Tek bylai şyğa bergende:
– İesiñ dūrys pa? - degen
– Meniñ be? Mümkin, biraq senderdiñ bəriñ ölekse i̇ekenderiñ anyq. Bəriñ
de! Talada Taiebtiñ auzyn ottaubaiymen qosa tyğyndaityn i̇eşkimniñ
qalmağany ma?
– Joq, əlgi fakultetiñde ne oqytqan sağan, bauyrym?.. Əlgi masqara
kezinde... auadan i̇eşqandai iıs sezinbegeniñ be? Joq pa? Sen doktor
i̇emespisiñ, mūny jaqsy biluiñ kerek. Būdan köksiñniñ... əldebir qyşqyltym
iıs şyqqanyn añğarmadyñ ba?.. Ber jaqtary büp-bütin köringenimen, ar
jağyndağy i̇etteri şirip ketken ğoi... Baiqaimysyñ? Ölekse iısi müñkidi.
Şibörilerdiñ üiir bolatyny da sondyqtan... Jaraidy, doktor, cay bol
jəne... būl jerdiñ aua raiy sağan qolaisyz degen keşegi sezimdi ūmytpa...
Ol kete bermek i̇edi, Başir şekpeniniñ i̇etegine jarmasty:
– Toqtai tūrşy!
– İə, ne aitasyñ?
Anau i̇eşteñe demedi.
– Otpen oinauğa tym jassyñ, bauyrym... Talany dertinen aiyqtyru
üşin qandai dəri kerek i̇ekenin bilemisiñ.. i̇eñ aldymen diagnozyn dūrys qoiu
qajet... Seniñ meditsinalyq ğylymyñ būl jerde dərmensiz.
– Bilesiñ be sen?..
Başir i̇ekiūşty küide qaldy.
– Bərin de bilem, - dep küldi Belaid.
– Derevniadağy FNO ökilin aitam?
Belaid jymiiä tüsti.
– Sen mūny menen, irumenderdiñ dosynan sūrap tūrmysyñ? Sen,
şynynda da, tym jas i̇ekensiñ, bauyrym... onymen qoimai... aşulanasyñ.
Nege? Taiebtiñ jiynda aitqan sözine bola ma?.. Sağan keregi ne... Onyñ
üstine, otbasyndağy barlyq rölder bölip alynğan... Əli - batyr; jūmys
istep aqşa tabatyn jəne basqalarğa da septigi tiıp jürgen qaiyrymdy
jigit - Uəli... Şeşem - qatañ dəstürdiñ kisisi... Farrudja - jesir, tağdyr
qūrbany... özimen-özi jürgen adam! - Ol dausyn qataitty: - Al men
satqynmyn... körip tūrsyñ. Sağan müldem oryn joq... Odan da kitaptaryña,
nauqastaryñ men astanadağy i̇ermek qyp jürgenderiñe qaitqanyñ jön...
– Men onda bara almaimyn, - dedi Başir.
– Nege?
– Politsiiäğa bola.
– Əbden laiyqty sebep, - dedi Belaid.
Ol külip kete bardy. Keñ adymdap, köşeniñ aiağyna baryp ta qalğanyn
Başir körip tūr. Özi: "Azdap işken raqat qoi, şynynda!" - dep əndetip
barady. Sodan soñ artyna būrylyp aiqailady:
– Mohand Said ūly Ramdan jaiynda i̇eşteñe bilmeisiñ be dep sūrap i̇edi.
Mūnda kelgeli onymen söilespegen de şyğarsyñ. Soğan kirip şyqşy. Kete berigi, tağy būryldy: -Men jiberdi de... al i̇endi üiiñe bar, ūzamai
komendanttyq sağat bastalady... Makiavelli!
Başir joğarydağy bölmege köterilip, jatqanmen ūiqysy kelmedi. Közi
baqyraiyp, i̇eki qolyn basyna aiqastyryp şalqasynan jatqan onyñ
qūlağyna köşedegi şolğynnyñ jailap basqan aiaq dybystary jəne bir
jaqtan ükiniñ mūñly üni i̇estildi.
"Talany dertinen aiyqtyru üşin qandai dəri kerek i̇ekenin bilemisiñ.. i̇eñ
aldymen diagnozyn dūrys qoiu qajet..."
Biraq mūny ondai diagnoz qoiuğa i̇eş uaqytta üiretpegen. Mūnda ondai
nərseler tym köp, i̇eşqandai i̇ereje degen joq, i̇eñ bastysy - basyr nemese
jelşeşek auruy kezindegidei negiz bolatyn da i̇eşteñe joq.
Əitkenmen, basqa da tauly derevnialardağydai Tala-Uzruda da baiağy
zamandardan osylai i̇edi. Bir qarağanda, ömir jyljyp bara jatqan, bir
ornynda tūrmağan sekildi. Al şyndyğynda şe? Öz əkelerimizdiñ ata balalarynan i̇enşilegeni sekildi biz de əkelerimizden mūrağa qalğandardy
qaitaladyq. Būl kezdeisoqtyqtan jəne basqa da zūlym küşterden
saqtaityn kepil i̇edi, əitpese baiağyda tūqymymyz tūzdai qūryğan bolar ma
i̇edi. Biz dünieni barynşa tanyp, oğan boilai i̇enip kettik, tipti quanyştan
bolmağanmen de, əiteuir qoryqpai onyñ yqpyl-jyqpylyn kezudi
üirendik. Əitkenmen, kün saiyn onyñ būryş-būryşyna tūmsyğymyz
tigen saiyn, aqyr aiağynda onyñ biz üşin nemese bizdiñ ol üşin
jaralmağanymyzğa aiqyn kezimiz jete tüsti. Dünieniñ barlyq
qaiyrşylyğy, auru-syrqauy, nadandyğy, aştyğy, suyğy, zūlymdyğy,
şarasyzdyğy, jekköriniştiligi men alasapyranynan özimizdi qorğap
qalatyn dərmenimiz joq: bizdiñ oğan küş-qairatymyz da, bilimimiz de,
dəuletimiz de tapşy. Bizdi jañalyqtarğa talpyndyrdy, biraq keide bizge
ol kündelikti küibeñ tükke tūrğysyz qam-qareketterden jyraqtağy qol
jetpes şyñ bastarynda jyltyldap tūrğandai bolyp, bizdiñ basymyzdy
közge körinbesten qanşama aspan şamşyraqtary jarqyrap tūrğan kökke
qarai i̇emes, qaita jerge tūqyrta tüsetin siiäqty.
Ata-babalar zañy! Ğasyrlar boiy sony qoldanyp kelgenine qarağanda,
ol da jaman bolmağan tərizdi. Tek soğan ilese bilu kerek. Jañalyqtar tükke tūrğysyz balanyñ i̇ermegi ğana i̇emes, baryp tūrğan naqūrystyq,
əitpese öziñdi-öziñ qūrtu. Jūrt taptauyryn i̇etken sara jolmen jürgisi
kelmeitinder nemese odan basqa jaqqa auytqyğandar öz ajalyna
asyqqandar, tipti basqalardyñ da obalyna qalatyndar. Bizdiñ
danyşpandardyñ sözderinde jiı kezdesetin mynadai naqyl bar: "Atababalarymyz bərin de aityp ketken, bizdiñ oğan qosar i̇eşteñemiz de joq".
Bizdiñ jañadan oilap tabar i̇eşteñemiz joq. Kimde kim ata-babasy qaldyryp
ketken izden şyqpai kele jatsa - adal adam degen sol
Degenmen, osylardy bala kezimizden sanamyzğa qūiyp, ata-babanyñ
salt-dəstür, ədet-ğūryptaryna, olardyñ is-əreketterine, qajyr-qairatyna,
tyiymdary men nanym-senimderine i̇erte bastan qanyğamyz. Asau
jürekterin qatañ tizgindegen barlyq təubalyq şekteuleri bizdikine
ainalady. Aqyry is-qimyl zañdaryn, olardyñ şekteulerin, qatelik
mümkindikterin de naqty tanyp bilmesten sonyñ tūtqynyna ainalamyz. Al
būlardan qūtylu üşin batyldyq nemese jetesizdik jetkiliksiz, ol üşin
danyşpan boluyñ kerek.
Tala-Uzru, jartastağy būlaq! Biraq şynyn aitqanda, bizdiñ
derevniamyzda būlaq ta, jartas ta joq, biraq ata-babalarymyzdy jazyq
daladan quyp şyqqan kezde tau jotalarynyñ arasyna qonystanu üşin
osynda kelgen olar jaña mekenderin būryn özderi tūrğan derevnianyñ
atymen atağan körinedi. Sol zamandarda alğaşqy Talada bitik ösken astyq
samal jelmen terbelip, sai arnalarymen tabyn-tabyn maldar josyp
jüredi i̇eken.
Ol jaqtan ar-namysymyzdy qorğap qalu üşin qonys audaryppyz.
Teñizdei tolqyğan bitik i̇eginin, öris tolğan malyn tastap, ata-babalar
masqaraşylyq igilikten göri i̇erkin qaiyrşylyq ömirimiz artyq dep
josyla köşipti. Jazira alqapty tastap ketkennen beri bizdiñ i̇el i̇emen
jañğağynyñ ūnyn azyq qylyp, qysy-jazy qoi jüninen toqylğan kiım
kigen, aşyqqan, suyqqa toñğan, jalañaiaq jar keşken, biraq
qaiyrşylyqpen kün körse de, adamdyq qadyr - qasietterin berik ūstap,
ony dünieniñ bailyğyna aiyrbastau oilaryna kirip te şyqpağan...
Tala-Uzruda būl əlmisaqtan qalyptasqan nərse i̇edi.
İendi mine, basqa zaman keldi, i̇endi qanşama ūrpaqtar aqyl-oiy men küşqairattaryn sarp i̇etip, asqan tözimdilikpen ğasyrlar boiy qalağan myna
qabyrğalar, myna imandylyqtar, myna zañdar Taiebtiñ jarymestigi men
Amerdiñ aşközdiginiñ biligine būiyryp otyr...
Qalyñ jün körpeniñ astynda ary-beri aunaqşyğan Başirdiñ kirpigi
aiqasar i̇emes. Soñğy şolğynnyñ aiaq dybysy jaña ğana sap bolğan. İendi
kelesisi kelgenşe bir sağattai uaqyt bar. Başir ornynan tūrdy. Şyğaiyn
dep i̇esikti aşa bergende Sminanyñ ūiqyly-ūiau dausy i̇estildi:
– İesiñ dūrys bolsa, üide otyr.
Ol i̇esikti jaiymen jauyp kete bergen. Üiden Farrudjidiñ şoşynğan
dausy şyqty: "Ağa, qaida barasyñ?"
Aiağynyñ dybysy ədetten tys düñkildep i̇estilgen öli köşelerde əriberi jürdi. Osy bir meñireu ünsizdikti byt-şyt qylu üşin aiqai salğysy
da kelgen. Jarqanattar bir qabyrğadan i̇ekinşisine beibereket ūşyp jür.
Bir jerde şeşesi balasyn jūbatyp jatty.
Meşit aldyndağy şağyn alañda Mohand Said frantsuz şylymyn
şegip tūr. Başir qasyna ünsiz otyra ketkende ol tipti būrylğan da joq.
– Bir sağattan keiin şolğyn keledi, - dedi Mohand.
– Ūiqym da kelmeidi, üide de otyra almaimyn.
– İeger seni osy jerden ūstap alsa, bükil derevniağa kesiriñ tiedi.
– Al sen şe?
– Men qaşan qalasam, sonda qaitam... ağañ Belaid tərizdi.
Başir kenet qaradai mazasyzdanyp:
– Da-Mohand, sezesiñ be? - degen.
– Neni? - dedi Mohand.
– Ölekseniñ iısin.
– Üige qaitqanyñ dūrys.
– De-Mohand, seniñ zamanyñda bəri basqaşa bolmap pa i̇edi, ə? Olar
qabyrğanyñ ar jağynda būiyğyp, qarañğyğa tesilip, ər sybdyrğa qūlaq
türip, balalarynyñ auzyn basyp, zəre-qūttary qalmai, tañğa deiingi ər
sağatty sanap otyryp pa i̇edi? A? De-Mohand, seniñ zamanyñda aianbai
aiqasyp, qajet bolsa, qaharmandyqpen jan beretin i̇edi ğoi.
Mohandtyñ qatparly qabyğy aqyry aşyldy.
– Keide, - dedi ol, - sabyrly bola da bilgen abzal.
– Sabyrly bol deimisiñ! Bükil derevnia jūrty tas pen malğa ainalyp
ketken dersiñ! Būl ölkeniñ halqy əbden azğan i̇eken.
– İeger derevniada tağy biraz bolsañ, būlai demes i̇ediñ.
Kenet būlar meşit jaqtan asyğys basqan aiaq dybysyn i̇estidi.
Başir qaşa jöneluge ornynan tūra bergen.
–Tym keş, - dedi Mohand, - i̇endi qala ber... əitpese olar atudan da
taiynbaidy.
Tap osy mezette alañğa Belaid jügirip jetken.
– Mohand... A? Sen de osyndamysyñ?.. İekeuiñ de mağan kereksiñder...
i̇ekeuiñ de... Mohand, ūlyñ Ramdandy Aljirde tūtqynğa alypty... Al seni, dedi ol inisine qarap sözin jalğastyrdy, - i̇eger ol aityp qoisa, jedelhat
tünde jetken boida tañ atqanşa qamauğa alady... İendi taiyp tūrmasañ
bolmaidy... Oñtüstik qaqpağa bar, sondağy kisi seni.. Amiruştyñ baqylau
beketine aparady... Qane, bolsañşy i̇endi...
Ol Başirdi i̇erki - aldyna qoimai itermeledi.
– Kempirge de... Taiebke de uaiymdama... İekeuiniñ de qamyn jeitin
kisiler bar, doktor.
Art jaqtarynan Mohandtyñ külkisi, dauystar i̇estildi.
– Şolğynmen söilesip tūrğan Mohand qoi... Qoryqpa... Sen tikenek
symnyñ ar jağyna şyğyp ketkenşe, olardy bögei tūramyz... Odan əri
i̇eşkim de qumaidy.
Mohand şolğyndağy jigittermen ony-mūnyny əñgime ğyp tūrğan
alañğa Belaid ta barğan. Qarañğyda mas adam sekildi teñsele basqan
Belaid kenet ənge basqan:
Azdap işken raqat qoi qaşanda...
Başir oñtüstik beketten qarala kürte qymtanğan orta boily kisini
kördi. İesine Aljirdegi kişkentai qyzmetşi tüsken. Aty Mesaud i̇eken.
Mesaud Başirge qalyñ rezeñke tabandy jaña berzent bəteñke, özi kiıp
tūrğandai kürte men Lambretta avtomatyn ūstatty.
– Mūnyñ tilin biluşi me i̇ediñ?
– Əzirge joq, - dedi Başir.
– Onda üiretem.
Küzetşilerdiñ biri tikenek symnan ötip ketuge kömektesti. Bireui
şolğyn kelip qala ma degen qauippen jol qarap tür.
Auadan dymqyl hoş iıs añqidy. Başir i̇eñkiş tartqan Mesaudtyñ
sūlbasynyñ soñynda jiyrma adamdai jerde kele jatyr. Avtomat basynda
jeñil köringen, biraq bəteñkesi aiağyn qajaityn siiäqty. Mesaud artyna
būrylyp qarar i̇emes. Tynyğuğa da aialdağan joq. Ol ai astyndağy būta qarağanğa da, kök jüzindegi jypyrlağan jūldyzdarğa da köz salmaidy.
Osylaişa bes sağattan astam uaqyt jol jürdi...
Başir avtomat iyğyn janşyp kele jatqanyn sezdi. Ökşesi men
başpailarynyñ terisi ot bolyp janyp barady. Jolda tastar
jatqandyqtan būl bəteñkesin şeşe almady, onyñ üstine Mesaud dalamen
tike tartyp barady. Başir ūiqymen de, iyğyn janşyğan avtomat
auyrlyğymen de alysyp keledi. Tün mūnyñ közine küñgirt körindi, ūzamai
ol əldebir tetiktiñ birkelki jūmys istep bara jatqany tərizdi
jolbasşysynyñ alma-kezek alğan aiağynyñ qozğalysynan basqa i̇eşteñeni
körudi qoiğan. Başir toqtai qaldy. Mesaud ta toqtady.
– İeşteñe i̇estigen joqpysyñ?
– Joq, - dedi Mesaud. - Alğaşynda ylği da solai. Birdeñeni i̇estitin
siiäqtysyñ, biraq i̇eşteñe joq.
– Men şarşadym, - dedi Başir.
– Bilem.
– Az-kem tynyqsaq qaitedi?
– İeger toqtasañ, onda əri qarai jüre almai qalasyñ... Onyñ üstine,
jete almai qalarmyz...
– Bəteñkemdi şeşeiin. Aiağymdy əbden qajap tastady.
– Onsyz bir şaqyrym da jüre almaisyñ.
– Jəne işine su kirip ketken siiäqty, ylğal Tym qūryğanda şūlyğymdy
şeşeiin.
– Ol su i̇emes, - dedi Mesaud, - qan. Üirenbegendiki ğoi. Bylai bolsyn.
Osydan bir şaqyrym jerde ormanşynyñ üii bar. Biz kelip alyp ketkenşe,
sonda bol... Men əri keteiin, tapsyrmany merziminde oryndauğa tiıspin
Jolda ormanşyğa i̇eskerte ketermin Oğan tek: "Mūnda qaban köp pe?" deseñ
bolğany.
Mesaud Başirge dəke salğan sömkeni qaldyrdy da kete bardy...
Ormanşy dausy zor, qoiu mūrtty kisi i̇eken. Ol qalşiyp qatyp
qalypty.
– Kapral Brahim ben Brahim, jeti myñ tört jüz i̇ekinşi nömirli, Aljir
atqyştarynyñ birinşi polki...
– Qaiyrly keş, - dedi Başir, - əbden şarşadym.
– Aityp tūrmyn ğoi: tamaq işkiñ kelse - iş, şöldeseñ, susyn iş,
ūiqyñ kelse - ūiyqta, şarşasañ, demal...
– Mūnda qaban köp pe? - dedi Başir.
Brahimniñ dausy özgerip sala berdi.
– Kir, bauyrym, kir. Üiimniñ i̇esigi sağan aşyq. Mūnan bəri de tabylady.
Başirdiñ aiağy qan-josa bolypty. Qap-qara bolyp qantalap ketken.
Dəkeni aiağyna tigizgen kezde şoq basyp alğandai jany közine köringen.
– Jañadan keldiñ be? - dep sūrady Brahim.
– Körinip tūr ma?
– Aiağyñdy saqta... əli öziñe qajet bolady.
Bireu būtalardy qozğap ketti... İt yryldady... Ūiqysy būzylğan
qūstar byr-byr ūşty...
- Mynanyñ bərin jina, - dedi Brahim, - söit te mağan iles. İeşteñeñdi
ūmytyp ketpe.
İesik aldynda tekşelep otyn üiilipti. Ormanşy jarylğan ağaştyñ
birazyn alyp tastap:
– Mūnda kir, - degen, - işi quys.
Başir tesikke süñgip ketti de ormanşy quysty otynmen jauyp
tastady.
– Avtomat ūñğysyn mūnda tyq... mūnda... əi, baiqa! Baiqausyzda atyp
qaluşy bolma.
Başir onyñ ketip bara jatqan dybysyn i̇estidi.
– Atuşy bolma, ūqtyñ ba.
Bireudi süiretip kele jatqan nemis qasqyr iti körindi, artynan yrs-yrs
i̇etken birneşe paida boldy. Başir olardyñ arabşa söilegenderin i̇estip
jatyr. Əlgiler üiilgen otyn qasynan əri-beri jürdi. Bastyğy i̇esiktiñ
mañynda ormanşymen söilesip tūr.
– Fellaga qaşan ötti?
– Senderdiñ aldaryñda ğana, - dedi ormanşy.
– Qaşan bolmasyn, - dedi harki, - oiynyñ osylady əli. Analar
bauyzdap ketedi, nemese biz atyp tastaimyz. Sağan mūnyñ qaisysy dūrys?
Külgen kezde harkidiñ qoñyr jüzinen appaq tisteri jarqyrap körinedi.
Satqynnyñ jymiğan jüzi Başirdiñ qarauylynda tūr.
– İeger olar, fellagalar osynda bolyp şyqsa şe?
– Ərine, - dedi ormanşy, - fellaga şatyrda da, peşte de, ormanda da,
myna otynnyñ arasynda da, i̇esik syrtynda da, üide de örip jürgen joq
pa...
Ol i̇esik tūtqasyn tartty.
– Al kir de, izde...
Qasqyr it qarğybauyn tartyp, tūmsyğyn otyn üiilgen jaqqa būrdy.
– Myna neme qolymdy jūlyp keter me i̇eken. Volf... toqta, naisap!
– Mağan bügin bir şölmek əkelip i̇edi, - dedi Brahim, - biraq sendei
nemege i̇emes... sen onyñ qadirin bilemisiñ, üş staqannan keiin mürdem
ketersiñ!
– Bəsteseiik, - dedi harki.
Barlyğy üige kirip ketken.
Kelesi küni tün ortasynda ormanşynyñ üiine qaşyr mingen, beli
bükireigen qart şarua kelgen.
– İə, şaruañdy ait, - dedi ormanşy.
– Jai. İesegim joğalyp, sony izdep jürmin. Körgen joqpysyñ?
– İeşqandai i̇esek körgem joq.
– Mūnda qaban bar ma?
– Joğary şyq, - dedi ormanşy.
Işke i̇engen şaruanyñ boiy tikteldi. Ol birden Başirge qarap:
– Sizge qaşyr əkeldim, doktor. Tañğa deiin dittegen jerge jetuimiz
kerek, - degen.
Ormanşynyñ közi baqyraiyp ketipti. Ol Başirdiñ zattaryn jinauğa
kömektesti.
– Būl jigit i̇emşi me? - dep sūrady ol şaruadan.
– Keşeden beri tanysyp almadyñdar ma? Başir Lazrak, meditsina
doktory! Brahim ben Brahim, Aljir atqyştary birinşi polkiniñ
kapraly...
– Jaraidy! - dedi Brahim. - Tez kelgeniñ jaqsy boldy!
– Būl seni jalyqtyryp ta jiberdi me?
– Küni boiy osyny myna taiaqpen, əlde öz avtomatymen jairatsam ba
i̇eken dep oilaumen boldym. Tüsinemisiñ? Aq tüsti jəne tyrnağy alynğan...
jəne myna jeidesi... Jeidesin kördiñ be? Kabil tilin ədeii üirenip alğan
frantsuz şyğar dep ūiğardym... Jansyz... Olai bolsa közin qūrtu kerek
i̇emes pe?..
– Būl vilaiidyñ sanitarlyq qyzmetimen ainalysatyn bolady. İeger
mūnyñ bir tal şaşyn tüsirseñ, seni bağanğa asyp qoiğan bolar i̇edi...
Brahim Başirdiñ qorjynyn jinap bolğan.
– Sau bolyñyz, doktor, renjimeñiz...
Būlar tüni boiy jürdi. Jürgen saiyn Djurdjuranyñ ai nūry öpken
kögildir jotalary jaqyndap əri biıktep bara jatqandai.Tañ sibirlei bere
olar jartasqa qoñyr börik sekildi jabysyp alğan şağyn qonysqa kelip
jetken. İtter ürdi, qarañğyda jügirgen su syldyry qūlaqqa şalyndy.
Mañai salqyn i̇edi. Başirdiñ qarny aşty. Özi əbden tityqtağan. Bir
sağattan beri aiağy qaita auyryp, başpailary qan josa bolyp, janyn
közine körsetip keledi.
– Osy jerde, - dedi şarua.
– Būl jerdi bilem, - dedi Başir, - Ait-Vaaban, soñğy derevnia, būdan
keiin taular.
– Şarşadyñ ba?
– Joq. Qarnym aşty.
– Mümkin tamaq ta işermiz.
Beket derevnianyñ üstiñgi jağyndağy üñgirde i̇eken. Onda bəri jaqsy
jaiğasqan siiäqty. Başirdiñ qaidan kelgenin sūrağysy da kelmedi, biraq
būl jer baqylau beketine de, sanitarlyq beketke de ūqsaidy i̇eken.
Səlemdesu joralğysy retinde būl bəriniñ qoldaryn qysty, biraq būğan
i̇eşkimdi tanystyrğan joq. Bab əl - aktsentimen söileitin diktor radiodan
soñğy jañalyqtardy habarlap jatty. Qonystyñ keñirek böligine
ornalasqan jaralylar Mesaudpen əzildesip otyr. Ūzyn boily qara şaşty
kisi būryşta kofe qainatyp jür. Qalğandary külisip "Frantsiiä-5"
radiostansasynyñ ötirigin san-saqqa jügirtip jatty.
Qara şaşty kisi kofeni jaiyna qaldyryp, Başirdi būryşqa i̇ertip
əkeldi de i̇eşqandai kirispege uaqyt şyğyndamastan, vilaiidyñ
sanitarlyq qyzmetindegi jağdaidy i̇egjei-tegjeili tüsindiruge kiristi.
Mañyzdy jüris-tūrysyna qarağanda özi ofitser siiäqty. Būdan keiin ol
Başirge ne isteu kerektigin, qandai qarjylary baryn aityp ketti.
– Şamaly i̇eken, - dedi Başir.
– 1954 jyldyñ birinşi , - dedi ofitser, - revoliutsiiänyñ i̇eşqandai
qarjysy bolmady. Öziñiz de körersiz, jūmysty qolğa alğan boida ər
nərseniñ qiiüyn tabuyñyzğa tura keledi. Mūnda onsyz bolmaidy.
Başir mynau əzildep tūr ma degendei betine tesile qarağan. Joq,
baisaldy adamnyñ keiipi.
– Būl əli maltudy üirenbegen kezdegi siiäqty kep qoi. Aldymen suğa
sekirip tüsesiñ, sonan soñ jağağa şyğuğa tyrysasyñ.
Ol būğan kofe şynaiağyn ūsyndy.
– Batyp ketetin de jağdailar bolady... İeki kesek qant pa əlde bireu me?
– İekeu, - dedi Başir.
– Əitkenmen köp rette aman şyğady. - Ol Başirge qasyq ūsyndy. Köpşiligi jüzudi osylai üirenedi... Meniñ aitqanymnyñ bərin, doktor, siz,
ərine, menen jaqsy bilesiz, būl jöninde kitaptardan oqydyñyz. Al, biz,
şarualar, ömirde birdeñeni bile qalsaq, sony maqtan tūtamyz jəne būl
turaly jūrtqa, tipti oqymystylarğa da aityp jatamyz.
Ol söilep jatqan kezde tranzistordy öşirip tastağan. İendi kaita
qosyp qoidy.
– Myna kisi Si Mohammed, - dedi ofitser,
isteisiz. Qajet degenniñ bərin de sodan sūrañyz,
Raport daiarlap ony osyğan beresiz, mağan
tynyğyñyz. Şarşağan şyğarsyz. Mūndaiğa
bolyñyz!..

- sonymen birge jūmys
ol sizdiñ qaramağyñyzda.
özi jetkizedi. Al i̇endi
üirenbegensiz ğoi. Sau

Ol bir şynyaiaq kofeni birden qağyp saldy.
kelip, bəri de daiar degen.
Ol avtomatyn alyp şyğyp ketti.
Anau şyğyp ketken boida əñgimeniñ tiegi ağytyldy. Bəri "Dürbi"
operatsiiäsy jaiynda aityp jatty. Başirdiñ közine ūiqy tyğylyp otyr.
Qasyna Mesaud kelgen. "Aqyry kelip qalğan i̇ekensiñ, ana jerdegi jaraly
bir bauyrdy qarasañ qaitedi? Hali tym naşar". Aqyry olardyñ bərin
qarap şyğuğa tura kelgen. tañerteñgi uaqyty osymen ötti. Közi ilinip
ketpes üşin Başirge əlsin-əlsin şyğymy küşti kofe əkelumen boldy.
Tüske qarai əbden qaljyrağan ol būryştağy jerge qūlai ketken. Basyn
qoiğan tas Aljirde jatyp ūiyqtaityn mamyq jastyqtan bir kem
bolmağan sekildi.
Tüsine Klod kiripti, qyz basyna bigudi salğan kərteñ əielmen jağağa
şyğyp, köne frantsuz tilinde birdeñeler aityp jür i̇eken, onysy Başirdiñ
qūlağyna asa ūnamdy i̇estildi. Jigit ūianyp ketti.
– Jaqsylap tynyqtyñ ba? - dep sūrady Si Mohammed.
– Rahmet, öziñ şe?
– Biz mūnda bir-birimizden ol jaiynda sūramaimyz. İendi birneşe
künnen keiin öziñ de üirenesiñ - qam-qarekettiñ köptigi qanşama tynyğu
degen oiyñnan müldem şyğyp ketedi.
111 vilaii qolbasşysy polkovnikpen kezdesui kerektigi Başirdiñ
i̇esine tüsti.
– İə, - dedi ol, - Si Amiruşpen kezdesuim kerek i̇edi.
– Si Amiruşpen be? - dep qaita sūrady Si Mohammed. Ol külip
jiberdi. - Ony sen keşe kördiñ i̇emes pe, kofemen syilağan sonyñ özi ğoi.
Talada bir-birine ūqsas künder ötip jatty. Derevnia tūrğyndary jüristūrystyñ bir i̇erejesine üirene bastasa, zamatta əlgige müldem qaramaqarsy basqa bir i̇erejege üirenuge məjbür bolatyn. Kündiz frantsuzdarmen
birge: "Fellaga baqaişyğyna deiin qaruly, al bizdiñ qorğanatyn tügimiz
joq. Olardyñ aitqanyn istemesek, bərimizdi qoidai bauyzdap ketedi" dep
şağynuğa məjbür. Al tünde partizandarmen, biz bauyrlar i̇edik, i̇endi
Ūlttyq azat i̇etu əskerine kömektesu üşin amalsyz dūşpandarmen ymyrağa
keluge məjbürmiz. Talanyñ köptegen tūrğyndary, şynynda da, osy
azattyqty kütken, biraq būğan jetu üşin partizandar tura joldy qalap
alsa, biz odan göri şiyrlau, biraq qateri bəribir az i̇emes joldy:
dūşpandarmen qatar, al keide tipti solardyñ arasynda ömir süru jolyn
tañdadyq.
Frantsuzdardyñ jeñuin tilegender tym kep i̇emes-ti, biraq olar jaqta
küş-quat mol bolatyn. Olar sausaqpen sanarlyqtai ğana i̇edi, biraq
būqpaqtamai, qatty söiledi, tūia tamaqtandy, zalalyn de şeksiz tigizuleri
mümkin i̇edi.
Teginde, i̇eñ basty qater osyndai adamdardan tönetin. Frantsuz
soldattarymen istes bolğan kezde olardan ailamyzdy asyryp jiberuge
bolatyn, öitkeni, olar bizdiñ i̇elimiz, ədet-ğūryptarymyz jaiynda i̇eşteñe
bilmeitin. Söitip, olar da, biz de belgili oiyn i̇erejelerin ūstanuğa məjbür
boldyq, əitkenmen būl asa qatal oiyn i̇edi. Biz frantsuzdarmen soğystyq,
biraq ol üşin bir-birimizdi öle-ölgenşe jek körip kettik deuge bolmaidy,
ərkim tek jeñiske jetuge ğana tyrysty. Al dūşpan jağyna şyğyp ketken
bizdiñ adamdar üşin būl oiyn müldem aiausyz i̇edi, öitkeni, olar ərqaşan
ölimge bas tikkender boldy. Būrynğy bailanys ataulynyñ bərinen birjola
qol üzgen olar qatty dauyl kezinde qaltaqtağan qaiyqta jan dərmenimen
jabysyp kele jatqandar sekildi jantalasatyn. Būlardy aldai almaisyñ,
būlarmen birge jürgende əlsizdik te, ūmytşaqtyq ta körsetuge bolmaidy.
Öitkeni, olar būl oiynda qandai da bolmasyn ruhani qūndylyqtardy:
jeñis namysyn, özderi üşin kök tiyndyq qūny joq Batystan aiyrylu,
nemese dini men otanyn ğana saudağa salyp qoiğan joq. Olar üşin bəri de
tym qarapaiym, sonymen qatar tym qaiğyly i̇edi, sebebi būl oiynğa olar əz
ömirlerin tigip jürgen. Ərine, olar mūndai auyr jūmystary üşin təptəuir aqy alatyn, biraq bastaryn qaterge tigumen özgelerdiñ tarapynan
qūrmet ataulydan jūrdai bolyp, keide özin-özi qūrmetteuden ada bolu
arqyly tapqan ondai bailyq kimge opa bolsyn!
Soğys bastalğannan beri Tala müldem özgerip ketken. Derevniada
i̇erkekter qalmady. Soğysqa attanğandardan i̇eşqandai habar-oşar bolmady,
olar jaiynda i̇eşkim i̇eşteñe bilmeitin. Frantsiiäda jūmys istep
jürgenderden qaityp kelgender de tym az boldy. Olar aqşa jəne mūnda
bəri de oidağydai degen hattar ğana jiberetin. Keide bireuler batyldyq
i̇etip nemese añğaldyqpen üş aptalyq demalystaryn ötkizu üşin Talağa
keletin. Alğaşqy künderi mūndai adamnyñ derevniada paida boluy basqa
jaqtan bir samal jel öpkendei əser i̇etetin. Ol özi jūmys isteitin zauyt,
jalaqy, dos-jarandary, meiramhana men kinoğa baratynyn əñgimeleitin.
Keşkilik nemen şūğyldanatynyn aitatyn: ol tūryp jatqan jaqta
komendant sağaty joq qoi. Sodan keiin oğan Taieb kelip qarauylğa
tağaiyndaityn, qūjattaryn tekserip jəne özine qajetti məlimetter alu
üşin leitenant SAS - qa şaqyrtatyn, Maidan uəkili jarna töleuin talap
i̇etip, al Malha bolsa messalist pe nemese politsiiänyñ jansyzy ma degen
küdikpen ne türli qūityrqy sūraqtardy qarşa boratatyn. Aqyry jañadan
kelgen adam birtindep taladağylardyñ kebin kietin de, birneşe künnen
keiin myna tozaqtan qaşan qūtylar i̇ekem degen uaiymğa basatyn. Attanar
küni qoştasu üşin oğan selolastary keletin, olardyñ közinen
jekköruşilik pen qyzğanyş atoilap tūratyn. Al kelesi küni ony jūrttyñ
bəri ūmytyp ta ketetin.
Bizde sondai-aq basqa jerlerde, əsirese qalalarda qonystanğandardy
da köp oilai qoimaityn. Onda tynyş ömir süretin körinedi. Al i̇eñ təuir
tūrmys Aljirde desedi, bilgenderdiñ aituynşa jūrt onda raqat tirlik
keşedi, tek qaladan ūzap ketpeseñ bolğany. Tipti Aljir tūrğyndary
sairandy būrynğydan da qatty salady i̇eken desti, būl bəlkim, ajaldyñ
taiap qalğanyn bilgen soñ ömirge degen arandary aşyla tüskendikten de
bolar. Biz əsirese osy adamdarğa qyzğanyş bildirip, olardy bərinen de
beter jek kördik. Olar da biz sekildi Taladan i̇emes pe. Sondyqtan da nege
olar da bizdiñ derevnia tirligin teñ bölispei, biz siiäqty tünderde qarauylda
tūrmai, keşkilik üige i̇erte jaryqta kele jatyp kez kelgen būryştan
saitandai sap i̇ete tüsetin Taiebtiñ boqtyğyn i̇estimei, i̇eşqandai negizsiz
əldeneden ümittenip, nege bizben birge zardap şekpeuge tiıs? Bizdiñ
aramyzdan Tunis nemese Marokkoğa ketip qalğandar da bolğan, olar soğys
habaryn tek gazettiñ ötirigi arqyly ğana i̇estigen şyğar, al jazğan
hattarymyzda ondai nərseler aitylmaityn.
Al Talada tas, ağaş, qabyrğalar, būlaqtar siiäqty qaluğa tiıstiler ğana
qalğan i̇edi, bəlkim, derevniamyzdyñ qasietti jebeuşileri ğana qaldy ma
i̇eken. İeger olardyñ, şynynda da, bir kezderde bolğany ras bolsa. Öitkeni,
əlgi jebeuşilerge qatty senetinderdiñ özderi de qazir solardan köñilderi
qalyp, olardyñ qūdyretine küməndana bastağan. Arqamyzğa batpandap
batyp jatqan baqytsyzdyqtarğa olardyñ jany aşymauy da, qaharlanbauy
da tipten aqylğa syimaityn.
Əitkenmen i̇eñ ülken qyrsyq i̇endi būrynğydai oiğa kelmegen
pəlelerden özimizdi saqtai almau, būrynğysynşa birtindep boiymyzdy
üirete almauymyz boldy. Būryndary i̇eñ ülken degen jañalyq ta ədettegi
şeñberimizge öz-özinen syiyp ketetin. İendi sət saiyn kütpegen qyrsyqtar
iektep, əbden əlek-şəlegimizdi şyğardy. Kün saiyn Delekliuz ben Taieb
bizdi qysudyñ jaña təsilderin oilap tauyp, san aluan türdegi mūndai
jügensizdikter qazirgi ömirimizdiñ zañyna ainala bastady.
Taiebke derevnia tūrğyndaryn qarauylğa tağaiyndaudy tapsyrysymen,
ol qyzyl tüsti juan dəpterinen aiyrylmady. Osy dəpterin qaita-qaita
şekpeniniñ küləparasynan jūlyp alyp, sasqalaqtağan selolastarynyñ
köz aldynda silkileumen boldy. Alğaşynda ol kezek saqtap jürdi. Biraq
ūzamai qolynda jūrtty bopsalau men qorlaudyñ qandai küşti qaruy
baryn sezingen. İendi qar jauyp jatyr ma, joq kün şyğyp tür ma, ol kimdi
qaida, qaşan, qanşa uaqytqa jiberem dese de öz i̇erkinde boldy.
İendi Taiebti baiqamai qalu i̇eş mümkin i̇emes-ti. Kezinde jūrt özin
baiqamai qaluyna qanşa küş salsa, i̇endi jūrt közine şyqqan süieldei
bolyp, ünemi köz aldyda jüruine sonşama küş jūmsady. Onyñ daliyp
ösip ketken köleñkesi Talanyñ sözine de, qimyl -qozğalysy, közqarasy men
tipti ünsizdigine deiin aralasyp ketken sekildi sezilgen.
Ūzamai Taieb opasyzdyq pen qorqynyştyñ (i̇endi öziniñ i̇emes,
basqalardyñ) şegi joqtyğyn añğardy. Ol ər kün saiyn osy şeksizdikti
i̇erekşe tabalauşylyqpen ölşep şyğuğa ərekettendi jəne kün saiyn onyñ
sondai tereñine barğany sonşama, tipti qaradai basy ainalyp ketetin.
Oilap köriñiz, būl, Taieb, bireudi ūrady, jazalaidy, qorlaidy, bəri de
qolynan keledi. Ərqaisysynyñ ömir süru tüisigi bərinen de küşti
bolğandyqtan, olar qyñq demei bərine de könedi. Aqyry i̇esirgeni sonşama
olarğa qarap til qatqan kezde būlardy "sot - Tala" ("Talanyñ şöpjelkesi")
dep atai bastağan. Onysy baiağydağy būlardyñ menmendigin ūiatyp,
sonysyn aiağymen örşelene taptap tastau i̇edi. Biraq analar külgen repet
qama tanytty. Sodan Taiebtiñ jüregi ainydy.
"Taieb aitty". Taladağy barlyq oqiğalardyñ aldynda osy söz jürdi.
Tipti qūndylyqtardyñ orny auysyp ketkendei bolğan: Taieb būrynğydai
leitenant Delekliuzdiñ bedelin köldeneñ tartyp jatpastan, "kapitan
aitty" degendi asa bir airyqşa jağdaida bolmasa qaitalamaityn da
boldy, Tala üşin Taieb onyñ tağdyrynyñ tiri ainasyna ainaldy da, əli de
əzil aituğa dərmeni jetetinder: "Kökte qūdai, jerde Taieb" deitin bolğan.
Leitenant Delekliuz raporttyñ qorytyndy böligin kaita oqyp şyqty:
"Būl jerde qarsylyq is jüzinde joq. Onyñ is-əreketteri qaşyp-pysumen
ğana şektelude. Al tūrğylyqty azamattarğa kelsek, köptegen belgilerge
qarağanda, jergilikti tūrğyndardyñ oilarynan qarsylastyñ beinesi
müldem öşetin siiäqty. Bizdiñ is-qimyldarymyzdyñ jaña kezeñine qatysty
komandovanieniñ jaña nūsqaularyn kütemin..."
Raportqa qolyn qoiğan ol "Dürbi" operatsiiäsyn jasağan strategterge
qylğan qiiäñqylyğy jaiynda qyby qana oilap qoidy.
Leitenanttyñ boiy jeñildep qaldy: ol öz boryşyn oryndady. Aqyry
şynaiy əskeri salt-dəstürler joğalyp, i̇eşkimge i̇eşkim ömir jürgizbeidi
i̇eken, keri ketken azamattyq ökimet əlsizdigi jəne dərmensizdigi arqyly
əskeri basşylyqqa zardabyn tigizgen i̇eken, biz, qatardağy ofitserler,
kapitandar men leitenanttar, qūty qaşqan ökimetti auystyryp, qalai
bolğanda da jeñiske əkeluimiz kerek. Delekliuzdiñ būğan derbes ədisi de bar
i̇edi. Ol şeşim qabyldauğa qūqyly adamdarğa i̇eleusiz ğana öz pikirin ötkizip
jiberuge tyrysatyn. Türli faktilerge auzy - mūrnyna deiin tolyp tūrğan
onyñ soñğy raporty bir ğana qorytyndyny quattaityn: revoliutsiiälyq
soğys klassikalyq soğyspen üş qainasa sorpasy qosylmaidy, demek,
dūşpandy tek öz qaruymen ğana, iağni, öz jağyña tūrğylyqty halyqty
tarta otyryp qana jeñuge bolady, saiyp kelgende, mūnyñ özi kürestiñ
basty maqsaty boluğa tiıs.
Būl leitenanttyñ alty ai işinde komandovaniege joldağan altynşy
raporty i̇edi. Mūnda ol tiısti qorytyndy jasady. Tizi-Uzudağy mosqal
tartqan ofitserler (bəri derlik i̇eluden asyp ketken jəne ūrystar turaly
tek kitaptardan ğana biletin) klassikalyq soğystyñ jaqtastary i̇ekenin
Delekliuz jaqsy bildi: olar dūşpandy aşyq ūrysta soq, qalğanyn
basqalar jaiğastyrady dep paiymdaityn.
Sonymen qatar Delekliuz olardyñ qatarynda əsirese būryn
Ündiqytaida soğysqan adamdar da baryn, mūndai ədettegiden tys soğysta,
revoliutsiiälyq şaiqasta, öz bailamdarynyñ üstem boluyna tyrysatyndar
baryn da jaqsy biletin. Sondyqtan da leitenant baianhattaryn asa
tyñğylyqty i̇etip jazuğa tyrysty. Əsirese ol öz közqarastaryn birtindep
jəne dəiekti jetkizuge baryn saldy. Birinşi baianhatynda ūstatpaityn
jauğa qarsy qyzu ūrystardyñ saldary tek qana teris nətije beretinin
dəleldese, al qazir qol qoiğan soñğy məlimdemesinde birinşiden bastap
soñğy betine deiin soğys jürgizudiñ psihologiiälyq təsiliniñ
artyqşylyqtary baiandaldy.
Jəne būl rette öz bastyqtaryna qarsy psihologiiälyq yqpal jasau
kurstarynda özderi oqytqan i̇erejelerdiñ birin alğa tartqan: "Qandai
mūrattarda bolmasyn körinis tabatyn kez kelgen aqiqattyñ asa sirek
jağdaida bolmasa, ə degennen kökeige qona ketui neğaibil. Adamnyñ aqyloiy tipti asa jaqsy degen jañalyqtyñ özine būrynğy qarqynnyñ
kesirinen tosyrqap, tipti keide oğan teris qarap ketedi. Batys mədenieti
daryğan hristiandyq aqyl-oiymyz bar bizder boi ūratyn aqiqatty ony
qabyldauğa müldem daiarlyğy joq adamdarğa jönsiz tyqpalamai, birtindep
siñiruge tiıspiz" (Psihologiiälyq yqpal jasau jönindegi oqu qūraly, 102bet).
Mine, sondyqtan da mūnyñ közqarasynşa, basqa da sektorlardyñ
bastyqtarymen birge mūny da Tizi-Uzuğa şaqyrğan "Dürbi" operatsiiäsy
qatelikten göri, qylmysqa jaqyn. Būl operatsiiä alty ai boiy
tözimdilikpen jürgizilgen jūmystardyñ nətijesin kül-talqan i̇etip, tərtip
pen örkeniet küşterine odaqtas boluğa kelip qalğan tūrğylyqty halyqty
birden fellaga jağyna şyğaryp jiberedi. Qanşama qiyndyqtarğa
qaramastan özi sekildi osyndai jūmystar jürgizgen ofitserlerdiñ barlyğy
mynadai qaiyrsyz operatsiiänyñ aldynda özderin osy künge deiin istep
kelgen jerlerinen alys audandarğa jiberulerin sūrağan i̇edi. Söitip,
Delekliuz de öz rotasymen birge tau arasyndağy özin i̇eşkim tanymaityn
jyraqta ornalasqan Ait-Vaaban derevniasyna jürip ketuge tiıs boldy.
İerteñ tañ səriden jolğa şyqpaq...
Işke kirgen starşina rotanyñ joryqqa daiar i̇ekenin baiandady. Qaita
şyğa bergen ony Delekliuz toqtatyp:
– Əlbette, jergilikti halyq i̇eşteñe bilmeuge tiıs... Tüngi şolğyndar da
ədettegidei uaqytta şyğatyn bolsyn, - degen.
Şolğyndar qanşama ailar boiy təuligine birneşe ret jer şolyp
qaitatyn. Olar bağyttary men sağattaryn ünemi özgertumen bolğan,
əiteuir alaböten oqiğağa ūşyrap körgen i̇emes.
Birinşi şolğyn Oñtüstik qaqpağa bettedi. Soltüstik jaqtağy
derevniadan şūğyl tömen ketetin jartas qūlama tik bolatyn. Joldyñ i̇eki
jağyna qalyñ būtalar ösken. Qalyñğa kirmes būryn şolğyn toqtap, būta
mañyn barlap kelu üşin ədette bir soldat jiberetin. Serjant būl joly da
sony istedi. Barlauğa asa qyrağy bolğandyqtan Sileusin kez atanğan Jorj
Şode ketken. Səlden keiin qaita oralğan ol: "İeşteñe baiqalmaidy,
serjant", -dep baian i̇etti.
Şolğyn ilgeri jürdi. Ol ormanğa kire bergende alda kele jatqan IIIode
arqasynda sebeti bar əieldiñ jaqyndap qalğanyn kördi. Komendant
sağatyna nebəri on bes minöttei uaqyt qalğan. Ədette būl uaqytta
tūrğyndar derevniağa qaityp bara jatatyn. Əlgi jaqyndap kelgende
Farrudjany tanyğan Şodege ol birdeñeden şoşynğan sekildi köringen.
"Qane tezdet, - dedi soldat oğan, - öitpese küzet beketinde tünep jürersiñ".
Öñi bozaryp ketken əiel jymiiüğa tyrysty, şamasy, mūnyñ aitqanyn
tüsinbegen de siiäqty, sonsyn "rahmet" dedi de jürisin jyldamdatty.
Būdan keiin Şode birazdan soñ ony serjant toqtatyp: "Mūnşa keştetip,
ne bitirip jürsiñ?" - degen dausyn i̇estigen. Farrudja jauap qatpastan qaşa
jöneldi. Serjant būtalardyñ tübin tintip şyğuğa būiyrğan.
Arada bir minöt ötpesten Şode myltyq dausyn i̇estidi. Būğan ūzaq
avtomat kezegi qosylyp, orman işi tars-tūrs atysqa, əldebir dauystarğa,
ysqyryq, əldebir közge körinbeitin i̇elesterge aiqailap əmir berumen u-şu
bolyp ketti. Būl on minöttei uaqytqa sozylğan. Küzet beketinen leitenant
Delekliuz bastağan soldattar jügirip jetken kezde serjant öz adamdaryn
tügendep jürgen i̇edi. Bes soldat qaza tauypty. İekeui jaraqattanğan,
olardyñ yñyrsyğan dauystary jol boiyndağy kaktustardyñ qasynan
şyğyp jatty. Qalğandary işterinde serjant pen Şode bar, aman
qalypty. Soldattar ağaş - ağaşty qaldyrmai, bükil toğaidy tekserip
şyğyp, i̇eşteñe tappady. Şode fellaganyñ jotadan özenge tüsip ketkenin
aitty.
Serjant Lazrak on soldatpen birge Ait-Vaabanğa baruğa, biraq asa
qajet jağdai tumasa, ūrysqa aralaspauğa būiryq alğan. Küni boiy jürgen
olar tym alysqa ūzai almai, keşke qarai Talanyñ şetine zorğa ilikken.
"Dürbi" operatsiiäsy bastalğannan beri ər süiem jerdi dūşpan soldattary
basyp jatqandyqtan, solarmen ūşyrasyp qalmau üşin keide atşaptyrym
jerden ainalyp ötuge tura keletin.
Taladan şyğa bere olar barlauğa Farudjany jibergen, biraq ol keri
qaityp oralğan joq, mūnyñ aqyry dūşpan şolğynyna ūşyrasyp qalumen
tyndy. Būlar amalsyz ūrysqa aralasuğa məjbür bolyp, būdan keiin izderin
jasyryp ülgergen. Əli Farudja men derevnia tūrğyndaryna kesirimiz
times pe i̇eken dep iştei uaiymdaumen boldy.
Aldarynda ketken barlauşy qaityp kelip, būlar ötip ketpek bolğan
qoinaudy dūşpan basyp alypty degen habar əkelgende Tigmuninge jetip
te qalğan i̇edi. İendi bağdardy auystyru kerek. Əli jağdaidy baiqap kelu
üşin türli bağyttarğa üş kisi jiberdi. Olar köp ūzamai qaityp kelip,
barlyq joldyñ kesip tastalğanyn aitkan. Jasaqqa taiauda ğana qosylğan,
Taladağy atysqa qatty i̇elikken jas jigit i̇eñ soñynan keldi. Özi:
– Saqşy qarauylyma döp kelip i̇edi, - dep külip qūiady.
– Aqymaqtyqty qoiyñdar, jigitter, - dedi Əli, - ūrysqa kiru jöninde
əñgime boluy mümkin i̇emes, i̇esebin tauyp, sytylyp ketu kerek.
Tigmunin jotasynyñ aiasynda meşittiñ mūnarasy soraiyp körinedi.
Jerge jabysa qalğan derevnianyñ sūlbasy alystan qarauytqanmen,
qarañğydan bir-birimen siñisip ketken üilerdi jeke köru mümkin i̇emes-ti.
Qoinauda şeten ağaşy sybdyrlaidy. İendi derevniağa boi tasalaudyñ reti
kelmeidi. İeger ūrys bola qalsa, Tigmunindi birden joiyp jiberedi.
Əli küzetşi qoiyp, jigitterdiñ basyn qosty. İekiniñ birin isteu kerek:
ne bir-birinen ajyramai, qorğanysqa yñğaily şep qūryp, qaşan oqtary
tausylğanşa şaiqasu kerek... nemese közderin joiyp jibermei tūrğanda
myna tosqauyldan bir-birlep şyğyp ketuge tyrysqan ləzim. Jinalatyn
jer - Ait-Vaaban. Jəne dūşpan əskeri myna jerlerge əbden bekinip
alğanşa, bir aptadan qalmai dittegen orynğa jetu kerek. Qalai bolğanda
da, myna tau silemderinde dūşpannyñ qolynda jeke qarulary, i̇eñ
myqtağanda - qol pulemetteri bar. Al kün şyqqanşa aviatsiiädan qorqudyñ
reti joq.
Əlgi jigit birden qyzulyqqa basqan:
– Şyğyp ketemiz deimisiñ? Bir-birlep pe? Qaida barsañ da analardyñ
soldattary şegirtkedei qaptap jürgen joq pa? Joq, şyqsaq, birge
şyğamyz! Jəne analardyñ əkesin tanytyp ketu kerek!
– Tüu, malğūn - ai! - dedi Akli.
Akli qyryqtarda i̇edi, qalğandarynyñ bəri özderi jas bolğandyqtan
mūny "şal" deitin.
Jigit sonda da qūiar i̇emes.
– Sen osy danyşpandyğyñdy qūia tūrşy! - dep aiqailap tastady
Aklige.
– Sağan aittym i̇emes pe, serjant, - dedi Akli. - Tym jas jigitterdi
beker aldyq dep.
– Al men əkelerin tanytu kerek deimin, - Omar da özeurep qūiar
bolmady.
Qalğandary ünsiz tūr.
– Bylai bolsyn, - dedi Əli, - būl sağan añşy - myltyğynan qūr
dərimen tarsyldatyp jatatyn derevnia merekesindegi at jarys i̇emes. Sen
birinşi şaiqasta ölu üşin i̇emes, dūşpandy i̇elden quu üşin qolyña qaru
aldyñ. Biz bir-birlep ketemiz. Baryñdar, jermen jeksen bolyp
jyljyñdar, tütinge ainalyp kökke ūşyñdar. Əiteuir, Ait-Vaabanda
tabysatyn bolaiyq... Bərimiz de! Tüsinikti me?
Əli avtomatqa ornatylğan oqtizbekti kijine qysyp otyrğan Omarğa
būryldy.
– Al sen, jauyngerim, birdeñege ūrynyp qalmas üşin menimen birge
jüresiñ.
– İeger seniñ ornyñda bolsam... - dei bergen jigit.
– Al köriskenşe, jigitter! - dedi Əli. - Jəne aqymaqtyq istemeñder,
ūqtyñdar ma? Jəne köp şulatpañdar.
Būlar tūs-tūsqa qoiyp ketisti.
– Al sen qala ber, - dedi ol ornynan tūrğan jigitke. - Menimen birge
jürgiñ kelmei me?!
– Olai degen joqpyn, - dedi jigit, - jai i̇eger seniñ ornyñda bolsam
degenim ğoi...
– Qūia tūr, - dedi Əli. - Jəne mūqiiät tyñdap al Osy mañda tağy toğyz
jigit ketip barady. Solardyñ dybysyn i̇estip tūrmysyñ?.. Joq! Al sen
ajalyña tura jügirgen bolar i̇ediñ.
– Nesi bar? Jasaqqa kelgende qaşan da bolmasyn tyrapai asarymdy
jaqsy bilgem.
– Sen öziñ batyr i̇ekensiñ ğoi! - dedi Əli.
– Öziñ siiäqtymyn, serjant!
– Joğa, tek üş jyl būryn özim de sendei bolğam! Būl mineziñ əli-aq
qalady, körersiñ...
– Olai bola qoimas, - dedi jigit. - İendi ne istemeksiñ?
– Biz anda baramyz.
Əli Tigmunindi körsetti. Ai būltqa kirip, derevnia birden qarañğylyq
qūşağyna orandy.
– O!
Əli Omardyñ qolynan alyp, derevnia jaqty nūsqap, baqylap tūrudy
tapsyrdy. Şetki üidiñ qasynda bükşiıp ketken soldattyñ qarañdağan
sūlbasy körinedi. Ol qarañğyda üstirttiñ ar jağyna tüsip, körinbei ketti.
Onyñ soñynan tağy bireui paida boldy, sodan soñ tağy bireui jəne tağy
da, aqyry ai jaryğy tüsken tau betkeii soldattarğa tolyp ketti. Jiti
qarasañ, qoldaryndağy vintovkalaryn baiqauğa bolady. Soldattardyñ
qarasy köbeiip, özderi Əli men Omar jaqqa kele jatyr.
– Tūra beremiz be? - dep sūrady Omar.
– İer soñymnan, būl jer mağan jaqsy tanys.
Əli alğa ūmtyldy. Avtomatyn sert ūstap, qamal alatyndai artynan
Omar kele jatyr.
– Sybdyrlatpasañşy, - dep sybyr i̇etti Əli.
– Öziñ tym tez jüresiñ, - dedi Omar.
Əli ony baqa dauystary şulap jatqan sai tübine alyp kelgen.
Adamdar kelgen boida baqa dausy da sap boldy. Arna tübinde aqşyl tastar
soraiyp tūrğanmen, suy joq i̇eken.
– Ana būtalarğa tyğyl, - dedi Əli.
– Aldymen oğan jetu kerek qoi.
– İə, oñai i̇emes. Biraq soğan jetseñ, aman qalarsyñ.
Əli körsetken būtanyñ tamyry saidyñ jarlauyt jağyna jabysa
ösipti.
– İeger mūnda, saiğa soldattar kelip, aitalyq, i̇eki qadam jerden jüregin
ornyna tüsiru üşin būtany atyp qalsa da... sen bəribir oq şyğarma.
– İə, ərine, qaşan meni öltiredi dep kütip jatady i̇ekem ğoi...
– Men tömengi būtada bolam. Körip tūrmysyñ?
– İə.
– İeger... Jalpy... İeger aiaq astynan atqyñ kelse... meniñ sonda
jatqanymdy ūmytpa.
Leitenant Delekliuz tərizdi "Dürbi" operatsiiäsy müldem ūnamağan tağy
bir adam bar i̇edi. Kapitan Lafore mineki qanşama ailar boiy Amalu
köpirin küzetip jatqan rotany basqaratyn. Būdan nebəri bes-aq şaqyrym
jerde Aftis dep atalatyn tağy bir köpirden ötip bara jatqandardy basqa
bir zastava jiı toqtatatyn. Ony basqaratyn Əli Lazrak i̇edi. Ərine,
kapitan Lafore būl jaiynda biletin, biraq oğan aralasudy qajet dep
tapqan i̇emes.
Öitkeni, onyñ beketin i̇eşkim şabuyldağan da, mazasyn ketirgen de joq.
İeger ol bastyqtarynan Əli Lazraktyñ jasağy jaiynda naqty būiryqtar
alsa, būl turaly bərine jariiä i̇etip, is-qimyldy jañadan əskerge
alynğandardyñ ülesine qaldyratyn. Köpir üstinde alğaşqy avtobus paida
bolğan sətte, jūrttyñ bərin qūjattaryn tekseruge jerge tüsirip, jəne tym
asyğys adamnyñ əlpetin tanytatyn. "Al bol, qimylda, bügin tük
uaqytymyz joq. Keşke jūmys köp. Ūqtyñ ba?" deitin. Basqasyna bas
qatyryp jatudyñ qajeti joq i̇edi. Serjant Əlige der kezinde i̇eskertetin de,
onyñ jasağymen qosa izin jasyryp ülgiruine uaqyty jetetin i̇edi. Keşkilik
kapitan Laforeniñ şolğyndary ormandy süzip şyqqan kezde olarğa
aştyqtan ūlyğan şiböriler men qarañğyda qorsyldağan qabandar ğana
jolyğyp qalatyn. Biraq arada i̇eki kün ötpei jatyp, tañerteñ ötip bara
jatqandar Aftis köpirin tağy Əlidiñ baqylauda ūstap otyrğanyn
habarlağan.
Qūdyqqa qatysty məsele de osyndai i̇edi. Suğa barmastan būryn
Laforeniñ soldattary əlgi arany dürbimen şolyp alatyn, i̇eger ol jerde
tap sol mezette basqalar jürse, būlar analar ketkenşe küte tūratyn.
Şamasy, Əlidiñ de sarbazdary tap osylai istegen bolar-au. Qysqasy,
jaña alynğan soldattar men aljir partizandary i̇eş uaqytta betpe-bet
kezdesip körgen i̇emes.
Özin Tizi-Uzuğa birneşe mərte şaqyrtqan "Dürbi" operatsiiäsynan
kapitan Laforeniñ i̇eşqandai jaqsylyq kütpegeni de sodan. Operatsiiä
barysynda mūnda osy ölkeni de, onyñ tūrğyndary jaiynda da i̇eşteñe
bilmeitin əskerlerdi basqa audandardan əkelip tüsiredi. Olar kele
salysymen oñdy-soldy tarsyldatyp atady. Al sonsyn taiyp tūrady.
Aqyrynda Lafore Əlimen betpe-bet qalady. Anau abyr-sabyrdyñ
basyluyn kütip, qarapaiym şarua keipin kie tūrady. Al sodan keiin şe?
Sodan soñ Əli i̇eger "Dürbi" operatsiiäsynan keiin aman qalsa, Aftistegi
zəitün toğaiyna qaityp keledi. Būdan keiin Əli özine opasyzdyq jasady
dep sezinetini sözsiz dep oilady Lafore.
Bir təuiri, operatsiiä jospary boiynşa Laforeniñ bölimşesin onda özin
i̇eşkim tanymaityn Ait-Vaaban sektoryna bölip i̇edi. Ol jerde fellagany
köp qinalmai-aq qyra beruine bolar. Aqyry sol kün jetisimen, kapitan
rotağa taiaudağy tau silemderin betke alyp qozğaluğa būiyrğan. Mūnyñ
aldynda strategiiälyq rezervtegi əldebir jas kapitannyñ bölimşesi, odan
soñ Lafore tanysyp ülgergen leitenant Delekliuzdiñ soldattary kele
jatty.
Strategiiälyq rezervtegi jigitterdiñ menmendiginde tipti şek joq.
Şamasy işterinen: "Əlgi fellagalaryñdy aldymyzğa əkele qoiyñdarşy.
Bəlemderdiñ tas-talqanyn şyğaraiyq. Qai jerge kirse de, izinen qalmai
jandaryn şyğararmyz" dep oilaityn türleri bar. Biraq kelip jetken
barlau məlimetterine qarağanda, jağdai tym oñai körinbeidi. Myna
dökeilerge fellaga ataulyny qyryp jiberudiñ səti tüspeitin sekildi,
öitkeni, "Dürbi" operatsiiäsyn bilip qoiğan fellaga iri bölimderin derbes
jeke toptarğa bölip, ūrysqa i̇eñ qiyn jağdaida ğana kiruge būiryq berip
qoiypty.
Laforeniñ rotasy strategiiälyq rezervtegi "saiypqyran" jigitterdiñ
bölimşesimen birge keşki toğyzda kiruge tiıs bolatyn.
Olar Tigmuninnen şyğyp, saiğa tüse bergende ai kökjiekke i̇eñkeiip
qalğan. Soldattar şarşady. Olardyñ būta - qarağan şarlap, qaşalardy,
saban laşyqtardy sylbyr ğana qarap jürgenin kapitan körip tūr.
Soldattar sai tübine tüsti, olardyñ ūzyn tizbegi su şaiyp,
jyltyratyp tastağan tastardyñ arasymen ireleñdep ketip bara jatqanyn
da Lafore baiqap tūrğan.
Saidyñ bauraiyn zəitün ağaştary kömkergen, olardyñ qarauytqan
qalyñ japyraqtary būlaqtyñ qūrğap qalğan arnasyna töngen qūlama
jarğa deiin bürkep alğan. Boilaryn ər süiem jerde, ərbir tömpeşiktiñ
artynda fellaga būğyp jatuy mümkin degen qater bilep alğan soldattar
bastaryn salbyratyp, sendelip jür. Degenmen aljirlikter üşin i̇eñ
senimdi oryn qarsy aldaryndağy jarğa jabysyp ösken myna qalyñ
būtalar bolar i̇edi dep oilady kapitan. Ol bir būtağa, sonan soñ, i̇ekinşisine,
üşinşisine köz jügirtti... Törtinşisine köz sala bere ülken jūmyr tastyñ
tasasyna qūlai ketti. Tapanşasyn şyğaryp, saqtandyrğyş tiegin ağytty.
Qarap i̇edi, juan soqyr qūrt tərizdi ireleñdegen soldattarynyñ legi
saidy boilap ketip barady i̇eken. Panalap jatqan tastyñ qasyna tağy birin
domalatyp əkeldi de arasyndağy sañylaudan aldyñğy jaqqa köz tastady.
Sai tübine ai səulesimen tüsken köleñkeler qatyp qalğan sekildi. Qaida
qarasañ da i̇eşqandai qozğalys, lüp i̇etken jel joq. Tek ükiniñ dausy ğana
anda-sanda tün tynyştyğyn būzyp tūr.
Joq, əitkenmen əlgi nərse közine i̇elestegen joq. Būtanyñ dir i̇ete
tüskenin körgenine senimi kəmil. Kapitan saidyñ tömengi jağyna köz
saldy: mūnyñ rotasy alystap ketipti, i̇endi kele jatqan leitenant
Delekliuzdiñ soldattarynyñ aiaq dybystary qūlaqqa şalyndy. Ol
birneşe qadamdai jerge i̇eñbektep bardy da, sodan soñ tez tūryp, aiağynyñ
astyndağy tastar saldyr-küldir domalap jatqanyna qaramastan, tömen
qarai sai tabanyna jügire jöneldi. Lafore art jağynan leitenant
Delekliuzdiñ aşuly dausyn i̇estip qaldy: "Būl ne...".
Ūzamai ol lektiñ soñynda özin kütip kele jatqan atşysyn quyp
jetken. Kapitan onyñ qasynda qaradai tityqtap adymdaidy. Əlsin-əlsin
artyna būrylyp, qatar ösken būtalar jaqqa qarap qūiady, qazir
Delekliuzdiñ soldattary soğan qatarlasyp ta qalğan şyğar. Sai
tabanymen tömen tüsken saiyn būtalardyñ sūlbasy da kömeskilenip
barady. Mineki, ükiniñ damylsyz əupildegen üni i̇estilip tūrğan tün
qarañğylyğyna ūiysqan japyraqtardyñ soñğy qalpaqşasy da közden
ğaiyp bolğan.
Kapitan Laforeniñ soñğy soldaty qarañğylyqqa siñip joq bolğan
kezde Əli de ter juyp ketken betin sürtti. Jan-jağyna qarady: ai
səulesine şomğan ağaştar tym ədemi körinedi. Aua jan saraiyñdy aşady,
alğaşqy əteşter de ūiqyly-ūiau dauystaryn şyğaryp, tañ da jaqyndap
qalğan. Qasyndağy būtadan avtomatty oqtap jatqan dybys i̇estildi. "Myna
malğūn atysty bastap jibermese jarady", - dep oilady Əli.
Tap osy sətte kelesi rotanyñ alğaşqy soldaty körindi, onyñ soñynan
basqalary keledi. Şeptiñ aldynda kele jatqan frantsuz jaqyndağan kezde
Əli leitenant Delekliuzdi tanydy. Gimnasterkasynda i̇eşqandai aiyrym
belgisi, basynda dulyğasy da joq, tek tapanşamen qarulanğan. Ol
Omardyñ tap qasynan öte şyqty da tömen qūldilai berip, birnərse i̇esine
tüskendei tapanşasymen būtalardy nūsqady: "Myna būtalardy
tintiñder". Əli jüreginiñ attai tulap ketkenin sezindi.
Soldattardyñ biri Omar otyrğan būtağa jaqyndai bergen. "Qazir Omar
atady", - dep oilady Əli. Soldat tömengi būtağa şap berip i̇edi, synyp
ketip, anau qūlap tüsti. "Tüu, saitan!" - dep balağattady frantsuz. Sodan
soñ būtağa tu syrtyn berip, leitenant özine qarap tūr ma degendei sai
jaqqa qarağan. Sonsyn qaitadan būtağa jarmasty.
Avtomat kezegi tün tynyştyğyn būzyp jiberdi. Baqyrğan dauys şyqty
da soldat qoldaryn jaiğan küii tastyñ üstine ūşyp tüsti. Tap osy sətte
əldebir qūiyndai üiirgen bi əuenine boi ūrğandai qalğan soldattardyñ
bəri oryndarynan japa-tarmağai köterilip, sai tabanyna qarai jöñkildi.
Olar atystyñ qaidan şyqqanyn əli bilgen de joq, söitip, bireuleri tasty,
bireuleri ağaşty, i̇endi bireuleri su oryp ketken şūñqyrdy panalap jata jata ketken. Bir, i̇eki, üş sekönd ötti...
Omar da ūzaq qarap jatpastan avtomattan tağy bir kezek bergen.
Frantsuzdar jauap oq atqan joq. Olar qaidan atyp jatqanyn anyqtai
almai, bir-birin atyp aludan qorqyp, betaldy oq jaudyruğa batyldary
jəne barmady. Əli avtomatynyñ saqtandyrğyş tiegin ağytty da sausağyn
şürippeden almağan küii köleñkeler men dybystardy añdyp otyr. Omar
bolsa joğary da, tömenge de, aldyñğy jağyna da atqylap jatty. Ol
əiteuir dybys şyğaryp, qybyrlady degenniñ bərin avtomat oğymen kömip
jatyr. "Jigit i̇esinen aiyrylğan şyğar", - dep oilady Əli. Al frantsuzdar
əli de jauap oq şyğarmady.
Kenet joğarydan qūlama jardyñ şetinen Əli bireudiñ köleñkesin
baiqap qaldy. Əlgi Omardyñ avtomaty damylsyz satyrlap jatqan būtağa
qarai jyljyp barady. İeki közi sai jaqta bolğan Omar basyna töngen
qaterdi körgen de, sezgen de joq. Al köleñke bolsa asyğar i̇emes. Jer
bauyrlap mysyq tabandap jyljyp Omarğa taiap ta qalğan. Bir sət əlgi kisi
jalt qarady. Ai jaryğy qarauytqan dulyğa astyndağy betine tüsti.
Leitenant Delekliuzdi birden tanyğan Əli iştei: "Tiridei qolğa tüsirmek
qoi oñbağan!" - dep oilağan.
Ol avtomatyn jaiymen jaqyndap qalğan köleñkege kezedi. Közdep,
şürippeni basqan. Şürippe jyljymady. Qattyraq basty, odan da tük
şyqpady! Avtomat yryqqa könbedi. Əli: "Allahtan basqa qūdai joq,
Muhammed onyñ paiğambary" dep siyndy iştei kübirlep. Şürippeni tağy
da basuğa ərekettengenmen, onysynan i̇eşteñe önbegen. Būdan soñ Əli
belinen jalpaq qysqa kezdigin suyryp alyp, aqyryn kütti.
Omar tap qasynan domalağan tastardyñ syldyryn i̇estidi, biraq
leitenant Delekliuz jetip te ülgergen i̇eken. Əli qarañğyda alysqan
i̇ekeudiñ birneşe seköndke sozylğan dybystaryn qūlağy şaldy. Sodan
keiin i̇ekeui de tömenge domalai jönelgen. Leitenant Delekliuz "Mūnda
keliñder! Atpañdar!" - dep aiqailap jatyr. Aldymen jerbauyrlap, sodan
keiin tik tūryp ketken soldattar birte-birte köbeiip, leitenant Omarmen
alysyp jatqan jerge jaqyndai bergen. Omar jantalasa alysty, aqyry
bir soldat myltyğynyñ dümimen ūryp, jerge jalp i̇etkizdi.
Leitenant mañaidağy ər tas, ərbir şöpti tegis tintip şyğuğa būiyrdy.
Əli tapal qaratory soldattyñ avtomatyn sart ūstap özine qarai tura kele
jatqanyn kördi. Būl ornynan tūryp, qolyn köterdi de: "Atpa. Berilemin", dep aiqai saldy. Qaratory basqalardy kömekke şaqyrdy. Əlidi
jasyrynğan jerinen süirep şyğaryp, qolyn bailap, saiğa qarai alyp
ketti. Ol tastyñ üstinde sūlap jatqan Omardy kördi. Qyryldap jatqan
onyñ samaiynan aqqan qany betine qatyp qalypty.
Əli Lazraktyñ jasağy bir-birlep şyğyp ketuge ūiğarym jasağan soñ
Akli joldastarymen qoştasyp, derevniağa bet alğan. "İeger sətin salsa,
jotany bökterlep, əri qarai sytylyp ketermin", dep oilağan ol Akli
şarşap tūrğanmen, səl añğyrttyq jasasañ, dūşpannyñ qarmağyna
tüsesiñ, sonsyn şaruañnyñ bitkeni dep uaiymdady. Qarauytqan aspan
astynan ol aranyñ Uiasy sekildi Tigmuninniñ qoñyr laşyqtaryn kördi.
İendi birneşe minötten keiin jotadan əri ötip ketuge tiıs.
Kütpegen jerden közdi qaryqtyryp, jarq i̇ete qalğan mūnaradağy ot
taiau mañdağy ağaştardyñ ūşar bastaryna tüsti. Būryla bergen projektor
töñirektiñ bərin samaladai jaryq qyp jiberdi. Keide ol toğaiğa qarai
bağyttalğan səule bir sətke toqtai qalady da, tün būrynğydan da
qarañğylanyp ketkendei bolady. Akli jürisin tejedi. Közi qarañğyğa
birtindep üirene bastağan, biraq mūnara terezesinen qaita şyqqan jaryq
səulesi töñirekti baiau ğapa kezip jür. Ağaş köleñkeleri arasynda
būqpantailap jürgen soldattardy közi şalğan Akli əri qarai jüruge
bolmasyn bilip tūr.
Oñdy-solyn aiyryp alğanşa biraz aialdağan ol jergilikti şarualar
qysta saban saqtaityn döñgelek şoşaq töbeli birneşe qadam jerde tūrğan
kürkege qarai i̇eñbektedi. Jaiymen soğan kirdi de, būtaqtan toqylğan i̇esigin
tartyp jauyp qoidy. Jūmyla bergen közin aşu oğan zor küşke tüsken. Bir
apta boiy Akli nebəri jarty - aq sağattan birneşe ret qana köz şyrymyn
alğan i̇edi.
Qolyna avtomatyn qysyp ūstağan küii i̇etpetinen jata ketip, ormanda
bolyp jatqandardy sañylaudan syğalap qarauğa kiristi. Əlsin-əlsin bir
tal şöpke deiin samaladai jarqyratyp körsetip tūrğan projektordyñ
kömegi būğan myqtap tidi.
Kenet art jaqtan it ürdi. Akli būrylyp qarağan. Ūzyn boily aqsary
şaşty soldat qarğybauyn jūlqylap kele jatqan qasqyr itke zorğa ie
bolyp jür. "İeger atsam, aldymen itti omaqastyrarmyn", - dep oilady
Akli.
Jerge jata ketken soldat ülken şeten ağaşynyñ diñine jasyrynyp,
ysqyryp jiberdi. Üruin toqtatpağan it qarğybauyn jūlqylauyn qūiar
i̇emes. Projektor səulesi qarañğylyqty əlsin-əlsin tilgilep qūiady.
Akli tağy birneşe ysqyryq i̇estidi, sodan soñ projektor tağy jarq i̇ete
qalğan sətte ağaş diñderin tasalap jatqan tağy birneşe soldatty kördi.
Ol bireudiñ: "Qane, olardy granatpen", - degen dausyn i̇estidi, tap sol sətte
oñ qoly qatty auyryp ketti. Oğy aldymen tigen ittiñ qyñsylağan üni
qūlağyna jetti. Būdan keiin aldyndağy ağaş tübirlerin betke alyp oqty
boratyp jiberdi. Ağaş tasasynda jatqandar jalğyz i̇emes dep oilauy üşin
jorta aiqailap būiryq berdi de, jalp i̇etip söngen projektor soldattardyñ
közin qaryqtyryp tastağanyn paidalanyp, derevniağa qarai jügire
jöneldi.
Art jağynan soldattardyñ bei-bereket aiqailağan dauystary
qūlağyna jetkenşe birşama uaqyt ötken. Olar jazyq jaqqa ketip bara
jatty da, bir - birlerine belgi berip, ysqyrğan dauystary birte-birte
alystai berdi. İtten aiyrylğan olar ağaştar men tübirlerdiñ arasyn
betaldy kezumen bolğan.
"İeger qolym bolmasa, qalğany i̇eşteñe i̇etpes i̇edi", - dep oilady Akli.
Jansyz salaqtap qalğan qoly jügiruine qatty kedergi jasap keledi.
Tigmuninniñ şetki üileriniñ qasynan öte bere qolyna ne bolğanyn
qarauğa toqtağan. Süiegi synyp ketken qoly qan-qan bolğan terisine ğana
ilinip tūr. Būl jalpaq qysqa pyşağyn alyp bir qaqqannan qolyn kesip
tüsti. Sodan soñ qolyn jerden köterip alyp, jol jiegin kömkerip tūrğan
kaktusterge qarai laqtyryp jiberdi.
Akli jarqabaqqa qalyñ ösken būtalar arasymen qoinauğa tüsti.
Şamasy, köp qan ketken siiäqty, qoly da auyryp barady. Ol qolyn əli
ornynda tūrğandai sezindi. İeñ qiyny -tünniñ salqyndyğyna qaramastan
şel qysyp barady. "Jaraly adam su izdeidi" degen naqyl Aklidiñ i̇esine
tüsti. Tūra boiy bezgegi ūstağandai küiip-janyp barady.
Akli birden būlaqqa bettegen. Baqytyna qarai, frantsuzdar alys
qalğan, tipti ysqyrğandary da i̇estilmeidi. Suğa i̇eñkeie bergende tap
qasynan bireudiñ aiaq dybysyn i̇estip, taiau ösken būta tübine jasyryna
qalğan. Ūzamai ol öz jasağyndağy djundiiäny kördi. Qasynan öte şyqqan
anau da suğa tap berip, jerge jata ketip, būlaq suynan obyğa jūtyp jatyr.
Djundiidiñ töñiregindegi su qyzğylt tüske būialdy. "Būl jigit te
jaralanğan - au, sirə", - dep oilağan Akli būta tübinen şyğa keldi.
Avtomatyn şap bergen djundii Aklidi tanyğan soñ betin salqyn suğa
qaita tyqty. Akli su tübinen şyqqan köpirşikter joldasynyñ i̇ezuiniñ
qasynan jarylyp jatqanyn körip tür. Ūzamai būlarğa üşinşi djundii
kelip qosyldy.
Keş tüsti. Üşeui de jağalaudağy jyñğyl men talgül būtalarynyñ
arasyna jasyryndy. Tün ortasynda būlarğa Tigmuninnen bir şarua əieli
keldi. Syrt türine qarap jasyn şamalau qiyn. Ol frantsuz dərigeriniñ
qaida tyğylyp jürgenin biledi i̇eken (soñynan ol qolynan bəri de keletin
feldşer i̇ekeni anyqtaldy).
Feldşer qoldyñ qaldyğyn iyqtan kesu kerek, əitpese synyğy tegis
bolmai tūr degendi aitty. Akli öz iyğyna qarağan. Synyqtarymen qosa
aqşyl süiek maiynyñ qanmen aralasyp qatyp qalğanyn kördi.
Feldşer bir jerden temir kesetin kişkentai ara tauyp əkelip, süiekti
kese bastady. Mūnyñ azabyna tözip bolar i̇emes. Biraq Akli dybysyn
şyğarmai, közinen domalap aqqan jasyn ünsiz jūtyp jatty. Feldşer
qolynyñ dal - daly şyqqan terisin tap iyğynyñ tūsyna jinap jippen
tikti de, Aklige şalqasynan jatuğa keñes berdi.
Qalğan i̇ekeui jeñil qūtyldy. Biri jambasynan, i̇ekinşisi aiağynan
jaralanypty.
Tünde Aklidiñ jağdaiy qiyndap ketti. Ystyğy köterilip, tañ atqanşa
sandyraqtaumen boldy. Tañerteñ feldşer qaityp oralğan. Qasynda
dəriger bar. Mūnyñ molaq iyğyn körgen ol ysqyryp jiberdi. Akli de öz
iyğyna qarağan Keşe tigilgen jaraqatynan bir kesek maqta sekildi appaq
ūzynşaq birdeñe şyğyp tūr. "Süiek maiy", - dedi de dəriger qandauyryn
siltep qalğan. Əlgi aqşyl birdeñe jerge ūşyp tüsti. Dəriger feldşerden
kesip tüsirgen jerin zalalsyzdandyruyn ötingen.
– Seniñ kim i̇ekeniñdi bilem, - dedi Akli. - Doktor Başir Lazraksyz.
– İə. Al siz Akli "şalsyz" ğoi?
– Sonyñ özimin. Seniñ iniñ Əlidiñ jasağynanmyn.
– Bilem.
– Frantsuzdardyñ arasynan sytylyp şyğu üşin bölinip ketkenbiz. Iniñ
de jaqyn mañda jürgen bolar.
– Keler, - dedi Başir. - Osy aradan tu Ait-Vaabanğa deiin senimdi
bailanystarymyz bar. Biz seni sonda jiberemiz. Sol jaqta körisersiñder.
Aklidiñ hali əli auyr bolğanmen, ystyğy tüsipti.
– Al qolyñdy tastap ketkeniñ aqymaqtyq bolğan, - dedi doktor.
Akli tükke tüsinbei doktordyñ betine qarady.
– Frantsuzdar qolyñdy kaktusten tauyp alady ğoi. Sonsyn onyñ
kimdiki i̇ekenin anyqtau üşin derevnianyñ barlyq tūrğyndaryn quyp
barady. Olar kimdiki i̇ekenin aitpasa, jandaryn şyğarady...
Akli mūnyñ sözin tyñdağan joq, iştei: "Qolymnan aiyrylğanym
aqymaqtyq boldy-au... Sol qolmen myltyq atyp jarytpaisyñ... Ölip te
qalu op-oñai..." dep oilady.
– Jolğa şyğu kerek, - dedi doktor.
Üş ai boiy III vilaii jauyngerlerimen birge bolğan Başir Aljirden
Setifke deiingi jartastardyñ bərin zerttep şyqqan şyğar - au. Onyñ
i̇esesine būl audandağy sanitarlyq qyzmet jolğa qoiyldy, dəri-dərmekter
de negizinen jetkilikti i̇edi. Əitkenmen, olardy tabu da qolğa qaru-jaraqtar
tüsiruden oñai i̇emes-ti. Degenmen, Başirdiñ joly boldy. Kele salysymen
iugoslaviiälyq sanitarlyq səlemdemelerdiñ tūtas bir partiiäsyn alğan.
Qalğandaryn amalyn tauyp dərihanalardan aludyñ səti tüsti.
Ras, "Dürbi" operatsiiäsy bastalğaly jūmys ta tym köbeiip ketken. Bir
partizan qūramasynan i̇ekinşisine baru qiyn da qaterli, keide tipti mümkin
i̇emes i̇edi. Sanitar jasaqtaryna tolyq derbestik berip, bölip jiberuge tura
kelgen, olar da qajetti dəri -dərmekterin özderi izdestirip, tauyp alyp
jatatyn.
Tigmuninniñ barlyq tūrğyndaryn frantsuzdar üilerinen aidap şyğyp,
alañğa alqaqotan tūrğyzyp bolğanşa tañ əli atqan joq i̇edi. Starşina
būlardyñ derevnialaryndağy kaktustardan bir zat tauyp alypty, i̇endi sony
körsetip, anyqtağysy keletin körinedi.
– Öziniñ tañbasy bar i̇eken, - dedi starşina. - İesi senderdiñ
fellagalaryñnyñ biri i̇ekeni anyq.
Starşinanyñ qasynda tūrğan tapal sary soldat nege i̇ekeni belgisiz
qiqyldap köñildene küldi.
– Əlgi fellaga, şamasy, qaşyp ketken siiäqty, - dedi starşina. - Biraq
ol osy derevniada bolypty, bireuiñ jasyryp jüripsiñder.
Starşina tapal soldatqa būryldy.
– Qaneki, Sarybala, būlarğa aiğaqty zatty körsetşi.
Sary jigit jerden bir zatty köterip alğanda onyñ ne i̇ekenin basynda
i̇eşkim añğarğan joq. Sonan soñ ol alañnyñ qaq ortasyna şyğyp, əlgini tap
bir oljadai töbesine kötergen. Top ortasynda bir əiel şyñğyryp jiberip,
i̇essiz-tüssiz qūlap tüsti.
– Qane, qolyña ūstağan küii alañdy bir ainalyp şyqşy, - dedi
starşina.
Kesilgen qoldy būlğaqtatqan küii sary jigit alañdy ainalyp ötti. Ol
jinalğandardyñ ərqaisysynyñ aldyna toqtap, əlgi qoldy betterine taqap
körsetumen bolğan. Köpşiligi teris ainalyp ketti. Əielder közderin
jūmyp alğan. Əlsin-əlsin sary jigit:
– Nemene? Tanydyñdar ma? - dep aiqailap qūiady.
Biraq i̇eşkim de ləm-mim demedi. Sary soldat ta alañdy üş-tört ret
ainalyp şyqty. Biraq būdan i̇eşteñe şyqpady. Būdan soñ starşina bərine
qoldaryn jelkelerine aiqastyryp ūstap, bireui moiynyna alğanşa,
osylai tūra beretindikterin i̇eskertken.
– Men asyqpaimyn, - dedi starşina.
Olar osylaişa ūzaq tūrdy. Əielder birinen soñ biri i̇esterinen tanyp,
qūlap jatty. Biraq tap sol arada olarğa sary soldat jetip baryp, bas-közge
qaramai tepkilep, i̇esterin jiğyzady. Sodan sağat onğa deiin i̇eşkim ün
qatpady. Sağat on bolğanda starşina:
– Öte jaqsy! Əielder üilerine qaita bersin. Al i̇erkekter osynda,
meniñ qasymda qalady. Bügin olar osynda qonady, al bizdiñ soldattar
būlardyñ üilerine baryp tüneidi, - degen.
Starşina jinalğandardyñ közinen şynaiy qorqynyşty i̇endi ğana
añğardy. Al sary soldatqa əlginiñ aitqanynyñ ūnağany sonşama, soiğan
tülkidei yrjyñ-yrjyñ i̇etedi.
Qūlaqqa ūrğandai tynyştyqty bir əieldiñ oibailağan dausy jaryp
jiberdi:
– Taladan kelgen doktordyñ qaida i̇ekenin būlarğa Genima aitsyn, biz
qaidan bileiik!
Starşina sözdiñ bərin tüsinbese de, əieldiñ atyn ūğyp qaldy.
– Genima, Genima degen qaisysyñ?
Ol əlgi partizandar jas şamasyn aiyra almağan əiel bolatyn. Ony
dereu alyp ketti...
Genima birden syryn aita qoiğan joq, biraq ymyrt üiirile qarauylda
tūrğan saqşylardyñ biri Başirge kelip, boi tasalap jatqan jerlerin
frantsuz soldattary qorşap alğanyn baiandağan.
– Qonaqtardy laiyqty qarsy alaiyq, - dedi Başir.
Ūrys üş sağatqa sozyldy, aqyry meşittiñ tap qarsy aldyna bekinip
alğan djundii sonda ornatylğan qol pulemetiniñ ünin öşirdi. İendi būl
bağyttağy jol aşyldy. Frantsuzdar pulemetiniñ üni öşkenin bilip
qoiğanşa, bir minötti de zaia jibermei qimyldap qalu kerek.
Aldymen Başirdi ketuge məjbür i̇etken. Meşittiñ qasynan ol ūiyqtap
ketkendei sūlap jatqan pulemetşini kördi. Qasynda oqtyñ bos jezderi
şaşylyp jatyr. Jarqabaqta tūrğan pulemetke bir-aq qarğyp jetken
Başir ony qaiysynan şap berip, jerge süirete -müirete tūra qaşty. On
qadamdai jügirip ülgermesten, aiağyna bireu otqa qyzdyrğan biz tyğyp
alğandai sezingen. Bölşekteri saldyr-saldyr i̇etken pulemet qolynan
şyğyp ketip, özi de mūrttai ūşty. Jolyndağy bögetti jaryp ötken
tasqyn tura üstin basyp qalğandai küi keşti. Səlden soñ qoltyğynan
ūstai alyp, özin ala jönelgenin sezip, aiağy auyrğannan oibailap qūia
bergen. Olar i̇eki djundii i̇eken. Bireui bos qolymen pulemetti süirep
keledi.
– Tasta, - dedi Başir.
– Tastauğa qimaimyn. Sen alañ bolma, doktor. Biz qauipsiz jerge ötip
ketkenşe, jigitter dūşpandy bögei tūrady...
Tabiğat būryn būğan i̇eş uaqytta osynşama ədemi bolyp körinbeuşi
i̇edi. Qazir de ūzaqqa sozylğan üş ai işinde kün saiyn közine tosylğan
körinisterge süisine qaraidy. Būryn mūndaiğa müldem köñil audarmağanyn
Başir jaña tüsingendei boldy. Būdan bir ai būryn üñgirlerine jetip,
sanitarlar jaraqatyn i̇emdei bastağan sətten bastap, ol ər tañ saiyn
syrtqa şyğyp, şyğar auyzğa sūlai ketetin de kökjiekke qarai sozylyp
jatqan tau silemderimen oñaşa qalatyn.
Jotalardy kömkerip jatqan myna ağaştar, qarauytqan qoinau, taudyñ
jalañaş kümbezi, san aluan jasyl tüske būianğan myna orman osy künge
deiin nege qaltarysta qalyp kelgen? İə, ərine, mūnyñ bəri közine būğan
deiin de körindi ğoi, biraq ol būryn i̇endi jüretin qanşa şaqyrym qaldy,
būl arağa qaitip jasyrynğan oñdy bolar i̇eken, aiaq astynan jaumen betpebet ūşyrasyp qalmaimyn ba, anau syldyrağan būlaqtarda qanşa su bar
i̇eken degendi ğana oilaumen kelipti... Bir qarağanda jaqpar tastary
beibereket ornalasqan myna tauly öñirge əbden bauyr basyp ketipti.
Başir kez kelgen derevniany atauymen atap, sonau kökjiekke deiingi kez
kelgen jartas pen būlaqty jatqa bilip alğan. Al myna qarauytqan tau
betkeileriniñ sūlulyğyn, qoinaudyñ qoñyr salqyn lebin alğaş ret sezip
otyr.
– Sağan hat keldi, doktor.
Bailanysşy būğan jelimdelgen ülken konvert ūsyndy. Ony aşqan
boida birden qağazdyñ aiaq jağyna üñildi: Amiruştiñ özi qol qoiypty.
"Sanitarlyq qyzmetti qaita ūiymdastyru tapsyrmasyn tyñğylyqty
atqarğan III vilaiidyñ doktory Başir Lazrak dūşpanmen ūrysta jaraqat
aldy. İeldiñ syrtynda jürgen əskerdiñ qiyn jağdailarynda bir jylsyz
qyzmetin qaita jalğastyruğa densaulyq jağdaiy mümkindik berer i̇emes.
İekinşi jağynan joğarğy komandovanie ... küngi būiryğyna səikes
būrynğy ispan aimağy Marokkonyñ Laraşyndağy juyrda qūrylğan
syrtqy əskerdiñ statsionarlyq qosynynda osyndai jūmys atqaruğa
qabiletti dəriger tabudy jüktep otyr.
Osy joğaryda aitylğandarğa bailanysty polkovnik, III vilaiidyñ
qolbasşysy əskeri dəriger leitenant Başir Lazrakqa qysqa merzim
işinde Laraşqa baruğa būiyrady.
Leitenant Lazrak ötetin audandarda ornalasqan Ūlttyq azat i̇etu
əskeriniñ barlyq bölimderi Aljir aumağynda osy tapsyrmany oryndauy
üşin oğan qoldan kelgen jərdemderin tigizetin bolsyn.
III vilaiidyñ qolbasşysy polkovnik Amiruş ".
Başir jūmyrtqasynyñ birazyn satty, sebeti jartylai bosap ta
qalğan. Əli qūlantaza jazylyp ta ketken joq, əl-Biarğa jetu üşin iır-iır
əri tik tau joldarymen ūzaq uaqyt jüruine tura kelgen. Anda, tömennen
Başir kün səulesimen jarqyrağan ailaqty, jağalauda şaşaq tərizdi
sozylyp jatqan köbikti kördi. Köşeniñ i̇eki jağynda qazdai tizilgen üiler.
Qabyrğalaryndağy aşyq būiaulary men qūtyrta jazylğan ataulary birigip
ketkendei. Qyzğylt, aqşyl, küñgirt - kögildir, aşyq sary qabyrğalarğa:
"İekeu", "Teñiz üstinde", "Mari-Lu", "Hutor", "Qarağailarda" dep jazyp
tastağan. Közin bastyra sary səlde tartyp alğan Başir əlsin-əlsin aşyq
tūrğan terezeler aldyna aialdap, köşe kezgen saudagerlerdiñ maqamymen:
"Jūmyrtqa – a - a! İei - i! Jūmyrtqa – a - a!.! dep aiqailaidy. Keide
şolğynğa ūşyrasyp qalady. Soldattarğa jasandy qūjattaryn körsetken
Başir olarğa da jūmyrtqa kerek i̇emes pe dep qūiady.
Əl-Biardyñ töbesine ornalasqan öz üiiniñ aldyna toqtağan Başir
pəteriniñ i̇esigi aşyq i̇ekenin körip, odan muzyka üni şyğyp jatqanyn i̇estidi.
Ol ənşiniñ dauysyn jazbai tanydy. Mihaliiä Djekson.
Ol kireberiske ötip, satymen joğary şyqty da i̇esik qoñyrauyn basty.
Muzyka tyna qaldy. İesiktiñ ar jağynan Klodtyñ mazasyzdanğan dausy
i̇estildi:
– Būl kim?
– Hanym, sizge jūmyrtqa kerek pe?
– Joq, rahmet!
– Jaña ğana tauyqtyñ bauyrynan aldym. İesikti aşyp, qaraşy öziñ.
Sağan on - aq frankke bereiin, tek sağan ğana, ras aitam, aşşy.
– Joq, rahmet, keregi joq.
Qyzdyñ i̇esikten ary ketkenin, Mihaliiä Djeksonnyñ qaita ənge
basqanyn Başir i̇estip tūr. Ol küitabaq bitkenşe kütip tūrdy da, i̇esik
qoñyrauyn tağy basty. Klod aşulana aiqailap jibergen:
– Jūmyrtqa almaimyn dep aittym i̇emes pe!
– Nebəri on frankke... hanym, tym qūryğanda bireuin köriñizşi.
Klod i̇esikti aşty. Başir kire bergende, Klod onyñ jolyn bögegen.
Qarsydağy körşisi, saqtandyru agenti i̇esigin aşyp: "Aqyryn söileuge
bolmai ma?"- dedi miñgirlep. Sonan soñ būlarğa bir qarap, qolyn siltep,
i̇esigin jauyp aldy. Başir Klodty yğystyryp jiberip, dəlizge kirip ketken.
Sebetin i̇edenge qoiyp, səldesin laqtyryp tastady. "Klod!" Klod būğan
tañdana qarap, sodan soñ közi jasaurap, Başirge tūra ūmtyldy. Mihaliiä
Djeksonnyñ jylañqy dausy semer i̇emes.
Başir Klodtan jañalyqtaryn üzip-jūlyp i̇estidi...
Ramdan Bossiüe lagerinde i̇eken. "Oğan i̇eki ret baryp qaittym".
Tañdanğannan Başirdiñ közi şarasynan şyqty.
"İə, qatañ tərtip! Ol ökpesiniñ qalğanynan sol jerde aiyrylatyn
şyğar, osy aitqanymdy ūmytpa... "Apaiym kelmeidi... Qalai bolğanda da,
juyrda kelmeidi... İə, Klod özi birdeñe ğyp qūtylypty... iə... alğaşqy
künderi özin asa naşar sezingen... ərine... qazir jaman i̇emes...
– Tört əlde bes ret pe para kelip ketken... jai, köru üşin keldik deidi...
Seni demalysqa ketip qalğan dedim... Solardyñ bireui: "İə, djebeldegi
demalysqa şyğar!.. dep keketti..." Ūzaqqa keldiñ be?
– İerteñge deiin.
– Al sodan keiin şe?
– Sağan soñynan tüsindirem.
Ol Klodty iyğynan ūstap, betin qyzdyñ şaşyna kömip jiberdi. Ol
anda-sanda: "Tüsinem ğoi" dep qūiady. Biraq Başir onyñ tükke tüsinbegenin
bilip otyr...
Tañ səride ol vannağa baryp, salqyn duş qabyldady.
– Men keteiin, Klod. Meniñ i̇eruge kietin kök kostiumim qaida?
Klod şkaptan kostiumdi alyp şyqty.
Ol qyzdy qolynan ūstap, közine meiirimmen qarap tūryp:
– Al i̇endi, Klod, men kettim. Ūzaqqa ma? Bilmeimin. Mümkin, ūzaqqa
şyğar, mümkin birjolata bolar. Bizdiñ aiyrylysuymyz kerek. Būl jai
aitylğan söz i̇emes, tüsinesiñ ğoi? Seni aldağym kelmeidi, ötirik aitqandy
jek köretinimdi bilesiñ ğoi sen. Seniñ aitatynyñnyñ bərin de bilem. Nege
aşulanbaisyñ, nege meni kinəlamaisyñ? Əitpese bəri de keş bolady, men
ketip qalam.
– Odan ne paida, sen ketip te qaldyñ i̇emes pe! Köziñ meni kerip te tūrğan
joq.
Ol qyzdy bosatyp jiberdi.
– İeger būl jerden ketetin bolsañ, köñiliñ qalağannyñ bərin de ala ber.
Apaiyña ol kisi jaiynda tek jaqsylyq oilaidy dersiñ. İeger osynda
qalsañ, qaltamdağy aqşam tausylğanşa, pəteraqyñdy tölep tūrarmyn.
Mağan hat jazudyñ qajeti bola qoimas. İeger jaza qalsañ, jauap kelmese,
tañğalmai-aq qoi.
Klod əinektelgen i̇esikke kelip, ony aşty da balkonğa şyqty.
– Men mynany sağynam ğoi, - dedi ol ailaqty nūsqap.
Közinde jas tūrdy.
– İağni, ketpek te bolğan i̇ekensiñ ğoi?
– İeger seni ylği da bes ai kütsem qaitpekpin!.. Mağan tüsindiruge
ərekettengeniñniñ baiybyna men, ərine, baryp tūrğam joq, biraq batyrmen
birge tūruğa jaralmağanym haq. Sen onsyz da meni əlgi hikaialaryñmen
şoşytyp jiberdiñ.
– Neni aitasyñ?
– Əñgimelegenderiñdi aitam da.
Būl da balkonğa şyqqan. Paraşiutşilerdiñ şolğynşylary bir -
birlerinen on qadamdai jerde kele jatyr.
– Sen şyqpaşy.
Qyz mūny bölmege qaitadan kirgizip jiberdi.
– Aitqanyñ ras qoi deimin, - dedi Başir. - Ondai ömir sağan laiyq
i̇emes. Tün işinde üiiñe basyp kirip, tergeuge alady, qaita-qaita politsiiäğa
şaqyrtyp, maza bermeidi.
– O! Oğan bailanysty da i̇emes.
– İendi ne?
– Jai soğan laiyqty bolmai şyğam ba dep qorqam.
"E – e - eko!" Ūiqysyn əli aşa almağan iauledter tañerteñgi gazetterdiñ
attaryn aiqailap aityp jür. Ol solardyñ birine balkonnan:
– İekinşi pəterge əkelip berşi, - degen.
– Şyqpa, - dedi Klod.
Başir sağatyna qarady: besten on minöt ketipti, komendant sağatynyñ
bitkenine on minöt... Klod jylap jiberdi.
Başir kuəligin alyp, kigeli jatqan beşpentiniñ qaltasyna sūğa saldy.
İauled əli joq, ol üstindegi pijamamen i̇esikke bettegen.
– Şamasy, anau taba almai jürgen bolar.
Ol i̇esikti aşyp, bosağada toqtai qaldy.
– Tūrdyñyz ba, doktor?
Başir bireudiñ şyntağynan şap berip ūstai alğanyn sezdi. Baspaldaq
tepkişterinde avtomat ūstağan soldattar tūr. Başirdi ūstap tūrğan
serjant i̇eken.
– Myrzalar, sizder qatelesken bolarsyzdar, - dedi Başir.
– Əlbette! - dedi serjant. - Tek būl jöninde leitenantpen söilesesiñ...
Ol mūny satyğa qarai iterdi.
– Bəlkim, kiınip aluyma rūqsat berersiz? Pijamamen tūrmyn ğoi, - dedi
Başir.
– İə, onyñyz ras, - dedi serjant, - kelisip tūrğan joqsyz. Al mse
kiınip alğanşa, men de üige kirip şyğaiyn.
Ol i̇esikti aiağymen iterip aşyp, pəterge kirip ketti.
Başirdiñ tañğalğany Klod būlardy asa laiyqty qarsy aldy.
Soldattarmen birge jürip, analar üidi tintken kezde tipti kömektesken
sekildi əlpet tanytqan. Ūzamai būlardan qūtyludyñ da səti tüsti.
– Mūnda tap-taza, - dedi ol analarğa qarap.
Serjant onyñ neni aitqanyn tüsinbegen de siiäqty.
Başir aqyry kiınip bolğan.
– Qoş bol! - dedi ol Klodqa.
– Sau bol, - dedi qyz, - men seni kütemin. Ūzaq aialdama, jarai ma?
Jaqyndai bere qūlağyna sybyrlady:
– İendi basqaşa jasai da almaimyn.
Ol qyzdyñ sarğyş şaştaryn sipap, köziniñ jasynan sulanyp tūz
tatyğan i̇ernine jabysty.
Serjant mūny qolynan ūstady.
– Ūsta, mūny Qūtyrğanğa aparasyñdar, - dep būiyrdy ol soldattardyñ
birine.
Būdan soñ ol Klodqa būrylğan.
– Siz frantsuzbysyz, hanym?
– İə, frantsuzbyn, jəne nağyz frantsuzbyn, anau-mynau i̇emes...
Serjant i̇esikti aiağymen tars japty.
– Jezökşesiñ sen, bilip qoi!
Başirdi aidap kele jatqan para ony i̇esikten iterip kirgizdi.
– Myna kaidtaryñdy alyñdar!
Başir işke i̇endi. Kamera terezesinde qaqpağy joq, ülken i̇eken. İedenge
tösegen i̇eski sabannan kök sasidy. Saban üstinde qyryq şaqty adam.
Keibiri jatyr, keibireui otyr. Būlar jūmysşy kombinizonyn kigen,
könetoz gandura, nemese alba-jūlba birdeñege oranğandar. Ərqaisysynyñ
baqytsyzdyğy barlyq aşyq-şaşyqtyğymen birden köz aldyna tosylğan
osy adamdardyñ arasyna tap bolğan Başir üstindegi beşpenti men
ağylşyn mauytysynan tigilgen şalbary, qara jibek galstugi men aq
jeidesi osy ahualğa tipti üilespei tūrğanyn aiqyn sezingen. Biraq ol
myna kiımi türmeşilerge jağymdy yqpal i̇etetin şyğar dep oilağan i̇edi.
İeger öziñ qandai da bolmasyn forma kiedi i̇ekensiñ, onda basqalardy da
osyndai kiımine qarap bağalaisyñ, olardy mundirleriniñ jeñine tikken
japsyrmalaryna,
kiıngen
matasynyñ
sapasyna,
bəteñkeleriniñ
jyltyryna qarap qoğamdyq saty baspaldaqtaryn añğarasyñ.
Bəri Başirge tūs-tūstan tūra ūmtylğan: "İə, bizdiñ jigitter qalai aman
ba? Öziñ qaidan keldiñ? İerkindikte nemen ainalystyñ? Meniñ ūlymdy
körgen joqpysyñ?"
Arada jarty sağat ötpei jatyp būl bərin de tanyp aldy. Köp azap
körmes üşin amalyn tauyp qalai būltarudyñ jai-japsaryn üiretken ana
bir i̇ekeui mūnda "İerjürek qoraz" dəmhanasyna tas- talğan bombağa
bailanysty tap bolypty. Al şal ūlyna bola tüsken. "Ol tauğa ketip
qaldy. Meniñ jazyğym ne? Ony men jibergen joqpyn ğoi". Mūrtty tapal
kökönis saudageri i̇eken. Anau kerbez sutener körinedi. Mūnda ony biraz
taiaqtap alğan soñ "kelesi bige" deiin densaulyğyn dūrystap aluğa mūrsat
beripti. Biraq türine qarağanda Kerbez bige tym asyqpaityn sekildi. Ana
jatqan osynda əkelgennen beri jarytyp tamaq ta tatpastan, küni boiy
bet-auzyn şūqylap, köringenge kelip: "Meniñ közime qarañdarşy. Sondai
jaman bop tūr ma?" dep qoimaityn.
Olardyñ bəri jamyrai söiledi. Al Başir tym qūryğanda bes minöt
oñaşa qalyp, özine-özi kelip almaq bolğan. Komissar: "Oilanyp aluyñyzğa
aldyñyzda əli ūzaq tün bar", -degen. Biraq būdan keiin mūny parağa alyp
ketti, şamasy, jaqsylap oilanuğa mümkindik jasağylary kelgen bolar.
Ortalaryna jaña tap bolğan kisiden bilgileri kelgenderin sūrap alğan
soñ, ərqaisysy öz saban tösenişterine qaityp oralğan. Başir de bir
būryşqa qisaia ketti. Qabyrğağa süiengen ol közin jūmyp i̇edi, bügin
bolğannyñ bəri kinotaspa kadrindegidei köz aldynan şūbyryp ötip jatty.
– O – lia - lia! - Başirdi özine alyp kelgende leitenanttyñ dausy
şyğyp ketken. - Mse balğa barğaly jatyr ma?
Söitti de djipke qasyna otyrğyzyp aldy.
Qūtyrğan dep osyny aitatyn. Basqalardan göri qatygez bolğandyğynan
i̇emes. Joq. Öitkeni, mūndai jūmys osy Qūtyrğannyñ ğana aiyzyn
qandyratyndyqtan. Būğan neğūrlym qattyraq qarsylyq körsetetin
fellagalardy əkelseñ, soğūrlym jany kiredi. Öz "klientterinen"
neğūrlym köp məlimetter aluğa janyn salatyndyqtan bastyqtar da mūny
i̇erekşe jaqsy köretin. Solai i̇ekeni de ras - ty. Biraq i̇eñ bastysy būl i̇emes
i̇edi. Bastysy - istiñ sporttyq jağy, adamnyñ jiger-küşin mūqaltudağy
mūnyñ alatyn airyqşa ləzzaty bolatyn. Jaz küninde tamaşa tura jolda
sporttyq avtomobilin barynşa jyldam ağyzğan jürgizuşi ğana sondai
ğalamat əser alatyn şyğar - au. İeñ bastysy - adamnyñ qalai azap
şegetinin jany kire baqylap tūru. Olardyñ ərqaisysy özinşe azap şegedi
ğoi. "Klienti" aiaq astynan təubasyna keluden bas tartyp, bərin
moiyndaimyn degen boida uaqyt ūtu üşin tağy auzyna su jūtqandai ünsiz
qalsa, mūnyñ qūdaiy tipten beretin. Al fellaganyñ ünsiz ūzaqqa sozylğan
qarsylyğyn köru qandai keremet, ərine mūnyñ aqyry oqiğanyñ da,
komediiänyñ da, fellaganyñ da, mūnyñ öz jan raqatynyñ aiaqtaluyn da
bildiretin i̇edi. Osynyñ bəri Qūtyrğannyñ janyn şynaiy baqytqa
böleitin.
Qūtyrğannyñ şyn məninde kim i̇ekenin añğaru Başirge qiynğa tüsken
joq. Əñgimege qyzu aralasqan Başir onyñ kim i̇ekenin aiqyndauğa jəne
soğan səikes qorğanystyñ neğūrlym dūrys təsilin tañdau üşin ofitserdiñ
özin söiletuge tyrysty. Tergeudiñ bastalğanyna bes minöt ötpesten
Başir Qūtyrğanğa ūzyn-sonar dəris oquğa kiristi: mūnda hristiandyq
örkeniet te, BŪŪ da, Batystyñ qorğanysy da, frantsuz jazuşysy Şarl
Morras ta, dəstürli frantsuz sypaiygerşiligi de aralas i̇edi. Ol
Qūtyrğannyñ
qyzara
börtken
jüzindegi
zymiiän
mysqyldyñ
jekköruşilikke auysyp, sodan keiin Başirdiñ aityp jatqandarynan
i̇eşteñege tüsinbei otyrğandyğyn aiqyn añğardy. Aqyr aiağynda Başir
ony frantsuz əskerinde qabyldanğandağydai "meniñ leitenantym" deuge
köşken. Aqyry Qūtyrğan bölmeden atyp şyqty. Başir onyñ i̇esik
syrtynan baqyrğan dausyn i̇estip otyr:
- İei! Serjant, osyndamysyz... Myna filologty qaidan tapqansyñdar.
Mynalaryñ qatyn ğoi... Būl alğaşqy soqqydan - aq yñyrsyp jylaidy da,
i̇ekinşiden keiin mağan tūtas roman qūrastyryp berer... Meniñ mūndai
jylbysqylardy ūnatpaitynymdy biletin uaqyttaryñ jetti ğoi,
serjant... Onyñ üstine mynau əli mektepke de barmağan neme i̇eken... Özi
qaidağy joqty ottaidy... Orlean qyzy jaiynda birdeñelerdi köiitedi...
İttiñ boğy!.. Közin qūrtyñdar būl jerden, meni əbden jalyqtyrdy.
Basqalarğa, i̇eñ dūrysy DST-beriñder... olar osyndailarga əues.
DST - da Başir küni boiy komissardyñ kabinetinde otyrdy. İeki
jağyna politseiler jaiğasqan. Şamasy, arab boluğa tiıs, qoñyrqai öñdi
küzetşi başmağynyñ tabanymen i̇edendi damylsyz ysqylai beredi. Türi
ispandyqqa ūqsaityn qoñyr öñdi i̇ekinşi saqşy otyrğyş arqalyğyna
şalqaiyp alğan. Komissar sypaiy da sylqym jigit siiäqty. Ol sözin
maqtağany nemese boqtağany belgisiz bizdiñ zamanymyzdyñ qyrsyğyna
qatysty jalpy əñgimemen bastady. "Qaisysymyz qatelik jasamadyq
deisiz. Biz bar bolğany jai pende i̇emespiz be. Perişte i̇edim dep kim maqtana
alady deisiz. Lağyp bara jatyp: qyrsyğa bergenniñ özi qylmys. Qalai dep
oilaisyz, doktor, osy tört jylğa sozylğan i̇eşbir mən -mağynasy joq
soğystan qaljyrağan joqpyz ba. Osy aqymaqtyqty toqtatu kerek i̇emes pe!
Biraq būl kimniñ qolynan keledi. Mine, basty məsele sonda".
Komissar Başirdiñ közine tura qarady.
– Sizben aşyq söileskim keledi. Ana jaqta nemese myna jaqta
şaiqasyp jatqandar... tym asqyndyryp aldy. Biraq būlardyñ müldem
qūtyrynyp ketkenin, - dedi ol Başir qarsylyq bildirip jatqandai - aq, sizge dəleldep jatudyñ özi artyq qoi.
Bab əl-Ued jaqtan i̇estilgen avtomat kezegi tynyştyqty būzyp ketti.
Komissar basyn köterdi.
– İestip tūrmysyz. Tsirk oiyny jalğasyp jatyr... İə, qalyptasqan
jağdaida siz ben bizge qalyp otyrğan jalğyz ğana amal - qai jaqta
soğysyp jatsa da jeligip jürgenderdiñ bərin şettetu jəne közge ilmeu
boluy mümkin, əitpese būlar əbden janyğyp alğandar. Aqyl-sanağa kezek
beretin kez keldi, "aqyl-sanany" köldeneñ tartatyndar şekten şyqpaudy
aitady. Sondyqtan bizderge qol alysyp, kelisimge, ymyrağa, joq, qalai
bolsa solai i̇emes, i̇eki jaqqa da tiımdi, adal ymyrağa keluimiz qajet.
"Komissardyñ mynadai aşyq ketui i̇erlikpen teñ i̇eken", - dep iştei
myrs i̇etken Başir.
İendi sözdiñ törkinin aitu ğana qalyp tūr. Al komissar söziniñ törkini
nede i̇ekenin Başir da jazbai tanyğan. Būl kisi būl künde talailardy əbden
jalyqtyryp bitken "üşinşi küşter", iağni, "ortaşalar" basqaşa
aitqanda, jaulasyp jatqan i̇eki lager arasyndağy altyn ortany basatyn
adamdar izdestirip jürgen syñaily. "Oi-qiiälyñ onşa i̇emes i̇eken dostym", dep oilady Başir. Osy ölse qolğa tüspeitin feniks qūsyn izdep əure
bolğannan göri basqadai aqylğa qonatyn birdeñe oilap tappas pa i̇edi.
Alaida Başir komissardyñ öz mindetin adal atqaryp jatqanyn da baiqap
otyr: ər sözin tañdap aitady, salqynqandy bolğysy keledi, aldynda
otyrğan frantsuz bilimin alğan aljirlik ziiälynyñ közin jetkizetin
baisaldy dəlelder keltiruge tyrysady. Biraq mūnyñ bəri, ərine, jai
şainama bolatyn. "Negizgi sybağasy alda ğoi,"- dep oilady Başir.
Şamasy, komissar da əlgi aitqandarynyñ tiımdiligine pəlendei ümit
artyp otyrmağan tərizdi. Biraq tərtip solai. Aldymen ədettegi ədisterdi
qoldanu kerek, qalğandaryna sodan soñ da baruyna bolady.
O, iə, ərine, būl komissar myrzanyñ pikirin bölisedi. Əlbette, aqyl
men parasat qana saltanat qūruy kerek dep qostap qoidy Başir. Komissar
būğan sigaret ūsynyp, əñgimesin jalğastyra otyryp, əlgi tüiinniñ naqty
şeşuin Başirmen birge oilastyryp otyrğandai əlpet tanytty.
– Būl oñai i̇emes, - dep moiyndady komissar.
– Tipti mümkin de i̇emes şyğar, - dedi Başir.
– Qalai mümkin bolmaidy! - Başirmen üzildi-kesildi kelispeitinin
körsetkisi kelgen komissardyñ dausy şyğyp ketken.
Ol qazir mümkin i̇emes degen nərse bolmaidy jəne "mümkin i̇emes" degen
sözdiñ özi frantsuz ruhyna jat nərse dep aitatyn şyğar dep oilady
Başir. Biraq komissar:
– Bəlkim, sizdiki de dūrys şyğar. Biraq, əitkenmen, sizge, doktor,
tabysqa degen ümit sonyñ būljymas şarty, jəne tabystyñ özi bastağan
isti jalğastyra beruge mindetti nərse i̇emes şyğar.
"Şamasy būl meni əbden i̇eseñgiretip tastağysy kelgen bolar - au", - dep
oilady Başir.
Komissar ornynan tūrdy.
– Mūnyñ bəri, ərine, qyzyqty, biraq bir jolğa osy da jeter.
Komissar ketisimen ūiyp qalğan aiağyn jazu üşin Başir ornynan
tūryp i̇edi.
– Msege otyru qolaisyz bolyp tūr ma, - dep baq i̇etken ispandyq mūny
qaitadan otyrğyşqa itere salğan.
Başirdiñ dausy şyğyp ketti, jaraqaty əli tolyq jazylyp bolmap i̇edi.
Əitkenmen i̇esebin tauyp aiaqtaryn sozyp jibergen. Būl joly ispandyq
baiqamağan əlpet tanytty.
Osy tergeu töñiregine neğūrlym köbirek oi jibergen saiyn Başir
soğūrlym onyñ mənin ūğyna almady. Öitkeni, basqa qalğan keptiñ bərine
kilt tabu üşin būğan: "Bes ai būryn Randon köşesindegi dərigerlik
kabinetiñdi tastap kettiñ jəne osy uaqyttyñ işinde qaida jürdiñ" dese
bitip jatyr i̇emes pe. Şarua kiımimen qolyna jūmyrtqa salğan sebet ūstap,
Klodqa kelgenin i̇eşkim körmegeni de abyroi bolypty. Al komissar būl
jöninde ləm-mim degen joq. "Ne ol öz kəsibiniñ nağyz şeberi, sondyqtan
əldebir airyqşa ədiske jüginip otyr /Başir biraq onyñ qandai ədis i̇ekenin
bilmeidi /, ne mūnyñ i̇eşteñeden habary joq. Tipti naqty aiğaqtary da
bolmai, bir ilik tabam ba dep otyruy da əbden mümkin".
Komissar qaityp oralğanda özi airyqşa renjigen əri: "Qyzyqty
əñgimemizdi jalğastyrğym - aq kelip i̇edi, biraq, ərine, tüsinesiz ğoi,
moinyma jüktelgen mindetterime bailanysty..." degisi kelgen adamnyñ
türin i̇elestetken.
Əitkenmen de əñgime būrynğysynşa asa sypaiygerşilikpen örbip, būl
əueninen komissar Başirmen sözine özara senim əri əldebir işki
jaqyndastyq ornatqysy kelgendei ərekettengende ğana jañyldy.
Komissardyñ būl jağynan belgili mölşerde şeberligine Başir de tənti
bop otyr. İeñ mañyzdy əri bilgisi kelip otyrğan sūraqtaryn ol basqa
müldem mənsiz saualdarynyñ arasyna kezekpe-kezek qystyryp qūiady,
– Qaralatyn nauqastaryñyz köp pe?
– Otandas - mūsylmandaryñyzdyñ arasynda i̇eñ köp tarağan qandai
aurular?
– Maidanmen qandai qarym-qatynasyñyz bar?
– İeuropalyqtar da sizge qaralyp tūra ma? / Joq pa? Osy jerlik
i̇europalyqtardyñ i̇eñ aqymaqtyq saualdarynyñ biri osy /.
– Amiruş, şynynda da, jūrt aityp jürgendei asa körnekti adam ba?
Özim mūndai añyzdarğa ədette senbestikpen qaraimyn.
– Modernistik keskindemeni ūnatasyz ba? Al özime kelsek, būl jağynan
tipti türtpeimin de.
– 111 vilaiidyñ sandyq qūramy qanşa dep oilaisyz? Partizandarda
qanşa adam bar?

Olardyñ
sanitarlyq
qyzmetteri
ūiymdastyrylğan ba? Əi qaidam, ə.

şynynda

da

jaqsy

Başir komissarğa öz dərigerlik qyzmetiniñ sipaty men auyr
jağdailaryn aqi-taqi əñgimelep, nəsildik kemsituşilikke ökpesin bildirdi,
tym qyzbalanbasa da, modernistik keskindemeni qorğaştady. Biraq
qalğandarynyñ bərin joqqa şyğardy. Joq, FNO - men i̇eşqandai
bailanysym joq; joq, Amiruşpen de tanys i̇emespin; joq, partizandardyñ
qanşa adamy baryn da bilmeimin / tipti sol FNO - nyñ özi de mūny tolyq
bilmeitin şyğar /; joq, olardyñ sanitarlyq qyzmetiniñ qalai
ūiymdastyrylğanynan da tük habarym joq...
– Əi,Pepe!
Kerbez işki bir syryn moiyndap jatqandai aqyryn ğana söileidi:
– Ūqtyñ ba? Sen mağan i̇eşteñe bergen joqsyñ. Tek tapanşany ğana, al
avtomattardy - sen körgen de, i̇estigen de joqsyñ, ūqtyñ ba? Jəne meni de
körgen i̇emessiñ, jarai ma?
Başirdiñ oiy myna teñkiıp jatqandarğa qaita kelip tireldi. Əitpese
būlar müldem i̇esinen şyğyp ketip i̇edi.
Būlardyñ ərqaisysy bir belgisizdikke siñip ketken siiäqty. Dünieniñ
i̇eşteñesimen isi joq būlar ölip qalğan sekildi ünsiz, tanauynyñ astynan
birdeñelerdi myñqyldağan küii bet-auyzyn tağy şūqylana bastağan
Kerbezdiñ sözin de i̇estimegen tərizdi. Beine tasqa ainalyp ketkendei,
i̇eşqandai dauys - dybysqa da selt i̇etpeidi. Jəne onyñ keregi ne. Jaña
kelgenniñ işek-qarnyn tügel aqtarystyryp, keregin bilip aldy, i̇endi neni
aitpaq. Birin-biri əbden biledi, biri birdeñe aita qalsa, bəri baiağy myñ
qaitara i̇estigen əñgimeleri. Sondyqtan bir-birine qūlaq saludan da qalğan.
Əitpese taspağa jazyp alğan magnit ünin i̇estigenmen barabar. Ol
dauystyñ ne aitaryn da, jəne ol dauystyñ şyndyqty aitpaitynyn, jai
i̇ermek üşin ötirik soğa salatynyn da aldyn ala biledi. Sol əbden
jalyqtyrğan ötirikten bir - birlerin qūtqaru üşin ünsiz jatuğa bekingen.
Būrynğy ömirleri jaiynda tis jarmauy kerek. Onyñ i̇esesine osy künderi
bolyp jatqandardy ūzaq uaqyt i̇egjei-tegjeiine deiin talqylaidy,
türmeniñ i̇eñseni i̇ezgen auyrlyğyna jaña qarsylyq təsilderin oilap tabady,
jaudy adastyru üşin jañadan türli aila-təsilder oilastyrumen bolady.
Būl tiri qaludyñ birden bir amaly.
Mūny otyrğyzğan otyrğyş alasa da, tym jaisyz i̇eken, Başir qaitaqaita qozğalaqtap, əbden berekesi ketti. Tergeu bitip, ornymnan tūrsam
i̇eken dep ol komissardy şydamsyzdana kütken. Qaqsatyp əketip bara
jatqan auruyn qoidyru üşin aiağyn birese sozdy, birese qaita tartyp
aldy, otyrğyştyñ ağaşyna da artyp baiqady, əitkenmen keide janyn
közine körsetken auruğa şydamai aiqailap jibere jazdaidy.
Art jağynan komissardyñ jaqyndağan aiaq dybysyn i̇estip, jürisiniñ
əlgindegidei maida i̇emestigine tañdanyp qalğan. Biraq būl komissar bolmai
şyqty. Otyrğyşty qatty iterip qalyp, onyñ ornyna əli jas, şaşyn
taqyrlatyp qyrğyzğan, qabağy tüiilgen bireu kelip jaiğasty. Onyñ
soñynan ūzyn boily, qara şaşty, qolyna papka ūstağan bireu kirdi. Ol
oqty közin Başirge qadap, tesilip qalypty. Şağyn üstelge jaiğasqan əlgi
siiäsauyty men qalamsabyn şyğaryp, qalamūşyn baiqap kördi.
– Men daiynmyn, inspektor myrza!
İnspektor myrza kögildir közimen Başirdi işip-jep otyr.
– Meniñ sūraqtaryma jauap beresiz.
Özi birkelki dauyspen əri öktemdeu söileidi.
Jetinşi aqpanda dərigerlik kabinetiñizdi tastap ketip qalypsyz. Hege?
Men şarşadym, - dedi Başir: - söitip demaluğa ketkem.
– Qaida?
– Talağa, ol Kabiliiäda.
– Kelgende leitenant Delekliuzge tirkelipsiz. Biraq onda ketken
uaqytyñyz körsetilmepti.
– Nege olai bolğanyn bilmedim. Derevniadan ketkende SAS - tyñ
baqylau beketi arqyly öttim ğoi.
– Bizdiñ qyzmetkerler sizdi jeti kün sonda bolğan deidi. Sodan keiin
sizdi körmepti.
– izderdiñ qyzmetkerleriñizben kezdeskim kelmegenin moiyndauğa
tiıspin.
– Nege, qorqatyn birdeñeñiz bar ma i̇edi?
– Joq, biraq olardan jaqsylyq ta şamaly.
– Solai ma?
– Mysaly, olar basqalarmen birge qarauylğa şyğuymdy talap i̇etui
mümkin i̇edi.
– Mūny öziñizdi qorlau dep tüsinemisiz?
– Men Talağa demalu üşin bardym ğoi.
– Bizdiñ barlau qyzmetiniñ ofitserleri siz Taladan ketken sətten bastap
Amiruştyñ sanitarlyq qyzmeti aitarlyqtai jaqsaryp ketti deidi. Oğan
qatysyñyz bolğan joq pa?
– Men Taladan i̇eşqaida ketken joqpyn.
– Sizdiñ sonda bolğanyñyzdy jūrt bilipti. Olar sizge jərdem sūrap
kelgen joq pa?
– Olar degeniñiz kim?
– Olar degenim bülikşiler.
– Joq.
İnspektor tilin salaqtatyp, tor közdi ülken dəpterge birdeñeni
süikektetip jatqan oqty közdige būrylğan.
– Ülgerip otyrsyz ba, Pablo?
– İə, iə, inspektor myrza, bəri de oidağydai, ülgerip otyrmyn.
– Sizden jaralylardy i̇emdeudi sūrağan joq pa?
– Joq.
– Sizden dəri-dərmekter sūrağan joq pa?
– Joq.
– Ketip qalğannan beri iniñiz Əlimen neşe ret kezdestiñiz?
– Bir ret te kezdespedik.
– Ol qazir qaida jür?
– Tauda.
– Qaida deisiz?
– Bülikşilermen birge jür.
– Qai jerde?
– Ony bilmeimin.
– Kimge ūqsaitynyñyzdy bilesiz be?
Başir oğan tañdana qarady.
– Aqymaq siiäqtysyz... al men aqymaqtardy ūnatpaimyn.
Ol şerude jürgendei keudesin kerip, i̇esikten atyp şyqty.
Būlardyñ kamerasynyñ i̇esigi aşyldy da ony i̇etigimen teuip aşqan
paranyñ soñynan aşyq qoñyr tüsti şekpen kigen bireu kirdi. Ony körgen
boida toñyp qalmau üşin iyqtaryn sabanğa tyğa beretin tūiyq jigit betin
basty. Aiqailap jibermes üşin i̇ernin qyrşyp alğanyn, tipti onyñ qany
şyğyp ketkenin Başir körip otyr. Başir ony iyğynan qūşaqtağan.
– Būl meniñ əkem, - dedi jigit.
Tağy da bəri sol küiinşe qaitalandy: sol sūraqtar, tap sondai aqylkeñester. Jañadan kelgenge i̇esikten kirmei jatyp tap bergen. Bəri i̇esik
aldynda ūilyğyp qalğan sətte kameranyñ işi bosap, tipti keñip ketkendei
köringen. Tek būryşqa tyğylyp alğan jigit qana öksigin basuğa tyrysady,
Başir ony i̇estimegen əlpet tanytqan.
Jaña kelgendi tez "syğyp" alysty. Onyñ üstine özi tūiyqtau əri tym az
biletinge ūqsaidy. Əitkenmen ana jaqtan, bostandyqtan kelgen aty bar.
Ūly qasyna jaqyndai bergende birdeñeden qysylyp tūrğandai bar
aitqany:
– İə, qalaisyñ? Üide bəri de jaqsy. Şeşeñ təuirlendi. .Būl jerden
şyqqan soñ özimizge, tauğa ketermiz.
Söitti de ūlynyñ alys tükpirdegi astyna salatyn bir qūşaq sabanyn
mūqiiät qaqqylaumen bolğan.
Başir şydai almai, otyrğyşynan atyp tūrdy:
– Əjethanağa barğym keledi.
– Əjethanağa ma? - dep sūrady ispandyq. - Əjethana degen nemene?
Qaida baram deisiñ? Öziñniñ qaryndasyñ bar ma? İeger bar bolsa, ol da
əjethanağa barmaityn şyğar. Būtyña jibere ber, nesi bar. Myna ədemi
şalbaryña jibere ber deimin.
Aiağynyñ auyrğany tūrğan soñ səl jeñildegen siiäqty, Başir tūra
bergen.
İesik aşylyp, tağy da komissar körindi.
– Meniñ qyzmetkerimmen söilestiñiz be?
– Söilestik.
– Ol qatty aşuly.
– Men oğan i̇eşteñe degen joqpyn, - dedi Başir.
– Aşulanyp jürgeni de sodan ğoi.
Hatşy qalamyn örşelene syqyrlatady.
– Muzykañdy doğar, Pablo, - dedi komissar. - Papkañdy mağan ber de,
öziñ baryp seruendep kel
Pablo közin alaityp, şyğyp ketti.
– İnspektorğa aitqandaryñyzdan basqa birdeñeler qosqyñyz keler,
bəlkim.
– Joq.
Komissar papkadağy qağazdardy nemqūraily aqtarystyrdy.
– Al dostaryñyz şe. Dostaryñyz jaiynda i̇eşteñe aitpapsyz ğoi. Al
olar sizdi ūmyta qoiğan joq. - Osyny aitqan kezde komissardyñ
i̇erinderinen jeñil jymiys jügirip ötkendei boldy.
Olar siz jaiynda köp əñgimeler aitqan.
"Mine, salqynqandylyqpen əreket jasaityn uaqyt jetti", - dep oilap
qoidy Başir. Dostar. Ol mūnyñ kimdi aityp otyrğanyn añğaruğa
tyrysty.
– Siz tanyspysyz... - dep sözin bastady komissar Başirden köz
aiyrmastan, - siz Ramdan Faradjidi tanimysyz?
Başir birden jauap qatqan joq.
– Sūrağyma jauap bermediñiz ğoi.
– Ol meniñ bala küngi dosym, - dedi Başir.
– Tek bala küngi me?
– Ony körmegenime köp boldy. Bir jerde sabaq berip jürgen şyğar.
– Onyñ qyzmeti mūnymen ğana şektelmeidi.
– Solai ma? - dedi Başir.
– Būğan tañğalyp otyrmysyz?
– Bilesiz be, onymen kezdespegeli...
– Al ol sizdi ūmytqan joq.
Başirdiñ jüregi qatty soğyp ketti. Papkadan qağaz alğan komissar ony
jyldam aqtarystyra bastady.
– Mūnda sizge bailanysty... naqtyly aitylğandar köp. Mūny oqyğan
soñ, - ol bolmaşy nərseni ğana anyqtap alğysy kelgen kisidei nemqūraily
söileidi, - Amiruşpen tanys i̇emespin, taudağy sanitarlyq qyzmet turaly
i̇eşteñe bilmeimin jəne Maidanğa i̇eşqandai qatysym joq degeniñizge senu
qiyn bolyp tūr.
Başir bərin bastan aiaq joqqa şyğardy. İeger əlgi naqūrys Ramdan
əldebir məlimetteri bar qağazdy şynynda da saqtap jürip, komissardyñ
soğan bailanysty dəleli bolğan künde de kömeiiniñ bos i̇ekenin bildiru
aqymaqtyq bolar i̇edi.
– Būl istep jürgeniñiz ne oiyn, doktor? - dep sūrady komissar.
– Būl qağazdarda ne baryn jəne onyñ kimdiki i̇ekeninde jūmysym joq,
biraq onda men Amiruşty biledi dese, onysy baryp tūrğan jala.
– Jaraidy, - dedi komissar, - sizge aşyğyn aitaiyn. Sizge bir
mümkindik bereiin degen ūiğarymğa keldim, i̇eger sony paidalanyp
qalmasañyz, asa ökinişti bolmaq, öitkeni, būl soñğy mümkindigiñiz. Ramdan
Faradji bizdiñ qolymyzda. Siz jöninde bərin aityp bergen de sol Ol qazir
lagerde, biraq qajet bolsa, osynda alyp kelemiz. İeger şynyñyzdy
aitatyn bolsañyz, ony alyp ketedi, sonsyn qaityp körmeisiz de... əlbette,
i̇eger öziñizdiñ jüzdeskiñiz kelmese. Būğan könbeseñiz, i̇ekeuiñizdi
bettestiremin. Biraq i̇esiñizde bolsyn, onda siz üşin tük te istei almai
qalamyn. Siz qarapaiym, qatardağy qylmyskerge ainalasyz, ūzyn joldyñ
boiyndağy qarapaiym lañkes nemese qaraqşy tərizdi. Sondyqtan
qasarysudyñ paidasyz əri qauipti i̇ekenin salmaqtap aluyñyz üşin sizge azkem uaqyt bereiin. On minötten keiin qaityp oralam.
Komissardyñ şyğyp ketui mūñ i̇eken, i̇eki politseige jan bitti.
– Saldyrlağyñdy jöndettiñ be?
– On i̇eki qağaz töledim! Osy saldyrlaq qalbyr meni tūralatatyn şyğar.
Öziniñ şaru asy bitti əbden!
– Basqasyn satyp al
– Onyñ bir kedergisi bar.
– Ol ne?
– Tüsin tañdai almai jürmin.
Ol aqşasy joq i̇ekenin körsetu üşin bas barmağy men sūq sausağyn
ysqylap qoidy. İekeui de külip jibergen.
– On i̇eki jarymda baryp anizet işsek qaitedi?
– Tap sol uaqytta bolmasa! Əitpese tüski tamaqqa keşiksem, əielimniñ
ne oilaryn kim bilsin.
– Onyñ ras. Biraq mynadailarmen əure bop jürgende, - ol Başirge
qarai iegin qatty, -jūmystyñ qaşan bastalyp, qaşan biterin bir qūdai
bilsin.
Ol Başirdiñ qasyna kelip, aiağynan basty.
– Ğapu i̇etiñiz, - dedi Başir.
– Boqsyñ! - dedi politsei - arab.
Ol bölme işinde əri-beri adymdap jürdi de, Başirdiñ qasyna taiap
kelip arabşa aiqai saldy:
Ana jigit jūmğan auzyn aşqan joq. Syr bermedi, i̇endi lagerde otyr.
Saqşynyñ qyryldap şyqqan dausynda öşpendilik saryny bar. Başir
oğan tesile qarağan. Şyny ma, əlde arandatyp tūrğany ma.
– İestimisiñ, Pepe? Tapanşa jaiynda, jaraidy, kelistim. Al
avtomattardy körgen de, i̇estigen de i̇emespin.
Aljirdiñ bir jaq şeti Birmandreis bastalatyn jaqta qarağailardyñ
qara diñderi jebe siiäqty qarauytady. Kamerada öli tynyştyq ornağan.
Başir jan-jağyna qarady. Kamera işin jigit jatqan būryştan bastap
qarañğylyq tūmşalai bastağan. Jeñgetai - sutener qaita-qaita sağatyna
qaraidy. Mūrtty tapal da sağatyna köz saldy. Başirdiñ körşisi de, Pepe
de, Kerbez de sağattaryna qarağyştaidy. Sağaty joqtar qasyndağylardyñ
qoldaryna qarap əlek. Suyq vokzalda qalyp, keşikken poiyz qaşan dybys
pergenşe, qarañğy tün qūşağynda kütu zalynda tağat tappai otyrğan
jolauşylar tərizdi. Tas tünek qarañğyda bəri köz aiyrmai qalğan bolarbolmas jyltyrağan sağat tilinen özge i̇eşteñe qalmağan siiäqty.
– İestimisiñ, Pepe? Tek tapanşany ğana, jarai ma?
Başirdiñ aiağyna jigittiñ tyrnağy qatty batyp ketti. Şamasy,
būzylyp qalğan küitabaq tərizdi bir sözdi qaitalai bergen əlgi dauys əbden
jüikesin tozdyrğan bolar.
Komissar qaityp keldi. On minöt uaqyt ötken.
– Oilandyñyz ba?
Ol i̇eşteñeni de oilanğan joq bolatyn. Özin küştep körgenmen, i̇eşteñe
şyqpady. Osy uaqyttyñ işinde būl özin üide de, ashanada da ülken
sağattyñ maiatnigi siiäqty sezingen. Maiatnik oñğa - solğa, oñğa - solğa
teñselumen bolady, biraq ortada tūryp qalmaidy. Būdan qūtylar türi joq.
Solğa qarai! İeger saqşy şyn aitsa, onda qūtyldy. İeger arandatyp
otyrsa şe. Oñğa qarai! Onda qūrydy!
– Oilandym, - dep jauap qatty būl
Jəne basqa ne aitsyn...
– Aqyldy ğana i̇emes, sanaly adam i̇ekeniñizdi bilip i̇edim.
– Ramdan osynda ma?
– Ony alyp keluimizge bolady.
– Onda sonymen bettestiriñiz.
Komissar səl tosylyp qalyp, sodan keiin:
– Onda öziñiz biliñiz, - dedi.
Başir i̇eleusiz ğana saqşy - arabqa köz jügirtti. Mūnysy nesi i̇eken?
Şyny ma nemese arandatu ma?
– Olai bolsa, - dedi komissar, - ol i̇erteñ tañerteñ osynda bolady...
Biraq bir nərse i̇esiñizde bolsyn, doktor. Men sizben aşyq söilesip
otyrmyn jəne aldağy uaqytta da söitpekpin. Sizge tağy bir tün mūrsat
bereiin. Ramdan i̇erteñ tañerteñ osynda bolady. Onymen kezdesesiz be, joq
pa, ol öziñizge bailanysty. Oilanuyñyzğa jəne bərin i̇esiñizge tüsiruge
tūtas bir tün uaqyt berip otyrmyn. Sizge aitar aqylym: jaqsylap
oilanyñyz jəne söziñiz şyndyqqa sai keletin bolsyn. Men soğan
ümittenem, jəne būl öziñiz üşin. İeger soğan qaramastan qyrsyğatyn
bolsañyz, doktor, onda Pontii Pilattyñ ne istegenin bilesiz ğoi. - Ol
qolyn uqalady. - Onda meniñ de şydamym tausylady.
İesikti tağy sol i̇etik teuip aşty. Elektr qolşamynyñ ötkir jaryğy
kameranyñ tükpirine tüsken. Sorpa əkelipti. Başir ornynan qozğalğan
joq.
– Meniñ tamağymdy işkiñ kele me? - dep sūrady ol jigitten.
– Onda öziñ əkelip ber, - dedi qorqynyştan dausy özgerip ketken jigit.
Tüsken jaryqty paidalanyp, bəri sağattaryna qarağan.
– On minötsiz on bir, - dedi Pepe, - əli on minöt bar.
– Nege on minöt bar deisiñ? - dep sūrady Başir.
– Būlar on birde bastaidy. Jūrttyñ bəri şyrt ūiqyda jatqan kezde.
– Senen i̇eşkim i̇eşteñe sūrağan joq, - dep bireudiñ güjildegen dausy
i̇estildi, - jap auzyñdy.
– Aityp tūrğanyñnyñ bəri jai nərse, - dedi tağy bir dauys. - Qaita
tünde jaqsy i̇estiledi. Sondyqtan da ana sūmdar bərin ədeii isteidi.
– Əi, jap deimin auyzyñdy, şaitan alğyr! - dedi güjildek.
– Əi, beri kelip, közime qaraşy, - deidi Kerbez, - əli auyryp jatyrmyn
ğoi deimin. A! Söitip, Pepe, tek tapanşany ğana, jarai ma?
Şekpen kigen kisi jötele bastady, basynda jaiymen jötelgen ol
birte-birte bulyğyp qatty jötelip, jalañaş qabyrğada əldebir qūbyjyq
köleñkeler oinap jürgen spektakldiñ dybystyq küşeitpesi sekildi
qarañğy kamera işin toltyryp jibergen.
– Əkemniñ demikpesi bar, - dedi Başirdiñ körşisi.
Başir toñyp jatyr. Būlardyñ körpeleri joq i̇edi. Biraq oğan şağym
aityp jatqan tağy i̇eşkim joq. Mūnyñ bauyry auyratyn.
Bauyrynda kinəraty bar adam suyqqa töze almaidy. Bauyry auyratyn
adamnyñ aiağy men qoly mūzdap qalady dep kimge dəris oqysyn.
Degenmen tap qazir, əbden mūzdap qalmai tūrğanda, i̇endi ne isteitinin
oilastyryp aluy kerek, əitpese oğan da mūrşasy bolmai qalady. Sağat on
bir bolyp qaldy.
Jan tözgisiz suyq bolyp ketti. Domalanyp jatqan jas jigittiñ tizesi
mūnyñ beline tirelgen. Özi birkelki tynystap jatyr. Bəri de birkelki
tynystaidy. Terezede nege şyny nemese japqyş ta joq i̇eken deseñizşi.
Dereu josparyn oilastyryp aluy kerek. Bərin de teriske şyğaru
kerek... ne de bolsa, aqyryna deiin, i̇eñ tiımdisi osy boluğa tiıs. Jəne əlgi
qoñyrqai saqşy i̇eşqandai arandatuşy i̇emes şyğar.
Mynadai suyqta tañ atqanşa şydai almaspyn degen bir oi qylañ
i̇etken. Kazarmada jəne türmede terlep tūryp mūzdai su işseñ de, jel
ötinde tūrsañ da, ne bolsa sony işe berseñ de bəribir aiağyñ aspannan
kelmeidi dep bireulerdiñ aitqany i̇esine tüsti.
İendi Başir ğana döñbekşip jatqan joq. Bəri de döñbekşip, jötelip,
qarañğyda sybyrlasa bastağan. Jas jigit te ūianyp ketti.
– Sağat neşe boldy?
Başir sağatyna qarady.
– Bes minötsiz on bir.
– Ə!
Terezeden batpan - batpan suyq ūryp tür. Aiaq dybysy i̇estildi. Auyr
basqan aiaq dybysy. Sol i̇esik syrtynan i̇estilgen boida bəri tym-tyrys
qalğan. Jötelderi de sap boldy.
İesik aşyldy.
– Mezued Əli.
Kəsibi nyq, nemqūraily... sanaqtağydai bəri i̇estisin degen ūğynyqty
dauys.
Jas jigittiñ tizesi Başirdiñ arqasyna bata tüsken. Qūmyğa şyqqan
əlsiz dauys i̇estildi:
– Mūndamyn.
Qol şamnyñ səulesi būryş-būryşty qydyrğyştap, dauystyñ iesin
tapty
– Qozğal jyldam!
Ol zorğa qozğalady. Jyltyldağan qol şam jaryğy qarañğydan birese
aşylyp ketken auyzdy, birese şarasynan şyqqan köz ben salbyrap
ketken iyqty körsetip tūr.
Senimsiz jürispen nege jabysa keterin bilmegen soqyr siiäqty i̇esikke
ilbip bara jatqan kisini tiri dep aita qoiu da qiyn i̇edi.
Qarañğydan dauys i̇estildi:
– İeñseñdi köterseñşi!
– İei, Pepe, - dep tağy ün qatty Kerbez.
– Jap auzyñdy!
Kerbez ünsiz qaldy.
– Bəlkim, bizge ūiqy berersiñ, ə?
Kerbez ünsiz qalğanmen, basqalary şulap qūia bergen. Biraq Mezuedtiñ
aiqaiy i̇estilgen boida, būlar tym-tyrys bola qaldy. İendi Başirdiñ tūla
boiy küiip-janyp, tek aiağy qana mūzdap jatyr. Mezued oibailauyn qūiar
i̇emes... Aqyry onyñ aiqaiy jyrtqyştyñ ūlyğany tərizdi ünge ūlasty.
Bir sağattan soñ dauys ta sap bolğan. Qarañğydan qaitadan jötelgen
dybystar şyğa bastady. Bül bes minöttei uaqytqa sozyldy. Jötelmen de
talai nərseni aituğa bolady i̇eken. Başir būl tildi op-oñai tüsinip alğan.
Bireuiniñ jöteli oibaiyn qoidy, bəlkim ölip qalğan şyğar degendi
bildiretin. Jauap retinde i̇estilgen i̇ekinşi jötel: olai bolmas, tek i̇esinen
tanyp qalğan şyğar deidi. Al "İeñseñdi köter!" degenniñ jöteli anau
i̇eşteñe aitqan joq degendi bildirgendei. İesik syrtynan tağy aiaq dybysy
i̇estildi. Tağy da auyr basqan aiaqtar. Bizge bəribir degendei jötel əñgimeler jalğasa bergen. İesik aşyldy. Jym-jyrt tynyştyq ornady.
– Lahreş Mūsa.
Jas jigit serippedei atyp tūrğan.
– Ne? - dep sūrady ol Başir jaqqa jasqana qarap. - Ne deidi?
– Nege ündemeisiñ, Lahreş Mūsa? - dep baj-būj i̇etti para.
– Men mūndamyn! - degen ūstamdy dauys i̇estildi.
– Meniñ əkem ğoi, - dedi jas jigit.
Mūsa ornynan tūryp, beşpentin, jeidesiniñ jağasyn tüzedi de
şalbaryn kiıp, i̇esikke bettedi.
– Lahreş Muhammed, - dedi para.
Jas jigittiñ dauysy şyğyp ketti:
– Oi!
– Bükil əuletteriñmen osyndaisyñdar ma, sūmyrailar! - dep baqyrdy
para. - Mūnda kel, sümelek! Qazir əkeñniñ qalai bileitinin sağan
körsetemiz. Qane jür jyldam!..
Olar ketken boida Mūsanyñ aiqaiy i̇estile bastady da, bir sağattan
astam uaqyt onyñ oibaiy tynyştyqty būzyp tūrdy. Jas bala sekildi
öksigin basa almağan jigit əlden uaqytta qaityp oralğan.
Ony alyp kelgen para tağy aiqailağan:
– Qaida! Ol qaida?
Başir selt i̇etken joq. Para qattyraq aiqailady:
– İestimeisiñ be nemene! Əlgi i̇emşileriñ Başir Lazrak qaida?
Başir ornynan köterildi. Birden aiağynyñ auruy i̇esine tüsti.
Səl tynyqqanmen, ūzaq şydas bere qoimas.
– Kiımiñ bige baruğa laiyqty i̇eken. Bileisiñ əli, - dep keketip qoidy
para.
Jerge jaryq tüsip, tañ atyp qalypty. Başirdi djipke tyqqan boida
maşina jürip ketti. "Qaida aparar i̇eken?" - dep oilady Başir. Olar
Şeragi jaqqa bettep, sonan soñ Klervaldağy jol airyğynda Buzareağa
būrylğan. Başir özin tağy da DST -ğa əkele jatqanyn tüsingen.
Komissar terisine syimai otyr.
– İesekter!.. Adam i̇emes, sasyq i̇esek tobyry öñşeñ! Siz otyryñyz,
doktor. Tüsinispeuşilik tuyp qalğanyn öziñiz de tüsinip otyrğan şyğarsyz
dep oilaimyn... Bəri de ana naqūrystardyñ kesiri! Men olarğa sizdi osynda
qaldyryñdar dep adamşa aitqam, al olar bolsa sizdi lañkestermen qosa
parağa alyp ketipti.
Myna sözinen Başir de tiksine bastağan.
– Al bəlkim, sonysy dūrys ta bolğan şyğar. Əbden oilanyp aldyñyz
ba?
– İə, - dedi Başir.
– Söitip?
– Ramdan osynda ma?
– Ony əkelgen bolar dep oilaimyn, - dedi komissar.
– Ony körgim keledi.
Komissar otyrğyşynda tiktelip, Başirge birtürli qarady. Başir da
odan közin taidyrğan joq. Komissar jaiymen ornynan tūrdy.
– Olai bolsa!.. Men soğan baryp keleiin. Ol osynda bolar dep
oilaimyn.
Türi şarşağan, tipti əldeneden toryqqan kisige ūqsaidy. Özine senimdi
bolsa söite me.
Başir arqasyn i̇esikke berip otyr. Aldymen art jağynan Ramdannyñ
aiaq dybysyn i̇estitin şyğar. Ramdan mūnymen qalai kezdeser i̇eken. Öz
masqaraşylyğyn sezingen küide me, əlde jorta tük bildirmegen bola ma?
Sonda ol ne aitpaqşy?
Ūzamai, Başir, seniñ ötirigiñdi şyğarady, söitip, bərin de aityp
beresiñ. Osylaişa seniñ oñbağan i̇ekeniñdi dəleldeidi. İə, doktor Lazrak ta
basqalar siiäqty baryp tūrğan silimtik i̇eken. Sonan son ne bolmaq?.. Būğan
deiin senimen Parijde meditsina universitetin bitirgen doktor retinde
tildesip kelgen. İendi mine, birneşe minötten keiin ötirik aityp jürgeniñdi
əşkereleidi de, basqaşa sairaityn bolasyñ. Söitip, bügin tünde Əli
Mezuedke, Mūsa Lahreşke istegenin para sağan da isteidi. İeşqandai jibek
galstuk te, ağylşyn mauytysynan tigilgen kostium de, universitettik
diplom da qūtqaryp qala almaidy.
Art jağynan jaiymen senimsizdeu basqan aiaq dybysy qūlağyna
şalyndy, bireu şatqaiaqtap zorğa kele jatqan siiäqty... bir adym... i̇eki...
üş... tort... mine jaqyndap kelip te qaldy.
Başir öz jüreginiñ dürsilin anyq i̇estip otyr. Aiaq dybysy mūnyñ
otyrğyşynyñ art jağynan kelip semdi. Ol keşirim ötine jalynğan
Ramdannyñ közin, jaryqşaqtana şyqqan dausyn, jötelin i̇estimeu üşin,
söilei bastağan kezinde qyzaryp qūia bergen bet -jüzin körmeu üşin,
Ramdan öz aldynda Uiattan şala ölmeui üşin "jaraidy, siz jeñdiñiz!" dep
ağynan jaryluğa oñtailana berip i̇edi.
– Jaraidy, - dedi komissar, - siz ülken oiynğa bas tigip, aqyry jeñip
şyqtyñyz.
Başir artyna būryldy. Komissar jalğyz kelipti.
– Ramdan mūnda joq. Ol lager i̇emhanasynda... Kördiñiz be, onyñ
densaulyğy onşa i̇emes... ornynan tūra almaidy... Qalai bolğanda da, onyñ
aituy mümkin əñgimesiniñ bastylary sizdiñ isiñizde jazuly tür ğoi.
Başir qyl keñirdegine deiin batyp ketken qūi batpaqtan əupirimmen
şyqqandai küide otyr. Komissar tağy qarsy aldyna jaiğasty.
– İeger bosatyp jibersem, ne istemeksiz?
– Tağy öz kabinetimdi aşam da.
– Siz sony qajet... əri oilanyp istelgen is demekpisiz?
– Kəsibim sol i̇emes pe, - dedi Başir.
– Qūlaq salyñyz, doktor. Bülikşiler biz turaly netürli aiuandyq
körsetedi dep jazğandarymen, sizge tym qataldyq jasamağanymyzdy...
tipti jönsiz əuesqoilyq ta tanytpağanymyzdy moiyndaityn şyğarsyz.
Saiyp kelgende, sizdi öziñizdiñ süiikti ğylymyñyzğa qaitarsaq pa deimiz...
Oñai qūtylğanyñyzdy da moiyndauğa tiıssiz. Ol üşin sizden birdeñe
talap i̇etuge tolyq qaqymyz bar dep i̇esepteimin. Sondyqtan öz basyñyzdyñ
qamy üşin Aljirden ketip qaluyñyz kerek. Mūnda ilinip qalatyn
şataqtar köp jəne sonyñ bərinen aulaq jüru de öte qiyn. İeger sizben tağy
kezdesip qalsaq, būl jerden aman-sau qūtylyp ketuiñiz mümkin bola
qoimas. Mynau sizdiñ atyñyzğa jazylğan rūqsatnama. Qaida
baratynyñyzdy sūramai-aq qūiaiyn, biraq tağy da ūşyrasyp qalatyn
jaqqa i̇endi bettemessiz dep ümittenem.
Ol ornynan tūrdy.
– Doktor Lazrakty şyğaryp sal, - dedi ol aljirlik politseige.
– Əñgimemiz osymen bitti.
Politsei Başirdiñ astyndağy otyrğyşty jūlyp alyp, özin i̇esikke
qarai iterip jiberdi. Ony aula arqyly süirelep bara jatyp, jaiymen
kübirlep qoidy:
– Seniñ dosyñ i̇eşteñe aitqan joq... Ony bügin tünde kerdim... Nağyz
jigit i̇eken... Tek qatty auru körinedi... Bilmeimin, tiri qala ma...
Qala kün səulesine şomylğan. Jūrttyñ dauystary būğan quanyşty da
şat-şadyman siiäqty körindi... Aua qandai tamaşa... O – lia - lia, myna
Aljirdiñ auasy qandai janğa jaily i̇edi!.. Başir Buzareağa baratyn
birinşi trolleibustyñ "Paskal" aialdamasyna qarai jügire jöneldi. Aiağy
da qatty auyrmaityn sekildi.
Būlardy tün işinde közderin tañyp tastap jetkizgen. Biraq kün şyğuy
mūñ i̇eken, jan-jağyna qarağan Əli takudyñ ar jağynan Buirdyñ üstinen
kelip şyqqandaryn tüsindi. Omar i̇ekeuin qaşan tergeuge alar i̇eken. Əlde
aldymen azaptai ma. Bəlkim, azaptau degenniñ bəri ötirik bolyp şyğyp,
frantsuzdar tūtqyndarmen istes bolğanda halyqaralyq konventsiiäny
ūstanatyn şyğar.
Omar baiağyda ūianğan, biraq ləm-mim degen joq. Aldynda ğana qaitaqaita jylap: "Osynyñ bəri meniñ kesirimnen ğoi, bauyrym Əli! Atqan
men ğoi", - dep damylsyz qaitalai bergen i̇edi. Əli oğan jauap retinde
i̇endigi i̇eñ bastysy, qaşyp ketudiñ amalyn tabu degendi ūqtyrğysy keldi.
"Biz Buirdyñ üstindemiz", - dedi ol. "Buir" degen sözdi qūlağy şalyp
qalğan saqşy auyzdaryn jabuğa būiyrdy. "Buirğa qaşuğa tyrysamyz", dedi Əli.
– Men kimge aityp tūrmyn! - dep barq i̇ete qaldy saqşy. - Jağyñdy
qarystyr jəne qaşyp ketem dep oilamai-aq qoi. Mūny sağan men, Jorj
Şode - Sileusin Köz aityp tūrmyn.
İeki tūtqyndy osy Şodege leitenant Delekliuz tapsyrğan. Ol
būlardan mümkin bolğan məlimetterdi özi bilip aludan dəmelenip,
bastyqtaryna əli i̇eşteñeni baiandamağan i̇edi. Ərine, uçilişede būlarğa
əskerdegi ofitser barlau salasyna öz betimen aralasuğa bolmaitynyn
i̇eskertken. Əskerde ərkimniñ öz mindeti bolady. Delekliuz Besinşi biuroda
qyzmet i̇etpeidi ğoi.
Biraq i̇ekinşi jağynan, kim biledi, būl öz raportynda jibergen ülken
qateligin tüzeu üşin myna fellagany təñirdiñ özi jibergen syiy şyğar.
"Dürbi" is-şaralary bastalğaly i̇eki apta ötse de Amiruştyñ i̇eşqandai
izin de taptyrmağanyn būl biletin. Bəlkim, myna fellaga sonyñ izine tüsuge
kömegi tier.
Delekliuz osynyñ bərin bərin Şodege təptiştep tüsindirgen. "Ūqtyñ
ba? Öltire saluğa əzir asyqpa. Aldymen söiletuge tyrys. Būlardan
qajetti məlimetter aluymyz kerek", -degen. Ərine, i̇eger qajet bolsa
būlardyñ joqtauyn biraq asyru Jorjdyñ qolynan keledi. Biraq əzirge
oğan asyğudyñ qajeti joq jəne şynyn aitsa, kisi öltiruge pəlendei zauqy
da soğyp tūrğan joq.
Jorj osy fellagalardan - aq jalyqty. Türleri de pəlendei
qorqynyşty i̇emes, i̇eger dūrystap qarasañ, öz rotasyndağy jigitterden
aumaidy, əsirese bir kinəsine bola taiaq jegen balanyñ türine ūqsaityn
myna bir jastauyn aitsañşy. Ras, türleri qoñyrqailau əri mūnyñ
jigitterindei qaryndary toq i̇emes. Aş i̇ekenderi öñderinen - aq körinip tūr.
Degenmen solar siiäqty jas ta, solardai olbyr-solbyr.
Serjanttyñ kelui onyñ oiyn bölip ketti. Şodege birdeñe degen
serjant Omarğa būryldy.
– Sen qane jür. Leitenant şaqyryp jatyr. Senimen əñgimesi bar i̇eken.
Omar sölbireiip ornynan tūrdy. Ol sileigen küide Əlige qarağan,
biraq anau basqa jaqqa qarap qalypty.
– Bolsañşy, - dedi serjant, - tüs alğa.
Omar boiyn tiktep ūstauğa tyrysty.
– Dosyñ qorqaq jigit i̇emes pe? - dep sūrady Şode.
– Ony kim
jolyqtyrğam.

bilsin.

Meniñ

jasağymnan

i̇emes,

özin

kezdeisoq

Baqylau nüktesi ornalasqan abajadai ülken şatyrdan ūzamai
leitenanttyñ qatty dausy şyqty da, sodan soñ ūryp jatqan dybystar
i̇estildi.
"Myna fellaga naqūrys i̇eken, tipti aiqailamaidy da. Aiqailağanda
jeñilirek bolady ğoi. Jigitter de tym qatty ketip qalmasa bopty", - dep
oilady Şode.
Ol Əlige būryldy.
– Dosyñ oñbağan i̇eken. Qanşa uaqyt bekinip jatqandaryñdy közime
i̇elestete alam. Ormannyñ senimdi jerine jasyrynyp alasyñdar da, biz
köringenşe şydamdylyqpen kütesiñder. Sonsyn atasyñdar, kisi öltirgen
boida tyrağailap qaşasyñdar. Senderdi de jauynger deidi-au!
Tergeu sozylyp ketti. "Ylği da osy, - dep oilady Jorj. - Basqaşa
boluy da mümkin i̇emes". Delekliuzdiñ baqyryp-şaqyrğan dausy arakidik
i̇estilip qalady. Būrşaqtai jauğan soqqy arasynan Jorj: "Amiruş...
Amiruş..." degendi i̇estip qalady.
– Leitenant Amiruştyñ qaida i̇ekenin bilgisi keledi. Sen ony
tanimysyñ? - dep sūrady.
– Amiruş bastyq qoi, - dedi Əli.
– Qandy qol bastyq.
Əli i̇eşteñe demedi.
– Qandy qol deimin!
– Tüsinbedim, - dedi Əli.
– İağni, ol adam qanyn jyrtqyştar siiäqty jaqsy köredi.
– Onysyn bilmedim, - dedi Əli.
– Onysyn, bəlkim, bilmeitin de şyğarsyñ, biraq onyñ qaida jürgenin
bilesiñ.
– Joq, - dedi Əli.
Ülken şatyrdan Delekliuz da taqymdap qoimaidy: "Amiruş!"
Sodan keiin leitenant:
– Əketiñder! - dep baqyrdy.
Qaida əketetinin Jorj biletin, biraq qanşalyqty ūryp jatqanda da
fellaga auzyn aşpai qoiğan soñ mūnysy beker ğoi dep oilady.
Şatyrdan fellaganyñ qalai şyqqanyn Jorj körip tūr. Aiağyn zorğa
basady. Serjant ony tepkilep quyp keledi. Fellaganyñ qan juğan betauyzynan onyñ ne oilap kele jatqanyn bilu mümkin i̇emes i̇edi. Fellaga men
serjanttyñ art jağynda Delekliuz kele jatyr.
Jarty sağattan keiin būlar qaityp oralğan kezde fellaganyñ türinen
tür qalmapty. Biraq köz toqtatyp qarağan adam leitenanttyñ da jetisip
tūrmağanyn añğarar i̇edi: türi qap-qara bop tütigip, ter juyp, közi alaiyp,
auzy aşylyp ketken.. Joq, anau i̇eşteñe aitpağan siiäqty.
Osy arada Jorj bir oğaş körinistiñ kuəsi boldy. Fellagany jerge
tūrğyzyp qoiğan. Ol bir-i̇eki minöttei tūrdy da, sonan soñ bir jağyna
qarai qisaia berdi. "Jorta istep tūr oñbağan!" - dep leitenant ony tūrğyzu
üşin tağy tepkilei bastady. Biraq fellaga ədeii istemegen tərizdi.
Yñyrsidy, biraq ornynan tūra almaidy.
Būdan soñ jerge ūşatyn banan atalğan tikūşaq kelip qondy.
Osyndaiğa öte qolaily maşina. Leitenant fellagany osy "bananğa"
saluğa būiyrdy. Ony süirep aparuğa tura kelgen. Ony süirep bara jatqan
kezde Jorj serjantqa:
– On kün gospitalda jatsa, i̇emdep şyğaratyn şyğar, ə, serjant, degen.
Leitenant oğan mysqyldai qarady.
– İə, onyñ ras. Bifşteks, qaimaq qatqan kofe, mai jaqqan nanmen
syilaidy ğoi.
Ol yrjiyp qoidy.
– İerteñ i̇ekinşisine kelem.
Ol serjant pen tūtqynnyñ soñynan tikūşaqqa mindi. Abajadai jəndik
sekildi tikūşaq kökke köterile bergen. Jorj onyñ soñynan köz almai
qaryp tūr.
"Banan" əli de yzyldap, töbelerinen ainalyp jür.
– Qūrmet şeñberi siiäqty rəsim ğoi, - dedi Jorj.
"Banandy" jaqsyraq köru üşin Jorj közin qolymen kölegeilep alğan.
Əli de anda-sanda aspanğa qarap qūiady.
– Əne kördiñ be, - dedi Jorj, - sender bizdi öltiresiñder, al biz senderdi
teginen - tegin aspanda qydyrtamyz.
Kenet būlardyñ töbesinen qūlaq tūndyrğan aiqai i̇estildi de,
"banannan" bir domalaq nərse bölinip, ile əlgi domalaqqa aiaq-qol paida
bolyp kökte jantalasa i̇erbeñdep keledi. Omar jerge kelip qūlady.
Tağy bir ret ainalyp şyqqan "banan" keşki ymyrt būiauy biline
bastağan kökjiekke siñip, közden ğaiyp boldy.
Jorj teris ainaldy. Əli şekpenin jūlyp alğan.
– Üstine jauyp keleiin, - dedi ol
– Öltirem, - dedi Jorj, - qozğalma ornyñnan!
Qanğa bökken rabaisyz deneni körmes üşin i̇ekeui de teris ainaldy.
– Bəlkim, əli tiri şyğar, - dedi Əli.
– Aitarsyñ!
Qaidan tap bolğany belgisiz būlardyñ üstinen bir top qara qarğanyñ
qarqyldağan üni i̇estildi, sodan keiin zembil köterip tüksigen sanitarlar
kelgen.
– Tirisi de, ölgeni de silimtikter kileñ!
İerteñ tağy keletin "bananmen" leitenant keletini Jorjdyñ i̇esine tüsti.
Qazir qasynda otyrğan fellaganyñ tağdyryn Jorj şamalap otyr:
tikūşaq tağy da kökke köteriledi, sonan soñ əlden uaqytta "banannan" ony
da laqtyryp jiberedi. Şirkin, öz ornyna basqa bireudi jibergende ğoi. İə,
keler sağan! Tañ atqanşa myna beişarany mūnyñ küzetuge tura keledi.
Jorj fellagağa qarady. Ol ünsiz jylap otyr i̇eken.
– Leitenant i̇erteñ kelem dedi.
– İestidim, - dedi Əli.
– Sağan keledi.
– Bilem.
– İə, söitip.
– Əli uaqyt bar ğoi.
– Bar aitaryñ osy ma?
Əli jauap qatpady.
İə, būl fellaga da əñgimege joq i̇eken. İerteñ mūnyñ da ana alğaşqysy
siiäqty i̇eşteñe aitpasy anyq.
– Qorqamysyñ?
– İə.
– Sen, şamasy, i̇erjürek jigitke ūqsamaisyñ!
– Bilmeimin.
– Öziñ bizben soğysyp jürsiñ.
– Onda vintovkam bar i̇edi... əri jalğyz i̇emes i̇edim.
Kökjiektegi tau üstine qyp-qyzyl bolyp ai şyqty.
– Tergeude söileisiñ be?
– Bilmeimin. - Əli səl ünsiz qaldy da sonan soñ: - Joq, olai i̇etpespin, dedi.
– Ony bəri de aitady.
Jorj "bəri de solai deidi" degeniniñ külkili de sūmpaiylyq i̇ekenin
sezip otyr. Ləm-mim dep auzyn aşpağan jigittiñ süiegin jaña ğana alyp
ketken joq pa. Özi əlgi aitqanynan qaradai qysylyp: "Qazir ata salsam
qaitedi. Aqyry bəribir i̇eşteñe aitpaidy ğoi" dep oilağan.
Qūlağynda leitenanttyñ: "Mūny öltiruge asyqpa!.." degen sözi
yzyñdap tūryp aldy.
– Əi, tyñdaşy!
– İə?
– Qazir qarañğy tüsti, seni jalğyz küzetip otyrmyn. Ras, men
qarulymyn, al sende ol joq. Men birdeñege ainalyp, qalğyp ketuim, ne
düzge otyryp keluim mümkin ğoi. Seniñ de işiñ auyruy ğajap i̇emes.
Əli oğan tañdana qarady.
– Ūqpadyñ ba? Qūlaq sal, qazir būl jerden taiyp tūr, ūqtyñ ba? İendi
qaityp myna qaraqşylyq syqpytyñdy körmeitin bolaiyn! Ket dedim ğoi,
şaitan alğyr!
Əli selt i̇etken joq.
– Taiyp tūr deimin, aqymaq, qaşsañşy. Nemene... Sanaña jetpei tūr
ma? Bossyñ deimin, bossyñ, qalağan jağyña qarai tarta ber. İeger on bes
minötten keiin avtomat dausyn i̇estiseñ, qoryqpa, men ony analarğa seni
attym deu üşin. Ol kezde ūzap ta ketersiñ. Ūqtyñ ba öziñ? Tipti olarğa
basqa jaqty da nūsqap jiberermin, sen, malğūn neme, qaşyp ketken boida.
Biraq fellaga ornynan da qozğalmady. Şydamy tausylğan Jorj
elektr qol şamyn alyp, öziniñ i̇esi dūrys pa degendei fellaganyñ betine
jaryq tüsirdi. Biraq oğan qarağan boida bərin tüsindi. Fellaga qūp-qu
bolyp ketken, közinde zəre-qūty qalmai qorqu taby bar. Ərine, Jorjdyñ
aitqanynyñ bəri sanasyna jetip otyr, sondyqtan da qorqynyştan tüsi
būzylyp ketken. Ol mūnyñ özine qandai bostandyq əzirlep otyrğanyn
bilip otyr. "Qane kete ber, bossyñ!" - deidi de birneşe qadam jasap
ülgermes būryn avtomat kezegin beredi, nemese arqasynan jalğyz oqpen aq jer jastandyrady... "Frantsiiä-5" radiostansasy sol küni keşte: "...
qaşuğa ərekettengen kezde oqqa ūşty" dep habarlai salady.
Jorj külip jiberdi. Būlarğa kökten döp-döñgelek ai tesile qarap tūr.
– Atyp tastaidy dep oiladyñ ba?
– İə.
– Aqymaqsyñ. Tipti solai bolğan künde de sol jaqsy ğoi, əlgi...
Ol sözin aiaqtağan joq.
– Jaraidy, öziñ bil, şalym! Özderiñ aitqandai, Şamasy, qūdai
"banannan" qūlap ölgeniñdi hoş körip tūrğan şyğar. Jasyñ neşede?
– Jiyrma i̇ekidemin.
– Qūrdas i̇ekenbiz. - Osy arada Jorj özin baryp tūrğan aqymaq sekildi
sezindi. İerteñ myna fellaga leitenantqa saqşynyñ özin qaşuğa
itermelegenin aityp qoisa şe?.. Jaraidy, i̇endi bolary boldy. Mūny da
töbeden laqtyryp jibergenine bəribir töze almaidy i̇endi. -Tyñdaşy, - dedi
ol, - bəlkim, sen tym aqyldy da bolmassyñ, biraq asa jarymes te i̇emes
şyğarsyñ? Myna avtomatty körip tūrmysyñ? Basqa qaruym joq i̇ekenin
körip tūrsyñ ğoi? Qaraşy! Men mūny ana bir ağaştyñ qasyna qūiamyn.
Körip tūrmysyñ? Ol jer alys. Men būğan kelgenşe sen ketip te qalasyñ...
ketip qalasyñ deimin, ūqtyñ ba? Būl jerden taiyp tūrasyñ... Meniñ
qolymda avtomatym bolmaidy. Söitip, kelisemisiñ?
– Jön ğoi.
Jorj ağaşqa baryp, avtomatyn süiep qoidy. Ol qaityp kelgende,
fellaga joq bolyp şyqty.
"Tipti rahmet te aitpağanyn qaraşy oñbağannyñ! Qalai ketkenin
bilmei de qaldym-au".
Jorj qarañğylyqqa tesildi: fellaganyñ qarañdağan sūlbasy zorğa
körinedi. Anda-sanda būrylyp, özin Jorj quyp kele me degendei artyna
qarap qūiady. Sonan soñ qarañğylyqqa siñip joq boldy.
Jorj avtomatyn alyp, qaityp keldi. Özimen-özi oñaşa qalğan kezinde
ne istegenin i̇endi tüsingendei bolğan. Būl, Jorj Şode fellagany bosatyp
jiberdi. İendi özin ne kütip tūr? Darğa aspağanmen, tym i̇esirkei qoimaidy.
Ol: "Starşina ne der i̇eken?" - dep oilady. Būdan keiin aşudan jaryla
jazdaityn leitenanttyñ, sodan keiin "frantsuz Aljiriniñ" əsire jaqtasy
polkovnikti, əperbaqan generaldy i̇esine tüsirdi. Sodan soñ mūnyñ bərine
tanystarynyñ, əkesiniñ, Jan - Maridyñ, qaryndasy Nikoldiñ ne
deitinderin oilady... Ai da būğan müsirkei qaraityndai. Osy oilarynan
qaradai denesi mūzdap ketti.
İendi ol köp oilanyp jatpady. Zat qapşyğyn tekserip şyqty: körpesi,
qalbyrdağy būqtyrylğan i̇et, "Laki-straik" sigareti, kepken nany, ainasy,
hat jazatyn qağazdary -bəri de ornynda i̇eken. Oqtizbegi de tolyq.
Avtomaty? Sart-sart i̇etkizdi, iə, mailanğan, ūrysqa daiyn. Avtomatyn
iyğyna asyp, jan-jağyna bir qarap aldy da, fellaga ketken jaqqa bar
pərmenimen jügire jöneldi. Anda-sanda artyna būrylyp, qarap qūiady. Tün
jap-jaryq. İeger özin quyp jetse, ana fellaga, oñbağan qaşyp ketip, sony
quyp bara jatyrmyn, quyp jetsem, işek-qarnyn aiağynyñ basyna
tüsirermin dep qūtylar.
Biraq tün işinde öz aiağynyñ dybysy ğana i̇estiledi. Biraz alystap kettim
- au degen kezde ol mañaidy jap-jaryq qylyp tūrğan ai səulesiniñ
astynda qūlyp i̇eren bolyp bezip keledi. Zat qapşyğyndağy qazanşasy men
saptyaiağy bir-birine soqtyğysyp, tasyr-tūsyr i̇etedi. Jorjdyñ boiyndağy
qorqynyşy əli seiilgen joq. Fellaganyñ aiaq dybysyn i̇estu üşin tūra
qalyp, tyñ tyñdaidy. Joq, i̇eşteñe i̇estilmeidi. Ol qaitadan jügirdi. Tağy
da soñynan bireuler quyp kele jatqan siiäqty i̇elestegen. Jorj tağy da
toqtai qaldy. Būdan közin almai kele jatqan ai tabağynan basqa i̇eşkim
joq. Ol fellagany aiqailap toqtatqysy kelgen, biraq onyñ atyn da
bilmeitini i̇esine tüsti. Biraq ünsiz jüru odan da beter qorqynyşty
bolğandyqtan: "İei! Fellaga! Toqta! Būl men ğoi! Toqtaşy! Birge keteiik!
Fellaga! Sen qaidasyñ!" - dep damylsyz aiqailap keledi.
Əitkenmen, ol ai jaryğynda qiqalaqtap ketip bara jatqan fellagany,
dūrysynda onyñ köleñkesin közi şaldy. Jorj fellaganyñ aqsañdai
basqanyn baiqap keledi. Ol tağy da aiqailağan. Anau būrynğydan da
qattyraq jügirdi. Özi əlsin-əlsin Jorj jaqqa būrylyp qarap qūiady, onyñ
jantalasqan qimyly men jürisinen qorqyp kele jatqanyn Jorj sezip
tūr. "Toqtasañşy, naqūrys, senimen birge fellagalaryña baramyn. Men de
qaşyp kettim, i̇estimisiñ?" - dep qanşalyqty aiqailağanmen, onysy beker
bolypty. Anau qaşyp barady, būrylyp qaraidy da, qaita qūlaidy, tūryp
alyp, tağy beze jöneledi. Biraq jüruinen qūlauy köp boldy. Söitip, Jorj
ony quyp jetip te qalğan. Aqyry qarañğylyqtan ökpesi öşken
fellaganyñ qyryldağan üni de i̇estile bastady.
– Toqtasañşy, şaitan alğyr, bərin de sağan tüsindirem dedim ğoi.
Fellaga toqtady. Özi qarağaidyñ artyna jasyrynğanmen, sūlbasy
bəribir körinip tūr. Öziniñ serippedei jiyrylyp, atyluğa daiar tūrğanyn
kördi Jorj. "Əitkenmen, myqty jigit. Üş kün tamaq işpese de, avtomaty
bar menimen alysa ketuden taiynar i̇emes. Saqtandyrğyş tiekti ağytyp
tastap, şürippeni basyp qalsam ğoi, sau tamtyğy qalmas i̇edi. İtjandysyñ
qaraşy öziniñ," - dep oilady.
Tym jaqyndamai, aiqai salğan:
– Aqymaqtyqty qoi. Şyq beri.
Anau i̇estimei me, əlde aqylynan aljasqan ba?
– Tyñdasañşy! Tüni boiy bir-birimizdi quyp jüre beremiz be? Ana
sūmdyqtardan əbden jalyqqan soñ qaşyp kettim dep tūrmyn ğoi sağan!
Meni öz jigitteriñe i̇ertip apar, qarasañşy, tolyq oqtizbekti avtomatym bar.
Ol da kədege asatyn şyğar, solai i̇emes pe? Sen jer jağdaiyn bilesiñ,
sondyqtan meni bastap apar. Tek qimyldau kerek. Analar artymyzdan
quğyn da jibergen bolar. Sondyqtan uaqytty öltirmei, tañ atqanşa
dittegen jerge jetu kerek.
Əli əli de i̇entigin basa almai tūr degenmen:
– Avtomatyñdy myna jerge qoi, - dep qyryldady.
– Meni aqymaq dep tūrmysyñ. Avtomatymdy ol jerge qoisam, şap
i̇etkizip ala sala meni jairatyp tastamaisyñ ba! Joq, dostym, avtomat
özimde bolady.
Tünniñ qalğan böligin būlar osylaişa kelissözdermen ötkizgen, aqyry
sözden tiylğan kezderinde ormanda auyr tynyştyq ornady, ony tek
şibörilerdiñ ūlyğany ğana būzyp tūr.
"Al i̇eger fellagany öltirip, rotağa qaityp barsam şe: basymdy qaterge
tige otyryp, qylmyskerdi talai şaqyrym quyp baryp, jaudyñ aumağynda
jairatyp keldim" - desem. Joq, tym sengisiz, ondai bolmaidy.
Jağdai tym kürdeli i̇edi. Anau bolsa basyn qarağaiğa süiep, qarañğy
tünge tesile köz tigedi. Qorqynyştan, ürei men aştyqtan közi şarasynan
şyğyp bara jatqan siiäqty.
Tañ səride Jorj ben fellaga arbasyp tūrğan jerge kesilgen otynyn
jinau üşin bir mūrtty şarua keldi. Ögiz terisinen tigilgen şaqaiymen
onyñ qalai jetip kelgenin i̇ekeui de añğarmai qalypty. Şarua aldymen
fellagany kördi.
– Səlem, - dedi anau.
Fellaga sonda ğana qarağaidyñ tasasynan şyqty, şarua Əli men
Jorjdyñ i̇eki ortasynda qalyp qoiğan.
– Üiiñ alys pa? - dep sūrady anau.
– Joğa, osy mañda.
– Alğa tüs... joq, meniñ soñymnan jürip, jol körset. Kündiz seniñ
üiiñdi panalaimyn da, tünde ketip qalam. Mūnda şiböriler joq pa?
– Olar būdan jiyrma bes şaqyrymdai jerde.
"Şiböri" dep jau əskerin aityp tūrğanyn şarua jaqsy tüsingen.
Əli alğa tüsti. Onyñ soñynan ilese bergen şarua Jorjdy sonda biraq
baiqağan.
– Al anau şe? - dep sūrady şarua.
Əli Jorjğa aşulana qarağan. Al būl bolsa jidek terip jürgendei - aq
külimsirep, jaqyndap keledi.
– Meniñ dosym. Tapsyrmağa birge barğanbyz! Kettik, - dedi Əli
Jorjğa.
Əli de jymiyp tūrğan Jorj:
– Ūiqyny bir qandyratyn boldyq qoi, - dedi.
– Joldasyñ frantsuzşa jaqsy söileidi i̇eken, - dedi şarua.
– İə, - dedi Əli, - bizdiñ bauyrlardyñ biri. Özi ömir boiy Frantsiiäda
tūrğan.
Şaruanyñ üii kişkentai i̇eken. Ol būlardy qorasyna i̇ertip bardy. Ol
jer qarañğy da salqyn bolyp şyqty.
– Ūzaq uaqyt birge bolyp pa i̇ediñder? - dep sūrady Jorj.
– Kimmen?
– Ana dosyñdy aitam.
Əli jauap bergen joq.
– Aty kim öziniñ?
– Ūmytyp qalyppyn.
– Al öz atyñ kim?
– Əli.
– Əieli bolyp pa i̇edi?
– Bilmeimin.
– Sūlu ma i̇eken?
– Qoi, men ūiyqtap... tyñaiyp alaiyn. Qaiyrly tün!
– Qaidağy tün, sağat tañğy bes i̇emes pe, - dedi Jorj. - Odan da qaiyrly
tañ deseñşi!
Közi aşyq jatqan Əlidiñ i̇esine Omar tüsti. Būlar bes ai boiy birge
jüripti. Joq, Omar ūzaqqa töze almaityn i̇edi. Onysy əu . bastan-aq belgili
bolğan. Ömirdiñ jalyna jarmasyp bağatyn adam ol i̇emes-ti.
Əli Omardyñ alğaş özderine kelgen künin i̇esine aldy. Qolynda añşy
myltyğy bar i̇eken. "Mynau əkemniñ myltyğy. Şeşem ony baiağyda
jerlegen". Sol küni keşte şolğynşy būlar panalap jatqan jerge qarai
i̇eki əiel kele jatqanyn aitqan. Aldynda taiağyna süiengen kəri kempir, al
onyñ soñynda arqasyna sebet kötergen jas kelinşek. Jas əieldi būlar
özderine əbden jaqyndap kelgen kezde biraq kördi. Sodan beri Əli onyñ
beinesin bir sət i̇esten şyğarğan i̇emes. Būlar Omardyñ şeşesi Titi men
kelinşegi Tasadit bolatyn, tandyr nan men ystyq kuskus əkelipti. Tasadit
Omardy "amrar" iağni "şal" dep qūiady. Özi on segizde, küieui jiyrmada
ğana i̇edi. Tasadit Omardy şal degen saiyn Akli qaradai aşulanyp
qalatyn:
– Şal deidi? İekeuiñniñ jasyñdy qossa da menen kişisiñder.
Qyryqtağy Akli jasaqtyñ ardageri sanalatyn.
Kelesi küni Omar alğaşqy aiqasqa da qatysty. İerjürektikpen
şaiqasqan ol üsti-basy qanğa būialyp qaityp oralğan. Al Titi men
Tasadit alyp kelgen ystyq kuskusty basqalar jep qoiyp, būğan i̇eşteñe de
qalmapty.
Tasadit būlarğa jiı kelip jürdi. Tipti jasaq basqa jerge ketip qalsa
da, i̇eki-üş künnen keiin ağaş arasynan şyğyp kele jatqan mūny jəne
artynan ilbip kele jatqan Titidi köretin. Böten bireulerdiñ közine ilikpeu
üşin Tasadit alba-jūlba birdeñeler kiıp alatyn, biraq sonymen - aq öte
ədemi i̇edi. Sonan soñ "Dürbi" operatsiiäsy bastalysymen bəri de basqaşa
sipat aldy. Əlidiñ jasağy ər tün saiyn qonysyn özgertuge məjbür
bolğan...
Əlidiñ kirpigi aiqaspady. Jorj ūiyqtap jatyr. Qasyna qisaiğan ol
avtomatyn astyna basyp, fellagadan saqtanğan türi bolsa kerek,
myltyğynyñ bauyn qolyna orap alypty.
Tün kelisimen olar jolğa şyqqan.
– Qaida baramyz? - dep sūrady Jorj.
– Bilmeimin. Būl audan mağan tanys i̇emes.
– Onda şaruadan nege sūrap almadyñ?
– İeger ol jansyz bolsa qaitesiñ?
Olar tüni boiy orman işin kezip jürgen. Alaköbeñ jaryqta əldebir
şarua laşyğy kezdespes pe i̇eken dep i̇eleñdeumen boldy. Biraq ormannan
tiri jan kezikpedi. Olar üñgirge ūqsaityn jartastyñ quysyna kelip
panalağan. Biri ūiyqtap jatqanda, i̇ekinşisi küzette tūrdy. Jorjdyñ
qolynda oqtauly avtomaty bolsa, Əli jai tūra bergen. "Avtomatty beredi
i̇eken dep dəmetpe. İeger birdeñeni körseñ, nemese i̇estiseñ, meni ūiatarsyñ".
Biraq oqys oqiğa bolmady. Jorjdyñ ala şyqqan kepken nanyn baiağyda
jep tauysqan. Şaruanyñ üiinen birdeñe qaujağan Əlidiñ qarny
būrynğydan beter aşa tüsti.
Tün kelisimen i̇eşkimmen ūşyrasyp qalmauğa tyrysyp, būlar qaita
jolğa şyqqan. Anda-sanda tasjol jaqtan baiau jyldamdyqpen kele
jatqan əskeri maşinalar leginiñ dauystary i̇estilip qalady. Jorjdyñ zat
qapşyğynda būqtyrylğan i̇ettiñ jalğyz qalbyry ğana qalğan. Olary da
tausylğan kezde Ūlt-azattyq əskeriniñ qandai da bolmasyn bölimin izdeuge
nemese şarualarğa baruğa tura keler. Əitpese aştan qatpai ma.
Tañ aldynda būlar kümis tüstes bəiterekter köleñkesi suğa tüsip
tūrğan özen jağasyna kelip ūiyqtap aldy. Jorjdyñ aiaqtary əbden
qajalyp, qanap əri qyzyl ieginen de qan şyğa bastapty. "Qūrqūlaq
bolmasa igi i̇edi... Qarai qūiatyn dəriger de joq".
– Əli alys pa?
– Neni aitasyñ?
– Bara jatqan jerimizdi aitam.
– Qaidam, būl jerlerdi jaqsy bilmeimin.
Tipti qap-qara saqal basqan Əlidiñ betinen jaq süiekteri şodyraiyp
şyğyp tūr. Şirkin, alañsyz bir tynyqsa ğoi.
Jorj zat qapşyğynan būqtyrylğan i̇eti bar soñğy qalbyry men tyğyp
qoiğan i̇eki şylym tūqylyn şyğardy. Sodan soñ qalbyrdy konservi
pyşağymen aşyp, Əlige ūsyndy.
– Jartysyn ala ğoi.
– Būl şoşqanyñ i̇eti, - dedi Əli, - jemeimin.
– Şoşqanyñ i̇eti? Onda ne tūr. Oqi almaimysyñ nemene? Qaraşy,
mūnda "beef" dep jazylğan. İağni, siyr i̇eti.
Anau tağy qasarysyp ündemei otyr. Əi aqymaq neme - ai deseñşi.
– Būl şoşqa i̇eti. Meniñ dinim şoşqa i̇etin jeuge tyiym salady.
– Qūlaq salşy, dostym, būl şynynda da, şoşqa i̇eti i̇emes. Türine
qarasañşy, dəmi de müldem şoşqanykine ūqsamaidy. Şoşqanyñ i̇eti
qandai bolaryn bilem ğoi men... Meniñ dinim mūndaidy jeuge tyiym
salmaidy deimin, şaitan alğyr! Aityp tūrmyn ğoi: būdan şoşqa i̇etiniñ
iısi de şyqpaidy dep.
Əlidiñ közin jetkizu üşin qalbyrdan şyğyp tūrğan bir kesegin auzyna
salyp, basyn kötergende Əlidiñ əbden aşyqqan közin körgen.
– Jorj şainañdauyn qoidy. Auzyna salğanyn şöptiñ üstine tükire
salyp, qalbyryn qolyna qysqan küii Əlige qarap:
– Jeseñşi, - degen.
– Būl künə.
Jorj sonan soñ bar pərmenimen stadionda diska laqtyrğandai
qalbyrdy alysqa qūlaştap jiberip qaldy. Suğa şolp i̇ete tüsken qalbyr
ağyspen biraz uaqyt syrğanap bardy da iırimge tüsip közden ğaiyp boldy.
İekeui de sodan köz aiyrmai qarap qalypty.
– Bitti i̇endi, soñğysy osy i̇edi. Aştan qatuğa tura keledi.
– Öziñ jeuiñe bolatyn i̇edi ğoi.
– Joq, - dedi Jorj, - ondaiğa meniñ dinim tyiym salady. Joldasym
aştan ölgeli jatqanda tamaq işkendi meniñ dinim hoş körmeidi.
Əli ūzaq uaqyt ünsiz otyrdy. Əlden uaqytta būğan jymiiä qarap:
– Dittegen jerimizge tañ atqanşa jetip te qalamyz, i̇endi köp qalğan joq,
- dedi.
Arada birneşe kün ötken soñ Laraşqa jetken Başirdi lager
komandiri kapitan Mūsa şaqyrdy.
Revoliutsiiä jaiynda jalpy birdeñeler aityp (Başirge mūnysy
ūnamady, öitkeni, tauda soğys turaly i̇eşkim būlai aityp körgen i̇emes),
aqyrynda kapitan:
– İendi iske köşeiik. Seni mūnda əri i̇emdeluge, əri lagerdegi sanitarlyq
qyzmetti jolğa qoiuğa jiberdi ğoi. Biz jolda kele jatqan iugoslaviiälyq
dəri-dərmekter kütip otyrmyz. Biraq əli de qūlantaza jazylyp ketpegen
siiäqtysyñ. Mūndai jağdaida sağan əli de biraz tynyğyp alu kerek qoi dep
oilaimyn, - degen.
– Jūmysqa dereu kirisip ketuime bolady, - dedi Başir.
– Lagerdegi qyzmet öte auyr. Būğan i̇endi i̇eşteñe istei almaisyñ.
Soğysta jeñip şyğu kerek. - Kapitan ər sözin salmaqtap, jaiymen söilep
otyrdy. - Jalpy öziñ tañda: ne Marokkodağy aljirlik otbasylardyñ
birine ornalasasyñ, ne i̇eger aqşañ bolsa, öz qalağan jeriñde tūryp,
tirşilik i̇etesiñ.
Başir öz betimen tūruğa şeşim qabyldady.
– Onda ornalasqan boida bizge ədirisiñdi jiber. Marokkony biletin be
i̇ediñ?
– Joq, müldem bilmeimin, - dedi Başir.
– Onda Ortalyq Atlas taularynyñ bir jerine tūruğa keñes berem: ol
jer tynyş, ər asu saiyn tosqauyldar da, baqylau nükteleri de joq.
Qysqasy, kolledjdiñ şəkirti siiäqty jazğy kanikulge barasyñ.
Başir ketuge oqtalğan.
– Toqtai tūrşy... Sağan tap qazir bir jūmys tapsyrsam ba dep tūrmyn.
– Ərine.
– Köp uaqyt almaidy. Sodan keiin jüre ber. Onyñ üstine... Būl öziñe de
qyzyqty bola ma dep oilaimyn.
– Dauasyz auru ma?
– Qalai bolğanda da, sirek kezdesedi... Bizde jañadan alynğan bireu
bar... Özi Lionnan, bizben jūmys isteuge kelipti... Sony baiqap körgim
kelgen... Biraq ziiäly bireu i̇eken, al meniñ ədebietten...
– Mağan ne iste dep tūrğanyñyzdy tüsinbedim, - dedi Başir. Jəne
iştei: "İeger əlgi jigitti təubağa keltir, odan qandai da bolmasyn məlimet
aluğa tyrys dese, qaitadan Aljirge öz i̇erkimmen sūranaiyn. Tipti
revoliutsiiä üşin bolsa da... jansyz bolu... meniñ qolym i̇emes" dep oilap ta
ülgerdi.
– Ol osynda tap bolğannan beri, - dedi kapitan, - revoliutsiiä jaiynda
jəne basqanyñ i̇emes, bizdiñ revoliutsiiämyz jaiynda jağy sembei aita
beredi. Üş-tört mərte meniñ otarşyldyqqa nege qarsy şyqqanym
jaiynda da birdeñeler aitty. Jəne qaita-qaita: "Ərine, onda meniñ
jūmysym da joq qoi, būl meniñ revoliutsiiäm i̇emes, sizderdiki" dep qūiady.
Sodan keiin əlgisiniñ bərin qaitadan bastaidy... Aljir revoliutsiiäsy degen
ne jəne ne isteuimiz kerek, qandai qauip-qaterler tönip tūr, qandai
silimtikterden saqtanu kerek jəne nege olardy atyp tastau kerek degen
siiäqty. Soğan aljir revoliutsiiäsy jaiynda... bizdiñ tüsinigimiz turaly
aityp beretin bireudi köpten izdep jürmin. Özim de tyrysyp körgem, biraq,
şynymdy aitsam, oğan şamam kelmedi. Şaqyraiyn ba?
Ūzamai Başirdiñ aldynda bet-auzy myj - tyj, saqaly qauğadai bop
ösip ketken, közderi janyp tūrğan, qūdai jolynda jan beruge əzir sekildi
uağyzşy keiipti bireu tūrdy.
Kapitan ornynan köterildi.
– Doktor tanysyp qoiyñyz, būl kisi...
Ol səl bögelip qalğan.
– İuber, - dedi "uağyzşy".
– İuber, Başir bauyrmen tanystyryp qūiaiyn. Būl dəriger.
– Men auru i̇emespin, doktor, - dedi İuber, - tipti auru bolğan künde de,
meni būl nauqasymnan i̇eşkim i̇emdep jaza almaidy.
İekeui de külip jibergen.
– Men asyqpaimyn, - dedi İuber tağy da.
– Öitkeni, jassyz, ondai - ondai bolady... Sizdiñ jasyñyzda ömirden
baz keşuge bolmaidy... Frantsiiäny qaita körmei, ölgiñiz kelmeitin şyğar?
– Frantsiiäny ma? Nege?
– O jağyn menen göri öziñiz jaqsyraq bilersiz. Bilmeimin... tym
qūryğanda, kartop qosylğan bifşteks, bir baqal "Bojole", Parij
təñiriiäsynyñ ğibadathanasy, "Kəne kögerşin Uiasy" teatry, Sena üstindegi
köpir üşin bolsa da... Jai Frantsiiäğa bolsa da. Soğys qaşan da bolmasyn
bir bitetin şyğar.
– Frantsiiäğa qaitu deimisiñ? Tapqan i̇ekensiñ!.. "Sen" degenim üşin
aiypqa būiyrmassyñ... Frantsiiäda men bitiretin tük te joq.
– Bylai bolsyn, - dedi kapitan ornynan tūra berip, - Frantsiiäda qala
beriñizder, al meniñ Laraşta da jūmysym köp.
Osy jigittiñ sözine qūlaq salyp otyrğan Başirdiñ oiy san-saqqa
ketken. Özi soğys bitken soñ əlgi aityp şyqqandarynyñ bərin köruge ümit
artyp jürgen i̇edi.
– Sen kommunispisiñ? - dep sūrady ol
– İeger kommunist bolsam, mūnda jürmegen de bolar i̇edim.
– Nege?
– Öitkeni, kommunister özderi baqylap otyratyn revoliutsiiälarğa ğana
qol ūşyn beredi.
– Qolyñdy əkelşi...Tüsinbedim? Bizde solai deidi. İağni, mūnyña
kelisemin, dūrys aitasyñ. Ūqsastyğymyz bar i̇eken.
– Men kommunist bolmağan sebepti me? Onda ne tūr?
– Joq... Aitaiyn degenim, özime ūnaityn jigit i̇ekensiñ.
– Būl da meni pəlendei selt i̇etkize almaidy.
– Sen i̇eki taqtada da jeñiliske ūşyraityndar tobynan i̇ekensiñ.
– O! Jeñilis, jeñilis de! Bəri de seniñ neni "jeñilis" dep otyrğanyña
bailanysty... Özime bərinen jeñgennen göri sol i̇eki taqtadan birden
jeñilgen jaqynyraq.
– Mūndai romantikalyq közqaraspen ömir boiy baqytsyzdyqqa
ūşyraisyñ ğoi.
– Meni qoişy... odan da basqalardy aitsañşy. Meniñ qamyn oilap
jürgenderimdi aitam.
"İisus Hristos zamanynda ömir sürgende, apostoldyñ özi bolyp şyğa
keler i̇edi", - dep oilady Başir.
– Al soğystan keiin nemen ainalyspaqsyz?
– Būl sizderge bailanysty.
– Bizge me?
– İə. İeger revoliutsiiälaryñyzdy jüzege asyrsañyzdar, sizdermen birge
qalyp, jan-tənimmen jūmys isteimin. İeger basqalar sekildi bərin
burjuilarğa berseñizder...
– Basqalar dep otyrğanyñyz kimder?
– Barlyq basqa afrika i̇elderin aitam. İeger olai bolyp şyqsa,
dostym... joq... rahmet, jalyndy səlem deimin.
– Basqa bir jerde revoliutsiiä jasauğa ketemisiñ?
– Ketse nesi bar? Tağy bir i̇elge...
– Mysaly Frantsiiäğa ma? - Osylai dep qalsa da, Başir tek jañsaqtyq
qana i̇emes, dörekilik jibergenin tüsindi. - İağni, aitaiyn degenim... - ol
qateligin jöndeuge tyrysqan.
– Meni jəbirledim dep oilap qaldyñ ba? - dedi İuber. - İeger meniñ
boiymda ūsaq burjuaziiälyq sezimtaldyqtyñ bir tüiiri qalğanda, meni būl
jerden kere almas i̇ediñ... Joq, Frantsiiäğa i̇emes... Frantsiiäda ondai
dünieler i̇endi bolmaidy. Frantsuzdar soğysty, beibitşilikti, nemisterdi,
ağylşyndardy, dini soğystardy, azyq-tülik kərtişkelerin jəne ağyltegil berekeniñ de bərin körgen. Olar üş əlde tört pe revoliutsiiä jasady,
ne solarğa ūryndy, soğysta jeñiske de jetti, barlyq şaiqastarda
jeñiliske de ūşyrady. Olardy i̇eşteñemen tañğaldyra almaisyñ, öitkeni,
Frantsiiä tarihynda bolğan nərseniñ bərin adamzat öz basynan ötkizuge
qabiletsiz. Frantsuzdar i̇eşkimnen i̇eşteñe dəmetpeidi: olardyñ bolaşağy
ötkenderinde.
– Sen burjuilar jaiynda aityp otyrmysyñ?
– Joq, - dedi İuber, - bəri turaly. Proletariiler burjuilardan da
soraqy, olardyñ öz artyqşylyğymyz ben jaily tūrmysymyzdy qorğap
otyrmyz deitindei sebepteri de joq. Kapitalistik jüieniñ biteu jarasy
olardy müldem tūralatyp tastağan. Frantsuz halqynyñ nemen ainalysyp
jatqanyn köruiñe bolady.
Ol şalbarynyñ artqy qaltasynan mūqiiät büktelgen qalyñ gazetti
alyp şyğyp, üstelge tastai saldy. Başir ülken qyzyl əriptermen
"Repiubliken" dep jazylğan gazet atauyn oqydy.
– Būl meniñ qalamda şyğady, - dedi İuber, - mağan ünemi jiberip
tūrady, biraq oqi almaimyn, öitkeni jüregimdi ainytady. Mə, oqi ğoi, kez
kelgen jerinen oquyña bolady... sabaq bolar nərseler barşylyq!
Başir "Repiublikenniñ" betin aşuğa asyqpady.
– Mineki, köriñiz, - dedi İuber gazetti ala berip, - üş beti sport, bir
parağy komikster, təbet aşuğa qajetti tabletka tərizdi asqazanğa tez
qorytylyp ketetin "Musson" da sonda, jəne "Danyşpan Kosinus",
atauynyñ özi zəre-qūtyñdy alatyn "Keşirim joq" romany jalğasymen.
Qalğandary - qylmystar, ösek-aiañdar, habarlandyrular, negizgi maqala
türindegisi - "Üşinşi dünieniñ ūianuy" taqyrybyna tereñ məndi mətin.
Mūny men oqyp şyqqam: afrikandyq üş liderdiñ jeke ömirinen
qyrtymbai üş anekdot, frantsuz qauymdastyğy isteri jönindegi
ministrdiñ məlimdemesi jəne Kotonudağy bazardyñ sipattamasy.
İuberdiñ jiñişke sausaqtary sybdyrlağan gazet paraqtaryn umajdai
bastady.
– Asyryp aityp otyrsyñ degiñ kele me? Onda öziñ qarasañşy:
jarymes bireu politsiiä komissaryn öltirgen, ukrain i̇esepşisin ölim
jazasyna kesipti, SPA qūrmetine ūlanğaiyr saltanat (SPA degenniñ ne
i̇ekenin saitan bilsin), ūlttyq çeh baleti, kazinodağy jañalyqtar,
avtomobil jarystary.
Osylardy tizbelep aitqan saiyn onyñ azap şeguşi ğūlamalyq közderi
būrynğydan beter jana tüsken.
– Panem et circenses - mine halyqqa keregi ne, qalğanyna onyñ basy
auyrmaidy. Al saiasatqa kelsek, halyq deputattar sailap alğan, saiasatpen
solar ainalyssyn, al basqalardyñ basyn qatyrmasyn. Halyqty
formalinge salyp, ūiyqtatyp tastağylary keledi. Al ol i̇esirtkini
i̇eşqandai jamandyqty i̇estip-bilmei, şala mas məñgirip jüru üşin
qajetsinedi. Jazğy demalys kezderinde i̇eñ köp qydyratyndar da kimder?
Sol jañağy aitqan qarapaiym halyq. Nege? Künge qyzdyrynu üşin be? Əi
qaidam! Künge qyzdyrynu öz aldyna, demalysqa ketken kezde barlyq qam qareketteriñdi ūmytyp, ömirdiñ məni jaiyndağy azapty oilardan aryluğa
bolady.
Būlardyñ üstinen ūiqydan azap şekken saqşy ötip ketti. Ony jaña
ğana tūryp, əli ūiqysyn aşa almai jürgen basqa jauynger auystyrdy.
Alys bir jerden avtomattyñ satyrlağan dausy şyqty.
– Bizde de jūrt arman - qiiäl, i̇ertegi, ötken zamandardyñ əsem ədiptelgen
hikaialaryna üiir keledi, - dedi Başir.
İuber mūnyñ sözin i̇elemegen siiäqty.
– Adam aqyry öz tağdyryn jasaudan bas tartqan i̇eken, oğan şynaiy
ömir qūbylystarynan jaltaryp, oidan şyğarğan qiiäli düniede ömir
sürgen artyq körinedi.
Kenet gazetten əldeneni közi şalyp qalğan ol jyndy adamşa
qarqyldap küldi:
– Əne, sağan aittym i̇emes pe! Mine, mynany oqyşy öziñ, oqyşy!
Başir selt i̇etpegen soñ İuber ony özi oqydy:
– "Frantsuz teristiginiñ köne i̇eskertkişterin qorğau qauymdastyğy..."
İestip otyrmysyñ? "... Qarbalas qyzmetinen az-kem tynyğu üşin Per de
Klezanten myrza B-den V-ğa tūraqty baryp tūrady. Juyrda ol jarna
töleuge qabiletti bes myñ müşe kiretin frantsuz teristigi köne i̇eskertkişter
qauymdastyğynyñ məjilisine qaitadan törağalyq i̇etti..." Jarna töleuge
qabiletti - mine, məsele qaida! "Qauymdastyq tarihi qūndylyqty
jədigerlerdiñ bərin: fermalar, kütimine öz qojaiyndarynyñ şamasy
kelmeitin i̇eski qorğandardy qamqorlyğyna aludy özine maqsat tūtady.
Mysaly, Qaita örleu dəuiriniñ əldebir tereze jaqtauy - tipti ğimarat
qaita salynğan jağdaida da - saqtalyp qaluğa tiıs".
– Men i̇eski üilerdi ūnatamyn, - dedi Başir.
– İağni, Frantsiiäny jaqsy köretin boldyñ ğoi. Frantsiiä - sol aityp
otyrğan i̇eski üi, i̇eski-qūsqynyñ mūrajaiy, i̇erkin tynys ala almaisyñ.
Əne, Frantsiiä degen ne...
– Men öitpeimin, - dedi Başir, - meniñşe, sonda i̇erkin tynys aluğa
bolatyn siiäqty.
– Onda nege oğan qarsy küresip jürsiñ?
– Oğan qarsy küresip jürgen joqpyn.
– Söziñ qisynsyz... Al qisyn degen, Dekart, tura syzyqty bailamdar Frantsiiäny jaqsy köretiniñ ras bolsa, sonyñ bəri de sağan ūnauğa tiıs!
Tamaşa! Şynymen tamaşa şarapty, tətti tağamdy, PMİu, "Tur de Frans"
velosiped jarysyn, i̇eski üilerdi, Qūrmetti legion iegerlerin, "Şanel"
ətirin, tükke tūrğysyz borsyğan ədebietti, bizdiñ saiqal qyzdardy,
"Marselezany" jəne "Kanar anşene" gazetin ūnatady i̇ekensiñ, ūnata ber,
jaqsy köre ber Frantsiiäñdy!
Söilegen saiyn öz-özinen qyzynyp, dəlel, aiyptaulardy üsti-üstine
töpelep jatqan əñgimelesuşisin Başir qyzyğa baqylap otyr. "Ramdan
i̇ekeui tamaşa til tabysyp keter i̇edi", - dep oilady iştei.
İuber bölmeden atyp şyqty, Başir onyñ kapitanmen bir-i̇eki auyz til
qatysqanyn qūlağy şaldy.
– İə, i̇emşimen söilestiñ be? Qalai i̇eken?
– Burjui. Irip-şirigen burjui - kosmopolit. Parasatty da aqyldy
ükimet qūryp alğan boida ony birden atyp tastaularyñyz kerek.
Kapitan külip, kabinetke kirdi.
– Şaruañ bitti, doktor! İuber seni ölim jazasyna kesti.
– İestidim.
– Ras, soğystan keiin. Oğan deiin tiri jüre ber... Seniñşe, būl . qandai
adam?
– Jazylmaidy dep aittym ğoi sağan.
– Jūqpaly i̇emes pe? Soldattarğa degenim ğoi.
– Joğa!.. Būl qağidatpen auyrğandar tobynan. Būlarğa basqa jūrt
olardyñ qağidattaryna tənti bolu üşin jaralğan sekildi körinedi. İeger
adam belgili bir şekteuden şyğyp ketse - biraq adam balasy özderin qamap
qoiğysy keletin şekteuge syimaityny belgili - onda mūndai fanatikter
qauipti, olar öz ilimin qūtqaryp qalu üşin bərin atyp-asyp, örtep, qiratyp
jiberuden taiynbaidy.
Demalys uaqytynda Başir Ain-Lehtan səl joğaryraq, taudan şağyn
üi jaldap aldy. İelu metrdei biıktiktegi üidiñ qasynan i̇emen toğaiy, odan
əri samyrsyn ormany jalğasyp jatatyn. Tömendegi səmbi tal men raihan
būtalarynyñ arasynda jarqyryp jatqan toğan suy sağat on birge deiin
jyli qoimaityn. Tau betkeiindegi topyraq kertpeşine ornalasqan AinLeh derevniasy sol şabylğan jermen birigip jatqandai əser qaldyratyn.
Mūnda jazda demaluğa kelgen marokkolyqtardyñ keibireuleri
töñiregindegilerge tittei de nazar audarmastan, özderimen - özi bolyp,
seruendep jüretin; al aiaqtarynyñ basyna tüsken djellaba kigen osy
jerdiñ tūrğyndary qaita būlardyñ közderine tüspeuge tyrysatyn. Başir
osylaişa qiyr şette, jūrttan jyraqta tūryp . jatty. Birde tün işinde
özin bireudiñ: "doktor Başir", - dep atyn atap şaqyrğanda tañğalğany da
sondyqtan.
Ol qara şaşty ūzyn boily jigit bolyp şyqty.
– Ūiatyp jibergenime ğapu i̇etiñiz, doktor. Üide bireudiñ auyryp
qalğany. Alys i̇emes, myna toğannyñ tūsynda...
Başir jalma-jan kiındi.
– Meniñ atym Buşaib, - dedi jigit jolda kele jatqanda.
Başirdi ülken bölmege kirgizdi. Bölmeni būl keler aldynda ğana
jantalasa tərtipke keltiruge tyrysqan türi baiqalady. Būryşta şarap
şölmekterine toly sebetti qyzyl oramalmen qymtap jauyp qoiypty.
Onyñ qasynda ötken qystan qalğan şañğy tūr. Temeki tūqylyna toly üştört külsalğyş janyndağy muzyka aspabynan şyğys əuenderi tögiledi.
Künge əbden küigen i̇eki jigit bet-jüzderinen qinalğan keiip tanytuğa
tyrysyp, oryndarynan köterildi. Qabyrğada bir-birine taqap qoiylğan
alasa divandar tūr.
Solardyñ biriniñ aldyna töselgen kilemde küiip-janğan betin
alaqandarymen basyp, jap-jas qyz jaiymen yñyrsyp jatyr.
– Būğan ne bolğan?- dep sūrady Başir.
– Işi auyryp jatyr, qūsa beredi. Meniñşe, bezgek siiäqty.
– Tym köp işken ğoi, - dedi Başir.
– Joğa, doktor, bir tamşy da işken joq.
Başir sebettegi şölmekterdi nūsqady.
– Joq, ony işken biz, - dedi Buşaib.
Başir qyzdy qarai bastady. Qyz: "Əure bolmañyz, men sap - saumyn", dep əlsin-əlsin aita beredi.
– Ras aitady, - dedi Başir, - şynynda da, sap - cay.
Sodan soñ i̇eñkeiip, qyzdyñ qūlağyna:
– Köp işpeu kerek, - dep sybyrlady.
Qyz jylyp jiberdi. İesik aşyldy. Būdan göri ülkendeu tağy bir qyz
kirdi. Özi ədemi jəne merekedegidei jasanyp kiıngen. Özi i̇eşkimdi
körmegendei közin alys bir tükpirge qadağan küii bölmeni kesip ötti. Söitti
de qūrbysyn kilem üstine qatar otyrğyzyp, şaşynan sipap, jas balaşa
jūbata bastağan:
– Mahsen, janym, jylamaşy. İendi bir aptadan keiin bərin de
ūmytasyñ. Ūmytyp üirenu kerek.
Mahsen köz jasyna bulyğyp:
– Olar ketedi, bəri de ketedi... jəne sen de ketesiñ, İtto, meni tastap
ketesiñder, - deidi.
Muzyka aspaby ünsiz qaldy.
– Mysyr muzykasyn ūnatasyz ba, doktor? - dep sūrady Buşiab, basqa
küitabaqty ala berip.
– Əzirge joq.
Buşaib külip jiberdi.
– Al nauqas jöninde ne deisiz? Oğan birdeñe kerek pe?
– Jaqsylap tynyqsyn... jəne bir tamşy syra işpesin.
– Al öziñiz şe? Syra işemisiz? Joq pa? Viski şe?
Başir qojaiyndardyñ köñilin qaldyrğysy kelmedi. Viskidi biraq
tartqan küii syrtqa bettegen.
İesikti aşa bergende art jağynan əiel dausy şyqty. Ol İtto bolatyn.
– Doktor, Mahsenge dəriñiz joq pa?
– Onyñ qajeti joq, - dedi Başir.
– Būğan ne bolğanyn bildiñiz be?
– Tym köp işken.
– Nege köp işkenin bilemisiz?
– Senen qalmau üşin şyğar.
– Joq, men tatyp almaimyn. Mahsen jaña ğana tüsik tastady.
– Qaşan? - dep sūrady Başir.
– Bügin keşke. Jəne birinşi ret, tüsinesiz ğoi.
– Sonda anausy kim?
Başir mūnyñ auzyn japty.
– Sondai sūraq qūia ma i̇eken? Beişara Mahsen! Üş ai bolyp qalyp i̇edi.
– Tym keş i̇eken, - dedi Başir, - aqyry jamanğa soğyp jürmese
bolypty.
– Basynda balany saqtap qalğysy kelip: "Soğan tartatyn şyğar", - dep
jüretin.
– Al sodan keiin şe?
– Anau tastap ketti. Sondyqtan tüsik tastauyna tura keldi...
– Al öziñ şe, - dedi Başir, - öziñ qalai amalyn tauyp jürsiñ?
– Oi! Men be... Jaraidy, doktor, qaiyrly tün. Dəri jöninde
ūmytpañyz.
Kelesi küni Buşaib tağy kelgen.
– Hali jaqsardy ma? - dep sūrady Başir.
– Bilmeimin, doktor, ol qaşyp ketipti. Tañsəride İtto i̇ekeui ketip
qalypty. İtto i̇esiñizde me? Ülkenin aitam. Qaityp kelemiz degen. Biraq
sodan qaityp körmedik.
Sodan keiin Buşaib revoliutsiiä, Meknestegi qyzdar, viski, litseidegi
i̇emtihandar, balyq aulau jaiynda birdeñelerdi aitty.
– Siz Kenifrde boldyñyz ba? Qalaişa, Qyzyl Kenifrdi bilmeimisiz?
Kelesi küni tañerteñ Başir maşinamen Kenifrge jürip ketti. AinLehten on şaqyrym boiy tömen qūldağan jol Azra añğaryna . deiin alyp
baratyn. Sol jerde Başir Ait-Mgildiñ soñğy jotalaryna būryldy.
Jota üstinde jelbiregen qyzğylt bökebaidy körgen Başir maşinasyn
toqtatty. Beldemşesi jelp-jelp i̇etken qyz maşinağa qarai kele jatyr.
Sūlbasy būryn da i̇estigen bir əuen siiäqty közine birdeñeni i̇elestetkendei
bolğan. Bir jerden körgen, biraq qaidan i̇eken? Mine, qasyna kelip te qaldy.
Möldir jelektiñ ar jağynan Başir qyzdyñ i̇ernin, qyr mūrnyn kördi. Qyz
būğan qolyn ūsynğan:
– Me-taanit
Başir i̇esikti aşty. Şarşağan keiippen qasyna nemqūraidy türde
otyra ketken qyz sypaiygerşilik saltymen aman-saulyq sūrau siiäqty bireki auyz til qatqan. Sodan soñ Başir sūramasa da:
– Men Mrirtqa bara jatyrmyn. Jolyñda ma i̇edi? - dedi.
Başir ləm-mim degen joq, qyz Mrirtqa bara jatyr i̇eken, iağni, mūnyñ
da barar jeri sol bolğany da. Ol qyzğa qarady.
– Mynau sağan kedergi jasai ma? - dedi ol jelegin körsetip.
– Mūndaiğa üirenbegem. Əri sağan qarap otyrğanym da jaqsy i̇emes pe.
Qyz jelegin sypyryp, betin aşyp tastady.
Başir sūlu qyz i̇ekensiñ degen. Qyz iyğyn qomdap qoidy:
– Ony özim de bilem.
İekeui de ünsiz qalğan, sodan soñ İtto:
– Asyğyspysyñ? - dep sūrady.
Müldem basqa birdeñeni oilap kele jatqan Başir maşinany tüisikpen
ğana jürgizip keledi. Aiağy akseliatordy tübine deiin basqanyn da añğarar
i̇emes. Mator üni de i̇estilmeidi, doñğalaqtar tegis kilem betimen tynymsyz
zyrqyraidy... Qarsy jolyqqan maşinalar qastarynan zu i̇etip öte şyqqan
boida tağy jym-jyrt tynyştyq ornaidy.
– Men be? Joq, - dedi ol. - Al öziñ şe?
– O! Men... bügin be, i̇erteñ be, zamanaqyrğa deiin be... onda ne tūr!..
– Sen Mrirtede tūramysyñ?
– Joq.
– Onda jūmysyñ bar ma?
– Jūmysym da joq.
– Mrirtke barmasañ bolmai ma?
– Joq. Jaña ğana Mrirtke barğym kelgen. İendi mağan bəribir. Qaida
jürgiñ kelse, sonda apar.
– Qoryqpaimysyñ?
– O! Ərine, - dedi de ol basyn Başirdiñ iyğyna süiedi.
Qyzğylt bökebaiy jigittiñ i̇ernine, al şaşy közine tiıp keledi.
– Seniñ mynalaryñnan i̇eşteñe körmei kelemin, - dedi ol. - Mynadai
jyldamdyqpen būrylysty baiqamai qalsam, maşina da, seniñ şaşyñ da,
bökebaiyñ da, men de o düniege attanyp kete baramyz.
– Jaqsy bolar i̇edi! - dedi qyz.
Ol közin jūmyp, Başirdiñ iyğyna būrynğydan da jabysa tüsti.
– Janarmaiyñ tolyq pa?
– Tolyq.
– Mūnymen qanşa jerge jete alasyñ?
– Bes jüz şaqyrymğa.
– Ol köp pe?
– Marrakeşten əri baruğa da jetedi. Jai ma?
– Meniñ i̇eşqaida jetkim kelmeidi.
Doñğalaq asfalt üstinde syr-syr i̇etedi. Jyldamdyqty körsetetin
qyzyl til jüz qyryqtyñ mañaiynda i̇edi, odan əri kete bastady, kenet keri
serpilip, tejegiştiñ töbe qūiqany şymyrlatqan şiqyly i̇estildi. Otyz
qadamdai jerde tasjoldyñ i̇eki jağynan şyğa kelgen ağaştar
japyraqtarymen maşina əinegin sipap i̇eki jaqta köz ilespes
jyldamdyqpen qalyp jatyr... İtto közin jūmyp alğan.
– Japyraqtarğa tyrsyldap tamğan jañbyr ğoi, - dedi ol Mrirttan ötip
ketkenderin qyz baiqamai da qalypty. Derevniadan şyğa beristegi jol
bağyttaryn nūsqaityn körsetkişti qalqanşanyñ janynda bireu kün
səulesinen qalqanşa köleñkesinde qaraiyp tūr. Üstinde balaqsyz kögildir
şalbar, kökşil jeide, jündes aiağy, qyzyl qoldary, kün səulesine
jarqyrağan myltyq dümi körinedi.
"Jürek jūtqan bireu me, joq aqymaq neme me?" - dep oilady Başir.
İelu şaqyrymnan taqau mañda bir de bir i̇europalyq joq qoi. Şūğyl
tejelgen maşina alasa boily domalaq kisiniñ qasyna kelip toqtady. Ol
jügirip keledi.
– Kenifrğa baramysyz?
– İə, otyryñyz.
Ol barlyq asai-müseilerimen artqy otyrğyşqa jaiğasty. Alğys
aitqan boida dereu sözge kirisken:
– Muflon aulauğa baramyn. İeh, qandai añ deseñşi, ondaidy qazir
jasamaidy ğoi. Marokkoğa tek muflonğa bola kelemin... Mse de, ərine,
añşy bolar?
Başir tüsiniksiz birdeñeni miñgirledi.
– Özim de solai oilap i̇edim. - Ol İtto jaqqa közin qysyp qoidy.
– Siz iri añdy ūnatatyn siiäqtysyz... - Söitti de qarq-qarq küldi:
– Ədemi añ... İə, öte ədemi!.. Būlai degenime aşulanbaisyz ba?
– O ne degeniñiz, - dedi Başir.
– Mūny qaşan laqtyryp tastaisyñ?- dedi İtto.
– Sağan kedergi jasap otyr ma?
– Būl meni ədemi deidi...
– Siz arabşa bilesiz be, mse?
– Berberşe.
– Aiyrmasy qanşa. Jaqsy söileidi i̇ekensiz.
– Ana tilim ğoi.
Muflon aulauşynyñ kebejedei qarny
qysqannan tipti dem ala almai qalypty.

selkildep

ketti.

Külki

– O! Mine keremet, mine ğajap! - Külkisi bastalğandağydai sap
tyiyldy. - Özim, teginde, añdardy jaqsy körem. Olar myljyñdamaidy,
qyñyrlyq ta jasamaidy, aina aldynda bes sağat tūryp ta almaidy,
būianbaidy. Olarmen istes bolsañ, anau-mynauğa əure bop ta jatpaisyñ.
Pam! Oq attyñ - bitti ülken añdy jalmanynan tüsirdiñ, tüu, qūdaiym-ai,
qandai ğajap i̇edi!.. Basyñyzdy auyrtyp jiberdim be?
– Im! Joq, joq... Muflon öte sūlu januar ğoi...
– Aitpañyz!
Ol i̇esikti aşyp, tükirip tastady.
– Quyp jiberşi, - dedi İtto.
– Al i̇endi mine əielime qaityp baramyn. Meniñ əielim... Ol qandai əiel
deseñizşi!
– Üili-barandy boldyñyz ğoi?- dep sūrady Başir.
– İendi qalai! - Nekege keñirdekten toiğanyn sausağymen körsetip
qoiyp, közin syğyraityp sözin jalğady: - Meniñ kim i̇ekenimdi bilesiz be?
Aqynmyn. Tabiğatty, taudy, ormandy, añdardy jaqsy köremin. Jūrttan,
əsirese əieliñnen qaşqanda solarğa baryp tynyğasyñ.
– Əieliñiz Frantsiiäda ma?
– Qaida i̇ekenin it bilip pe! Əiteuir, Kasablankada qaldyrğam. Biraq...
dəu de bolsa qazirgi köñildesiniñ janynda jürgen şyğar. Sizge kedergi
jasağam joq pa?
– Kerisinşe, - dedi Başir, - qolym bosta, özim de aqyn bolyp ketem.
– Onda bir-birimizdi tüsinuge tiıspiz. Köz aldyñyzğa keltiriñizşi,
keşkilik şatyrda jatyp, aşyqtan qarasañyz, öziñizdi Versaldağydai
sezinesiz: ai samyrsyn ağaştaryn jap-jaryq qylyp tūrady, tittei
qūstar şiqyldaidy, sondai əsem əndetedi naisaptar. Duadaq, üirek
aulaisyñ, sizge aita keteiin, olar kölge üiir - üiirimen qonady. Mysaly,
bar ğoi Tizlitte, siz Tizlitte bolyp pa i̇ediñiz?
Başir onda bolğan joq i̇edi.
– O! Tizlit - qoñyr jamyltqyly qyzdar ölkesi ğoi.
– Siz jalpy bərin aulai beretin siiäqtysyz?- dep sūrady Başir.
– Bərin de! Mysaly, sūr kökqūtandy! Al aqqūtannyñ i̇eti dəmsiz.
İesiñizde bolsyn, kögerşindi ūşqan boiynda atu kerek, öitkeni, ol aldymen
jebe sekildi tik ūşady. Al i̇endi birneşe minötten keiin mergendi aldau
üşin ainalşyqtap ūşady, ol kezde tigizu qiyn.
İtto qalğyp ketti.
– Qūiannyñ soñynan quğan kezde nebəri üş-aq iz köresiñ, i̇ekeui aldyñğy,
bireui artqy aiağynyki. Al şiböriniki i̇ekeu ğana: biri aldyñğy, biri artqy
aiağy. Qūr ūşqanda şoşynyp qalasyñ, biraq būl i̇endi qyzyq nərse, qūrdyñ
ūşqanyn aitam: olardyñ bəri bir mezgilde köteriledi, özderi köp, dauyl
tərizdi ūşady. İmuzer mañynda - ol Marmuş aimağynda -olar üiirimen
ūşyrasady, ər būta saiyn bir üiirden. Tipti qai jaqqa ataryñdy bilmei,
añyryp qalasyñ. Al keide solai üiirimen qyrylyp qalady: qūstyñ obasy
olardy jüzdep baudai tüsiredi. Qauyrsyndary kempirqosaqşa türlenip,
deneleri qozğalmai, bir syzyqtyñ boiynda jatatynyn qaitersiñ. Maidan
dalasyndağy siiäqty! Qatar jatady, senesiz be osyğan? Birde biz, ha-ha-ha,
dosymyz i̇ekeumiz olardy i̇etikpen. Jünderiniñ būrqyrap ūşqanyn
aitsañyz! Ūşqyn tərizdi.
Ol basyn otyrğyşqa süiegen İtto jaqqa iegin qağyp qoidy.
– Ūiyqtap otyr ma?
– Şarşağan ğoi, - dedi Başir.
– Meniñ əielim i̇eş uaqytta ūiyqtamaidy.
– Būl meniñ əielim i̇emes.
– Körinip tūr. Küieuge tigenşe bəri perişte. Sodan keiin būzylady,
kögergen mai siiäqty iıstenip ketedi... İə! Talai añşylyq hikaiany bilem!
Biraq ne deseñiz de, muflonnan artyğy joq. Muflondy Midelta jəne
Riştiñ qasynan atuğa bolady. Jas muflonnyñ i̇eti tətti, al kərisiniki
dəmsiz keledi. Özderi tabyn-tabyn bolyp, keide üş nemese tört jüzdep
jüredi, biraq qauip-qater sezindi me, bitti, köz jazyp qalasyz. Oñai aulai
almaisyz, tym köregen, pətşağarlar. Şyny bir şaqyrym jerden jylt
i̇etse boldy, qaşa jöneledi. Sondyqtan da dürbiniñ qajeti joq, muflon
dürbi şynysynyñ jarqylyn alystan közi şalady. İeñ bastysy iıs sezinu
qabileti. O jağy keremet! Berberlerdiñ ne deitinin bilemisiz? Birde muflon
bylai depti: "Közimdi aldauğa bolar, biraq iıs sezgiştigimdi aldau i̇eş
mümkin i̇emes". Mine, sondyqtan da oğan tek yq jaqtan kelu kerek. İə,
tyñdap alyñyz. Birde... sol küni qūdai jolymdy bergeni... Qanşa
şaqyrym jürgenimdi bilmeimin... Tük joq... Kenet tau basynan mağan
kişkentai muflonnyñ köz aiyrmai qarap tūrğanyn kördim. Qaraidy, biraq
qaşpaidy. Jatady, tūrady, sonan soñ qaita jatady. Jaqyn mañda i̇enesi
jürgeni birden basyma sart i̇ete tüsti. Jyljyp kelem... bilesiz be? Asqan
saqtyqpen jyljimyn.
Başir ainadan artqy otyrğyştağy kisiniñ ər dybysqa qūlağyn tigip,
oljasyna jaqyndap kele jatqanyn körip otyr.
– Jel de men jaqqa soğyp tūrğan... Kördiñiz be! İenesi jebedei
atyldy... Sodan soñ toqtai qaldy, qozysyn kütip tür, oğan i̇enesine ilesu
qiyn ğoi... Sodan keiin tağy zymyrai jönelgen... sonsyn tağy toqtady...
Pam! Atyp jiberdim.
İtto ūianyp ketti:
– Toqta, būdan əri barmaimyn.
Başir külip jiberdi. Oljasyna quanyp otyrğan añşy basqadai onymūnyny i̇eler i̇emes.
– Ülken aq januar i̇eken, iə! Jüz i̇elu keli i̇et. Müiiziniñ özi on bes
kelidei.
İtto tağy qalğyp ketken.
– Añşylyq hikaialarymmen basyñyzdy auyrttym ğoi deimin, mse.
– O ne degeniñiz, qaita qyzyq i̇emes pe.
– İağni, meniñ əielim siiäqty i̇emes i̇ekensiz. Ol ylği da: "Leo, osy
añşylyq hikaialaryñnan - aq toidym", - dep būrqyldaidy da jüredi.
– Al qūralai şe? - dep sūrady Başir. - Qūralai aulap körgen
joqpysyz?
– Oi, mse! Mağan qūralai jaiynda aitpañyz! Ol jaiynda aita
bastasam, degbirim qalmaidy.
– Ony jaqsy körmeimisiz?
– Ony ma? Qūralaidy jaqsy körmeimin be? Bir qūralai atyp alğanyma
tipti ne bererimdi de bilmeimin. Ol nağyz ūrğaşy ğoi, ondaidy, aityp
jürgendegidei, qazir jasamaidy. Men ylği da qūralaidy qolğa üiretudi
armandadym, əlbette, ūrğaşysyn, biraq olar ölip qala beredi. Oğan keñ
dala men i̇erkindik kerek.
– Şamasy, ony aulau qiyn bolar?
– Ony djippen quu kerek. Keide ol sağatyna jüz şaqyrym
jyldamdyqpen qaşady. Sodan keiin şarşaidy. Būdan soñ djipten
itterdi tüsiresiz, olar añdy sağatyna şamamen jetpis şaqyrym
jyldamdyqpen quady. Al anau əbden tityqtap qalğan kezde itter ony
qamap alady, ainalşyqtap qanşa qaşqanmen izinen aiyrylmai,
ökşeleidi. Aqyry añ jyğylady. Siz maşinadan şyğasyz, al anau bolsa
tūp-tura qūşağyñyzğa qūlaidy, sizge şoşynğan qūralai közimen tesile
qarap, aiauşylyq jasauyñyzdy ötinedi, sizdi jaqsy köruge ant-su işedi. O
iə, būl añdar süiüdi de biledi, tek siz ony köz aldyñyzğa keltire almaisyz!
Al arada tağy şirek sağat ötken soñ osynşama quğynnan əbden ökpesi
öşken qūralai beişara ölip qalady. Onyñ aiaqtary jip-jiñişke,
əitkenmen san jağy üş kelidei tartady. Siz, sirə, bilmeitin de şyğarsyz,
Budeniba mañyndağy añşylar birden onyñ asqazanyn kesip alyp, istikke
şanşyp, quyrady. Meniñ əielim: "Qan dəmi senderdiñ keñirdekteriñde
tarihqa deiingi adam kezderiñnen qalğan, tilderiñ de sondai. "Işegiñdi
suyryp alamyn" nemese "Bauyryñdy qaqtaimyn" degen ne söz? Onyñ
ornyna: "Köziñnen süieiin jəne būrymyñdy örip bereiin" demeisiñ be dep
kinəlaidy.
Kenifra aldynda jol qyzyl topyraqpen jylanşa ireleñdedi. Būlar
Um-er-Rebiiä özenine salynğan i̇ekinşi köpirdiñ qasyna kelip toqtady.
– Mineki, siz keldiñiz, - dedi Başir.
– Qaşan da bolmasyn Kasablankağa kelersiz dep ümittenem... Sizge əlgi
muflonnyñ müiizin körseter i̇edim.
Bükil asai-müseilerimen maşinadan domalap tüsken soñ qalağa
baratyn jolğa qarai bettedi.
– Anau mynasyn ūmytyp ketipti, - dedi ūianyp ketken İtto.
Būl jalpaq jüzdi añşy pyşağy i̇eken. Başir:
– Mse... Mse... - dep şaqyrdy da aqyry aiqai salğan: - Nemvrod
Artyna būrylğan añşy Başir būlğap tūrğan pyşaqty körip, qaita
keri jürdi. Özin külki qysyp keledi.
– Meni kim dep atadyñyz? Nemvrod deimisiz? Ha-ha! Mağan ūnaidy.
Əitpese əielim meni Tartaren, Ben-Msikalyq Tartaren dep ataidy. BenMsik - tūrğan jerimizdiñ atauy.
Ol pyşaqty qorjynğa tyqqan, saby pil süieginen jasalğan pyşaq
jarq i̇etip, joq boldy.
– Mūny men i̇eş uaqytta ūmytyp kergen joq i̇edim!
Söitti de pyşaqty qaita alyp şyqty.
– Joq! Alyñyzdar, tartuym bolsyn. Menen bir i̇estilik bolsyn,
alyñyz...
Künniñ ystyq böligin būlar Kenifrde ötkizdi. Köpir üstinde Moha-uHamudyñ qabyrğalary asqaqtaidy, olardyñ ketilgen tisteriniñ sūlbasy
suğa tüsip tūr. Baiağy zamandarda osy jerden kösem basyp alatyn i̇elderine
atty əskerin jibergen bolatyn. Qazir qamal atqorağa ainalğan: bazar
künderi jūrt maldaryn osynda qamaidy. Bir zamandarda zeñbirekter
kürkiri i̇estilgen jerde mal aidağan dauystar şyğyp, qidyñ iısi añqidy.
Keşke qarai būlar Azigza köline attanğan.
– Ol alys pa? - dep sūrady Başir.
– İə. Biraq onda tiri jan joq. Tek samyrsyn ağaştary ğana bar.
Olar art jaqtaryna tas üiindilerin qaldyryp, jotanyñ qyrqasyna
şyqty, orman da i̇edəuir alysta qalğan. Kenet köleñkeli oipat tübinen
Azigzanyñ aidyny jarqyrap, onyñ jağalauynan tağy orman körindi.
Şynynda da, tiri jan joq, tek samyrsyndar ğana. Anda-sanda alystan
bir körinip qalatyn baqtaşylar tabyndaryn orman alqabyna qarai aidap
barady. Küni boiy būlar tolqynnyñ qūmdauyt jağalauğa soqqanyn,
qūstardyñ sairağan ünderin jəne myna jağadan ana jağağa jañğyryqqan
öz dauystaryn ğana i̇estip keledi.
Būlar keri qaitqan kezde kün de i̇eñkeie bastağan. Əbden şarşağan olar
jol boiy ünsiz otyrdy. Tek Mrirtke jetken kezde ğana Başir:
– İendi ne istegiñ keledi? - dep sūrağan.
– İendi meniñ ölgim keledi.
Jigit külgen keiip tanytty. Qyz ūzaq uaqyt ünsiz otyrdy da sonan soñ:
– Dəri taptyñ ba? - dep sūrady.
– Qandai dəri?
– Mahsenge.
– Onyñ hali qalai? - dep sūrady Başir.
– Jalğyz oğan ğana i̇emes. Mağan da qajet boluy mümkin.
– Ne deisiñ?
– Mahsenniñ ne degeniñ bilemisiñ?- dedi İtto. - Ol: "Būlar əlgilerin
i̇estelikke qaldyrady da, ketip qalady, tipti özderine ūqsaityn ūqsamaitynyn da körgileri kelmeidi", - deidi.
Tün keldi.
– Seni Ain-Lehke jetkizip saluyma bolady, - dedi Başir.
– Ain-Lehte ne bitirmekpin? Öitsem, i̇erteñ barar jerime de
ülgermeimin.
– İerteñ qaida barmaqşy i̇ediñ? Aparyp salaiyn.
– Şeşeme... merekege... ol joğaryda... tauda... Um-er-Rebiiä bastalatyn
tūsta.
Qyz oñtüstik jaqqa qarai qolyn siltedi.
– Ol qandai mereke? - dep sūrady Başir.
– İerteñ... Um-er-Rebiiäda meniñ atastyryluymdy atap ötedi.
– İesiñ dūrys pa?
– Ras. Aqyldy qyzdardyñ bəri de tūrmysqa şyqpai ma. İerteñ Rehonyñ
qalyñdyğy atanam... al bir aidan keiin üilenemiz.
– Atastyrylar aldynda seruendep jürgeniñ be mūnyñ?
– Rehomen i̇erteñ atastyrady, al bügin... bügin senimen bolam.
Jigit oñ qolymen qyzdyñ şaşynan sipap, jüzin özine būryp aldy.
Maşinany sol qolymen jürgizip keledi. İttonyñ basyn rulge qoiyp,
i̇erninen ūzaq-ūzaq süidi.
– Menimen bolğyñ kele me? - dep sūrady qyz.
– Qazir i̇emes, al seniñ şe?
– Seni qatty ūnatyp qaldym i̇emes pe.
Ol joldağy bağanğa soqtyğysyp qala jazdady. Maşina şūğyl
būrylyp, joldan şyğyp ketti. Başir ony abailap qaitadan jolğa saldy.
Doñğalaqtar özderinşe birdeñeni sybyrlağandai bolady. Başir İttoğa
qarady. Qyz qybyr i̇eter i̇emes.
– Keremet bolar i̇edi! - dedi qyz.
– Seni qazir üiiñe, şeşeñe jetkizip salaiyn.
– İə, biraq jolda apaiyma kirip şyğuym kerek, onyñ aty Tuda, al
ūlynyñ i̇esimi Moha. Solardan qonaqasy işermiz.
Tuda apaiğa aparatyn sürleu jol təp-təuir i̇eken, biraq birazdan keiin
tas üiindileri, oiyqtar men şūñqyrlar jiı ūşyrasa bastady. Apai
Tanefnittiñ üstinde tūrady i̇eken.
Moha qonaqtarğa arnap qoi soidy.
Basynda i̇eşteñe jemei otyrğan İtto birazdan keiin Başirdiñ təbetine
qyzyqty ma, şafranmen qosqan dəmdeuişti aldy, semiz tauyqty da
yqylastana jedi. Qoi i̇etin özderine añşy syilağan kysqa, biraq jalpaq
jüzdi pyşaqpen kesti.
– Qoi soiuğa jaqsy i̇eken. Būl i̇etti süiegine deiin qyrqyp tüsetin şyğar,
- dedi Moha appaq tisterin jarqyrata jymiyp.
Başir pyşaqty jaña ğana qairap i̇edi, bilikten bir jürgizip ötkende
tükterin qyrqyp tüsirgen.
– Qylpyp tūr i̇eken, - dedi Moha. - Mūndai pyşaqpen bauyzdağan qoi
i̇etiniñ auyrğanyn da bilmei qalady.
Istyq ta tym tətti jaqsy şyqqan şaiğa hoş iısti jalbyz qosylypty.
Başir közin jūmyp, ystyq staqandy auzyna aparğan. Moha da ony əlsinəlsin toltyra beredi. Başirdiñ sol jağyna jaiğasqan İtto da şai işip
otyr. Özi qaita-qaita:
– Şeşeme ketuim kerek, - dep qūiady.
– Oğan səlem ait, - dedi Tuda, - şeşeñ bir jaqsy adam.
Közin aşqan Başir Tuda kempirdiñ ydys-aiaq juyp jatqanyn kördi:
ömir baqi tek osy ispen ğana şūğyldanğan adam siiäqty birkelki qimylmen
tarelka, aiaq, qasyq, sonan soñ pil süiekti pyşaqty juyp şyqty.
Pyşaqty mūqiiät tazalap, qūrğaqtap sürtti.
– Pyşağymdy beriñizşi, - dedi ol
Pyşaqty qyzyl tüsti barqyt jastyqtyñ astyna tyğyp jiberip, soğan
özi qisaiğan.
Moha odan közin almaidy, pyşaqty qatty ūnatyp qalğan türi bar.
– Mūny sağan berem, - dedi Başir, - özime qajeti bolmağan kezde... i̇erteñ
nemese bürsigüni...
– Şeşeme ketuim kerek, - dedi İtto.
– Oğan səlem ait, - dedi Tuda, - anañ jaqsy adam ğoi.
İttonyñ jigitiniñ tuystary kelesi küni būlardyñ şatyryna kelip,
dəstür boiynşa tartu-taralğylaryn əkelip, qyzdy kerip, toi turaly
aqyldasyp aluy kerek i̇eken,
Juyrda şeşesi Rehoğa tūrmysqa şyğuğa kelisemisiñ degende, būl "iə"
dei salğan. Sonda bəri de tañğalyp i̇edi. Reho jas bolğanmen, kespirsiz,
boiy tapal, biraq dəuletti bolatyn. Qyz jas ədemi, biraq jarly i̇edi. Būğan
deiin talai sūlu jigitterge, tipti Rehodan da dəulettilerge könbei jürgen.
Biraq "iə" deuin degenmen, qaityp Reho jaiynda aityp körgen i̇emes. Birde
qyz ony Mrirt köseminiñ tuğan küni qūrmetine jasalğan merekede
keziktirdi, özimen jyly til qatysqan.
– Şeşeme baruym kerek.
– Oğan mindetti türde səlem ait, - dedi Tuda.
İtto ünsiz qaldy da sonan soñ:
– Men qandai baqyttymyn, Başir! - degen.
Dauysy men közi mūñğa toly i̇edi. Kempir şyğyp ketti. Moha da onyñ
soñynan ketken.
– İet pen şaidan keiin azdap tynyğyp alu kerek, - degen ol - Ūiyqtap
alyñdar.
Ol şatyrdyñ türilgen jerinen şyğyp ketu üşin i̇eñkeigen.
– Moha, özime qajeti bolmağan kezde pyşaqty sağan berem, - dedi
Başir.
Moha appaq bolyp qaz-qatar jarqyrağan tisterin körsetip küldi.
İekeui oñaşa qalğan soñ İtto:
– Meniñ ūiqym kelmeidi, soñynan ūiyqtap alam ğoi, - degen.
– Men de.
Sodan soñ kepke belgili bir əndi baiaulata bastağan: "Jüregim, nege
ünsizsiñ." Ər sözin aitqan saiyn İtto kürsinip qūiady, i̇eñkildep jylyp
otyrğan siiäqty. Közi şala jūmuly, alaqandarymen tizesin jauyp tūrğan
köpşikti soqqylap qūiady.
Dostarym, qaida jürseñder,
Oiymda ərkez kil sender.
Jüregim, nege ünsizsiñ?
Şala jūmuly közderi Başirdiñ köziniñ tübinen əlgi dostaryn sağynyp
izdeitindei, solarmen birge ketkisi kelgendei. Biraq tappağan siiäqty.
Suyqta toñyp, bürseñdep,
Ölermin, ölsem bir sen dep.
Jüregim, nege ünsizsiñ?
Aiağyn bailağan jipti tartqylap, būzau möñiredi. Bir jerde Moha küldi.
Tuda kempir ürgen itterge tas laqtyryp jatyr.
– Jūrtqa ūiqy berseñderşi!
İttonyñ sausaqtary ən yrğağyna orai tizesin soqqylaidy. Başir
jastyq astyna qolyn jügirtti. Pyşaq jüzi şatyr işinde jarq i̇etti. Süiek
saby jyp-jyltyr əri sūp-suyq. Jüzin baiqap körip i̇edi, qylpyp tūr. İet
keskennen tipti qaitpapty da.
Būzau möñiredi. İttiñ baiau yrylynan aşuyn zorğa tejep jatqany
bilinedi.
– Sen, kempir, əli ūiyqtağan joqpysyñ?- dedi Moha.
Başir pyşaq jüzin öñirin aşyp tastağan jeidesiniñ jeñimen jailap
sürtti.
Ol İttonyñ basyn i̇eki qolymen ūstap jastyqqa jatqyzdy. Qyz ünsiz
degenine köngen. Beine bireu i̇erkeletken mysyqtai şalqasynan jatyr.
– Mine solai, - dedi Başir.
Qyz yrğaqqa i̇eltigenin qoiyp, jaiymen sybyrlaidy:
– Jüregim, nege ünsizsiñ.
Ol əuenin aiaqtai almady. Qan-sölsiz sausaqtardyñ pil süiegin
syğymdai qysqanyn, pyşaq jüziniñ joğarydan özin tura nysanağa
alğanyn, al Başirdiñ közi alys bir jaqqa qadalğanyn ğana körgen. Ol
i̇erinderimen İttonyñ közine jabysyp, al sol jaqta qyz jüregi soğyp
jatqan tūsqa birdeñeniñ tigenin sezdi... Aldymen jailap, sodan soñ
qattyraq, aqyry tipti auyrtyp jibergen. Qas qaqqanşa qalai jūlqynyp
şyqqanyn özi de bilmeidi. Ornynan tūrdy, qoldary jansyz salbyrap,
közderi baqyraiyp ketken. Başir jatyr. Əbden şarşağan türi bar. Pyşaq
şatyrdyñ būryşynda jalt-jūlt i̇etedi.
– İesiñ dūrys pa?
Ol qyzğa tesile qarady.
– Jaqsy bolatyn i̇edi ğoi, - dedi jigit.
Qyz ainalysyna abyrji qarağan. Qūp-qu jüzine qan jügirdi. Tūla
boiy səl dirildep, ūzyn beldemşesi de jelp-jelp i̇etken. Başir jastyqta
qozğalmastan əli jatyr. Moha köşede İttonyñ: "Jüregim, nege ünsizsiñ?" əuenine salyp jür.
Qyz otyrdy da basyn Başirdiñ iyğyna süiep, jylap qūia berdi. Başir
onyñ köz jasyna bulyğa aitqan sözderin i̇estip otyr:
– Keşir! Men şynynda da solai boluyn qalap i̇edim, biraq ol tap
bügin... meniñ atastyrylatyn künimniñ qarsañynda bolar dep
oilamappyn...
– Jaraidy, - dedi jigit. - Solai bolğany jaqsy şyğar dep oilap i̇edim.
Ol sağatyna qarady:
– Tün auypty! Seniñ şeşeñe baruyñ kerek.
Qyz mūnyñ keudesine basyn süiep, əli jylap otyr. Sodan keiin
şatqaiaqtap ornynan köterilgen.
Moha! Pyşaqty ala ber... i̇endi onyñ mağan keregi joq.
Mereke kelisi küni boiy jalğasty. Saltanatty şerumen kelgen küieu
jigittiñ tuystary Marokkonyñ qyzyl-jasyl jūldyzdy jalauyn köterip
alypty. Jeti əiel İttonyñ şatyryn ainalyp ötip, jalaudy tap sonyñ
ortasyna qadady. Sonsyn tünimen şyrqaldy. İtto bir de bir bidi qūr
jibermei, tünimen biledi. Başir de bige aralasqanmen, qyzdan oq boiy
aulaq jürgen. Ol da bir bidi qūr jibergen joq. Sodan tañ atqanşa bilegen.
Tañerteñ bəri de mas adamdardai aiaqtarynan sürinip, ər jerge sūlai
ketisken. Aqyrynda i̇eñ tözimdi degen şağyn top qalğan, biraq olar da birtebirte tityqtap, tarai bastady. Başir bubenniñ terisin ūrğylap jürgen
qoldary basqa bireudiki sekildi sezindi. Közderi de qūr qarağany bolmasa,
i̇eşteñe körmeidi. Özimen bilegen adamdardyñ bəri baiau, birkelki
qimyldaryn tynymsyz qaitalağan quyrşaqtar siiäqty köringen. Sūmdyq
bir aiqaiğa basatyn sekildi me qalai. Anda-sanda əielderdiñ köilekterinde
ört jalyny būrq i̇ete qalyp, qaitadan qarañğylyq jūtyp qūiatyndai.
Başirdiñ kirpikterin bir auyrlyq basyp, iyqtaryn şombal tastar
janşyp bara jatqandai bolsa da, onyñ qoldary qasiret ünin şyğarğan
bubendi örşelene soqqylaidy. İə, ərine, mynau jerleu şerui ğoi. Būl,
Başir solardyñ aldynda keledi. İtto ölipti. Ol qyzdyñ köilegin jel
jūlmalağanyn körip tūr. İtto əlipti, mine ol, jansyz, auzy aşylyp
qalğan. Al dauystar bolsa mūñdy bir əuendi qaitalai beredi. Tün be, joq
kündiz be? Mañai aqşyl əri küñgirt. Şeru baiau jyljidy. Zirat şamasy
alysta bolar. Başir əli keledi, əli keledi, jel İttonyñ köilegin
jelbiretip, jūrttyñ bəri yñyrsi ma, jylai ma... Qaşan jeter i̇eken?
Molağa... ajalğa... İttonyñ ölimine...
– Ūiyqtap otyrmysyñ, bauyrym?
Mūny Moha şyntağymen türtip, ūiatyp jiberdi. Ol közin aşty.
Qoldary tağy da tynymsyz buben qağyp, basqalarmen birge:
Jüregim, nege ünsizsiñ? - dep tağy da qaitalaidy.
İttonyñ jalt-jūlt i̇etken közderi taudyñ basynan jaña kün şūğylasy
köterile bastağan alysqa samarqau qarap otyr. Būl küni i̇ekeui de kez ilgen
joq. İtto bolaşaq qaiyn atasy men i̇enesiniñ aldynan kese ötpedi. Küni
boiy solardyñ qasynan attap şyqqan joq. Tañerteñ Rehonyñ əkesiniñ
süiikti asy daiarlady, sodan keiin olardy jastyqqa qisaityp, balalardy
da şulatpai, itterdi de ürgizbei, olardyñ ūiqysyn qorğaştağan. Ūzyn
beldemşesiniñ i̇etegimen Rehonyñ əkesin qağa-mağa qasynan i̇etken saiyn
anau: köp ūzamai mynadai sūlu, qamqor qyz bizdiñ şatyrymyzğa kiredi ğoi
degen oidan quana külimsirep qūiady. Qūrbylary: "Baqyttysyñ!" - dedi.
İerkekter jağy Rehonyñ əke-şeşesin qūttyqtady. Qyz tek Başirmen ğana
küni boiy ləm dep til qatysqan joq.
Küieu jigittiñ ata-anasy men qonaqtar qaituğa jinalğanda kün de
kökjiekke i̇eñkeiip qalyp i̇edi. Olar astyq jinalğan soñ bir aidan keiin
üilenu toiyn ötkizuge uağdalasty. Ūzamai şatyr işinde Başir, İtto,
onyñ əke-şeşesi, Moha men Tuda kempirden özge i̇eşkim de qalmağan.
– Qymbatty qojaiyndar, alla berekesin berip, myna neke ūzağynan
süiindirsin! Qoştasar uaqyt boldy, meniñ de ketuim kerek, - dedi Başir.
İttodan basqalardyñ bəri būğan tağy da qonaq bol dep jabysyp jatyr.
Qyz ünsiz otyr, közi mūnyñ mañaiyn ğana şarlaidy.
– Joq, - dedi Başir, - dostary baqytty bolsa, dos ta riza küide ketpei
me.
– Onda ədirisiñdi qaldyryp ket, - dedi İttonyñ əkesi. - Toi bolatyn
kündi aldyn ala habarlap, hat jazyp jibereiik.
– Bir aidan keiin qaida bolarymdy özim de bilmeimin, - dedi Başir.
Moha küldi:
– Oqymystylar men bai adamdar qañğybastarmen birdei ğoi:
aiaqtarynda tūsauy joq.
– Adamnyñ basy allanyñ doby degen, - dedi İttonyñ əkesi Said.
Başir ərqaisysyna jazylmai qalğan büguli qolyn ūsyndy.
Aqyry İttoğa taiandy.
– Baqytty bol!
– Men senimen ketem.
Bezektep tūrğan Tuda ünsiz qaldy. Qart Said jötelip qoidy. İttoğa
tesile qarağan şeşesiniñ közinde aşu men tañdanys qosa bilindi. Jalğyz
Moha ğana qulana külgen. Başir i̇eşteñe degen joq, tek İtto:
– İə, iə. Toiğa deiin əli bir ai bar i̇emes pe, - degen.
Başir i̇eşteñe demedi, tek ketudi i̇erteñge qaldyrdy.
Kün tau asyp ketti. Qyzğylt şapağy da söndi. Ana jaqta tek bir
kögiljim jaryq qana qalğan. Anda-sanda alystan ittiñ ürgen dausy
i̇estiledi. Kögildir köl betine qalqyp şyqqan tat basqan temir kesegindei
bop kökte ai tudy. Şatyrdyñ qasyndağy köne lava jartasyna qisaiğan
Başir aidyñ jūldyzdar jolyn janap ketip bara jatqanynan köz almai
qaraidy. Anadaida tūrğan maşina nege i̇ekeni belgisiz būğan tynyğuğa
jatqan alyp añ siiäqty bolyp kerindi. Ketkenderdi şabalana ürip şyğaryp
salğan itter de qaityp kelip, şatyr mañynda jür. Əlginde ğana osy jerde
mereke duman ötip i̇edi. San aluan dauystar, alabajaq būiaular, mañğaz
sūlbalar, süikimdi bet - pişinder, i̇erkekterdiñ qyryldağan ünderi men
əielderdiñ köñilge mūñ Uialatqan zarly əuenderi myna tünde qaita
jañğyryğyp jatqandai. Başirdiñ būl mañnan tūra qaşqysy kelgen.
Şatyrdağylardyñ bəri ūiyqtap jatyr. Olardy ūiatudyñ qajeti joq.
Ol bərimen qoştasyp ta qoiğan. İtter bastabynda üredi de, maşina tün
qarañğylyğyna süñgip közden ğaiyp bolysymen qūiady.
Ol ornynan tūryp, jolda qarauytyp tūrğan maşinasyna bettedi. Aiağy
domalaq maida tastardan taiğanaqtap, qaiys sandalyna şögir kirip keledi.
Ol sipalaqtap jürip maşinasyna mindi. Üstine samyrsyndardyñ qoiu
köleñkeleri tüsip tūr. Ol kiltin būrady da, qanşa janarmaiy qalğanyn
kördi: otyz litr. Qalai bolğanda da birinşi kezdesken janarmai qUiatyn
jerge deiin jetip qalar. Ol starterdi basty, terezeden jañbyr
tamşylary ūrğylap jatqandai motor dyryldai jönelgen. Başir
jaiymen maşinany jolğa şyğardy.
İeki jağynan qūrmetti qarauylda tūrğandai samyrsyn ağaştary sap
tüzegen. Jol qarañğylyq qūşağynda mülgip jatyr. Maşina şamynyñ
jaryğy būta - qarağandardy tilgilep, orman şoğyryn nysanalaidy,
būryla bergende orman tağy da qarañğylyq qūşağynda qalady. Mineki,
jaryq tūp-tura aspanğa şyrqady. Maşina ai jaryğynda mülgip jatqan
Zaian añğaryna kirdi. Jol jaqsarğan saiyn Başir de jyldamdyqty
arttyrğysy kelgen Aiağy akseliatordy qattyraq basa berdi de, kenet şūğyl
tejegişti basty. Kürt toqtağan doñğalaqtar şiqyly jym-jyrt tün
tynyştyğyn būzyp jibergen. Maşina qūrys-tyrysy ūstap qalğandai
selk i̇etti; doñğalaqtar şiqyldap baryp kilt toqtady.
Art jaqtağy otyrğyşta bireu qimyldaidy. Başir jalt qarağan.
– Meniñ aldyna otyrğanym dūrys şyğar, - dedi İtto aiylyn da
jimastan.
– Sen mūnda ne ğyp jürsiñ?
– Tünde ketip qalatynyñdy bilgem. Şatyrdan şyğyp, osynda kelip
jatqanymdy i̇eşkim de baiqamai qaldy.
– Biraq i̇erteñ...
– O! İerteñ... men bəribir... senimen be... joq, basqamen be, bəribir ketip
qalar i̇edim.
– İesiñ dūrys pa! Küieuiñ bar i̇emes pe.
– Sen de solai oilaimysyñ? Nesi bar! Sabyr i̇et, jəne bəri de beker
dürligip jür! Men ony tastap ketpeimin. Bir aidan keiin. Joq, i̇endi
jiyrma toğyz künnen keiin oğan qaityp baram. Sonan soñ ömir boiy
qasyndamyn ğoi. Jiyrma toğyz kün! Bükil ömirim üşin būl sonşalyqty
tym joğary bağa ma?..
– Ol seni tastap ketui mümkin ğoi!
– Sonysy jaqsy bolar i̇edi! - dedi qyz.
İesikti aşty da İtto aldyñğy jaqqa kelip otyrdy. Özi būdan qaşyqtau
būryşqa tyğylyp alypty.
– Senimen be, basqamen be...
– Onda basqa bireumen ket, sonymen baqytty boluyñ mümkin. Al
menimen...
– Sen i̇eşteñeni de bilmeisiñ, - dedi qyz. - Bir aidan keiin bəribir Rehoğa
qaityp baramyn deimin... Al qazir protseske ketip baram.
– Qaidağy protseske?
– Addi-u-Bihidegi. Sot i̇erteñ bastalady.
– Ony qaidan bilesiñ?
Qyz küldi:
– Ol jaiynda bizdegilerdiñ bəri de biledi. Jalğyz sen, şeteldik,
bilmeisiñ.
– Ondağylar arabşa söileidi ğoi, sen bəribir i̇eşteñe ūqpaisyñ.
– Onda ne tūr. Radiodan ony satqyn deidi. Satqyndardyñ qalai
bolatynyn köreiin dep i̇edim.
– Tyñdaşy, joq-joq, tynyş otyr da sözime qūlaq sal Seniñ kişkentai
dosyñ Mahsen siiäqty men de şeteldikpin. Künderdiñ küninde men de ketip
qalam.
– Bəriñ de ketesiñder, - dedi İtto.
– Onyñ üstine qalada jūmystarym bar.
– Qai qalada?- dep sūrady İtto.
– Sen bilmeisiñ, būl jerden alysta, Laraşta. Sondyqtan aitqandy
tyñda, paltoñdy beri əkelşi. Kiıp al mūny, mine dūrys! Tüimelep al! Al
kebisiñ qaida? Şeşip tastap pa i̇ediñ? Kiıp al. Osylai! İendi oiyña ne
kelse, sony isteitin kişkentai şoljañ qyzğa ūqsamai, aqyly kirgen
boijetken qyz sekildi maşinadan şyğasyñ da, ana jaqqa ketesiñ, -ol
Tanefnit jaqtyğy ormandy nūsqady, - söitip, jalğyz öziñ i̇eşqaida
būrylmastan, toqtamastan kete beresiñ. Joldy bilesiñ, ony i̇eşkimnen
sūramaisyñ. Söitip, şatyryña da jetesiñ. Jailap qana oğan kiresiñ.
Sonsyn ūiyqtap, tañerteñ tūryp, əkeñ men ağaña tamaq daiarlaisyñ, olar
jūmystan kelgen soñ, tamaqtandyrasyñ. Jiyrma toğyz kün boiy osymen
ainalysyp, otyzynşy küni i̇eñ ədemi kiımderiñdi kiesiñ de, Reho - u Heridiñ əieli bolasyñ. İeger mūrşam bolsa, seniñ toiyñdy köru üşin
kelem. Bəri de jaqsy bolady, baqytty bolasyñ. Al i̇eger mūny istemeitin
bolsañ, İtto, onda tap qazir birjolata qoştasamyz.
– Qandai kelistirip söileisiñ! - dedi qyz. - Tek qazir ūiqym kelip tūr.
Mūnyñ bərin men ūianğan soñ, i̇erteñ aitarsyñ.
Qyz mūnyñ iyğyna jabysa tüsti. Qyz kökireginiñ özine janasqanyn
sezgen jigit ūzamai soğyp tūrğan öziniki me, bolmasa qyzdyñ jüregi me, ony
da ajyratudan qalğan.
– İeger toñsañ, paltony al, - dedi qyz. - Tek meni qumaşy. Sen i̇eşqaida
asyqpaisyñ ğoi, al qaityp keluge men qaşanda ülgeremin.
Ol i̇eşteñe degen joq, paltonyñ i̇etegimen qymtanyp, İttony iyğynan
qūşaqtady. Būlardy jym-jyrt tynyştyq pen qarañğylyq bürkep alğan,
añğardağy maşina aidynda adasqan qaiyq sekildi jaiymen jyljyp
keledi.
– Sonymen jiyrma toğyz kün boiy ne bitiremiz?
– Alañ bolma, i̇erteñ seni Mrirttiñ kaidyna tapsyramyn, ol seni üiiñe
qaitarady.
– Ol aldymen meni türmege otyrğyzyp qūiady dep oilaimysyñ?
– Sol sağan sauap bolar i̇edi.
– Türmege kelip tūrarsyñ. Seni kütumen jürsem, işim de pysa qoimas.
– Meniñ oğan qolym timeidi.
– Revoliutsiiädan ba?
– Onda şaruañ bolmasyn.
Qyz közin jūmyp ūzaq otyrdy da, sonan soñ:
– Azigzada ne aitqanyñ i̇esiñde me? - dep sūrady.
– Joq, Azigzada ne aitqanym i̇esimde joq, biraq ne aitsam da, ony
i̇esiñnen şyğar.
– Ony baiqap körgem... Ūmyta almadym!.. Odan da i̇eşteñe aitpai-aq
qoiğanyñ dūrys i̇edi.
– Azigzada ne aityp i̇edim?
– Sözbe söz aityp bere almauym mümkin, biraq mağynasy i̇esimde.
Azigzada mağan: "Qoi öz otarynda, qorasynda tūra beruge beiil, tek jem
tastap tūrsa bolğany. Al arystan ormanda jalğyz tūryp, aştan öluge
bar", - degensiñ.
– Tamaşa! Qūttyqtaimyn! Öziñ aumaisyñ! Ol Qūrannyñ barlyq
sürelerin jatqa aityp şyqqanmen, tügine de tüsinbeidi. Sen de sol
siiäqtysyñ.
– Ūiqym keldi, - dedi qyz.
Mrirtten keiin Feske aparatyn ülken tasjol jotany kesip ötetin.
Maşina jaryğy pisip tūrğan bidai alqabyn şarlap keledi, tik sabaqtarda
tolysqan dənder tizip qoiğan monşaq tərizdi. Birneşe şaqyrym jürgen
soñ Başir aidaladağy iesiz qarauyl üiiniñ qasyna kelip toqtady.
– Meniñ de ūiqym keldi, - dedi ol
– Myna saraida bizge jaqsy bolatyn şyğar, - dedi İtto.
Suyq bolğan soñ qyz paltosyn ala şyqqan. Başir jük salğyştan
i̇eski jamyltqyny aldy...
Olar kelesi küni jetken Mekneste qyz mūny bazarğa aparğan. Auyr jük
teñdegen aryq i̇esekter tar da qarañğy köşelerdegi bükil joldy jauyp
tastağanmen, İtto ömir boiy osy qalada tūratyn adamdai lyp-lyp i̇etip,
bezip barady.
– Jür. Meniñ toiyma qajetti zattar satyp alamyz.
Kerekti - kereksiz talai zat satyp alğan qyz onyñ bərin Başirge
ūstatyp qoidy. Aqyry onyñ qaltalary men qoldary qyna salğan paket,
türli dəmdeuişter, ətirler jəne san aluan tüsti matalarğa tolyp ketti.
– Mynalardy joğaltyp almasam jarady.
Aqyry osylardyñ bərin oryn-ornymen jaiğastyru üşin būlar baqqa
kelgen Körşi otyrğyşta üstine kir-kir aqşyl djellab pen basyna aq
qalpaq kigen əldebir klerk qolyndağy gazettiñ mazmūnyn aityp otyr.
Gazet paraqtaryn ərli-berli sudyrlatqan ol töñiregindegilerge mañyzdana
qarap qoiyp, əri qarai kösiltedi:
– "Būl kisi sarai qyzmetşileri men aş-jalañaş qūldar arasynda
şonjar siiäqty ömir keşti. Bizdiñ süiikti otanymyz Marokkoda
koroldiktegi ədildiktiñ birinşi joqtauşysy bolyp tabylatyn korolden
basqa azamattardyñ bəriniñ qūqyqtary da, mindetteri de birdei i̇ekendigin
oğan i̇eşkim aitpağan əri özi de sauatsyz bolğan soñ oqi almağan ğoi".
İtto ony qyzyğa tyñdady. Taleb te qyz jaqqa būrylğan.
– Közderinde jalğandyq bar i̇eken, - dedi Başir.
– "Marokkolyqtar ma, şeteldikter me, bizdiñ i̇elimizge otarşyldyq
būğauyn kigizuden dəmetetinder bolsa, ondailar özderin özderi aldamai-aq
qoisyn, - dep sözin jalğady klerk. - Bizdiñ təuelsizdigimizdiñ basty
saqşylary korol, ükimet, sot, politsiiä men əsker olardyñ pasyq oilaryn
jüzege asyrularyna mümkindik bermeidi. İə, tipti halyqtyñ özi,
otarşyldyq būğauynda zardap şekken jəne təuelsizdigimiz üşin qan
tökken halqymyzdyñ özi-aq qajet bolsa, būl iske aralasady jəne
qylmyskerler jasağan qylmystary üşin zañdy jazalaryn aluyna qol
jetkizedi..."
İtto közin ūzyn kirpikterimen jasyryp, tūqyryp ünsiz otyr. Qoly
jibek matany umajdai beredi.
Jigit ər söz saiyn bögelip, söilemderin birneşe mərte qaitalap, aqyry
ünsiz qalğan. Şamasy, odan əri özi de tükke tüsinbei otyrğan syñaiy bar.
Biraq būl audarmasyn əri qarai jalğastyruyna tittei de böget bolmady.
– "Addi-u-Bihidiñ jaña otarşyldyq timiskilenuine zyğyrdany qainap
otyrğan bükil halyq bizben birge sot şeşimin kütedi, öitkeni, ymyrasyz,
aiausyz, ədil sot bərin de ədiletpen şeşip, jymysqylardyñ sazaiyn
tartqyzatynyn jaqsy biledi".
Taleb audaruyn toqtatty. Gazetin mañğazdana büktep:
– Bəri de Allahtyñ isi, - dedi. Jinalğandardy jalğandyqqa toly
oinaqtap tūrğan közimen bir şolyp ötip, beti bülk i̇etpei ünsiz tūryp
qalğan. Tyñdauşylar sonda ğana qozğalaqtap, ūğymğa auyr tilmen talebtiñ
mazmūndap bergenin özara talqylai bastağan. İtto kenet ornynan tūryp,
solarğa keldi.
– Sağan būl üşin qanşa töledi, taleb?
– Būl meniñ gazetim, qaryndasym.
– Qymbat tūra ma? - dep sūrady İtto.
– Jiyrma bes frank, biraq sağan syilauyma bolady.
– Nebəri jiyrma bes-aq frank pa?- dep qaitalap sūrady qyz. - Bəribir
mūndai ötirik üşin qymbattau i̇eken!
Başir qyzdy qalqalap alğan Ol analar būğan tap berip, ūryp-soğyp,
taptap tastar dep qoryqty... Joq, onyñ ornyna töpegen boqtyq pen aiqai
i̇estildi jəne bəri birdei böridei şulağandyqtan sözderin de ūğynu mümkin
i̇emes.
– Joğal əri künəkar neme!
– Allahtyñ qaharyna ūşyrağyr!
– Üiiñniñ töbesi ortasyna tüskir!
Būlar alystap ketken kezde:
– Jüregiñde mūsylman qyzyna tən bir tüiir ar-Uiat qalsa, qasyñdağy
kəpirmen sendelip jürmes i̇ediñ ğoi, - degen söz quyp jetken.
Būlar tağy da maşinağa minip, Rabatqa attanğan. Muhammed V köşesine
toqtağan, Başir ūiyqtap jatqan İttony ūiatty.
– Seni meimanhanağa jetkizip salam. Sol jerde ūiqyñdy qandyra ber.
Al özimniñ küni boiy qolym timeidi... İə, iə, revoliutsiiämen, - dedi ol Jəne mağan būlai qaramai-aq qoi.
– Senderdiñ revoliutsiiälaryñnan keiingi öz opasyzdaryñ turaly oilap
otyrğanym ğoi.
– Ondailar bizde joq, o jağyn aldan ala oilastyryp qoiğanbyz.
– Tym ūmytşaq i̇ekensiñ.
– Sondai bireudi biletin be i̇ediñ?
– Joq, biraq sen öz aitqan uağyzyñdy ūmytyp qalypsyñ: revoliutsiiä
alma ösirgen alma bağy sekildi opasyzdar da tuğyzady. Halyqqa beretin
nany tausylğan kezde bileuşiler oğan opasyzdardy lek-legimen jiberedi.
Būl seniñ söziñ i̇emes pe i̇edi?
– Odan da baryp ūiyqtasañşy.
– Joq. Myna adamdarğa qaraşy, bəri de sottyñ i̇esigi aşyluyn kütip
tūr. Solarğa qosylyp, sot bastalğanşa kün saiyn osynda kelip jüremin.
Sot qorşauynyñ aldynda köp adam jinalğan: iı tüsken beşpentter
men sūr djellabtar qaşağa aranyñ Uiasyndai üimelep alypty. Ğimaratqa
kirer auyzda ūiqysy qanbağan politsei tūr.
– Būl jerde tūryp ne bitirmeksiñ? Mynalarğa qarasañşy: qudai aryq,
közderi kirtiıp ketken əri, ərine, şetterinen aşqūrsaq. Jei qūiatyn
nandary joq, sondyqtan aş qaryndaryn aldau üşin satqyndy köruge
kelgender. Qarny toqtar mūnda joq. Sen ūzamai olardy köresiñ, tek
qorşaudyñ ar jağynan. Myna spektakldi ūiymdastyryp jürgen de solar.
Aşqūrsaq tobyrdyñ jeuine satqyndardy laqtyryp tastaidy. Olar kelgen
kezde anyqtap qaraşy. Maidan jarylğaly jürgender kileñ. Jəne i̇esiñde
bolsyn, közderindegi öşpendilikterin, tūla boilaryn jailağan
qorqynyştaryn zymiiän jymiystarymen mindetti türde bürkemeleidi.
– Qalai bolğanda da, myna kisilerge baruym kerek, solai ma? Myna
balahondy alşy, -dep qyz būğan djellabany ūstata saldy, - būdan
tynysym tarylyp ketedi. İeger sot məjilisiniñ aiağyna deiin men i̇esiñe
tüssem, qaityp kel, əitpese qalany müldem bilmeimin ğoi.
– Joq. Meimanhanadan bölme tapqan boida seni sonda aparu üşin
qaityp kelem. Özim Laraşqa ketem. İeger meni ūmytyp ketpeseñ, qaityp
oralğanymşa, Rabatta küt.
Üstine ədemi kiım kigen İtto topqa kirgende, ana jer, myna jerden
dauystar i̇estigen:
– Mynau sonyñ qyzy bolar.
– Əi qaidam! Köñildesi, ərine!
– Būlar segizde bastai ma? Aiaqtarym ūiyp qaldy.
– Al men oğan: partiiäda bolğanyma on jyl dedim. Partiiäğa soñğy
sətterde ötkenderge, partiiä biletin i̇elu myñ frankqa satyp alğandarğa
oryn tabylğan, al meni müldem ūmytyp ketipti.
– Bar ümit Allahta ğoi, bauyrym!
Bir qyz jūlyna söilep tūr:
– Ol aimaqtağy tūrmysqa şyğatyn qyz atauly aldymen sonyñ astynan
ötui kerek qoi. -Az-kem ünsiz qalyp, sodan soñ: - Özi kəri, türi maimyl
siiäqty, auzynan sasyq iıs müñkidi, - dep qosyp qoidy.
Qatyn dauysty bireu betaldy kijinip tūr:
– Onyñ basyn kesip, özin qazyqqa otyrğyzyp, jergilikti kaidtyñ
dualynyñ qasyna qoiu kerek, jūrt i̇el arasyna jik tuğyzatyndarğa ne
bolaryn körsin!
Qaidağy-jaidağy ösek-aiañdar İttoğa ūnamady. Aqyry ol ūiyqtauğa
ketken.
– Ə, doktor, osyndamysyñ? Jaqsy bolğanyn qaraşy. Osy qazir
mañyzdy məselege arnalğan lager komitetiniñ jinalysyna bara jatyr
i̇edim... Birge barasyñ ba?
Kapitannyñ qaradai köñili örekpip tūr. Djunudtar i̇eki kün boiy
leitenanttardyñ biriniñ būiryğyn oryndaudan bas tartypty.
– Tipti ne isterimdi bilmeimin. Djundtardyñ köpşiligi osy bizdiñ
taularda jaraqattanğandar, al leitenant Abdallah şen - dərejelerin
Marokkoda alğan. Bir jağynan, olardy tərtipke bağynuğa köndiruim kerek.
İekinşi jağynan, leitenant Abdallah... onyñ otanğa süiispenşiligine
şübəlanğanym i̇emes... əitkenmen... Ol, mysaly üşin, jeñiske qataldyqpen
ğana jetuge bolady dep i̇esepteidi. Neğūrlym qatal bolsañ, soğūrlym
jaqsy.
Komitet tolyq qūramynda otyr i̇eken. Saltanatty jağdai baiqalady.
Kapitan Başirdi qysqaşa tanystyrdy.
– Jinalysty bastamas būryn komitetten Aljirdiñ bostandyğy üşin
qūrban bolğan bauyrlarymyzdy bir minöt ünsiz i̇eske tüsirudi sūraimyn.
Başir otyrğandardyñ qaisysy leitenant Abdallah i̇ekenin ajyratuğa
tyrysty. Biraq i̇eşqaisysynda aiyrym belgisi körinbedi.
Kapitan jūrtty məselemen tanystyryp, aqyrynda:
– Jinalys aldağy uaqyttarda mūndai jağdai qaitalanbas üşin qandai
şara qoldanu kerektigin şeşuge tiıs. Kimniñ söilegisi keledi?
Bireu qol köterdi.
– Leitenant Abdallah! - dedi kapitan.
– Bauyrlar! - dedi leitenant Abdallah, - jaña ğana aitylğan jağdaidy
i̇eleusiz qaldyruğa bolmaidy, öitkeni, mūndai jaittar revoliutsiiämyzdyñ
negizine de i̇eleuli qater töndiredi. 1954 jyldyñ birinşi qaraşasynda Ūltazattyq armiiäsy i̇elimizdiñ aumağyn jüz jylğa sozylğan basqynşylyqtan
azat i̇etudiñ ūly mindetin aldy. Būl armiiäğa bükil əlem köz tigip otyr. Al
būl bizdiñ djunudtardyñ janqiiärlyq i̇erligimen qosa temirdei tərtiptiñ
arqasy i̇ekenin kim bilmeidi? Tərtip əskerdiñ basty küşi i̇ekenin, əsirese
onyñ i̇eriktiler armiiäsyna qajet i̇ekenin qaisysymyz bilmeimiz? Bir top
bülikşiler, bizde naqty məlimetter jazylğan qūjattar bar... - Ol
jinalğandardyñ bərin şolyp şyqty. - Belgili bir maqsat közdegen bir top
bülikşiler djunudtardyñ senimin paidalanyp qaluğa tyrysty. Əñgime sol
bir top būzaqyny jazalau turaly bolyp otyr. İeger sūr jylandy öltirgiñ
kelse, basynan közde.
Teginde, bir de bir aljirliktiñ, osynda otyrğandardyñ işinen i̇eşkimniñ
revoliutsiiä jaularyn qoldamaityny aidan anyq.
Başir onyñ söziniñ jūrtqa pəlendei əseri bolmağanyn kördi. Qalai
bolğanda da, i̇eşkim söz sūrağan joq, bəri ünsiz otyr.
– Sonda qandai şara qoldanudy ūsynasyñ, bauyrym Abdallah? - dep
sūrady kapitan.
– Qandai da bolmasyn şara qoldanbas būryn əlgilerdi jazalau kerek.
– Sonda qandai jaza beru kerek dep oilaisyñ?
– Djunudtardyñ basym köpşiligin jazalaudyñ qajeti joq. Al bir top
zymiiänğa keletin bolsaq, jau jağadan alğanda, būlar öz komandirge
bağynbağan kinəlary ap-anyq. Būl üşin barlyq armiiälarda da
qoldanylatyn jaza bireu ğana.
Kapitan onyñ sözin bölip:
– Qorytyndy şyğarmas būryn barlyq bauyrlardyñ pikirlerin tyñdap
alğan artyq bolmas, - dedi.
Kapitan otyrğandardyñ özinen közderin alyp qaşyp otyrğandaryn
körip tūr. Tek būryşta qisyq ilingen sağat qana qylmyskerdi atuğa apara
jatqan soldattardyñ aiağynyñ dybysyndai sart-sūrt i̇etip, tynyştyqty
būzady.
– Kapitan, - dedi Başir, - meniñşe, Abdallah bauyrdyñ aiyptau sözine
i̇eki naqtylaudy qosu kerek siiäqty. İeñ aldymen, qazirgi uaqytta jağadan
alyp tūrğan i̇eşqandai jau joq. İekinşi: HAA - būl i̇eriktiler əskeri. Kez
kelgen tüiindi şeşpes būryn būrynğy atqarğan qyzmetterin de i̇eskeru
kerek.
– Başir bauyr... - Leitenant Abdallah aşu-yzasyn zorğa tejep tūr. Başir bauyrym, biz soğys jürgizip jatyrmyz. Biz i̇eñ aiuan otarşyldyq
rejimmen aiqasyp jürmiz. Tap osy qazirgi uaqytta aljirlikterdiñ
bireuleri jaldamalylardyñ oğyna ūşsa, i̇endi bireuleri Aljir
türmelerinde mert boluda. Osy soğys pen jeñis üşin jauapty partiiä ərbir
jekelegen jağdailardy qarastyryp, tükke arzymaityn qaidağy
birdeñelermen ainalysuğa tiıs i̇emes. Adamdardyñ i̇eki türi ğana bar:
bireuleri revoliutsiiäny qoldaidy, i̇endi bireuleri oğan kedergi jasaidy.
– Qalai bolğanda da, Aljirde şaiqasqandar özderiniñ qai sanatqa
jatatynyn dəleldep şyqty i̇emes pe.
Bir qyzyğy, Başirdi jinalğandardyñ bəri qoldady. Saiasi komissarğa
djunudtardyñ öz boryştaryna nūqsan keltirgenderin, būiryqqa bağynbau
dūşpannyñ aldynda qaşumen teñ i̇ekenin tüsindiru tapsyryldy. Al
Abdallah bərin bastağan osy dep körsetken jauynger on bes təulik
kartserge qamau jazasyna kesildi.
Basqalarmen birge Başir bölmeden şyqqanda, onyñ qūlağyna
kapitanmen oñaşa qalğan Abdallahtyñ sözi jetken:
– Men sağan ylği da aitam ğoi, Mūsa. Saiyp kelgende, ziiälylar
revoliutsiiä satqyndary. Olardyñ birin qaldyrmai atyp tastau kerek.
Keşkilik kapitan Başirdiñ şatyryna kirdi.
– Sağan i̇eskerteiin degenim, tağy bir "dos" taptyñ, leitenant Abdallah
degen.
Başir iyğyn qomdap qoidy.
– Əitkenmen saq bol. Ol əi - şaiğa qaraityn jigit i̇emes, kez kelgen
sətte oqys şeşim qabyldauy mümkin.
Kapitan sausağymen şürippeni basyp jatqandai əlpet tanytty.
– Komitettiñ basqa müşeleriniñ ünsiz qalğany nesi?
– Olar qoryqty... İeger Abdallahty men toqtatpağanda, bülikşige ne
talap i̇eterin bildiñ be? Ölim jazasyn sūrar i̇edi! Oinaityn adam i̇emes...
– Onysy körinip tūr! - dedi Başir.
– Solai. Jaraidy... Tağy bir jañalyq bar.
– Jaqsy jañalyq pa?
– Kimge qalai degendei. Komandovanieden nūsqau aldym, seni Amiruş
şaqyrtyp jatyr. Ol: "Men ony marokkolyqtarğa uaqytşa jibergem, biraq
basybütin bergem joq", - dep jazypty. Marokkolyqtar dep otyrğany biz.
Şamasy, seni bağalaityn siiäqty.
– Qaşan jüruim kerek?
– İeki aptadan keiin.
– Odan da i̇erterek keteiin, - dedi Başir.
– Joq. Aldymen aiağyñdy i̇emde. Onyñ sağan qajeti bolady. Bizge
Aljirden aşyqhat jiber.
– Mindette türde, - dedi Başir.
Başir Laraşta tağy bir jeti bolyp, jetinşi küni keşke Rabatqa jürip
ketti. Ol birden İtto toqtağan Agdalğa jönelgen. Baspaldaqpen jügirip
şyğyp, i̇esiktiñ kərlen tūtqasyn tartyp qalğan. Birden İttoğa közi tüsti.
Qyzdyñ bet-jüzi alabūrtyp, közder! əldebir alysqa qadalyp, qabağy isiñki
tartypty.
– Jylap otyrmysyñ?
– Ketuim kerek, - dedi qyz, - merekege baruym kerek qoi.
– Ə, iə, merekege! - Mūnyñ müldem i̇esinen şyğyp ketipti. Sot protsesin
i̇endi i̇esine tüsirdi. Aldynda ğana gazet satatyn balalardyñ sot i̇erteñ
bolady dep aiqailap, jügirip jürgenderin körgen.
– Ony sottady ma? - dep sūrady būl.
– Joq, - dedi İtto tisiniñ arasynan syzdyqtatyp.
– Büginge belgilegen siiäqty i̇edi ğoi.
– Olar sottağan joq, ükim şyğara saldy.
– Qanşağa?
– Ölim jazasyna, - qyz solqyldap jylağanyn basu üşin tösekke qūlai
ketken.
Sodan soñ ornynan tūrdy.
– Keşir meni, - dedi qyz, - i̇endi jylamaimyn. Oğan köz jasyñmen
kömektese almaisyñ.
Başir qyzğa qarady. Qyz tağy bei-jai küide otyr.
– Aldymen apiyn, sonan soñ taiaq.
Başirdiñ közqarasynan tañdanys baiqağan qyz:
– Öz söziñ ğoi, - degen.
– Bilem, tek mūny nege aitqanyñdy ūqpai tūrmyn.
– Gazet apiynynan keiin sottyñ taiağy. Seniñ i̇eliñde de sondai bola ma?
– Qaidan bileiin? Bizdiñ i̇elimiz əzirge öz ieligimizde i̇emes.
Qyz qoljuğyşqa baryp, isingen betin suyq sumen şaidy.
– Mineki, osymen meniñ qaladağy seruenim de aiaqtaldy, - dedi qyz. İerkindigim de bitti! Üige qaituym kerek, ondağylardyñ i̇eki közderi tört
bolyp otyrğan şyğar. Üige baryp... Reho-u-Herimen zañdy ömir sürem.
Qoş bol!..
Qyz būğan qany qaşqan i̇erinderin ūmsyndy.
– Şyğaryp salaiyn ba?
– Al öz jūmystaryñdy qaitesiñ?
– Jūmystarym bitken.
– Onda keteiik... bir jağynan menimen jata qaluğa yntyq bop,
auyzdarynyñ suy qūryp jürgen myna qotyr, qyrşañqy, kelte tanau,
qyşymasy bar itterden qūtqararsyñ... Tfu! Közin qyspai, süikenbei,
altyn tisin nemese amerikandyq maşinasyn körsetpei, qasymnan jai
ötken biri joq. Tipti qaradai jüregim ainydy!
– Jolğa şyğar aldynda birdeñe qaujap alamyz ba?
– Joq, təbetim tartpaidy. Özime - özim əli kele alar i̇emespin.
Qyz keñirdegin körsetti.
Başir qyzdy özine qarai tartty.
– Körersiñ, ūzamai bərin de ūmytyp ketesiñ, söitip, bəri de
būrynğysynşa ornyna keledi.
– Jaraidy, uaqyt boldy, - dedi qyz, - əitpese basym ainalyp barady.
Sen ketken soñ jüregimniñ auyrğany da basylar, ony müldem i̇esten
şyğaratyn da uaqyt keler.
– Öziñ baqytty boluyñ üşin, meni i̇esten şyğaratyn keziñ boldy.
– İesimnen şyğyp ta kettiñ. Qazir mağan sen tym alysqa, öte alysqa
ketip qalğan siiäqtysyñ, men bərinen de aiyrylğan tərizdimin.
Būl Aljirge qaitatynyn aitqan.
– Qaşan? - dep sūrady qyz.
– Bir aptadan keiin.
– Al meniñ toiymdy qaitpeksiñ?
– Toiyñ da tamaşa öter, öziñ de baqytty bolarsyñ.
– Şynynda da, menen alysqa ketip qalğan adamdai söileisiñ ğoi.
Būlar bir apta uaqytty Tanjer men Tetuannyñ arasynda ötkizdi.
Jetinşi küni keşke būlar Ain-Lehke attanyp ketken.
– Meniñşe, i̇endi biz i̇eş uaqytta kezdespeitin siiäqtymyz, - dedi qyz.
– Mağan da solai. İekeumiz jol üstinde keziktik. Biraz joldy birge jürip
öttik. İendi aiyrylysuymyz kerek, öitkeni, myna jol airyğynda
bağytymyz ər jaqqa ketedi. Sol dūrys bolar.
– Solai dep oilaimysyñ?
Jigit küldi.
– Joq, ərine! Biraq mūndaida ylği da osylai deidi ğoi.
– Bizdiñ jolymyz i̇eş uaqytta aiyrylmaidy. Tek sen ülken jolmen, al
men soqpaqpen ketem.
Jūmylğan kirpikteriniñ arasynan qyzdyñ közi batyp bara jatqan
künniñ soñynan əldebir jyraqqa qadalyp qalğan.
–... jolyñ qaida bastasa da, - dedi qyz.
– Al tūiyqqa bastaityn jol bolsa şe?
– Nesi bar, ol jerge de birge baramyz...
Jigit ūiqydan ūianğandai tūla boiy dir i̇etken.
– Qoştasar aldynda senen birdeñe sūraiyn dep i̇edim...
– Neni?
– İekeumiz kezdesken küni jolda ne ğyp jürdiñ?
– Seni kütkem.
Qyz küldi. Oğan qosylyp jigit te külgen.
– Meni tym ūzaq kütip qalğan joqpysyñ?
– Seni köruge pəlendei asyqqan da joqpyn.
– Jetistirdiñ ğoi!
– Senimen ūzaq bolmaitynymdy bilgem. Sen de ketetinder tobynansyñ,
ony da bildim.
Qyz qyzğylt köilegin kögildir jamyltqynyñ şetimen bürkep qoidy.
– Kün de Uiasyna kirdi, - dedi qyz.
– Ol da ketetinder tobynan ba?
– Tün keledi, sodan soñ...
– Biraq...
– İerteñ i̇ertemen ony Ait-Mgilda jotasynan kütip alam... onyñ qaityp
kelerin bilem ğoi.
Qyz basyn Başirdiñ iyğyna süiedi. Olar ūzaq uaqyt ünsiz qalğan.
Kökjiektiñ mys būiaulary qyzğylt daqtarğa ainalyp, altyndağan tüspen
şaşyrady da, aqyry qoiu qarañğylyq qūşağyna siñip, sönip joq boldy.
– Sen de ketip qalmai tūrğanda sūraiyn dep i̇edim.
– Neni?
– Ol alys pa?
– Ne?
– Seniñ jolyñdy aitam?
– Bilmeimin, ony körermiz, biraq...
– Biraq?
– Ol şynynda da alys qoi dep qorqam...
– Özim jalğyz jüruge tura keletin joldardy ūnatpaimyn, olar tym
alys sekildi körinedi.
Qyz Ait-Mgilda jotalaryna qarady. Biraq olardy köre almady. Bərin
qarañğy tünek jūtyp qoiğan. Kün jaryğymen ömir sürgenniñ bəri künmen
birge ölgen. İeşteñe de qalmapty! Tek joldyñ sūrğylt taspasy jəne
şeksiz qarañğylyqty jaiymen syryp kele jatqan maşina şamynyñ qos
jaryğy ğana bar. Zamanaqyr kelgen sekildi.
– Janymdağy kümən köleñkesi seiilmei, ūstazdan ajyrağym kelmeidi.
Başir tyñdap otyr.
– Tūiyqqa aparatyn jol turaly kezinde mūğalim aitqan. Osynyñ bəri
poeziiä, şyndyqtan jaltaryp ketu təsilderiniñ biri, öitkeni, şyndyq
deitin ol, būl ylği da proza jəne i̇eñ tūrpaiynyñ biri. Mūğalim meni jolğa
şyğaryp jiberdi, al kez kelgen jol əiteuir, bir jaqqa bastap aparady
deitin. Mūğalimniñ joly qaida bastap aparar i̇eken?
Qyz aqiqatty köruge nemese dausyn i̇estuge tyrysyp, qarañğylyqqa
tesile tüsken. Jigit maşina jürgizip keledi. Özi qatty şarşap kele jatqan
sekildi körindi. Aiaq astynan qarañğy tünekten şyğa kelgen şiböriler
birdeñege narazy bolğandai töbe qūiqany şymyrlata ūlydy, sodan keiin
tün qarañğylyğyna siñip joq boldy.
– Sen: "Maqsaty jol jüruiniñ özinen tuyndaityn adamdar basqalardy
soñynan i̇ertip jüruge qaqysy joq, öitkeni, onda jūrttyñ sapary
jügensizdikke təueldi bolady", - dep i̇ediñ.
– İeger sen mūny tüsinseñ, - dedi jigit, - onda boryşymdy atqarğan adam
retinde jaibaraqat kete beruime bolady i̇eken. Men sağan maqsatty körsete
almaimyn, tek sony izdeuge degen qūştarlyğyñdy ūiatuym ğana mümkin.
İeger sony tabuğa qūştarlyğyñ ūiansa, sony maqtan tūtuyma bolady.
Kassandra Trūianyñ küireuine aza tūtady, biraq jaudy jeñu men qalany
qūtqaryp qalu Gektordyñ isi.
– Ne deisiñ?
– Sen mūny tüsinbeisiñ, biraq onda tūrğan i̇eşteñe joq.
Azrada Başir maşinağa janarmai qūiğyzyp aldy. Ol jerden
şyqqanda tün kelgen i̇edi. İtto dausyn aşyq tūrğan terezeden ürgen jel
üninen asyruğa tyrysty:
– Seniñ i̇eliñde beibitşilik qaşan ornaidy?
– Ony i̇eşkim de bilmeidi.
– Beibitşilik kelgende bəriñ de i̇erkin əri baqytty bolamysyñdar?
– Bəri de solai deidi, biraq ony da i̇eşkim anyq bilmeidi.
– Qyzyq qoi, ə?
– İerkin əri baqytty bolu ma? Būl qiyn, bar aitarym osy!
– Joq. İendi qaityp kezdespeimiz dep oilau qyzyq. Sağan bauyr basyp
ketip i̇edim.
– Men de, - dedi Başir. - Öitkeni, biz aralda tūrdyq, onyñ üstine
demalys kezi ğoi. Jaz da aiaqtaldy, i̇ekeumiz de būl araldy qaldyryp, ülken
jerge, küzgi dauyldarğa, tastaq joldarğa, kündelikti küibeñ tirşilikke
qaita oralamyz.
– Onşama tüsinbedim, - dedi qyz.
– İağni, biz tağy da basqalarmen birge tirşilik i̇etemiz.
– Baqyttyñ qūpiiäsy - qasqyrlarmen birge tūru, qasqyrşa ūlu..
Būlar bir-birine qarap, külip jiberdi: būl jigittiñ jaqsy köretin məteli
bolatyn.
Kennfra jaqtağy bükil aspandy ala būlttar torlap alğan kezde būlar
Tunfitke jetken.
Qyrküiektiñ soñğy künderi özine tyqyr taianyp qalğanyn sezgen jaz
əbden küşine kiredi. Tañerteñgi mezgilde doly jelder əli soqpai tūrğan
mezgilde tüske qarai kün deneñdi küidirip jiberedi. Biraq onyñ i̇esesine kün
közinde nemese köleñkede tūrğanyñ belgisiz tamyz aiy i̇emes. Qyrküiektiñ
aiağyndağy būl qūbylysqa i̇eriksiz tañğalasyñ. Künde tūrsañ quyryp
jiberuge bar, al köleñkede tipti baiau jel lebiniñ özi tūla boiyñdy
qaltyratady. Aspan əlemi qyzyqty bir tüske būialyp, auadan maida qoñyr
lep i̇esedi. Şildeniñ mi qainatar ystyğy sap bolğan.
Ürgen itterdi şaqyryp jürgen inisi Dristi İtto alystan tanyğan. Qoi
otary üige bettep barady. Qyz Başirge maşinasyn toqtatty da,
şabadanyn alyp, tastaq jazyqtyñ üstine şyqqan arşa būtasyn ainalyp
ketti. Qyz qaityp oralğanda, müldem adam tanyğysyz i̇edi. Baqtaşynyñ sūr
kiımin, aiağyna qara kigen ol būrynğydan da sūlulanyp ketken siiäqty
körindi.
– Kördiñ be, - dedi qyz şabadanyn nūsqap, - myna tittei qorapşağa
qalalyq kiım-keşegiñdi... barlyq i̇estegileriñmen... uaiym - mūñyñmen birge
tyğyp tastauğa bolady.
Būlardy tanyğan Dris jügirip keledi, onyñ soñynan abalap ürgen bir
top it ilisken. Bala taiağyn kökke būlğañdatyp qūiady.
Ol i̇ekeuiniñ de qoldarynan süidi.
– Sen kete ber, - dedi İtto, - otardy özim aidap baram.
– Baiqa, - dedi Dris, - qara qoi artqy aiağyn jaraqattap aldy.
– Sen tas laqtyrğan şyğarsyñ? - dedi İtto.
Dris basyn salbyratyp jibergen.
– Ol əli kişkentai ğoi, qolyña köterip alsañ da bolady.
Bala jügire jönelgen. İtto Başirge būryldy.
– Qara qoi aiağyn jaraqattap alypty, qolğa köterip alu kerek... Mineki,
bəri de qaita bastaldy.
Şatyrda İttonyñ şeşesi Fatmadan basqa i̇eşkim joq i̇eken. Būlar
süiisken soñ Fatma birden şai men melui əzirlei bastağan. İtto
şatyrdyñ ortasyndağy bağanğa süienip tūr. Qozğalyssyz qalğan
qaraşyqtary i̇eşteñeni körmei tūrğan tərizdi...
Fatma qyzyna:
– Seniñ üiden ketkeniñdi i̇eşkim de bilmei qaldy. Jūrtqa ağasy i̇ekeui
ormannyñ ana betine ketken dedik. Qonaqqa audaryp berşi, -dep
sybyrlağan.
– Men tüsindim, - dedi Başir.
– Onyñ üstine Rehonyñ əkesi kün qūrğatpai kelip, toidy qaşan
jasaimyz dep sūrai beredi, əkeñ de ne derin bilmei jür.
Şeşesi İttodan anda boldyq, mūnda boldyq dep aitatyn şyğar dep
kütken sekildi. Biraq İttonyñ tūlğasy jansyz zat siiäqty bağan
qaltarysynda tym-tyrys tūra bergen.
– Biz Rabatta, Addi-u-Bihidiñ sotyna bardyq, - dedi Başir.
Fatma qaradai əbigerlenip, ülken közderine ürei Uialap, sonan soñ
qaitadan jaibaraqat qalpyna köşken. Əlden uaqytta nemketti ünmen:
– Oğan ükim şyğardy ma?- dep sūrady.
– İə.
– Qanşa berdi?
– Ölim jazasyna kesti.
Kenet ūitqyp soqqan suyq jel şatyrdyñ aşyq tūrğan i̇esiktiñ perdesin
salpyltata soqqylady. Alystağy şamşyraqtyñ jaryğy kökjiekten
jarq i̇ete qaldy da joq boldy. Qarañğyda qimylsyz tūrğan sūlba bağanmen
tūtasa birigip ketkendei.
Başir yssy da tətti şaidyñ üş kesesin birinen soñ birin töñkergen.
Sodan keiin mai salğan melui jep aldy.
– Qonaq osynda tünesin, bizdiñ şatyrdy öz üiindei körsin. Solai dep
audar.
– Men tüsindim, - dedi Başir.
– Ras-au. Biz bauyrlarmyz ğoi, tilimiz de bir.
– Qūrmetti qojaiyndar, üileriñizge bereke darysyn. Men keteiin.
Ol ornynan tūrdy. Bağan qasynda tūrğan sūlba da şalt qimyldağan
siiäqty. İtterdi quyp jibereiin degen syltaumen Fatma şatyrdan şyqqan.
– Baqytty bol! - dedi Başir, qarañğyda qasynda tūrğan sūlbağa qarap.
Alaqandary bir-birine tigen. İtto dir-dir i̇etken qoldarymen ūstaityn
birdeñe izdep qarmandy. Söitti de:
– Sen de baqytty bol! - dep sybyrlady.
Jigit soñynan Fatmanyñ birdeñe aityp jatqanyna da, artynan
şabalañdap ürgen itterge de qaramastan jügirip bara jatty.
Aljirdegi Forum atalatyn alañda - bauyzdaudy qūşaqtauğa almastyru
jönindegi sol kezde ötkizilgen nauqan bölimderiniñ biri - "Franko mūsylman bauyrlastyğy" taqyrybyna arnalğan qoiylymnyñ soñğy
ottary söngen. Tramvaida i̇europalyqtar pərenje jamylğan əielderge
oryn bere bastady. Būryn olardyñ kez kelgeni əieldi jai ğana "fatma" dep
atasa, i̇endi "Ötinemin, hanym!" - deitin bolğan. Biraq būl şaralarğa
jaratqannyñ şapağaty timegen i̇edi, Ramdan aitqandai, onyñ
bastamaşylary faktiler determinizmin i̇eleusiz qaldyrypty. Qanşa
uaqyttardan beri barlyq qylyqtar men piğyldarğa siñip qalğan jek
köruşilikti, myna ömirge barynşa qara küiedei jūğyp qalğan
öşpendilikti qanşa süigenmen ketiru mümkin i̇emes-ti. Öşpendilik ömirge
batpan -batpan qara nietterdi alyp kelip, qanşama izgi nietterdiñ külin
kökke ūşyrdy deseñizşi! Onyñ üstine, öşpendilikti sezinu men örbituden
oñai nərse joq. Söitip, būl joly da tağy bir üzilgen ümitke tittei de
jandary auyrmastan, qūşaqqa alu nauqanynan būrynğy tərtipke qaityp
oraluğa asyqqan.
İeldiñ barlyq jerindegi jağdai məz i̇emes-ti. Soğys barşa soğys
zañdaryn tərk i̇etumen jürip jatqan, ony toqtatudyñ təsilin i̇eşkim de taba
almady. Otarşyl əskerdiñ qarsylasyna oñdyrmai soqqy berudiñ səti
tüspedi, öitkeni, anau şabuyldağan boida izin jasyryp ülgeretin.
Sondyqtan əsker bülikşiler özderin sudağy balyqtai sezinetin qarapaiym
halyqqa öş aludan aspady. Biraq qarapaiym halyqtyñ müldem juas
i̇ekendigi, bylaişa aitqanda, tüssiz de, iıssiz i̇ekendigi, ony i̇eşqandai
mūrattar da tolğandyrmaityny, öşpendilikte de, mahabbatta da i̇eşqandai
jūmysynyñ joqtyğy, qysqasy, ony i̇eşteñege iliktire almaitynyñ
belgili. Tek qana qorqynyş bolmasa! Psihologiiälyq qyzmetter derekteri
negizinde jasalğan komandovanie būiryqtary üzildi-kesildi: Ūlt-azattyq
armiiäsy (redaktorlar: "bülikşiler" dep tüzetken) men jazalauşylar (əlgi
redaktorlar: "tərtip saqtau küşteri" dep tüzetti) arasyndağy teketireste
i̇eñ bastysy, kimdi kimniñ köbirek qorqytuyna bailanysty delingen.
Əitkenmen, adam bitkenniñ bəri qūianjürek qorqaq i̇emes degen şalaşarpy tüsinikten bolar bastyqtar ərbir būiryqtağy birneşe abzatsty
mektep, jol, auruhana, jūmys siiäqtylardyñ da paidasyn dəleldei
otyryp, lañkestikti jūrt közin jetkizu siiäqty təsilmen tūzdyqtap otyru
kerektigine arnapty... Armiiä öz isiniñ dūrystyğyna şek keltirmesten,
tapsyrmany qaltqysyz oryndaumen boldy. Uaqyt pen jağdaiğa qarai
soldattar azaptady, örtedi, atty nemese jol, auruhana, mektepter
tūrğyzdy. Biraq ər sət saiyn, ai saiyn, kün saiyn əskerge bərin qaita
bastaularyna tura keletin. Sonymen lañkestik küşeie tüsti... Biraq odan
qairan da bolmady! Sodan keiin qorlap, masqaralağan aljirlikterge itke
tastağan süiek siiäqty birneşe mektep, auruhana, jol, bos sendelgenderge
jūmys sekildi birdeñeler tastaityn. Al kelesi küni şolğynşylar qaitpai
qalady. Qarsylastar oiyn i̇erejesin saqtaudan bas tartty. Söitip, armiiä
qaitadan aiausyz lañkestikke köşetin.
"Dürbi" operatsiiäsy i̇eñ belsendi satysynda aiaqtalğan. Ūlt-azattyq
armiiäsynyñ köptegen qūramalary talqandaldy, biraq Amiruş qolğa
tüspedi, onyñ tañdauly "i̇ekpindi" jasaqtary tolyğynan saqtalyp qaldy.
III vilaiğa basşylyq i̇etetin polkovniktiñ ömiri añyzğa ainalyp, jūrt
arasynda auyzdan auyzğa tarağan. Osydan bylai djebelde qyzmet i̇etetin
ər leitenanttyñ kökeitesti armany Amiruşty qolğa tüsiru boldy.
Talada leitenant Delekliuzdi kapitan Marsiiak almastyrğan. Derevnia
tūrğyndary ūzamai būl almastyrudan özderi i̇eşteñe ūtpağandaryna
közderi jetti...
Aljirde soğys bastalğannan beri osynda kelgen kapitannyñ janyn
jegen i̇eñ aldymen belgisizdik boldy. Otbasylyq dəstürdi berik saqtağan ol
(Nansidegi üileriniñ ülken qonaqjaiynda qolyna jalañ qylyş ūstap
Reihşoffendegi şaiqasqa bara jatqan arğy atasy beinelengen kartina
iluli tūratyn) Sen - öz i̇erkimen tüsken i̇edi.
Armiiä - Frantsiiä dañqyn şyğaratyn kieli boryştardyñ soñğy şebi
ispetti. İeñ bastysy - jaibaraqat senimdilik patşalyğy. Marsiiak
küməndanu, şübəlanu, ony-mūnynyñ jai-japsaryn şūqylap tekseru
degendi suqany süimeitin. Uçilişede qarapaiym sabaqtardan ol ylği da
ortaşa bağa alatyn, öitkeni, onda birdeñeler jöninde talasuğa,
birdeñelerdi dəleldeuge tura keletin. Odan da mynau dūrys, al mynau
qisyq degen əldeqaida mañyzdy i̇emes pe. Birin i̇ekinşisimen şatystyru
mümkin i̇emes, öitkeni, jarğyda solai jazylğan. Osy i̇eki ūğymnyñ
ortasynda i̇eşteñe de joq qoi.
Jauyngerge jaqsy jarğysy bolsa bitti i̇emes pe. Jyldyñ kez kelgen
küninde, kez kelgen minötinde ne aityp, ne isteitiniñ belgili. İeşqandai
şabyttyñ da, i̇eşqandai şübəlanudyñ da qajeti joq. Jarğyda bəri de
qarastyrylğan, jüris-tūrysyñ, söiler söziñ, oilar oiyñ, kimge
bağynatynyñ bəri de aitylyp, jazylyp qoiylğan.
Mūny aldy da qiiän tükpirdegi Oreske qyzmetke jiberdi, ūzamai ol
mūnda bolyp jatqandardyñ i̇eşbirin Sen-Sirde de, birde-bir jarğydan da
oqymağanyna aiqyn közi jetti. Myna jerde soğysyp jürgenderi SenSirde de, basqa oqu oryndarynda da oqyp körmegender, tipti i̇eşkim
būlardy sapta jüruge de üiretpegen. Būlar bar bolğany qoldaryna añşy
myltyqtaryn ūstata salğan baqtaşylar jəne qarularyn da būryn soqa
men oraqty qalai ūstasa, solai ūstaitynyn qaitersiñ.
Jəne soğysty da bas ainaldyratyn qyzğylyqty oiyn dep tüsinbeidi.
Olar tek i̇egin orağy turaly ğana oilaidy beişaralar. Soğys kezinde
jaraqat, ajal, japsyrma, orden men bitten basqa birdeñe tabuğa
bolatyndai. Söitip, būlar özderi tilengennen i̇emes, qajettilik üşin
soğysyp jürgender. Büite berse, əskeri kiımdi de jek körip ketu kiyn
bolmas!
Osynyñ bərine qoldy bir siltep, qandai da bolmasyn nağyz jauynger
qyzu qimyldap jatqan bölimge, mysaly, parağa ketip-aq qalğysy bar. Əne
sonda əlgi fellagalarğa köresini körsetip... nemese özi janyn qiiär i̇edi. Osy
i̇ekeui de kapitanğa şynaiy jauyngerge tən, patriottyq bailam bop
körinetin. Mūny toqtatyp jürgen sonau uçilişede oqyp jürgennen
qalğan qaida jiberse, sonda adal qyzmet atqaru kerek degen tərtip turaly
oi bolatyn.
Jəne Aljirge kelip, psihologiiälyq ədister boiynşa soğys jürgizu
üşin təjiribeden ötuge bel bailauy da sodan ğoi. Klassikalyq soğys
jürgizudiñ birde-bir i̇erejesinde körinis tappağan myna bəldir - batpaq
əreketter mūnyñ jynyna tietin. Təjiribelik sabaqtar kezderinde
Ündiqytai soğysynyñ ardagerleri būlarğa öz közderimen körgen
jaittardy ylği da əñgimelep otyratyn. Söitip, su basqan küriş
alqaptary, vetnamdyq su tübinen tynystap otyrğan bambuk tütik, keminde
üş jüz keli qaru-jaraq artqan velosipedterin jetelep tau asyp bara
jatqan qysyq közdi şarualar tizbegi aqyry mūnyñ sanasynan Vogezdiñ
kögildir jelisi men Elzastyñ jazyq qoinauyndağy klassikalyq
şaiqastar körinisin yğystyryp şyğarğan. Jattyğular kezinde būlarğa
basqalarmen qatar Mao Tszedunnyñ revoliutsiiälyq soğys turaly
i̇eñbekterin de oqudy jəne silteme jasaudy talap i̇etetin. Basqa da qosalqy
i̇erejelermen qatar Marsiiaktyñ i̇esinde əsirese sondağy: "Armiiä halyq
arasynda özin sudağy balyqtai sezinui kerek", - degen qağidat jattalyp
qalypty.
Söitip, belgili dərejede Marsiiaktyñ köñili ornyna tüsken: səl
auytqyğan tepe-teñdik ornyna kelip, būrynğy jattağandarynyñ ornyn
jaña senim, jaña i̇erejeler basty, söitip, qaitadan tərtip ornağandai küi
keşken. Ol Oreske jaña qağidattarğa müldem den qoiyp ketpese de,
əiteuir, jaña bilimin batyl is jüzine asyruğa degen qūlşynyspen qaityp
oralğan i̇edi.
Teginde, Frantsiiä ylği da bir soğys artta qalyp qoiğan desip jatady.
Osy añyzdy joqqa şyğaru kerek. Frantsiiä qazirgi zamanğy soğys jürgizuge
tiıs, al qazirgi soğys - būl revoliutsiiälyq soğys. Sonda būl ne degen söz?
İağni, būl Joğary politehnikalyq mektep tülegi jas polkovnik jerine
jetkize tüsindirgendei, bizdiñ zamanymyzdağy barlyq soğystar ziiänkes
kommunistik is-qimyldar men Batystyñ hristian örkenietiniñ əlemdik
kölemdegi qaqtyğysuyna aparyp soqtyrady. Otarşyldyq soğystar - būl
bar bolğany külli əlemdi jaulap alu üşin tek mūhittyñ ber jağynan
jasalyp jatqan keñestik operatsiiä. Vetnamdyqpen nemese fellagamen,
kubalyqpen nemese kərispen soğysu - būl, saiyp kelgende, tağylyqtan
örkenietti qorğau soğysyn jürgizu, şaitannyñ qosynyna qarsy qūdai
jağynda krest joryğyna qatysu degendi bildiredi.
Al kieli aqiqatty qarudan basqa qūraldarmen qorğau mümkin i̇emestigine
bizdiñ kinəmiz joq. Osyndai qūraldy tañdap alğan dūşpan bizdi de osyğan
məjbür i̇etip otyrsa, basqadai amalymyz joq - tek jeñuimiz nemese qūryp
ketuimiz ğana qalady.
Əitkenmen, Marsiiak ta qatysqan "Dürbi" operatsiiäsynyñ nətijesi
onyñ i̇endi qalyptasa bastağan senimine köleñke tüsirip, qylyşyn
jalañdata Reihşoffendegi şaiqasqa kirgen atasynyñ klassikalyq
soğysy qaitadan janyna jaqyn körine bastağan. Ol osy i̇eki təsildiñ
qaisysy tiımdi i̇ekenin tüsinbei əri-səri jürgen kezde Talağa kelgen i̇edi; ol
birinşi təsildi ūstanuğa məjbür i̇etetin tərtipke jata jabysyp qalğan
qasañ tüsinigi men öz jüregi būryp tūratyn təsil arasynda i̇eki ottyñ
ortasynda qalğandai küi keşti. Aqyry aiağynda ol mūnyñ şeşimin
jağdaidyñ özi tabar degen ūiğarymğa kelgen.
Talany alğaş körgende köñili qalyñqyrap qoiğan. Mūnda kelgenge
deiin Orestegi şaqyraiğan künnen azap şegip jürgen būğan teristikte,
əsirese Kabiliiäda anağūrlym salqyn dep i̇edi. Biraq kapitan Marsiiak
Talağa nağyz kün küiip tūrğan şaqta keldi, mūndaidy ol tipten Arriste de
körmegen i̇eken. Delekliuzden qalğan papkalardy qarap otyrğan bölmeniñ
terezesin aşuy mūñ i̇eken, işke lap qoiğan qapyryq ystyq aua bet-auzyn
ütik basqandai qarydy. Al i̇eger terezeni jauyp qoisa, bölmeniñ işi
mavritan monşasy siiäqty bulanyp, kapitan tūnşyğyp qalatyn.
Mūnyñ sebebi mineki birneşe kün boiy Tala mañaiyndağy orman
örtenip jatqan. Aldymen napalm bombasynyñ ūlyğan üni i̇estiledi de,
jerge taiai bergende qarañğylyqty türip kişkentai ot körinedi. Sol birtebirte ūlğaiyp, qorşağan töñiregin jalmap, ūzamai taiaudağy tau
bökterlerin şarpyp, ağaş - būta bitkendi zamatta üitip jiberedi. DuTselnin alañynan nemese üilerdiñ terezelerinen jalynnyñ jalaqtağan
ūzyn tili ai astynda qalai bilep jürgenin aiqyn köruge bolatyn. Olar
keide qaradai kibirtiktep, əldebir kedergige kezdeskendei keri serpilip,
əne-mine sönip qalardai kişireiip bara jatady da, sodan soñ ūiqysynan
ūianyp ketkendei qarañğy tün qoinauyna kökjiekti jalmap jatqan ülken
ottar şaşyp, derevniadağylar qūrğaq ağaştardyñ satyrlap janğan
dybysyn i̇estitin. Ədette būl jaqta tünder tipti jazdyñ ystyq kezinde de
salqyn bolğanmen, biraq ört şyğyp, jel tau jaqtan soqqaly tynys alu
mūñ bolyp qalğan. Jūrt zəitün toğaiynyñ da örtenip jatqanyn bilgende,
jota tübinde ösken öz zəitün ağaştaryna üreilene köz tastağan; öitkeni,
tirşilik i̇etip otyrğandary da solardyñ arqasy i̇emes pe!
Kapitannyñ keşkilik köz almastan baqylap otyratyny da sol Tala
töñiregindegi ört bolar. Kelgenine bir aptadai uaqyt ötken soñ ol Taiebke
derevnia tūrğyndaryn jiynğa şaqyruğa əmir i̇etken.
– Būlarğa aitşy: qoldarynda jaqsy myltyqtary bar, keş saiyn
qarauylğa tūrady, onyñ üstine soqyr - mylqau i̇emes şyğar.
Taieb mūnyñ aitqanyn audaryp tūr. Şarualar kapitannyñ neni meñzep
tūrğanyn tüsine almağan.
– Aittyñ ba?
– İə, kapitan myrza.
– Bəri de tüsinikti me?
– Kapitan bəri de tüsinikti me deidi?
Bəri de tüsingen siiäqty.
– Öte jaqsy. Biraq meniñ dəlelim bar, būltartpaityn dəlel... senderge
fellagalar kelip jüredi i̇eken. Olar qalağan kezderinde keledi, qalağan
uaqyttarynda ketedi. Audaryp berşi.
Taieb audaryp berdi.
– Sonymen i̇ekiniñ biri: ne senderdiñ solarmen ym - jymdaryñ bir...
olai bolsa, būdan tiısti qorytyndy şyğaramyn, ne qorqaqsyñdar. Osyğan
dereu jauap beriñder.
Söz alğan bir şal alystan qaiyra bastap i̇edi, Taieb onyñ sözin bölip:
– Qysqartyp ait, seniñ söziñ ūzaqqa sozylady, al irumenderdiñ
uaqyty joq.
Şal kibirtiktep qaldy.
– Kapitan myrza, - dedi Taieb, - būlar derevniada bülikşiler joq, al
dalada zəitün ağaştarynyñ tasasynan olardy köru qiyn, - deidi.
– Ə, solai ma! - dedi kapitan. - Nesi bar, onyñ jarasy jeñil! Söitip,
fellagalardy öz zəitünderimizdiñ tasasynan köre almai qalamyz deñder.
Olai bolsa, ağaştardy otau kerek... Ait būlarğa, - dedi ol Taiebke. - İerteñ,
komendattyq sağat aiaqtalysymen, būlardyñ bəri osynda... SAS - tyñ
qasyna... balta, ara, pyşaqtaryn alyp keletin bolsyn... qysqasy,
fellagalar telefon bağandaryn kesken kezde neni qoldanatyn bolsa,
solardy əkelsin...
Kelesi küni şekpen jamylğan şarualardyñ aldy kelgen kezde Taieb
alañda jürgen. Ūzamai ün-tünsiz basqalary da jetti. Soñğysy bolyp
əielder men balalar keldi, olardyñ qarasy tipten köp i̇eken. Əielder kübirkübir söilesedi. Taieb biriniñ şaşynyn şap berip, saqşy üişigine
laqtyryp tastady. Qalğandary jym boldy. Alaköbeñ mezgilde saqşynyñ
əri-beri jürgen aiaq dybysy men Taiebtiñ boqtyğy ğana i̇estiledi.
Serjant Gamlet şarualardy bes topqa böldi. Olardyñ ərqaisysyna
şarualardy quyp otyratyn soldat pen harki qosty. Jūmys uaqyty da
belgilengen: tañ atqannan qarañğy tüskenge deiin, tüste jarty sağatqa
üzilis.
Jalañaiaq əielder tizbegi qoinauğa tüsip barady. Keibireuleri arqasyna
bala köterip alğan. Ərqaisysynyñ qolynda, nemese beline qystyrğan
baltasy, pyşağy nemese arasy bar. Balalar tüski tamaqqa kuskus salğan
qazanşalarmen oinaidy. Şaldar lektiñ soñynan zorğa ilesip keledi. İer
jigitterden i̇eşkim joq deuge bolady.
Qalai jūmys isteu kerektigin körsetu üşin harkidiñ qūlaştai siltegen
baltasynyñ soqqysy i̇estilgen kezde bir jas şarua əieli şyñğyryp
jiberdi. Būdan keiin basqa soldattar men harkiler de baltağa jarmasqan.
Şarualardy uçaskelerge böldi, söitip, jūmys ta bastalyp ketti.
Is önbei qoiğandyqtan soldattar men harkiler toptardyñ birinen soñ
birine barğan. Öitkeni, ağaşty kespes būryn şarualar i̇eki oily keiippen
onyñ qasynda ūzaq tūryp qalysty. İeski ağaş diñiniñ tübine basyn igen bir
kempir birdeñelerdi miñgirlep ūzaq söiledi, onyñ ne aitqanyn soldattar,
ərine, tüsingen joq. Keiuana ağaş qabyğyn kəri qoldarymen sipalap, bir
jağynan köziniñ jasyn da sürtip qūiady.
Bastabynda soldattar şarualarmen əzildesuge tyrysyp körip i̇edi, biraq
analar jauap qatpai, ünsiz sazaryp qalğan. Tynyştyqty tek aranyñ
birkelki yzyly men ağaş diñine tigen baltanyñ dausy ğana būzyp tūr.
Jūmys zorğa jürude. "İeger fellagalar telefon bağanyn kestirse ğoi,
qoldaryñ qoldaryña jūqpas i̇edi!" İeşkim ləm-mim dep ün qatpaidy. "Əlde
birdeñege riza i̇emessiñder me?" Harki əlgi ağaşyn joqtap, sipalap jürgen
kempirdi aiağymen teuip qalğan: tym qūryğanda aiqai salsa i̇eken, qarğys
atqyr. Biraq keiuana qyñq i̇etken joq, artyna būrylyp, əlgi nemege bir
qarady da, qaitadan orynan tūryp, ağaşyn sipalai bastağan.
Jūmys i̇eki aptağa sozyldy. Alañda Taieb te qūzğynşa qarqyldauyn
qoimady:
– Ata-babalaryñ myna zəitün ağaştaryn on bes ğasyrda zorğa ösirip
i̇edi, solardy otap tastauğa şeteldikterdiñ on bes-aq kün uaqyttary ketti.
İendi ai qarap jürmisiñder, paiğambarlaryñdy, əulieleriñ men
əskerleriñdi nege şaqyrmaisyñdar? Tipti Allah ta senderge syrt bergen
tərizdi.
Şarualar Taiebke tesile qarağandary bolmasa, ləm-mim dep til
qatpaidy.
– Zəitün ağaştaryña maqtanyp, mende joq bolğany üşin mensinbep
i̇ediñder. Mağan zəitün maiyn üş i̇ese qymbatqa satqandaryñ i̇esteriñde me,
oñbağandar? Ailar boiy kuskusty maisyz jeitin i̇edim, öitkeni, senderge
töleitin aqşam bolmaityn. Al i̇endi men i̇emes, sender aştan qatasyñdar.
Dünie kezek degen osy! İendi senderdiñ balalaryñ tösekke aş jatatyn
bolady. Al meniñ balalarymnyñ nany bar... jəne aq nan!..
Ol kün saiyn SAS - qa baryp alyp qaitatyn bir bölke aq nanyn
suyryp aldy.
– Mūny tipti senderdiñ Allahtaryñ da meniñ qolymnan tartyp ala
almaidy. Senderdiñ siynyp jürgen təñirleriñnen ailap, jyldap
balalaryma tym qūryğanda bir kesek qara nan bere gör dep jalyndym.
Qaidağy! Senderdiñ Allahtaryñ meni aş qaldyrdy. Bəlkim, onyñ qolynan
i̇eşteñe de kelmeitin şyğar, ə? Meniñ balalaryma onyñ tauyp bere
almağan nanyn i̇endi kün saiyn kəpirlerden alyp jürgem joq pa... İeger
senderdiñ Allahtaryñ şynynda da, nağyz i̇erkek bolsa, myna nandy menen
tartyp alyp körsinşi! Əlde joq, toqta, mūsylman qūdaiy, men myna
nandy sağan bereiin, sen mūnymen öz dindarlaryñdy, "qasietti soğys"
sarbazdaryn toidyrarsyñ! Olarğa būl nan sondai kerek. Qaban siiäqty
ormanğa ketip qalğaly... sen üşin aiqasqaly... aştan būratylyp jür...
seniñ jūmağyña tap boludan ümittenip... i̇egeuqūiryqtar siiäqty qambalarğa
jasyrynyp jür... Mə, mə.. mə!
Taieb bölkeni üşke bölip, aiağymen ər jaqqa teuip jiberdi.
– Ha-ha-ha!
Şek-silesi qatyp, iyqtary selkildep ketken.
Şarualar jerde jatqan üş kesek nanğa qarap tūr.
– Ne, nan jegiñ kele me? - dedi Taieb qasynda tūrğan balağa. Anau nanğa
aşközdene tesilip qalğan. - Bar, bar, ala ğoi, mūny sağan hristian qūdaiy
jiberdi. Ne qarap tūrsyñ? Jügir deimin, ulanğan nan i̇emes, jügir.
Bala şyn aityp tūr ma degendei aldymen Taiebke qarady, sodan keiin
tas taqtaşalarda otyrğan kisilerge köz saldy. Olardyñ i̇eşkimi būğan
qaramaidy. Bala Taiebten köz almastan bir büiirlep nanğa qarai jyljyp
barady. Jetken boida ony jūlyp alyp, süiü üşin auyzyna taqağan, mūnda
Allahtyñ rizyğy nandy laqtyru künə bolyp i̇esepteledi. Ol Taiebke
qarady. Taieb əli qarqyldap külip tūr. Sodan soñ şarualarğa köz tigip i̇edi,
olar i̇eşteñe demesten būğan qarady. Ol myna nandy al nemese tasta dep
bireu aita ma degen dəmemen kütip tūr, biraq analar tas bolyp qatyp
qalğandai i̇eşteñe demeidi. Qyp-qyzyl bolyp ketken balanyñ qoldary
sylq i̇etkende, kesek nan jerge tüsip ketti. Bala jaiymen keri qaityp
barady. Alañdy kesip ötu üşin i̇erkekterdiñ i̇eki qatarynyñ arasynan ötuge
tiıs i̇edi. Ol əli de ilbip keledi. Jūrt odan köz aiyrmai ünsiz otyr. Aqyry
alañğa jetken bala tas taqtaişağa qūlap tüsip, i̇eñirep qūia bergen. Onyñ
öksip jylağanyn Taiebtiñ qarqyldağan külkisi kömip jiberdi.
– Zəitün i̇endi joq! Nan da joq! Ar-Uiattan da jūrdaisyñdar! Talanyñ
jamağaty, senderdiñ osyndai beişara küileriñdi körudi armandap i̇edim! dedi Taieb.
İeşkim oğan jauap qatpağan soñ, ol da ketip qalğan. Ūzaq uaqyt boiy
onyñ qarqyldağan külkisi şarualardyñ qūlağyna jetip tūrdy.
Serjant Əli Lazraktyñ jasağy Akfadu ormany bağytyna qarai kele
jatty. Būlar Mahmūdtyñ qol astyndağy aimaqqa jetuge tiıs bolatyn.
"Dürbi" operatsiiäsynan keiin tuyndağan jaña jağdailarğa jauap beretin
tyñ taktikalar jasau üşin Amiruş vilaiidyñ bükil basqaruşy qūramyn
sonda jinauğa būiryq bergen. Būl jiynğa kimder qatysatynyn anyq
bilmese de Əli Marokkodan oralğan Başirdi sol jerde jolyqtyrarmyn
dep ümittendi. Qalai bolğanda da, Tala joldarynda jatyr. Onda
barmağaly da i̇eki jyl ötken. İeger bailanys dūrys bolyp, frantsuz
əskerinde şolğynğa şyğatyn uaqyt özgerip ketpese, būlar derevniada tym
qūryğanda birneşe sağat aialdai alar i̇edi.
Ərbir sarbazdyñ arqasyna artyp alğan oq dərileri bar. Azyq-tülikti
derevnia tūrğyndarynan aluğa tura keledi. Kofege malyp nan jeumen ğana
kele jatqandaryna i̇ekinşi kün. Kofeniñ iısinen Əlidiñ jüregi ainydy.
İekinşi küni keşke qarai būlar mūrjasynan tütin şyğyp jatqan bir
i̇eski üige jetken. Döñgelek çerepitsaly şatyry üstinen töngen ağaştyñ
astynda qalypty. Jel osylai qarai soğyp tūrğandyqtan, mūryndaryna
pisken ystyq nan iısi keledi.
Jauyngerler mañaidy tügel şarlap şyğyp, üş saqşy qoidy. Əli
ağaş basyna şyğyp, odan şatyrğa tüsti. Joldastary onyñ üidiñ arğy
betine qarğyp tüsken dybysyn i̇estidi.
– Qaiyrly keş,.- dedi Əli.
Būğan jamyrap:
– Qaiyrly keş, - dep jauap qatty.
Nan pisirip jatqan kempir, jürelep otyrğan şal jəne ülken tabaq
töñireginde topyrlap otyrğan üş bala bəri de būğan jalt būrylğan.
Əli zəitün maiyn sūrady.
– Ahmet, myna bauyrğa mai əkelip berşi, - dedi kempir balanyñ
ülkenine.
Əli tabaqqa i̇eñkeiip, ystyq taba nandy i̇eki qolymen aldy. Odan bir
tistep, sodan soñ syndyrdy da, nan kesegin qapşyğyna süñgitti. Kempir
ornynan tūryp, ünsiz üige kirip ketti. Şal mūnyñ ər qimylyn bağyp otyr.
Balalardyñ közderi baqyraiyp ketti, al i̇eresekteui tükirigin jūtynyp,
beitanysqa zəitün maiy qūiylğan ydysty ūsyna bergen. Əli nandy
qaitadan auzyna apardy.
– İeger myna nandy alyp ketseñ, - dedi şal, - qūdai zaualyñdy beredi.
Balalar i̇eki künnen beri nər tatqan joq.
– Mine aqşa, - dedi Əli, - ün satyp alasyñdar.
– Ūn tabu mümkin i̇emestigin bilesiñ ğoi. Armiiä üles qana beredi.
Əli jaiymen söilep tūrğan şalğa, közderine jas üiirilgen balalarğa
qarady. Ol qapşyğynan nandy alyp, būryşta būiyğyp otyrğan şaldyñ
tizesine tastai saldy.
– Keşir, ūlym, - dedi qaita şyqqan kempir, - özimiz de ölmestiñ künin
körip otyrmyz. Şal i̇ekeumiz şydai da berer i̇edik, biraq myna tittei
balalar bolmasa...
– Būlardyñ əkeleri qaida? - dep sūrady Əli.
– Bir jaqqa ketken, - dedi kempir, - ūzamai qaityp oralady.
– İesikti aşşy, - dedi Əli.
Kempir i̇esikke baryp, ağaş tiekti ağytty. Əli tabaldyryqtan attai
bergende kempir qūlağyna sybyrlady:
– Ūlym qaza tapqan... Soldattar öltirip ketti... tek balalary bilmeidi.
Əli asyğys şyğyp ketti. Bükil jasaqtyñ basy qosylğan kezde:
– Kempir-şal i̇eken, özderiniñ tiske basarlary joq... Jaraidy, bes
minöttei tynyğyp alaiyq, - dedi.
Küzette tūrğan saqşydan basqanyñ bəri jata ketken.
– Omar bolğanda ystyq kuskus ta kelip qalar i̇edi. Şeşesi bir sebetin
biraq əkeler i̇edi şirkin, - dedi Akli.
Bəri de ünsiz qalyp, aqyry bireui:
– Qaidağyny aitatyn bolyp barasyñ, şal,
Tūğyryñnan taiaiyn degensiñ - au, şamasy! - degen.

qartaiğanbysyñ?

– Ne bopty? Osy jolda qolymnan aiyrylğan joqpyn ba?
– Əitkenmen ystyq kuskus juyr mañda auzyña tie qoimas.
Būlardyñ auzyna tamaqtan basqa əñgime tüspedi.
– Kuskusty tap qazir-aq tauyp keluime bolar i̇edi, - dedi Akli.
– Jəne sorpasymen i̇etti de me?
– İendi qalai? Maiymen birge!
– Ūiytqan airan şe?
– Ūiytqan airanyn da...
– Onyñ bərin qaidan alasyñ?
– Serjant, rūqsat i̇etemisiñ?
– İendi qalai!
Aş közderimen özin işip-jep jatqanyn Akli sezip jatyr.
– Ərine, Tasaditten, derevnia būl aradan alys i̇emes qoi. Alğaşynda
bəri de būğan öre tūra qarsy bolğan.
– Öitip alğanyñ tamağyñnan öte me? Qaqalyp qalarsyñ... Ūly turaly
sūrağanda kempirge ne betiñdi aitasyñ? Bizdiñ aramyzdan küieuin izdegen
Tasaditke ne demeksiñ?
– Solar i̇eşteñeni bilmeidi dep oilaimysyñdar? Jəne sonsyn olarğa
i̇estirtu de kerek i̇emes pe?.. Əli sol üşin keldik dep aitar.
– Derevniada boi tasalaityn jer bar ma? - dep sūrady Əli.
– Baqandai üşeu.
– Sen onda bolyp pa i̇ediñ?
– Onşaqty ret bolğan şyğarmyn.
– Senimdi bailanysşy da bar ma?
– Tasadit!
– İeger ol küieuine ūqsasa...
– Ol sol jerdegi i̇eñ senimdi bailanysşy. Əli jigitterine qarady.
– İə, ne aitasyñdar? Kempirge i̇estirtkenimiz dūrys şyğar... Būlar
derevniağa jete bere toqtağan. Bir sağat ötpei Tasadit te keldi.
– Ğajap, - dedi Akli, - būrynğydan da ədemilenip ketipti! Əli bərin i̇eki
qūpiiä orynğa böldi. Özi Aklimen birge Tasadittikine ketti.
Omar qaza tapqannan beri Əli būlarğa qalai i̇estirtetinin oilap, tipti
aitatyn sözderin de sailap alğan i̇edi. Biraq jeme-jemge kelgende bərin
ūmytyp, tipti neden bastaryn da bilmedi. Ol miñgirlep:
– Al Omar... - dei berip i̇edi.
– Biz bilemiz, - dedi Tasadit, - seniñ ağañ Belaid bərin de aitqan Əli
Titige būrylyp, ūlynyñ i̇erlikpen qazağa ūşyrağanyn aituğa oqtala
bergende, Omardyñ şeşesi de:
– Odan basqa i̇eşkimim de joq i̇edi. Qūdai basqa salğan soñ ne şara! - dep
kürsindi.
Səl ünsizdikten soñ Titi:
– Al əkesiniñ myltyğy qaida? - dep sūrağan.
– Biz ony bir jauyngerge berdik. Joğaltqan joqpyz. Soğys bitken soñ
qaitaryp beremiz. Jaqsy myltyq!
Toqyma aspabynyñ art jağynda qabyrğada bir kesek qabyqpen qymtap
jauyp qūiatyn qūpiiä orynğa kirer auyz bar i̇eken. Būlar soğan zorğa kirgen.
Tesiktiñ auzyn qymtap ülgergeni sol i̇eken, birin-biri itermelep, külisip,
soldattar kirip kelgeni. Işterindegi jas əiel de sylq-sylq küledi. Birneşe
soldat tysta qalğan.
Əli oqtizbegin şyğaryp, üş granatasyn, jalpaq jüzdi pyşağyn
əzirlep, sausağyn avtomat şürippesinen almağan küii qabağyn tüiip otyr.
Tūtqynnan qaşyp şyqqaly qabağyn tüiip jüretin ədet tauyp alğan.
Qoryqqannan Tasadittiñ közi qaraiyp ketken: soldattar i̇erte jetipti. Ūzyn
boily, künge küigen, bet-auzyn saqal basqan Əli soldattar jetip kelui
mümkin auyzdan közin aiyrmaidy. Jazataiym oqqa ūşyp kete me dep
Tasaditte zəre joq.
Kenet bölmeden bireu qağyp ketken qabyq qūlap tüsti. Özi saudyrap
domalap barady. Tesikten "tomson" avtomatynyñ ūñğysy, ony qysa ūstap
otyrğan sağaty bar jündes qol körindi.
Əli aiağymen qabyqty ysyryp, myltyğyn kezep otyr. Bireudiñ küle
söilegen dausy i̇estildi:
– Qytyqtama deimin, qanşyq!
Əieldiñ sylqyldai külgeni tağy qūlaqqa şalyndy. Titi kempir
synğan ydysyna keiip söilep jatyr.
Kenet avtomat ūñğysy, sonymen birge sağat taqqan jündes qol da ğaiyp
bolğan. Būlar bireulerdiñ külgenin, az-kem daulasqanyn i̇estidi, aqyry bəri
de sap boldy.
Komandant sağaty bastalğannan keiingi tün sekildi jym-jyrt
tynyştyq ornady. Tasadit alystap bara jatqan aiaq dybystaryn i̇estip
otyr. Ol Əlige qarağan. Anau oqtizbegi men granatalaryn qapşyğyna
tyğyp jatyr. Pyşağynyñ jüzin bir sipady da, qynyna salyp qoidy. Özi
osynda kelgen kezindegidei ölerdei şarşap otyrğan siiäqty.
Soldattar ketken boida qalqany üş ret asyğys qaqqan, Tasadit te
əbigerlene qalypty. Özi əri-beri jürip, damylsyz:
– Senderdi saqtap qalğan Malha ğoi. Malha i̇eş uaqytta saspaidy.
Malhanyñ joly bolğyş, - dei beredi.
Akli kürtesiniñ tüimesin ağytty.
– Myna jerde tūnşyğyp qaluğa bolady i̇eken.
Al Əli ünsiz otyr.
– Sen nege mūñaiyp otyrsyñ? - dedi Tasadit.
– Şarşağannan ğoi, - dep jauap qatty jigit, - i̇eşteñe i̇etpes.
– Qoryqtyñ ba?
– Bilmeimin. Ol turaly oilağam da joq, i̇eñ bastysy, olardan būryn
atyp ülgeru ğoi.
– Sen ony öltirer me i̇ediñ?
Ol qolyn i̇ekiūşty siltei saldy, biraq ündegen joq.
– Şamasy, qaidağyny aityp, seni jalyqtyryp jibergen bolarmyn.
Ūiqyñ keldi me?
– Joq, - dedi jigit, - jalyqtyrğan joqsyñ. Meni i̇eş uaqytta
jalyqtyrmaisyñ da.
Qabyrğany jağalap quysqa qarai ülken i̇egeuqūiryq jügirip ötti. Əli
aldyñğy jağynan köz almai otyr.
– Mağan... tap öziñ sekildi qyz kerek... Tap öziñ siiäqty...
Tasidat i̇eşteñe degen joq.
– İeger öziñ bireudi tanysañ... Tek mağan kim bolsa sol i̇emes... tap sen
siiäqty qyz... tözimdi bolsa jəne soğys bitkenşe meni kütse.
Akli avtomatyn şūqylap otyrğan. Tasidittiñ jüregi qatty soğyp
ketti. Būryşqa tyğylyp alğan ol qazirgi köñil küiin i̇eşkim baiqap qalmas
dep ümittendi. Qaradai tynysy tarylyp, səl tūtyğyp, zorğa til qatqan:
– Qūdai jolyñdy oñğartsyn, bauyrym! Biraq meniñ de basqalardan
i̇eşbir aiyrmam joq qoi.
Būlary birin-biri qolpaştap qoiğan siiäqty köringen.
Ūzaq uaqyt ünsiz qalğan Əli oiyn əri qarai sabaqtap:
– Mağan keregi tap öziñ siiäqty qyz, - dedi.
– Qaryndasym, - dedi Akli, - basqany qūia tūrşy. Jigitterge ne kerek
i̇ekenin bilemisiñ? Istyq kuskus pen airan bolsa... Tüsindiñ be?
Meiramhanadağy siiäqty!
– Mende kuskus bar, tañerteñ ğana daiarlap qoiyp i̇edim.
Əiel şyğuğa kedergi jasap tūrğan qabyqty bylai ysyryp tastady.
Ol şyğyp ketisimen Akli:
– Əi, oñbağan i̇ekensiñ ğoi, serjant. Mūnyñ küieuin tikūşaqtan
laqtyryp jibergenin körgeniñe üş ai da bolğan joq qoi, - dedi.
– Neni aityp otyrsyñ? - dep sūrady Əli.
– Ketuimiz kerek. İendi qaida baramyz?
– Talağa. Tala - meniñ tuğan derevniam. Onda bes qūpiiä oryn bar... jəne
onyñ bərin de bilem. Ystyq kuskus, toqaş, airan deisiñ be, bərine de
tūiamyz əli!
– Bireudi aldyn ala jiberip, olarğa i̇eskertip qoiu kerek şyğar.
– Nesi bar... Tasadittiñ qolynan kele me?
– Ol aumaqtağy tañdauly bailanysşy ğoi.
– Qūpiiä orynnyñ biri bizdiñ üide. Birden meniñ qaryndasym
Farrudjağa baru kerek.
– Sol dūrys bola ma? Odan da aldymen Taladağy OPA- ofitserimen
söileskeni dūrys i̇emes pe?
– Ol meniñ ağam Belaid.
– Al kerek bolsa! Bir ağañ III vilaiede i̇emşi. Sonda bükil otbasylaryñ
tügel qağynğansyñdar ma!
– Başirdi, bəlkim, Akfada körip qalarmyz... Qaiyrly tün!
Közi jūmylyp barady. Ūzamai i̇ekeui de ūiyqtap ketken.
Marsiiaktyñ kabinetine serjant Gamlet kirdi. Kapitannyñ əldenege
köñili örekpip otyr.
– İeger bəri de oidağydai bolsa, serjant, i̇ekeumiz tarihta qalamyz!
Myna qağazdy kördiñ be? Būl bizben körşi Armala aimağyna basşylyq
i̇etetin kapitan Laforeden kelgen hat. Ne jazğanyn tyñda: "Senimdi aqparat
közi Amiruştiñ özi bastağan bülikşilerdiñ şağyn jasağy Tala sektoryna
bağyt alğanyn habarlaidy. Şamasy, olar ūzamai fellagalardyñ III
vilaiiy basty ofitserleriniñ jiyny i̇etetin Akfada ormanyna bara jatqan
siiäqty. Mūny komandovaniege məlim i̇ettim. Əitkenmen qandai da bolmasyn
əreket jasağandai bolsañ dep sağan habarlauğa ūiğaryp otyrmyn, öitkeni
uaqytty joğaltuğa bolmaidy, ər sağat qymbat!.."
Kapitan i̇elirip otyr. Gamlet onyñ səl sabasyna tüsuin kütip tūrdy da,
sodan soñ i̇endi ne isteitin oiy baryn sūrady.
– Ne isteuşi i̇edik? II jospar iske qosylady.
Būrqyrağan qağazdardyñ arasynan Marsiiak qyzyl būiaumen II degen
rim sany jazylğan bir paraqty alyp şyqty da, Kabiliiä tauly audanynyñ
iri kölemdi kartasyn aşty.
– Mine qaraşy! Bərin de aldyn ala oilastyrğam, osylai bolaryn özim
de sezgem. Jadyña myqtap tüiip al, serjant. Basşylyq jasau - bərin
aldyn ala bilu degen söz... Jospar daiyn, zəitün ağaştary kesilgen.
Bəlkim, i̇erteñ...
Kartanyñ on boiyn qyzyl jəne kök döñgelektermen jəne syzyqtarmen
battastyryp tastapty.
– Mine qara. Qyzyl syzyqpen olar ötui mümkin nükteler, sondai-aq
ötip ketetin tūstary belgilengen. Kök qaryndaşpen bükil Tala aumağy köz
aldyda tūratyn bizdiñ baqylau nüktelerimiz körsetilgen. Osyndağy
qyzylmen bilgilengen nüktelerdiñ ərqaisysyna senimdi bailanyspen
qamtamasyz i̇etilgen jasaq jiberesiñ. Sonymen dūşpan qai jerden paida
bolsa sonda qajetti küşterdi birden şoğyrlandyramyz. Jəne i̇eşqandai
atys, u-şu bolmasyn. Qalğany jasaq komandirleriniñ öz qalauyna
bailanysty. Al rezervte qalğan bölimşeler qajet bolğan jağdaida
atalğan nüktelerge dereu jetip baruy üşin tolyq jauyngerlik daiarlyqta
tūruğa tiıs. Bir sözben aitqanda, būl i̇eki apta uaqyt būryn jürgizgen
jattyğulardy qaitalau bolyp tabylady, i̇esiñde me?
– Ərine, i̇esimde, - dedi Gamlet.
– Būiryqty oryndauğa dereu kirisu kerek! Bəlkim, būl birneşe
sağattyñ, tipti birneşe minöttiñ isi boluy əbden mümkin.
Tüsken keiin Gamlet uaqytynyñ basym böligin rotany operatsiiäğa
daiarlauğa jūmsady da, jasaqtar joryqqa tek sağat bes kezinde zorğa
şyqty. Gamlettiñ özi kapitannyñ rezerv dep atağan tobymen qalğan.
Kabinetine tars bekinip alğan Marsiiak qūlağyn ratsiiäğa tosyp,
kezegimen barlyq jasaqtarmen bailanysyn rettep otyrdy. Bəri de jauap
berip jatyr. Mūndağy radiobailanys öte jaqsy bolatyn da, kapitan sony
maqtanyş tūtatyn i̇edi. Sodan soñ tağy da kartağa üñilip, frantsuz
jasaqtarynyñ şyrmauyna Amiruşty qalai iliktirudiñ amalyn oilastyra
bastady...
Myltyq dauystary būl kütpegen jerden i̇estildi. Ol ornynan atyp
tūrğan. Tap osy sətte bölmege Gamlet te kirip kelip i̇edi. Tağy atys. Kapitan
i̇estip tūr. Būdan keiin birinen soñ biri tağy i̇eki ret myltyq dausy i̇estildi.
Sonsyn tipti üdep ketti.
– Būlar bizdiki! - dedi kapitan.
– İə, biraq mūnyñ aldyndağy...
– Jeke atylğan myltyq dausy solardiki... Serjant, əitkenmen olardyñ
ülken ağalaryn ūstap aluymyz da ğajap i̇emes.
Avtomattardyñ jantalasa daryldağan üni men qol pulemetteriniñ
qūlaq tūndyrğan ünine qosyla tağy jeke üş myltyq dausy i̇estildi; sonan
soñ bəri de sap bolğan.
– Jeti ret atty, - dedi Marsiiak, - şamalarynyñ kelgeni de sol-aq
şyğar. Jūrttyñ bərin jauyngerlik dabylmen jina, Gamlet. Al men əzirge
Lejandrmen bailanysyp köreiin...
Gamlet şyğysymen, kapitan ratsiiäğa ūmtylğan.
– Allo, allo... İnelik, men Qabylanmyn, i̇estip tūrmysyñ?.. Tyñda...
Allo, allo... İnelik, i̇estip tūrmysyñ?.. Allo...
"İnelik" jauap bermedi. Kapitan radiske bailanysty retteuge
būiyrdy. Biraq būl onyñ da qolynan kelmedi. Marsiiak onyñ qolynan
qūlaqşyndy jūlyp alğan.
– Allo, İnelik! Allo!...
Ol aiqai saldy. Biraq jauap retinde birdeñe tysyr-tysyr i̇etedi.
Kapitan qūlaqşyndy üstelge laqtyryp tastady.
– Mynau konserviniñ qalbyry ma nemene!... Amerikandyqtar bizge
ötpeitin tauarlaryn tyğyp jiberuin qaşan qūiady osy!
Ol mañdaiyn sürtti de, qaitadan II josparğa üñildi. Serjant
Lejandrdyñ beketi i̇eñ oqşauy bolatyn. Odan üş şaqyrymdai jerde
kapral Merkadeniñ basşylyğyndağy "Biriuza" jasağy bar. Lejandr
beketine "Biriuzağa" şamamen jiyrma minötte jete alady. Kapitan tağy
ratsiiäğa otyrdy.
– Allo, Biriuza... Men Qabylanmyn, i̇estip tūrmysyñdar? Jauap ber...
– Allo, Qabylan... Men Biriuzamyn... İestip tūrmyn.. Öte jaqsy i̇estip
tūrmyn...
– İei, Merkade, sen qaidasyñ?
"Mine, tağy da şifrdy ūmytyp qaldy", - dep oilady radist.
– Fellagağa Lejandr şabuyl jasady ma?
– Bilmeimin, kapitan myrza, atys alystan i̇estiledi. İnelikpen
bailanys jasauğa birneşe ret tyrysyp kördim, biraq nətije şyqpady.
– Jasağyñda qanşa adam bar?
– Özimmen jeteu, kapitan myrza.
– Öte jaqsy! Dereu öz beketiñizdi tastap, İnelikke kömekke jöneliñder.
Rotanyñ qalğanyn alyp men de sol jaqqa baram.
Serjant Gamlet i̇esikti aşty.
– Adamdar daiyn, kapitan myrza.
Marsiiak radiske barlyq beketterge jiber dep būiryq qaldyrdy:
"İnelik" dūşpanğa şabuyl jasağan siiäqty. Barlyq jasaqtar
qyrağylyqty küşeitsin. Quğynnan qaşqan bülikşiler senderdiñ
jandaryñnan şyğuy da ğajap i̇emes. Qajet bolğan jağdaida "İnelik"
beketine baruğa daiar bolyñdar, al əzirge öz beketteriñde qala beriñder".
Tün keldi. Jasaqtar özara bailanystaryn joğaltpauğa tyrysyp
qiyndyqpen jyljyp keledi. Lek soñynda Marsiiak pen Gamlet. Būlar
qozğalğannan beri şirek sağat ötpesten alğaşqy i̇estilgendei tağy bir
myltyq dausy şyqty. Jauap retinde de töpep atyp jatyr.
– Merkade de şabuylğa şyqty, - dedi Marsiiak. - Jyldamdatyñdar,
dūşpannyñ közin joiu nemese şeginer jerin kesip tastau kerek.
Gamlet lek aldyna qarai jügirip ketken. Atys üdep barady. Az-kem
saiabyrsyğanda Marsiiak jeke atystardy sanap qūiady:
– Alty... jeti!
Ol atystyñ jalğasyn kütti, biraq qaitadan tynyştyq ornady.
Fellagalardyñ da, Lejandr men Merkade soldattarynyñ da myltyq
dauystary qaityp i̇estilmedi.
Aldyñğy vzvodqa Lenjandr jasağy tūrğan qyrqany qorşap alyp,
jotağa jaqyndap kelgenşe biraz uaqyt ötken. Dūşpannyñ qaida
jasyrynğanyn i̇eşkim de bilmedi. Būlardyñ alğaşqy körgeni kapral
Merkadeniñ soldattary boldy. Gamlet i̇emen ağaştarynyñ ortasyndağy
alañda jatqan jasaqty alystan közi şalğan. Öz rotasynyñ soldattaryn
onyñ tanymauy mümkin i̇emes i̇edi. Biraq analar qozğalmady. Asqan
saqtyqpen Gamlet olarğa taiap barğan. Qastaryna kelgen kezde jeteuiniñ de
qimylsyz şalqasynan jatqandaryn kördi. Basqalar jetkenşe, ol kütip
tūrdy. Būlar mümkin jatqandardyñ biri qimyldar nemese dūşpan belgi
berip qalar dep ūzaq uaqyt tyñ tyñdaumen boldy. Aqyry būdan i̇eşteñe
şyqpağan soñ, alañğa kelgen. Merkadeniñ soldattarynda qaru-jaraqtary
da qalmapty. Özderi ūiyqtap jatqan siiäqty. Tek ərqaisysynyñ basynda,
keudesinde nemese qarnyndağy kişkentai tesikterden basqa alaböten
i̇eşteñe baiqalmaidy.
Lejandrdyñ jasağy joğaryğa, qyrqağa bekingen bolatyn. Olardyñ da
ərqaisysy sol jatqan jerlerinde qalypty, tek olardyñ da qarularyn
sypyryp ketken. Küiip ketken Marsiiaktyñ dausy tamağyna keptelip,
şyqpai qaldy. Aqyry şarasyz keiippen til qatqan:
– On tört oq şyğarypty... On tört soldatty jer jastandyrğan... Oqdərilerin ünemdeidi i̇eken, naisaptar!
Tünniñ qalğan böligi men kelesi künniñ jartysyn ol osy mañaidyñ
quys - quysyn qaldyrmai, tintip şyğuğa arnady. Biraq fellagalar zymziiä joğalyp ketken. Marsiiak barlyq jasaqtarymen bailanys jasap,
sūrastyrğanmen, birde-biri mañyzdy i̇eşteñe aita almady.
Kapitan qaityp oralğanda, hatşysy polkovniktiñ habarlasqanyn,
kelgen boida telefon soğudy tapsyrğanyn baian i̇etti.
– Onymen jalğastyrşy, - dedi Marsiiak.
Gamlet şyğyp ketpek bolğan.
– Otyra ber, - dedi kapitan. - Ne aitatynyn da bilip tūrmyn. Biraq bəri
de keş, polkovnik myrza. Qosymşa küşti keşe jiberuiñiz kerek i̇edi.
Özinde əbden tityqtağan adamnyñ keipi bar.
Səlden keiin polkovniktiñ ne degenin Gamlet anyq i̇estidi.
– Qaneki, Marsiiak, ne jağdai bolğanyn baiandai beriñiz!
– Bizdiñ şolğynşylardyñ biri dūşpannyñ iri bölimşesine şabuyl
jasady. Sizge dereu raport jiberem. Əlgi bölimşede asa joğary
lauazymdy ofitser boluy da mümkin siiäqty.
– Joğary lauazymdy deimisiz? İendi qalai dep i̇ediñiz? Amiruştyñ özi
bolsa! Jəne ol, əlbette, sausağyñyzdyñ arasynan susyp ta ketken şyğar?
– Onyñ bölimşesiniñ asa iri bolğany kümən tuğyzbaidy, jəne mağan da
i̇eñ soñğy minötte ğana i̇eskertti, polkovnik myrza...
– İə, ony basqalardan i̇estip otyrmyn. Amiruşke jergilikti halyq
tarapynan... sonyñ işinde özin-özi qorğau toptaryñyzğa qaramastan, sizdiñ
derevniadan da küşti qoldau bar sekildi... Əlde sizdiñ küşteriñiz, isqimyldaryñyz, bölimşeleriñizdiñ ornalasqan jeri turaly onyñ aldyn ala
bilip otyrğany əli sanañyzğa jetken joq pa?.. Şyğyndar jöninde
baiandañyz!
– On tört kisi qaza boldy, polkovnik myrza... Biraq dūşpan jağy būdan
əldeqaida köp şyğynğa ūşyrağan tərizdi... Sizge raport jiberem...
– On tört kisi deimisiñ!
Gamlet tipti polkovniktiñ telefon tūtqasyna ysqyryp jibergenin de
i̇estidi.
– Amiruştyñ osy jaqqa kelgenin i̇estigen boida i̇esteriñ şyğyp ketken
be nemene? Tüsteriñde de sony arqanğa matap jatqandaryñdy köresiñder au deimin, sirə?
İendi aqyra bastağan.
– Saitan alğyr, uçilişede ie bitirgensiñder osy? Əlde tüngi
operatsiiäny qalai bolsa solai jasai saluğa bolmaitynyn ömiri
i̇estimegenbisiz... Amiruş siiäqty qanqūmar jyrtqyştyñ i̇ekpindi küşterin
op-oñai jer jastandyram dep jürmisiz... jəne şetterinen qūralaidy
közinen atatyn mergen bolsa...
Marsiiak i̇eger qolynda jetkilikti küşi bolsa Amiruştyñ şeginer
jerin kesip tastauğa bolatynyn aityp, aqtalmaq bolğan.
– Soğysty derevnia merekesindegi myltyq atumen şatystyrmañyz,
Marsiiak!... Baiahnatyñyzdy jiberiñiz.
Kapitan tūtqany ornyna qoidy. Qūp-qu bolyp ketken ol tūla boiyn
qūrystyryp bara jatqan aşu-yzasyn jasyra almady.
– Qai saitanyma?... Qai saitanyma bola osynda otyrmyz? Olarğa
ūnamaidy i̇eken! Olai bolsa, basqa jerge jibersin! Myltyq atu deidi...
Jazu üsteliniñ basynda qonjiyp alyp, bilik aitatyn osyndai
mūrajailyq bastyqsymaqtardan qalai jalyqtym deseñşi!
Marsiiak hatşysyn jiberip, serjantqa būryldy:
– Gamlet, məiitterdi jetkizudi qadağalañyz, jəne būl turaly birde-bir
adam... Belaid ta, Taieb te bilmeitin bolsyn...
Keşke bölmesine kirgen Marsiiaktyñ közi ilinbedi. Öz baianatynda ol
ötken tündegi i̇eki qaqtyğystyñ saldaryn jūmsartuğa tyrysty, biraq būğan
özinen basqa i̇eşkimniñ kinəli i̇emestigin işinen sezip jatyr. Amiruşty
ūstai almağany özine sūmdyq jeñilis bolyp körindi. Jəne polkovniktiñ
keketip: "Soğysty derevniadağy merekede myltyq atumen şatystyrmañyz,"
- degen sözi de ötip ketti. İeger oiynyñ səti tüskende sol polkovnik mūny
kökke kötererin de jaqsy biledi. Jəne bərinen būryn polkovniktiñ:
"jergilikti tūrğyndar, onyñ işinde Talanyñ da adamdary bar, Amiruşke
qoldau körsetedi", - degeni de qairan qaldyrğan. Al barlau jəne
psihologiiälyq qyzmet jüktelgen Gamlet Talanyñ tūrğyndary bizdiñ
jaqqa şyğyp ketuge daiar tūr, tek fellaganyñ aiuandyq əreketterinen
qoryqpağanda, baiağyda-aq solai bolar i̇edi dep paiymdaidy. Kapitan
Marsiiak derevnianyñ ər tūrğynyna Delekliuz toltyryp, Gamlet
tolyqtyrğan isterdi körip şyğu üşin kabinetine tüsti.
Mūnyñ kabinetimen japsarlas bölmede vzvod komandirleri işuge
jinalypty. Ortalarynda Belaid bar. Dauys yrğağyna qarağanda, biraz
jerge baryp qalğan siiäqty. Basqalary da cay siyrdyñ boğy i̇emes. Ərine,
ötken tüngi oqiğany taldap jatqandary anyq. Əñgime kapitannyñ audandy
şağyn telimderge bölgeni dūrys boldy ma, odan da şaşyrap ketken
bölimderdi bir jerge şoğyrlandyryp, atys quatyn arttyrğany jön i̇emes
pe i̇edi, biraq olai bolğanda, dūşpan basqa jerden sytylyp keter me i̇edi
degen talas töñireginde örbigen. Pikirler de ala-qūla. Aqyr aiağynda
starşina:
– Bəri fellagalar anda, dalada jür dep oilaidy, bəlkim, olar osynda,
Taladağy bir jyly jerde jatqan şyğar, - degendi aitqan.
Būğan bəri öre tūra qarsylyq bildirdi.
– Qalai bolğanda da, - dedi Belaid, - istiñ jaiyn kapitan biledi ğoi.
Tamaşa ofitser.
– Kapitannyñ tamaşa ofitser i̇ekeninde talas joq, - dedi Gamlet, əitkenmen, is-əreketiniñ sipatymen talasuğa bolady.
– Naqtyraq ait! Söziñiz tüsiniksiz, serjant, - dedi starşina.
– Marsiiaktyñ kim i̇ekenin bilgileriñ kele me? Saitan alğyr - au, ol
baiyrğy ofitserlerdiñ klassikalyq ülgisi i̇emes pe, əlgi şpor tağyp,
şabuylğa aq bialai kiıp şyğu kerek dep tüsinetin. Qyms i̇etse, "uçilişe"
deidi, naqty ieni aityp otyrğanyn bilmeidi, uçilişe ol üşin i̇evreilerdiñ
Siony sekildi. Ər tañ saiyn mūqiiät qyrynady, ər jeksenbi saiyn
şirkeuden şyqqan soñ atqa minip seruendeidi jəne dūşpandarynyñ
jyltyraq ien şpor taqqan, dəstürli jarğymen qimyldaityn nağyz
soldattar bolmağanyna şət-şəlekei aşulanatynyn qaitersiñ!
Starşina birdeñe deuge oqtalğan.
– Olai i̇emes pe nemene? - dedi Gamlet. - Qazir bolğan jağdai osyğan
tamaşa dəlel: fellagalar adal soğyspapty. Olardyñ bizdi kütip tūruy,
tars-tūrs myltyq atuy, ulap-şulauy kerek i̇eken... Sodan soñ bizdiñ küşimiz
basym bolğandyqtan, olar, ərine beriluleri kerek, būdan keiin kapitan
olardyñ basşylaryna: "Jeñilgen jauyngerge de qūrmet körsetu kerek!" degen bolar i̇edi. Al onyñ ornyna analar şabuyl jasağan boida... ülken
joldağy qaraqşylar tərizdi izin jasyryp ülgergen.
Kapitan Marsiiak ornynan atyp tūrdy. "Qazir baryp tūmsyğyn
būzsam ba i̇eken!"
Biraq ol jerde Belaid ta bar i̇ekeni i̇esine tüsip, ornyna kaita otyrdy.
Joq, myna serjant tipti şekten şyğyp barady!
Būdan alty ai būryn polkovnik telefon arqyly būğan Joğary
politehnikalyq mektep bitirgen bireudi jiberip otyrmyn degende
Marsiiaktyñ köz aldyna soğysty atys aldyndağy daiarlyq sanaityn
közildirikti alpamsadai bireu i̇elestegen. Əitkenmen, basyna furajka kiıp,
Parij köşelerinde beline qylyş qystyryp jürgen əskeri şyğar dep
oilap i̇edi. Biraq alğaş körgennen-aq köñili qaldy.
Serjant Gamlet boiy tapal, beti men qoldaryn sepkil basyp ketken,
ülken müiiz közildiriginiñ astynan jasqanşaqtai qaraityn, kespir kelbeti kelispei qalğan bireu bolyp şyqty.
Qysqasy, "Temuaniaj kreten oqyp, jūma saiyn oraza tūtatyn qudyñ
özi. Sandalyp əskerge nesine kelip jür? Teñdeulerin şyğaryp, üiinde
otyra bermedi me? Öitkeni, i̇eger əskeri bolğyñ kelse, qaida bolsa sonda
barmai, myna Marsiiak siiäqty Sen-Sirge tüsui kerek i̇edi. Mūndai
i̇ergejeili nemeler syzu syza aluy mümkin, biraq būlarmen soğysyp jaryta
qoimassyñ. Gamlet mine sondai berekesiz bala bolyp şyqty. Amiruş
bastağan fellagalarğa qarsy tūratyn kezde būğan, Marsiiakqa
kömekşilikke basqa adam qūryp qalğandai, onysy jibergenin qarasañşy.
Bir qyzyğy, Marsiiakta da jəne basqalarda da özi turaly beişara
pikir qalyptasuyna türtki bolğan tağy Gamlettiñ özi. İeñ bastysy, qaidağy
joq ideiälardy şyğarady. Jaraidy, onysyna da tözuge bolar. Biraq ol sol
ideiälaryn jūrttyñ bərine taratyp, adasqandardyñ közin aqiqatqa
jetkizem, aqiqat küşiniñ arqasynda lağyp ketkenderdi tura jolğa salam
dep əlek bolatynyn qaitersiñ.
Gamlettiñ jeke basynyñ isi qolyna tüsken boida Marsiiak odan qandai
da bolmasyn bir kemşilik tabarmyn dep kenedei jabysqan. Biraq onysy
beker i̇eken. İeşqandai kemşilik te, tipti tarydai aqau tappady. Beişara
Gamlettiñ basqalardan tittei da aiyrmaşylyğy joq i̇eken. Əlgilerden
basqa özi jaiynda ūzynsonar əñgime aityp ketken kezderinde Marsiiaktyñ
tüigeni: būl kəduelgi, orta dərejeli frantsuz degen pikir ğana boldy.
Al şyqqan tegi, alğan bilimine qarasañ, mūndai pikir qalyptastyruğa
bolmaityn sekildi. Marsiiak i̇ekeuiniñ de ötkenderinde ortaq belgiler köp
bolğan degendi iştei moiyndaityn.
Gamlettiñ əke-şeşesi katolikter i̇eken, özi aitqandai, anau - mynausy
joq parasatty katolikter, öitkeni, katolik bolmaudyñ özi jaramsyz nərse
ğoi. Būlardyñ uağyzdaityn katolitsizmi: qūdaiğa qūlşylyq i̇etu,
qaiyrymdylyq, bərine birdei ortaq balalarğa arnalğan iezuit kolledji,
jəne öz ar-ojdanymen i̇eşqandai alauyzdyq bolmauyn közdeitin i̇eşbir
kedir-būdyry joq din bolatyn. Bir sözben aitqanda, tamaşa mailanyp,
rettelgen katolitsizm. Otbasynda ğasyrlar boiy qalyptasqan dinderine
bailanysty oi-sanalarynda da, tūrmys-tirşiliginde de bir de bir oida joq
qiyndyq kezdespeitin. Gamlettiñ de tūrğan boiy osy i̇edi.
Aljirge joldama alğan ol mūndağy soğysqa pəlendei qūlşynyspen de
(būlardyñ üiinde qūlşynys degen qarabaiyr halyqqa tən, tipti öreskel
nərse bolyp sanalatyn) kelmegen, biraq sonşalyqty qarsy da bolmağan.
Hristostyñ özi: "Men senderge beibitşilik i̇emes, semser əkeldim", - degen
joq pa? Söitkenmen, Rene būl jöninde dauys köterip aituğa da mindetti
i̇emes-ti, aqiqat turaly aiqailap aituğa bola ma? Aqiqat bərin özi-aq
aitady, al Batys, Örkeniet, Frantsiiä, Kieli katolik şireui degenderdiñ
bəri talas tudyrmaityn aqiqattar.
Mūndağylardy jönge salumen ainalysyp jatqan əskerge kelisimen ol
fellaga atalatyndardy tepkilep, ūryp-soğudan bastady. Ol i̇eşkimdi
zorlağan joq, biraq mūnysy jüregi ainyğandyqtan, öziniñ əlsizdiginen i̇edi.
Əzirge jöni kelmegen son, əli i̇eşkimdi azaptağan da joq, biraq basqalardyñ
azaptap jatqandaryn kördi, biraq ol jerde airyqşa ləzzat ta, ar-Uiattyñ
mazalauyn da sezinbedi, əitkenmen, aqiqat jolynda azaptap jatyr degen
senimmen azdap qanağat ta alğany şyndyq.
Söitip jürgende, özi aitqandai, bir küni keşke kezekti şolğyn kezinde
kökirek közi aşyldy. Katehizis sabaqtarynda miyna siñirgen kümən, arUiattyñ mazalauy, jan azaptaityn sūraqtardyñ bəri, būğan deiin şirkeu
uağyzynyñ qajetsiz saryndary bolyp köringenderdiñ bəri kenet sanasyn
ūiatyp jibergen tərizdi bolğan. Osydan keiin ūzamai demalys alğan Gamlet
jas şağynyñ i̇estelikterimen qanşama bailanysty siyrlary, jasyl
şalğyny, küşti şaraby, i̇eski şirkeuleri, jym-jyrt tynyştyğy ūiyp
tūratyn, qalyñdyğy men abbaty bar, tuyp-ösken Burgundiiäsyna tartyp
ketken. Əskeri bölimine Gamlet müldem basqa adam bolyp oraldy. Ol
qaita oralğan dini jolynda öluge daiar mehnat şeguşiden aumaityn. Sodan
beri jyl ötkenine qaramastan, əlgi ūmtylysy tittei de kemigen joq. Özin
mañdaiyna düniege meiirimdilik pen mahabbat əkelu jazylğan Hris, tym
qūryğanda sonyñ apostoldarynyñ biri retinde sezingen ol osy sözdi reti
kelgende de, kelmegende de aita jüretin. "Köbine retsiz jerde", - deitin
Marsiiak.
Ol Talağa qaityp kelgen boida onyñ SAS - ty jaulap aluğa tiıs qamal
dep qaraitynyn; rotany aqiqat dinge tartuğa tiısti məjusiler sanaityny;
al ofitserlerdi izgilik jolynan adasqan pendeler retinde şaitannyñ
azğyruynan qūtqaryp, meiirimdilik səulesi şapaq şaşqan aqiqat jolyna
būrğysy keletini aiqyn boldy.
Daiar tirkesterge jany əues ol birde:
– Örkeniet jolynda tağylardyñ qarularymen şaiqaspas bolar, - degen
künnen bastap "Gamlet" atanyp ketken i̇edi.
Kapitan mūndai ədetten tys ədister ötpeli qūbylys qoi dep qarsylyq
bildirmek bolğan.
– Dūrys aitasyz, - degen Gamlet, - ötpeli qūbylys! Qazir osyndai
ədisterdi qoldanar bolsaq, tüptiñ tübinde bərin nölden bastauğa tura keler.
Joq, myrzalar, otpen oinauğa bolmaidy. Baiağyda Elsinora mūnarasynda
Gamlet...
Sol kezden bastap būl Gamlet atanyp ketti.
Ülken bölmedegilerdiñ bəri bir mezgilde söilep jatyr. Biraq Marsiiak
olardyñ myljyñyn tyñdaudy qoidy. Ol polkovnikpen telefon arqyly
söilesken sözi jaiynda oilady. "Amiruş jergilikti tūrğyndardyñ
kömegine süienedi..." Biraq būl sonşalyqty anyq nərse i̇emes! Öitkeni,
Delekliuz jasağan qūjattarğa, Taiebtiñ körsetulerine, Gamlettiñ tapqan
məlimetterine qaramastan, būl Tala tūrğyndarynyñ naqty qaisysy
fellaganyñ jaqtasy i̇ekenin bilui bylai tūrsyn, tipti sondai
jaqtastarynyñ bar-joğyn da anyq bilmeitin. Kapitan Marsiiak jazuyn
doğardy. Ornynan tūryp, jazylğan i̇eki paraqty aldy da, Gamlet tağy bir
oiynyñ ūşyna i̇endi jete bergende körşi bölmege kirip barğan.
– ... Būdan i̇eşkim de qaşyp qūtyla almaidy. Sondyqtan tañdau jasau
kerek... mūnyñ i̇eki joly bar...
– Söitip, serjant, - kapitan onyñ sözin bölip jiberdi, - seniñşe, i̇eki
taqtada birdei jeñiske jetuge bolmaidy: ne jeñiske jetesiñ, ne janyñdy
satasyñ deisiñ ğoi.
– Meniñ aitpağym naqty būl i̇emes...
– Söitip, serjant, myna bir qarapaiym aqiqatty qūlağyña qūiyp al:
men üşin jəne meniñ kez kelgen ofitserim üşin soğysta jeñilu turaly
tipti əñgime boluy mümkin i̇emes... -Ol bölmeniñ būryşynda ünsiz qalğan
vzvod komandirlerin şolyp ötti. - Myrzalar, özim de sizderdi şaqyrtaiyn
dep i̇edim... Aqyry bastaryñyz qosylyp qalğan i̇eken... Ötken tünde bolğan
jağdaiğa qaita oralyp jatuğa meniñ uaqytym da... qūlqym da joq... Meniñ
boryşym, sizderdiki de sondai, - aldağy is-qimyldarğa daiarlyqtardy
oilastyryp alu... Amiruştyñ sytylyp ketken sebebi jergilikti tūrğyndar
arasynda, onyñ işinde osynda da, onyñ sybailastary bar i̇ekenin
polkovniktiñ özi aitty... Osy qaterli jağdaidy joiu üşin şeşim
qabyldadym.
Bəri qybyr i̇etpei, kapitandy tyñdap tūr. Jalğyz Belaid qana būryşta
ūiyqtap otyr.
– Mynau jiyrma əiel men on i̇erkekten tūratyn otyz adamnyñ tizimi,
bəri de küdiktiler. Osylardy tergep, qajetti məlimetter beruge məjbür i̇etu
kerek... - Ol səl ünsiz qaldy da, sodan soñ: - ... kez kelgen ədispen məjbür
i̇etu kerek, - degendi qosyp qoidy.
Gamlet otyrğyşyn syqyrlata bastap i̇edi, qalğandary: "Qazir birdeñeni
qoiyp qalar", -dep oilağan. Kapitan sol jaqqa būryldy.
– Boluy mümkin qatelikterdi azaitu üşin, - ol əli de Gamletten köz
aiyrar i̇emes, - sondai-aq is-qimyldar tiımdi ötui üşin men psihologiiälyq
qyzmettiñ kərtişkesin qarap şyqtym.
Ol köpşiligine qyzyl əriptermen bireulerdiñ aty-jönderi jazylğan
kərtişkelerdi üstelge tastady.
– Neğūrlym küdikti degenderdi iriktep aldym. Mynau, tergeu jürgizudiñ
ülgisi.
Ol maşinkağa basylğan qağazdy körsetti. Ərqaisysyna sonyñ bir-bir
köşirmesin berdi.
– Əlbette, osy saualnamağa tastai qatyp qaludyñ qajeti joq. Būl
sizderge ūsynyp otyrğanymdy joba deuge bolar.
Ol tağy da bögeldi. Gamlet tağy otyrğyşyn qozğalta bastağan
Marsiiak ony işaramen toqtatty.
– Būl məlimetterdi mindetti türde alu kerek! - Sodan soñ buyn - buynğa
bölip, tağy qaitalady: - Min–det-ti tür-de!
Ərine, kapitan zañ şeginen asyp ketkenin özi de bilip tūr. Rasynda,
mūndai "qyspaqtap" tergeuge tyiym salynğan. Biraq onda ne tūr? Mūnyñ
maqsaty kez kelgen ədisti aqtaidy. İeşteñeden taisalmaityn halyqaralyq
bülikşi elementter aldynda qaidağy birdeñelermen taisaqtaudyñ i̇eşbir
jöni joq. İeger komandovanie mūnyñ būl bastamasyn bilse, qūptai qoimas,
biraq jasyryp qalatyny anyq, i̇eñ bastysy da osy i̇emes pe.
Başir üşin i̇eñ qiyny şekaradan ötu boldy. Qorşau boilary qosymşa
küştermen nyğaitylğan, əri-beri şolğynşylar tynymsyz kezip jüredi.
Al qorşau əli ornatylmağan oñtüstikke qarai taqyr jer i̇edi de, onyñ
üstinen ūşyp ötip jatqan ūşaqtar men tikūşaqtardyñ közine tüsip qalu
op-oñai bolatyn
Tün işinde Başir kelip jetken beket Ujdanyñ tüstik jağyna
ornalasqan. Mūnda jaralanğan soñ juyrda ğana auysyp kelgen jas
leitenant basşylyq i̇etetin. Teginde, Marokko əskeriniñ beketi bolyp
sanalatyn būğan meiram saiyn Marokko koroldiginiñ bes būryş jūldyzdy
qyzyl-jasyl tuy ilingenmen, is jüzinde būl bekette Aljir azattyq
armiiäsynyñ bir bölimşesi tūratyn. Əitkenmen, mūny frantsuzdar da
biletin. Sondyqtan da tünderde qandai da bolmasyn körnekti jerlerge,
şekaranyñ osy betine aljirlikterdiñ məiitterin əkelip tastaityn.
Şamasy, mūndai i̇ermek özderine ūnağan boluy kerek, öitkeni, soñğy aida
üş birdei məiitti laqtyryp ketipti.
Bölme būryşynda otyrğan qudai aryq alasa boily djundii Başirge
küle qarady.
– Tanysyp qoi, mynau Masa, - dedi leitenant Başirge. - Arğy betke
osyğan ilesip barasyñ.
Başir Masanyñ qolyn qysty.
– İə. Mūny bizge jazda şegirtke jəne napalm bombalarymen birge
əkelgen
Osyny i̇estu tym külkili bolğandyqtan şyğar, Masa büktelip qalğan.
– Şilde aiynda bolğan oqiğa. Kün aiausyz küidirip tūrğan. Qazir tap
sen jaiğasqan jerde qalğyp otyryp, kenet közimdi aşsam, qūrtşa
ireleñdep birdeñe jür, qarasam adam. Qalai kirgenin tipti bilmei
qalyppyn.
– Masa kez kelgen jerden kirip ketedi ğoi, - dedi Başir.
– Qalai kirip kettiñ dep sūraimyn. Ol art jağyn nūsqaidy, ağaş
köleñkesinde tūrğan saqşyny sonda biraq kördim. Masa qalai bolsa solai
i̇emes... nökerimen kelipti! "Sağan ne kerek?" - deimin. "Men harkimin", deidi būl. "Maqtanatyn nərseni tapqan i̇ekensiñ!" "İə, men sondyqtan da..."
"Qaşyp kettiñ be?" - dep sūradym. "Sol jağyn bilmedim," - dep qūiady.
Mūnysyna ne dersiñ i̇endi! Masa qaşqyn ba, joq pa, onysyn özi de bilmeidi
i̇eken. Sodan soñ hikaiasyn bastady. Qaneki, Masa, sonyñdy öziñ aityp
berşi!
Masa otyrğyşta qozğalaqtap, jymiyp küldi, biraq ləm-mim degen joq.
– İerlikteriñ turaly aitqyñ kelmei me?.. Kördiñ be, Masamyz onyñ
üstine tym Uialşaq... Qysqasy, məsele bylai bolğan. Ol şekaradan tañ
səride, bizdiñ i̇eki beketimizdiñ arasynan, soñğy tüngi şolğyn ketken boida,
ötip ketken. Köpirdi jaryp jiberuge tapsyrma alğan... iə, iə, sonyñ özin!
Mağan kelgen boida: "Mende bomba bar" - deidi. "Qaida?" - "Anda, kire
beriste". Men onyñ kürtesine köz tiktim. "Qaltamda i̇eşteñe joq, - deidi
būl, - tek myna granattar bolmasa". Söitip, granattardy üstelge tastai
saldy. Būğan qarasam, "bəri de saqtandyrğyş tieginde tūr", - deidi. "Al
köpirdi nege jarmadyñ?" - dep sūraimyn. -"Bilmeimin, jara almadym". "Seni körip qoidy ma?" - "Joq". - "Qoryqtyñ ba?" - "Joq". -"Onda məsele
nede?" - "Meniñ tağy bir tapsyrmam saqşylar tūrğan oryndaryn... seniñ
bölimiñniñ jalpy sanyn, qaru-jaraqtaryn, oqdərilerin - jalpy barlyğyn
bilu i̇edi. Men ūzaq uaqyt baqyladym. Men, - dep tipti maqtana bastady, osy jerde tañerteñnen beri ne bolyp, ne qoiğanyn tipti senen artyq bilem
deuime bolady". Söitti de, aita bastady. Şynynda da, kinotaspağa jazyp
alğandai. İeşteñeni nazardan tys qaldyrmapty. Men oğan: "Toqta.
Jaraisyñ, ərine. İendi qaitpeksiñ?" - deimin. - "Ne bolsyn. Senderge
opasyzdyq jasai almadym". Men būğan: "Sen jai qoryqqansyñ ğoi... biraq
onyña tükirgenim bar, bəribir seni atqyzyp tastaimyn", - dedim. -
"Qoryqtyñ deimisiñ? Joq... biraq..." - "Ne biraq?" - "Būlardyñ da özim
sekildi aljirlikter i̇ekenin kördim". "Tyñdaşy meni", - deidi. - İə, harki
i̇ekenim ras, biraq qaitkenmen de aljirlikpin ğoi". - "Atyñ kim?" - dep
sūradym. Būl tağy oilanyp qaldy. "İə, tağy ne boldy? İendi atyñdy
ūmytyp qaldyñ ba?" "Ana jaqta meni Masa dep ataityn i̇edi". (Özine köz
toqtatyp qarasam, şynynda da, qudai aryq, jaña gimnasterkasy olpysolpy bop zorğa ilinip tūr). - Analar: "Masa sañylau tauyp, ūşyp kirip,
şağady da, qaita ūşyp ketedi", - deidi.
Leitenant oğan būryldy.
– Masa, sigaret alyp kelşi...
Söitti de əñgimesin jalğastyrdy:
– Ol ornynan tūryp, kete bergende jas tolğan közine qaradym. Sodan
soñ nege jylaisyñ dep sūraimyn. "Ana jaqta qalğandardy oilap köñilim
bosap tūr", - deidi. - "İeger olardan ajyrağanyña qinalatyn bolsañ, bügin
tünde keri qaitaryp jibereiin. Tek ol jaqtan aşyqhat jiberip tūrudy
ūmytpa", - dedim. Al būl mağan: "Olardy aitpaimyn. Əielim men
balalarymdy uaiymdap tūrmyn", - degeni. Būl ne ottağany deimin ğoi
baiağy. Meniñ de otbasymdy körmegenime tört jyl bolğan joq pa. Biraq
Masa: "Keter aldynda frantsuzdar mağan: "Bar. Sağan senemiz, biraq bylai
şyğa bere qūityrqyğa bassañ, bala-şağañdy oila. Qaityp kelmeseñ,
solardyñ jazasyn beremiz", - degen.
Leitenant qolyndağy kiltterin syldyrlatyp, ünsiz qaldy.
– Söitip ketken joq pa?- dep sūrady Başir.
– Körip tūrsyñ ğoi.
– Al əieli ne boldy?
– Jaqyn mañğa əkelip laqtyryp ketken alğaşqy məiit osynyñ əieli
bolyp şyqty.
Masa jartylai aşyq i̇esikten syp i̇etip kirdi de, sigaretti üstelge
tastady.
– "Goluaz ble", sizdiñ jaqsy köretiniñiz, leitenant. Al özim jeñildeu
temekini ūnatamyn.
Ol əldenege tağy küldi de, teñsele basyp, öz ornyna keldi.
– Masamen jürseñ, qauip-qaterden aman bolasyñ, doktor, - dedi
leitenant. - Ol üşin qorşaudan ötip ketu būiym i̇emes... Əiteuir, öziniñ
joly bolğyş jigit.
İeki kün būryn Talağa jibergen bailanysşy əiel qaityp oralmady.
– İeger ony ūstap alsa, - degen Əli, - bərin aityp qūiady. Dereu būl
jerden taiyp tūru kerek.
– Ol osy mañnyñ i̇eñ tañdauly bailanysşysy. Ölse de i̇eşteñe
aitpaidy! - dep qarsylyq bildirdi Akli.
– Biraq kempir kelmei jatqan joq pa. Qalğandaryna i̇eskertu kerek.
Jarty sağattan keiin şyğamyz.
– Qaida?
– Talağa.
– İesiñ dūrys pa?! Bailanysşy sol jaqtan kelmei jatqan joq pa?
– Basqa jol joq.
– Toqtaşy, serjant, aqylğa salyp körşi! Oilanyp alsañşy aldymen!
Derevniañnyñ qasynan ötip bara jatasyñ. Onda barmağanyña köp bolğan.
Kəri şeşeñdi, qaryndasyñ Farrudjany körmesten, köşeleriñniñ,
alañnyñ janynan qalai ötip ketpeksiñ? Sağan osyny nesine aityp
tūrmyn? Öziñ de bilesiñ ğoi. Aldyñda tor qūruly tūrğanyn bile tūra,
bəribir soğan baryp tüsetin aqylsyz qūs siiäqty mūnyñ qalai?
– Basqa qalğan joldardyñ bərin frantsuzdar baqylap otyr. Qaita basqa
jerlerden göri Talada qauipsizirek boluy mümkin.
– Jaraidy, öziñ bilesiñ, mağan bəribir, būl meniñ soñğy joryğym.
Ormannan
da,
şibörilerden
de,
jiyrma
jasar
şöpjelke
bailanysşylardan da, asqazan tüinemesinen de, arpa nanynan da ötken
jyly şyqqan injirden de əbden jalyqtym. Osydan keiin Tuniske ketem
de, qalğan ömirimdi sonda ötkizem.
– Tuniste seni kazarmağa tyğyp qūiady, körgen küniñ būdan da . soraqy
bolady. Al Təuelsizdik meiramynda qasymda qatar jürseñ, aiağyñdy basa
almai qalsañ da, özim süirep jüretin bolam əli. Ras aitam...
Akli qolynan aiyrylğannan beri işki əsker qyzmetine jaramsyz degen
kuəlik alğan. Oğan taiau uaqyttarda bölimşelerdiñ birimen Tuniske ötip
ketuge būiyrylğan i̇edi. Sondyqtan Akfadağa joryğy Aklidiñ özi
aitqandai soñğysy bolatyn.
Birneşe minötten keiin bükil jasaq alasa şoşaq töbeleri derevniağa
kirer jerden körinip tūrğan saban laşyqtardyñ mañyna jinalğan.
Jergilikti bir bala būlardy derevniadan bastap alyp şyqty, jasaq sūpsuyq tün qoiynynda kele jatyr.
Balaqai ketisimen, Əli Aklidiñ qasynda kele jatqan i̇eki djunudqa:
– Talağa jolymyz solai bolğan soñ bara jatyrmyz deidi, biraq
şyndyğynda Tasiditke bola i̇emes pe! - degen sözin qūlağy şalyp qalğan.
"Şal bizden ketetin bolğan soñ uaiymdap jürgeni ğoi. Kez kelgen
nərsege qityğady", -dep oilady būl.
Tüni boiy ünsiz jürip keledi. Talağa jaqyndağan saiyn dala, būlaqtar
men joldar Əlidiñ közine jyly ūşyraidy.
Qasynda qatar adymdağan Akli de ünsiz. Özi qatty şarşağanda
söitetin.
– Ūzamai jetip te qalarmyz, - dedi Əli.
– Söitsek qoi!
– Avtomatyñdy əkelşi.
İeger qolyñdy auystyryp otyrmasañ, avtomattyñ zil qara tastai
basatynyn Əli biletin.
Akli avtomatyn būğan ūstatty.
– Al qalai? - dep sūrady Əli.
– Əi, şolaq qolmen qiyn i̇eken, - dedi Akli. - Qolymdy kaktuske
laqtyryp kettim i̇emes pe, sonda da auyryp qoimaidy... Būğan ne dersiñ!
– Kezinde i̇eşki baqqan şalğyndy köru qandai ğajap.
– Aittym i̇emes pe, söitesiñ dep!.. Tek töñirektiñ bəri qyrylyp
qalğandai bolğany nesi? Soldattar da, jai adamdar da körinbeidi. Sağan
oğaş körinbei me?
– O! İestimsiñ?
İekeui de tūra qalyp, tyñ tyñdağan. Ai Tamgut qyrqasynyñ üstinde
ğana tūrğandyqtan, onyñ bas jağy ğana jaryqtanyp, al dala qarañğylyğy
qoiulana tüskendei.
– Kün kürkiregen şyğar, - dedi Əli.
– Aspan ap-aşyq tūryp pa?
San myñdağan jūldyzdar jymyñ-jymyñ qağady.
– Tasjolmen əsker maşinalar legi kele jatqan siiäqty.
– Bizben jolyqqaly şyqqan tərizdi, - dedi Əli. - Osy jerde küteiik.
İeger alty nemese jeti maşina bolsa, laiyqty qarsy alarmyz. İeger
köbirek bolsa, ötkizip jiberu kerek.
– Qoi! - dedi Akli. - Biraq meniñ soñğy joryğym bolğandyqtan...
Maşinalar legi jaqyndağan saiyn temir-tersektiñ saldyr - küldiri
anyğyraq i̇estilgen. Olar joldyñ ai jaryğy tüsip tūrğan tūsyna taiağanda
sūlbasyn alystan köruge bolatyn i̇edi. Özderi jaryqtaryn öşirip, aqyryn
jürip keledi. Əli sanap tūr. Segiz maşina i̇eken.
– Meniñşe, aldyñğy i̇eki jük maşinasyndağylar əskeriler i̇emes, - dedi
Əli. - Olar basqalaryna ūqsamaidy... Al jük maşinalaryn basyp ozyp
bara jatqan jeñil maşinadağy, sirə, ofitser bolar.
– Sodan bastau kerek, - dedi Əli.
– Solai dep oilaimysyñ?
– İə!
Əli jasağyn joldy kömkerip ūiysyp ösken qysqa būtalardyñ arasyna
jasyrdy. Motor dausy i̇endi anyq i̇estilgen. Olardyñ ar jağyndağy
Talanyñ üileriniñ qarauytqan sūlbalary ağara bastağan aspan aiasynda
aiqyndala bastağan i̇edi.
Küdiktilerdi alañğa tez jinady, biraq olardy şyğaryp saluğa bükil
derevnia tūrğyndary şyqqandyqtan, ūzamai olar i̇eki topqa bölindi: ortada
bir şoğyr adam tūr da, al töñireginde sany būlardan əldeqaida köp, beibereket tobyr. Qalyp bara jatqandar analarğa ūrlana qaraidy, al ketip
bara jatqandar qalatyndarğa i̇eşbir nazar audarar i̇emes. Tap osy sətte olar
tek bir ğana nərseni: özderin aldan ne kütip tūrğanyn ğana oilağan. Būlar
özderinen ne sūrauy mümkin sony tabuğa tyrysyp, qorğanysqa daiarlana
bastady. Biraq bərinen būryn olar soldattardan i̇emes, Taieb pen harkiden
qorqatyn.
Top jinalğan kezde Taieb serjanttan ūmytyp ketken bireuge baryp
keluge rūqsat sūrady. Gamlet: "bir... i̇eki... jiyrma toğyz, otyz... bəri de
osynda i̇emes pe" dei berip i̇edi, Taieb sol i̇eki ortada közden ğaiyp bolypty.
Sodan köp ūzamai qaityp oralğan. Aldymen onyñ qyryldağan dausy
i̇estilip, sonsyn özi de paida boldy. "Qanşyq, qanşyqtyñ qyzy! Taieb
i̇erkek pe, joq pa, körsetermin sağan! Taiebtiñ soqqysynan i̇erkekterdiñ
qalai ökirip jylaitynyn körip al sen!" Onyñ baqyryp-şaqyrğan
boqtyğynyñ arasynan anda-sanda əieldiñ şyñğyrğan üni i̇estilip qalady.
Taieb qaratory kişkentai ğana əieldi jalbyrağan şaşynan süiretip
topqa alyp kelipti. Sodan keiin ony ortağa iterip jibergende, anau denesi
auyryp ketkendikten tağy şyñğyryp jibergen. İerkekter teris būrylyp,
əielder jaña kelgenge zəreleri ūşa qarap qalypty: būl Taiebtiñ əieli
bolatyn.
Lek SAS - qa qarai tüse bastağan. İeñ aldynda Taieb pen Amer, onyñ
soñynan otyz adamdyq top, būdan keiin soldattar men harkiler. Qyzyn
i̇ertken Farrudja i̇eñ soñynda keledi. Būlardyñ kərtişkesinen kapitan
Marsiiak: "Qosalqy oiynmen ainalysyp jüruleri mümkin", - degen
i̇eskertpe tapqan. Əielder Taieb tyqsyra quyp kele jatqan şaldardy
süiemeldeidi. Ūzyn aq şekpenge oranyp alğan Mohand Saidtyñ jüzinde
bərine nemqūraidy birdeñe bar, şyny osy ma, əlde ədeii istei me,
Mohandtyñ alys tuysqany bolyp keletin Taiebtiñ əsirese jynyna tietini
osy qylyğy i̇edi.
Būlar derevniadan şyğa bere zirat qasynan Farrudja özderine qarsy
kele jatqan arqasyna bala kötergen jas əiel men onyñ soñynan i̇ergen
bükireigen kempirdi körgen. Ol Tasadit men Titti keiuanany birden
tanydy. Öñi quaryp ketken Farrudja közin jūma qoidy da, əlgi əielder
qatarlasa bergende ğana aşty. Tasidit tömen qarady, al Farudjanyñ
jüregi atqalaqtap qūia bergen. Əlgi i̇ekeui lektiñ qasynan ötip ketken kezde
ğana Farrudja jeñildene kürsinip i̇edi, kenet Taieb i̇esine birdeñe
tüskendei, analarğa aiqai salğan:
– İei, sen i̇ekeuiñ!
Əielder toqtai qalysty.
– Rūqsatnamalaryñ bar ma?
– Ne deisiñ, ūlym?- dep sūrady kempir.
– İrumenderden alğan qağazdaryñ bar ma deimin?
Ol jas əieldiñ qolynan şap bergen. Anau qyzaryp ketip, toqtai qaldy.
– Qandai qağaz? - dep sūrady əiel.
Bir jaqqa bara jatyr i̇ekensiñ, qağazyñ boluğa tiıs.
– Ə, qūjattar ma? Mineki.
Qoinyna qolyn jügirtken ol bir buma qağaz şyğaryp, Taiebke körsetti.
Taieb olardy bir-birlep qarap şyqty.
– Bəri de oidağydai i̇eken!
Söitti de buma qağazdy jirenişpen laqtyryp tastady. Jelge ūşa
bastağan qağazdardy jinap aluğa Tasadit i̇eñkeie bergen.
– Tasta olardy, - dedi Taieb. - Olardyñ i̇endi sağan qajeti joq. Bizben
jüresiñ.
– Men Avizarğa bara jatyrmyn, - dedi kelinşek, - Avizarğa, əpkemniñ
üiine.
– Men əkeñdei adammyn... al sen meni bala dep oilaimysyñ! - dedi
Taieb. - Əpkeñe i̇emes, bauyrlaryña bara jatyrsyñ ğoi, - ol yrsiyp küldi,
- partizan bauyrlaryña! Sen solardyñ bailanysşysysyñ, olarğa məlimet
jetkizesiñ, qoiyndaryna jatasyñ, jezökşe qanşyq... Özi əp-ədemi, japjas, myna kəri mystanmen birge jolda qañğyryp jürgenin qaraşy...
Balañnyñ əkesi kim? A? Ol qaida? Nege basyñdy salbyratyp jiberdiñ?
uialğan türin mūnyñ, bala jasağanda ğoi Uialğan joq şyğarsyñ... ony tipti
kim jasağanyn da bilmeisiñ!
Əielder Tasadit pen Taiebke qaramauğa tyrysty. Būl aimaqta əielmen
būlai söilesuge bolmaidy ğoi. Taieb jūdyryqpen bir perip, kempirdi
şūñqyrğa ūşyryp tüsirdi, balany kelinşektiñ qolynan jūlyp alyp, jol
ortasyna otyrğyzdy: "Osy jerde küt, fellaganyñ küşigi!" - dep zekip, al
şeşesin şaşynan süirei jönelgen. Mūnyñ qolynan bosanyp şyqqan
boida Tasadit balasyna qarai tūra jügirdi. Taieb myltyq dümimen bir
ūryp, əieldi qaitadan topqa qarai tyqsyrdy. Bir jağynan Farrudja kelip
qoltyğynan süiemeldegen. Şekesinen qan ağyp, qolañ şaşy jalbyrap
ketken.
Taieb Titige būryldy:
– Joq, sen de bizben birge jüresiñ, qozğal jyldam!
Biraq kəri Titi qozğalmai jatqandyqtan, ol qaityp baryp, kempirdi
jağasynan alğan küii keri süirep əkeldi. Tititiñ qol-aiaqtary tiri
adamdyki i̇emes, ağaş quyrşaqtyki siiäqty i̇erbeñ-i̇erbeñ i̇etkenine soldattar
məz bolyp külip jatyr.
Lektiñ soñynda i̇eñiregende i̇etegi tolyp Tasidit süiretilip keledi. Ol
qaita-qaita artyna qarağyştaidy, al Taieb avtomatymen nūqyp ornyna
quyp əkeledi.
– Sen de anadan tuğan şyğarsyñ, Taieb, balamdy ala keteiinşi.
– Solai ma! Öziñ osy araniki bolmasañ, meni qaidan tanisyñ? - dedi
Taieb.
– Balamdy özime qaitarşy, onyñ sağan qylğan jazyğy ne?
– İə, onyñ jazyğy joq, al seniñ şe?
– Men Avizarğa, əpkeme bara jatyrmyn... İeger sen de anadan tusañ...
Bet-auzyn damylsyz jas juyp keledi. Bir qyryndap kele jatqan boiy
balany köru üşin əlsin-əlsin artyna qarağyştaidy. Bala jol ortasynda
əli jylap jatyr. Būlar SAS - qa jaqyndağan saiyn onyñ dausy da birtebirte azaiyp, tittei sūlbasy kişireie - kişireie i̇endi bir būrylysta
müldem közden ğaiyp boldy, əitkenmen səbidiñ baqyrğan dausy talaiğa
deiin i̇estilip tūrdy.
SAS mektep üiine ornalasqan bolatyn. Şarualar toby osynda jetken
soñ kapitan on i̇eki adamdy bölip alyp, olardy jerkepedegi qabyrğa
şkaptaryna qamauğa būiyrdy. Qalğandaryn bos jatqan toğanğa itere
salğan.
Jerkepege bastaityn tastai qarañğydağy satynyñ bir jerindegi
tepkişi bolmağandyqtan, talailar qūlap tüsip jatty. Qarañğydan birbiriniñ üstine qūlap jatqandarğa qarap, soldattar şek-sileleri qatyp külip
tūr.
Tūtqynğa alynğandar qamalğan şkaptarğa aspaly qūlyptar
salynypty. Öitkeni, soldattar olarğa işkilik jasyrady dep tiekteriniñ
bərin syndyryp tastapty. İendi işke qamalğandar azdağan aua kirui üşin
i̇esikti iterip, azdağan sañylau qaldyruğa bolatyn i̇edi. Tüsten keiingi
uaqytyn Taieb jerkepe men toğan arasyn ərli - beri kezimen ötkizgen. Səl
aşylğan şkapty ol aiağymen teuip qalyp, jauyp tastaityn. Tar
sañylaudan Farrudja jabyq şkaptardyñ birinen soñ birine baryp,
timiskilenip jürgen Taiebtiñ alpamsadai denesin körip otyr. Qai şkapta
kimniñ qamauly otyrğanyn jaqsy biletin ol tūtqyndardyñ attaryn atap,
jaily otyrsyñdar ma dep keketip qūiady.
Tergeudi tün ortasynda i̇erkekterden bastağan. Farrudja tüni boiy
olardyñ aiqailağan -oibailağan dauystaryn i̇estip otyrdy. Ol tipti
əlgilerdiñ dauystaryn ajyrata bastap i̇edi. Qūlağyn tyğyndap körip i̇edi,
odan i̇eşteñe şyqpady. Aş şibörilerdiñ tap mektep qabyrğasynyñ qasyna
kelip ūlyğany adamdardyñ aiqai - oibailarymen aralasyp ketken. Ūzamai
qaradai oi-sanasy şatysyp, mūnyñ öñi men tüsi me, ūlyp jatqan
şiböriler me, joq adamdar ma, sonyñ bərin ajyratudan qaldy. Jüregi
ainyp, birneşe ret qūsyp ta tastady. Şydai almağan keibireuler
şkaptyñ işine düzge otyryp qoiğandyqtan, qolqany qapqan iıs öltirip
barady.
İerkekterden keiin jauapqa alu kezegi əielderge kelgen. Farrudjany
tañğa qarai biraq şaqyrdy. Būğan özi quanyp ta qalğan. Şkap işinde aua
joq, aiaqtary, büiiri men tizeleri qan qaqsap auyrady. Tek türegep qana
tūratyn oryn bar, al mūnyñ ūiqy basyp, əketip barady.
Taieb mūny baspaldaqqa qarai iterip jiberdi. Üşinşi tepkişke jete
bere onyñ joq i̇ekenin biletin Farrudja attap ötip ketpek bolğan. Taieb
köileginiñ i̇eteginen tartyp qaldy.
– Aiağyñdy tepkişke sal, - dedi ol, - qazir tepkiş bar.
Farrudja qūlap ketpes üşin Taiebtiñ qolynan ūstai alğan: aiağynyñ
asty bylq-bylq i̇etedi. Farrudja mūnyñ ne i̇ekenin ūqpady. Qarañğydan
jaryqqa şyğa kelgende, közi i̇eşteñe körmei qaldy. Taieb qarqyldap
küldi:
– Kördiñ be, Farrudja, basym isteidi ğoi, əri senderdiñ qamdaryñdy
jeimin! Əlgi jerdiñ tepkişi joq bolatyn. Sonsyn onyñ ornyna özimniñ
jaqynym Mohandty jatqyzyp qoidym. Ol jatqaly bir sağattan asty,
əitpese tömen qūlap, jelkeleriñdi üzip alar i̇ediñder! İendi sony bas ta,
joğary köterile ber. Mendei qamqorşylaryñ bar, baqyttysyñdar ğoi!
İeh! Meniñ közim joğalsa, Talanyñ jamağaty qalai kün körer i̇ekensiñder!
Əiel Taieb özin alyp kelgen bölmeni közben şolyp şyqty. Joq,
mūnda jalañaş elektr symdary da, azaptaityn astau da körinbeidi, tek
ülken i̇eki kərlen ydys tür: birinde tūz, i̇endi birinde köbikti sūiyq bar,
şamasy, sabyndy su siiäqty. Jarqyrap şam janğan ūzyn üstel basynda
kapitan otyr. İesik aldynda qasqyr ittiñ qarğybauyn ūstağan tapal soldat
tūr.
Taieb Farrudjany bölme ortasyna iterip apardy.
– Būl Belaidtyñ qaryndasy ğoi, sen baiqa, - dedi kapitan.
– Būl Əlidiñ əpkesi, kapitan myrza.
Kapitan būdan jauap alumen ğana şekteldi. Al betinen aiausyz ūrğan
Taieb i̇edi. Əiel kapitannyñ şaqyraiğan şamynyñ jaryğynan közi
qaryğyp, töñiregindegilerdi dūrys köre de almağan.
Alğaşynda auzynan şyqqan sözderine mūqiiät boluğa tyrysyp baqty.
Taieb audaryp, aqsary hatşy qağazğa jazğanşa, oilanyp, sözin jūptap
alatyn uaqyty da bolğan. Partizan, Taladağy OPA ofitseri, qūpiiä
oryndar, bailanys, jarna jinau degenniñ bərin teriske şyğardy. "Əiel
adammyn, mektep i̇esigin aşyp ta körgen i̇emespin, soğys meniñ ne teñim!" degen.
Aiaqtary, büiiri men işi qatty auyra bastady. Şaqyraiğan şam közinen
jas ağyzdy. Özin qazir qūlap qalardai sezingen.
– Otyruğa bola ma? - dep sūrady.
Taieb betinen salyp jiberdi. Kapitan nemqūraidy ğana:
– Joq, - degen. Özi əlsin-əlsin auzyn Farrudjağa qaratyp, ülken
tapanşasymen oinap otyr.
Tergeu sozylyp ketti. Farrudja i̇endi ne aityp jatqanyn anyq tüsinip
te tūrğan joq; öz sözine özi qaişy kelip jatqan joq pa, ony da bilmedi.
Osy azaptyñ bərinen qūtylu üşin: "İə, iə! Men bailanysşymyn!
Partizandarğa məlimet, aqşa men qaru-jaraq jetkizip jürgen de menmin.
Talada ormannan şyqqan bizdiñ sarbazdar boi tasalaityn bes qūpiiä oryn
bar, olarda qaru-jaraqtar men oq-dəriler jetkilikti. Qūpiiä orynnyñ biri
meniñ üiimdegi şkaptyñ art jağynda!" - dep aiqailap jiberuge şaq qalğan.
Aqyry mūnyñ közi tük körmei, kapitannyñ dausy būl jerden sandağan
şaqyrym alystan i̇estilgendei bolğan.
– Amiruş... Şamğa qara... Amiruş qaida?.. Şamğa qara... Amiruş
qaşan ötedi? Amiruş... Amiruş... Amiruş... Şamğa qara... Amiruş
qaidan ötedi?..
Tergeu bitken kezde Taieb mūny i̇esikke qarai iterip jiberip,
şalqasynan tüsire jazdady.
Dalada jaryq tüsti. Əteşter şaqyrğanyn qoidy.
– Uiza qaida?- dep sūrady ol Taiebten.
– Toğanda. Sonda mürdem qatatyn şyğar. Qyzyñ qūsam dep, işekqarnyn aqtaryp aldy -au deimin.
Būlar jerkepege qarai kele jatyr. İendi Farrudja bərin de körip
keledi. Əiel satymen tüskende üşinşi tepkişten attap ötip ketpek i̇edi,
Taieb qolynan auyrta jūlqyp qalğan.
– Tepkişti ūmytyp kettiñ be, nemene?
Mohandtyñ aqşyl şekpeni əbden lastanyp, türi baspaldaqtan
aiyrğysyz bolyp qalypty.
– Öte yñğaily. Qalai ötkenimdi qarasañşy!
Taieb "tepkişekke" tūryp aldy. Mohand Said kirpigin de qaqpastan
būdan közin aiyrar i̇emes.
– O! Osy öşpendilikke toly köziñ - ai! - dedi Taieb. - Seniñ köziñnen
öşpendilik otyn körudi ūnatamyn, jien... İendi ne istersiñ! Būl sağan
Panama i̇emes, būl jer Aljir, soğystağy Aljir. Mūnda jatqanyña qanşa
boldy? Bir sağattan asty ma? Al köziñe öşpendilik tonnalap jinalyp
qalypty... Əitkenmen, i̇eşteñeñ ketpes... Meni ömir boiy aiaqtaryñmen
taptağansyñdar, i̇esiñde me?.. Sonda da rahmet aitqam!.. A?.. Būğan ne
deisiñ?
Mohand mūnyñ betine tesilip qaraumen jatyr.
– Būlai qarağanyñ jaramaidy, Mohand jien, jaramaidy... Seniñ
ornyñda bolsam, teris qarar i̇edim...
Farrudja tamağyna birdeñeniñ keptelip tūryp alğanyn sezdi, biraq
loqsityn da işinde i̇eşteñe qalmapty. Közi qaitadan qarauytyp ketken.
Kenet Taieb Mohandqa tūra ūmtylyp, ony jūlyp aldy. Jūdyryğymen
soqqylap, balağattap jür:
– Jeter i̇endi, joğal! Joğal deimin! Köziñdegi öşpendiligiñdi kördim...
Joğal! İekeuiñ de qaralaryñdy batyryñdar!
Söitip, i̇ekeuin jerkepege iterip jibergen.
Əielderdi bes künnen keiin bosatty. Bir omartanyñ aralary siiäqty
būlar toptanyp alyp, üilerine qarai aiañdağan. Ün-tünsiz, osyndai
kiriptar halde jolda əldebir i̇erkekter kezdesip qala ma dep qorqady.
Qaradai qysylyp, bir - birleriniñ betterine qaramauğa tyrysady.
Bastaryn salbyratyp, ilbip kele jatyr. Keibireuleri dal - dūly şyqqan
köilekterimen ər-ər jerin qymtağan bolady.
Farrudja Taiebten şapalaq jep, birde şkaptyñ işinen i̇esigin
tarsyldata qaqqany üşin myltyq dümimen de ūryp jibergen.
Əielderdiñ ortasynda kele jatqan Taiebtiñ zaiyby küieuin damylsyz
qarğap-sileumen keledi:
– Oi, qarğys atqyr oñbağan - ai! Sol oñbağan küiiñde bir küni sileñ
qatar!.. Körge tüskenşe sol silimtik küiiñde ketersiñ!.. Mūndai
mūsylmannyñ jauymen birge tūrğannan göri ölgenim artyq i̇edi!..
Basqalar onyñ sözin i̇estip kele jatqanmen, i̇eşteñe demedi.
Taieb balany tastap ketken jerge kelgende, Tasadit toqtai qalğan
Əiel kişkentaiy bir jerinde jatqandai joldyñ üstin, ar jaq, ber jağyn
qarap şyqty, sodan keiin tūrğan ornynda zyryldauyq sekildi aldymen
baiau, sonsyn şyr ainalyp baryp, qoldaryn salbyratyp jiberip,
qarqyldap külip qūia bergen.
– Söitip, bəri de bitti! İendi meniñ soñymnan jügirip, şybynşa
yzyñdap kelip, moinyma asylmaisyñ, qandalaşa qadalmaisyñ! Aqyry
senen qūtyldym ba?! Oi, keremet - ai! Sen meniñ qanymdy, i̇emşegimdi,
jiligimniñ maiyn soryp bolyp i̇ediñ! İendi ūiyqtaiyn desem, baqyryp qūia
beretin i̇ediñ! Ua! Ua! - Ol balaşa baqyrdy.
– Bir jaqqa şyğaiyn desem, i̇etegime oratylyp, oibailaitynsyñ!
– Ol tağy balanyñ jylağanyn keltirdi. - Qarnyñ aşqanda
omyrauymnyñ kök şandyryn jūlyp ala jazdaitynsyñ. - Əiel öz
keudesine i̇eñkeiip, köileginiñ astyndağy omyrauyn jyndana tistelep
jatqandai keiip tanytty. Osy qylyğyn sansyz ret qaitalap, sonan soñ
keudesin aşyp tastap, qasyndağy əielderge kezekpen körsetip jür. Qarañdarşy, qarañdarşy, əpke - siñlilerim - au, əbden qanyn şyğaryp
tistep tastağan joq pa! Tüu, oñbağan - ai! Ol i̇emşekte süt boluy üşin
qarnym toq boluy kerek i̇ekenin bilmei me? Sonda meni kim işkizip - jegizedi
deidi i̇eken? Əkesi qaza tapqan... meniñ basqa i̇eşkimim de joq!.. Al ol... ol
ölip qalğan.
Əiel sausağymen joldy körsetti.
– Ol osy jerde bolğan, qaşandağydai azynap jylap otyrğan! Qasynda
şeşesi bar dep oilağan şyğar... Al i̇endi bitti, bəri de bitti, bitti!..
Ol jyndana saqyldap küle bastady, sodan tynysy tarylyp, aqyry
közinen jasy ağyp, yqylyqtai bastady. Būdan keiin kenet öksigi
basylmai, i̇eñirep jylap qūia berdi. Əielder ony qorşap alyp, jas balany
aldandyrğandai jūbatyp jatty. Farrudja ony iyğynan qūşaqtady.
– Jür, jür, Tasadit, siñlim, jür derevniağa baraiyq.
III vilaiiğa barar jolda Başir tağy da astanağa soğuğa tiıs i̇edi.
Sondağy garajdardyñ birinde jasyryn baspana bolatyn. Būl minip kele
jatqan kökönis tasymaldaityn şağyn jük maşinasynyñ temir-tersekteri
tynymsyz saldyr-küldir i̇etedi. Kabinada otyrğan Başir qalğyp otyrğan
adamnyñ keipin añğartady. Jasandy saqal-mūrty öñin əjeptəuir mosqal
körsetip tūr. Tartyp alğan səldesi milyğyna tüse bergen soñ jūlyp alyp,
laqtyryp jibergisi keldi. San aluan ottarğa bökken qala da jaqyndap
qalğan. Şahar tym qūlpyryp ketpegenmen, qazirgi zamanğa sai deuge əbden
bolarlyqtai: mūnda Konstantin səikes ülken ğimarattar köptep salyna
bastapty.
– Əl-Biar arqyly öteiikşi, - dedi Başir jürgizuşige.
– Qaida baram deseñ de i̇erkiñ, köñiliñ soqsa, ortalyq politsiiä
komissariatyna tartyp ketuge de bolady.
– Əl-Biarda jūmysym bar i̇edi... Bes-aq minöttik.
– Tüni boiy sonda qalam deseñ de i̇erkiñ. Meniñ şaruam qanşa.
Başir osynşama maşinanyñ şoğyrlanğanyn būryn körmepti.
Jəne avtomabilderdiñ teñ jartysy əskerilerdiki i̇eken.
– Mynadai alasapyranda bizdi bireuler baiqap qalar ma i̇eken?
– Jansyzdar tolyp jür i̇emes pe, - dedi jürgizuşi.
Başir üiinen alystau jerge toqtauyn ötindi. Būl uaqytqa deiin Klod
ədette üige kelip te qalatyn...
Köşe müldem özgermepti. Mañdaişalar da sol küiinde. Qabyrğalarda
qan qyzyl nemese qara būiaularmen jazylğan: "Diunkerkten Tamanrasetke
deiin Frantsiiä qalğyp otyrğan joq", "Jerorta teñizi Frantsiiäny kesip
ötedi", "Frantsiiä jasampaz - fellaga büldiruşi", "Frantsiiä məñgi osynda
qalady" degen jazular samsap tūr.
Pəteriniñ terezeleri jabyq tūr i̇eken. Ol jan-jağyna qarady, i̇eşkim
baiqamağan siiäqty. Sodan soñ kireberisten ötip, i̇ekinşi qabatqa şyqty da,
i̇esiktiñ qoñyrauyn basty. İeşkim joq. Ol i̇esiktes körşisi saqtandyru agenti
şyğa ma dep biraz kütti, biraq onyñ i̇esiginiñ sañylauynan da jaryq
körinbeidi, i̇eşkimniñ aiaq dybysy da i̇estilmedi.
Başir qaitadan tömen tüsti. Kireberistegi poşta jəşiginde mūnyñ atyjöni, qasynda Klodtiki jazylğan. Ol jəşikti aşty. Sudyñ, elektrdiñ
şottary, frantsuz armiiäsy taratatyn meditsinalyq prospektiler,
ünparaqtar, jəne i̇eki hat jatyr i̇eken.
Birinşisi Klodtan kelipti.
"Būl pəterge qaşan kelesiñ, jalpy kelesiñ be, ony da bilmeimin. Qalai
bolğanda da, mūnda tūrmağanyma bir aptadan asty, əitpese jyndanyp
ketetin türim bar. Myna üi i̇eleske toly, əsirese i̇et pen süiekten
jaratylğan i̇elester zəremdi ūşyryp bitti. Əitkenmen, zəremdi
ūşyrğannan göri... Sağan qalai aitsam i̇eken? Jüregimdi ainytady. İeger
solar osy hatty aşyp oqysa, oğan da tükirgenim bar. Sağan "qoş" dep
aitsam ba i̇eken, biraq tym i̇ekpindi sözderdi jaratpaitynyñdy da bilem
ğoi. Men, ərine, Parijge ketem. Təuelsizdik alğan kezderiñde teñizdiñ ar
jağynan bizge keletin tym qūryğanda bir keme, ne ūşaqtaryñ qalsa,
meniñ ədirisimdi anyqtamalyqtan tabarsyñ (bylaişa ūmytyp
qalatynyñdy bilem), ol sonda bar..."
İekinşi hat Ramdannan kelipti.
"Seniñ əli izdep jürgeniñe jəne əli tappağanyña bəstesuge barmyn...
jeti jylğa sozylğan köz jasy, ölim-jitimder, epikalyq stildegi
batyrlyq, azaptaular, şegine jetken azap şegu, qinalu, adam küşi
mümkindiginiñ aqyryna jetken jeti jyldyq mehnat sağan sabaq
bolmapty. Sen būrynğysynşa jūldyzdar men perişteler arasynan
jūmaq izdeisiñ. Sony izdeudi doğar: sen joğalğan jūmaqtan özge i̇eşteñe
de tappaisyñ. Jəne basqalardyñ şolaq qolynyñ tūqyly nemese qūrt
auruy sekildi öz ağzañnyñ jazylmaityn kemşiligi degendi de aitpa. Qazir
i̇eger öziñ qalasañ jazylmaityn auru joq (mūny sağan men aityp
tūrmyn...), al uystap jegen dəri seni būl dertiñe daua bola almağan i̇eken,
onda ol biz üşin u bolğanmen, sağan tamaq bolğany. Osyğan kön, tipti osy
aitqanym sağan qorlau bop körinse de, öziñe-öziñ saual qoi. Sen i̇eski
tərtipte tynysyñ tarylğan, əitkenmen qanşa qinalsañ da, sol auamen
tynystadyñ, ər jūtymy körge bir taban jaqyndatyp bara jatqanyn
bilgenmen, işkilikten aiyrsa, aqylynan qosa aiyrylatyn maskünem
tərizdi, sen de būrynğy ulanğan auañsyz ömir süre almaisyñ. Sağan
būiyrğan keñistik tarylğan saiyn jüikeleriñ men tamyrlaryñ, küşquatyñ men təkapparlyğyñ qasañ tarta bergen. Arman - tilegiñ de
süiretken şynjyryñmen şektelgen, tūtqyndauly jüregiñmen süiesiñ,
aspanyñ - alabajaq sūrqai kökjiek, biraq, synğan qanatyñ seni oğan
jetkize almaidy. Armanyñnyñ bir tūtamy qalğanyna da
qynjylmaisyñ, boiyñdy kümən torlap, birdeñege qūlşynam dep öziñdiöziñ aldağyñ keledi, biraq ol nebəri şarasyzdyq, özimşildik nemese quys
keude ğana bop jürmese qaitsin? Ə? Onda qaitesiñ?
Öitkeni, saiyp kelgende... sende tuuy mümkin sūraqtardyñ bərine
Marks jauap berip te qoiğan... Jaraidy! Solai-aq bolsyn. Seni marksizm
jönindegi bir dəristen qūtqaraiyn, ol turaly sağan onsyz da köp
aitqaly, tipti jattap alatyn uaqytyñ da bolyp i̇edi!
Ə, iə, tağy bir nərse... Meniñ auruhanada jatqanyma i̇eki ai boldy...
Dərigerler men meiirbikeler asa qaiyrymdy jəne ūzamai talqanym
tausylaryn özimnen jasyryp bağady... Oğan köp qalğan joq!.. Biraq
ūzaqqa barmasymdy özim de bilgem... Əitpese tym jaqsy bop ketpei me!..
Söitip, ony, senderdiñ Təuelsizdikteriñdi köre almaspyn... Biraq
jüregimdegi sonyñ beinesimen ketip baram... Jəne ony osynda qaldyryp
ketem. Janazamdy öziñ şyğararsyñ. Sağan aşu-yzamdy, ədiletsiz tastalqany şyqqan i̇erik-jigerimdi, aqyry Adamdar Şaharyn tūrğyzu
jönindegi talabymdy qaldyramyn İeger mağan opasyzdyq jasasañ, onda
nağyz oñbağan bolğanyñ... Seniñ dindarlaryñ aitatyn o düniege
senbeitinim ökinişti: əitpese sol jerde seni kütip alyp, i̇esep beruiñdi
talap i̇eter i̇em... Əkeme i̇eñ qorqynyştysy bizdiñ əulettiñ menimen birge
bitetini i̇emes i̇ekenin tüsindir... İeñ bastysy - meniñ ne üşin ölip bara
jatqanymda... Jaraidy, i̇endi şamam keler i̇emes. Qağazdağy əripter
közime şūbartyp körinedi... Jaraidy, qoş bol, Başir.
P.S. Lager basşylarynan myna hatty jiberulerin ötinermin. Būl
soñğy hatym. Būğan deiin jazğan segiz hatyma jauap qaitarmadyñ! Səlem!"
– Jyldam keldiñ ğoi! - dedi jürgizuşi.
– Köp jūmysym joq demedim be!..
Garaj kir-qoqysqa toly laşyqtar tolyp tūrğan Buzarea ormanynyñ
mañynda i̇edi. Başir tömenge köz tastady: tat basqan temir synyğy,
kaktustar, şüberekter, synğan taqtailar, karton jyrtyqtary, al tūtas
tastan qalanğan qabyrğalar joqtyñ qasy. Nəjis tögilgen soqpaq jolmen
üsti-bastary alba-jūlba bireuler joğary-tömen ötip jatyr. Sai tübinen
əldekimderdiñ dauystary i̇estiledi. Olar qalai ğana tūnşyğyp qalmai aman
jür deseñizşi!
Garaj qojaiyny Başirdi közimen bağyp tūr.
– Osylai ömir sürip jatyr!
– Tañğalatyn nərse!
Anau saidyñ tübin nūsqap:
– Qaiyrşylar! Revoliutsiiä armiiäsy osy, - dedi.
Ol Başirdi garajdyñ art jağyna i̇ertip apardy.
– Ədette būl jaqqa frantsuzdar köz salmaidy. İerteñge deiin aman
bolsaq, inimmen tanystyrarmyn, ol seni əri qarai alyp ketedi.
Garaj qojaiynynyñ dausy bei-jai i̇estildi. Ol ömirge de, qasynda özin
añdyp jürgen ajalğa da əbden köndigip ketken siiäqty. "Olar meni ūstağan
kezde", nemese "Revoliutsiiä jeñgen kezde" degendi nemqūraidy ünmen birdei
aitady. Əitkenmen, Başirge būrynnan da būl qaladağy üiler ğana i̇emes,
adamdar da qatty özgerip ketken sekildi köringen: bireuleri əbden jasyp,
būğynyp qalğan, i̇endi bireuleri - jəne olar köpşiligi - müldem şiryğyp,
serippedei atylğaly tūrğan sekildi köringen.
Tüni boiy Başir köz ilgen joq. Tañerteñ, komendat sağaty
aiaqtalysymen, ol üiden şyğyp, osy ara tūrğyndarynyñ juyndy şaiyndy tögetin, tüzge otyratyn jerin boilai kaktus ösken tüspen jürip
keledi. Ūiqy körmegen kirpikteri közine jabysyp, i̇eşteñeni körip te
jarytpağan küii oiylyp - oiylyp ketken şandaq jolmen adymdai basty.
Qosaqtalğan pulemettiñ i̇eki ūñğysy soraiyp tūrğan ülken doñğalaq jolyn
keskestei bergen sətte ğana ol alğaşqy qūryşsauyt maşinany körgen.
Alğaşynda ūñğynyñ tesigin ğana baiqady. Tek sonan soñ ğana baryp
qalğandaryn: abajadai maşinany, pulemettiñ qos tūtqasyna jabysyp
alğan paranyñ qyzyl telpegin, - şamasy, kömekşileri bolar - onyñ
qasynda qozğalyssyz qatyp qalğan basqa da paralardy, syqalğan oq
taspasyn körgen; i̇endi artyna būryluğa bolmaidy, birden küdik tuuy
mümkin.
Başir parağa qaramauğa tyrysty. Tap sol sətte jol üstine bolyp
jatqanğa közi tüsti. Bükil jol boiynda sai tabanymen irektele
qūryşsauyt maşinalardyñ ūzyn tizbegi tūr i̇eken. Saidyñ jieginde, ər
ağaştyñ, ər būtanyñ tasasynda, tipti ağaş būtaqtarynda da qyzyl jəne
jasyl telpekti paralar jaiğasyp alğan. Osy arada: "Dereu būl jerden
taiyp tūryp, basqalarğa i̇eskertu kerek i̇eken", - degen oi sap i̇ete tüsken.
Əitkenmen, ol i̇eñiske qarai tüse berdi. Kaktustardyñ art jağynda da
qyzyl telpekter körinedi. Paraşiutşiler auyr bəteñkelerimen kaktusty
myjğylap, onyñ şyryny bylğary qonyştaryna jabysyp jatyr. Jasyl
telpekti i̇eki para nemis qasqyr itin şaujailap ūstap tūr.
– Qait keiin! - Bireu alqymynan qysyp qalğandai, Başir toqtai
qaldy. Qarasa, būğan i̇emes, itine aiqailap tūr i̇eken. Būl jeñildene dem
aldy.
Soqpaq jol bitken jerde soldattar körinbedi. Başir ainalasyn bir
şolyp ötti. İeşkim joq. Ol tağy biraz uaqyt jaiymen jürip otyrdy da,
sodan soñ tas jolğa aparatyn soqpaqpen joğary qarai jügire jönelgen.
Ol əbden joğaryğa şyqqan kezde sol jaqtan tüsip kele jatqan şeruşiler
tobyn kördi. Mūnyñ qūlağyna aiqailağan dauystar da, sözder de i̇estilmedi.
Tek tas töselgen jolmen jalañaiaq, şabata ilgen, tozyğy jetken bəteñke
kigen aiaqtardyñ dübiri ğana şalyndy. Olar bir-birine tyğyla tüsip, qūianqoltyq jürip keledi; alys tüstikten Mezon-Karedegi bazarğa, odan
qasaphanağa aidap kele jatqan qoi otary ğana osylai jüretin i̇edi.
Əielder pərenjesiz keledi. Solardyñ biri tereze perdesin iletin metall
jaqtauğa ülken aq - jasyl tu qystyryp alypty. Mine, būlar mūnymen
qatarlasa bergen. Tek sol jerde ğana Başir bireuleriniñ qoldarynda temir
şybyq, taiaq, tas baryn baiqady. Al köpşiligi qūr qol keledi.
Başir şerudiñ basşysy bolar degen bireuine:
– Qūlaq salşy, men sai jaqtan kelemin. Ol jerde kemi jiyrma şaqty
qūryşsauyt maşina tūr. Al joldyñ boiy tolğan soldat, - dedi.
– Bilemin.
Başir şoqpyt-şoqpyt kigender men əiel jaulyqtary ağarañdağan
topty nūsqap:
– Qasaphanağa apara jatyrmysyñ? - degen.
– Əi, jigitim, - dedi top basşysy, - qalasañ lekke qosylyp, birge jür.
Qalamasañ, jolyñnan qalmai kete ber, bauyrym.
Başir şeruşilerge qosyldy.
Būlar körgen alğaşqy soldattar da ünsiz keledi. Olar əskerge jañadan
şaqyrylğandar bolatyn. Avtomattaryn köldeneñ ūstap, jol jiegimen
şep qūryp kele jatyr. Qastarynda itteri joq.
Qysqa ğana būiryq berildi. Soldattar kele jatqan jerlerinde toqtai
qalğan. Şeruşilerdiñ aldyñğy qatary i̇eki oily keiipte bir tolqyp ketip,
sonan soñ olar da sol oryndarynda kidirip qaldy. Jym-jyrt tynyştyq
ornady. İeki jaq ta bir - birlerinen köz aiyrmai qarap tūr. Aq - jasyl tu
jaiymen tolqydy. Bir jaqtan qasqyr ittiñ ürgeni i̇estildi. Şeruşiler
legine qarai tört soldat i̇ertken leitenant jaqyndap keledi. "Qazir
mynalardyñ əkelerin tanytatyn şyğar", - dep oilady Başir. Leitenant
anadai jerge kelip toqtady.
– Ükimet şeruleriñe rūqsat beredi, biraq ony mynadai bülikşilik
rəmizben ötkizuge tyiym salady. Būl jalaudy dereu mağan tapsyruğa
būiyramyn.
İeşkim tyrs i̇etip ün qatqan joq, Başir bir jasöspirim jas əieldiñ
qolyndağy jelbirep tūrğan tudy jūlyp alyp, şerudiñ orta tūsyna qarai
tūra ūmtylğanyn körgen. Qoldan qolğa ötken ülken jalau jüzderi
qoñyrqai adamdar tobyrynyñ üstimen qalyqtap bara jatty. Aqyry
toptyñ ortasyna jetip baryp qana toqtağan. İendi ol jasyl - aqşyl
qanattaryn qağyp, köptiñ üstimen ūşyp bara jatqan alyp qūsqa ūqsaityn
i̇edi. Soldattar qai jağynan kelse de tuğa jetpes būryn közderi qantalap,
örepkigen tobyrdyñ qalyñ qataryn jaryp ötuge tiıs bolatyn.
Leitenant əlgi būiryğyn i̇eki, üş ret qaitalady. İeşkim jauap qatqan
joq. Būdan keiin əldekimniñ bergen jarlyğymen be, əlde i̇eşqandai
būiryq-jarlyqsyz ba, tobyr jaiymen alğa jyljydy.
Səl bögelip qalğan leitenant soldattaryna birdeñe aityp ülgerdi.
Sodan soñ beseui de özderin qalğan əsker kütip tūrğan jaqqa qarai jügire
jönelgen. Soldattardyñ biri artyna jaltaq-jaltaq qarap qūiady. Būdan
keiin aljirlikterdiñ qūlağyna əldebir būiryq berip jatqan leitenanttyñ
dausy i̇estilgen. Şeruşiler legi yldiğa qarai tüsip keledi, tap ortasynda
tu jelbirep tūr.
– Oqtañdar! - dep əmir i̇etti leitenant. Sodan keiin şeruge toqta dep
tağy būiyrğan. Şeru toqtady.
– İendi alğa bir qadam bassañdar, atamyz!
Öli tynyştyqta onyñ ərbir sözi aiqyn i̇estilip tūr.
Toptyñ qalyñ ortasynan bes jigit şyğa keldi. Olar soldattarğa qarsy
birneşe qadam alğa şyğyp, būdan keiin jol ortasyna toqtai qalyp,
tozyğy jetken köilekterin, jyrtyq kürteleriniñ öñirin aiqara aşyp
tastap:
– Əi! Atyñdar! Ne qarap tūrsyñdar? İerkek bolsañdar, atyñdar! - dep
aiqai saldy.
Söitip, öñirlerin aşqan küii tağy da ilgeri adymdady. Qastaryna
tipten taiap kelgen kezde leitenanttyñ janynda tūrğan soldat joğaryğa
avtomat kezegin bergen. Bireu:
– Bauyrlar, qyryp jatyr! - dep aiqai saldy.
Tobyrdyñ qatary dir i̇ete qaldy. Sodan keiin şabuylğa şyqqandai alğa
qarai tūra jügirgen. İyqqa iyq tirestirip, jügirip keledi. Bəri birdei
demderin üzip - üzip alady, pys-pys i̇etken tynystary dübirlegen aiaq
dybystarymen qosa şyğady. Əielderdiñ töbe qūiqany şymyrlata
şyñğyrğan dauystary i̇estildi. Jolda olardyñ aq jelekteri şaşylyp
qalyp jatyr, jügiruge jeñil boluy üşin i̇erkekter şaqailaryn tastap
ketip barady. Kenet birdeñe bolğan siiäqty i̇elestegen. Ne bolğanyn Başir
ūqpady. Ol soldattardyñ būrylyp alyp, qūryşsauyt maşinalar tūrğan
sai tabanyna qarai jügirip bara jatqandaryn közi şalyp qaldy.
Arttarynan aiudai aqyrğan tobyr keledi. "Bitti i̇endi, - dep oilady Başir. Qazir būlar sai tabanyna qarai jöñkilgen sətte qos ūñğyly pulemetter
myna jyndanğan tobyrğa qorğasynnan nöser jaudyrady".
Ol lektiñ aldyna jetip, basşysyn jağasynan alğan.
– Mynalarğa toqta deseñşi! Toqtat, əitpese bərin de qyryp salady
qazir. - Ol özin de kiıp-jaryp itermelep, birge əketip bara jatqandar
i̇estisin dep dausy jetkenşe aiqailap jür.
– Qolymnan i̇endi i̇eşteñe kelmeitinin körip tūrsyñ ğoi. Būlar əbden
jyndanğan.
Başir lek jetekşisin qolynan ūstai alyp, jūrttyñ aldyna şyqqanşa
jügirip otyruğa məjbür i̇etti. Tek sonda ğana tobyrğa qarsy būrylyp, i̇eki
qolyn köterip, alğaşqy qatardy bögeuge tyrysty.
– Toqtañdar! Men Maidan ökilimin! Būiyramyn...
Halyqtyq maidannyñ öz ökili mūnyñ qūlağyna:
– İesiñ dūrys pa?! - dep aiqai saldy.
Būlardyñ üstine töngen tobyr kiıp-jaryp, özderimen birge əketip
barady. Aspan asty oibailağan, aiqailağan, şyñğyrğan dauystarğa tolyp
ketken. Doğa bolyp iılip ketken syryqtağy tu alasūra jelbireidi. Mineki,
pulemet. Anada, i̇eki kaktustyñ arasynda. Ūñğysy tura tobyrğa bağyttalğan
Onyñ artyna jasyrynğan pulemetşiniñ dulyğasy ğana körinip qalady.
Toqtap qalğan aldyñğy qatar artynan kelip jetken nöpirdiñ
tyqsyruymen alğa qarai tağy jiyrma şaqty qadam jasağan. Sodan soñ
olar artqa būrylyp, jotağa qaita örmelep, nege büitkenderin bireulerge
tüsindirip jatqanda, baz bireuler əli de tömenge qarai jügirip bara jatty.
Aqyry bəri de toqtağan.
Būlarğa qarai jalğyz özi jürgen manağy leitenant soldattar men
tobyr arasyndağy jerge kelip toqtap, tudy beriñder degen talabyn tağy
qaitalady.
– Şamasy, mynau batyr bolar, - degen dauystar i̇estildi top ortasynan.
- Basqalarynan batyl siiäqty.
Leitenant:
– İendi bir minötten keiin... - dei berip i̇edi...
Başirdiñ bar i̇estigeni de osy boldy.
Tobyr leitenantqa tap berdi. Anau qaşa jönelgen. Pulemettiñ
saqyldağan dauysy auany jaryp ötti. Bir jigit qūlap tüsti. Əielder ony
jūrt taptap ketpes üşin jol jiegine şyğaryp tastady.
İendi bəri i̇essiz bir jantalasqan qimylğa ainalyp ketken. Bir top
jigitter tuğa ūmtyldy. "Būlar bizdi öltirui mümkin, biraq tudy ala
almaidy". Aldyñğy jaqtağylar bir -birleriniñ qoldarynan ūstap, tiri
tizbek qūryp, tudy būlğalañdatyp, bilep jürgen jigitti qorşap alğan.
Jaqyn kelgenderdiñ bərine būlar: "Allahtyñ jolynda kim qūrban
bolğysy keledi?" - dep aiqailaidy. Jūrt birte-birte osy topqa köptep kire
bastağan Aqyry kün səulesine bölengen aqşyl - jasyl tudy tūtastai tört
tizbek qorşap aldy. Jəne bəriniñ qoldarynda da i̇eşqandai qūraldary joq.
Minöt saiyn osy tizbektegi jigitter qatary köbeiip barady. Jəne bəri
birdei: "Allahtyñ aq jolyna kim qūrban bolğysy keledi?" - dep tynymsyz
aiqailap qūiady. Tizbek barğan saiyn ūlğaia tüsken.
Soldattar alğa qarai qozğaldy. Ölgen jigitti qoldaryna alğan top keri
lyqsydy. Tu ūstağandy qorşağan tört tizbek tastai qatyp qalğan
qoldaryn jazbastan, şegine bastağan...
Başir derevniağa soñğylardyñ biri bolyp jetti. Soldattar
şeruşilerden birşama qalyp qoiğan. Ol üilerdiñ biriniñ biık dualynyñ
qasyna kelip toqtady. Dual qabyrğalaryna qadap qoiğan şyny
synyqtaryna jaraqattanyp almas üşin oramalyn i̇ekige bölip jyrtyp,
qoldaryn orap aldy da dualğa asyla berip, i̇ekinşi jağyna qarğyp tüsti.
Otyrğyşy, ortasynda qūdyğy bar şağyn auladan kelip şyğypty.
Ol būl üi aljirliktiki me, əlde i̇europalyqtyki me dep, tas qūdyqtyñ
tasasyna jasyrynyp tūrğan kempirdi körgenşe az-kem aialdap qalğan.
Keiuana aljirlik i̇eken. Būlar bir-birine qarsy jürdi. Başir əli de i̇entigin
basa almai:
– Qoryqpañyz, şeşe, men ūzamai ketem, - dedi.
Al kempir şoşynğan dausymen:
– Sen de qoryqpa, ūlym, qoryqpa, öz üiiñdei kör, - dedi.
Ol i̇esikti aşty.
– Kire ber, ūzamai ūlym da kelip qalar.
Tap osy sətte bireu qaqpany düñkildetip qağa bastady.
– Mynau, sirə, sol bolar, - dedi kempir.
Joly bolmağan kapitan Marsiiak jyndanudyñ az-aq aldynda i̇edi. Ol
şarualardyñ məlimetteri jazylğan barlyq magnitofon taspalaryn
tyñdap şyqty. Osylardyñ bərin tört hatşy qağazğa tüsirgen. Kapitan
serjant Gamletpen birge məlimetterdiñ bərin oqyp, zerttep, taldap əlekke
tüsti. Biraq ilik bolar i̇eşteñe tappady. Bəri tükke tūrğysyz birdeñeler.
Taieb qaita-qaita:
– Olardy köbirek taiaqtau kerek i̇edi. Fellaganyñ derevniada jasyrynyp
jürgenine ant işuge barmyn, - dep bolmaidy.
– Onda nege osy künge deiin taba almai jürsiñ?- dep onyñ betinen
alyp tastady Gamlet.
– Būl jerde taiaq kerek. Al mende taiaq joq! - dedi Taieb.
Mūny tūmsyqtan qoiyp jibergisi kelip Marsiiaktyñ qoly qyşyp-aq
otyr. Taiebtiñ ūzyn-sonar sözin i̇estigen saiyn mūnyñ boiyn aşu-yza ma,
əlde jireniş pe, əiteuir birdeñe buyp alady.
– Əsirese ana bir kelimsek əiel küdikti, - deidi Taieb, - öziniñ bar
qūjaty dūp-dūrys, ondai bolmaidy ğoi.
– Jaraidy, Taieb, bara ber, - dedi Marsiiak.
Sonsyn ony dereu qaita şaqyrdy.
– Əlgi bala qaida? Sen balany ne istediñ?
– Ol senimdi jerde, kapitan myrza.
– Basty qatyrma, Taieb, ūqtyñ ba? Ony şeşesine qaitaryp beruiñ
kerek.
Taieb sausağymen şekesin türtti.
– Şeşesi jyndanyp ketti ğoi.
Kapitan būğan senimsizdikpen qarağan.
– İə, kapitan myrza, jyndanyp ketti, aityp tūrmyn ğoi! - ol dausyn
bəseñdetti: - Onyñ balasyn qaitem, özimdikinen de şarşap jürmin!
Taieb əskerilerşe izet körsetip, şyğyp ketken.
Üidiñ qasynda kempir men Tasidit otyr.
– Biz balany aluğa keldik, - dedi kempir.
– Ol senimdi jerde otyr, - dedi Taieb.
– Onyñ qamyn jegeniñe rahmet, Taieb, i̇endi bizdiñ Avizarğa qaituymyz
kerek.
– Rūqsatnamañ bar ma?
– Ony öziñe bergen joqpyz ba?
– Ol jaramaidy. Jañasyn aluyñ kerek.
– İeger sony bizge tauyp berseñ, - dedi kempir, - allah tilegiñdi berer i̇edi.
– Seniñ allahyñ qaryzyn qaitarudy bilmeidi, - dep küldi Taieb. - Ol
jağyn jaqsy bilem ğoi.
Döreki matadan tikken köileginiñ işinde bürisken kempir teris qarady.
Tasidit Taiebtiñ jüzine üreilene köz tastady. Onyñ əp-ədemi i̇ekenin
Taieb sonda ğana baiqağan.
– İrumender qūdaiğa senbeidi. İrumenderdiñ nege senetinin
bilemisiñ?
Ol qaltasynan
qaqpaqyldady.

birneşe

baqyr

şyğaryp,

olardy

alaqanymen

– Bylai bolsyn! İeger qūjat alğyñ kelse, kapitanğa aqşa əkep ber.
– Qaltamda aqşam joq qoi, - dedi Titi, - biraq Avizarğa jetken boida
sağan aqşa jibereiin.
– Al mynau şe?- dedi Taieb. - Mynau aqşa i̇emes pe nemene?
Ol Tasadittiñ kümis alqasyn ūstai aldy. Onysy syñğyr - syñğyr
i̇etedi.
– Avizar da alys jer i̇emes qoi, - dedi kempir.
– Öziñ bilesiñ, - dedi de Taieb üige kirip ketti.
Tüsten keiin üiden şyqsa, Titti əli sonda otyr i̇eken.
– Mə, - dedi ol, - ala ğoi.
Ol būğan alqany ūsyndy. Taieb SAS - qa kirip, ūzamai bir japyraq aq
qağaz alyp şyqty.
– İendi qaityp seni būl jerden körmeitin bolaiyn, - dedi sonsyn.
– Rahmet, - dedi kempir, - al bala qaida?
– Oğan i̇erteñ kelesiñ.
Tasadit jylap qūia berdi. Kempir ony jas balany jūbatqandai öbektep
jatyr:
– Jylama, qyzym, jylama, künim! - Taiebtiñ ketip bara jatqanyn körip
artynan aiqai salğan: - Taieb, balam, ony qazir berseñ qaitedi?
Taieb şart aşulandy.
– Sen nemene, berberlik tildi tüsinbeimisiñ, kəri mystan? İerteñ dep
aittym ğoi, sol aitqanym aitqan. Boldy jeter i̇endi. Raus!
Būl sözdi ol soldattardan üirengen. Mūnyñ nemis sözi i̇ekenin biletin.
Keide kapitan Taiebti şyğaryp jibergende osyny aitatyn. Osy söz būğan
ūnap qalypty.
Kempir jerden tūrdy, i̇eki əiel qūşaqtasqan küii jylap ketip bara
jatty.
– Əi, - dedi Taieb būlardyñ soñdarynan aiqailap, - i̇erteñ aqşa ala
keludi ūmytpa, i̇erteñ basqa rūqsatnama qajet bolady...
Kelesi küni Taieb ədettegidei üiinen tañsəride şyqqan. İesiginiñ
aldynda bükşiıp i̇eki əiel kütip otyr.
– Sender derevniağa komendant sağaty bitpei kelgensiñder me? Qaqpany
kim aşty?
– Biz i̇eşqaida ketken joqpyz, - dedi kempir.
– Tünde qaida boldyñdar?
– Meşitte.
– Al şolğynşylar qaitti?
– Olar köşede jürdi, işke kirgen joq.
Jaratpai betin tyrjitqan Taieb:
– Al i̇eger olar partizandar bolsa qaiter i̇ediñder? - degen.
Jas kelinşek ündegen joq. Ūiqysyz ötkizgen tünnen bet-jüzi soraiyp,
kögildir közderi kirtiıp ketipti.
– Taieb, anadan tuğanyñ ras bolsa...
Taieb būlarğa bir türli közben qarağan.
– Kiriñder de, meni üiden kütiñder, əielim ūianğan.
Taieb ūzamai qaityp oraldy, soñynda bala kötergen pərenjeli bir
əiel bar. Tasadit oğan tūra ūmtylğan.
– Tss! - dedi Taieb. - Tynyş, tūra tūr... Al sen taiyp tūr! - dep
būiyrdy əieline.
– İeleñ - alañnan qaida baram?
– Qaida barsañ da i̇erkiñ.
Pərenjeli əiel kireberiste tūr. Taieb tisin aqsitty.
– Mynau kofe men qant, - dedi ol, - qūiyp ala beriñder.
İeki əiel de bas tartty.
– Būl joly şynaiy kofe! - dep küldi Taieb.
Tergeu kezinde ol Tasaditke sabyndy su işkizgen. "Iş, qaryndasym, būl
süt qosylğan kofe", - degen i̇edi. Əiel ün qatpağan. Sonda būl onyñ basyn
şalqaityp jiberip, mūrnyn qysyp tūryp, i̇eriksiz aşylğan auzyna
kesedegini qūiyp jibergen bolatyn.
Taieb i̇esiktiñ i̇eki jarmasyn da jauyp, kilttedi de, kiltin qaltasyna
salyp aldy.
– Mineki i̇endi, - dedi ol, - i̇endi asyqpai əñgimelesuimizge bolady.
İesik syrtynan bala jylady. Tasadit onymen qosylyp i̇eñirep tūr.
– Dausyn i̇estip tūrmysyñ? - dedi Taieb.
Əiel şarasyz qoldaryn aiqastyrğan.
– Mynau sol! Körgiñ kele me?
Əiel dirildeuin qoidy.
– Mine, osynyñ dūrys boldy! Otyr mūnda! İeger biletiniñniñ bərin
aityp berseñ, ony qolyña ūstatam... birden qaitaryp berem.
Būl əieldiñ qolynan ūstauğa ərekettenip i̇edi, anau dereu boiyn jiyp
ala qoidy.
– İeger aitpaityn bolsañ, balañdy qaityp köre almaisyñ. Ol da suyq,
aştyq, ūryp-soğu, közdiñ jasy degenniñ bərin de biletin bolady. Söitip,
allahqa janyn bergenşe jylaityn bolady, közinde jylaityn jasy da
qalmaidy... Öziñdiki siiäqty kögildir közderinde, ūmytyp qalğan
joqpysyñ? Əlde ūmytyp qaldyñ ba?
Kelinşek jaña ğana Taiebtiñ əieli ot jaqqan oşaq qasyndağy alasa
otyrğyşqa otyra ketti. Tizelerin qūşaqtap, basy salbyrap ketken.
– Söit, - dedi Taieb, - aqyldy bolsañşy! İendi mynany ait, sen
bailanysşysyñ ğoi, ə?
Tasadit i̇ernin jymqyryp alğan, ləm-mim dep til qatpady.
– Partizandar qaşannan beri Talağa kelip jür?
Tasadit būğan köziniñ astymen bir qarap qoidy.
– Olardyñ sany qanşa?
Əiel tizelerin būrynğydan da göri qysa tüsken.
– Jaraidy. Aitqyñ kelmeidi ğoi?
Taieb kire beriske bettedi. Titi kempir būryşta jylap otyr. Bala
qaitadan baqyra bastady. İesikke jete bere Taieb artyna būrylyp:
– Osymen bitti, i̇endi mūny qaityp körmeisiñ, - degen. Sodan keiin
pərenje kigen əielge qarap: - Mūny SAS - qa apar! - dep būiyrdy.
– Jeti aidan beri! - dedi kenet Tasadit.
– Jeti aidan beri deimisiñ? - dep qaitalap sūrady Taieb. - Olardyñ
sany qanşa?
– Aldymen jeti nemese segiz bolyp, sodan keiin ondap kelip - jürdi.
– Olar kimge barady?
– Taieb, balam, aiasañşy bizderdi. İesi dūrys i̇emestigin körmei
tūrmysyñ?
– Ait! - dep aqyrdy Taieb. - Olardyñ qūpiiä oryndary qaida? Qaida?
Fellagany kim jasyryp jür?
Tasadit i̇eşteñege tüsinbei qaldy. İesiktiñ syrtynda bala baqyryp
jatyr. Pərenje jamylğan əiel de solq-solq jylaidy. Taiebtiñ döreki
dausy tynyştyqty bişikpen ūrğandai būzyp tūr. Al Tasadit zar i̇eñirep,
qara apanda jatqan balasyna qolyn sozady. Biraq qolyn qanşa sozğanmen,
anau əri qarai ketip barady, ketip barady, būl da tynymsyz söileumen
bolğan. Ne aityp, ne qoiğanyn da bilgen joq. Əlgi şūñqyrdan şyğyp,
balasyn qūşaqtai berem degende Taiebti körgen. Anau pys-pys i̇etip, betin
ter juyp ketipti. Qara közderi būğan kelemejdei qarap tūr.
Bərin aityp bergenin özi sonda ğana tüsingen.
İesik syrtyndağy bala ünsiz qalypty. İesikke jetip barğan Taieb tiekti
bar küşimen tartyp qaldy. İesiktiñ jarmalary qabyrğağa soğyldy. Taieb
jyndy kisişe qarq-qarq küledi.
– Mine! Qaraşy!
Tasadit solai qarai tūra ūmtyldy. Kire beristegi būryşta əiel əli
jylap otyr. Kirpikterine jaqqan sürmesi köz jasymen betin aiğyz-aiğyz
i̇etipti. Özi balany uatyp otyr. Sürme būiauy . balanyñ da betine tamyp,
aiğyzdap tastapty.
Tasadit balağa, sodan soñ əielge qarap, yñyrsyp i̇edenge qūlai ketken.
– Mynau Farrudja ğoi! Bala da sonyki!
Taieb yrq-yrq küledi:
– Dosy men dosy kezikkennen artyq nərse bola ma i̇eken!
Talada osyndai bir mətel aitylatyn.
– Al meniñ balam qaida?.. Meniñ balamdy qaida jiberdiñ?..
Tasadit Taiebke tūra ūmtylyp, tyrnaqtarymen betine jarmasqan.
Taieb mūny aiausyz soqqylap jatqanyna qaramastan:
– Meniñ balam qaida?! - dep baqyrumen bolğan.
Farrudja jaiymen ğana:
– Tasadit! Tasadit, siñlim, keşir, - dei beredi.
Taieb oğan būryldy:
– Sen küşigiñdi al da būl jerden taiyp tūr!
– Tasadit, siñlim, būl meni məjbür i̇etti...
Tasadit balağa jaqyndap kelip, ony qoldarynan, betinen, tanauynan
şöpildetip süie bastady. Sodan keiin Farrudjağa qarap, būlar bir-biriniñ
qūşaqtaryna qūlai ketken.
Taieb būlarğa jaqyndady.
– Myna qatyndar şiki ökpelerimen birge əbden jynymdy keltirgenin
qaraşy. Jeter i̇endi! Raus! İekeuiñ de būl jerden dereu taiyp tūryñdar! Ol i̇esikti jūlqi tartyp qaldy. -Jeter! Raus! İekeuiñnen de... küieuleriñnen
de... jalpy barlyq mūsylman ataulydan jüregim ainidy. İerkekteri de,
əielderi de, fellagasy da, fellaga i̇emesi de, satqyndary da, satqyn
i̇emesteri de... Bəriñnen de əbden jalyqtym, ūqtyñdar ma?.. Boldy... jeter!
Ol i̇esikti aiağymen teuip qaldy, sodan keiin Tasadit, Farrudja men
kempirdiñ üsti -bastaryna soqqy jauyp ketti.
Titi men Farrudja şyğyp ketti de, Tasadit Taiebtiñ qolyna
jarmasty.
– Öltir meni, Taieb, ony özime ber, əitpese meni öltir.
– Op-oñai qūtylyp ketkiñ keledi ğoi, - dedi Taieb. - Azap şek, aiqailap
jyla... Taiebtiñ soqqysynan, myna qoldy, öziñdi ūryp jatqan qoldan süi.
- Ol səl jūmsarğandai bolğan. -İendi əulieleriñdi, mūsylman əulielerin
kömekke şaqyrmai neğyp tūrsyñ? Men hristiandarğa, kəpirlerge qyzmet
qyp jürmin i̇emes pe! Sondyqtan mūsylmandyq diniñ nege sağan kömekke
kelmeidi, ə?
– Taieb, sende de bala bar ğoi...
– Odan da, joq, bauyrlaryñdy, şaqyrsañşy! Olar ne bitirip jür,
seniñ bauyrlaryñ, nege kelip sağan qol ūşyn bermeidi? Olar meni qaidan
tabuğa bolatynyn biledi, olar bərin de biledi, i̇endi kelsin!..
– Meni öz qolyñnan öltirşi.
– Jaraidy, jeter, əitpese şynynda mürdem ketirip jürermin...
Zarladyñ da qaldyñ... Öltir, öltir meni dep... Seniñ öligiñnen qandai paida
bar? Tekke sasyğannan basqa... Jeter i̇endi! Raus! Joq, toqta!.. İekeuiñ de
əbden jalyqtyrdyñdar... Mə, ala ber küşigiñdi!..
Tasadit ūiyqtap jatqan balağa tūra ūmtylyp, ony jūlyp alyp,
keudesine qysty. Bala baqyryp qūia berdi. Tabaldyryqtan jyldam attap,
köşege şyqqan Tasadit artynan bir qora it quyp kele jatqandai tūra
qaşty, özi əlsin-əlsin artyna qarağyştap qūiady. Taieb soñynan aiqailap
jatyr:
– Derevniadan ketip qaluşy bolma, sen əli kapitanğa qajetsiñ.
Ol köilegi künniñ alğaşqy səulesimen qyzyldy-jasyldy, kök tüspen
qūbylyp, alystap bara jatqan taldyrmaş sūlbanyñ artynan qarap
otyrdy. Sonan soñ şek-silesi qata külip, tipti jerge otyra ketken. Būdan
keiin jyn soqqandai ornynan atyp tūrdy da, SAS - qa qarai jügire
jöneldi.
Kapitan Marsiiaktyñ aiyzy qanyp otyr. Oqiğa Gamlettiñ
qanşalyqty ottağanyna qaramastan, mūnyñ pikirin ainytpai dəleldep
otyr. Aldynda tūrğan serjant būtyna kiş i̇etip qoiğan bala siiäqty jerge
qarap tūqyrady, qoi közindegi oty söngen.
Būl oñbağan Gamlet ūzaq uaqyttar boiy jūrttyñ bərin mūny,
Marsiiakty aqymaq qyp körsetuge tyrysty... Öz jeñisine kapitannyñ
airyqşa jyrğap otyrğany da sondyqtan...
– İə, qaşanda i̇ekinşi betin soqqyğa tosuğa daiar, əulie Frantsisk, qalai
i̇eken? Sen ylği da meiirimdilik körsetip, jəbirge keşirimmen jauap beruge
daiar i̇ediñ. Asyqpa! Fellaga mūndai mümkindikti sağan qanşa qajet bolsa,
sonşa ret tuğyzady... Joq, sen oilap körşi! Bes birdei qūpiiä oryn! Jəne
qaida? Seniñ qaiyrymdylyqqa toly janyñ izdemeitin jerdiñ bərine
Uialai beripti. Biri meşitte, dəret alatyn jerde! İestip tūrmysyñ, serjant?
Seniñ qūdai üiiñde! İekinşisi – SAS - tan jüz - aq qadam jerde, seniñ tap
terezeñniñ aldyndağy küni boiy öziñ tesilip otyratyn bos tūrğan üidiñ
işinde i̇eken... Fellaga, şamasy, seniñ jūmys istep jatqan keipiñdi
baqylap ta otyrğan şyğar... Būl olardyñ batyldyğy ma, joq əsire
əuesqoilyğy ma, ol jağyn bilmedim. Üşinşisi - seniñ qamqorlyğyñdağy
Farrudjanyñ şkabynyñ artynda i̇eken, serjant myrza. Frantsiiänyñ ülken
dosy Belaid Lazraktyñ qaryndasy, bizdiñ tağy bir dosymyz Əli
Lazraktyñ əpkesi... Əlidiñ bizdi jaqsy köretini sonşama, bizge degen
süiispenşiligi men dostyğyn qolyna myltyq alyp, dəleldeumen jür. Al
tağy i̇eki qūpiiä oryn beikünə i̇eki şaruanyñ üiinde körinedi. Olar jerkepe
üstinde seni kofemen syilap otyrğanda, sirə, fellaga psihologiiälyq
ottaubailaryñdy talai ret tyñdağan bolar. Əi, özderiniñ aiyzdary
qanyp, sağan talai ret külgen de şyğar - au!
Serjant Gamlet qaita-qaita: "Al onda ne tūr? Būl sonda neni
dəleldeidi? Tükti de dəleldei almaidy!"- dep qarsylyq bildirip jatqan
işki dausyn tūnşyqtyruğa tyrysyp, ünsiz tūr.
– Meniñ qatelesuim de mümkin, - dedi ol üni qūmyğa şyğyp. - Öitkeni,
adamgerşilikke sendim. İdeal, kapitan myrza...
Marsiiak jaryluğa şaq qaldy:
– İdeal!.. İdeal!.. Özime salsa, "ideal" degen sezdi i̇estigen boida
tapanşama jarmasa ketemin... Adamnyñ jüregine jol ne arqyly ötinetinin
bilesiñ be, serjant?.. Ol qarny arqyly ötedi! Al jürektiñ özine kelsek, ol
tūraqty nərse i̇emes, aqyl-oi degen de jai nərse, üp i̇etken jel ğana. Al
jelge ümit artuğa bola ma? Al qarynnyñ jöni bir basqa. Ol senimdi,
baisaldy... Aldap ketpeidi. Basty negiziñ de sol... Jəne onyñ talaptary da
qarapaiym... Tek solai... i̇endi qalai dep i̇ediñ!
– Əlbette! Tek, kördiñiz be, Belaid siiäqty adamğa aqşanyñ qajeti joq
qoi, əitkenmen de ol bizdi jaqtaidy...
– Ə, kimdi aityp tūrmyn de! Belaid pa? Nesi bar, Belaid jaiynda
əñgimeleseiik! Sol seniñ Belaidyñnyñ satqyn i̇ekenin ondağan şaqyrym
jerden sezem! Qandai da bolmasyn aljirlik Otan jaiynda, Frantsiiäny
tuğan anasy siiäqty köretinin, oğan adaldyğyn aita bastağanda
jyrtqyştyq sezimim ūianady. Seniñ Belaidyñ kündiz bizben birge, tünde
fellaganyñ adamy. Tipti qazir kimge opasyzdyq jasap jürgenin özi de
bilmeitin şyğar. Tek qalai şatysyp qalmaitynyn ğana ūqpadym.
– Onyñ bizge habarlağan məlimetteri....
– Əi, serjant, qanşa aitqanmen politehnikalyq mektep bitirdiñ ğoi,
basyñmen oilasañşy! Taladağy qūpiiä oryndardy kim tapty, aita qoişy,
kim? Olardy tabuğa janyn salğan kim deimin! Qolyn şyntağyna deiin
nəjiske tyğyp jiberuden qoryqpağan kim? Seniñ djentlmeniñ Belaid pa,
joq əlgi oñbağan Taieb pe? Al? Kim? Joq, sen əñgime ne jaiynda bolyp
jatqanyn tüsinip tūrmysyñ? Bizdiñ tanauymyzdyñ astynda! Küzet
beketinen jüz qadam jerde. Qanşama ai uaqyt boiynda. Fellaga kelip,
ketip jürgen... Al seniñ beikünə dindarlaryñ... Talanyñ qaiyrymdy
tūrğyndary... Bizdiñ isimizdiñ oñ i̇ekenin tüsinip... əne-mine bizdiñ jaqqa
şyqqaly jür degen kim? Olar qanişerlerdi jasyryp jür, tüsindiñ be?
Jəne biz turaly baskeserlerge məlimet berip jürgen de solar...
Marsiiak tipten bajyldap ketken. Gamlet aiağynyñ basynan köz
almaidy. Kenet kapitan dauys yrğağyn özgertti:
– Jaraidy. Sağan mynadai būiryq bar. Kim jauapty, kimniñ kinəsi
ülken, kimdiki kişi dep, uaqyt öltirip otyruğa bolmaidy. Būlardyñ bəri de
dūşpan. Şolğynşylardyñ qajeti joq, ondai köz aldaudan da toidym.
Jai adamdardy qarauylğa şyğarmañdar, olar bizdi qarauyldap jüripti
ğoi. Men qoldanuğa tiısti tüpkilikti şaralardy jasap qoidym. Bir oiym
bar, biraq ony əbden pysyqtap aluym kerek. Bügin keşke sonymen
ainalysamyn. Nūsqau aluğa i̇erteñ kelesiñ... İə, jəne tağy! Jaña ğana
polkovnikten hat aldym. Akfadu ormanynda fellaga basşylary jinaluğa
tiıs i̇eken. Soñğy məlimetterge qarağanda, Amiruş ta sonda bolady.
Komandovanieniñ jospary boiynşa, bülikşilerdiñ neğūrlym köp böligin
sonda ötkizip jiberip, sonan soñ barlyq kirer jəne şyğar auyzdardy
bekitip, osy ormanğa qamap tastau kerek. İerteñ bizge kömekke tağy bir rota
keledi. Bərimiz de saqadai sai boluymyz kerek!
Gamlet ketuge jinaldy.
– Jospardyñ qūpiiä i̇ekeni öz-özinen tüsinikti, - dep qosyp qoidy
kapitan.
Talada bir oğaştau tynyştyq ornady. Qūpiiä oryndardy tazartyp
şyqqan soñ, soldattar da közge tüspedi. Tipti künine köşelerdi tūraqty
kezip jüretin şolğynşylar da körinbeidi. Taieb küni boiyna joğalyp
ketti. Əmirge bir soldat kelip, būdan bylai özin-özi qorğau toptarynyñ
qarauylğa tūrmai-aq qoiularyna bolady depti. Belaid işudi syltauratyp,
Gamlet nemese Marsiiakpen jolyğu üşin SAS - qa üş ret kelip ketti.
Biraq kelgen saiyn əlgilerdiñ i̇ekeuiniñ de qoldary timei jatyr degen söz
i̇estidi.
Būdan keiin Belaid aminniñ üiine jügirgen.
Jūrttyñ bəri ony būrynğysynşa amin dep ataityn, biraq şyndap
kelgende, - özi de qinalyp pa, kekesinmen be, aitqanyndai, - ol jağynan
qazir i̇eşkimge keregi joq i̇edi.
– Da Mezian, - dedi oğan Belaid, - birdeñe isteu kerek. Küni boiy rumi
ofitseri de, Taieb te közime tüspedi. Bəlkim, bügin tünde şabuyldağaly
jatqan şyğar.
– Jastarmen söiles, - dedi amin, - əitpese senderdiñ oiyndaryñnan
i̇eşteñe tüsinbeimin.
– Derevniany jina, ərkim öz oiyn aitsyn. Ata-babalarymyz solai
istegen joq pa. Jəne komendant sağatyna deiin ülgeru kerek. Jūrttyñ
irumendermen betpe-bet qalularyna bolmaidy.
– Jinalys şaqyrsam, Taieb te jetip kelmei me?
– Sen oğan derevnia tūrğyndaryn jinağanym, olardyñ tağdyryna
jauapty i̇emespin be de. Bir top i̇essizderge bola bərimiz jazağa tartylamyz
ba, Talany qūtqaru kerek, ol üşin aiyptylardy irumenderge ūstap
beruimiz kerek qoi deseñşi.
– Olardyñ attaryn atauğa tura kelmei me?
– Onda ne tūr? Qūpiiä oryn beseu, iağni, kinəliler de beseuden aspaidy.
– Sağan aityp tūrğanym da osy ğoi: sender, qazirgi tolqyn men bizder
ər tilde söileimiz.
– Tipti beseu de i̇emes, üşeu-aq. Bos üidiñ iesi joq, al meşitke tek allah
ie... Allahty öltire almaidy ğoi!
– Al Farrudja, öz qaryndasyñ şe?.. Tağy i̇ekeu bar.
– Olardy özim birdeñe i̇etermin.
– Jastarmen söiles, senderdiñ isteriñnen i̇eşteñe tüsinbeimin. Biz
senderdi düniege keltirdik, biraq isteriñ men oilaryñ müldem böten,
dünieniñ basqa tükpirinde tūratyn adam siiäqtysyñdar.
– Da Mezian, jastardan i̇eşbir qairan joğyn bilesiñ. Qanşama ai
uaqyttan beri jastar tek öltiru jəne özderi öluden basqa tük bilmeitinin
bilesiñ ğoi.
– Onda Taiebpen söiles.
– Onyñ da qolynan i̇endi i̇eşteñe kelmeidi, mūny da jaqsy bilesiñ.
Talany tek Talanyñ tūrğyndary ğana saqtap qalady. İesiñde bolsyn, Da
Mezian, kapitan Marsiiakty da, mūndağy basqa da ofitserlerdi bilem ğoi:
i̇eger aldyn almasaq, olar Talany joiyp jiberedi.
– İeger şynymen ajal uaqyty jetse, Belaid, sen de, men de ony bir
sətke de kidirte almaimyz... jer betindegi kez kelgen əulieniñ qolynan
kelmeidi būl.
Belaid zirat jaqty nūsqady.
– Ana jaqqa qaraşy, Da Mezian, bizdiñ ata-babalarymyz, əkelerimiz
yqylym zamandardan beri sonda jerlenip keledi. Özimiz de sonda baryp
jatatyn kün de alys i̇emes. İerteñ derevnia tegis qyrylyp qalsa, ölgender
jauapty jastardan i̇emes, bizden alady!
Amin qarauytqan ağaş japyraqtarynyñ tasasyndağy molalarğa
qarady.
– Jaraidy, aitqanyñ bolsyn. Smailğa jūrtty alañğa jinasyn dep
aita salşy.
Belaid jürip ketti. Biraz jerge barğanda mūny aminniñ dausy quyp
jetken:
– Seniñ būl jinalysyñ, Beliad, qoştasu jiyny bolatyn şyğar.
Smail jūrtty alañğa jinamağaly da jyldan asyp i̇edi. Delekliuz
köbine osynyñ qyzmetine jüginetin Öitkeni, Psihologiiälyq yqpal jasau
jönindegi oqu qūralynyñ 43-betinde: "Tüzimdikterdiñ beikünə saltdəstürlerin paidalanu arqyly olardyñ barlyq ziiändy da qaterli
bastamalaryn joiyp otyruğa bolady", - delingen. Smail Delekliuzge
"joq" dei almaityn jəne ylği da özin künəli birdeñe istep qoiğandai
sezinetin. Bir qyzyğy, osyndaida baiağyda baqtaşy bolyp jürgen kezindegi
qoi otaryn qaiyryp alatyny köz aldyna i̇elesteitin i̇edi. Birer kesek tas
laqtyrsañ əri tamaşa itiñ bolsa, barlyq maldy zamatta iırip aluğa
bolatyn. Degenmen Delekliuzdiñ zamany ötti, al Marsiiak būlardyñ saltdəstürin kerek te qylmady, sol sebepti mūnyñ uaqytynda derevniany bir de
bir ret jinaudyñ qajeti bolğan joq.
– Sen əzildep tūrğan joqpysyñ? - dep alğaşynda Smail Belaidke
senbegen.
– Amin jyldam jina dep jatyr.
– Amin deimisiñ? Şamasy, bügingi jağdaidan keiin ol, sirə, əlgi...
Aq şekpenin jamylyp alğan Smail baiağydağy kezderi siiäqty
joryğyn tömengi köşelerden bastady, öitkeni, ol osy jürisin i̇eñ
joğaryda, meşitke kire beriste, keide mūnarağa şyğyp baryp aiaqtaudy
ūnatatyn. Sol sətterde özin Talanyñ üstimen qalyqtap bara jatqandai
sezinetin, onyñ aşy dausy döñgelek çerepitsa japqan şatyrlardy janap
ötip, jūrttyñ qūlağyna jetetin: "Qūrmetti jamağat, alañğa jinalyñdar,
qūdai tileuleriñdi bersin!"
Onyñ dausyn alğaş i̇estigender tañğalyp: "İrumenderge qyzmetke
kirgenbisiñ, Smail?" -dep i̇edi. Būdan keiin ol jūrt teris tüsinip qalmasyn
degen oimen:
– Amin alañğa jinalsyn dep jatyr, qūrmetti jamağat... - dep aiqaiyn
jalğastyra berdi.
Birte-birte mūnyñ üni barlyq būryş - quystarğa jetip, aulasynda
qalğyp jatqan şaldar da, derevnia syrtynda jūmys istep jürgen əielder
de, tipti tau qyrqalaryna deiin jetip jatqan Smaildyñ dausyn i̇estimei
qala almady. Alğaşynda olar būl Smaildyñ dausy i̇emes şyğar dep
oilağan, öitkeni, onysy əlsizdeu əri jaryqşaqtanyp şyqqandai körinip
i̇edi. Sebebi, dausy köpten aiqailamağandyqtan, qarlyğyñqy tartqan
bolatyn. Biraq özine kənigi joldarmen jar salyp kele jatqan kezde
aiqaiyna bükil derevnia qūlaq türip, jəne ərqaisysynyñ kömeiinde:
"Smail nege jūrtty alañğa şaqyryp jatyr i̇eken?" - degen üreili saualdyñ
tūrğanyn da aiqyn sezine bastady. Sonyñ arqasynda jüregi ornyna tüsip,
dausy da būrynğydan qattyraq şyqty. Jaimen kele jatqan ol dausy tūstūsqa i̇erkin tarap, dala jūmystarynan kele jatqandar da qūlaqtansyn
degen oimen jol aiyryğyna jetkende toqtai qalady. Aqyry şaldar
oilağandai öz jastyq şaqtary men Smaildyñ jas kezimen qosa kelmeske
ketti dep oilağan mūnyñ dausy qaitadan būrynğy qalpyna kelgendei
boldy. Al derevnianyñ tömengi jağynan soñynan i̇erip, birte-birte qatary
qalyñdai bergen balalardyñ qorşauynda meşitke jetken kezinde onyñ
jar salğan üni tek jiyn turaly şaqyru ğana i̇emes, bəri ünsiz qūlaq türip
tūrğan jeñis jyryndai sezilgen i̇edi!
Ol jotanyñ basynda tūr. Kenet tura qarsy aldynan kökjiekti tasalap
jatqan taudy kördi, - əli kök - jasyl jelekke orana qoimağan biıkter kün
səulesimen appaq bolyp körinedi. Ol bastary qalpaqtai şegeler qağyp
tastağan meşit i̇esigin iterip aşty.
Topsalary syqyr-syqyr i̇etedi. Tört ğasyr boldy! Tala meşitiniñ
tūrğanyna tört ğasyr bolypty! Myna qabyrğalar tört ğasyr boiy Tala
tūrğyndarynyñ qūdaiğa qūlşylyq i̇etu, jinalys ötkizu, mereke - meiram,
qaiğy - quanyştaryna kuə bolyp keledi. Smail mūnarağa köterildi. Birbirine tyğylysa ūilyğyp tūrğan qyzyl jəne qarauytqan üilerdiñ
şatyrlary özinen əldeqaida tömende jatyr. Keibireuleriniñ töbelerinen
būrqyldap tütin şyğady. Dauystar! Smail qai dauystyñ iesi kim i̇ekenin
jazbai tanidy, sol dauystar mūnyñ köz aldyna selolastary: Şaaban,
Sekura, Mulud, Tamazuzttardyñ beinelerin i̇elestetip tūr. Ol tağy da
tömenge köz tastady. Auyr qorap tərizdi SAS üiiniñ töbesinde qanaty
qiylğan qūs tərizdi ülken jalau jelbireidi.
Smaildyñ üni bükil Talağa tarady. Mūnara terezeleri dünieniñ tört
būryşyna tegis qarap tūr. Smail solardyñ ərqaisysyna jaqyndap:
"Amin alañğa şaqyryp jatyr..." -dep birneşe ret aiqailady.
Bükil derevnia Du-Tselninge lap bergen. Əielder alañ syrtyndağy
qorşaudyñ ar jağynda qalğan, qanşalyqty aqyryn söileuge
tyrysqandarymen, bəribir i̇erkekterge olardyñ kümbirlegen dauystary
jetip tūr.
Da Mezian sözin tez bastady: komendant sağatyna deiin aitaryn aityp
ülgerui kerek qoi.
– Jamağat, - dedi amin, - senderdi jinap otyrğan menmin. Biraq
şaqyrğan əñgimemdi aitpas būryn, qūdaiğa siynyp alaiyq, Talanyñ i̇erkek
kindikteri!
Bəri aldaryna sozğan qoldaryn joğary köterdi.
– Derevniamyzğa kater tönip tür. Bizdiñ zarymyzğa qūlaq sal, Talanyñ
əulie - əmbileri! Bizge qol ūştaryñdy berip, jərdem i̇et!
Şaldar jamyrai qostady:
– Qūdai qoldai gör!
– İeger istegen künəmiz bolsa, öziñ keş, öitkeni, ony zūlymdyğymyzdan
i̇emes, əlsizdigimizden jasadyq. Jasağan iem, bizge qaharyñdy töge körme!
Allahtyñ salğan aq jolynan adastyra körme, adasqandar bolsa, tura
jolyña sala gör, jasağan iem!
Bükil alañdağylar jamyrai qoştady:
– Tilegimizdi bere gör, jasağan!
Qorşau syrtynda qalğan əielder de i̇erkekterdiñ qūdaiğa siynğan
dauystaryn qaitalap tūrdy.
Qūlaqqa ūrğandai jym-jyrt tynyştyqta aminniñ dausy qatty
şyqty:
– Talanyñ əulie - əmbileri, mümkin biz senderdi əbden jalyqtyrğan
bolarmyz, biraq i̇eger osyny da ömir deitin bolsaq, mūndai ömirden özimiz
de əbden jalyqtyq! Bükil i̇elimiz azap şegip, küresumen keledi. Al mūnda,
Talada, tartqan azap, körgen qasiretimiz tipti şekten şyqty. Sondyqtan
aqşam keşimen birge tynyştyqty ömir süretin kez jetken joq pa? Biraq
i̇eger sol keş bizge tynyştyq i̇emes, ajal əkelse, kezinde əkeleri bas
qosatyn osy alañda jinalyp tūrğan i̇erkekterdiñ, qorşaudyñ ar jağynda
üreilene kütip tūrğan əielderdiñ üstine qasietti qanattaryñnyñ şapağaty
timeitin bolsa, mañdaiymyzğa myna düniedegi dəm-tūzymyz osymen
tausylatyn tağdyr jazylsa, onda qadyr-qasietimizben öleiik, soñynan
arsyzdyqpen köz jūmğan dep jürmesin.
Aminniñ myna sözderi şaldar, əielder, jasöspirimder, tipti jinalğan
kişkentai balalar tarapynan da küñgirlegen qoldauğa ie bolyp jatty.
"Tüu, myna şaldyñ qai-qaidağyny aityp ketkenin - ai, - dep oilady
Belaid. - Ər minöt qymbat, būl uaqytty tekke rəsua ğyp tūr. Əne-mine
degenşe komendant sağaty bastalady. Jūrtty ajaldan qūtqaryp qaludyñ
ornyna, uağyz aityp tūryp alğanyn qaraşy. Tezirek bir şeşim qabyldau
kerek qoi... Būl naqty iske qaşan köşer i̇eken?"
Amin sözin bastağannan on minöttei uaqyt ötpesten SAS - tan
şyğatyn jolda Taiebtiñ ūzyntyra sūlbasy körindi. Amin oğan köñil
bölmesten sözin jalğastyra bergen. Toqtai qalğan Taieb köziniñ sūğyn
qadap, jiyndy bir şolyp ötti. Alğaşynda jūrt baiqamağan əlpet
tanytqandarymen, köbiniñ közi özinde i̇ekenin būl sezip tūr. Közime bar
qaharymdy jiyp aldym degen şamada Taieb te alañ ortasyna qarai
bettegen. Söz de sūramastan, kez kelgen jiyn aldynda aitylatyn
"bissmildasyn" da auyzğa almastan ol sözin üzip - üzip:
– Kapitan būdan bylai alañğa jinalmasyn dep əmir i̇etti, - dedi.
Mūnyñ sözin i̇estimegen əlpet tanytqan Belaid jiynğa qarap:
– Danyşpandyq söz! - dep qoidy.
Yqylym zamandardan beri tauyp aitylğan sözdi i̇erkekter solai
qoştaityn i̇edi. Taieb Belaidqa qarady:
– Üide ört şyğyp jatsa, balanyñ isin isteisiñder. Danyşpandyq söz
deimisiñ? Myna jarymes şaldyñ senderge ne aitqanyn qaidam, biraq əlgi
bolğan jağdaidan keiin... - Ol sözin bitirmesten, jiyndy asyğys közimen
şolyp ötti. - İesteriñ dūrys pa! Közderiñdi aşyp, özderiñe qarasañdarşy!
Oilap tapqandaryn, Talanyñ jiyny deidi ğoi!
Auzy jekkörinişpen qisaiyp ketken.
– Talanyñ jiyny deimisiñder! - dep qaitalap qoidy.
Şynynda da, alañda adam köp bolğanymen, jiynnyñ qaljasy şamaly
i̇edi: aminniñ töñiregindegi bir top şaldar, olardyñ aldynda i̇eñ i̇eresek
degenderi on alty jastan aspaityn kil bala-şağa.
Būlarğa oqty közin tağy bir tastağan Taiebtiñ SAS jaqqa betteui mūñ
i̇eken, syrttai qanşalyqty sezdirgileri kelmese de, bəriniñ de boiyn
qorqynyş bua bastap i̇edi. Şaldardy - i̇ejelgi danyşpandyq i̇erejeleriniñ
bəri küşterin joiyp, qazir oğaş ta, müldem paidasyz oiynğa i̇eligip
ketkendei sezim bilep aldy. Du-Tselnin qorşauynda üimelep tūrğan
əielderdiñ dauystarynan qorqynyş belgisi bilindi. Bəri tyna qalğan
mezette bir kempir i̇erkekterdiñ qūlağyna jetetindei ğyp:
– Būlary nesi özi? Senderşe, Talanyñ jiyny osy ma? Şaldar ölip,
allahtyñ aldyna özderi-aq barar. Biraq balalar, balalar qalady ğoi, olar
i̇er jetedi, al əielderdiñ qūrsağynda basqa balalar jür i̇emes pe! - degen.
Bireudiñ örepkigen dausy oğan jauap retinde:
– Tap bügingidei tağy bir künder keler, qaryndasym, sonda Talanyñ
jiyny da qaitadan i̇erkek kindiktiler jiynyna ainalady, - dedi.
Sodan soñ bəri: "Sol kün keledi! Sol kün keledi!" - dep aiqailap jatty.
Əmir kapitan būl jiyndy paidasyz degen i̇eken, onda jabu kerek
degendi aitty. Balalar ketuge oryndarynan köterilgen.
– Jamağat, - dep sözge asyğa kiristi Belaid, - ata-babalarymyz qaiğyny
da, quanyşty da birge qarsy aluğa osynda jinaldy i̇emes pe. İeşqandai
şeşim qabyldamastan, tarap ketkenimiz dūrys bolmas. Būlaryñ qalai?
Ərqaisymyz üidi-üiimizge tarap, qyrsyq qaşan şalar i̇eken dep kütip
otyrmaqpyz ba? Būl bolmaidy.
– Komendant sağatyna i̇eki-aq minöt qaldy, - dedi Əmir.
– Onda ne tūr? Bir şeşimge kelgenşe osy aradan ketpeimiz. Al uaqyt
ta kütip tūrmaityn bolğandyqtan, mynadai ūsynysym bar: aqsaqaldardyñ
bir toby kapitanğa baryp, qūpiiä oryn tabylğan adamdardan derevnianyñ
irgesin aulaq salatynyn aitsyn.
Jūrt tizbegin boilai ketip jatqan kübir-sybyrdan Belaid aitqan
söziniñ jiynğa əser i̇etkenin tüsindi. Biraq şeşen sözin qaşan
təmamdağanşa, i̇eşkim pikir aitpaityn tərtip bar i̇edi.
– Jamağat, - dedi ol, - özderiñ siiäqty men de Talanyñ tūrğynymyn.
Kinəlilerdiñ bireui meniñ qaryndasym i̇ekenin bilesiñder. İeger i̇eki sausağyñ
şirise, bükil qoldan aiyrylyp qalmas üşin, ony kesip tastamaisyñdar
ma...
Biraq būğan sözin aqyry aiaqtatpady. Tüsiniksiz kübir-sybyr qatty
qarsylyqqa ūlasyp, qorşaudyñ ar jağynan əielderdiñ:
"Joq! Allah bizdi ondai baqytsyzdyqtan saqtasyn!" - degen dauystar
i̇estildi.
Amin qaita söz aldy:
– İeger bireuler derevniada alauyzdyq tudyrğysy kelse, aldymen meniñ
öligimnen attap ötsin. Ne körsek te, birge köreiik. Bolğan jağdaidan keiin
özimiz i̇eşqandai şeşim qabyldai almaimyz. İrumenderdiñ ne isteitinin
qaidam, biraq bizdiñ tağdyrymyz allahtyñ qolynda. Jiyndy jabyq dep
jariiälaimyn.
Belaid bir-birine jabysa tüsip tūrğan myna jūrtqa qarap iştei: "Bəri
de bitti. İendi būlardy i̇eşkim de aqylğa keltire almaidy. İeki-üş adamdy
ūstap bergennen göri, bəri birdei öluge bar", - dep oilağan.
Komendant sağaty bastalğanmen, i̇eşqaisysy alañnan ketudi oilar i̇emes.
"Tabyn qasaphanağa daiar tūr", - dep oilady Belaid.
– Talanyñ jamağaty, aqyry osynda jinalyp qalğan i̇ekensiñder...
Mohand Saidtyñ dausy köpşiliktiñ u-şuyn basyp jiberdi. Bəri soğan
qarağan. Mohand Said jiynğa birdeñe aitpaqşy! Tañğalarlyq nərse! Ol
Frantsiiädan qaityp oralğaly büitip körgen i̇emes i̇edi.
– Talanyñ jamağaty, aqyry osynda bastaryñ qosylyp qalğan i̇eken,
men sendermen qoştaspaqpyn. Men i̇erteñ jol jürem, al bir jaqqa
ketkende, qanşa uaqytqa baratynyñ bir qūdaiğa ğana aian.
Būl sözge jūrttyñ bəri de tañğalğan. Mohand būlardyñ bərin
tolğandyryp jürgen məseleni i̇emes, jeke basyna qatysty birdeñeni
aitpaqşy.
– Ketetin kündi dūrys tañdağan i̇ekensiñ, Mohand, - dedi amin.
– İeger alğaşqy jolğydai ketetin bolsañ, - dedi bir balaqai, - qyryq
jyldan beri orala qoimassyñ. Sen qaityp kelgenşe, men de şal bop
qalarmyn, Mohand.
Tağy bir jigittiñ keketken dausy i̇estildi:
– Sensiz derevnia qalai kün körmek?
– Qalai kün körse de, əiteuir, aman bolsa boldy, - dedi Mohand. Sender, jastar, būl derevnia künderdiñ küninde özinen-özi qūrala qaldy dep
oilaisyñdar. Əiteuir, tastan qalanğan soñ myna tastar siiäqty məñgi tūra
berer deisiñder. Qatty qatelesesiñder, balaqailar! Sender düniege
kelgende körgen būl derevnianyñ irgesi bekuine ğasyrlar qajet bolğan.
Sonsyn jyldar boiy salyndy, ata-babalaryñnyñ arqa i̇eti arşa, borbai
i̇eti borşa bolyp jürip, mūny tūrğyzdy. Jəne bireuler qiratsyn dep
salğan joq. Sender əli jassyñdar, myna tastardy qirap qaludan köbine
jip-jiñişke jip qana ūstap tūratynyn köbiñ bilmeisiñder...
Şaldar jağy qoştasu sözin Mohandtyñ tek saltanatty jağdailarda
ğana paidalanatyn berber tilindegi i̇erekşe, asqaq ünmen aityp ketkeninen
əjeptəuir tiksinip qalğan: Mohand mūny tek qoştasu üşin ğana aityp tūr
ma i̇eken? Jastar onyñ aitqanynyñ bərin birdei ūqqan joq, biraq bir
qytymyr jağdaidyñ taiap kele jatqanyn, Mohand söziniñ de soğan sai
şyğuyn oilağanyn işterinen sezip tūr.
Mohand qolyn sozyp, bir jaqty nūsqady.
– Ana jaqqa qarañdar, bəriñ de karañdar! Molalardy körip
tūrmysyñdar? Solardy sanap şyğyñdarşy! Ony tünimen sanap şyğa
almaisyñdar, öitkeni, senderge ümit artyp, o düniege jönep ketkender ana
jerde tym köp. Talanyñ marqūm bolğandaryna būiyrğany i̇eki-aq qūlaş
qara jer, biraq sol i̇eki qūlaş molalar bükil alqapty alyp jatqan joq pa!
Solardyñ aruaqtarynyñ arqasynda ömir sürip jatyrsyñdar, jady bir
tūtam pendeler!
– Söziñ qyzyq i̇eken! - dedi İften.
Bir balaqaidyñ dausy şyqty:
– Bizge anyqtap aitşy! Tüsinikti i̇etip aitsañşy!
– Aityp tūrmyn ğoi, sender tipti ata-babalaryñnyñ tilin tüsinuden
qalypsyñdar! Būl derevnia birtindep tūrğyzylğan deimin. Jyldar men
ūrpaqtar almasuy, kün men nöser, soğys pen bitim, közdiñ jasy, jaña
köktem, şerli mūñ, i̇essiz qūştarlyq, şeksiz quanyş, ədira qalğan arman,
qoldyñ süieli, bettiñ teri, jalañaiaq, jyltyratqan tastar - i̇eşbir basqa
qonysqa ūqsamaityn bizdiñ derevnia mine, osylardan salynğan. Ony
ğasyrlar boiy tūrğyzğan, i̇endi ony süf deseñ, - ol sausaqtaryn ürledi, tabiğattyñ ba, basqa alapattyñ ba, jeli bir ürse, bitti. Sondyqtan talai
zamandar būryn irgesi qalanğan qonystaryñdy saqtañdar, balalarym.
Jastar qairan qaldy. Osynyñ bərin qart Mohand tap bügin nege aityp
tūr. Osynyñ bərin i̇erterek nemese... keiin nege aitpasqa?
Bir şal:
– Bizdiñ derevniamyzdyñ da qūlar şağy kelgen joq pa i̇eken? - dep qaldy.
Jūrt japa-tarmağai jamandyqtyñ beri əri dep iştei dūğa qaiyrğan.
– Men öz boryşymdy oryndadym, - dedi Mohand, - keter aldynda
senderdi saqtandyrdym. Sender, jastar, bügin osy asylymyzdy mūra i̇etip
alyp tūrsyñdar. Ony közdiñ qaraşyğyndai saqtañdar.
Bir jaqtan Lunastyñ dausy şyqty:
– Sen bizge mola, SAS, komendanttyq sağat pen harkidi mūra ğyp, al
öziñ əielderimizdiñ... tipti i̇erkekterdiñ de jürekterine qorqynyş Uialağan
sətte perno işu üşin Parijge ketip barasyñ...
Mohand onyñ sözin bölmei tyñdady, sodan soñ aq şekpenge oranğan
boiyn tiktedi.
– Talanyñ jasöspirimderi! Şynymen-aq osyny mūra ğyp aluğa tym
jassyñdar ma... əlde tym aqymaqpysyñdar?
Būl sözdi ol əbden köñili qalğan ünmen aitqan.
– Al i̇endi sendermen qoştasaiyn, öitkeni, i̇erteñ būl jerden ketem.
Ol özine i̇eñ jaqyn tūrğan kisiniñ qolyn qysty, al qalğandarymen
i̇ejelgi derevnia ğūrypy boiynşa: i̇ekeui bir-biriniñ qolyn birneşe ret süiip
qoştasty. Būdan keiin jūrtty aralap şyğyp, ərqaisysyna:
– Men ketem. Qoş bolyñdar, - degen.
Soñğy adammen qoştasyp bolğan soñ, jinalğandarğa būryldy:
– Al i̇endi mağan qarap alyñdar, Talanyñ jasöspirimderi, men ketkennen
keiin i̇esteriñe alyp, oz balalaryña aita jürersiñder.
Ol meşitke bettedi, ūzamai onyñ aiaq dybysy da sap bolğan.
Komendanttyq sağat ta bastalyp ketkeli qaşan. Alañ da qañyrap bos
qaldy. Olar aqyry i̇eşqandai şeşimge de kele almağan.
Üidi-üiine qaitqan olar kapitan djipiniñ dausy qaşan şyğar i̇eken dep
kütip jatty. Marsiiaktyñ ne oiy baryn i̇eşkim de bilmeidi. Tün işinde
birdeñeniñ dausy şyqsa boldy, sol i̇eken dep qalady. Ol aqyry kelmedi.
Tün ortasynda, sağat birge taman ədette alğaşqy şolğyn ötetin kezde
soldattardyñ aiaq dybysy i̇estiler me i̇eken dep tyñ da tyñdady. Biraq
şolğyn da kelmedi. Sağattar baiau jyljyp ötken saiyn ədettegi
nərselerdiñ boi körsetpeui iyqtarynan qara tastai janşi tüskendei
bolğan.
İreleñdep Talağa qarai bastaityn tas jolda auyr kölik legi körindi.
Tañ atar uaqyt ta taianğan. Būl kisiniñ sanasy qalğyp, közderi jūmyla
beretin i̇eñ qiyn şaq i̇edi. Şylym şeguge, söilesuge tyiym salynğan.
Motorlardyñ birkelki şuyly bei-jai otyrğan soldattardyñ qalğuyn
küşeite tüsken Ūzamai kapitan Marsiiaktyñ rotasyna qosymşa kömek
retinde būlardy jibergen derevnia da körinip qaluğa tiıs i̇edi. Būlar sondağy
soldattarmen birlesip, mañaidy qorşap alsa, Amiruş pen basqa da
komandirleri torğa tüspek. Kündiz dittegen jerge jetken boida soldattarğa
azdap köz şyrymyn aluğa mümkindik te tiıp qalar.
Lektiñ aldyñğy jağynda jai adamdar mingen jük maşinalary keledi.
Būl talaidan qoldanylyp kele jatqan təsil İeger būlar tosqauylğa tap
bolsa, birinşi soqqy əlgi qarapaiym adamdarğa tiedi. Sol i̇eki arada
soldattar maşinalardan qarğyp tüsip, bekinip ala qūiady. Ortada jük
maşinalary men tartqyştardan tūratyn lektiñ negizgi böligi keledi;
olardy i̇ekeui artynan, i̇ekeui aldynan - tört qūryşsauyt maşina qorşap
keledi. Maşinalardyñ ara qaşyqtyğy - otyz kadamnan. Būl dūşpan aiaq
astynan şabuyl jasai qalsa, tym jaqyn da i̇emes, sondai-aq dereu küş
biriktire qoiu üşin tym qaşyq ta i̇emes. Djip mingen kapitan jüris tərtibi
saqtaluyn baqylap, lektiñ birese aldyna, birese artyna şyğady.
Tañ şapağynyñ alğaşqy səulesi şyğys jaqta tau basyn şala bastağan
şaq. Qarama qarsy bette əli ūiqyda jatqan Tala derevniasynyñ sūlbasy
körinedi. Odan bylaiyraq tömendeu jerde SAS- tyñ şarşy tərizdes
ğimaraty tūr. Maşinanyñ birkelki gürildegen dauystary qaita-qaita
būlardy quyp jetip, basyp oza bergen kapitan djipiniñ şibörişe ūlyğan
üni basyp ketedi. Joldyñ i̇eki jağynyñ da zəitün ağaştaryn otap
tastağandyqtan lekti qorğap otyru da qiynğa soqqan joq.
Kenet tyryldağan avtomat dausy bir sekundtai ğana i̇estilip, tyna
qalğan. Aldyñğy jaqta kele jatqan kapitan atystyñ qaidan şyqqanyn
anyqtai almady. Oğan myltyq dausy añğardyñ müldem alys jağynan
şyqqandai köringen.
Kölikter legi az-kem uaqyt jürisin baiaulatyp, toqtauğa yñğailanğandai
köringen. Būdan soñ barlyq jaryqtaryn söndirip, jaiymen alğa qaita
jylji bastady. Soldattardyñ ūiqysy qaşyp ketken. Biraq qaitadan
jym-jyrt tynyştyq ornady. Ana jer, myna jerden ūlyp, şiböriler
bezip barady. Ai taudyñ tasasyna baryp jasyrynysymen, közge türtkisiz
qarañğylyq ornady. Bükil keñistik öli tynyştyq qūşağynda qalypty.
Arada birneşe minöt öter-ötpesten kenet bükil lektiñ boiymen avtomat
kezekteri satyrlap, jeke myltyq dauystary tarsyldap qūia bergen. Lektiñ
qai jağynan şabuyl jasalğanyn anyqtau mümkin i̇emes, tūs-tūstyñ bərinen
oq jauyp ketti. Maşinalardyñ ūzyn legi töbeden ūrğandai toqtady.
Soldattar jerge qarğyp tüsken. Tek jai adamdar otyrğan maşinalar ğana
janūşyryp Talağa qarai zymyryp barady.
Joldan köz aiyrmağan djip jürgizuşisi akseliatordy basa tüsedi.
Qasynda qybyr i̇etpei otyrğan kapitan tap i̇eşteñe i̇estimegen adamğa
ūqsaidy. Jürgizuşige djip aiqūş-ūiqyş joğarğy kerneuli elektr
symdarynyñ arasyn kesip ötip bara jatqandai əser i̇etken. Ol jauğan
oqtyñ nöserinen ötip ketudiñ qamyn oilap keledi, al kapitan bolsa ünsiz.
Qorqynyşyn körsetkisi kelmegen jürgizuşi doñğalaqtar tynymsyz
zymyrap kele jatqan joldan köz aiyrmastan, kapitannyñ būiryğyn
kütedi. Kenet ysqyrğan dauys i̇estildi de mañdaişa terezede myñdağan
jaryqşaqtar paida boldy. Jürgizuşi ne bolğanyn şynylar saudyrap
tüse bastağan kezde biraq bilgen. İendi ol joldy körmesten tejegişti
basqan.
– Toqtaiyn ba, kapitan myrza?
Kapitan ün qatpady. Jürgizuşi būrylyp qarasa, kapitannyñ basy
ūiyqtap otyrğan kisidei salbyrap ketipti. Gimnasterkasynyñ keudesinde
kişkentai tesik qarauytyp körinedi.
Jol boiyna jata - jata ketken soldattar qarsylyq körsetuge
tyrysty. Künniñ alğaşqy səulesi añğarğa tüsken. Əlginde ğana
tynyştyqqa ūiyğan auada qos ūñğyly pulemettiñ gürsildegeni,
avtomattardyñ tyryly, jeke atylğan myltyq dausy i̇estilse, osynyñ bərin
joğarylap ūşyp bara jatqan ūşaqtardyñ gürili basyp ketti.
Sai tabanyna panalağan soldattar sol jerden oq boratady. Barlyq
maşinağa birden şabuyl jasalğandyqtan, olar bastaryn biriktirip ülgere
almady. Kapitan qaza tapqan boida basşylyqty öz qolyna alğan
leitenant dūşpannyñ ornalasqan jerin de, sanyn da bilmegendikten,
qarsy şabuylğa dəti barmady. Onyñ üstine būl jantalasqan atysty
i̇estigen boida kömekke keler dep kapitan Marsiiakqa ümit artyp i̇edi.
Sağat jeti şamasynda dūşpan tylynda alğaşqy pulemet dausy
i̇estildi. Söitip, qym-qiğaş atystar bastalyp ketken. Bülikşiler
küşteriniñ basym böligin qarsy jaqqa būruğa məjbür boldy. Sonymen
qatar tas joldağy soldattardyñ da bastaryn kötertpei atyp jatty.
Tüske qarai aptap ystyq bastaldy. Lek boiynda oq atu da tiylğan. Tek
i̇eñ artqy jağynda ğana bir nükte qarsylyq körsetip jatqan. Gamlet
vzvodynyñ qarsy aldyna bekinip alğan bülikşiler myltyqtaryn sirek
atady, şamasy, oq-dərileri azaisa kerek. Olar joldy da atqylaumen
boldy. Būlardan i̇edəuir qaşyqta ornatylğan pulemet qarsylastar jatqan
jerdegi üime tastarğa tynymsyz qorğasyn boratumen boldy.
Gamlet pulemetti körgen joq, biraq pulemetşi i̇esinen adasqan siiäqty.
Atys toqtap, ūşaqtardyñ gürili tyiylğan kezde Gamlettiñ qūlağyna onyñ:
"Öñşeñ oñbağan! Teksiz bunuliler! Bəriñdi de jairatyp salam...
qaraqşylary!.." - degen boqtyq aralas sözderi i̇estilgen.
"Jigit aqylynan jazğan i̇eken", - dep tüidi Gamlet. Tek pulemetşiniñ
ğana dausyn i̇estigen bül onyñ jalğyz qalğanyn tüsindi. Bülikşiler dybys
bermedi.
Bülikşiler jaqtan birli jarym oq atylyp, nemese jel ürgen būta dir
i̇etse boldy, pulemetşi sol jerdi oqtyñ astyna alyp, sybaumen bolady.
Olar kete almağan bolar, öitkeni, ol üşin saidan asyp tüsuleri kerek,
al öitken jağdaida "oñbağan bunuliler!" dep qarğap-silegen
pulemetşiniñ qardai boratqan oğyna iligip keteri haq.
Boqtyq pen oq qatar borap jatqan jartas quysyna qarai bireudiñ
jolbarystai atylğanyn Gamlet tym keş baiqady. Alğaşynda būl ony
pulemetşiler tobynyñ bireui bolar dep oilağan. Pulemet tağy da bes-alty
mərte tögip - tögip jiberdi de... toqtai qaldy. Būl ünsizdik birneşe minötke
sozylğan. Sodan soñ ol qaitadan ata bastağanda Gamlet pulemet kezeginiñ
qysqa, arasyndağy üzilistiñ ūzaqqa sozylğanyn añğardy. Atqyş
oqtaspalaryn ünemdep tūrğan syñaiy bar... Kenet Gamlettiñ qasyndağy
pulemetşi aiqailap jiberip, üşke büktelip qalğan. Söitse, jartastağy
pulemet i̇endi būlardyñ özderin atyp jatyr i̇eken.
Biraq atys köpke sozylğan joq. Jarty sağattai uaqyt öter-ötpesten
pulemet kezegi azaiyp, sonsyn müldem toqtap qaldy. Gamlet pulemet
tūrğan tastyñ jaryğynan jalğyz qoldy sölepei kisiniñ sūlbasyn tağy
kördi. Gamlettiñ soldattary oğan bir mezgilde tūs-tūstan oq jaudyrğan.
Biraq fellaga jartas arasynda būlt-būlt i̇etip jügirip, aqyry jaqpar
tastyñ arjağyna asyp ketti.
Kapitan Marsiiak Gamletke öz vzvodynyñ jəne birneşe harkidiñ
küşimen fellagany tyğylğan jerinen quyp şyğuğa būiyrdy. Gamlet
jartasty qorşauğa aluğa əmir i̇etti. Soldattarynyñ birazy dūşpandy
qarauylğa alğan kezde, qalğandary oğan jaqyndauğa tyrysqan. Biraq
fellaganyñ dəldep atqan oqtary mañailatar i̇emes.
Bülikşiler tasalağan jartasty otyz qadam jerden aiqyn köruge
bolatyn i̇edi. Fellaga qaityp atqan joq. Gamlet soldattaryna toqtauğa
būiyrdy da işinen: "Ədeii istep jatyr. Bizdi jaqyndatyp alady da, aşyq
jerge şyqqan boida, qyryp salady. Qūian siiäqty ğyp", - dep oilady.
Gamlettiñ qasynda tūrğan harki fellagağa jaqyndap baryp, granat
laqtyrudy ūsyndy. Sonsyn körermiz dedi ol. Özi baruğa daiar tūr.
– Toqta! - dedi Gamlet. Söitti de aiqaiğa basty: - İei, beriliñder! Seniñ
dostaryñnyñ bəri qaza boldy, qaşyp ketti. Öziñ körmei tūrmysyñ? Beril
deimin, əitpese granat laqtyramyn!
Onyñ dausyn bəri de i̇estidi, biraq fellaga qybyr i̇eter i̇emes.
– Senbeimisiñ? - dedi Gamlet. - Ofitserlik sözim... Beril!
Ol sözin aiaqtap ülgermedi. Tas arasynan laqtyrğan avtomat aiağynyñ
astyna kelip tüsti. Tap sol sətte ūzyn boily fellaga da beri şyqqan. Janjağyndağy jaqpar tastar boiyn qysyp tastağan siiäqty. Fellaga jalğyz
qolyn köterdi. Qasynda tağy bir fellaga bar. Onyñ avtomaty iyğynda
asuly tūr. Ol da ūzyntyra siiäqty süiekti, qudai aryq, tek közderi ğana
jalt-jūlt i̇etedi.
Gamlet olarğa jaqyn keluge būiyrdy. Qolymen közin sürtken
ūzyntyra ilgeri jyljydy, avtomatyn qysa ūstağan i̇ekinşisi soñynan
keledi. Harki olardy dereu qorşap aldy.
– Sen nege avtomatyñdy tastadyñ? - dep sūrady Gamlet birinşisinen. Jalyqtyrdy ma?
– Oğy tauysylyp qaldy, - dedi ūzyn boily. Özi əbden qajyğan. Əri
mosqal tartqan kisi i̇eken. Səl ünsiz tūrdy da: - Komandirdiñ oğy da
tausylypty, - dep qoidy.
– Komandiriñ mynau ma? - dep sūrady Gamlet.
Harki orta boily jigitke tap berip, qolynan avtomatty jūlyp alğan.
– Al qolyñ qaida? - dep sūrady Gamlet. - Qolyña ne bolğan? - Akli
oğan əbden kirtigen közimen qaraidy. - Senen sūrap tūrmyn.
– Ony senderge i̇estelikke qaldyryp ketkem.
– Kaktustyñ arasynda ma?
– Kaktustyñ arasynda.
– Sen Aklimisiñ?
– Al seniñ atyñ Gamlet bolar.
– Serigiñ Əli Lazrak pa?
– Barlaularyñ jaqsy jūmys isteidi i̇eken, - dei saldy Akli.
Qasynda tūrğan Əli jūmğan auzyn aşpady.
Bossiüe lagerine auystyrğannan beri Ramdan bezgekten qūtyla almady.
Kün Uiasyna batyp, keş tüsken saiyn bükil denesi dirildep, ystyğy
köterilip, al tünde jiyrma adamnan jetimhana (qamaudağylar özderin
əzildep osylai ataityn) toptary ornalasqan baraqta denesi küiip-janyp,
qaradai tynysy tarylyp jatqan soñ tipti körpesin laqtyryp tastaityn.
Bossiüe soñğynyñ aldyndağy satydağy lager bolatyn. Al soñğy
satyly lager oñtüstikke tamanğy Pol Kazel i̇edi. Oğan i̇endi tərbiege
könbeidi degen, belsendilikterin küş qoldanyp qana beitaraptandyruğa
bolatyn tūtqyndardy jiberetin. Al Bossiüedegi qaita tərbiege könetin
qamaudağylar Sidi-Şamige jiberilip, sol jerde qaitadan aqyl-sanalaryn
tüzulep, ügittep jatatyn. Neğūrlym yñğaiğa könetinderi nemese özin jorta
solai körsetuge tyrysqandar būdan keiin Tefeşun lagerine baruğa
ümittenuine bolatyn i̇edi; ol jer bostandyqqa şyğar auyz bop sanalatyn
da, būl jerde milary soñğy ret juyp - şaiylğan keibireuler qalypty
tirşilikke qaityp oralatyn.
Ramdandy Pol Kazelge osy künge deiin tek densaulyğyna bola
jibermei jürgen: ol lagerdegi tərtip asa qatañ, aua raiy da qiyn i̇edi:
jazda mi qainatqan ystyq, qysta aiaz, qar jauyp tūrady jəne Saharanyñ
barlyq ūitqyğan jelderi osy jerde kezdesuge uağda bailasqandai tūs i̇edi.
Ramdan iştei: "Lager i̇emhanasyna nemese gospitalğa jatuym kerek,
əitpese barlyq joldastaryma auru jūqtyryp jürermin", - dep oilaityn.
Tūtqyndar qūrğan ūiymnyñ jūmysy oidağydai rettelgen. Olar:
jañalardy qabyldau, gigiena, saiasi jūmystar, tamaqtanu, lager
basşylyğymen özara qarym - qatynas siiäqty mindetterdi özara bölisip
alğan... Ramdanğa Magrib i̇elderi tarihy jöninde sabaq jürgizu jüktelgen.
Oğan mūndağy joldastarynan jəne jalpy lager ömirinen syrttauğa
i̇eşqandai mümkindik bolmady. Jəne būl öz sözderine qarağanda köpşiligi
"bülikten revoliutsiiäğa alyp baruyna mūqtaj" tūtqyndardy ügitteuge
tolyq mümkindik baryna ğana bailanysty i̇emes-ti. İeñ bastysy mūny
qorşağan aua tap özine arnap jasalğan sekildi köringen: Būl boiyna qairat
darytyp, i̇eger auruym bolmasa, lagerde təp-təuir ömir sürer i̇edim dep
oilaityn.
Ərbir i̇eki apta saiyn mūny da basqalar siiäqty "təubağa keluge"
şaqyratyn. Sol jerde psihologiiälyq qyzmet ofitserimen oñaşa qalğanda
anau barlyq qūpiiä ataulyny saqtauğa uəde berip, sonan soñ aitqyñ
kelgenniñ bərin ait, sūrağyñ kelgenniñ bərin sūra dep qūiatyn. Osylaişa ərbir.i̇eki apta saiyn barlyq tūtqyn ataulynyñ "oñ bağytqa" yñğaiyn bilip
alğan soñ, keibireuin i̇endi qaityp şyğa almaityn tyğyryqqa tireitini
sonşalyqty, olardyñ i̇endi keri şeginer jeri qalmaityn da, kün ötken
saiyn olarğa degen talapty küşeite tüsetin i̇edi. Al tüzelmeitinder
sanatyna jatqyzylğandardy mūndai əñgimege şaqyrudy da qūiatyn.
Lager komiteti Ramdanğa "təubağa kelu" ornyna neğūrlym jiı baryp,
sondağy təubağa keltiruşi kapitannyñ öziniñ basyn ainaldyryp jiberudi,
söitip, onyñ zalalyn barynşa azaitudy tapsyrğan. Osyndai ərbir
kezdesuden keiin Ramdan komitet aldynda i̇esep beruge tiıs i̇edi.
Söitip, "təubağa keltiruşimen" bir sağattan artyq əñgime jürgizgen
Ramdan beikünə keiippen tausylmaityn dəlelderiniñ arqasynda
psihologiiälyq qyzmet ofitserin əbden tyğyryqqa tirep, silikpesin
şyğaratyn. Aqyry anau şydai almai baqyryp qūia berdi:
– Būl jer ajal lageri! Ūqtyñ ba? İeger būl jerden şyqqyñ kelse,
aitqanymdy iste.
Ədettegi salqynqandylyğynan aiyrylğan kapitan būrynğy.
dağdysynan jazyp, mūnymen "senge" köşkenin Ramdan işinen "bir" dep
qoidy.
Ramdan birdeñe dep jauap beruge oqtala bergende radiotabaqşa
qyryldap qūia bergen. Būl qyryldau ylği da əldebir habar aitylar
aldynda bolatyn nərse.
– Tağy ne bolyp qaldy? - dep küñkildedi kapitan.
Ol Ramdanmen birge kabinetten şyqty.
– Tyñdañyzdar... tyñdañyzdar...
Biraq bei-jai seruendep jürgen tūtqyndar i̇eşteñe i̇estimegen əlpet
tanytqan.
– Jañalyq... Jūrttyñ bərin quantatyn... ülken jañalyq...
Dinamik tym joğaryda tūrğandyqtan i̇eki-üş tūtqyn bastaryn
kekjitip köterip alypty. Qalğandary būğan pəlendei i̇elp i̇etken joq.
– Amiruş, polkovnik Amiruş...
Dauys ər buyndy anyqtap aituğa tyrysyp baqty... Jaña ğana
salğyrttyq tanytqan adamdar tym-tyrys əliptiñ artyn bağyp tūr,
örepkigen köñilin i̇eşkim de jasyra almağan.
Dauys tyna qaldy... Ūzaqqa sozylğan tynyştyq ornady... Tym ūzaqqa
sozyldy.
– Tərtip küşterimen qaqtyğys kezinde... Amiruş qaza tapty.
Söz... tağy da sözder... Ramdannyñ sanasyna mən-mağynasyz jekelegen
sözder ğana jetken:
– Kabil taularynda jasyrynyp jürgen ūstatpaityn Amiruş... satyp
ketti... Bülikşilerdiñ qandy qol basşysy... Temir... Mən-mağynasyz
küres... Kezdesu... Diunkerkten Tamanrasetke deiin... qūşaq jaiyp... Ol
öldi... öldi... öldi... Amiruş...
Dauys tyna qaldy. Öli tynyştyqty i̇eşkim būza almaityndai körindi.
Ramdan psihologiiälyq qyzmettiñ kapitanyn müldem i̇esinen şyğarğan.
Onyñ kabineti bükil lagerdiñ üstinde i̇eñ joğaryda bolatyn. Sonyñ
tabaldyryğynan Ramdan öz joldastaryn köre alatyn i̇edi. Bəriniñ jüzderi
tastai qatyp, közderi soqyr kisişe i̇eşteñeni körmei qalğan tərizdi.
Sostiyp tūryp qalğan keiipteri düken jaimalarynyñ ar jağyndağy gips
manekender sekildi. Qimylsyz qalğan keiipteri men bet-jüzderine qarap
būlardy əldebir oiyn qoiu üşin ədeii jinap alğandai əser qaldyrady.
Kenet töñirekten ondağan, ondağan qoñyraular kümbirlep qūia bergen.
Kapitan tūtqyndar tobyna jaqyndady.
– İə, būğan ne deisiñder, jigitter? Jañalyq dep osyny ait!
Amiruştyñ şaruasy bitipti! Soğys ta bitti! Ūzamai bəriñ de üileriñe
qaitasyñdar, bəriñ... jəne men de... Men de üiime qaitam...
Ol jarqyratyp tazalağan i̇etigimen jer tepkilep, bilep ketti.
Ramdannyñ kürtesiniñ joğarğy tüimesinen ūstağan kapitan tipti özimsingen
syñaida söilep qūiady:
– İə, qartym, men de əielim men qyzymdy köretin boldym... Qyzymnyñ
jasy törtte... ədemi qyz! Körgiñ kele me? - ol qolyn gimnasterkasynyñ
qaltasyna apara berip, tez i̇esin jiyp aldy: - Jaraidy, baraqqa baryñdar...
Ramdan da tūtqyndardyñ soñynan ilbi berip i̇edi, kapitan ony
toqtatyp:
– Əitkenmen, şal, ne aitasyñ? - dedi.
– Ne jaiynda?
– Oqiğa jaiynda aitam!
– Qandai oqiğa?
– Sen nemene i̇estimediñ be? Senderdiñ qūryş, ūly adamdaryñ...
Senderdiñ batyrlaryñ... a? Būğan ne deisiñ?
Bəri añtarylyp qalypty.
– Psihologiiälyq qyzmetteriñiz jaqsy jolğa qoiylğan, - dedi Ramdan.
Bəri japa-tarmağai söilep ketken. Ərine, i̇eşqandai küdigi joq, jalğan,
psihologiiälyq qyzmettiñ oidan şyğaryp jürgen sandyrağy...
Ramdannyñ barağynda bəri tranzistorğa ūmtylğan. Bi muzykasy... Su
astyndağy añşylyq... "Söilep tūrğan Radio-Andorra"... "Djibs" tis
pastasy... Bi muzykasy... Bi muzykasy... Beitanys tilder... Bi muzykasy...
Kündizgi soñğy jañalyqtardy kütuge tura keldi. Sağat bir kezinde
ūstamdy qoñyr dauys:
– Hanymdar men myrzalar! Frantsiiänyñ Aljirdegi ökiletti ökili
Deluvrie myrza Aljir halqyna mañyzdy habar aitady...
Diktordyñ dausynan keiin habarlağyştan bireudiñ aldymen mañğaz,
sonsyn birte-birte qataiğan üni şyqty:
– Keşe soltüstikte tərtip küşteriniñ əskeri Tuniske bet alğan
bülikşilerdiñ iri qūramasymen şaiqasty. Keskilesken ūrys kezinde
aiuandyğymen köpke məlim bülikşilerdiñ basşysy Amiruş qaza tapty...
Sözder. Tağy da sözder... "Marseleza"... Diktordyñ şattanğan dausy...
Tūtqyndar baraqtan şyğyp, aula işin beibereket kezip jür. Sözderi men
qimyldarynan toryğu nyşany baiqalady. Būdan keiin olar lagerge
bettegen tikūşaqty kördi. Ol lager aulasynyñ üstinen şūğyl būrylğanda
odan myñdağan aq qağazdar şaşyldy. Ünparaqtar ülken de qolapaisyz
köbelekter tərizdi auamen qalyqtap kelip, jaiymen jerge qonyp jatty.
Olardyñ ərqaisysynda: "Amiruş qaza tapty, i̇endi Kabiliiänyñ i̇erkin
tynystauyna bolady", - dep jazylypty.
Ūzamai tizbek boiynşa lager komitetiniñ: "Bəriñ üşinşi baraqtyñ
qasyna jinalyñdar", - degen nūsqauy da jetken.
Bəri jinalğan kezde komitet müşeleriniñ biri bir minöt ünsizdik
jariiälady... Kimge i̇ekeniniñ atyn atamady.
Būdan keiin Ramdan söz aldy. Ol qajetti sözderdi qinala sūryptap,
tūtyğa söilegen. Üni kömeiine keptelip qalğandai. Kenet onyñ oiyna:
"İeger Amiruş qaza tapsa, oğan bireu opasyzdyq jasağan", - degen oi sap
i̇ete tüsken. Közinde aşu-yzasy būrq i̇etti. Ramdan ūzaq söiledi, dausynda
bağy zamandardan jalğyz qaruyna ainalğan dausynyñ kekşil saryny
bilinip tūrdy. Qazir i̇eşqandai oqys oqiğa tipti ğalamat apatqa ainalyp
ketkenniñ özinde joryqqa şyqqandarğa böget bola almaidy degen oi
kelgen.
– Bauyrlar, - dedi ol, - adamdar ketedi, biraq revoliutsiiä qala beredi!
Amiruş qaza tapty, biraq bizdiñ taularda, japan dalamyzda, sai-salalar
men qalalarda, köz jasymyz ben tastüiin batyl şeşimimizde
milliondağan Amiruşter jür... Onyñ ruhy bizdiñ myñdağan i̇erlerimizdiñ
ruhtarymen birge köz jüzinen ərdaiym bizge qarap tūrady...
Ramdan jötelge bulyğyp, əri qarai söilei almady. Baraqqa qaityp
kelip, jatyp qaldy. Jigitter jylap tūrdy.
Tañ atpastan derevnia köşelerine tolyp ketken harki üidi-üige basaköktep kirip, əielder men i̇erkekterdi myltyqtyñ dümimen ūryp köşege
şyğara bastady. Jūrt mūny köz ilmesten, tüni boiy kütken i̇edi.
İeresekterdiñ soñynan ūiqylaryn aşa almağan balalar da i̇erip barady.
Qarañğy köşelerde asqan əbigerşilik ornady. Soldattardyñ aqyrypjekirgeni, əielderdiñ oibailağan dauystary, balalardyñ jylağany osynyñ bəri siyrdyñ möñiregen, i̇eşkiniñ baqyldağan, i̇esektiñ aqyrğan
ünderine qosylyp, azan-qazan boldy. Baqyryp-şaqyryp, aldyna
kelgenderdi ūryp-soqqan harkilerden qaşqan adamdar men maldar señdei
soğysty.
Baqtaşylarğa maldy SAS ğimaratyna aidap baruğa əmir i̇etken.
Tūrğyndardy Du-Tselnin alañyna jinady, sonda keluge tiıs kapitan
Marsiiak būlarğa öz şeşimin aitpaq körinedi. Marsiiak Taiebke: "Bərin
aidap əkeliñder! Aurulardy da, jükti qatyndardy da, ölgeli jatqandardy
da jetkiziñder!" - dep būiyrypty. Meziannyñ qyzynyñ tolğağy bastalyp
ketip i̇edi. Harki ony da alañğa aidap aparmaq bolğanda, amin üide qala ber
degen. "İeñ qiyn qylsa, būlar seni öltirer".
Du-Tselninge i̇eş uaqytta osynşa halyq jinalyp körgen i̇emes.
Olar birneşe qatar bolyp, bir-birine süikenisip kütip tūr. Şaldar men
jasöspirimderdiñ art jağynda ala qūla köilek kigen, bala kötergen
əielder. Bəriniñ közderi alañnyñ şetindegi tañğy jelmen aqyryn
jelbirep tūrğan jalau jaqta. Marsiiak sol jaqtan keluge tiıs.
İeşkim tyrs i̇etken dybys şyğarmaidy. Əielder balalaryn jūbatyp,
qoldarynda terbetip qūiady. Bir şetten tolyq ūiana qoimağan kəri qorazdyñ
qiqyldağan üni i̇estildi... Basqalary da oğan əlsin-əlsin qosylyp i̇edi,
əteşter qañyrağan üilerde şaqyrğan soñ ba, ünderi tym zarly şyqqandai
bolğan.
SAS jaqtan əldebir oğaş dybystar qūlaqqa keledi. Aiqyn i̇emes
dybystar arasynan anda-sanda i̇esektiñ aqyrğany, i̇egizdiñ ökirgeni,
baqtaşylardyñ aiqaiy i̇estilip qalady: maldy bir-birine tiıskizbei, qaşyp
ketuine de jol bermeu olarğa da oñai soğyp jatpağan tərizdi.
– Aqyry köpten kütken merekeleriñ de keldi-au! Meiramdaryñ qūtty
bolsyn, Talanyñ jamağaty!
Ədeii kiıp alğan aq şekpeniniñ i̇etegin jelbiretip, əskeriniñ aldynda
jürgen generaldai şarualar tobynyñ aldyna şyqqan Taieb olarğa
qoqilana qaraidy.
– Aqyry bəriñ de jinaldyñdar!.. Bəriñ de mereke qūrmetine... Talanyñ
ūly meiramynyñ qūrmetine bas qosyp qalypsyñdar!
Ol qarq-qarq küldi, külkisi jym-jyrt tynyştyqta anyq i̇estilip tūr.
– Bügin sazailaryñdy tartasyñdar... saitan alğyrlar! Talanyñ
meiramynda! Sen de qūr qalmaisyñ!.. Tyğylatyn i̇eşteñe joq.
Taieb jūrttyñ arqasyna kölegeilep, basqalar tərizdi jerden közin
almai tūrğan əieline şüilikti.
Kenet ol baqyryp jiberdi:
– Taiaq jegen it siiäqty jerden köz.almai tūrğandaryñ ne?
Sodan soñ zymiiändana jymiyp qoidy:
– Əitkenmen, bir i̇esepten osylaryñ dūrys.
Soqpaq jolmen güjildep kele jatqan kapitan djipiniñ üni mūnyñ
dausyn basyp jiberdi. Bir əiel i̇esinen tanyp, qūlap tüsti. Bala jylady.
Taieb ünsiz qaldy. Djiptiñ gürili jaqyndap keledi. Mineki ol alañnyñ
şetine de jetken, birden tynyştyq ornady, biraq maşina körinbedi.
Jalau jelbirep tūrğan jerden kapitan körindi, özi jalğyz i̇eken. Ol
būlarğa qolyndağy qamşysymen oinap, ünsiz qarap tūr. Ūzamai vzvod
komandirleri de jetti, tūs-tūstan qaptap kelgen qaruly soldattar alañdy
qorşap aldy. Şamasy, būğan deiin i̇eleusiz jasyrynyp tūrsa kerek.
Taieb:
– Tik tūryñdar! - dep jarlyq berdi. .
Şaldar azdap boilaryn tikteuge tyrysty. Balalar əskerilerge i̇eliktep,
symdai tartylğan. Əielder ne isteu kerektigin tüsinbesten, kapitanğa,
Taiebke, soldattarğa qaraidy.
– Jaraidy! - dedi kapitan. - Osy kölgirsigenderiñ de jeter!
Ol topqa jaqyndady. Avtomatty soldat qasynan i̇eki i̇eli qalar i̇emes.
– Myrzalar, sender bizdiñ senimdi aqtamadyñdar. Biz mūnda senderdi
qorğau üşin kelip i̇edik. Sender bizge kömektesu üşin şyrpy basyn da
syndyrmağandaryñmen qoimai, - az-kem istegenderiñ, qazir anyqtalyp
otyrğandai, bizdiñ qyrağylyğymyzdy kemitu üşin jasağan əskeri
ailalaryñ bolyp şyqty. Jəne bizge qarsy soğysqandarğa sanaly türde
qol ūşyn berip otyrypsyñdar. Aqyry būlai istegen i̇ekensiñder, mūnyñ
nege aparyp soqtyraryn da biluge tiıssiñder, qazirden bastap sender
qorğaudy qajet i̇etetin jai azamattar i̇emes, bülikşi top bolyp
i̇eseptelesiñder, al bülikşilerdi qūrtu kerek. Mūndai tañdau jasağan da
özderiñ! Teginde, būl jağdai meni de qanağattandyrady: aqyry bəri de
oryn-ornyna keldi! Sender jausyñdar, sondyqtan senderge dūşpan
retinde qaraityn bolamyz!
Kapitanğa Taiebtiñ mūnyñ sözin audarğany, qalai bolğanda da dauys
yrğağy ūnamady. Būl sözderiniñ qatal, biraq naqty i̇eşqandai bükpesiz
siiäqty i̇estiluin qalap i̇edi. Būğan Taieb tym lağyp ketkendei köringen.
Dauystağy osynşama menmendik jəne öşpendilikpen mūnyñ sözindegi
qaisar, əri ədil de qatal oidy jetkizuge bola ma i̇eken?
Aldyna qarağan Marsiiak Taieb sözdiñ zərin tögip jatqandardyñ
salbyrap ketken bastaryn kördi. Olar oñbai ūtyldy. Al būl aiauşylyqty
da, öşpendilikti de bilmeidi. Ol tek ədilettiñ jaqtauşysy ğana. Būğan
dūşpannyñ qarsylyğyn toitar degen i̇eken, būl soğan ne qajet bolsa, sony
isteidi. Qalğandary qolbasşylyqtyñ nemese ailaker əri zūlymdyq
kommunistik nasihatqa yñğai berip ülgergen Gamlet siiäqty adamdardyñ
jūmysy.
Kapitan kinəli jəne kinəsiz dep i̇eşkimdi alalamaitynyn, öitkeni,
bəriniñ ym - jymy bir i̇ekenin aitty. "Tipti qylmystyq kodekste de
qylmyskerdi jasyrudyñ qylmys bolyp tabylatyny turaly" bap bar, al
senderdiñ ünsizdikteriñ, əlbette, soğan qatystaryñnyñ baryn dəleldeidi.
Būdan keiin ol Taiebke Tala tūrğyndaryn tügendep şyğudy būiyrdy.
Balalar üşin i̇eresekter jauap beruge mindetti. Attary atalğan boida
şarualar jalpy toptan şyğyp, bir jaqqa sap tüzep tūruğa tiıs boldy.
Taieb Mohand Saidtyñ atyn atağanda, ūzaq bögelip qaldy.
– Meniñ qymbatty jienim qaida jür? - dep keketti ol. Ony toptan
izdestirdi. Bireu onyñ qolynda kapitan qol qoiğan rūqsatnamasy
bolğanyn, öziniñ bir jaqqa jolauşy ketem dep jürgenin aitqan. Biraq ol
üşin qaqpadan şyğyp ketuge tiıs qoi. Əitkenmen, ötken tünde jai
azamattardyñ ornynda qarauylda tūrğan soldattardyñ i̇eşbiri onyñ
qaqpadan şyqqanyn körmepti. Özi ədetinşe meşit baspaldağynyñ aldynda
otyrğan joq pa i̇eken? Bireudi jiberip i̇edi, onda da joq bolyp şyqty.
Kapitan tügendeudi jalğastyra beruge būiyrğan. Belaid da joq i̇eken, onyñ
leitenant Delekliuzdiñ uaqytynan beri tūraqty rūqsatnamasy bolypty.
Tügendeu aiaqtalğan soñ Taieb kapitan Marsiiakqa:
– Mohand Said pen Belaid joq jəne i̇eki əiel artyq, - dep baiandady.
Sausağyn iegine tirep alğan kəri Titi aldynan köz almai qozğalyssyz
qatyp qalğan. Onyñ qasynda arqasynda qalğyp otyrğan balasyn jaiymen
terbetken Tasadit tūr.
– Būlar da basqalarmen birge jürsin! - dedi Marsiiak.
Taieb olarğa jaqyndady. Kapitan Gamletke būryldy:
– Bülikşilerdi osynda əkel!
Qasynda tūrğan soldat symdai tartylyp, ornağan tynyştyqta
ökşesiniñ sart i̇ete qalğany anyq i̇estildi.
Gamlet Du-Tselninnen tömendeu tūrğan djipke bettedi.
Ol i̇eki imjuhedany aldyna salyp qaityp oraldy. Aldynda samaiyn
qyrau şalğan i̇eñkiş ūzyn boily kisi jaiymen kele jatyr. Öziniñ bir-aq
qoly bar. Onyñ artynan orta boily bir jigit ilesip keledi. Özi janjağyna qarap, jymiyp qūiady. Alañdağylardyñ tūla boilary türşikti.
Bəri bastaryn köterip alğan.
Tasadit ta balasyn şaiqalaqtatqanyn qoidy. Kapitan da yrjidy.
– Mynau... mynau Akli. Mūny jasyryp jürgen keibireuiñ tanuğa
tiıssiñder.
Akli basyn bir silkip qoidy. Əbden qajyğan keipi bar.
Kapitan i̇ekinşi jigitke qarady:
– Al mynau...
Ol jūrtqa qarady. Arada ūzaq uaqyt ötkendei bolğan.
– ... Mūnymen senderdi tanystyrudyñ da qajeti bolmas.
Söitti de baqyryp jiberdi:
– Būl senderdiñ batyrlaryñ!
Közi topty şarlap ketken.
– İə, ne aitasyñ, Farrudja? - dedi aqyry ony közimen izdep tauyp
alyp. - Sen mūny tanityn şyğarsyñ?
Farrudja oğan közi baqyraia qarağan.
– Senen sūrap tūr! - dep baj i̇ete qaldy Taieb.
Farrudja i̇estiler-i̇estilmes ünmen:
– Būl meniñ bauyrym Əli, - degen.
Əli būlardy jaña tanyp tūrğandai şarualardyñ betterine tesile
qaraidy.
– Seniñ bauyryñ Əli keşe bizge şabuyl jasağan jasaqtyñ komandiri,
- dedi de kapitan biraz ünsiz qaldy. Sol sətte derevnianyñ ana basynan
soñğy qorazdyñ şaqyrğan dausy i̇estildi.
– Talağa aşyq türde kele jatqan bir rota soldat... Audar, - dedi ol
Taiebke, - tūtqiyldan şabuylğa ūşyrady... Ait būlarğa: Əlidiñ
adamdary opasyzdyqpen tap berdi de. Būl soğys i̇emes, būl qaraqşylyq...
Dəl i̇etip audar: qaraqşylyq dep.
Akli birdeñe degisi kelgendei, oqys qozğala berip i̇edi, mūny
baiqağandardyñ bəri şoşyp ketti. Būl üşin de, özderi üşin de qoryqty.
Biraq ündemei-aq qoi degenge i̇eşqandai mümkindik bolmady, jūrttyñ bəri
soğan tesile qarap qalğan. Tek Əli oğan būrylyp:
– - degen.
Būdan keiin Akli qaitadan bei-jai keipine tüsti.
– Senderdiñ batyrlaryñnyñ qolynan jetpis bir soldat qaza tapty.
Mūny senderden jasyrmai-aq qūiaiyn.
Akli qystyğa jymidy. Şarualar: "Myna ūzyntyra özin ne kütip
tūrğanyn bilmeidi -au", - dep oilağan. Gamlet basyn salbyratyp, qoldaryn
keudesine aiqastyryp tūr.
Kapitan sözin jalğady:
– Adam özin qoğamnan tys qoiğanda, bizde...
Taieb qajetti sözdi qapelimde taba almai, qanşa bastağanmen, audara
almağan.
Kapitan Marsiiak onysyn baiqap qaldy.
– Ne qarap tūrsyñ? "Qaraqşyny öltirer bolar" degendi audarsañ bitti
i̇emes pe!
– Ūlym, jaryğym! - dep jaryqşaqtanğan dausy i̇estildi Sminanyñ.
Kapitan oğan bir qarap alyp, sözin jalğastyrdy:
– Adam özin qoğamnyñ tys qoiğan kezde... qoğam özin-özi qorğauy tiıs.
Biz örkenietti adamdarmyz. Audarşy, - dedi ol Taiebke, - jyrtqyş i̇emes,
örkenietti adamdarmyz... Sondyqtan, bireu ölim jazasyna kesilse, odan
soñğy tilegiñ qandai dep sūraimyz...
Ol qaltasynan sigarettiñ kögildir qorabyn şyğaryp, jalaudyñ tübine
qarai laqtyryp tastady.
– Qane, - dedi sonan soñ Əlige qarap, - al mynany!
Alañda jartylai şeñber jasap tūrğan adamdar sūlbasy siqyrly
taiaqtyñ əmirimen bolğandai əldeneni kütip, qimylsyz qatyp qalğan.
Aqyryna deiin tartylğan serppeniñ şiryğyp, bosap keter uaqyty jetken
siiäqty. Olar tipti tynys aludy da qoiğandai köringen.
Bəri tym-tyrys. Marsiiak bir söz aitsa bitti, qūryp ketetin adamnyñ
bolar-bolmas kekesin jymiysynan özge i̇eşteñeni körer i̇emes.
– Meniñ būiryğymdy i̇estidiñ be?
Anau aiylyn jiiär türi körinbeidi.
– Men temeki tartpaimyn.
– Öziñ bil. Biraq i̇eger atylar aldynda qorapty kötermeitin bolsañ,
onda myna tobyrğa oq jaudyruğa būiryq berem.
Əli bir-birlerimen iyq tirestirip otyrğan şarualar tobyna köz
jügirtti. Köz qarastarynda sūmdyq jalynyş tañbasy bar, qorqynyştan
i̇erinderi dir-dir i̇etedi. Qorqynyş Uialağan qara tobyr!
Ol i̇ezuin jiyp alyp, kapitannyñ közine tik qarady da, jalau bağanyna
qarai būryldy.
– İeger qorapty aluğa i̇eñkeier bolsañ, türegep tūryp öle almaisyñ, dep myrs i̇etti Akli.
Marsiiak soldatqa qarady:
– Daiynbysyñ?
Ol sūq sausağyn joğary köterdi. Əli kapitan üşke... onğa... deiin
sanai ma nemese qolyn şūğyl sermep qala ma, sony bilmei tūr.
Soldat ökşelerin tars i̇etkizip, avtomatynyñ ūñğysyn jerge qaratyp,
qolyn şürippeden almağan küii kapitannyñ būiryğyn kütti.
Əli jalau bağanyna qarai bir qadam attady. Ol iyqtary salbyrap
ketken tobyrdy közimen şolyp ötip, kapitanğa, Gamletke, avtomatty
soldatqa jymiyp bir qarady da, alañnan şyğar jerdegi jalau jelbirep
tūrğan bağan tübindegi qaraiyp jatqan kögildir qorapqa qarai aiañdağan.
Qolyn şūğyl tömen tüsirgen kapitan qasynda qimylsyz tūrğan
soldatyna qarady.
– Ne qarap tūrsyñ, Buten, tūtqynnyñ qaşuğa yñğailanğanyn körmei
tūrmysyñ!..
Əli qoldaryn jaiğan küii jol üstine i̇etpetinen qūlap tüsti. Basy bir
jağyna qarai qisaiyp, jartylai aşuly i̇erinderi jerdi öbip jatqandai.
Avtomat kezegi asa qysqa şyqqan.
Bei-jai keipinen zamatta aiyrylğan Akli özine de bağyttalğan
avtomat kezegin kütkendei aldymen Marsiiakqa, sodan keiin soldatqa
qarağan. Biraq būğan i̇eşkim de nazar audarmady: bəriniñ közder! Əlidiñ
məiitine auğan.
Akli sonda əskeri saptağydai jerde sūlap jatqa Əli jaqqa kilt
būrylyp, şarasyz közderin soğan qadap, tik tūra qaldy da basyn
kökjitken küii jalğyz qolyn şekesine aparyp qūrmet bilgisin bildirdi.
Qūlaqqa ūrğandai tynyştyqta anda-sanda SAS jaqtan tabynnyñ
ökirgen üni men malğa zorğa ie bolyp tūrğan baqtaşylardyñ aqyrypzekirgen dauystary qūlaqqa şalynyp qalady. Farrudja i̇estiler-i̇estilmes
ünmen:
– Əli, bauyrym! - dep bebeulei bastağan.
Kenet qūlaqty jarğan bir oibai i̇estildi. Jūrt ün qatuğa jasqanyp
tūrğan tynyştyqty Tasadittiñ i̇essiz baqyrğan aşy dausy jaryp
jibergen.
Būğan tağy bir əielder qosylyp, Du-Tselnin alañy Talanyñ barlyq
qatyndarynyñ auyzdarynan şyqqan oibailağan zarly ünge, joqtap,
şyñğyryp jylauğa ūlasyp ketti.
Qas qağym sətte Marsiiaktyñ i̇esine Salliustiiäny audarğan latyn
mūğaliminiñ dausy tüsip, sonau kökjiekten köz aldyna jügen-qūryq
timegen asau attardyñ qaharly qūdaiy i̇elestegendei, İugurt tağylary salt
attylarynyñ dübiri qūlağyna şalynğandai küi keşken. Ol közin qaita
aşyp i̇edi: qarsy aldyndağy jerdi qūşa qūlağan Əlidiñ məiiti közine
tosyldy.
Alğaşynda kapitanğa Ain-Taia jağajaiyndağy aua raiynyñ typ tymyq kezderinde suğa jeter-jetpes qūm üstinde kösilip jatqanda teñiz
tolqyny jaiymen sipalai aiağyna tigeni tərizdi myna dauystar da köp
əser i̇ete qoimağan. Biraq ūzamai dauyl qataiyp, myna ūlyğan, zarlağan
dauystar töbe qūiqany şymyrlata küşeiip ketken kezde arqasyna
qorğasyn oqtar satyrlap tiıp jatqandai körindi.
Ol jalt būrylyp, soldattaryna qysqa ğana būiryq berdi. Soldattar
myltyq zatvorlaryn sart-sūrt i̇etkizip, auağa oq ata bastağan. Ulap-şulap,
joqtau salğan jūrttyñ üstinen avtomattyñ qysqa kezekteri dar-dar i̇etedi.
Būdan keiin soldattar tutūğyr tübine sap qūryp, myltyqtaryn topqa
kezengen. Akli qolyn əielder jaqqa sermep qaldy.
– Daien, - dedi ol, - jeter i̇endi.
Dauystar zamatta sap boldy.
– Öte jaqsy! - dedi kapitan Marsiiak.
Ol Taiebke būrylğan:
– Audar mynalarğa. Birinşiden, məiitti jerleuge tiym salamyn.
Taieb audaryp tūr, biraq kapitan būrynğy özine degen nyq senimin
joğalta bastağandai.
– Senderdiñ itteriñ aş jürgen bolar, solai ma?
Ərine, būl jai aityla salğan söz i̇edi. Talada ürerge it te qalmağan,
öitkeni imjuhedter kelgen kezde tünde ürmesin dep olardy i̇eki jyl būryn
tegis qyryp tastağan bolatyn:
– İekinşiden, Taladan ketu üşin bir sağat uaqyt berem. Bir sağattan
keiin derevnialaryñdy zeñbirekpen atyp, joiyp jiberemiz!
Ol üstiñgi i̇ernin aşyp, tisin aqsitty. Onyñ aitqanyn audarğan boida
Taieb kapitanğa:
– Al meniñ üiim ne bolmaq, kapitan myrza? - dep sūraq qoidy.
– Seniñ üiiñ be? Sen Talanyñ tūrğyny i̇emessiñ be nemene?
Jūrt derevniağa qarai lap qoidy. Soldattar basqa jolmen
SAS - qa bet alğan. Ūzamai Du-Tselninde tañğy kün səulesiniñ astynda
tek Əlidiñ məiiti ğana jatty. Alañ üstin ainalyp jürgen qarğalar əlsinəlsin qarq-qarq i̇etedi.
Jūrt qalai jinalu kerektigin, neni alyp, neni tastau kerektigin de
bilmedi. Aldymen olar qolyna tüskenniñ bərin jinastyra bastağan,
öitkeni, osy zattardyñ bərine közderi üirengen, bəri de qymbat sekildi
köringen. Biraq ūzamai buynşaq-tüiinşekteri şeksiz qampiyp, köterip
jüre almaityndai halge jetti. Kapitan SAS aulasynda qamauly tūrğan
qaşarlar men i̇esekterdi de aluğa rūqsat i̇etpedi. Būdan soñ olar jiğan
zattaryn qaita qoparystyryp, qoldaryna alğaş tüsken zattaryn qaitadan
alyp tastap, əlek-şəlekteri şyqqan. Köpşiliginde sağat ta joq i̇edi, aqyry
adamdar señdei soqtyğysyp, i̇endi qanşa uaqyttary qalğandaryn da
bilmei, sergeldeñ küige tüsip, apşylary quyryldy.
Talanyñ köşeleri qañyrap bos qaldy. Tek Mohand Said qana üiiniñ
mañyndağy kişkene alañda ylği da otyratyn ornynda qybyr i̇etpesten
otyr. Derevnianyñ joğarğy jağynda tūratyn Du-Tselnin alañynan qaityp
oralğan şarualar onyñ sol jerde tük bolmağandai baiağy qalpynda
otyrğanyn körgen. Odan nege ketpegenin sūrauğa i̇eşkimniñ mūrşasy
bolmady. Biraq bəri de oğan jamyrai aiqailap, üiine baryp zattaryn
jinastyruy kerektigin, öitkeni, derevniany talqandağaly jatqanyn
aitqanmen, anau i̇ejelgi ədetinşe tük i̇estimegen kisişe meñireu qalpynda
qala berdi.
Alğaşqy snariad kelip jarylğan sətte əli i̇eşkim üiinen şyğyp
ülgergen joq-ty: bəri de əli bir sağat ötken joq jəne Taieb nemese tağy
bireu kelip i̇eskerter dep oilağan. Şyndyğynda, qyryq bes minöttei ğana
uaqyt ötip i̇edi, biraq is-qimyldy jedeldetkisi kelgen kapitan əzirge
derevniağa i̇emes, odan syrtqary jerge oq ata beruge əmir i̇etken-di. Biraq
snariadtyñ qaida baryp jarylğanyn i̇eşkim de bilgen joq.
Bəriniñ de i̇esteri şyğyp ketti. Jiyn-terindi retteuge tyrysqan
i̇erkekterdiñ dauystaryn əielderdiñ şyñğyrğan, oibailağan dauystary
kömip ketti.Tūs-tūstan zəreleri zər tübine ketip atyp şyqqan adamdar
köşelerde ūilyğyp, ülken buynşaq-tüiinşekterimen birin-biri qağa-mağa
bastary auğan jaqqa bezip barady. Balalar tynymsyz qyt-qyttağan
tauyqtarğa qarauğa tiıs i̇edi. Ūzamai barlyğy Du-Tselnin alañyna jəne
oğan japsarlas köşelerge jinalyp, SAS - tyñ mañyna jolamas üşin
Oñtüstik qaqpağa qarai josyldy.
İekinşi snariad būlardyñ bastarynan asyp ötti. Derevniadan əli şyğyp
ülgermegender meşit mūnarasynyñ kül-talqany şyqqanyn körgen. Būlar
jüristerin jyldamdata tüsti. Əlsizderi men əbden zəresi ketkenderi
qoldaryndağy zattaryn tüsirip aldy, olary jotadan tömen qūldilağan
jūrttyñ aiaqtaryna oralğy bolyp, əlekke tüsirdi. Balalar alğa tüsip
jügirip ketken. Şaldarmen qatarlasyp, olardy jalğyz tastap ketpei,
əielder keledi.
Derevniany atqylamas būryn kapitan i̇eşkim qalyp qoimady ma dep
Taiebti Talany qarap keluge jibergen. Taieb öz üii tūrğan jaqtağy
teristik qaqpadan kirdi. Üiine kirip barsa, zattarynyñ bəri sol
oryndarynda qalypty, əieli i̇eşteñe almağan, it neme! Ol jantalasyp
zattaryn jinastyra bastağan. Biraq sol i̇eki arada keşiguge bolmaityny:
kapitan Taiebti üiimen, bükil derevniamen qosa jaryp jiberuden jüzi
janbaityny i̇esine tüsti. Ol jinağandaryn aulağa laqtyryp tastap, dalağa
şyqty.
Qañyrap qalğan köşelerde aiağynyñ dybysy jañğyryğyp i̇estiledi. Ol
bos qalğan üilerge bas sūğyp kirip körgen. Bar jerde de i̇endi i̇eşkimge
qajeti joq i̇eski-qūsqylar, kiım-keşekter jairap jatyr. Taieb zamanaqyr
aldyndağy jym-jyrt tynyştyqta qalğan jalğyz tirşilik iesi siiäqty,
tipti snariad dausynan şoşynğan şekşekter de ünsiz qalğan. Kenet jürek
jağy şanşyp ketken Taieb soñğy üiden atyp şyqty. Ol jan-jağyna
qarady: tiri jan joq. Balalar bar tauyqtardy alyp ketipti. Tipti qūstar da
bir jaqqa ūşyp ketken. Ol bireu-mireu: "İei! Şaaban, Malha, Mezian,
mūnda keliñder!" - dep aiqai salam, bolmasa bir jerden bala jylar dep
tyñ tyñdağan. Tyrs i̇etken dybys joq!
Sonymen ne boldy? İağni, i̇eşkimniñ qalmağany ğoi! Şynynda, tiri jan
qalmai ketip qalğan ba? İendi myna qabyrğalarda, myna alañdarda,
köşelerde mūnymen təjikelesetin i̇eşkim qalmapty. Būğan jauap qatatyn
i̇eşkimniñ bolmağany ma? İağni, myna qañyrağan qonysta qalğan soñğy
tirşilik iesi özi bolğany ğoi. Onyñ bet aldy beze jönelgisi keldi.
Degenmen tym qūryğanda öz dausyn i̇estu üşin i̇esik - i̇esikke baryp, alañda,
köşede:
– İei, qaisysyñ barsyñdar? Bar bolsañdar, dalağa şyğyñdar! Derevnia
qazir talqandalady! - dep damylsyz aiqailaumen bolğan.
Basynda mūnysy özine ūnap ta qaldy. Biraq i̇eşkim jauap
qatpağandyqtan, üni de salğyrt tartyp, bəseñdei berdi. Aqyry aiqaiy
kömekeiine keptelip, qañyrağan bos üilerdiñ ortasynda jalğyz bezektep
keledi. Talanyñ köşeleri osynşama ūzyn dep būl i̇eş uaqytta oilamapty.
Derevnianyñ joğarğy jağyndağy kirer auyzda ol toqtai qaldy. Şağyn
alañ üstinde kökjiek pen Djurdjura qyrqasyn kölegeilep tūratyn meşit
mūnarasyna əbden közi üirenip ketken i̇edi. İendi sol jerden aspan aiasy
anyq körinip tūr. Al meşit aldyndağy üiilip qalğan tastar, arqalyq
ağaştar, köne şatyr qaldyqtarynyñ qasyndağy qabyrğa basqyştarynyñ
joğarğy tepkişinde aq şekpenge oranyp, jymqyryp alğan i̇erinderine
sausağyn tigizgen küii būdan oqty közin almastan Mohand Said otyr...
Taieb aldymen şeginip ketken, sonan soñ i̇esin jiyp, oğan jaqyn kelip,
baspaldaqtan közin almastan:
– Da Mohand, Allah jar bolsyn! - degen.
Mohand Said tyrs i̇etpedi.
– Da Mohand, - dep sözin jalğastyrdy Taieb, - qazir derevnianyñ küli
kökke ūşady.
Mohand kirpigin de qaqpady.
– Ne ğyp otyrsyñ, Da Mohand. Qarasañşy, - ol mūnara üiindisin
körsetti, - analar atysty bastap ta ketti.
Taieb jan-jağynan qarağyştap, əri-beri jürip ketti.
– İrumender i̇eşteñeni de aiamaidy! Körersiñ, birde-bir üi qaldyrmai
bərin jermen jeksen i̇etedi! Olar bərin de joiyp jiberedi! İrumenderdiñ
nesi ketedi? Būl olardyñ qonystary i̇emes qoi! Mūny olar tūrğyzğan joq,
mūnda ömir sürgen joq, mūnda külgen de, jylağan da joq, olar aşjalañaştyqty da, qaiyrşylyqty da bilgen joq, al mūndağy jūrtqa
olardyñ öşpendiligin aityp sūrama... İə, Da Mohand... aityp sūrama
deimin! Olar bərin de talqandaidy. Men kördim, oqtap jatqan
zeñbirekterin közimmen kördim, Da Mohand, aitqanymdy i̇estip tūrmysyñ?
Mohand Taiebke qarady, biraq mūny körip otyrmağan tərizdi.
– Myna meşitke qaraşy! Mūnda tūrğanyna tört jüz jyl boldy. Osy
mūnaradan ata-babalarymyz tört jüz jyl boiy namazğa nemese jiynğa
şaqyruşy i̇edi ğoi! Tört ğasyr boiy qūdaiğa siynğan balalaryñnyñ
dūğasy ne bolğanyn körip tūrmysyñ, Da Mohand? Tozañğa ainalyp ketti!
İrumender bizdi ūnatpaidy, Mohand, bauyrym, olar bizdi jek köredi... jek
köredi... jek köredi!
Ol şekpenniñ şalğaiyna basyn süiep, Mohand Saidtyñ qasyna qūlai
ketti de, i̇eñirep qūia berdi. Mohand solq-solq jylağan onyñ sözin i̇estip
otyr:
– Bərimiz de ölemiz, Mohand... bərimiz de, biraq myna düniede de, ana
düniede de i̇eşteñege qolymyz jetpeidi!
Ol aqyry sabasyna tüsip, ornynan köterildi. Mohandtyñ qatyp qalğan
közderi Taiebti körmei, sonau tau jaqtağy birdeñelerdi şolyp tūr.
Taieb Mohandty jaiymen qolynan ūstady.
– Mohand, bauyrym, jürşi, jür, əli de Oñtüstik qaqpadan şyğyp
ketuge ülgeresiñ. Əitpese... myna üiindilerdiñ astynda qalyp ölesiñ,
şybyn janyñ şyqqanda, myna jerde dausyñdy da i̇eşkim i̇estimei qalady.
Jür!
Mohand qolyn jūlyp aldy. Taieb iyğyna şekpenin qaita jamylyp,
jaibaraqat söileuge tyrysty:
– Jaraidy, men kettim... iə... irumenderge baram. Men üşin bəriniñ de
bitkenin bilesiñ. İendi solarmen birge jürip, solarmen birge ölermin. Biraq
Talany talqandağannan keiin özim de ūzaqqa barmaspyn dep oilaimyn, Da
Mohand. Tüsinemisiñ? Sen, sen mūny tüsinesiñ ğoi. Parij Parij deidi, al
sen qyryq jyldan keiin Parijden osynda öluge kelgen joqpysyñ. Al
men, Da Mohand...
Talany jermen-jeksen i̇etken soñ men de o düniege attanam, ol anyq.
Sondyqtan, i̇ekeumiz de ölmes būryn senen bir ğana nərseni sūraiyn dep
i̇edim! İeger sen odan bas tartsañ, ūzamai janyñ baryp tynym tabatyn
jūmaqta tozaqtan meniñ i̇elesim artyñnan ilesip baryp, soñğy tiligimdi
bermegeniñ üşin sağan tynym bermeitin bolady.
Mohandtyñ közine aqyry jan kirip, qaraşyğy köziniñ alasymen birge
dir i̇ete qalğan. Ol Taiebke qarady.
– Da Mohand, bizge ana jaqtan köz salyp tūrğandar üşin, - ol
sausağymen meşitti nūsqady, - öziñe aq sütin bergen anañ üşin, sağan
jalğyz tUiaq jibergen Allah üşin, əuletimizdi jebep jürgen qyryq
perişte üşin, islam dininiñ barlyq əulie - əmbileri üşin, barşa
mūsylman ataulynyñ jalğyz ğana təñiri üşin, - ol Mohandty nūsqady, opasyzdardyñ qūdaiy üşin, - ol öz keudesin şūqyp qoidy, - seniñ de, meniñ
de ajalymnyñ aldynda... mağan soñğy keşirimiñdi ber.
Taieb ünsiz qaldy. Bezgegi ūstağandai i̇erinderi dir-dir qağyp, jas toly
qara közderi Mohandtyñ betine qadalğan. Biraq myna şağyn alañda,
meşittiñ osy baspaldağynda aqyl-sanasyn qanşama uaqyt bilep alğan
oiynan arylmağan küii Mohand tağy da melşigen küii otyrdy da qaldy.
– Da Mohand! Da Mohand! - dep jalyndy Taieb.
Ol tağy da ananyñ qolyna jarmasqan. Biraq Mohand kenet ūiqysynan
ūianyp ketkendei mūny bar pərmenimen iterip jibergende, būl mūnaranyñ
qirağan üiindilerine jalp i̇ete tüsken, sonsyn Taieb ömiri i̇estip körmegen
qaharly dauyspen aiqai saldy:
– Raus!
Taieb ornynan tūryp, şekpeniniñ şañyn qağyp, Mohand Saidqa tağy
bir qarağan.
– Qoş bol, bauyrym Mohand! Talanyñ barlyq tūrğyndaryna istegen
qylyqtarymdy özim keşirem, olardyñ mağan degen öşpendiligi men jek
köruşiligin de keşirdim. Qoş bol, bauyrym!
Ol Teristik qaqpağa qarai tūra ūmtyldy, Mohand Said alystap bara
jatqan onyñ aiaq dybystarynyñ birte-birte kömeskilenip, əlden soñ
müldem öşkenin bildi.
Taieb qaradai tynysyn taryltqan köşelerden, qañyrağan üilerdiñ
zəreni alğan ünsizdiginen qaşyp keledi. Közi tūmandanyp ketti. Bala
şağynan i̇etene tanys, būryn asa nazar audarmağan i̇esikter, alañdar,
qabyrğalar oğaş türge i̇engendei bolğan. Onyñ būl jerden tezirek qarasyn
batyrğysy kelgen, biraq adam tözgisiz bir auyrlyq aiağyn bögep jürgizbedi.
Aqyry ol Du-Tselnin alañynyñ qarsy betindegi üilerdiñ biriniñ
tabaldyryğyna silikpesi şyğyp otyra ketti.
Ol ornynan tūraiyn dep i̇edi, alañ jaqtan jerleu kezindegidei bir
əieldiñ birkelki ünmen zarlağan dausy i̇estildi. "Ūlyn joqtap jatqan
Smina bolar. Özi de ūlynyñ qasynda ajal qūşatyn şyğar", - dep oilady
Taieb. Ol ornynan tağy köterilmek bolyp i̇edi, biraq aiaqtary kötertpei,
tağy qūlap tüsti. Üidiñ qabyrğasyna jabysyp, köringen nərseni bir
qarmanyp jürip, jaiymen jyljyğan boiy Du-Tselninge tüsti.
Soñğy üi artynda qalğan kezde aiağy tipti ikemge kelmegen soñ tağy
toqtağan. Bos qalğan alañ tipti ülken bop körindi. Dauys qylyp otyrğan
əiel Smina i̇emes, Tasadit bolyp şyqty. Tolqyndağan ūzyn şaşy betin,
iyğyn jauyp ketipti, jel bir sətke ony ysyryp tastağan sətte Taieb
Tasadittiñ jas sorğalağan jüzine közi tüsken. Əiel Əlidiñ basyn tizesine
salyp qoiyp, onyñ şaşyn, moinyn, i̇erinderin, közin jaiymen sipap
qūiady. Öli Əlidiñ qasynda bükil alañda jalğyz özi qalypty. Kəri Titi de,
Tasadittiñ balasy da körinbeidi.
– Seniñ ğūmyryñ qysqa boldy. Jeñis şeruine de jete almadyñ. Aljir,
seniñ Aljiriñ, bizdiñ Aljirdi sen tek qana tün işinde nemese orman
arasynan ğana kördiñ. Seniñ otanyñ, onyñ keñ dalasy şynjyr būğauda
boldy, avtomatpen atyldy, türmemen qūrsaulandy, sen olardyñ bərin
joiyp ülgere almadyñ. Biraq qaiğyrma, süiiktim, janyñ tynyş tapsyn,
seniñ bastağan isiñdi basqalar aiaqtaidy. Onyñ jaqsy habary seni qarañğy
kör astynan izdep tauyp, mūzdağan jüregiñdi jylatatyn bolady! Baqūl
bol, süiiktim!
Art jağynan aiaq dybysyn i̇estigen əiel - būrylyp qarağan.
– Būl menmin, - dedi Taieb.
Ol köileginiñ i̇etegimen Əlidiñ közi men i̇erinderin sürtti.
– Ketu kerek, Tasadit.
Əiel Əlidiñ şaşyn sipap qūiady, köziniñ jasy məiittiñ betine tamyp
otyr.
– Tasadit, derevniada tiri jan qalğan joq, tek sen i̇ekeumiz ğana. Ketuimiz
kerek.
– Seniñ öligiñniñ janynda aş şiböriler dəmetip jür. Şiböriler,
meniñ ğaşyğymnyñ denesiniñ janynda tekke jürsiñder, joğalyñdar
ərmen! Meniñ süiiktim ölgen joq. Meniñ ğaşyğym ölmeidi. Ol meniñ
jüregimde, bizdiñ i̇elimizdiñ myñdağan i̇erkekteriniñ, myñdağan əielderiniñ
jürekterinde ömir süre beredi.
Taieb jaiymen qolyn onyñ iyğyna salğan. Anau yrşyp tüsti.
– Qaryndasym Tasadit, qūdai üşin meniñ tyñdaşy. Būl derevnia ūzamai
jermen jeksen bolady. Mūnda tiri pendeden i̇ekeumiz ğana qaldyq, Tasadit,
biz Talanyñ soñğy adamdarymyz... İestimisiñ?.. Basqalardyñ bəri qaşyp
ketti. Olarğa bastaryn aman saqtap qalsa boldy, osynda tūra ma, joq basqa
jerde me, bəribir. Tek i̇ekeumiz ğana qaldyq... iə Mohand Said bar... İessiz
bireuler sekildi osy derevniağa qasyq qanymyz qalğanşa bərin de
bergenbiz.. İestip tūrmysyñ? Aqyly barlar baiağyda-aq taiyp tūrğan. Seniñ
de ketuiñ kerek... Tasadit, qaryndasym, Tasadit!
– Men seni quyp jete almaimyn. Sen tym tez ketip qaldyñ.
Oiyñdağyñnyñ bərin oryndai almadyñ, ömiriñ üzildi. O! Seniñ jolyñ
ūşqan oqtyñ izindei tüp-tüzu i̇edi. Biraq sağan meniñ ölimimniñ qajeti joq,
tek biraz közimniñ jasyn tögip alaiyn, əitpese jüregim şydai almas.
Sağan meniñ ömirim kerek, biz baqytty boluymyz üşin, quanyşymyz seniñ
suynğan jüregiñe şipa bolyp qūiyluy üşin, seniñ körgen azaptaryñ men
ölimiñniñ qarymtasy retinde bəriniñ öteuine baqyttyñ kelui üşin...
– Tasadit, öziñe men qaitaryp bergen balañ üşin.. Mağan qaraşy... tipti
meni ölerdei jek körip tūrsañ da, aldymen aitqanyma qūlaq salşy...
Myna kisi sender üşin ömirin qūrban i̇etti... İeger mūny osy arada
qaldyrsañ, məiitin i̇eşkim de jer qoinyna tapsyrmaidy... Qazir derevniağa
snariadtar jaua bastaidy... Soldattar, sirə, zeñbirekterin oqtap ta jatqan
şyğar... Men olardy kördim, Tasadit, myna közderimmen kördim, sen qazir
opasyzdyñ közi dep qarap tūrsyñ ğoi... Söitip, Əli üiindilerdiñ astynda
qalady... ölekse siiäqty şirip ketedi... Söitip, öleksesi., Talanyñ jalğyz
batyrynyñ məiiti sasyp ketetin bolady...
Ol Tasaditti şyr ainalyp jügirip jür.
– Qane, Tasadit. Qaryndasym Tasadit, mağan kömektesşi... mūny
i̇ekeumiz dalağa aparaiyq... Al keşke Smailğa aitasyñ, Talanyñ i̇er
adamdaryn jinap alyp, şiböriler jep qoimas üşin dūrystap jerlesin...
Jiber!
Ol köteru üşin məiitke i̇eñkeie bergen.
Tasadit şyñğyryp jiberdi:
– Tiıspe!
Əiel Əlidi qūşaqtap, keudesine qysty. Məiit sereiip qatyp qalğan
bolatyn. Taieb bylai ketti.
– İendi birneşe jyldan keiin men tağy da senimen birge bolam, seniñ öli
közderiñ meniñ ağaş bop qatqan süiekterimdi, myj-myj bolğan i̇etimdi,
janary söngen közimdi tanymaidy. Jūrt meni sūlu deidi. Biraq sen i̇eş
uaqytta olai dep körgen joqsyñ. Seniñ oğan uaqytyñ da bolmady ğoi.
Bəlkim, bir qiyrğa qadalğan közderiñ ony körmegen de şyğar. Közderimdi
seniñ süiip, keudemdi seniñ qoldaryñ aimalap, şaştarymnyñ öziñmen birge
ağarmağanyna qandai ökinem deseñşi! Künniñ şuağyna, pendeniñ
quanyşyna da qaitadan üirener i̇edik qoi. Ərine, ormanda jasyrynumen
jürip, nəziktik ataulydan jatyrqap qalğanyñ da ras. Biraq sodan soñ?.. O!
Sodan soñ! Süiiktim... sonsyn quanyşymyzdyñ şeksiz de, tolyq bolğany
i̇esiñde me? İesiñde me?
Tasadit özin bireudiñ iyğynan ūstağanyn sezdi.
– İendi bəri de bitti... Mūnymen qoştasuyñ kerek!
Taieb əieldiñ qolyn məñgi tynyştyq tapqan öli deneden zorğa
ajyratyp aldy. Tasadit Əlidi jerge jaiymen jatqyzdy. Taieb ony DuTselnin alañynan şyğar jerge qarai itermelegen.
– İendi bəri de bitti... bitti... bitti...
Əiel mūnyñ sezin zorğa ūğyp, betine qarasa: Taieb i̇eñirep jylap kele
jatyr i̇eken.
Ol mas adamdai təltirektep SAS - qa qaityp oraldy.
– Sağan ne boldy? - dep sūrady kapitan
Taieb tynysyn zorğa alyp, oğan jyndy adamşa qarady.
– İə, ne boldy? Anda i̇eşkim joq pa?
– İeşkim de joq, kapitan myrza.
Tap osy sətte üşinşi snariadtyñ jarylğan dausy i̇estilgen.
Jaña ğana Klod pen İttoğa hat jazdym. İendi Ramdan, İuber, Leo,
Tasadit, Masağa da hat jazyp jibergim kelip i̇edi... Ötken- ketkendi jaiyna
qaldyru kerek. Joq, odan bas tartam degen sözim i̇emes. İeger közden ketip,
köñilde ūmyt bola bastağandarğa jəne özime - özim: "Ğapu i̇etiñiz, sizdi i̇esime
tüsire almai tūrmyn" nemese "Köriskenşe kün jaqsy!" - desem, bül
oñbağandyq əri tym qarabaiyr tirlik bolyp şyqpai ma. Joq, olai i̇ete
almaimyn. Qaita qazir solardy da, sol kezdegi özimdi de şeksiz
qūştarlyqpen, tətti mūñmen janyma jaqyn tartqanym jön i̇emes pe.
Öitkeni, i̇eger olardy keziktirmegende, bir kezde köz jazyp qalğan ömirge
degen qūştarlyğymdy qaitadan taba almas i̇edim. Jəne olardy tanyğan soñ
i̇endi i̇eşqandai aldamşy ümitti de, jalğandyqty da, kölgirsudi de qajet
körmeimin. Joq, i̇endi şynyny gauhar tasqa balai almaspyn. Aqiqat!
Basqanyñ keregi joq, tek qana būiamasyz, būğausyz... apiyn men taiaqsyz
aqiqat qana qajet!
Klodqa bylai dep jazdym: "Klod, qymbattym, sen baqyt üşin
jaralğan adamsyñ. Al baqytty boluyñ üşin mensiz, menen alysta ömir
süruiñ kerek. Sağan ərbir küniñ talaisyz i̇emes, senimdi de, qalypty quanyş
syilasyn. Pəterdi, jihazdardy, detektiv kitaptardy ala beruiñe bolady.
Tek basqa kitaptardy mağan qaldyr, onyñ sağan bəribir qajeti joq qoi".
İttoğa jazğan hatymda: "Sen qaida, nemen şūğyldanyp jür i̇ekensiñ,
meniñ qymbatty şəkirtim? Myna hatty oqy, biraq jauap jazbai-aq qoi.
Sağan mūny jazyp otyrğanym, sauyğudyñ ūly küninde jetken keziñde meni
qaidan tabatynyñdy bilesiñ... al keletiniñdi bilem! Men qajetti dərini əli
tapqan joqpyn, biraq mūnarağa şyğyp, jar salyp tūrmyn. İemşini
şaqyramyn. Men qazir ony balgerden aiyra alamyn. Tipti jaqsy dəri meni
i̇emdei almağan künde de, jaman dəriden ölmeitinimdi bilem".
Hatty aiaqtağan soñ İttonyñ ony oqi almaitynyn, sözin derevnia
hatşysynan audaryp beruin ötinerin bilem. Al onyñ tipten qajeti joq
qoi. İeger oğan berberşe jazğandarymdy jəne tağy basqa kökeiimde
jinalyp qalğandardy aityp bere alsam ğoi! Biraq sen oqi almaisyñ ğoi,
İtto. Söitip, hatty jyrtyp tastadym. Sonyñ özi dūrys.
Klodqa jazğan hatymdy aiaqtap, uaqyt ünin añdau üşin, özimiz ömir
sürip jatqan tozaqtan alystağy tirlikti bilu üşin gazetke üñildim. Beker
əure bolyppyn! Gazettiñ ər betinde ər jerdegi aspan aiasynyñ astynda öz
qaiğy-qasireti bolyp jatqanyn jazady. Jəne ony tipti sözben
tūzdyqtaudyñ qajeti joq. Şynaiy ömir sözben sipattağannan göri
əldeqaida qorqynyşty.
TYCIHIKTEMELEP
APİYN MEN TAİaQ
Rais - kapitan (arab.)
Kasba - şahardağy köne arab audany
14 şilde jəne 11 qaraşa - frantsuzdardyñ ūlttyq merekeleri
ŪAM - ūlt-azattyq maidany
mergeza - būryş qosyp qoi i̇etinen jasalğan şūjyq
RPK - otarşyldyq paraşiutşiler polki
fellaga (arab tilinen audarma) - "baskeserler" - frantsuz otarşylary
aljir köterilisşilerin solai atağan
qarasiraqtar - Aljirde tuğan frantsuzdar özderin solai atağan
PPM - Aljir halyq partiiäsy
İuDMA - Aljir manifesi demokratiiälyq odağy
ulema - mūsylman ziiälylary qauymdastyğy
nia ke - frantsuzdardyñ vetnamdyqtardy kemitken atauy
djelebe - tau (arab.)
para - frantsuz otarşyldyq əskeriniñ i̇ekpindi bölimşesi
deontologiiälyq kodeks - dəriger basşylyqqa alatyn i̇erejeler jiyntyğy
üşinşi vilaii - azattyq soğysy kezinde Aljir aumağy vilaiiğa
(nemese əskeri okrugterge) bölingen bolatyn
Forum - Aljirdegi alañ
iauledter – balalar
keşebiiä - küləparaly şekpen
i̇ekinşi biuro - frantsuz barlauy
de şvo - frantsuzdyñ şağyn avtomobili
SAS - arnauly əkimşilik bölim
irumen - i̇europalyq (berber tilinde)
Belaid ait-Lazrak - Belaid, Lazrak ūly
marabut - mūsylman uağyzşysy
argez - i̇erkek (berberşe)
PMİu - at jarystağy oiyn
Ğajaiyptar aulasy - ortağasyrlyq Parijde kəsibi qaiyrşylar
mekendegen oram
nif - "mūryn" (berberşe) - janama mağynada ar-namys, təkapparlyq
degendi bildiredi
harki - politseidiñ kömekşisi nemese frantsuz otarşylyq əskeriniñ
arnauly bölimderine kirgen aljirlikter
anizet - anis arağy
Bab əl-Ued - Aljirdegi negizinen i̇europalyq kedeiler tūratyn oram
1954 jyl - Aljirde ūlt-azattyq soğystyñ bastaluy
djundii - soldat (arabşa)
ued - qūrğap qalğan özen arnasy
DST - Aumaqtyq qauipsizdik basqarmasy
mektub - tağdyr (arabşa)
ANO - Ūlt-azattyq əskeri
makaş - joq (arabşa)
Ranet et circenses - nan men tamaşa (latynşa)
Metaanit - səlem sağan!
Nemvrod - Vavilon patşalyğyndağy ataqty añşynyñ i̇esimi
meşui - istikke qaqtalğan qoi i̇eti
ahida - berber əuenderi
melui - ūnnan jasalğan tətti tağam
taleb - Qūran bilgiri (arabşa)
suk - sauda qatary (arabşa)
idukan - aiaq kiım türi
Sen-Sir - əskeri uçilişe
OPA - Ūlt-azattyq maidany saiasi-əkimşilik ūiymy
Temuaniaj kreten - frantsuzdyñ katolik aptalyğy
baraka - baqytty tağdyr (arabşa)
raus - joğal! (nemisşe)
Konstantin jospary - frantsuz otarşyldyq ökimeti jasağan Aljirdi
ekonomikalyq damytu jospary
imjuhed - ūlt-azattyq soğysyna qatysuşylar (berberşe)
bunuli - otarşylardyñ aljirlikterdi kemitken atauy
şleh - Joğarğy Atlasty mekendeitin berberler taipasynyñ toby.
İekinşi düniejüzilik soğys kezinde nemis faşisterin solai atağan
susem - ündeme (berberşe)