Kügärçen Söte

(povest)
Kız bala tusa – şatlık, ir bala tusa – gorurlık.

Yaznıñ şaktıy borınlap kilgän ber könendä Baltamak avılındagı ike yortka änä şundıy gorurlık iñde.

Malaylarnıñ bersenä Häbir, ikençesenä Tahir dip isem kuştılar. Läkin äle isem kuşkançıga qadär Ähmätgali Sabircanov, sigez çakırım yıraklıktagı rayon üzägennän at menep, yazgı pıçrakta bata-çuma çabıp kayttı. Anıñ yöze agargan, ös-başı pıçranıp-buyalıp betkän, çäçe tuzgıgan, sulışı kapkan ide.

Ähmätgaline täräzä aşa kürep kalgan hatın-kız, kürşe-külän uramga yögerep çıktı. Alar – söyençe alırga aşıguçılar – Ähmätgalineñ äytkän süzen dä, birgän väğdäsen dä yahşı belälär ide. «Sugıştan isän-sau äylänep kaytsam, öy tulı bala üsterer idem», dip näzer äytüen Ähmätgali üze söyläp yörde.

- Monısı da malay bulsa, böten avılnı cıyıp kunak itäm, - dide. Kendek äbisenä dä, söyençe algan kürşelärgä dä ayıım-ayırım büläk väğdä itte...

Ähmätgali kara tirgä batkan atınnan sikerep töşte.

- Söyençe sinnän, kürşe! Gölçiräñ isän-sau kotıldı! Malay taptı, malay, ir bala! – dip şaulaşkan hatınnarnı ällä kürde, ällä kürmäde – şul uk şaşıngan kıyafättä alga taba atladı. Ber-ike adım bargaç ta kinät tuktalıp kaldı. Yözendä yılmayu da, şatlık äsäre dä yuk ide. Üzen uratıp algan kürşe-külängä ozak itep, gacäplängändäy karap tordı. Annan soñ kayandır tamak töbennän çıkkan tavış belän yarım pışıldap äytte:

- Kaygı, cämäğat... Stalin ülgän...

Bu – 1953 yılnıñ mart başı ide. Yaznıñ bılçıragı küzgä kürenep arttı. Avıl sovetınıñ kıyşaygan kıyıgına, idarägä, manarası kiselgän mäçet binasına – klubka, mäktäpkä, salam tübäle yortlarga kara belän kaymalangan kızıl flaglar elende.

Avıl matäm tottı.

İrtägesen Ähmätgali yanına ikençe ber malaynıñ ätise Şäkür Korbanov kilde. Öygä kerde, utırdı, süzen başlap kitä almıy azaplandı. Nihayät, irlär öydä üzläre genä kalgaç, äytte:

- Nişlibez, Ähmät? Bäbi tuyı uzdırabızmı? Ällä?..

Ähmätgali anı yartı süzdän añladı, şunda uk kisterep saldı:

- Sin närsä, Şäkür?! İl kara kaygıda. Mondıy çakta tuy uzdırıp, bäyräm itep yatudan da yamanrak eş bulırmı?

- Anısı şulay da... Nu bit malay tudı, Ähmät, malay! Üzeñ dä bit, onıtmagan bulsañ, avılnı ber görlätäbez äle, digän iyeñ, - Şäkür ällä niçek, buılıp, ozak kına yütälläde. – Minem bit, üzeñ beläseñ, berençe malay, berdänber malay. Añlıysıñmı?!

Şäkür Korbanov sugış aldınnan gına öylängän ide. Yaralanıp, dürt ay buyına gospitaldä aunagannan soñ, üzeneñ buşap kalgan nigezenä kaytıp yıgıldı. Anıñ hatını, rayon üzägennän kilep yörgän ber väkil belän çualıp, halık aldında tämam danı çıgıp, soñınnan kayadır kitep yugalgan ide. Şäkür moña bik nık räncede, yäşe barsa da öylänmi yörde, hatın-kızga ışanıç-fälän kürsätmäde.

Nihayät, çittän kilgän ukıtuçı kız Hälimä anıñ küñelendäge kara uylarnı – hatın-kız cenesenä bulgan näfrätne kuıp tarattı, üzenä karattı. Zurlap, tuy yasap öyläneştelär. Äye, yaña tugan malay Şäkürneñ berençe balası, berdänbere ide. Ähmätgali monı añladı, ämma barıber üz süzendä kaldı:

- Yuk, yäşti, siña da kiñäş itmim, üzem dä andıy eşkä barmıym. İl-kön aldında oyat bulır. Şundıy olı kaygı kilgän çakta, böten halık zar yılaganda bez genä bäyräm yasap yatalmabız.

Şäkür tagın buılıp yütälläde.

- Yulbaşçı ülde dip, bala tumıy tormıy la inde, Ähmät. İsem bulsa da kuştırıyk. Bala bit ul! Aña yulbaşçı ülde ni...

Ähmätgali Şäkürgä şundıy itep karap kuydı, tegese yartı süzdän tuktalıp kaldı. Annan soñ aklanganday itep:

- Şäp isem tapkan iyek Hälimä belän. Tahir dip kuşarga isäp, - dide.

Ul tagın nider äytmäkçe ide, ämma anı yütäle totıp aldı, süzen äytep betertmäde. Yütäldän arıngaç urınınnan avır gına kuzgaldı, borılıp endäşmäkçe buldı, ämma däşmäde, işekkä taba atladı.

- Bu kaygılı könnär uzsın, Şäkür, - dide Ähmätgali. Anıñ tavışı yomşargan, yözendäge açu yukka çıkkan ide. - Uzsın.. Malaylar gına isän-sau bulsın, bäbi tuyın da ütkärerbez, isem kuştıru yolasın da ütärbez.

Berençe sıynıfta ukıp yörüçe ulı Ähsän sabaktan kaytkaç ätte:

- Äti! Mäktäptä cıyın buldı, böten keşe yıladı, ukıtuçılar da, - dide.

Ähmätgali anıñ başınnan sıypadı.

- Sin yıladıñmı soñ, ulım?

- Yılıysım kilde, tik küzdän yäş çıkmadı, - dide malay ükenep.- Tırıştım, tırıştım – çıkmadı.

- Alay... – dip suzdı Ähmätgali. – Keşe yılaganda – yılarga, keşe kölgändä kölärgä kiräk, ulım.

Kiçke yakta Ähmätgaligä ukıtuçı Ähmätnäcip sugıldı.

- Malayıñ barlıgın işettem, kilep çıgıp bulmadı, mäşäqat bik küp ide, Ähmät abıy, - dide. Aralarında öç kenä yäş ayırma bulsa da ul «abıy» dip däşä ide. Kesäsennän üze belän alıp kilgän «çäküşkä»sen çıgardı.- Malayıñnıñ täpiyen yuıp alıyk, Ähmät abıy...

Keçe yakta ikese genä kalıp ozaklap söyläşep utırdılar. Yaña tugan malaydan başlangan süz yänä şuña – il östenä kilgän kara kaygıga barıp totaştı.

- Sin bezgä yakın tugan tiyeşle, Näcip, - dide Ähmät­gali.- Monda söyläşkän monda kalsın, sin anısın gına añlıysıñ. Äyt miña, närsä bulır häzer ildä? Niçek yäşär­bez Annan başka?

Ähmätnäcip protez ayagın isän ayagı östenä caylap saldı, kesäsennän «Sever» papirosı alıp, anı şırpı kabına kagıp tordı, aşıkmıyça gına kabızdı, tabınga taralgan kuyı zäñgär tötenne kulı belän kudı. Äyterseñ ul töten anıñ tuaçak süzen tomalap tora ide.

— Niçek yäşärbez dimä sin, abıy. Bez inde yäşädek. Yahşımı, naçarmı — yäşä-de-e-k... Menä malayıñ tudı. Ay­sıluıñ, Ähsäneñ bar. Balalar niçek yäşär, digen sin.

— Sin inde bigräk, Näcip. Bezneñ gomer dä başlana gına äle. Yäşlekne sugış aldı aluın, ämma gomer bar äle. Başlanıp kına kilä. Şuña äytäm min...

— Yuk, Ähmät abıy. Gomer yañadan başlana almıy. Gomer ul — ber genä: tugan köneñnän alıp soñgı sulışı­ña qadär. Barı tik şulay gına. Urta ber cirdän başlana da, yalganıp kitä dä almıy ul! — Ähmätnäcip avır yodrıgın östälgä kiterep kuydı — Ätkäyne alıp kitkän kön­nän başlap minembalaçagım tuktalıp kalgan. Komsomol­ga kergändä min annan baş tarttım. Dimäk, üz atamnan baş tartkan keşe, Ähmät abıy! Sugışta çakta ul minem töşkä kerep yödätte. Kayadır çakıra, baş çaykıy. Menä şul. Ä balalar bezdän akıllırak ta, bähetleräk tä bu­lırga tiyeş. Alar inde bezdän baş tarta almas! Bez alar tusın dip utka barıp kerdek. Bez alar öçen, meñ mähşär ütep, isän kayttık. Bezneñ balalar — yaña buın, Ähmät abıy. Alar üsär, alar turında: «Bu — Ähmätgali malayı! Bu - Şäkür malayı! Monısı — Ähmätnäcip kızı!» — dipkıçkırıp äytergä tiyeşlär. Alarnıñ qadere üzlärennän aldarak yörergä tiyeş. Çönki bez, Ähmät abıy, alar tusın öçen ciñep kayttık, isän kayttık.

— Anısın döres äytäseñ, Näcip enem. Döres. Niçek yäşärbez soñ digän süzem şul balalarnı da uylap inde. Sugış-mazar yañadan çıkmasın dip borçıluım. Stalin­nı kem alıştırır? Ul isän çagında dönyası da tınıç bulır ide äle. Stalinsız nişlärbez? İl hucasız tor­mas, anısı...

Alar yartı töngä tikle söyläşep utırdılar. Ähmät­galineñ Gölçirädän yullap algan tagın ber şeşäse yartı­laş buşadı. Süzläre gel ber tirädä äylände, ber tirädä yörde; söyläşkännäre yañadan balalarga, alar üzläre saklap kalgan yaña buınga, avılda ber ük könne tuıp avaz salgan malaylarga äylänep kayttı. Ähmätgali dä, Ähmät­näcip tä şaktıy irkenäygän, alarnıñ küñelläre açıl­gan, häräkätlärenä olpatlılık, kodrätlelek iñgän ide. Alar äle bu vakıtta üz balaları turında, kiläçäk tu­rında zurdan kubıp söyläşälär, üz fikerläreneñ çista­lıgına, olılıgına kuanalar, ber-bersen tıynak kına maktap alalar, räncetmi häm räncemi genä bähäsläşä­lär ide. Alar üz balaları turında söyläşälär, yaña buın turında süz yörtälär häm şuşı buınnıñ kommunizmda yäşärgä hıyallanaçagı, üzläre öçen izge bulgan Stalin­nıñ isemenä zur kara tap töşäçäge, şähes kultı digän yaña ber süz kalkıp çıgaçagı, üzläre ömet baglagan buın­nıñ ezsez häm tössez keşelärdän, tagın da qadersezräk bändälärdän toraçagı turında uylamıylar da, belmilär dä häm belä dä almıylar ide.

Berniçä könnän soñ avıl işette: Şäkür Korbanov kür­şelären, tugan-tumaçaların cıyıp bäbi tuyı uzdırgan, Ha­fiz kartnı çakırıp ulına isem kuştırgan.

Hafiz kart balta ostası ide. Anıñ ätise dä kulınnan baltanı töşermäde, hönären ulına birep kaldırdı. Yaman yıllarda uk üz ullarınıñ da şaktıy uk yamanlıgı belän ukazlı mulladan kolak kakkan avıl, şuşı avılnıñ kart­ları, anıñ yäşen häm iske kitaplarnı ukıy belüen ça­malap, Hafiz kartnı mulla sanap yörtä ide. Ul avıldaş­larına bura burıy, munça sala, yort citkezep birä, kiräk ikän — yola hezmäten dä üti.

Şäkürlärgä dä ul yalındırmıy kilde. Alarnıñ sabıy balasına, yolanıñ böten şartın turı kiterep, Tahircan iseme kuştı. Ämma anıñ aldan söylägän notıgı bu yulı başkaçarak ide:

— Olı atabız, yulbaşçıbız Stalin vafat bulgan bu kaygılı könnärdä, cämäğat, avılıbızda ir balalar tu­dı. Alar yulbaşçılarnıñ eşen dävam itüçelär bulsın. Amin!

Tiyeşle dogalar ukılgaç isä Hafiz kart bötenläy üz­gärde. Äyterseñ ul häzer avıl mullası tügel, ä gap-gadi ber kart ide. Hälimäneñ kulındagı balanı alıp kük­rägenä kıstı. Annan soñ, sabıynı yugarıga kütärergä telägändäy, kulların alga taba suza töşte.

— Äy, bala!..— dide ul dulkınlangan, kaltıravık ber tavış belän.— Bu fani dönyaga kilü — üze ük olı bähet. Dönyada keşeneñ qadere bulmasa, älege bähetneñ kitege genä kala. Ata-anañnıñ qaderen belep, üzeñä dä qader-hörmät kürep yäşärgä yazsın. Amin, şulay bulsın!..

Bernikadär vakıttan soñ Ähmätgalineñ sabırlıgı ak­landı. Şäkürne, rayon üzägenä alıp kitep, şaktıy ara tinterätep yörttelär. Hafiz karttan kat-kat sorau alırga kildelär. Ahırda, küräseñ, ällä ni zur ğayep eş tapmadılar, tuktadılar.

Hälimäne dä mäktäptä tikşerälär ikän, digän süzlär yörde. Ämma anısı da bulmıy kaldı. Kemder äytte: «Hä­limäne ukıtuçı Ähmätnäcip yaklap kalgan»,— dide. Äh­mätgali Sabircanov bäbi tuyın änä şul vakıygalar ütkäç kenä uzdırdı, läkin, ni säbäptänder, isem kuşarga Hafiz kartnı çakırmadı.

Malaylar üste, täpi bastı.

Zur bulmagan avıllarda kaysı yortta nindi bala üsüen bik yahşı belep toralar. Şäkürneñ hatını Hälimä­gä dä:

— Tahirıñnı äytäm, ahirät, tfü-tfü, küz timäsen üze­nä, bigräklär dä söykemle inde, bigräklär dä akıllı! — digän süzlärne yış işetergä turı kilde.

Şulay da avılda Tahirnı iñ yakın itkän keşelär­neñ berse Hafiz kart ide. Kayçak şulay malay balta ostasınıñ bura burap yatkan cirenä kilep çıga. Ozak kına, däşmi-tınmıy gına anıñ eşlägänen karap tora. Hafiz kart malaynıñ yänäşädä ikänen sizä, ämma barıber kürmämeşkä salışa. Malay tüzmi, borının tartıp kuya, monda ikänlegen belderep tamak kırgalıy. Balta ostası, eşennän bülenmi genä, aña sälamen yullıy:

— Ä-ä, kildeñmeni, tazbaş?! Ata kazıgız kükäy sala­mı soñ?

- Salmıy şul...

- Alaysa, naçar ikän,

- Naçar şul...- malaynıñ tavışında zur ükenü si­zelä. Äyterseñ ata kazlarınıñ kükäy salmavına ul ğayep­le. Balta ostası anıñ bu berkatlılıgınnan rähätlänep kölä, baltasın büränägä çabıp, kesäsennän mahra yançıgı çıgara. Dimäk, anıñ beraz häl alırga tuktaluı. Malay­ga şul gına kiräk. Hafiz kartnı sorau belän kümä baş­lıy:

— Ä sin närsä salasıñ?—di.

— Torırga yort salam, tazbaş,— di balta ostası.—Şäp yort bulaçak, añladıñmı?

— Ä nigä agaçtan salasıñ?

— Hı, menä kämit, agaçtan salmıy tagın nidän sala­sıñ yortnı?!

— Ä şähärdä taştan salalar. Ukıtuçı Näcip abıy äytte.

— Şähärdäme? — Balta ostasınıñ kaşları cıyırı­lıp kuya.— Şähärdä anda, beläseñ kilsä, başka çut. Här yortnıñ anıñ üz nigeze, ayırım nigeze bulırga tiyeş. Här näselneñ, här ğailäneñ üz nigeze. Ä şähärdä anda... Ber zur yortta yäşilär, üzläre berse-bersen belep tä beter­milär. Anda bit, açuım kilmägäye, ber yortka ike-öç avıl sıyıp betä! Niçek aşatıp betermäk kiräk şul tiklem ha­lıknı?!

— Ä sıyırların kaya kuyalar?

— Nindi sıyırların tagın? Kemnär?

— Tege... Ber yortta, ike-öç avıl sıygan yortta toru­çılar?

Hafiz kartnıñ äle genä açudan cimerelgän kaşları dereldäp kitä, başın artka çöyep, rähätlänep kölä:

— Sıyırların kaya kuyalar, diseñ inde, ä, tazbaş?! Nu, äytep tä kuyasıñ üzeñ! Baş ta bar ikän! Äytte diyärseñ, zur keşe bulırsıñ, ğalim bulırsıñ sin! Mä, tot baltanı. Totıp kara. Ayagıña çapma tülke! Bu baltanı äle berkem­gä dä tottırgan yugıe minem.

Hafiz kart çınnan da baltasın barı tik aña — Ta­hirga gına tottıra ide. Balta kulga eläkkän könne ma­lay öyenä koş totkanday oçınıp kayta...

Kartnıñ süzläre aklandı, kem äytmeşli, yuraganı yuş kilde. Tahir Korbanov belän Häbir Sabircanov, avıl­dan berençe bulıp, böten tirä-yaknı şakkatırıp, yugarı uku yortına barıp kerdelär. Tahirnı — universitetka, Häbirne tözüçe-incenerlar äzerläü institutına avıl gorurlanıp ozattı.

Läkin bu şatlıknı Şäkür genä kürä almadı. Anıñ turında şulay sölädelär: «Tege vakıtta, rayonda sorau alganda bik katı tukmagan bulgannar, şunnan mantıy almadı»,— didelär. «Sugışta algan yadräse kuzgalgan, şul üpkäsen tişkäläp betergän ikän», — dip tä äytkäläde­lär. Şäkürneñ baş oçında Hafiz kart yäsin çıktı. Äti­seneñ kabere östendä üksegän Tahirnı da ul kultıklap alıp kayttı.

— Yılama, ulım,— dide ul Tahirga.— Korbanovlar nä­sele yılak bulmadı...

Tahir universitetka ätisen cirlägän cäydä barıp kerde.

Kış kilä, nıklap urnaşa dip kenä torganda kinät yañadan cılıtıp cibärde. Mäskäü uramnarı taygakka äverelde. Könnär ällä niçek şıksız, kilbätsez, karañgı häm eçpoşırgıç ide.

— Hava bozıldı. Kön bozıldı. Tabiğat bozıldı!..— dip söylände Mäskäü halkı.

Trolleybustan töşkän ir älege süzlärne gamsez genä tıñlap bardı. Anıñ yänäşäsendä dürt-biş yäşlek sabıy kızçık atlıy ide. Menä alar metro stantsiyäsenä kerep yugaldılar. Üzäkkä citkäç yänä öskä kalkıp çıktılar. Şaktıy ara däşmiçä bargaç ta ir äytte:

— Kızım, tiyeşle urınga kilep cittek, bezgä menä şuşında kerep çıgarga kiräk,— dide. Kız baş kaktı.

Alar kilep tuktalgan yortnıñ işek yanına «SSSR tış­kı eşlär ministrlıgı» dip yazılgan ide.

Kerergä röhsät käğaze tutırıp algannan soñ, kızın citäkläp, älege ir alga taba ütte. Ämma anı sakta toruçı tuktattı:

— Propusk!

İr kulındagı käğazne kürsätte. Sakçı äle yazuga, äle irgä karap tordı, annan soñ kızga küz töşerde.

— Balanı monda kaldırıp torıgız. Aña propusk bi­relmägän.

— Ul yalgızı kalırga iyäläşmägän, borçılır,— dide ir.— Röhsät itegez, zinhar?..

— Aña propusk birelmägän,— dip kırt kiste sakçı.— Bu — balalar iyärtep yöri torgan urın tügel. Öydä kal­dırırga ide!

— Minem kaldırır urınım da, tanış keşem dä yuk äle, bez çit ildän kaytıp kına töştek.

— Balaga propusk birelmägän. Anı monda kaldırıp torıgız!—dip kabatladı sakçı.

İr kızına taba iyelde:

— Kötep tor, kızım, yäme? Min tiz çıgarmın. İnde barısı da äybät, kızım. Bez inde tugan ilgä kaytıp cit­tek...

Kız baş kaktı.

Yartı säğattän älege ir kire äylänep çıktı. Poçmak­tagı urındıkka sıyınıp utırgan kızı yanına atılıp kilde.

— Buldı, kızım... Bezgä yal itärgä kiräk ikän äle. Hä­zer inde avılga, äbi belän babay yanına kaytırbız, kı­zım!

Alar uram buylap cäyäülap kittelär. Uram çatında «Poçta-telegraf» digän yazunı kürgäç ir şunda taba borıldı.

— Telegramma sugıyk, kızım. Äbi belän babay bezneñ kaytuıbıznı belep torsınnar. Şulay bit?

Kız baş kaktı.

İr telegramma käğazenä tiyeşle adresnı yazdı. Beraz uylanıp tordı. Annan soñ kıska gına süzlär tezde: «Tiz­dän kaytıp citärbez. Yulga çıktık. Häbir».

Äye, bu — Häbir Sabircanov ide. Äye, bu vakıtta inde Häbirneñ kızı, Tahir Korbanovnıñ ulı bar ide. Kız ba­la tusa — şatlık, ir bala tusa...

Häbir, telegramma suktı da, östennän nindider ber avır yök töşkändäy, ciñel sulap kuydı. Häzer inde «Ta­tarstan» poyızdına bilet alası gına kalgan ide...

I

Yangın köpä-köndez, barça halık ayak östendä çakta ka­lıktı. Anıñ oçınıp-oçınıp ürlägän yalkının, karalıp-korımlanıp kütärelgän kuyı tötenen ındır tabagında, fermada, basu-kırda eşläüçelär kürde. Kem niçek bul­dıra alsa, şulay aşıktı: at menep tä, maşina-traktorga töyälep tä, cäyäüläp-çabıp ta ut çıkkan yakka — avıl üzä­genä taba yul tottı.

Äle genä tıp-tın kalıp, sentyabr çelläsendä izräp yat­kan avıl kıçkırışkan avazlar belän tuldı.

— Kemnär yana? Kem yortına kapkan?..

— Ähsännär yana bugay! Vallahi, şular!

— Bütän yortlarga kaba kürmäsen, hodayım!

— Yalkının kür sin anıñ, yalkının kür! Böten avıl­nı urıy bu, bolay bulsa!..

— Ähsänne rayonga kitte digännär ide bit...

Yangın sünderergä aşıkkan halık ber-ike genä çiläk su sibep ölgerde: Ähsän Sabircanovlarnıñ yortı, karaltı-kurası küz aldında şartlap-şatırdap yanıp bette. Yangan öy urınında pıskıp-korımlanıp torgan kisäülär genä yatıp kaldı.

Yarıy äle ut başka yortlarga ürlämäde. Çiläk-köräk kütärep çabışkan, bu kötelmägän afättän kaudarlangan halık, nihayät, beraz isenä kilde. Törkem-törkem bulıp cıyılışıp, häl-halätkä bäyä birde.

Uramda, karşı yak kapka töbendä utırgan Ähmätgaline soñınnan gına şäyläp aldılar. Kulına nindider töyen­çekne kısıp totkan da tınıç kına yokımsırıy kebek ide ul. Yangan yort hucalarınıñ hälenä kerergä tırışkan halık, bigräk tä hatın-kız, Ähmätgali kartnı sırıp aldı.

— Äyberläregezne dä alıp çıga almadıgız, mulla abzıy! Yortıgız nık ide, taza ide, yañasın niçeklär cit­kerersez?! Äy, hodayım, olı bäla kilde ğailägezgä, Ähmät­gali abzıy!..

Ähmätgali kart, kulındagı töyençegen kısıp, urının­nan kütärelde:

— Küräse kaza bulgandır, cämäğat. Küräsene kürmi, gürgä kerep bulmıy, digännär. Baş isän bulsın...

Ul arada kayandır Gölçirätti päyda buldı. Kilene Sa­cidä anıñ karşısına atıldı:

— Äy, änkäy, kaylarda yöriseñ sin?! Tämam yugalttık bit sine, borçılıp bettek!

— Yugalmadım, kilen,— Gölçirätti kartınnan da tı­nıçrak kürende.— Nişläp yugalıym di min? Tavıklarnı karaştırıp yördem. Uttan kurkıp, kaysı kaya kaçıp-taralışıp betkännär, meskenkäylärem.

Hatınnar därräü süzgä kuşıldı:

— Äy, Gölçirätti! Tavık kaygısımıni häzer?! Yor­tıgız yandı, abzar-kuragız kara kümergä kaldı, ä sin ta­vık hälen kaygırtıp yöriseñ!

— Nişläp tavık kaygırtıym di min?! Kürşelärneñ dä ındır artların karap çıktım. Ut-mazar, kisäü-mazar töşmägänme, min äytäm. Küräse kaza bulgandır inde bu, cämäğat, küräse kaza bulgandır...

Mototsiklın yaman katı çaptırıp Ähsän dä kaytıp citte. Ul inde hävefle häbärne yulda uk işetep ölger­gän ide. Cıyılgan halıknı yırıp, tup-turı ätise karşı­na kilde:

— Barıgız da... isän-saumı, ätkäy?

Kartı öçen Gölçirätti cavap kaytardı:

— Allaga şöker, isän-saular, ulım. Balalar ukuda, kilen eştä, fermada ide. Bez dä, atañ belän, bakçada bulıp kaldık, umarta karıy idek. Ut sünderergä kilgän avıldaşlarga da, allaga şöker, ul-bu zıyan kilmäde. Eş­tän genä ayırıldılar menä...

Ähsän köyep-karalıp yatkan nigezlärgä karap tordı. Annan soñ kulın seltägändäy itte:

- Yarar, munçası bik iskergän ide inde...

Monı işetkän halık «ah» itte: bäla kilgändä dä kü­tärelep bärelmägän, başnı taşka ormagan bu näsel hol­kına gacäplänü dä, aptırau da, soklanu da bar ide bu avazda.

Uramnıñ argı başında äçe itep sızgırtkan, ulagan tavışlar işetelde. Rayon üzägennän cibärelgän yangın sünderü maşinaları avılga kerep kilä ide.

Ul kiçne halık kapka töbennän kermäde.

Kötü kayttı. Savılmagan sıyırlar hatınnarnıñ, kilen­närneñ cılı, yomşak kulın kötep zarıktı, sabırsızla­nıp, tınıçsızlanıp mögräde. Kapka töplärendä törkem-törkem bulıp cıyılışkan halık telendä haman şul ber vakıyga — Ähsän Sabircanov ğailäsenä kilgän afät buldı.

— Sıyırların kemgä kerttelär ikän? — dip soraştı­lar.

— İ, sıyır kaygısımıni häzer alarda! Üzlärenä kunar-sıyınır tübä kiräk,— dip fiker yörttelär.

— Kayda tuktaldılar ikän soñ? — dip kızıksındı­lar.

— Kayda bulsın, kilenneñ töp yortındadır. Anıñ änise yalgız, öye dä, küñele dä kiñ, digändäy. Kodagıyları­na barmıyça, kaya barsınnar?! — dip faraz kıldılar.

Mondıy süzlär dä buldı:

— Mulla abzıynıñ kulında töyençek ide. Şunıñ eçe tulı käğaz akça bulgan, di. Şuña kürä ber dä ise kit­mägän yortları yanganga. «Berse yansa, ikençesen, tagın da şäbrägen salabız anıñ»,— dip äytkän di, imeş.

— Bulır şul, mulla keşedä akça betä dimeni?!

— Yuknı söylämägez lä inde! Nindi mulla bulsın ul Ähmätgali abıy?! Kartlar kuşkanga gına yöri. İl yola­sın ütärgä kiräk bulganga. Ä akçası bardır. Pensiyä ala­lar, umarta asrıylar. Ähsän dä, kilennäre dä eşläp tora. Tagın ni kiräk?

Sabircanovlar, çınnan da, Sacidäneñ kız çaktagı yortına, anıñ änise yanına küçtelär. Läkin äle böten gai­lä bergä cıynalgançıga qadär şaktıy gına mäşäqatlär baş kalkıttı. Kötüdän kaytkan mallarnı cıyıp yabu,abzarlarga urnaştıru üze ük ber bäla buldı. Yangan-köygän isne sizep köysezlängän sıyır, üz ihatasın taba almau­dan gaciz bulıp, çit-yat kapkaga yakın barırga da telä­mäde. Sarık-bärännärneñ yartısı uramda kaldı, kaçıp, taralışıp bette. Änkälärennän adaşıp kalgan yäş bä­rännärneñ yalvarulı tavışı yartı töngä tikle işetelep tordı.

Nihayät, barısı da köylände. Bäla kilde dip eş taş­lamagan, fermaga kiçke savımga barıp kaytırga ölger­gän Sacidä monda da alnı-yalnı belmäde: kilen kayda da kilen bulıp kala digän süzne holık-figıle belän cöp­läp, tabın äzerläde, urın-cirne karadı. Ällä inde näq menä üz öyendä —kız çagındagı yortta bulganga, ayıruça cavaplılık toyıp kabalandı, aşıktı, kayınanası belän kayınatasın caylırak, uñaylırak urnaştırırga, tämle­räk aşatırga, tatlırak süzlär belän yuatırga tırıştı.

— Urın barıbızga da citä. Änkäy, ätkäy, sezgä tür yakka cäydem. Tüşäklär yomşak, rähätlänep yoklarsız. Bez, balalar belän, bu yakta urnaşırbız. Urın citä, borçılmagız. Kışnı rähätlänep çıgalabız. İrtä yazdan başlasak, kiläse közgä tikle öyne niçek tä citkererbez, şulay bit, Ähsän?

Sacidä, balaların kul-kanat astına alıp, irenä tö­bälde; ällä inde anı şuşı kurkınıp, tınıp kalgan ba­lalarnıñ tän cılısı yomşarttı, ällä bu mähşärle kön­neñ bar avırlıgın menä häzer, tınıp-tuktalıp kalgaç kına bärep çıktı — Sacidä, tıyıla almıyça, äkren genä sulkıldarga kereşte.

— Kilen! — moñarçı däşmi-tınmıy utırgan Ähmätga­li kartnıñ tavışı kırıs ide.— Sabır it, kilen. Kiñä­şep alıyk.

Sacidä küz yäşen tıydı, sulkıldavınnan tuktadı. Ğailädä belälär ide: Ähmätgali kart kiñäşü süzen bik siräk äytä, bik tä çeterekle mäsälälärne häl itäse bul­ganda gına telgä ala. Mondıy çakta süzne ul üze başlıy, üze alıp bara, ämma anıñ här cömläse, härber häräkäte bu ğailädä töp keşe Ähsän ikänlekne belderep tora.

Öydä tınlık urnaştı. Kulların östäl östenä cäyep salgan Ähmätgali kart, fikeren tuplarga teläp, ber nok­taga töbälep tordı.

— Şulay, balalar, başıbızdan bäla cile uzdı, yor­tıbız yandı. Cihazlarnı, kiyem-salımnı, kiräk-yaraknı alıp çıgarga, saklap kalırga ölgermädek. Äye...— Kart östälne kulı belän sıpırıp kuydı.— Abzar-kura, munça yandı. Altı baş umarta hälaq buldı. Başka umartalarnıñ, belmim, oyaları isän-sau mikän?.. Üzebez, şöker, isän. Bäla kilde dip, balavız sıgıp utırıp bulmıy. Yäşäü turında uylarga kiräk.— Kart, döres söylimme digändäy, tıñlauçılarga karap aldı.— İñ elek, mallarnı nıklap urnaştırırga kiräk. Annan soñ balalarnıñ sabagın öz­mäü şart. Kodagıynıñ öye irken, barıbıznı da sıydırır. Ämma dä läkin tormış yatu-toru, aşau-eçü belän genä bar­mıy äle ul. Balalarnıñ sabak alası, mäktäpkä yörise bar, däres karıysı bar...

— Babay! Sin minem kitaplarnı alıp çıkmadıñmı soñ?

— Kitaplar? — Ähmätgali kart, bu kötelmägän sorauga gacäplänep, onıgına karadı. Üze, ireksezdän, karşısında — östäldä yatkan töyençegenä kagılıp kuydı.— Nindi kitaplar?

— Soñ, kitaplar inde! Däres äzerlärgä kiräk bit!

Ähmätgali kart başın çaykadı:

— Yuk, kızım, kitaplarıñnı alıp ölgermädem. Mö­gayın, ölgerä dä almas idem...— Häm ul ni öçen ölgerä al­mavın añlatırday süzlär ezläp yak-yagına karandı, yänä töyençegenä kagılıp aldı, ämma ut-töten eçenä niçek kerep kitüen, öyneñ tür yagındagı olı sandıknı köç-häl belän açıp, şuşı töyençekne tabıp aluın, sulışı-tını betep uramga atılıp çıguın añlatırday süzlär taba almadı. Aptıragaç, töyençegen çişte.—Menä şularnı gına alıp ölgerdem, kızım...

— Bu nindi kitaplar soñ, babay?

Sacidä başkalarga sizdermi genä kızınıñ cilkäsenä törtte:

— Tik kenä tor! Babañ kitapları alar... Ähmätgali kileneneñ süzlärenä iğtibar itmäde, onı­gın üz yanınarak tarttı:

— Menä alar, sin üsä töşkäç ber vakıtı çıgıp barı­sın da kürsätermen, söylärmen äle,— dide.

Bu töyençektä iskeçä yazulı kitaplar, törle kulyazma­lar saklanuın belä ide Ähsän. Şulay, kızıksınıp ki­tep, malay çakta üz näselläreneñ şäcärä yazuın öyrängän, äätise barısın da kürsätep, añlatıp bargan ide. Ähsän­neñ ise kitte ul çakta: şäcäräneñ çişmä başı päygam­bärlärgä ük barıp totaşa ide.

— Bezneñ borıngı babay päygambär bulganmıni? — dip ışanmıyçarak soragan ide ul. Ätise anıñ başınnan sıypap äytte:

— Bulgan, ulım. Här keşeneñ näsele päygambärlärdän ük kilä. Şunı belep üs sin, annan soñ cide babañnı belep üs.

Näq menä şularnı iskä töşerü Ähsänneñ üzen dä, küräseñ, balasıtıp cibärde, äytep ıçkındıruın sizm dä kaldı:

— İh, tehnikum kitaphanäsennän algan kitaplar da yandı inde, alaysa! İmtihan aldınnan birep torgannar ide...

Monısı inde artıkkarak kitte. Ähmätgali kart kırıslandı, onıgın çitkäräk kagıp, töyençegen yabıp kuydı.

— Açulanma, ulım,— dide ul.— Başka närsälärne alıp ölgermädem.— Beraz süzsez torgaç yomşagrak endäşte.— Yangın sünderüçelär ni dip kitte? Säbäben täğaen genä äytmädelärme?

Ähsän avır suladı:

— Elektrdan çıkkan, dilär, ätkäy. Tagın ni disennär?

— Alarnıñ şul bulır inde,— moñarçı däşmi gen torgan Sacidä kul seltäde.— Tik torgannan nik kabınsın ul elektr? Ällä soñ berärseneñ üçe buldı mikän bezdä?

— Kilen! — Ähmätgali kartnıñ kaşları cıyırıldı.— Belmiçä bäla yakma keşelärgä, gönahısı bulır.

Tüzemsezlänep süzgä kuşılganın añlap ölgergän Sacidä aklanırga aşıktı:

— Aptıragannan äytüem inde, ätkäy. Bala-çaga şayarmadı mikän dip kenä äytüem.

— Balaga nahak bäla yagu tagın da naçar,— dip kırt kiste kart häm, bähäsneñ tämamlanganın belderep, alda başlagan, ämma onıgı arkasında bülenep kalgan süzen dävam itte.— Ä bolarnıñ sabagın özmäskä kiräk. Alarnı Ähmätnäcipkä çıgarıp torırbız. Ul bezgä karendäş. Üzläre pensiyädä, balaları çittä. Vakıtları da, urın-cirläre dä irken. Mäktäpkä dä yakın alar.

Kilen eştä ide — eş kiyemnäre belän genä torıp kaldı. Yort yandı dip keşe aldında kim-hur bulıp yörmäs, ulım, anıñ ös-başın kararga kiräk bulır.

Kayınatasınıñ iñ elek anıñ turında, kilene turınd kaygırtuınnan küñele tulgan Sacidä küz yäşen yaulık oç belän bastı:

— Äy, ätkäy, närsägä äle miña äybät kiyem?! Kaya barasım bar ul qadär? Eş kiyemem bar, şul bik citkän häzer gä...

— Ä Ähsän ul könne rayonda ide, kiyenep-yasanıp kitte. Aña ferma tiräsendä yörgändä kiyärgä genä eş kiyeme yünätü ällä ni avır bulmayaçak,— dide atası.

Ähmätgali kart süzen dävam itte:

— İnde yort mäsäläsenä kilgändä, ulım, anısın ozakka suzmaska kiräk. Sin eşläp torasıñ, kilenneñ dä hezmät hakı mul. Anañ belän mindä dä kassa akçası yuk tü­gel. Bügen-irtägä dönya kuyarga tormıybız, cıyganın çıgarırbız. Kiräk ikän, sıyırnı da satarbız. Ämma kış­ka yortsız kerü yaramas. Nıklap kereşsäk, boyırgan bul­sa, kışnı üz nigezebezdä karşılarbız. Siña, ulım, eşeñnän yal sorap torırga turı kiler. Böten ışanıç sindä.

Ähsän kuırılıp-cıyırılıp kuydı:

— Ni bit, ätkäy... Yalnı alıp bulmas anı, birmäslär... Kart gacäplände:

— Nişläp? Fermada sine alıştırırday keşe tabıl­mas mikänni?

Ähsän kulların kuşırdı, uıp tordı, annan soñ äytte:

— Eş anda tügel, ätkäy... Üzeñ beläseñ, mine bügen raykomga çakırdılar. Kolhoznıñ partiyä oyışması sekre­tare bulırga kıstıylar. Aşıktıralar. Karşı kilep bulmadı inde, rizalık birep diyärlek kayttım.

Ähmätgali kart ulına sınaulı karaş taşladı. Beraz süzsez torgaç äytte:

— Alaysa, ulım, çınlap ta yal birmäslär şul. Bir­mäslär... Ämma yortnı niçek tä kışka tikle citkerergä kiräk. Böten ışanıç sindä...

II

Vokzalda «Aşıgıç yärdäm» maşinası kötep torırga tiyeş ide. Häbir, bötenläy sabırsızlanıp, täräzägä kap­landı. Poyızd Kazan yılgası küperenä kerep bara ide inde.

— Vagon nomerın belerlärme soñ?

Häbir belän ber kupeda kaytuçı Aho anıñ üzaldına gına äytkän bu süzlären eläkterep aldı:

— Belerlär, belmi kaya barsınnar! Alar, tugankayım, utırgan urınıña qadär belep toralar!

Moñarçı küñelle genä kaytkan Aho nigäder sabırsız­lana, borçıla sıman ide. Ul Häbirneñ kızı Rozaliyä be­län bik tiz duslaşıp kitte. Täräzädän kürenep kalgan avıllarnı, stantsiyälärne kürsätä-kürsätä yul buyı tanış­tırıp, söyläp kayttı. Ällä täräzädän cil bärde, ällä inde vokzalda çakta salkın tide — sabıy tañ aldınnan şabır tirgä batıp, ut kebek yanıp uyandı.

— Şul kara mörtätlärneñ genä küze tide balaga,— dide Aho, Häbirneñ uyların sizgändäy.— Yaratmıym! Küzläre yaman şul ettän tugannarnıñ!

Häbir kölemseräde:

— Alar monda ozak tormadı iç,— dide ul, Ahonıñ çegännär turında äytüen añlap.

Poyızd Mäskäüneñ Kazan vokzalında torgan çakta kupega ber törkem çegän hatınnarı kerep tuldı. «Kazangamı? Ay, allanıñ rähmäte! Üzebezneñ yaktaşlar, kazanlılar ikän!» — dip, şau-şu kilep, röhsät-fälän dä sorap tormıyça arkalarına askan yöklären, yul kapçıkların buşata başladılar. Bu kötelmägän kunaklarnı — basımçak yulçılarnı kire borıp çıgaru mömkin bulmas kebek ide. Ämma Aho tırıştı, provodnitsa kıznı çakırdı, bolarnıñ biletsız-nisez basıp kerülären äytep, etkäläp tä törtkäläp digändäy, täki kuıp çıgardı. Çegännärneñ kargış süzläre kolak töbendä şaktıy vakıt yañgırap tordı

Aho, kulın açu belän seltäp:

— Yaratmıym şularnı! Kinoda gına şäp kürenälär: atlar çaba, uçak yana, mähäbbät... Çegän romantikası! Bette şul inde alar, çın çegännär. Boları dönyaga yaraklaşıp mataşkan spekulyant kaldıkları gına.

Häbir yänä kölemseräp kuydı, Ahoga cavap kaytarmadı. Kayçandır çegännär tarafınnan sabıylarça aldanganı bulsa da, küñelendä bu gacäyep häm säyer halıkka karata üç-üpkä saklamıy ide ul. Älege aldanu anı yazmışında nindider ber serle mäğnägä iyä sıman ide.

Ul çakta Häbir, Minziläne karşılarga dip, aeroportka bargan ide. Kazanga kilep citäse könen, samolet reysın, oçu vakıtın äytep hat yazgan ide Minzilä. Samolet kilde, ä Minzilä yuk ide. «Bälki bilet bulmagandır?- dip uyladı Häbir.— Ä bälki?»

Änä şul «bälki»lärne uylap tämam poşamanda yörgändä anı çegän hatınnarı urap aldı.

— Sabıy bala hakına un tiyen birçe, yegetkäy? — ber kulına yomgak qadärle genä şärä balasın kıskan, ikenç kulın alga, Häbirgä taba suzgan yäş kenä hatınnıñ küzläre mölderämä bulıp tulgan ide. Häbir anı çın küñelennän kızgandı, çalbar kesäsen aktarıp, anda bulgan tiyen akçalarnıñ barısın da hatınnıñ uçına saldı. İnde kitmäkçe ide, ölgerä almadı, hatınnarnıñ iñ ölkäne anıñ yörägenä uklı süz kadadı:

— Yukka kötäseñ, yegetem. Kilmäs sineñ kızıñ, kilmäs. Sin anı bütän berkayçan da kürmässeñ. Aragızga yatlarkerer!..

Häbir siskänep kitte, aptırap häm yalvarıp hatınnıñ küzlärenä töbälde. Anıñ Minziläne kötep yörgänen kayan belgän bu çegän hatını? Niçek inde Minzilä kilmäskä tiyeş? Niçek inde ul araga yatlar kerer?

- Yalgan... ışanmıym...— dip pışıldadı Häbir.

- Sal, yegetem, uçıña käğaz berlek,— dide hatın, äl­lä niçek säyer kölemseräp.— Min böten yazmışıñnı äytep birermen. Sin yulga bähet ezläp çıkkansıñ. Şuña kürä dä kazna yortın taşlap kitkänseñ. Sal, yegetem, uçıña tagın ber käğaz akça!..

«Niçek, kayan belgän bu hatın minem instituttan kit­känne?»— dip uyladı Häbir, kesäsennän yänä akça çıgarıp. Üze nindider toman eçendä yözä kebek ide. Ä hatın dä­vam itte:

— Siña, yegetem, zur hıyanätne kütärergä turı kiler. Yakınnarıñ siña yat bulır, yatlar yakınayır. Ber kön ki­lep, bähetle buldım, diyärseñ, ämma ul sineñ kaygı-häsräteñ bulıp çıgar. Sine gomereñ buyı can ärnüe ezärleklär. Bähet siña, kügärçen söte sıman, az-azlap kına tamar...

Ul könne çegän hatınnarı Häbirneñ kesäsendäge bar­lık akçanı alıp kaldılar. Alardan arınıp beraz bar­gaç Häbirneñ zihene açılıp kitkändäy buldı häm ul şu­nı uylap ölgerde: «Tukta! Aldagannar iç alar sine! Kı­zıñ kilmäs, imeş!.. Närsäse bar soñ äle monıñ?! Sineñ aeroportta ärle-birle yörüeñne alar çittän ük küzätep torgan. Ä aeroportta şulay ärle-birle yörgän sineñ ke­bek yäş yeget kemne kötärgä mömkin? Älbättä, söygän kı­zın! İh, betkän baş, betkän baş! Monı belü öçen çegän bulası da yuk iç!..» Häbir aşıgıp kire borıldı, älege hatınnıñ karşına kilep bastı:

— Kaytarıgız minem akçanı! Sez barısın da aldap kına äytkänsez!

Çegän hatınınıñ küzläre zähär kölemseräde:

— Närsägä siña ul akça, yegetkäyem?! Häzer siña akça kiräkmi. Soldatta sine hökümät aşatır...

Häbir yañadan avızın açıp kaldı.. Çegän hatını anıñ instituttan kitüen dä, härbi hezmätkä çakırıluın da belgän! Dimäk... Dimäk, ul Minzilä hakında da belep söy­li, döresen äytä... Häbir, yäşen sukkanday miñgeräülänep, kinät artka çigende.

— Mä, al, yegetkäyem,— dide çegän hatını aña käğaz berlek suzıp.— Monısı üzeñä äbätkä kalsın.

Häbir närsäder äytte, üzeneñ ni äytkänen añlamadı,hatınnıñ kulın kire ette. Kitär aldınnan gına, niçek­ter aynıp, aşıgıp soradı:

— Ni öçen sez... Nigä sez miña gomer buyına bähetsez bulırsız didegez? Ni öçen?

Çegän hatını yakınrak kilde:

— Student sin, yegetem, student. Bähetsez halıktan sin

dä...

Tulay torakka kaytıp uylanıp yata torgaç älege hatın­nıñ süzlärenä ışanmaslık tagın ber şik taptı Häbir: anıñ kesäsennän, akça belän bergä, härbi komissariatka çakıru käğaze dä yukka çıkkan ide. Dimäk, ul käğazne dä sizdermiçä kesädän algannar.

Şunısı döreskä çıktı, berniçä köngä dip avılga kay­tıp kitkän Minzilä Häbirne soldatka ozatırga kilep citä almadı, häm alar şul aymılışudan soñ bütän kü­reşä almadılar...

Poyızd tizlegen kimetä başladı.

— Aho, sez minem äyberlärne alıp çıgarga bulışır­sız inde, ä?

— İa hoda! Bu hakta süz buluı mömkinme soñ?! Sin, tugan, sabıyıñnı gına kara, başkası öçen borçılma.

Aho, kupe işegen açıp, üzeneñ kör tavışı belän va­gonnı yañgırattı:

— Äy, gracdannar! Yul biregez! Avıru balanı «Skorıy» maşinası kötä!

Ällä anıñ kalın tavışınnan örkep, ällä çınnan da hävef barlıgına töşenep, çıgu yulına öyeleşkän passa­cirlar yak-yakka taypıldı.

— Rozaliyä, kaytıp cittek, kızım. Kazanga kaytıp cittek.

Sabıy kerfeklären hälsez genä kütärde, irennären äk­ren genä kıymıldattı:

— Ätiyem...

«Aşıgıç yärdäm» maşinası alarnı, çınnan da, vagon işege töbendä ük karşı aldı.

— Avıru bala şuşımı? Sabircanov sez bulasızmı? — dip soradı vraç häm, cavap kötep tormastan, ku­lın seltäp boyırdı.— Maşinaga!

Arttan, avır-avır çemodannar häm sumkalar töyäp, Aho österälä ide. Vraç aña da soraulı karaş taşladı:

— Sez bergäme?

— Äye, bergä,— dide Aho.

— Maşinaga!

Cıyılıp ölgergän halıknı yak-yakka ayırıp, maşina şähär üzägenä taba ırgıldı.

III

Köz ayları zur mäşäqatlär belän uzdı. Ähsän Sabircanov bu könnärdä küzgä-başka kaytıp kürenmäde. Soñ­lap tämamlangan urak, özmäs-kuymas sibäläp torgan yañ­gır astında bargan basu-kır eşläre, kolhoz häm avıl tor­mışı anı yaña vazifası belän bergä böterep aldı. «Bö­ten ışanıç sindä, ulım»,— dip ömetlängän Ähmätgali kart yort salunıñ barlık mäşäqatlärenä üze cigelergä mäcbür buldı. Yuk, ulına ul üpkälämäde, räncemäde: şı­gırdap torgan narat bura tabıp kaytaruına meñ rähmät­lär ukıp, kalganına inde üze kereşte. Ostalarnı yallau, alarnı köyläp-aşatıp eşlätü, kiräk-yaraknıñ eresen-vagın tabıp toru kebek eşlärneñ hämmäse dä kart belän karçık häm kilen cilkäsenä töşte. Kayda gına, kem bu­lıp kına eşläsä dä üzen ayamıy eşlärgä künekkän Ähsän bu könnärdä, äyterseñ ğailäsen, kütärelep kilgän bura­sın, hatının häm balaların onıttı. Älbättä, yort salu­çılar yanında siräk buluın, töp avırlıknı kartlar häm hatını cilkäsenä kaldıruın üze dä añlap-belep tora, şuña ürtälä dä ide. Ämma anıñ öçen bügen iñ kıyını baş­ka närsä ide: yaña eştä üzeneñ närsä eşlärgä tiyeşlegen, kem bulırga tiyeşlegen añlamıy integä ide ul.

Änä şulay yörgän könnärneñ bersendä, balalarnı kü­rergä dip, pensiyädäge ukıtuçı Ähmätnäcip abıysına ba­rıp çıktı.

Anıñ kapka töbenä kilep citkän ide inde, şulçak kılt itep isenä kilep töşte: Ähsänne partiyä oyışması sekre­tare itep saylagan cıyılışta ölkän kommunist Ähmätnä­cip Sälimov katnaşmagan ide. «Anısınıñ da säbäben sorarmın»,— dip uyladı Ähsän. Läkin sorarga bazmadı: kayçandır üzen ukıtkan bu keşene kürgäç, anıñ aldında niçekter ber-ber zur gayıbe bar kebek toyıldı. Äye, yıllar buyı nider eşlängän, eş artınnan häm tagın bik küp när­sälär artınnan tuktausız kuılgan, ä bu yortka häl be­leşergä siräk kerelgän. Äye, üz yomışı töşkäç, teh­nikumda birelgän kurs eşlären üze genä başkarıp çıga almaganda kilgäläde monda Ähsän.

Häm menä ul tagın şuşı yortka ayak bastı. Ukıtuçı­nıñ protez ayagın avır şıgırdatıp urınınnan kuzgaluın, yabık, söyäkçel kulların suzıp küreşüen, yomılıp, keçe­räyep kalgan gäüdäsen, nurı süränäygän küzlären, bitaraf-gamsez bulıp toyılgan yözen kürde. Ul könne alar az söyläştelär. Ämma Ähsän toydı: Ähmätnäcip abıysınıñ uy söreşe, bik katlaulı bulıp toyılgan närsälärne däğadi genä itep añlata belüe, täcribäse, belemeaña bügensular hava kebek ük kiräk ikän.

— Abıy, sinmine mäktäptä ukıtkan keşe. Menä, açulanmasañ, tagın sinnän öyränergä kildem,— dide.

Ähsän, däreskä kergän bala sıman kauşap, gozeren añ­lattı. Üze, bu ni äyter digän sıman, ukıtuçıga töbälde.

— Sin, Ähsän enem, bik ük döres kilmägänseñ bugay,— dide Ähmätnäcip kart.— Min bit sine matematikadan ukıttım. Partiyä eşlärendä närsägä öyrätä alırmın ikän soñ?

Näq menä şunnan, ukıtuçınıñ kire kaguınnan kurık­kan ide Ähsän. Aptırap kaldı. Annan soñ, kinät isenä töşkändäy, sorap kuydı:

— Mine saylagan cıyılışta sin bulmadıñ, ahrısı, Ähmätnäcip abıy?

Ukıtuçı, aska töbälep, cavapsız tordı. Annan soñ äyt­te:

— Min, enem, cıyılışlarga küptännän yörmim inde,

— Niçek?

— Kartlar alar üzlärençä, digändäy... Kart keşe ber­kemgä dä kiräk tügel inde ul.

Ähsän nider äytmäkçe ide, tuktalıp-tıyılıp kaldı Küz aldınnan mäktäp yılları, däres-tänäfeslär ütep kitte.

— Sin, Ähmätnäcip abıy, matematikanıñ tögäl fän buluı belän bik gorurlana ideñ. Ä tormış menä «ik ikeñ — dürt»tän genä tormıy şul. Ällä nindi soraular kiterep kuya, meñ törle çişeleş taga.

Ukıtuçı:

— Sine, Ähsän enem, keşelär belän eşlärgä öyrätäs yuk,— dip, üzaldına söylängändäy başlap kitte.— Ähmätgali abzıynı da yahşı beläm, sugışka bergä alındık. Kitkändä: «Balam kız şul»,— dipbik uftandı. «İçmasam, näsel öçen ber malay kaldırıp ölgermädem»,— diyätorganide. Şöker, vatılıp kaytsak ta isän kayttık.Sin tugaç ta atañ bik şatlandı. Töpçege Häbir dönyaga kilgäç inde tagın kanatlanıp yörde. Ğailädä ir balala bulu äybät ul. Sin dä menä kızlar belän genä kuandırasıñälegä, Häbirneñ dä kızı bar dip işettem. Malay alıp kaytırga kiräk sezgä dä.

— Äle malay kaygısı tügel, Ähmätnäcip abıy. Üzeñ kürep torasıñ bit...

— Yortı anıñ, ber başlagaç, salınır, oçlanıp çıgar. İr balalarsız yaramıy bu dönyada. Näsel şäcäräsen şular dävam itä:malaylardan irlär üsä.Monısın min süzuñayınnan, atañ turında başlangan süzdän çıgıp äytäm, ul sezneñ barıgızga da äybät tärbiyä birde. Olını olıitep, keçene keçe itep yaratırga öyrätte. Apañ, änä, bik akıllı buldı, keşe bähetenä üste, üze dä şuña kürä bä­hetle. Kaytıp töşsälär, böten avıl soklana. Sin dä bez­neñ küz aldında üsteñ. İke at cigep kırdan kinder ta­şıgan çagıñnı häterlim äle. Ukırga da hires buldıñ. Kolhozda eşläp kiçke ukuda yördeñ. Ferma mödire bul­gaç ta sınatmadıñ. Atañ, dimäk, ir bala turında yukka gına uylamagan. İl-kön aldında abruyı bulgan, näselne dävam itä algan ullar turında uylagan ul. Sin anıñ ışanıçın avıldaşlar aldında aklarga tırış.

— Avıldaşlar belän elek urtak tel taba idem, abıy. Häzer menä alar belän partorg bulıp söyläşüe kıyın. Alar bit minnän çın eş kötä... Kıyın miña, abıy...

— Kıyın,— dide ukıtuçı, şaktıy gına däşmi suzıp tordı. Annan soñ Ähsängä turı karadı.— Matematikanıñ tögäl fän buluı belän gorurlana ideñ, dip äytteñme äle? Äye, gorurlana idem! Tögällek härdaim kiräk bezgä, bik kiräk!

Ukıtuçı, alga talpınıp, protez ayagın caylabrak kuydı. Ähsän anıñ bu ğadäten belä: bähäsläşergä uyla­sa, gel şulay itä Ähmätnäcip abıysı. Çınnan da ukıtu­çınıñ tavışında bähäs tösmere päyda buldı:

— Ä bit, beläseñ kilsä, tormış gel tögälleklärdän häm tögälsezleklärdän tora. Tögällek — döreslek, tögäl­sezlek isä yalgış yäki yalgan bula. Näq matematikadagı­ça! Kileşäseñme?

Süzneñ äle kaya taba agasın añlap betermäsä dä Ähsän

baş kaktı.

— Tögälsezlek härçak yalgış yäki yalgan,— dide.

— Soñ! — dip kuätläp aldı ukıtuçı.— Mine menä başta pehotaga aldılar. Mine, matematika ukıtuçısın, berençe bäreleşkä agaç mıltık tottırıp kerttelär. Ber min genä tügel, başkalar da şulay: öç keşegä ber çın mıltık. «Koralnı iptäşeñ saftan çıkkaç alırsıñ»,— didelär. Doşmanga atar öçen soldat başta iptäşeneñ ülgänen kötep yörergä, yä bulmasa ber tapkır da atmagan kileş ülärgä tiyeş. Tögällek ideme bu? — Ukıtuçı Äh­sängä soraulı karaşın, taläpçän häm kırıs karaşın taş­ladı. Ämma cavap kötep tormadı.— Yarıy, soñrak kemneñ kem buluın açıklıy başladılar. Mine dä okoptan ça­kırıp aldılar. Ukıp, keçe leytenant bulıp minomet batareyasına kayttım. Ä sin beläseñme minometnıñ ni ikänen? — Ukıtuçınıñ küzläre oçkınlanıp kitte.— Çamalıysıñ... Tögäl ata idek bez. Nemets yakınlaşkan sayın köpşäne öskäräk kütärä barasıñ. Mina biyegräk duga yasagan sayın yakıngarak töşä. Berçak köpşäne şundıy kütärep cibärgänbez, baş oçındagı naratka tondırdık minanı. Odintsov digän yegetebez utıra ide narat başında. Küzätçe bulıp. Bärep töşerdek yegetebezne, küz aldınd çärdäklände. Üz kulıbız belän çärdäklädek. Doşman bik yakın ide. Şulay... Tögäl ata idek bez.

Ukıtuçı, küräseñ, hälaq bulgan Odintsovnı küz aldına kiterde. Yırak tönnärgä töbälgändäy, ber noktaga tekälep tordı. Ähsän dä däşmäde. Tabınga kuyılgan çäy suıngan ide inde, küptän suıngan ide.

— Tögällek kiräk! — dip kisterep kabatladı ukıtuçı, nihayät. Kulı havanı yarıp ütte.— Odintsov — ber häl. Doşman bik yakın ide. Ä küpme yegetlär mäğnäsez kırıldı anda?! Annan soñ — monda da... Äye, sin, enem, döres äytäseñ: tormış matematika gına tügel, anda törle çişeleşlärne taktaga kat-kat yazıp häm yüeş çüpräk belän sörtä-sörtä tözätep yäşäp bulmıy. Anısın klassta kara taktaga yazganda gına eşläp bula. Yazdıñ-bozdıñ, tagın kereşteñ isäp-hisapka. Ä tormışta? İl yazmışında? Şulay, tormışta här tögälsezlek üz korbanın sorıy. Min - matematik, üz eşemdä osta, kürälätä yalgışnı yasamaska tırışam. Ä änä anda, östä utırgannar nişläp tögälsezlek cibärälär? Kayçak kürälätä hata yasala. Halıktuydı andıy tögälsezlektän. Min dä tuydım. Ä sin min cıyılışka yörmäüdä ğayepliseñ. Min - matematik! İkene ikegä tapkırlagaç çıkkan näticäneñ ber könne unbiş, ber könne biş buluı belän kileşä almıym! Andıy väsväsäne tıñlap utırasım da kilmi, añlıysıñmı?!

Ähsän uyga kaldı. Annan soñ äytte:

- Äye, Ähmätnäcip abıy... Närsä genä öyrätermen ikän soñ siña, dip başlagan ideñ, şaktıy däres birdeñ. Tagın şunısın da äyt: menä min, Ähsän, üz eşemdä tögäl bulu öçen närsä eşlärgä tiyeş? Sineñ ni turında äytüeñne añlap, toyıp utırdım bit min. Partiyäneñ böten yalgışların! ber matematik formulaga sıydırdıñ sin. Ul eşkä häzer menä mine täqdim ittelär. Avıldaşlar, saylaganda: «Ähsän, sin üzebezneke, siña ışanabız»,-dip tä äyttelär. Dimäk, min alar öçen här eştä döres häm tögäl cavap tabarga tiyeş. Ägär dä ul cavap halıknı kanäğatländerep tä yugarıdagılarnı kanäğatländermäsä? Yäki bütänçä: min tapkan çişeleş döres bulıp çıkmasa, halık kötkän tö­gällekkä cavap birmäsä? Ul çakta niçek?

Ukıtuçı suıngan çäyen çitkäräk ette:

Sin inde, Ähsän enem, haklıknı tabasıñ kilsä halıknıñ küzenä turı karıy torgan bul. Tögäl çişeleş ta­basıñ kilsä dip äytüem.

Saubullaşkanda, nindider ser äytäse bar keşedäy, Ähsän ukıtuçınıñ kolagına taba iyelde:

- Ä tege vakıtta, därestä çakta bezne ni öçen intek­tergäneñne äytimme, Ähmätnäcip abıy? Tege «ike ikeñ – biş»täge yalgışnı ni öçen ezlätkäneñne? - Ähsän kölem­seräp, kötterep karap tordı.-Uylarga öyrätkänseñ sin bezne. Kat-kat isbatlangan närsälärne dä tikşerep ka­rarga, bulgan yalgışnı totıp alıp, döres çişeleş ez­lärgä öyränsennär digänseñ, şulaymı?

Ukıtuçı yılmaydı:

- Sin mondıy sorau birgänseñ ikän, dimäk, sezne ul qadär ük naçar ukıtmaganmın.

Şul könnän başlap Ähsän bu yortka yışladı.

Ä könnär ber-ber artlı ütä tordı. Ähsänneñ yaña yortı, üze yünläp kürenmäsä dä kütärelä, kalka tordı. Nihayät, Oktyabr bäyräme aldınnan, alar narat sagızınıñ huş islären añkıtıp torgan yaña yortka kayttılar. Öyläre elekkesennän dä irkenräk, maturrak, kürkämräk ide.

Balta ostaları tırış buldı: karaltı-kura tiräsendä tizdän yaña munça da kalkıp çıktı.

Elekke korımlı härabäneñ, kisäüle urınnarnıñ eze dä kalmadı. Tora-bara yangın turında bötenläy onıttı­lar kebek. Ämma Sabircanovlar ğailäsen çolgap alaçak yangın äle alda bulgan ikän...

IV

Könne häm tönne ütkärergä kiräk ide.

Keşeneñ şundıy häldä kalgan çagı bula: ul ber mak­sattan ikençe maksatka baru vakıtında yäşämi, ä bälki tereklek kenä itä. Maksatına ireşkäç kenä ber mäl yäşäp ala, annan soñ yañadan tereklek itä başlıy - yaña mak­satına taba kitä. Häbir üzen andıy halättä dip uylamıy ide. Ämma ul bügenge könne häm bügenge tönne tizräk üt­kärep cibärü öçen küp närsälär birergä, küp närsälär yugaltırga riza ide.

Rozaliyäne bolnitsada alıp kaldılar. Häbir menä ta­nış ta, yat ta bulıp toyılgan uramnar buylap atlıy. Bu uramnarnıñ yat buluı anı kauşatmıy, tanış buluı şat­landırmıy ide. Ul, äyterseñ, bügen bernäsä dä toymıy, barı tik kötä, vakıtnıñ ütüen genä kötä.

Nihayät, anık ber fikergä kilep, kunakhanägä taba yul tottı.

- Urın yuk,- dip karşıladılar anı. Çemodannar kütärep ikençesenä, öçençesenä bardı. Ämma kunakhanä işekläre açılmadı. Şulay ezlänep ul «Kazan» kunakhanäsenä dä sugıldı. Üzeneñ avır häldä kaluın añlata torgaç, kiçke unbergä qadär kötärgä kuştılar. Häbir, şul ömetländerügä ışanıp, zalda tın gına kötep utıra ide. Kinät tanış tavış işette:

- Yä, tugan! Menä oçraştık ta! Nihäl? Kızıñ niçek? Alıp kaldılarmı Rozaliyäne? - Aho Häbirne koçaklap uk aldı. Hälen söyläp birügä ul tup-turı kunakhanä administratorınıñ täräzäsenä taba atladı. Ozak ta ütmi, äylänep tä kilde.

- Äydä, tugan,- dide ul Häbirneñ aldına käğazlär kuyıp.- Tutır dokumentlarıñnı. Kemneñ kem ikänen añlamıy başlagan bolar. Añlatırga turı kilde.

Häbirgä Aho alıp birgän bülmä yarımlyuks bulıp çıktı.

- Urın yuk digän bulalar tagın,- dip, eçtän ürtälgän sıman äytep kuydı Häbir.- Ezläsäñ, tabıla ikän üze.

- Kemgä - tabıla, kemgä - yuk,- dip açılıp yılmaydı Aho.- Ä sineñ kebek yahşı keşelärgä härçak tabılır ga tiyeş! - Ul, küräseñ, Häbirgä yärdäm itä aluına çın küñelennän şatlana ide.- Äydä, kiçke aşka üzem çakıram: töşik restoranga.

- Yuk, rähmät, Aho,- dide Häbir. Anıñ beryalgız kalası, niçekter urnaşası, fiker tuplıysı kilä ide. Min, mögayın, aşap-nitep tormam bügen.

- İhtıyarıñ, alaysa,- dip yılmaydı Aho.- Min restoranda bulam. Ezläsäñ, «Limon» dip sorarsıñ. Añladıñmı «Limon»! Yarıy, küreşkängä qadär!

Kunakhanägä urnaşa aluına söyende Häbir. Yarıy äle Aho kilep çıktı... «Limon». Kızık keşe ikän bu «Li­mon»!- dip uyladı Häbir, anıñ soñgı süzlären iskä töşerep.

- Dürt klass belemem bar, beläseñ kilsä! - Poyızdda şulay dip söylängän ide Aho.- Alga taba ukıy almadım, şaytan algırı! Anam, min bäläkäy çakta, äti belän ikebezne taşlap kitkän. Äti ukuımnı taläp itmäde, min ukımadım. Ä şulay da, tugankayım, üzemne töşep kalgannardan sanamıym. Ni öçen diseñme? Çönki bu tormışnı küplärgä karaganda yahşırak beläm. Menä şul! - Aho härber süzenä basım yasap, üze dä ışanıp, keşene dä ışan­dırırlık itep söyli belä ide.- Kayber bändälär yeger­meşär yıl ukıgan bulalar, başları peläşlänep betä, ä üzlärennän, kem äytmeşli, con da yuk, söt tä yuk. Äçmuhahezmät hakı alıp, şuña riza-bähil bulıp yäşilär. Soñ, ul akçanı, tugankayım, min ukımıyça da alam bit! Valla­hi şulay!

Häbir anıñ söyläven rähätlänep, yılmaep tıñlap utır­dı. Ahonıñ açuı da, şatlıgı da eçtä kalmıy, barısı da tışka bärep çıga, yözendä sabıylarça berkatlılık yarı­lıp yata sıman ide.

- Äye, miña dürt klass belem bik citkän. Ä närsä? Tormış katlaulı bit, diseñme? Töker! Mäsälän, min äy­täm ul tormışka: «Butama! Gadiräk bul!»- dim. Häm ul gap-gadi bula da kala. Ä menä siña inde, tugankayım, min zur hörmät belän karıym.

- Ä nigä miña gına şundıy ayırım ber hörmät? - dip yılmaydı Häbir.- Min dä bit şul, yegerme yıl buyına ukıp, ıştan tuzdırıp belem algan ber fäqıyrmen.

-He! Yuk inde, tugankayım! - Aho, mine aldıy almas­sıñ digändäy, barmak yanadı.- Bu süzeñne miña tügel, ärekmän kolaklarga söylä. Sineñ yuk-bar keşe tügel ikän­legeñ mañgayıña yazılgan. Sez tatarlarda «mañgayga yazıl­gan» digän süz yukka gına äytelmi ul, tugankayım. Min tatarlarnı beläm. Hatın tatar ide minem, şaytan al­gırı!

- Minem mañgayga närsälär yazılgan soñ?- dip töp­çende Häbir.

- Namuslı keşe buluıñ. Eşkä ostalıgıñ. Dus-işne satmavıñ. Hıyanätne kiçermäveñ. Gomumän, akıllı keşe buluıñ.

- Rähmät. Artık nık zurladıñ mine, Aho. Kötmägän

idem.

- Ä nigä zurlamaska?! Çit ilgä, tugankayım, çüpräk başlar çıkmıy. Ä sin menä çit ildän kaytıp kiläseñ. Äytäm bit, dürt kenä klass belemem bulsa da, keşelärne biş barmagımnı belgän kebek beläm.

Häbir Ahoga çit ildä buluın äytkän, aña ber talisman kebekäyber - Äfganstanda algan istälek taşın büläk itkän ide. Älege büläkkä Aho şulkadär şatlandı ki, hät­tasabıy Rozaliyä yaña kurçakka da ul qadär ük kuana al­maskebek ide.

Aho «Aşıgıç yärdäm» maşinasınnan şähär üzägendä töşep kaldı. «Küreşerbez äle, alla boyırsa!»- dip äyt­kän ide, küreşüläre bik tä tiz buldı. Rähmät Ahoga, yärdämetide.

Şularnı uylap yatkaç Häbir bolnitsaga şaltıratıp alırga buldı. Kızın şäfkat tutaşlarına tapşırgaç ul ozak kına kötep utırgan, anıñ hälen açıklargatırışkan ide. Rozaliyäne alıp kalgan tutaşlarnıñ bersen kürep, soraşa başladı:

- Miña häzer nişlärgä soñ, señlem?

Tutaş bu sorauga bik gacäplände:

- Niçek inde, «nişlärgä»? Kızıgıznı kabul itep aldık. Anı doktor karıy.

- Soñınnan doktornı kürep bulmas mikän? Ber gen minutka...

Şäfkat tutaşınıñ yözenä: «Monnan da ahmagrak so­rau bulırga mömkinme?»- digän süzlär yazılgan kebek ide.

- Äyttem bit inde sezgä: doktor balanı karıy, anıñ vakıtı yuk!

Häbir, nik endäşkänenä ükenep, kire borıldı. Şulay da ikençe ber tutaşnı oçratıp bolnitsanıñ telefon no­merın, Rozaliyäne karauçı doktornıñ familiyäsen yazıp aldı. Telefonnan ul näq menä şul doktornı - Färid Räşitovnanı soradı.

- Kötegez, çakırırbız,- dide telefondagı tavış. Häbir yıraklaşa bargan ayak tavışların tıñlap tordı. Şaktıy ozak kötte. Nihayät, ayak tavışları kabat yakınaydı, aşıgıp atlaudan yışaygan sulış işetelde:

- Tıñlıym sezne...

Häbir barı tik ber-ike genä süz äytergä ölgerde, doktor anı şunda uk bülderde, süzläre kırıs häm taläpçän ide:

- Ä, äle sez Sabircanov bulasızmıni! Sabıynı karamagansız, äti keşe! Yuk-yuk, minemçä, ul poyızdda gın avırıp kitmägän. Yulga çıkkanda sez anıñ hälenä iğtibar itmädegezmeni? Avıru bala belän yulga çıgarga yarıy­mı? Ägär kızıgız tämam özlegep, gomerlek çir alın kalgan bulsa? Kayan kilä ata-analarga bu qadär iğti­barsızlık?!

Berazdan doktornıñ tavışı yomşara töşte. Häbir, şunnan faydalanıp, kızınıñ hälen soraştı.

- Temperaturası töşä. Härhäldä, anıñ häle inde çagıştırmaça ciñelräk. Tik, beläsezme, eş monda katlaulırak bulsa kiräk. Sez irtägä kiläsezme? Mine kürerg tırışıgız.

Doktor belän söyläşkännän soñ Häbir ike ut eçend kalganday buldı. Kızınıñ häle ciñeläyä - monısı inde söyeneçle häl ide. Ämma doktor ni öçen: «Monda eş kat­laulırak bulsa kiräk»,- dip äytte? Närsä äytergä teläde ul? Bälki?.. Bälki ul näq menä şul turıda - Häbir inde küptännän uylap intekkän närsälär turında äytergätelägänder? Yuk-yuk!.. Häbir kinättän başın çaykadı, yäm­sez uylarnı üzennän kuarga tırıştı.

- Sin üzeñneñ ni öçen şulay borçılganıñnı belä­senme?

Häbir siskänep kitte. Ul sizde: bu soraunı aña üz ta­vışı, küñelendäge eçke ber tavış birä ide.

- Beläm,- dip kisterep cavap kaytardı Häbir.- Bez avılga kaytıp citärgä tiyeş idek. Telegramma suktık, anda borçılıp kötälärder. Yul bülende, kızım avırıp kitte. Ul bolnitsada yata. Ul - minem berdänberem.

- Sindäge borçılu barı tik şunnan gınamı?

Küräseñ, eçke tavış bähäsläşergä mataşa ide. Tik

Häbir bu yulı cavap birmäde, bütän ber närsä dä işetmäs öçen başın mendär belän kapladı, aşıgıp-aşıgıp sanarga kereşte.

Yuk, küzgä yokı kermäyäçäk ide. Häbir monı sizde. «Mondıy çakta keşe maturrak uylar uylarga tiyeş,- dip ışandırırga tırıştı ul üz-üzen.- Äytik, bügenge kön­dä häl şaktıy äybät, irtägä inde tagın da yahşırak bu­laçak. Kızım dä tereler, avılga da isän-sau kaytıp ci­tärbez. Äbi belän babaynı şatlandırırbız...»

Häbir avıldagı yortnı, ätisen häm änisen küz aldına kiterde. Ähsän abıysı inde rayon üzägenä kat-kat kilep Kazan samoletların kötkänder. Aşıgıbrak cibärde şul telegrammanı, bolay kilep çıgasın belmäde.

Häbirneñ kinät isenä kilep töşte: bala çakta, kış­nıñ salkın ber könendä, ätise anı rayon bolnitsasına alıp bargan ide. Häbirne tolıpka törep çanaga salgan­nar ide. At äkren genä terkeldi, çana çıcıldıy. Häbir küzen yoma häm, ni gacäp, çana artka taba şugan sıman. Häbir moña aptırıy, küzen açıp tolıpnıñ ber çiten kü­tärep karıy - yuk, çana alga taba bara. Küzen yoma, to­lıpnı yaba - çana yänä artka taba şuışa başlagan kebek. Häzer dä Häbir üzen näq menä şundıy häldä his itte: küzlären açsa - küz aldına bügenge köne kayta, küzlären yomsa, yokını kuıp, uyları artka taba şuışa başlıy.

Çegän hatınınıñ süzläre döreskä çıktı. Häbirneñ be­rençe mähäbbäte, berençe hisläre avır hıyanätkä tap bul­dı. Aña beryulı ike yakın keşese - söygän kızı häm ba­laçaktan bergä uynap üskän yakın dustı hıyanät itte.

Tahir belän bergä şähärdä ukırga kereşkäç tä Baltamak avılınıñ tagın ber üsmere - Minzilä isemle kız da student buldı. Niçekter şulay kilep çıktı: Minziläneñ ätise Hämät Mortazin kızın Kazanga ozata kilä al­madı, inde öç yılın şähärdä ukıp «şomargan» Häbirgäiyärtep cibärde. Häbir kıznı pedagogiyä institutınıñ tulay toragına kiterep urnaştırdı da Kazan belän tanıştırırga väğdä birep kitep bardı. Ä kayçan başlandı?! Äye, alarnıñ añlaşuı änä şul karlı-buranlı kiçtä buldı. Ul könne alar Älfiyä Afzalova kontsertına bargannar ide.

- Nigä min dä artist bulmadım ikän?! - dip hıyallanıp kayttı Minzilä.- Küz aldına kiteräseñme, Häbir abıy: böten zal, barlık halık siña töbälgän, meñlägän keşelärneñ yöräge sineñ sagıştan, sineñ moñnan özgälänä. Sineñ ruhıñ, canıñ alarnıñ yöräge belän totaşa! Şäp bit, ä?..

- Sin bolay da matur cırlıysıñ,- dide Häbir.- Avılda çakta tıñlaganım bar, sähnädä cırladıñ.

- Yuk, min - başka. Min üzem öçen genä cırlıy alam. Ä çın cırçılarnı meñlägän keşe tıñlıy!

- Avılda sine dä yaratıp tıñlıylar ide. Beläseñme kulnı iñ nık çapkan keşe kem ide?

- Beläm!

- Kem?

- Älbättä, sin!..- Minzilä kıçkırıp kölep cibärde, başın Häbirneñ iñnärenä sala-sala rähätlänep kölde. Minziläneñ kaynar irennärenä kagılganın sizmi dä kaldı Häbir. Şul irennärneñ kaltıranıp kitüen toydı, yö­rägeneñ döp-döp tibüen işette.

Kar yava, kar uynıy, kar böterelä ide. Dönyanıñ şu­şı karı alarnıñ ikesen bergä kümep kitär, totaş itärsıman ide. Bu kar alarnı çit-yat küzlärdän yäşerer­gä, alarnıñ seren başkalarga belgertmäskä teli kebek ide.

Häbirne armiyägä ozatırga kilep citä almavına üke­nep hat yazdı Minzilä. Äniseneñ avırıp kitkänen, üze­neñ ike ut eçendä yanıp intekkänen añlattı. «Min sine kötärmen, Häbir abıy! Sin miña kön sayın hat yazıp tor, kön sayın, yäme?!» - dip yalvarıp yazdı. Ukuın taşlap ki­tep bargan Häbirgä üpkä-räncü süzlären äytep: «Sin kit­käç uramnar sargayıp kaldı. Nigä dip kitteñ sin, nigä dip yalgız itteñ mine?! Niklärgä taşladıñ institut­nı?»- dip inälde.

İnstituttan ni öçen häm niçek kitüen Häbir berkemgä dä, hätta Minzilägä dä söylämägän ide. Ul çakta anıñ yazmışın Razduvayıv digän ber ukıtuçı häl itte. Häbir anıñ lektsiyälären, ni öçender, başta uk yaratmadı. Lek­tsiyälärendä keçkenä avıllarnıñ betärgä tiyeşlege, pers­pektivasız buluı turında süz barganga yaratmagandıranı Häbir. Annan soñ Razduvayıvnıñ zaçet häm imtihan vakıtlarında studentlarga kanıguı da mäğlüm ide.

Razduvayıvnıñ lektsiyälären tıñlaganda Häbir tugan avılı Baltamaknı küz aldına kiterä, küñelennän ürtä­lep, sıkrap utıra ide. Häbirneñ lektsiyälärdä iğibarsız buluın, önämäven, astırtın karavın, yış kına kire süzlär äytep kuyuın Razduvayıv sizmi kalmadı, älbättä.

- Sez minem lektsiyälärdän yukka çitläşäsez, Sabircanov,- dide ul bervakıt.- Minem lektsiyälärem - zur kibet. Anda, canıñ ni teläsä, şunı ezläp tabarga mömkin.

Änä şul çakta Häbir tüzmäde:

- Kibete zur da, tovarı naçar şul,- dip bähäskä ker­de, üz avılın, Baltamaknı yakladı. Üzeneñ tugan yagı, şul avılnıñ çişmäse, tavı, tal-tiräkläre turında kay­narlanıp söyläde. Üz avılınıñ keşelären yaklıym dip uyladı. Läkin üzeneñ şul kaynarlıgı belän ul, älbättä, Razduvayıvnıñ yıllar buyına eşlägän hezmätenä karşı ki­lüen, anıñ hezmätenä kul kütärüen añlamadı, uylamadı.

Razduvayıv isä mondagı studentlarnıñ kübese şul uk keçkenä avıllardan buluın añlıy häm alarnıñ eçtän genä Sabircanovnı kuätläp utıruın çamalıy ide. Sabircanov, üz avılı turında söyläp, başkalarnıñ da küñelendä uynıy, Razduvayıvnıñ lektsiyälärendäge fiker­lären kümep kaldıra ide. Yuk, tözüçelärneñ mondıy bu­luın telämi Razduvayıv. Aña kiñ kolaç belän eş itüçe, perspektivalı tözeleşlär turında uylauçı sälätle şä­kertlär äzerlärgä kiräk. Şul oçrakta gına ul üzeneñ, isemen kütärä alaçak, üzeneñ haklı buluın bik küp kön­däşläre aldında isbat itäçäk.

Älbättä, studentlarnı bügen süz belän genä ışandırıp bulmayaçagın sizde Razduvayıv. Şuña kürä, Sabircanovnıñ urısça şaktıy hata belän söyläşüenä işarä yasap, hälitkeç cavap kaytardı:

- Keçkenä avıllar matdi yaktan gına tügel, kultu­ra yagınnan da üzen aklamıy, qaderlem. Menä sez dä şun­dıy avıldan. Şuña kürä böyek rus telendä ike süzne ber­gä kuşıp äytä almıysız...

Şuşı könnän başlap Häbir Razduvayıvnı çın-çınlai küralmas buldı. Üz çiratında Razduvayıv ta näq şunıñ belän cavap kaytardı. Ul Häbirne zaçetlarda kat-kat intekterde, kurs eşen bilgelägändä aña «Avıl cirendäperspektiv tözeleşne sotsial yaktan bäyäläü yulları» di­gän tema tapşırdı. Bu kurs eşen Häbir yaklıy almadı. Razduvayıv anı şaktıy ozak yörtte. Kurs eşen tapşır­mıy torıp çirattagı imtihannarga kerü mömkin tügelide. İptäşläre imtihan birgändä Häbir äle haman da kurs eşe artınnan çaptı. Razduvayıv ul eşne kabul itsen öçen Häbir üz süzlärennän baş tartırga, keçkenä avıllarnıñ kiçekmästän yuk itelüen yaklarga, hälfäseneñ fikerlären kabatlarga häm kuätlärgä tiyeş ide. Häbir isä yazgannarın üzgärtmäde, tözätmäde. Ä inde ber könne instituttan kitärgä teläven belderep gariza yazdı. Dekanatta moña bik nık gacäpländelär. Kitärgä teläveneñ säbäplären kat-kat soraştılar.

- Ukırga telämim, - dip kisterep äytte Häbir. Dekan, tämam aptıraşta kalıp, tirlägän mañgayın sörtte. Annan soñ garizaga imzasın saldı. Üze uftanıp kabat­ladı:

- Yukka kitäsez, yäş dustım. Bezneñ institut, beläsegez kilsä, iñ perspektivalı uku yortı, böten ilgä tanıl gan VUZ....

İnstituttan kitkänen başta avılga da, äti-änisenä dä häbär itmäde. Zavodka eşkä urnaştı. Kaya bulsa da ukır­ga kerergä uylap yöri, äle haman da elekke tulay to­rakta iptäşläre belän bergä yäşäp yata ide. Armiyägä çakıru käğaze dä şul elekke adresı buyınça kilde.

Soldatka alıngan yegetlär arasında ul beryalgızı ide. Başkalarnı iptäşläre, äti-äniläre, tugan-tumaça­ları, söygän yarları ozata, koçaklaşu-übeşülär, kütä­rep kükkä çöyulär... Häbir bolarnı küzätep, yalgızlıgın sizep, eçtän genä sızdı. Monda yañgıragan cırlar, gi­tara häm garmun tavışları anı ber genä närsägä däşä - ber aulak urın tabıp, tuygançı üksep yılarga çakıra ide.

İnde maşinaga kerep utırgaç küñele tämam iläslän­de. Äle haman da: «Minzilä kilep çıkmasmı?» dip ömet­längän küzlärenä yäş tıgıldı. Üzeneñ kıçkırıp cırlap cibärgänen sizmi dä kaldı:

İh, almagaçları!

Sayrıy, sayrıy, sayrıy, sayrıy,

Sayrıy sandugaçları!..

Anıñ bu cırına berkem dä iğtibar itmäde, tavı­şındagı açınunı toymadı: eçkänder, beraz isergänder bulaçak soldat...

Vakıtı bulgan sayın Minzilägä hat yazdı Häbir. Ul sagışka birelmäsen dip, hatların şayan süz, uyın-kölke belän tutırdı. Üze çıgargan takmaklarnı tezde:

Komandirlar änilär kebek:

Toralar gel yılmaep-kölep:

Söyläşälär gel nazlap kına,

Yögertälär az-azlap kına.

Yoklatalar köy köyläp kenä,

Tämle äkiyätlär söyläp kenä...

Yuk, komandirlar gel yılmaep kına tormıylar ide. Ämma soldat hezmäteneñ küñelle yakların gına belep bardı Minzilä anıñ hatlarınnan. Bolarnı ukıp kıznıñ niçek şatlanasın, yılmayasın küz aldına kitergän Häbir üze dä balalarça kuana ide.

Küñelsez häbärne aña äniseneñ hatı alıp kilde. Üz häbäreneñ ulı yörägenä kara taş bulıp yataçagın sizgän Gölçirätti bik caylap, yuatıp-köyläp kenä yazgan ide: «...Sineñ dustıñ Tahircan da başlı-küzle buldı, ulım. Cämäğate üzebezneñ avıl kızı, yugarı oç Mortaza Hä­mäteneñ Minziläse. Çäçlären çäçkä bäylärgä uylagannar ikän, inde bähet-şatlıkların nasıyp itsen hoday. Hez­mäteñne isän-sau tutırıp kaytsañ sin dä üz tiñeñne ta­barsıñ, ulım. İsänlek kiräk...»

Zur hıyanät ide bu Häbir öçen. Atna-un kön buyı iläs-miläs yörde. İptäşläre anıñ hälenä kerdelär: ul-bu bulmasın tagın dip, artınnan saklap yördelär.

Tahir belän dä, Minzilä belän dä bütän hiçkayçan küreşmäskä, söyläşmäskä ant eçte Häbir. Zur ide, mäñge-mäñge dä betmäs kebek ide, ütmäs kebek ide anıñ räncüe.

Armiyädän ul änä şul ränceş-kargış hislären sak­lagan häldä kayttı. Avılda ber-ike kiç kenä kundı da, berni äytmiçä, Mäskäügä kitep bardı. Başkalanıñ ar­hitektura institutına ukırga kerüen soñınnan gına hä­bär itte. Tahir belän Minzilä turında berni dä işeter­gä telämäde, soraşmadı, kızıksınmadı. Bu - mähäbbät­tä kimsetelgän cannıñ gorurlıgı gına tügel, ä bälki yugaltunıñ zurlıgın añlaudan, yugaltkannı inde berniçek tä kaytarıp bulmavın añlaudan ide.

Ukunı tämamlap rässam-restavrator diplomı alırga äzerlänep yörgän könnärdä aña kötelmägän ber eş - Äfganstanga barırga täqdim ittelär. Häbir başta gına ikelände, törlesen uylap karadı. Ämma kat-kat ügetläülär vakıtında aña añlattılar: ber törkem restavrator­lar Äfganstanda zur eş başkarırga, üzläreneñ inter­natsional burıçların ütärgä tiyeş ikän. Mäsälä bik cit­di, didelär. Alar anda doşmannar tarafınnan şartlatılgan mäçetlärne torgızu eşen başkaraçak ikän. Küptän tügel bik zur mäçet - unaltınçı ğasırda uk salın­gan tarihi istälek şartlatılgan. Älege mäçetneñ din başlıgı ildäge üzgäreşlärne yaklauçı bulgan. Kıskası,Sovetlar Soyuzınnan bargan härhärbineñ häm här keşeneñ izge burıçı - äfgan halkına yärdäm itü.

Şulay itep Häbir sugış utı uynagan, şartlaulardan hämkan-yäştän sıkrangan builgä barırga rizalık birde. Läkin äleçit ilgä kitärgä rizalık birgänçegä qadärul inde Liza isemle ber latış kızı belän yazılışıp ölgergän ide. Liza - çit tellär fakultetın, tämamlagan, garäp-farsı tellären yahşı belgän kız-komissiyä tarafınnan şatlanıp kabul itelde: Äfganstanda tärcemäçelär dä bikkiräk.

Liza balalar yortında tärbiyälängän, keçkenädän ük yätim kalgan kız ide. Yazılışıp kaytkan könnärendä Häbirgä äytte:

- Sin, Häbir, irem dä, ätiyem dä, abıyım dabuldıñ,-dide. Lizanıñ balalarça berkatlılıgı, onıtılıp, canı-tänebelän yarata belüe Häbirgä yaña his - yaña mähäbbät alıp kilde. Hatınınıñ härnärsägä gacäplänep karagan zäñgär küzläre, sabıylıktan arınıp betmägän eç­kersez karaşı, gönahsız üpkäläüläre häm şayaruları üzen bötenläye belän yaulap aldı, Minzilägä bäyle barça ha­tirälärne kısrıklap çıgardı. Küñeldä yıllar buyınasak­langan räncü dä, cepşekkar kebek,erep yukka çıktı.Ä inde Minzilä belän Tahirga üç häm üpkä saklap yörü­lärbötenläy başka sıymas ber häl, kölke ber närsä, yäşlek cülärlege bulıp kına toyıldı.

Çit ilgä kitär aldınnan Häbir belän Liza avılga, ata-ana yortına kaytıp kildelär. Ul könne Baltamak avılı uramnarında şundıy süz yörde:

- Ähmätgali abzıynıñ töpçek malayı marca alıp kaytkan!..

- Äy, kürä indeGölçirätti, bolaybulgaç, kilenrähäten!

Läkin, Ähmätgali kart belän Gölçirättineñ şomlanıp kaluların yomıp, ozın tellärneñ süzen yukka çıgarıp, Häbir alıp kaytkan «marca» kürşe-külän belän «isänmesez»enäytep küreşte, buldıra algança tatarça söyläşte.Avıl malayların koyma başlarına ürmälätep, cilkençäk kızlarnıñ küzen utyandırıp, köyäntä-çiläk belän çişmä yulında yörde. Kilennärne ber kürüdä bäyäli belgän avıl halkı «marca kızın»kinät kenäyäratıp kuydı. Häbirlär kaytıp töşkän kiçne koyıp-koyıp yañgıryaugan ile: cäyneñ korılıgınnan intekkän halık monısın dakilenneñ ciñel ayagına yuradı. Ä Lizanıñ tatarçası avılda üzeber mäzäk bulıp kaldı.

Koyıp yaugan yañgırdan soñirtän çişmägä sugabarganLiza avıl hatınnarınnan yaman häbär işetep kayt­kan. İşetkänen tükmi-çäçmi Gölçirättigä söyläp birde:

- Äni, sin beläseñme, pozavçeraşnıy yañgırda ber «Ciguli»akkan, ber at akkan!..

- Äy, hodayım! Kemnär aktı ikän? Kayan işetteñ, ba­lam?Keşeläre isän mikän? Maşinası ber häl inde anıñ, keşeläre genä isän-saubulsın, rabbım! - dip hafa­landı Gölçirätti.

Älege häbär, kürşe-külängä iyärep, böten avılga ta­ralgan, fermaga da, cäyläügä dä barıp citkän. Beraz­dan ul Sacidä belän bergä öygä mäzäk bulıp kaytıp ker­de: çişmä yanındagı hatınnarnıñ: «Kiçäge yañgırda ber cigüle at agıp kitä yazgan», - din söyläşülären Liza «Ciguli» belän atka äyländergän ikän.

Gölçirätti kilenen yarattı. Liza üze işetmägändä, kür­şelärgä:

- Äy, hodayım, billäre bigräklär dä näzek şul, ba­lakayımnıñ. Bäbiyen niçek kenä tabar inde?! - dip söy­lände. Tabın yanına utırsalar:

- Avılda çakta aşap kal, balam, - dip, kaymagın-mayınhaman kilene aldına etärde. Saubullaşkanda da:

- Niklärgä dip kitäsez şul çit-yat cirlärgä?! Üz ilebezdä dä eş betmägänder lä inde? - dip özgälände. - Onıklarımnıñ bişektä çagın kürmi kalırmın dip kur­kam, tizräk isän-sau äylänep kaytıgız! - dip kaldı.

Sacidä dä kilendäşen üz itte. İnde kitär aldınnan Lizanı cäyläügä - eş urınınaalıp bargan ide. Basu yulların, ärämäleklärne, ineş buyların kürsätep yör­de. Cäyläüdä çakta Liza belän yänä ber mäzäk häl kilepçıktı.

- Menä şuşı sıyırımnı, «Karlıgaç»ımnı bik yara­tam, çiläkläp söt birä, canıkayım. Mögezlären genä kür sin anıñ,cilennären genä kür!..- dide Sacidä. Şun­daLiza anı tuktatıp ber çitkä törtep kürsätte:

- Änä tege sıyır sötne äz biräder, äyeme? Mögeze şun­dıy zur üzeneñ, ä cilene ber dä yuk... - dide.

Ul kürsätkän yakta fermanıñ näselle ügeze utlap yöri ide. Sacidä şunı añlatkaç ikese dä tägäri-tägäri köl­delär. Ämma bu mäzäk çitkä taralmadı, ğailä eçendä genä kaldı.

Ulı kilen alıp kaytkan könne kauşap-yugalıp kalgan Ähmätgali kart ta Lizadan kanäğat ide. Saubullaşkan çaktaulın ayırım çakırıp alıp äytte:

- Bezneñ fatihasız gına öylänep kuyuıñ belän dä, kilenneñ çit halıktan buluı belän dä kurkıtkan ideñ,ulım. İnde kürdek, kilen üzebezneñ keşe ikän, äniyeñ­nän dä, minnän dä fatiha, - dide.

Çit ilgä alar, änä şulay, ata-ana fatihasın alıp kittelär. Läkin bu fatiha süze alarnıñ kayadır Äfganstan ilenä kitep baruına karata tügel, ä bälki bergä-bergä tormış korıp cibärülärenä karata äytelgän ide.

Kabulda alarnı irken, yaktı ber yortka urnaştırdı­lar. Liza irennän ayırılıp torudan bik kurka, ul ko­mandirovkaga cıyına başlasa, çarasızlıktan borçılıp integä ide.

Berkönne ul Häbirne tön urtasında uyattı. Häbir, yo­kılı küzlären uıp, urınınnan kütärelde. Liza tüşämgä karap yata ide.

- Närsä buldı, Liza?

Hatını däşmäde. Kulı belän Häbirneñ kulın ezläp taptı, üzeneñ kendek turısına kuydı:

- Sizäseñme?!

Häbir toydı: uç töbendäge tibeş tanış ta, yat ta ke­bek ide.

- Liza?! Sin närsä? Ällä yılıysıñ inde?

- Şatlıktan bu...— dide Liza. Beraz tınıp torgaç östäp äytte: - Min kurkam, Häbir, kurkam! Sin bezne sakla, yäme?!

- Yülärem sin minem, yülärkäyem! - Häbir hatının irkäli-irkäli yuattı. - Menä kürerseñ, barısı da yahşı bulaçak. Äytte diyärseñ!

Hatını däşmäde. İrkäläülärgä cavapsız kaldı. Be­razdan urınınan uk kütärelä töşte:

- Häbir, kurkam min, bik kurkam! Yukka kildek bez sineñ belän bu ilgä. Yukka...- Lizanıñ tavışı niçekter pışıldap kına çıga, tın bülmädä şomlı bulıp yañgırıy ide. - Kaytıp kitärgä kiräk bezgä, Häbir! Nigä kiräk bez monda? Sin menä alarga yortlarnı tözätep, resta­vratsiyäläp yöriseñ. Ä bit ul yortlarnı, ul mäçetlärne alar üzläre, siña qadär ük, sinnän dä ostarak itep, üzläre salgan. Añlıysıñmı?..

Bu yulı Häbir däşmäde. Ul añlıy ide. Liza moñınçı ilgä kaytıp kitü turında ber tapkır da süz kuzgat­magan ide. Menä häzer, karınında alarnıñ ikese öçen dä bik qaderle bulaçak can iyäse barlıgın belgeç, anı ğadäti ber kurku, tabigıy kurku - üze öçen dä, ire öçen dä, änä şul äle üzen karında gına sizderep-sizderep kuygan yaralgı öçen kurku biläp algan ide. Monısın da yahşı añlıy ide Häbir. Şuña kürä hatının tınıçlandırırga, yuatırga, irkälärgä, şayan süzlär belän küñelenkütärergä tırıştı. Liza beraz tınıçlangaç üze dä tı­nıp kaldı, kulların baş astına salıp, ällä nindi hıyal­larga birelde. Kiläçäklären küz alladı: menä alar öçäü - Liza, Häbir häm alar citäklägän keçkenä ber sabıy Baltamak uramınnan atlıylar. Karşıga änise - Gölçirätti çıga. Yöze balkıp yılmaya. Kayandır ber çit­tän ätise Ähmätgali kart karap tora, kanäğat kenä ta­mak kıra, Häbirlär öye yanında tuktalıp tormıylar, çişmägä taba atlap kitälär. Baltamak çişmäsenä. Häbir, uç tutırıp, kömeş sunı irennärenä tigerä. Tagın tutı­rıp ala, Lizanıñ irennären çılata. Annan soñ keçkenä sabıynıñ biten yua...

Tukta! Sabıy kem soñ äle? Malaymı ul, ällä kızmı? Monısın Häbir tögäl genä açıklıy, tögäl genä küzal­lıy almadı. Annan soñ hatınına däşte:

- Beläseñme, Liza... - dide, anıñ iñnärennän koçıp üzenäräk tarttı. - Ägär sin miña ber malay alıp kayt­sañ...

- Kız,- dip bülderde Liza.

- Yuk inde, malay!- dip yüri üçekläşte Häbir.- Ägär sin miña ber malay alıp kaytsañmı!..

- Şunnan?

Häbir äle bu sorauga cavap tabıp ölgermägän ide. Aptırap kaldı, ämma şunda uk şaktıy akıllı cavap taba aluına söyende:

- Şunnanmı? Şunan bez öçäü bulabız!

- Kızık,- dide Liza.

- Närsäse kızık?!

- Öçäü buluı. Min bit beryalgızım idem, Häbir. Beryalgızım... Berkemem dä yuk ide minem. Sine taptım. Häzer menä bez öçäü bulabız. Bez bit barıbız da berböten bulabız, şulay bit, Häbir?

- Şulay, Liza. Berböten, ber ğailä. Berazdan Liza kabatlap soradı:

- Ä sin çınnan da malay buluın teliseñme?

- Äye, - dide Häbir häm tavışına yasalma kırıslık çıgardı. - Üz-üzen hörmät itkän ir keşe härçak malay buluın telärgä tiyeş!

Liza bu süzdän kölde:

- Ä balaga uzgan hatın-kız täm-tomga bik taläpçän bula, dilär. Malay bulgaç, bigräk tä inde...

- Bik äybät! Beläseñ kilsä, min sineñ öçen barısın da tabam. Ni aşarga teliseñ - şunı!

Liza yänä urınınnan kütärelde:

- Barısın-barısındamı?

- Äye. Teliseñ ikän - hätta kügärçen söten dä! Liza yılmaydı:

- Aldıysıñ. Kügärçen söte bulmıy la ul...

- Bulırga tiyeş. Miña ber çegän hatını äytkän ide: «Bähet siña kügärçen söte kebek az-azlap kına tamar»,- digän ide. Şulay dip äytkän ikän, dimäk, bar bulıp çı­ga inde kügärçen söte dä... Tik beraz aldaştı çegän kar­çıgı! Kilde ul bähet miña, Liza. Minem bähetem sin ul, tuaçak balabız ul, işetäseñme?!

Liza irneñ belägennän kıstı, yaratıp küzlärenä tö­bälde:

- Ägär keşe gel bähetle genä bulıp torsa, bähet­neñ ni ikänen añlamas, añlıy almas ide, şulay bit? Bä­hetneñ ni ikänen belü öçen iñ elek bähetsez bulıp karau kiräkter.

Häbir nider äytmäkçe, üzençä cavap kaytarmakçı, ber-ber akıllı süz uylap tapmakçı bulgan ide, ämma Li­za anı kinät bülderde:

- Beläseñme, Häbir, ul çegän hatını döres äytkän bit! Bar bit ul kügärçen söte: bar! Kemgäder kiräk buluıñ­nı, qadereñ bulunı toyıp yäşäüder ul kügärçen söte. Sin mine taşlama, yäme? Sin mine gomereñ buyı yarat, qaderlä. Miña tabıp birergä väğdä itkän kügärçen söteñ şul bulır. Miña şul citä, bik citä!..

Häbir hatının koçagına aldı, irenennän, dımlangan küz-kerfeklärennän üpte, annan soñ töbälep karap tor­dı: mondıy gönahsız zatnı yaratmıy mömkin tügel, ka­derlämi mömkin tügel inde.

«Sin bezne sakla, Häbir!..»- hatınınıñ şuşı süz­läre anıñ kolagında yañgırap kaldı. Lizanıñ soñgı mi­nutların kürä almadı, yanında bula almadı Häbir. Hät­ta menä şuşı soñgısı - yanında bula almau da nindi­der ber äytep birgesez ärnü, mäñgelek ükeneç bulıp kaldı.

İlgä kaytıp kitü turında Liza äle Rozaliyä tugaç ta nık kına süz kuzgatıp algan ide. Bu yulı inde Häbir anı bütänçä añladı. Äye, Lizanıñ torır urını tınıç, üze öçen dä, bala öçen borçılırlık tügel. Ni öçen şik­länä, ni öçen kurka ul? Barı tik ire öçen borçıla, anıñ öçen kurka. Häbir yış kına komandirovkalarga yöri, yul­da bula. Ä soñgı vakıtta Kabulga törle häbärlär kilep işetelä, törle höcümnär, bäreleşlär hakında süz ta­rala häm alar Lizanıñ kolagına kermi kalmıy ide. Şuña kürä borçıla, şuña ürsälänä, şuña kürä kaytu turında süz kuzgata Liza. Häbir anıñ bu haläten sizä, yuata, ışandıra tordı. Hatınıñnıñ üzeñ öçen borçıluınkürep kenä başlangan eşlärne taşlap kitü oyat bulır

ide.

Annan soñ tagın ber vakıyga Häbirne uyga kaldır­dı. Zur gına ber kışlakta cimerelgän mäçetne kararga bargaç, üzen ozata kilgän soldatlarnıñ berse belän söy­läşü siskänderde anı. Soldat tatar yegete ide, Balık Bistäse rayonınnan. Kazan turında, Tatarstan turında söyläşep aldılar, urtak istäleklär, Kazannıñ här ike­senä tanış urınnarın tabarga tırıştılar. Yeget Ka­zannı nıklap belmi dä ikän: avılda eşlägän dä armiyägä alıngan.

Gadi avıl malayı, küräseñ, ilen sagıngan. Häbir be­län bötenläy açılıp söyläşte, üze kat-kat soraştı: ni bulıp betär bu hällär? Kayçan ilgä kaytırlar? Mon­da eşlär bik tä hätär bit. Annan tagın şunısı: «Mösel­man halkı belän kırışabız bit, gönah bit, abıy?» - dide.

- Şulay, enekäş...- dip suzdı Häbir, yaktaşınıñ şaktıy tirän närsälär turında uylanıp yörüen toyıp. -Tiz genä betmäs äle bu, enekäş. Küräseñ bit, bu kışlak «duh»lar yörgän sukmaktan şaktıy yırak yugıysä. Ä menä kulları citkän, mäçetne dä şartlatkannar. Öylär dä ta­ralıp yata änä...

Soldat niçekter kaltıranıp kuydı. Yözendä ällä nin­di ber säyer çalışayu päyda buldı. Aşıgıp tämäke ka­bızdı. Annan soñ yänä säyer itep yılmaydı:

- Öygä kaytası kilä, abıy. Çınlap menä... - dide. - Avılda kız kaldı minem...

İnde häl-halät añlaşılgan, tözekländerelergä tiyeş­le korılmalar çama belän isäp-hisapka alıngan, kay­ber fikerlär tuıp ölgergän ide. Häbir belän kilgän gas­kärilärneñ ber öleşe monda, kışlakta kaldı. Ä üze, öç keşelek sak astında, kire Kabulga taba yul tottı: häzer inde tözüçelär törkemen äzerlärgä, belgeçlärne saylap alırga kiräk ide.

Bronetransporternıñ eçe tınçu hava belän tulgap. Häbir, yokımsırap, älege yeget turında, üzeneñ yaktaş yegete turında uylap kayttı. Äledän-äle rul totıp utır­gan yefreytor yegetkä küz taşlap aldı. Yegetneñ käyefe äy­bät kürenä, ara-tirä nindider küñelle köy sızgırgalap kuya.

- Yul kurkıtmıymı soñ? - dip sorap kuydı Häbir, anıñ gamsez bulıp toyılgan kıyafätenä gacäplänep - Kayçak yulda tozak koralar dip äytälär bit. Yeget yılmaep iñbaşların selkette:

-Äbit barıber kayçan da bulsa ber üläse!.. Kurık­kanga gına kuş kürenä ul ülem!

Häbir anıñ sargılt çäçenä, yırılırga gına torgan irennärenä, yöze kebek ük açık kükrägenä iğtibar itte. Annan soñ isemen, kaysı yaklardan buluın soraştı. Vasya isemle ikän. Vasiliy. Ryazan yagınnan.

- Ä min menä Kazannan, - dip tanıştırdı üzen.

- Sez Kazannan, bez Ryazannan! - dip şayartıp kölde yeget. - Mäçetne tözibez, disez inde alaysa? Yukka integep mataşasız. Äle sugış suzılaçak, cimereläçäk äle monda küp cirlär, bulaçak äle hällär.

-Min alarnı añlamıym, - dide Häbir. - Üz mäçetlä­ren üzläre şartlatsınnar inde. Alladan kurkır ide bit dindar keşe. Ä dindarlar küp bit aralarında, yugıysä...

-Ha! - Vasya tel şartlatıp kuydı. - Ä kem äytte anı sezgä mäçetne «duh»lar şartlatkan dip? Üzebeznekelär eşe!

- Niçek?! - dip gacäplände Häbir. Yegetneñ avızı yırık ide äle. Ul, şunı da belmiseñme, digändäy, kaşla­rın kütärep töbälde.

- Üzebeznekelär şulay töz atıp kıyık cibärälär! Kıyık atıp ta turı tigerä alalar, kiräksä!..

Egetneñ haklı buluın Häbir soñınnan gına belde. Ä ul çakta aña ışanıp uk citmäde. Yeget şayan ide, şayartırgabik häväs ide.

- Sez yukka tözätep mataşasız ul mäçetne, - dip kölep kayttı. - Menä berär çirkäü salıp kuysagız, anısı inde ikençe mäsälä. Bezneñ patşalar gomer-gomergä çirkäü saldırıp kına ciñä algan başka halıklarnı. Babam şu­lay dip söyli ide.

Häbir uylanıp bardı. Şayartuda haklık bar sımantoyıldı.

- İlgä kaytası kiläder, sagındıradır? - dide ul, Vasyanıñ yäş çırayına, malaylık çıgıp betmägän yözenä karap.

- Kötep-zarıgıp torgan keşem yuk, - dide Vasya şul uk havalık belän. - Minem öçen, kem äytmeşli, tugan cir - böten dönya. Arkaña biştär as ta yulga çık...

Berniçä könnän älege kışlakka Häbir tözüçe belgeçlär belän bardı. Kilep citügä yaktaşı turında, Balık Bistäse yegete turında soraştı. Anıñ üle gäüdäsen çastka näq alar saubullaşkan könne ük ozatkan bulıp çıktılar...

Häbir üze kürgän häm işetkännärne Lizaga berkayçan da söylämäde. Çönki hatını yänä monnan kaytıp kitü turında nıklap süz kuzgataçak ide. Läkin ul hatınına äle­ge mäçet, bezneñ ğaskärilär bitaraflıgınnan şartlatılgan yortlar turında äytmi kala almadı.

- Menä şuña kürä dä kalırga kiräk bezgä, Liza, - di­de ul. - Tözekländerergä yärdäm itü - şartlatu tügel. Gönahısı bezgä töşmäs...

Rozaliyägä inde dürt yäş tulıp kilä, bakçaga yöri, küp närsälärne añlıy, şayara-kölä ide. Kızınıñ tugan könen bilgeläp ütärgä äzerlänep yörgän ber vakıtta Häbirne aşıgıç räveştä çakırıp aldılar, yulga cıyınırga kuştı­lar. Häbir öçen bu ğadäti komandirovkalarnıñ berse ide, ul inde üzen niçekter härbi tormıştagıça sıman sizep yäşi ide. Eş urınına barıp, nıklap urnaşırga, tanı­şırga ölgermädelär, anı yañadan Kabulga aşıgıç çakırt­kan häbär kilde. Ul moña bik gacäplände, hätta kauşap kaldı. Küñele nider sizenä ide, Rozaliyä avırıp kitkän­me? Liza belän ber-ber hälme? Närsä buluı mömkin? Nik çakıralar? Äle bit eş başlanıp kına kitte...

Kayttı. Önsez kaldı. Anı Lizanıñ cansız, tetkälän­gän gäüdäse karşı aldı.

- Uramdagı şartlatudan... - dip añlattılar Häbir­gä. - Şaktıy keşe kırıldı...

Oçraklı häm mäğnäsez bu ülemne Häbir berniçek tä añlıy almadı, kabul itä almadı. Anı sıgılıp töşüdän barı tik ber genä närsä kotkarıp kala häm ul monı üze dä añlarga tiyeş ide. Äye, ul monısın añladı: yanında anıñ kızı - yätim kalgan, üksez kalgan, änisez kalgan Rozaliyä bar ide. Häbir häzer inde anı çın-çınlap saklarga, yätim­legen sizdermäskä, aña tayanıç bulırga tiyeş ide.

- Teläsägez, ilgä kaytıp kitä alasız, - didelär Hä­birgä, häm ul sizde: bu täqdim, üzenä kürä, kaygını ur­taklaşunıñ ber töre ide. -Hatınıgıznıñ gäüdäsen dä oza­tışırbız...

İlgä kaytırga? Nigä? Kaya? Häzer inde barısı da ber tügelmeni? Şulay uyladı Häbir. Kaytıp kitüdän baş tarttı. Lizanı da şunda, küp kaygılar kürgän Äfganstan tufragında cirlädelär.

Hatını kaberenä Häbir üze genä yörde. Änisen sagınıp yalvargan kızın aldadı: «Äniyeñ yırakka, kunakka kitte», -dide. Başta bik yuksıngan kız äkrenläp anı onıta bardı. Ämma kayçakta yokıdan uyanıp änisen däşte, änisen ça­kırdı. Andıy tönnärdä Häbirneñ yöräge parä-parä kilde. Kızın koçaklap, aña sizdermiçä genä, sulkıldıy-sulkılıy üze yıladı. Änä şundıy tönnärdä - kızı açırgala­nıp änisen çakırgan, änisen ezlägän tönnärdä - Häbir builneñ üzen dä, bu ildä koral totıp çabışkan keşelärne dä, üzlären bu hävefle ilgä cibärüçelärne dä beryulı läğnätläde, kargadı, canı-täne belän räncep sıkrandı: Rozaliyä balalar bakçasında üste. Ul anda onıtıla, uynıy, äkrenläp üsä bara ide. Änisen ul siräk iskä ala, ämma soraşkanda taläpçänräk bula başladı. Häbir, uyla­na torgaç, zur ber ikelänü, säyer büleneş aldında kaldı. Rozaliyäne haman-haman aldap kilergä tiyeşme ul, ällä dö­resen äytergä, kıznı ömetländerüdän tuktarga tiyeşme? Şuşı ikelänü anıñ küñelen aktardı, miyen kat-kat tıngı­sızlap borauladı. Ber uylaganda: üsä töşsen, dönya hälen añlıy başlasın, dip fiker yörtsä, ikençe mizgeldä ikençe ber fiker kalkıp, östenlek ala ide. Rozaliyäneñ haman änisen kötep yäşäve, zarıguı, ömetlänep sagınuı kurkı­nıçrak tügelme? Soñınnan, hälneñ döresen işetkäç, küp närsäne inde çın yöräktän toya başlagan bu balaga avır bulmasmı? Hava-küge tämam işelep töşmäsme? Gomumän, Rozaliyäneñ inde döreslekne belergä, änise kabere yanına barırga, anıñ kümelgän urının häterdä kaldırırga hakı bar tügelme?! Keşe hakı digän hak şuşınnan başlanmıy­mı? Ä bälki... Bälki äniseneñ kaberen kürsätü anıñ näni yörägen tagın ber kat cärähätläü genä bulır? Änä şulay ikelänep, şulay borçılıp, şulay gazaplanıp şaktıy kön­när ütte.

Nihayät, ber kön kilde. Kabul aeroportınnan kütäre­läçäk samolet alarnı tugan ilgä alıp kitärgä tiyeş ide.

Bülmädäge äyberlärneñ iñ soñgıların cıyıp, tınıp kalgaç, uyların-fikerlären tagın ber tapkır tuplarga dip, Häbir urınga utırdı. Utırdı da,kinät üzenä töbäl­gän karaşnı toyıp, siskänep, kızına kütärelep karadı, häm çak kına kıçkırıp cibärmäde. Rozaliyä, küzlären zur açıp, tup-turı aña taba karap tora, anıñ karaşında ap-­açık bulıp barı tik ber genä sorau - taläpçän sorau ça­gıla ide: «Ä äni?.. Äni kaytamı?..»

Häbir kızınıñ bu önsez soravın yöräge belän toydı, kızın tartıp kiterep kükrägenä kıstı, koçaklap, kütärep aldı. Äye, änise kabere belän saubullaşırga, äniseneñ kaberen häterendä kaldırırga, aylar buyına sabır gına kötkän döreslekne belergä bu sabıy yöräkneñ hakı bar ide. Anıñ şuşı hakın, gazaplı hakın, olı hakın toydı Hä­bir bu minutta. Läkin monı añlaudan üzenä dä, kızına da ciñel bulmayaçagın da belä ide.

Üzlären aeroportka iltergä tiyeş maşinanı Häbir Liza kaberenä taba bordı. Alar ikäü - ata belän kız - kaber yanında ozak basıp tordılar...

Yuk, yoklap bulmayaçak ide. Häbir, nihayät, monı añla­dı. Urınınnan torıp, karañgı bülmä buylap ärle-birle yörde. Annan soñ, nindider ber açıklık kürergä telägän­däy, täräzä karşına kilep bastı. Cemeldäp yangan utları, tön dip tä tormıyça kayadır aşıkkan keşeläre, ärle-bir­le özleksez çabışkan maşinaları belän Kazan yäşi, Ka­zan şau-gör kilep tora ide. Häm menä şuşı şähärneñ kay­sıdır ber noktasında Häbir basıp tora. Şuşı şähärneñ kaysıdır poçmagında anıñ kızı Rozaliyä avırıp yata. Kay­dadır, şuşı şähärdäge yortlarnıñ bersendä, Häbirneñ berençe mähäbbäte Minzilä häm balaçak dustı Tahir yäşäp yata.

Şähär şaulap-görläp tora. Tonık utları belän cemel­däp, küñelne kuzgata. Keşelär haman aşıga, maşinalar haman çabışa, häm şuşı ıgı-zıgı belän, üz mäşäqate belän tulgan, üz dönyasına kerep çumgan tönge şähärneñ bu minutta Häbirdä dä, anıñ yazmışında da, Lizanıñ kay­dadır çit ildä kalgan kaberendä dä, Rozaliyä isemle kız­nıñ änisez üsüendä dä bernindi katışı, bernindi eşe, bernindi kaygısı yuk kebek ide.

V

Karlar yavıp, kön salkını beraz köçäyä töşkäç, avılda sugımnar başlandı. Älbättä, halık äle olı malga totı­nırga aşıkmadı: ürdägen-kazın, sarıgın-bäränen çalıp digändäy, üz tabınına häm il tabınına rizık östäde. Ke­şelär kunakka yöreşte. Şähär yagınnan tugan-tumaçalar kayttı.

Sabricanovlar ğailäse dä kunak-töşemsez kalmadı. Başta olı kızları Aysılu ire Mäcit belän kaytıp töş­te. Näq şul könne töpçek malayları Häbirdän «Kayta­bız...» digän telegramma kilde.

Aysılunıñ ata-ana yortında kürenmävenä inde öç-dürt yıl tulıp kilä ide. Tuganlık häm sagınu hislären hat häm bäyräm kotlauları, poçta aşa cibärelgän küçtänäçlär belän genä belderep yäşägän Aysılunıñ kaytıp töşüe kö­telmägän zur şatlık buldı. Öy eçe canlandı, nindider ber kütärenkelekkä kümelde.

Aysılu başta yaña yortka bik şatlandı, narat ise añ­kıp torgan büränälärne kat-kat isnäp karadı - isnäp tuy­madı. Annan soñ, eşneñ närsädä ikänen belgäç, şaktıy nık tuzındı, öydägelärneñ hämmäsen - ätisen-änisen dä, Äh­sän belän Sacidäne dä orışıp taşladı:

- Nitkän eş inde bu, yä?! Şundıy bäla kilep tätugannarga häbär birü yuk, bezgä belderü yuk! Keşelär, änä, tavıgı gına aksap yörsä dä, tugannarına barıp yıgıla hä­zer, barıp yıgıla da kaz alıp kayta. Ä bolar? İmeş, yort hätle yortnı üzläre genä citkerä! İnde, Ähsänneñ uyında bulmasa, içmasam, ätkäy-änkäy, sez uylar idegez! Döres bit, Mäcit?

Avır gäüdäle, basınkı tabiğatle Mäcit hatının kuätläde:

- Soñ, şulay känişne! Aysılu döres äytä, alay yara­mıy bit inde, babay... Bez yärdäm itä almas idekme ällä?

Bolarnıñ şulay tuzınuı, küräseñ, Ähmätgali kartka rähätlek kenä birä ide. Küñele kütärelep, kızın üçekläp, şayartıp kına cavap kaytardı:

- Yarar, balalar, bu yort iskergäç, iñ berençel eş itep, sezgä tiligram sugarmın. Anısınıñ inde ber poçma­gı sezneñ öleştän bulır, alla boyırsa...

- Ästäğfirulla! - Gölçirätti biten yaulık oçı be­län kaplap kölde. - Äle sin, oyalmıyça, şuşı yort isker­gänçegä tiklem yäşämäkçe bulasıñmı ällä?! Kartaya tor­gaç, tämam sabıylar akılı kergän moña!..

Aysılu küçtänäçlären çıgardı. Öydägelärneñ berse dä öleşsez kalmadı. Ätisenä digän bülägen soñgarak kaldır­gan ikän Aysılu:

- Menä, ätkäy, kartlar arasında yörim dip yazgan ideñ, bötenesen könläşterep kiyep yör äle, - dip, zatlı, çigületübätäy çıgardı.

Tabın yanına utırgaç Aysılu kinät kenä tınıp kaldı, küzlärenä säyer ber moñsulık çıktı, süzsezlände. Yukka gına bulmagan ikän, kinät äytep kuydı:

- Şulay, gel kötmägändä, häbärsez-nisez genä kaytıp töşüebezgä aptırap kalgansızdır inde, iyeme? - dide. An­nan soñ, cavap kötep tormastan, tezep kitte: - Sagındım min, änkäy. Ülep-ülep sagındım. Keşegä söyläsäñ, keşe ışanmas, billähi. Töşläremä kerä başladıgız. İ, matur da bula ide bit ul bezdä kaz ömäläre, iyeme?! Ällä üzem kartayıp baram inde, isär keşe sıman üzaldıma söylänep cırlap yöri başladım. Nigä şulay sagınamdır, üzem däbelmim, añlamıym...

Aysılunıñ süzläre barısına da täesir itte. Uñaysızlanıp, tınıp kaldılar. Gölçirätti dä küz yäşlären sörtep aldı, torıp kilep, kızınıñ arkasınnan kaktı:

- Äy, balam, balam! Can da tarta, kan da tarta inde ul tugan yakka. Tugan cireñ, tuıp-üskän nigezeñ şulay kaz ömäse bulıp töşläreñä kergän sineñ.

Aysılu körsende:

- Uylaştık-uylaştık ta kinät kenä yulga cıyındık şulay. Bıyılnıñ yalı barıber ärämgä kala ide. Mäcitkä rähmät, ul da karşı kilmäde. «Babaynıñ ber sıyırın aşap beterep kiläm äle, bolay bulgaç», dip kölä. Ä sez monda, mallarnı sata-sata, üzegez genä yort citkezep yatkansız, - Aysılu, ällä küñele tulıp, ällä inde üzeneñ artıgrak söyläp taşlavın sizenep, tuktalıp kaldı.

-İ, kızım! Avıl cirendä it-rizık betä dimeni?! Be­rük yuknı söylämä. Bik äybät bulgan, kaytuıgızga räh­mät! - Gölçirätti çak kına tuıp algan buşlıknı şulay tutırdı.

Ähsän däşmäde. Ähmätgali kart tamak kırdı. İrlär­neñ dä küñele yomşargan, alar üzara süzsez genä añlaşa­lar ide.

- Ber çıgıp kitkäç çit yaklarga, yalan-yalan kaytıp yörep bulmıy şul,- dip suzdı Mäcit berazdan. -Menä minem dä kayçannan birle kaytkan yuk üzebezneñ yakka... Ät­käy ülgännän birle. Ul isän çakta, yalgızı yäşäsä dä, nigez bar ide. Ä häzer nigez yuk. Avıldaşlar inde tanımıy da torgandır...

Mäcit körsende. Anıñ üz avılı turındagı şuşı sagınulı uyı tagın ber uy belän yänäşä tora ide: Mäcit, küçtä­näçkä dip, Kuzbassta çakta uk ike şeşä zatlı konyak alıp kuygan ikän. Älege şeşälär häzer anıñ yul sumkasında utıra. Tabınnı zarıga. Elekke vakıt bulsa Mäcit inde alarnı küptän östälgä çıgarıp utırtkan, babasınıñ kü­ñelen kürergä tırışıp, aña matur teläklär teläp kıs­tagan bulır ide. Ämma bügen ul alay itä almıy. Kayttı, işette: anıñ babası häzer inde bütän, kartlar arasında yöri, mulla keşe. Älbättä, kıstap karasañ, bälki... «Yuk, yaramıy, - dip ikelände Mäcit. - Räncetüeñ bar olı ke­şene...»

Elek Mäcit, çınnan da, hatını yortına küçtänäçneñ äçe-töçesen kurıkmıyça alıp kayta ide. Şul zatlı eçem­leklärne tabınga çıgarıp utırtkaç babası belän dönya hällären açılıp söyläşälär ide. Ähmätgali kart, äle ul çakta şaktıy yäş «babay», kiyäve belän söyläşep utırır­ga bik yarata ide. Kayçak alar, ğadättä kunaklarnıñ kay­tıp kına töşkän könnärendä, töne buyına gäpläşälär, bähäs­läşälär, yänä kileşälär. Şulay itep küçtänäçle şeşä dä, küñellär dä buşatılalar ide. Mondıy ğalämätneñ kiyäü kaytu arkasında gına ikänen belgän Gölçirätti:

- Kızım, ällä kiyäü soñgı vakıtta bu hämer digän nämärsä belän kübräk şayara başladımı soñ? -dip borçı­lıp soraştıra torgan ide. İreneñ ğadäten yahşı belgänhäm anıñ älege bäyräme babası yanına kaytu uñayınnan ikä­nen añlagan Aysılu, ällä ni ise kitmiçä genä:

- Yuk la, änkäy, bolay gına şayaruı. Annan soñ eşe dä şundıy inde anıñ, beraz töşerep kuymıyça bulmıydır. Bik avır eştä bit, cir astında, kümer kazıp taş vatuda, - di torgan ide.

- Eşe alay avır bulgaç nik dip kitärgä şul avır cirlärgä? - dip körsenä torgan ide Gölçirätti. -Kümer çabu gomergä avır eş şul.

- Äy, änkäy, kaysıbız ul yaklarga ciñel tormıştan çıgıp kitkän soñ? Mäcitme? Ällä minme? Beläseñ bit, änkäy, niçek kitkänne...

Kabu-kapmau mäsäläsendä babay belän kiyäü dä üzara süz katıp alalar ide. Ähmätgali kart, kiyäve aldında aklanganday itep:

- Sin kaytkan hörmätkä beraz tugarıldık, kiyäü, - dip äytep kuya. Ä Mäcit isä aklanıp tormıy. Ni äytäseñ, kunakka havalanu da kileşä:

- Min, babay, - dip söyli ul, - bu yaklarga kaytkan sayın tatarça kitaplar cıyıp kitäm. Bezdä bit satmıylar tatar kitabın. Menä şul, ber kitap kilep kerde äle minem kulga. Şiğırlär. Ber bik osta yazuçınıkı. İsemen onıttım tülke şul yazuçınıñ. Menä şunıñ ber şigıre oşadı:

Eşlim dä min, umırıp akça alam,

Annan... salam inde cay belän...

Nindider ber mucik turında yazgan. Karale, minäytäm, gel miña atap yazgan kebek bit bu monı. Anıñ mucigı poyızdda söyläp kayta şul turıda ber studentka. Ällä soñ minäytäm, beraz gına üzgärtep, mine yazgan inde bu, dim. Minem dä şulay poyızdda söyläşep kaytkan bar bit inde törle keşe belän. Tülke şiğırdä ul muciknıñ hatını pekarnyada kamır izä, diyelgän. Aysılu kamır izmi bit, bütän eştä...

Äye, älegeräk Ähmätgali kart belän söyläşep utırırga bula ide. Häzer menä Mäcit ikelänä: kileşep betmäs, di. Ä sumkadagı zatlı konyak haman tabınnı yuksına.

Nihayät, kunaklar kaytu, oçraşu şatlıgı beraz künegelä töşkäç, tabın yanında beraz häl algaç Ähsän belän Mäcit öyaldıña çıktılar. Şunda Mäcit äytte:

- Kayıniş, minem apkaytkan ber närsä bar ide bit, tabınga çıgarırga ikeländem, - dide.

- Şulay şul, ätkäydän yahşı tügel, - dide Ähsän. - Öy salgan ostalar da aña kürsätmäskä tırıştılar...

Cayın taptılar: Sacidäne çakırıp çıgarıp, eşneñ asılın añlatıp, munça aldına kerep urnaştılar.

Äle süz başlangan gına ide, äle berençe tapkır gına çäkeştergännär ide, munça işege töbendä kolhoz idaräse räise Ämirhannıñ tavışı işetelde:

- Ähä, tapmas dip uyladıgızmı, kaçıp kına mätäşteräsezme?! - Ämirhan başta, ike kulın birep, kiyäü keşe belän küreşte, annan soñ Ähsän belän isänläşte. - Kay­gırmagız, ezläp kilüem tügel, Sacidä kilen äytmäsä, et belän ezlätep tä tabıp bulmas ide sezne monnan.

- Äydä, tugan, türdän uz, citeş, - dide Mäcit, Ämir­hanga urın kürsätep. - Äbi munça yagar inde ul yaguın, nu bez munça taşın aldanrak kızdıra torıyk didek.

Ämirhan kıstatmadı. Ul monda bütänräk yomış belän kergän ide kerüen: Ähsängä äytäse süze bar ide. Döresräge, äle bügen genä raykomda bulıp kaytkan, anda ideologiyä buyınça sekretar Biktaşev belän söyläşkän, änä şul söy­läşüneñ näticäsennän önsez kalgan ide. Rayonnan kaytuga ul tup-turı Ähsän yanına yul tottı, monda kunaklar barın belmi ide.

İnde häzer, mondagı häl-halätne belgäç, süz başlau urınsız dip uyladı. Çönki süz artık citdi, ayak öste genä söyläşep bulmıy torgan, ikäüläp, nıklap uylıy torgan mäsälägä kagıla ide. «Häyer, bälki bolay buluı äybäträk tä äle, - dip uyladı Ämirhan. - Nigä aldan uk äytep Äh­sänneñ küñelenä şik-şöbhä salırga? Vakıtı citkäç, çak kına sizderep kuysañ yarar. Nik dip äle borçırga keşene... Häzer şul fikergä kilde dä Ämirhan äytäse süzen, tirängä yäşerde. Äye, şulay, Ähsän belän soñınnan söyläşerlär.

- Yä, şahtaga kaçkan tatarlar niçegräk yäşi? - dide ul Mäcitkä, süzenä beraz gına kinaya çıgarıp. -Cirneñ tege yagına tikle töşep citäsezme äle?

- Tişmäsäñ dä böten baylık şul yakka taba aga, - dip Körsende Mäcit.

- Sezneke genä tügel, tugankay, bezneke dä aga şulay... Sez, içmasam, akçasın körisez. Bu konyak ta, beläm, kümer çapkan taraftan. Ä menä kolhozda alay tügel, Mäcit tu­gan. Kolhozçını anı üzen ük sıyır urınına sava hökümät.

- Barıbıznı da sava, - dide Mäcit. Annan soñ, yänä konyak bülep, üz öleşen yugarı kütärde. - Betmäs kolhoz eşe, cibärdek, cämäğat!

Ämirhan şunnan soñ ozak yuanmadı. «Andıy-mondıyış-felän yuktır bit, Ämirhan abıy?»- dip töpçengän Ähsänneñ cilkäsennän genä kaktı da, küreşkängä qadär, dip, saubullaşıp çıgıp kitte.

Şunnan soñ säğattän artık vakıt ütkänderme, yuktırmı, Ähsänne gacäpländerep, idarägä däşep kittelär. Bu aşıgıç çakırtu ber yaktan säyer toyılsa, ikençe yaktan ku­naklarnı taşlap çıgıp kitü kıyın ide. Şuña kürä Ähsän:

- Närsägä çakırdı ikän, äytmädeme? - dip kabatla soradı. Häbär kitergän malay niçek kergän bulsa şula çıgıp çaptı. Yarım açık kalgan işektän:

- Belmim, persidätel abıy kuştı! - digän tavış kına işetelep kaldı.

Ähsän kiyende. «Ozaklamaska tırışırmın», - dip, ka­balanıp çıgıp kitte.

Uram buylap atlaganda ul apası Aysılunıñ süzläre turında uyladı. «Kaz ömälären sagındım, keşegä söyläsäñ keşe ışanmas», dime? Yuk, ışangan keşe ışanır, apa, ışanır... Çittägelär genä tügel avıl keşese dä ışanır moña. Kayçan bulganı bar häzer avılda elekke tösle ömä­lärneñ? Üzgärde avıl, apa, nık üzgärde. Elek, bäräñge, utırtası bulsa, yartı avıl ber-berenä ömägä cıyıla torgan ide. Ä häzer? Kümäk hucalık dip atalgan cirdä kü­mäklek bette, kiregä taban kitte...

- Äy, abıy! Al işägeñne - at kilä!..

Ähsän, siskänep, artına borılıp karadı. İñenä köyän­tä-çiläk askan ber kız, yılmaep, ciñel genä atlap, anı kuıp citep kilä ide. Ähsän, sukmaktan çıgıp, kört eçena kerep bastı, kızga yul birde. Bu kız aña tanış tüge ide - mögayın berärsenä kunakka kaytkandır, dip uyladı Ähsän anıñ kileşle, matur buy-sınına, ayak atlauların iğtibar itte.

- Närsä, ällä kolonkalarda su yukmı? - dip kıçkırıp kaldı ul, kıznıñ çişmä yulınnan kütärelgänen añlap. Kız adımnarın äkrenäytte, çiläklären tigez saklap çak kına borıldı:

- Bar. Tik bezgä çişmä suı kiräk. Bäyräm bügen bezdä, abıy.

- Nindi bäyräm?

- Kaz ömäse bügen bezdä! Kunakka kilegez, abıy, belen aşarga! - Kız çelterätep kölde. - Belen belän sıylarbı üzegezne.

- Kaz ömäse?! - monısın inde Ähsän, üze dä sizmästän, artık gacäplänep äytte. - Sin kemnärgä kildeñ soñ? Kemnärdä kaz ömäse?

Kız atlavınnan tuktadı. Borılıp Ähsängä tup-turı karadı:

- Äy, Ähsän abıy. Küzegez kürmi ikän sezneñ. Bu avıl­da ike ay toram bit inde min, mäktäptä ukıtam...- Kız yänä ber çelteräp kölde dä üz yulı belän kitep bardı. Ä Ähsän, yabıştırıp kuyganday, baskan urınında torıp kaldı. Kaz ömäse turındagı süzne bügen inde menä iken­çe märtäbä işetüe ällä nindi ber moğcizanı häterlätä kebek ide. «Äsmattilärgä fatirga urnaşkan kız inde bu, alaysa,»- dip uyladı Ähsän häm üzeneñ mäktäpkä küptän­nän inde ayak basmavın sizde. Mäktäp... Üzeñ ukıgan mäk­täp. Anda sineñ malay çagıñnı kabatlagan häm näq sineñ kebek ük hıyallanıp yörgän malaylar, kızlar ukıy. An­da - sineñ üz balalarıñ. Soraşkanıñ barmı, kürgäneñ barmı mäktäp hällären? Şul soraunı üz-üzenä birügä ük aklanırday cavap taptı Ähsän. Mäktäptä direktor bulıp Hämät Mortazin eşli ide. Elek, Ähsän saylangançı, kol­hozda partoyışma sekretare bulgan Mortazin. Üzen partorg­lıktan töşerülärenä ällä ni ise kitmägän kebek kürensä dä äçe süzlär äytmi kalmagan ikän. Ähsän, älbättä, monı keşe arkılı gına işette. İşette dä onıttı: ferma mö­dire bulıp eşlägändäge çäkäläşülär - eş öçen bargan bä­häs. Ä inde keşe telendä yörgän süz bügen bar, irtägä yuk, dip kenä kabul itte. «Kaya ul Sabircanov Ähsängä partiyä eşendä eşlärgä, başta döres yazarga öyränsen äle. Minzälä tehnikumı beleme belän aña şul duñgız astı çistartıp kına yörergä!»- dip äytkän, imeş, Mortazin. Ähsän anıñ şuşı imeş-mimeş süzlären dä bik döres dip taptı, akılı belän añlap kabul itte: beleme dä, täcribäse dä yuklıgın, ayak astında tayanır nokta yuklıgın üze dä sizep-belep tora ide. Sizü genä tügel, bu hakta, äle üzen partorglıkka dim­lägän çakta uk, raykomda da äytte.

«Bezgä bügen saf belemle keşelär tügel, halık aldın­da abruyı bulgan keşelär kiräk. Bez sezne, iptäş Sabir­canov, näq menä şundıy keşe itep beläbez, - didelär aña. - Ä uku mäsäläse... Ukırsıñ, öyräterbez».

Ähsän inde Mortazinnıñ süzläre turında onıtkan, küptän onıtkan ide. Şuña kürä mäktäpkä kermäven, kızık­sınmavın şul ber sıltauga kaldırıp, aklanıp baruın üze dä añladı. Şunı añladı da, oyat bulıp kitte. Üzen­nän mäktäp turındagı uyların kuarga tırıştı.

«Kaz ömäse... - dip uyladı ul, yänä tege köyäntäle kız­nıñ süzlären iskä töşerep. -Çişmä suı kiräk...» Änä şu­lay, ayak astındagı ak karnı şıgırdatıp atlaganda, üze öçen ber açış yasadı Ähsän: yuk, kaz ömälären genä sagınıpkaytmagan anıñ Aysılu apası. Üzeneñ yäşlegen, üzeneñ çäçäk çagın, qaderle çagın, üze öçen qaderle bulgan çaklarnı sagınıp kaytkan. Üz avılınıñ berdäm, kümäk çagın sagıngan ul. Şulay! Elegräk kaytkan yıllarında da ul kiçke uyınnarnı, basudagı kümäk eşlärne, peçän çabu vakıtların iskä ala ide. Yuk şul, ütte avılnıñ andıy könnäre, ütte. Yäşlärne zur häm keçkenä şähärlär, tözeleşlär tartıp aldı. Kiçen berärse garmun kütärep çıksa, anı häzer yä iserek, yä isär dip uylıylar. Klubta berär närsä uzdırırga uylasañ da halıknı cıyıp bulmıy. Kontsert kuyılsa - yartı zal buş. Nilektän bu?

- Nilektän şulay? - Bervakıt Ähmätnäcip abıysı belän bu hakta bähäsläşkännär ide. Ukıtuçı aña özderep cavap birde:

- Qader yuktan, Ähsän enekäş, - dide. - Qader yuktan. Ähsän monı añlamıy kaldı, kabatlap soradı:

- Niçek inde qader yuktan? Kemgä qader yuktan?

- Keşelärgä qader bulmaudan, - dide ukıtuçı.

- Sin inde, abıy, yuknı söylämä! - dip kızdı Ähsän ul çakta. -Eş keşesenä qader yukmı bezdä? Köçeñne kızganmıyça, yalkaulanmıyça gına eşlä - barısı da bula. Qadere dä, başkası da. Akçasın kızganmıy tülilär keşegä, bülägen-maktavın yaudırıp kına toralar. Yort-cire citeşle. Tagın närsä kiräk?

- Qader kiräk, - dide ukıtuçı. - Qader!..

- Kileşmim bu süzeñ belän, abıy! - dip cavap kay­tardı Ähsän. - Döresräge, kileşep betmim! Üzeñ ük kürep torasıñ bit: tırışıp eşlägän keşegä qader-hörmätneñ kimen kürsätmilär, maktap kına toralar, ordenın da ta­galar.

Ukıtuçı kölemseräde:

- Sötle sıyır belän näselle sarıknıñ da üzenä kürä ber qadere bula, enem. Kem äytmeşli - hezmätenä küra hörmäte. Ä keşegä qaderneñ başkası da kiräk. Keşe qadere. Bezneñ böten bähetsezlek änä şul qader bulmaudan! Üz bäyrämnäre, üz yolaları, üz däüläte tartıp alıngan halıknıñ qadere bulamı? Äye, bez halıknı yasalma tarih yasalma kiläçäk belän aldadık, aña yasalma yolalar taktık. Tuygançı qadersezlädek, anıñ fikeren sanga sukmadık, sukbaylıkka çıgardık. Ä sukbayları kübäyep kitkän il, beläseñ kilsä, kayçan da bulsa üze dä sukbaylıkta kala. Çönki qader kimegän cirdä sukbaylık arta. Kızganıç, ämma menä şulay, enem... Ä sin äytäseñ: halık klubka yörmi, kızıksınmıy, diseñ. Halık kitap ukımıy, bitaraf diseñ. Ä kem ğayeple?

«Kem ğayeple? Kem?..» - bu süzlär Ähsänneñ kolagında yañgırap yörde.

Üzeneñ artık aşıgıp, kabalanıp atlaganın sizep Äh­sän adımnarın akrınayttı. Bolay duamallanıp baruın keşe-kara kürmäde mikän dip, artına uk borılıp karadı, häm gacäplände: kolhoz idaräsen dä, avıl sovetı binasın da şaktıy uzıp kitkän, şäylämi ütep kitkän ide...

İdarä boldırına ayak baskaç kar sargan iteklären äkrenläp-ozaklap kaktı, sulışın cıyıp, tınıçlanırga, uy­ların ber rätkä salırga tırıştı.

- Çakırgan ideñme, Ämirhan abıy? - dip işektän ük sälam birde. - Ber-ber aşıgıç eş kilep çıktımı ällä?

Ämirhan Şakirov aña kulı belän işarä yasap urın kürsätte, annan soñ dorfa tavış belän äytte:

- Bar ide şul menä, bik aşıgıç eş bar ide, - dide. - Sin närsä, enekäş, böten avılnı oyatka kaldırırga uylıysıñmı?

Ähsän bolay karşılaunı hiç kötmägän ide. Gacäplä­nep, Ämirhannıñ küzlärenä turı karadı:

- Añlamadım min sine, Ämirhan abıy?!

- Añladıñ, bik yahşı añladıñ! Añlamaganga gına sa­bışasıñ.

- Çınlap äytäm...

- Yarar, añlamasañ - añlatırbız. Kunaklar kaytıp töşte inde, alaysa, siña? Apañ, ciznäñ kayttı. Soñ, ni­çegräk kunak itmäkçe bulasıñ sin alarnı? Östälgä kay­maknı, maynı, söt-katıknı niçegräk kuyasıñ, yä? Kürşe­lärdän alıpmı?

Ähsänneñ äle haman da ni äytergä belmi aptırap to­ruın kürgän Ämirhan kulın gına seltäde:

- Aklanıp mataşma. Beläm min sine, kulıña kiterep tottırmasalar, üzeñ sorap almassıñ. Elegräk minem dä, niçekter, başka kilmägän. Soñ, sineñ bit balalarıñ bar! Ällä alarga söt kiräk tügelme? Menä kämit, ä! Sıyırların sattılar da rähätlänep tipterep yäşilär häzer. Mal ka­rıysı, abzar çistartası yuk. Äle yarıy, Sacidäñ fermada eşli. Yugıysä sıyır cilene nindi bulganın da onıtır ide. Sezgä rähät, ä menä sezneñ arkada böten avıl oyatlı bulırga tiyeşme?!

- Şayartasıñ sin, Ämirhan abıy, - dide Ähsän, ni­hayät, - Nindi oyat? Nişläp avılnı oyatka kaldırıym di min?!

- Şayartam, niçek kenä şayartam äle! - Ämirhan urı­nınnan uk sikerep tordı. - Nişläp äle min sineñ belän şayartıp söyläşergä tiyeş? Siña döresen söylim: bezgäqaytkan här kunak avılnıñ maturlıgın, tazalıgın, kö­çen, baylıgın, sıy-hörmätkä mullıgın kürep kitärgä tiyeş. Çitkä kitkännär işetep könläşerlek bulsın! Könläşü­dän eçläre sızlansın! Kunak bulıp kitkännärneñ telendä avıl bulsın, mondagı niğmätneñ täme tellärendä-irennärendä torsın! Onıtalmıyça söyläp yörsennär. Avıl cire öçen köräş, minemçä, änä şul räveşle dä barırga ti­eş häzer! - Ämirhan ärle-birle atlagan cirennän kırt borılıp barmak yanadı - Yuk-yuk, sin kölmä! Zur politika bu. Bez häzer üzebezneñ avılnı teläsä kaysı yullar belän dä saklarga tiyeş. Şunsız bulmıy. Ä sin nişliseñ? Apa­larıñ kaytkan, alarnı sıyırsız abzar, maysız-katıksız tabın belän karşılıysıñ. Ozın süzneñ kıskası şul: ir­tägä ük kolhozdan sıyır alıp kaytasıñ. Bäyäsen äkrenläp tülärseñ. İt tä yazdırıp al. Kara anı, minem yözgä, avıldaşlar yözenä kızıllık kiteräse bulma! Äytäse süz dä, kuşası yomış ta şul ide, şuña çakırdım sine.

Ähsänneñ küñele tulıp kitte. Başta anıñ canına ällä nindi säyer ber şik töşkän ide. Ämirhannıñ yäş vakı­tında apasın yaratıp-ozatıp yörgänen dä, ul armiyädä çakta Aysılunıñ çitkä kitüen häm başka beräügä kiyäügä çıguın avır kiçergänlegen dä belä ide Ähsän. Monısı üsmer çaktan uk häterdä kalgan. «Ällä soñ şul çaklardan kalgan ber ücätlek şaukımı, üzençä ber üç alu yäki min-minlegen kürsätüme?» - dip uylap kuydı ul häm şunda uk üzeneñ bu uyınnan oyaldı. Yuk-yuk, Ämirhan abıysı hiç tä an dıy niyätkä tarmas, andıy tübän eşkä barmas. Ul, üze söy­lägänçä, avıl turında uylıy, avıl turında kaygırta, bü genge süzen dä näq menä şuña kürä kuzgata.

Äye, Ähsänneñ küñele yomşardı, üze dä sizmästän äytep-ıçkındırıp taşladı:

-Karale, Ämirhan abıy... Avılda berär matur bäyräm yasıysı ide bit. Küptän uzganı yuk... Kır eşlärendä tırıştı halık. Alnı-yalnı belmi eşläde. Çöngender dä kar astınnan diyärlek alındı. Annan soñ da yal bulmadı. Berär küñelle bäyräm, halıknıñ üzenä yakınrak bäyräm uzdırası ide, kaz ömäse kebegräkne, ä?

-Kaz ömäse?! - Ämirhan aña gacäplänep tä, aptıra ta karap tordı. - Sin, enekäş, üzeñ uylap çıgardıñmı mondıy närsäne, ällä berärse öyrätteme? Niçek itep, niçegräk uzdırmakçı bulasıñ sin ul kaz ömäsen? Klubka cıyılıpmı? Ällä üz ihataña däşäseñme avıl halkın?

Ämirhan küzlären kısıp kölemseräde. Yuk, kölep tügel, gacäplänüdän häm artık kızıksınudan sınap karıy ide anıñ küzläre. Ähsän isä iñnären cıyırdı:

- Niçegräk ikänen üzem dä belmim. Bälki belderü yazıp elärgä kiräkter. Kartlarnı, ölkännärne dä çakırıp, yäşlärne däşep. Avıl turında söyläşergä, avılnıñ üz yolaları turında, ütkäne turında söyläşergä. Çäy äzer­läp, belennär peşerep, kontsert kuyıp...

- Ä dokladnı kem äzerli?

- Nindi dokladnı, Ämirhan abıy?

Ämirhannıñ kaşları kütärelde. Uçın mañgayına şapıl­datıp, kölep cibärde:

- Şäp äytteñ busın! - dide. - Çınnan da dokladsız-notıksız gına uzdırırga kiräk andıy bäyrämne. Keşe­lär üzläre söyläşsen, şulaymı? Şäp tapkansıñ sin mo­nı. Uzdırırga kiräk. Ä raykom belän kileşü mäsäläsen... Anısın üzem söyläşermen.

Raykom süzen äytügä Ämirhan yänä Biktaşev kabinetın­da bulgan süzne iskä töşerde. «Anısın üzem söyläşer­men,» - digän çagında uk näq menä şunı - Ähsänneñ alar belän, üze östennän şikayät tikşerüne başlagan keşelär belän bäyläneşkä kermäve häyerleräk bulaçagı turında uylap ölgergän ide inde. Avılda bulaçak bäyräm kiçäse asılda izge teläktän torsa da, anı täqdim itüçe näq menä Ähsän bulganı öçen genä dä aña ayak çaluçılar tabı­lırga mömkin ide.

Ä Ähsän, üzen äle närsä kötkänen belmägän, añlamagan Ähsän, bu minutlarda gel bütän närsä turında uylagan ikän:

- Bäyräm yasau öçen dä raykom belän kileşep toru ki­räk mikän soñ, Ämirhan abıy? - dide ul, rizasızlıgın şaktıy sizderep. - Bu bit inde bezneñ üz eşebez, avıl halkı eşe...

- Kiräk, enekäş, kileşep toru kiräk, - dip bülderde anı Ämirhan. - Bik kiräk hätta. Raykom belän vakıtında kileşä belergä, vakıtında yakalaşa belergä kiräk. Ämma da läkin yakalaşkanda da üzara kileşep yakalaşırga, añ­ladıñmı?! Ägär min menä şunı añlamasam kolhoz räise bulıp unbiş yıl rättän utırmas ta idem.

- Minem bu hakta uylaganım bar, - dide Ähsän. - Küpme citäkçe alışındı rayonda, raykomnan küpme sekre­tar kitep, küpme yaña huca kilde, ä sin şularnıñ barısı belän dä eşli algansıñ. Gacäp bit bu, ber uylap karasañ?!

- Ä-ä, gacäplänäseñme? İmeş, min - Ämirhan abıyıñ - tegesenä dä yaragan, monısına da yaragan, şulay­mı? Barısı da oçkan, ä menä Ämirhan kalgan! Şulay dip Uylıysıñmı? Yuk, enekäş, tegesenä dä, monısına da yaragan öçen tügel, iñ berençe çiratta eşkä yaragan öçen kal­gan, annan soñ kilep inde şul eş hakına şaktıy uk al­daşırga häm ikeyözlänergä öyrängän öçen kalgan min. Äye, eş hakına ikeyözlelänü! Beläseñ kilsä, bik küp asıl ir­lär, namuslı irlär, küpçelek irlär şulay eş yörtä ildä. Rizalaşmıy, eçtän kileşmi, ämma köç-kuäte, yegäre citmä­gänen kürep gazaplana, içmasam şul räveşle genä bulsa da eş barsın, tormış barsın dip, ikeyözlelänergä mäc­bür bula. Ä menä sin äle andıy tügel. Sin turıdan yarmakçı bulasıñ. Tik şunısı, enekäş, şunısı bar: sin dä öyränäçäkseñ ber - üz digäneñä meñ törle urau yul, meñ törle häylä aşa barırga öyränäçäkseñ. Äytte diyärseñ.

Ähsän avır suladı:

- Moñarçı hiç äytmägän süzläreñne söyliseñ äle sin, Ämirhan abıy. Kolak ışanmıy tora. Üzem dä ışanmıym. Allaga şöker, minem alda ikeyözle bulganıñ yuk sineñ.

- Bar, nişläp bulmasın! Menä häzer dä, şuşı minut­larda da sineñ alda ikeyözlelek kürsätäm, beläseñ kilsä! Min siña menä baya, öyeñä kilgändä, ber küñelsez häbär äy­tergä tiyeş idem. Äytmi çıktım. Häzer dä menä äytmi utı­ram. İkeyözlelek tügelme bu?

Ähsän sagaydı. Ämirhanga tup-turı tekälep karadı.

- Küñelsez häbärne äytmi kalu, ägär ul miña kagıla ikän, bu oçrakta yarap betmäs, Ämiran abıy, - dide. -Min bit ir keşe, kütärermen.

- Sin: «Beläm, läkin äytalmıym!» - dip uramda kıç­kırıp yörgän ber keşe turında işetkäneñ yukmıni?! -dip, üçeklägändäy itep soradı Ämirhan. Bu minutta ul Ähsänne tügel, kübräk üz-üzen üçekläp äytä sıman ide. - Şulay uramda şärran yarıp kıçkırıp yöri başlagan. Ber dustı monı kızgangan. «Sereñne miña gına äyt, yugıysä yabıgıp betteñ inde, min berkemgä dä çişmäm, aç sereñne, ciñelräk bulıp kitär», - digän. Tegese monnan ant al­gan, seren açkan. Şunnan soñ inde bu dustı üze ük: «Beläm, barısın da beläm, läkin sezgä äytä genä almıym!» - dip kıçkırıp yöri başlagan di... Yülärlär yortına kertep yap­kannar, imeş, üzen...

Äye, Ähsän östennän yazılgan şikayätneñ töp eçtälegen Ämirhan yünläp belmi ide. Anda süz Ähsän Sabircanovnıñ partorg bulıp eşlärgä hakı yuklıgı, nindider yalgışları, ğayepläre turında bara bulsa kiräk. Biktaşevnı süzennän barı tik şunı gına añladı Ämirhan. Älbättä şikayätneñ kem tarafınnan yazılgan buluı belän dä kı­zıksındı.

- Hatta imza kuyılmagan, - dide Biktaşev.

- Soñ, alaysa, bu gap-gadi anonimka bit inde! - dip kızdı Ämirhan. Biktaşev körsende:

- İptäş Şakirov! Partiyä, ägär üzenä kiräk dip tap­sa, anonimkanı tügel, şaytannı da tikşerä!

- Niçek inde ul alay? Kem ul partiyä? Bez üzebez par­tiyä tügelmeni? Bez, mäsälän, Sabircanov Ähsänneñ kem bu­luın, niçegräk eşläven, niçek yäşäven üzebez belmibez­meni? Bez, şul imzasız hatka ışanıp, partiyä oyışması sekretareneñ isemen şik astına kuyabızmıni?

Biktaşevnıñ bu süzlärgä açuı kilde bulsa kiräk, yö­ze citdilände, tavışı da kırıs çıktı:

- Bu oçrakta min, partiyä dip, yugarı oyışmalarnı äyt­tem, iptäş Şakirov. Hatta äytelgän: yazmanıñ ber nöshäse partiyäneñ ölkä komitetına, tagın ber nöshäse üzäkkä - Mäskäügä ük cibärelde, diyelgän. - Şul süzlärdän soñ Bik­taşev barmagın yugarı kütärep, öskä taba törtep kürsät­te. - Küräsezme, eş kaya tikle ük barıp totaşa.

- Närsä, anda - partiyäneñ ölkä komitetında, yä şul uk Mäskäüdä Ähsän Sabircanovnı bezgä karaganda yahşı­rak belälärmeni?!

- Eş anda tügel...

- Ä närsädä soñ? Eş närsädä?

Biktaşev: «Barısın da äytep beterü mömkin tügel», digän sıman, yözenä kanäğat ber serlelek çıgardı.

- Mäsälä sez uylaganga karaganda şaktıy katlaulı­rak, iptäş Şakirov, - dide. - Yakın arada byuro cıyıp, Sabircanovnıñ eşen kararga, bu calobanı tikşerergä tiyeş bez. Yugıysä, obkom aldında yanuıbız bar. Annan şaltıratıp kızıksındılar inde. Küñelem, sizä, obkom komissiyäse kilmi kalmas...

Monısı inde Ämirhannı tagın da nıgrak gacäplän­derde. Anıñ küz aldında eşläp, köne-töne aralaşıp tor­gan, bar yagı da açık bulgan Ähsänneñ şulay partiyä ölkä komitetı kızıksınırlık nindi gönahları bar?

Menä häzer, Ähsän belän idarädä söyläşkändä, ul änä şul hakta borçılıp uylap kuydı. Häyer, bu hakta niçegräk itep belderergä, Ähsänne aldan uk borçımaslık, ämma äzer bulıp torırlık itep äytü cayın tabarga ikän? Bu hakta uylana inde Ämirhan. Menä, söyläşü üzennän-üze şul yulga kilep çıktı kebek.

- Siña äytäse küñelsez häbärem şul ide: bezneñ ös­tän kemder caloba yazgan, - dide ul. «Sineñ» östän dimäde, «beznen» östän dide. - Partiyä oyışmasınıñ eşen tikşerergä mömkinnär. İtäkläreñne cıyıbrak, käğaz-mazarlarıñnı karaştırıbrak yör.

Ämirhannıñ häbäre Ähsänne gacäpländerde, ämma kauşatmadı bugay. Başta beraz tın gına utırdı, annan soñ kayçandır özelgän süzne isenä töşergändäy äytep kuydı:

— Avılda menä digän bäyräm bulaçak, kaz ömäsen uzdırsak, Ämirhan abıy. Keşelär üzläre başlap yörerlek bulsın ul bäyrämnärdä. Yugıysä bez dä kötüçegä äylänep bettek bugay inde...

Ämirhan anı añlamadı:

- Nindi kötüçe tagın?

- Ähmätnäcip abıynıñ süzen äytäm. Üz halkın kötü urınına kuıp yörtkän keşe, kayçan da bulsa ber kilep, üze dä kötüçegä äylänä ikän. Täqdire şundıy, di. Çönki yänäşäsendä ber genä kiñäşer keşese dä bulmıy, kulındagı çıbırkısı da, başındagı yırtık eşläpäse genä kala. Şunnan soñ inde ul eşläpäse belän kiñäş kora torgan isär kötüçegä äverelä, di.

- Kara sin anı! - dide Ämirhan, häm bu süzne ul Ähsängä äytteme, ällä ukıtuçı Ähmätnäcip kartka yä bulmasa älege dä bayagı yırtık eşläpäle kötüçe tarafınnan ıçkındırdımı - añlaşılmadı.

Saubullaşır aldınnan avılda kaz ömäse bäyrämen ütkärü turında tagın ber kat söyläşep aldılar. Räis Ähsänneñ bu uyın huplıy ide. «Menä bit, - dip üçekläşep uyladı ul eçtän genä. - İmeş, anda kemder caloba yaza, kemder şunı zurga cibärep, Ähsänne tikşerergä yöri. Yörsennär, äydä! Et örä torır, büre yöri birer. Ähsän isä üzen eş belän, därtle yöräge belän aklar. Tik yatmıy, närsäder eşlärgä, närsäder maytarırga tırışa. Bu bäyrämne dä ul avılnı kuzgatır, avılnı tuplar, avılnı yokıdan uyatır öçen uylap çıgargan. Kürsennär anıñ eşen, belsennär anıñ çın keşe ikänen!..»

Şulay uyladı Ämirhan. Läkin yalgıştı. Ägär ul Biktaşevtagı şikayätneñ eçtälegen belsä, şuşı kaz ömäsen ütkärüneñ yaña ğayepläülärgä ber sıltau bulaçagın añlasa, kiresençä uylagan, kiresen äytkän, kiresen eşlägän bulır! ide.

«Ozaklamam...» dip çıgıp kitkän Ähsän yoklar vakıt citkäç kenä kaytıp kerde. Anı öydä yañalık kötä ide. Ähmätgali kart ulınıñ karşısına kilde, üzenä has bulmagan ber dulkınlanu belän kulındagı käğazen suzdı. Bu - Häbirdän kilgän telegramma ide.

- Puçtalion kız äle genä kertte, - dide Ähmätgali kart. Ähsän telegrammaga küz töşerde, şunda gına öydäge säyer halätneñ, şaukımlı häräkätneñ säbäben añlap aldı.

- Kaytalar bit, isän-imin kaytalar bit, hodayım!..

Üzen kaya kuyarga belmägän Gölçirätti ärle-birle yörende. Ähmätgali kart äle östäl başına barıp utırdı, äle kire sikerep tordı. Sacidä kilendäşen kat-kat telgä alıp is­täleklären söylärgä kereşte. Häbirneñ hatını Lizanı Aysılunıñ da, Mäcitneñ dä kürgäne yuk ide äle. Läkin alar bütänçä dulkınlana: olı ulları şunda, Häbirlär bulgan yaklarda, Äfgan cirendä härbi hezmättä ide.

- Kayıniş maladis! - dip kulların uıp kuydı Mä­cit.- Vakıtın bik belep kayta. Küptän küreşkän yuk üze belän. Kaytkaç sorıym äle bezneñ malaynı kürmäde mikän?

Şatlıklı häbär kilü uñayınnan küzdän ıçkıngan, äle haman da yoklarga yatmagan balalarnıñ üz şatlıgı bar ide:

- Häbir abıylar kayta! Küçtänäç alıp kayta!..

Sabircanovlar täräzäsendä yartı töngä qadär ut sünmä­de. Häyer, ut süngäç, inde barısı yokıga talgaç, bu öydä beräü eçtän genä avır sulap yoklıy almıyça, yokıga tala almıyça yattı. Bu Ähsän ide, alda torgan bäyräm kiçäse turında uylau, Ämirhan avızınnan işetelgän älege dä bayagı säyer şikayät turındagı süz, Häbirneñ kaytuı tu­rındagı häbär belän bergä kuşılıp, nindider şöbhä, nin­dider şom uyatkan ide anıñ küñelendä.

Gölçirätti bu töndä säyer ber töş kürde. Kilene Liza yortka yalgızı gına kaytıp kergän ikän. Kaytıp kergän dä boldırdan kütärelergä ikelänep tora. Gölçirätti isä üze moña aptırıy, kilenen däşä. Ä ul boldırdan menä almıy integä, ayakları taya...

Gölçirätti, irtän torgaç, ällä nilär uylap beterde, allaga yalvarıp dogalar ukıdı. Töşen ul öydägelärgä dä, kürşelärgä dä söylämäde, yörägendä şom bar ide, ul anı yahşıga yuradı, üze yuradı, üz-üzen yahşıga ışandırdı. Läkin ni gacäp, älege şom anıñ yänäşäsennän kitmäde, ul öydä dä, öydägelär arasında da nindider üzgäreş bulasın, närsäder bulasın sizenä kebek ide.

VI

Alar uram çatında kapma-karşı kilep bäreleştelär. Häbir, irtän irtük kuzgalıp, kolhoz bazarına aşıga ide. Kızına almalar, tatlı cimeşlär saylap alırga ide anıñ isäbe. Bauman uramınnan kolhoz bazarına taba il­tä torgan çatka borıluga bik katı bärelüdän küz alları karañgılanıp kitte. Baskan urınında çaykalıp, üz-üzen añlamastan aşıgıp kabatladı:

- Gafu itegez... Yalgışlık belän...

- Karap yörergä kiräk!

Kar östenä çäçelgän käğazlären «diplomat»ına tutırıp mataşkan ir-atnıñ tavışı kırıs häm usal yañgıra­dı. Häbir inde kitep barmakçı ide, ämma kinät bu tavış aña niçekter artık tanış bulıp toyıldı. Älege ir anıñ töbälgän karaşın sizde, kütärelep karadı. Yöze üzgärep, açılıp kitte:

- Häbir?! Sinme bu, Häbir?

- Tahir!..

Kinät koçaklaştılar. Bu oçraşu ikese öçen dä kötel­mägän häl, ğadättän tış ber häl ide. «Nigäder bik yonçı­gan, tauşalgan», - dip uylap kuydı Häbir häm şunda uk uynıñ işetelmi torgan närsä buluına şatlandı. Koçaklaşıp tordılar, kul kısıştılar, ämma süz tiz genä yalganıp kitä almadı. Äyterseñ alarnıñ här ikesen nindider ber timer kırşau çolgap-äyländerep algan. Şul kırşaunı az gına atlap ütsäñ dä nider bulır, nider cimereler närsäneñder astı öskä kiler kebek.

Nihayät, älege kırşaunı berençe bulıp Tahir atlap çıktı:

- Menä bit, kire betkän käcä täkäläre kebek, uram çatında kilep sözeştek! - dide ul, Häbirneñ iñbaşınnan kagıp. - Kara, sin niçek nık üzgärgänseñ! Uramda tukmap kitsä dä tanımas idem, dip söylilär bit äle, menä şulay buladır inde ul, äyeme?!

Bu şayartu urınlı buldı. Yugıysä ikese dä şaktıy uk kıyın häldä ide.

- Şulay buladır, - dip cavap kaytardı Häbir. - Sin dä üzgärgänseñ. İr bulgansıñ.

Tahir körsende:

- Dönya üzgärtä äkrenläp... - Annan soñ kinät yak-yagına karandı. - Ä nişläp monda basıp torabız soñ äle bez? Äydä soñ, kerep utırıyk berär cirgä! - Tahir säğaten karap kuydı. - Tülke ber cir dä äle açık tügel ikän. Bez dä şulay inde, irtänge yakta bazardan başka bernärsä dä eşlämi.

- Min dä bazarga aşıga idem äle, alası äyberlär bar, - dide Häbir, süz iyärä süz çıkkanga söyenep. Anıñ kinät bu avır, säyer halättän arınası, bu oçraşudan kaçası kilä başlagan ide.

- Soñ, sin ni... Uzıp barışıñ dip äytimme?..

- Avılga kaytıp barışım. Telegramma da cibärepölgergän idem. Tuktalırga turı kilde, - dide Häbir.

- Samoletka biletlar yukmı ällä?

- Ul turıda bötenläy uylagan da yuk äle. Kızım avı­rıp kitte. Bolnitsada yata. Aña alma alıp barıym digän idem...

- Ä-ä... Ul soñ anda... änise belänme?

- Yuk, yalgızı. Şuña aşıguım. Borçıladır.

- Ä ul? - Tahir süzneñ kem turında barganlıgın ım belän genä añlattı. - Ul kayda?

Häbir anı añladı. Kıska gına itep:

- Ul anda kaldı, çit ildä, - dide.

- Ä-ä... - dide Tahir häm, añlıym digänne belderep, baş kaktı. Ämma bu minutta barı tik ber genä närsäne - üzeneñ Häbir turında, anıñ yazmışı, soñgı vakıtlardagı häl-haläte turında berni dä, bernärsä dä belmäven, bö­tenläy häbärdar bulmavın gına añlap algan ide.

Monı Häbir, niçekter, küñele belän sizde häm kiyeren­kelektän kotılırga teläp, kitärgä aşıktı.

- Tukta-tukta! Bolay bulmıy bit inde, Häbir! Oçraş­maganga küpme... - Tahir kesäsennän kaläm belän käğaz çıgardı, aşıga-aşıga öy adresın yazdı, käğazen Häbirgä tottırıp, kat-kat kabatlap äytte: - Sin bit Kazanda bu­lasıñ äle. Bezgä dä kilep çık, yäme? Kilep çık. Vakıt tapsañbügen ük kil. Çönki min tizdän komandirovkaga ki­täm. Kil, yäme? Küreşep-söyläşep utırırbız. Küptän bit küreşmägängä... Yä, kiläseñme?

Häbir ul birgän adresnı kuyın kesäsenä saldı:

- Aldaşu kilep çıkmasın öçen aldan uk väğdä birä almıym, Tahir, - dide. -Mömkinlek bulsa bälki kilep tä çıgarmın. - Äytergäme-yukmı digändäy ikelänep tordı. - Bälki kilermen dä. Minziläne dä bik küptän kürgän yuk bit inde.

Saubullaşıp, ikese ike yakka kitep bardılar.

Beraz bargaç ta Tahir artına borılıp karadı. Häbir tiz-tizatlap yıraklaşa ide. Kinät Tahirnı nindider şom­lı ber his biläp aldı. Änä şul yıraklaşa bargan gäüdädän kurku ideme ul, ällä anıñ yıraklaşuınnan kurku ideme - monısın üze dä añlamadı. Barı tik zihenendä nider sı­zılıp açılıp kitte häm kükrägen: «Nik çakırdım äle min anı?!» - digän uy gına köyderep uzdı. Älege köyder­geç uynı şunda uk yänä ber ücät, üzsüzle fiker alıştır­dı: «Ä närsä? Kilsen, kürsen - betkän baş betkän!» Üzen şulaydipkuätläsä dä, küñelendäge şom yugalmadı, kire­sençä, artkannan-arta gına bardı. Äyterseñ Häbir aña bügen uram çatında bärelep kenä kalmagan, ä bälki bötendönyasın äyländerep taşlagan, inde onıtılgan, onıtıla bargan, kuzgalırga tiyeş bulmagan närsälärne kuzgatıp taşlagan ide.

Äye, Minzilä belän ike arada urnaşkan häl-halätkä Tahir inde tämam iyäläşep, tormışınıñ şul räveşle agışına buysınıp, künegep bara ide. Äkrenläp, kön sayın, minut sayın ber-bereñnän yıraklaşa baru keşelärne härçak üzenä künekterä, iyäläşterä ala. Tahir da monı üzençä toygan, üzençä şulay bulırga tiyeş dip kabul itkän, üzençä añlagan, üz-üzen ışandırgan ide inde. Üz ğailäseneñ yazmışı turında uylangan, üzeneñ gorurlıgı uyangan könnären, baş kütäräse, kıçkırası, yarsıysı yä bulmasa kemnärdänder yärdäm sorap yalvarası kilgän çakların ul inde akılı belän, ayık zihene belän basarga künekkän ide.

Küptän tügel Minzilä aña bötenläy kitep baraçagı turında äytte. Tahir bu könneñ kayçan da bulsa ber kiläçägen, tuaçagın sizep-belep yöri, ämma moña küñele belän ışanıp betä almıy cäfalana ide.

İke arada änä şundıy hällär barganda, vakıygalarnı iñ kiskenläşkän ber vakıtında Häbirneñ Kazanga kaytıp töşüe, bügenge kötelmägän oçraşu, anı kunakka çakıru başka sıymaslık ber akılsızlık ta, şul uk vakıtta nindider ömet tä kebek ide Tahir öçen. Häm ul tagın şunı sizde: ul häzer, ni öçender, üz tormışın, üz yazmışın Häbirgä bäyle räveştä küzaldına kiterä sıman ide. Äyterseñ dä moñarçı ul üz yortında, üz yänäşäsendä bargan vakıygalarga çittän karap kına, yıraktan küzätep kenä yäşäp kilgän dä, bügen isä şul tormışnıñ üzägenä Häbir belän yänäşä kerep baskan.

Tahir universitetnı tämamlar aldınnan öylände.

Aña ul çakta töp-tögäl yegerme ike yäş ide. Tahirga, älbättä, aspiranturada kalırga täqdim ittelär, häm mo­ña anıñ sabaktaşları da, üze dä, ukıtuçılar da gacäp­länmäde. Tahirnıñ fän yulına basaçagı, fän yulınnan ki­täçäge niçekter üzennän-üze añlaşılıp torgan ber närsä kebek ide. Häyer, kem öçender bälki anıñ bu uñışları ar­tık ciñel yaulangan ür bulıp toyılgandır. Ämma bu ürne Tahir üz köçe, üz tırışlıgı, maksattan çitkä taypıla belmäve belän aldı. Başka studentlar küñel açkanda, ki­çälärdä biyegändä, kinoteatrlarga çapkanda ul kitaphanälärdä utırdı. Kurs eşlären dä ul, başkalar kebek, atna-un kön eçendä genä sızgalap taşlamadı. Nıklap äzerlänep, arhivlarda aktarınıp, çın küñelennän eşläp yakladı.

Yugarı kurslarda ukıganda anıñ inde tarih, filoso­fiyä, sotsial psihologiyä buyınça, ictimagıy fännär tarihı buyınça kızıklı gına küzätüläre, tuplagan mäğlümat­ları bar ide. Alarnıñ kayberläre gıylmi sovetnıñ kul­yazma häm basma cıyıntıklarında urın aldı. Här yaña açışka Tahir üzeneñ yokısız tönnäre, özmäs-kuymas ezlä­nüläre aşa bardı. Sabaktaşları häm yäştäşläre belän dä az aralaştı. Berdänber yakın dustı, süzen ışanıp söylärdäy, anı añlarday keşese Häbir armiyägä alıngaç, Tahir bötenläy yalgız kalgan kebek buldı.

Häyer, üze öçen yañalık bulgan, üze öçen gacäyep açış bulıp toyılgan närsälärne ul Minzilägä söyli ala ide. Ta­hir söylägännär Minziläne nıklap kızıksındırmıy, äm­ma Minzilä tıñlap utıra belä häm kayçakta:

- Molodets, buldırgansıñ! - dip äytep kuya ide.

Ämma, könnärneñ berendä, Tahir üze öçen ber dä kötel­mägän, bötenläy bütän taraftan - kitaphanä zalların­nan, arhiv käğazlärennän tügel, äylänä-tirädän, yakınnan, ğadäti tormış kısasınnan kalkıp çıkkan ber açış yasa­dı: Minzilä aña karata bik nık üzgärgän ide, şunı toydı.

Ul çakta Tahir İdel buyı yugarı uku yortları stu­dentlarınıñ fänni-praktik konferentsiyäsendä katnaştı. Älege konferentsiyäne başlap oyıştıruçı häm ütkärüçe uku yortlarınıñ berse Kazan universitetı ide. Menä şul kon­ferentsiyädä, oçraklı räveştä genä Tahirga iyärep kilep, Minzilä dä katnaştı.

Universitetnıñ aktlar zalı şıgrım tulı ide. Çıgış­lar küp buldı. Tahir isä iñ soñgılarnıñ berse bulıp çıgış yasadı.

Zal inde argan, yonçıgan, talçıkkan, aña bernindi süz dä, bernindi yaña fiker dä täesir itmi kebek. Zal älegüläp ala, äle tına - konferentsiyäneñ, çıgışlarnıñ tiz­räk tämamlanuın kötep yokımsırıy.

Tahir tribunaga çıktı. Näq menä şul vaktta bik küp­lärne gacäpländergän, siskändergän häl buldı. Başta zal tıp-tın kaldı, annarı güläp-şaulap tordı; tagın beraz­dan soñ yotılıp, bar iğtibarın kafedra artında torgan studentka, anıñ süzlärenä yünältte. Universitet ukıtuçıları, fän kandidatları, doktorlar, dotsentlar, professor­lar - tanılgan häm tanılırga ölgermägän bik küp gıy­lem iyäläre sizde: äle genä yokımsıragan zalga nider bul­dı, bu üzgäreşne nindider ber kodrät iyäse tügel, ä näq menä şuşı yeget, şuşı çandır gına student alıp kilde. Zal uyandı, zal kuzgaldı, zalnıñ başı, miye, küzänäkläre eşkä cigelde.

- Borıngı yılyazmaçılar bezgä karaganda bik küpkä akıllırak, küp tapkırlar ğadelräk bulgan, - dip başladı Tahir süzen. Alar - üz çorlarınıñ aldıngı häm na­muslı keşeläre - tarih aldında da, keşelek dönyası al­dında da zur cavaplılık hise toyıp yäşägännär. Keşelek­neñ tormış täcribäse barı tik döres häm obektiv yazıl­gan tarih, hakıykatkä turı kilgän tarih aşa gına tua­çagın borıngılar yahşı añlagan...

Tahir ilhamlanıp, därtlänep, üze äytkännärgä çınlap inanıp söyläde. «İctimagıy fännär üseşen tarihçanlık küzlegennän çıgıp bäyäläü printsipları» digän bu gıyl­mi çıgışında ul äle küplär işetmägän, hätta kızıksı­nıp kararga da bazmagan närsälärne kuzgattı. Anıñ bu çı­gışı kemnärneder soklandırıp, siskänderep kenä kalma­dı, kayber çal çäçle, mähabät kıyafätle professorlarnı sagayırga da mäcbür itte. Yuk, Tahir bu hakta uylamadı da. Ul, älbättä, zalnıñ üzgärgänen, üzenä bulgan iğtibar­nıñ artkannan-arta baruın toydı. Ämma, şul uk vakıtta, ul monı şulay bulırga tiyeş, hiçşiksez şulay bulaçak ber häl itep kenä kabul itte. Üz eşeneñ haklıgına, üze tapkan, üze cıygan, üze tuplagan mäğlümatlarnıñ döres­legenä, üze bäyälägän faktlarnıñ citdilegenä inangan, çın küñelennän ışangan yäş ğalim ide ul bu minutlarda! Äye, anıñ bu çıgışı tögäl dokumentlarga, arhiv mate­riallarına nigezlängän, çagıştırıp-tikşerep karaular, bötendönya tarihçılarınıñ hezmätläre aşa, dialektik filosofiyä kanunnarı belän dälilläülär aşa tugan, aylar buyınça ezlänülär, küñel talpınuı, yöräkneñ häm zihenneñ asıl hakıykatkä ireşergä omtıluı bärabärenä barlık­ka kilgän ide.

Elegräk, fänni kitaphanälärdä utırganda, arhiv­larda ezlängändä, äle gel bütän temalar belän kı­zıksıngan ber vakıtında, Tahir üze öçen säyer ber ğadät, şögıl taptı: anıñ bu şögıle - iyäläşelgän mantıykka sıymagan, ğadäti yünäleş belän karşılıkka kergän, şik tudırgan faktlarnı barlap-tuplap kuyu, käğazgä terkäp baru ide. Äye, yış kına şundıy hällärgä oçradı: ul tapkan mäğlümatlar tarih fäne kısalarına hiç kenä dä turı kilmi, anıñ kaysıdır ber öleşendä täñgälsezlek tudıra, kire kaga yäki şik uyata ide. Başta ul moña ällä ni ähämiyät birmäde, oçraklı ber tögälsezlek, oçraklı yalgış - kürenmiçä kalgan, tabılmıyça, iğtibar itelmiçä kalgan ber närsä itep kenä karadı. Ämma, tora-bara, arhivlarda yışrak häm ozagrak kazıngan sayın, anıñ bu şögıle nindider ber yünäleş, sistema ala başladı. Kat-kat ikelänülärdän soñ Tahir inandı: tarihnı döres öyränmi­çä torıp, ictimagıy fännärne döres yünäleştä alıp baru, döres yünäleştä üsterü mömkin tügel. İdel buyı häm Ural yagı halıklarınıñ milli azatlık häräkäten, şul härä­kätneñ revolyutsion agım bulıp üsep çıguın üzençä öy­rängän, üzençä küzallagan Tahir studentlarnıñ bu fänni konferentsiyäsendä älege milli azatlık häräkäteneñ tiye­şençä öyränelmäven genä tügel, ä bälki bötenläy yalgış yünäleştä öyränelüen açıp saldı. Üze dä ışangan-inangan häldä, başkalarnı ışandırırlık itep, nigezle itep, fi­keren açık itep äytep birde. Milli azatlık häräkäteneñ, revolyutsion kütäreleştä iñ töp köç buluın, Rossiyä impe­riyäseneñ tarkaluına, monarhiyäneñ cimerelüenä töp etär­geç bularak kalkıp çıguın üzençä isbatlagannan soñ, Ta­hir inde hälitkeç näticä yasadı:

- Tabiğatneñ dä, cämgıyätneñ dä katgıy kanunnarı, bar. Alar tarih fänenä turıdan-turı täesir itä: ägär sin- mahsus räveştäme, ällä yalgışlık belänme - ta­rihnı öyränüdä hata yasıysıñ, keşelek tarihınıñ döres­legenä hilaflık kılasıñ ikän, bu yalgışlar siña kayçan da bulsa ber kiterep sugaçak. Bügenme, irtägäme, yıllar-gasırlar ütkäçme, barıber sugaçak. Monısı şiksez. Çönki tarihnı döres yazmau, anı üz faydaña, üzeñneñ egoistik mak­satlarıña buysındırıp kürsätergä tırışu - yaña buın­narnı mayaksız kaldıru, alarnı ütkän yıllar,ütkän ğasır­lar täcribäsennän oyatsızlarça ayıru, çorlar arasında, yıl­lar häm yullar çatında küzläre bäylängän häldä adaştı­rıp kaldıru ul. Ber yalgançı yäki namussız tarihçınıñ eşe ictimagıy fännär üseşen distälärçä yıllarga totkar­larga, yä bulmasa alarnı uydırma fän däräcäsenä töşe­rergä, bötenläy yalgış yuldan cibärergä mömkin...

Tahir yalkınlanıp söyläde. Zal anı tıñlıy, onıtı­lıp, yotlıgıp, sagayıp häm siskänep tıñlıy ide. İlneñ yuga­rı uku yortlarında häm üze ukıgan universitetta da töp fännärdän sanalgan tarih fäneneñ, başka ictimagıy fän­närneñ - tarihi materializm, politik ekonomiyä, sotsial psihologiyä, etika, estetika kebek fännärneñ ni däräcädä obektiv häm döres buluın şik astına algan bu çıgışı belän ul, dürtençe kurs studentı bularak kına tügel, ä bälki keşe bularak, yäş ğalim bularak zur batırlık, ğadättän tış täväkkällek yasadı. Bu, härhäldä, konferen­tsiyädä katnaşuçı studentlarnıñ güläp-şaulaşıp kuyuın­da, ğalim-golämanıñ ber-bersenä säyer karaşıp aluında, zalnıñ kiyerenke ber halättä yäşi başlavında açık si­zelde.

Ä Tahir isä bötenläye belän üze kuzgatkan, üz kütärgän problemalar arasında kalgan; äyterseñ ul gayräte häm därte taşıp torgan, üz-üzenä nık ışangan bahadir - çı­tırmanlıklar häm tau-taşlar aşa yaña sukmak salıp alga taba atlıy. Äyterseñ, zal anıñ öçen nindider ber totaş cirlek kenä, Tahir bu zalnıñ gomumi karaşın, gomumi sulışın gına toya.

Ägär dä Tahir şuşı minutlarda, üze söylägän närsälärdän az gına bulsa da arınıp, arttagı rätlärneñ berse­nä - anda utırgan Minzilägä küz töşergän bulsa, anı gacäplänüdän häm soklanudan zur bulıp açılgan kuzlären, kuanıp, söyenep, teläktäşlek belderep balkıgan kara­şın kürep algan bulır ide.

Ämma ul kürmäde, karamadı. Ul haman da şul därtle tavışı, inanulı süze belän dävam itte:

- Tarih fännäre dä, aña hiçşiksez bäyle bulgan baş­ka ictimagıy fännär dä barı tik çın tarihçanlıkka, çınbarlıkka buysınıp yäşärgä, anıñ taläplärenä buysı­nıp üsärgä teş. Üzaldına hakıykat kanunnarın kuymagan fännär kayçan da bulsa bankrotlıkka çıga. Andıy fännär yaña buınnarnıñ ışanıçın yaulıy almıy...

Konferentsiyä tämamlanıp, inde kaytırga çıkkaç, uram­da anı professor Kukuşkin tuktattı:

- Kotlıym sezne, yäş dustım! - dip, Tahirnıñ kulın kuşuçlap kıstı - Kıyu kütärdegez mäsäläne! Ägär dä şu­lay dävam itsägez, alda sezne zur eşlär, zur uñışlar kö­tä. Kiler ber kön, fän menä şundıy kıyu yäşlär kulında bulır. Bez kartlardan häzer buntarlık ta, täväkkällek, tä çıgıp kaçkan inde. Sezneñ kebek yegetlärdä böten ışanıç, zur eşkä alıngansız, kotlıym sezne, yäş dustım!

Professornıñ mondıy bähäsennän yugalıp kalgan Tahir ni dip cavap kaytarırga, ni äytergä dä belmi tordı, kayandır eçtän, küñel türennän genä rähmät süzläre pışıl­dadı.

Näq menä şul çakta Kukuşkin Minziläne dä şäyläp aldı.

- Oho-hoy, gafu... Gafu ütenäm! - dip açılıp yılmaydı ul. - Yänäşäbezdä güzäl tutaş barlıgın kürmi dä toram ikän bit. Äye, sezne dä kotlıym, qaderlem. Mondıy kıyu ir-egetlärgä därt häm därman birep toruçı güzäl zatlar yäşäsen! Fän digän avır, sikältäle yuldan atlaganda yanıñda sine añlıy belüçe, can cılısı birep toruçı keşe bulu - üze ber bähet ul. Uñışlar telim...

Änä şul könnän başlap barısı da üzgärde. Tahir üze dä toyıp, sizep yöri başlagan bu üzgäreş anı kauşata, kurkıta, ikeländerä, gazaplıy ide.

Ä berkönne Minzilä Tahir yäşägän tulay torakka, anıñ bülmäsenä tup-turı kilep kerde. Kilep kerde dä, şunda uk äytep saldı:

- Üzeñneñ minem alda zur gayıbeñ barlıgın añlaysıñmı?

Tahir gacäplände:

- Gayıbem? Nindi gayıbem? - dip, yugalıp kaldı. Min­zilä bermälgä genä tınıp tordı, turıdan yarıp äytkän ba­tırlıgı cuyıla töşte, kıyafätenä nazlılık çıktı:

- Kayçan gına kilsäm dä haman-haman şul kitapla­rıñ belän utırasıñ. Kayçan gına kilsäm dä... İçmasam, yeget bulsañ, berär kinoga alıp barır ideñ mine!..

Minzilä, irennären bültäytep, üpkälägändäy itte, bö­tenläy sabıylar kıyafätenä kerde. Tahir, närsäder äytep aklanmakçı bulgan ide, kinät tuktalıp kaldı: Minziläneñ änä şul şayarıp üpkälävendä, ber ük vakıtta ürsälä­nep tä, yılmaep ta toruında, küz karaşlarında äytep añ­lata almaslık, ämma küñel belän genä toyıp bula torgan säyer ber mönäsäbät kürep aldı ul. Kürep aldı da, gacäp­länep, aptırap karap tordı. Annan soñ kinät kuzgalıp ös­täldä aunap yatkan kitapların, kulyazmaların cıyıp aldı, Minzilägä taba borılıp:

- Kittek! - dide.

Şulay başlandı. Tahir ukuın, eşlären onıttı. Ki­taplarına kagıla almas buldı. Moñarçı ul şögıllän­gän, ul ezlängän, ul kızıksıngan närsälär barısı da ar­tık vak, Minzilä belän çagıştırganda artık ähämiyätsez, artık keçkenä ber närsä bulıp toyıldı, häm bu hak ide: Tahirga zur yaratu, moñarçı tanış bulmagan, kayçan ki­läse dä bilgesez häm kötelmägän, ämma anıñ barlıgın yö­räk belän toyıp zarıgılgan mähäbbät iñde.

Yaz ide. Ul kiçne yañgır yavıp ütte. Kazan uramnarında­gı yükälärdän taralgan huş is başnı äyländerä, küñelne cilkenderä ide. Minziläne kultıklap atlagan Tahir bä­hettän iserde. Ä Minzilä äkren genä cırlap bardı:

Yäşlek digän yäşel alanda,

Läysän yañgırları yauganda,

Ällä niçek kenä oçraştık –

Kötmägändä-uylamaganda...

Minzilä cırladı. Ä Tahir anıñ belägenä nıgrak yabıştı. Şulay itmäsä kinät kenä yıgılıp kitär, başı äy­länüdän çalkan barıp töşär kebek ide.

Bezneñ bu yaz aşıkmagan da,

Beznen bu yaz soñarmagan da.

Üz vakıtın belep kilgän ul -

Kötmägändä-uylamaganda...

Tahir bu minutlarda ihtıyarsız ide. Yañgır dımı, uramdagı yükälär, Minziläneñ çäçennän börkelgän huşbuy ise häm cır bulıp tibrängän nazlı tavış anı isärlätä, isertä, küklärgä çöyep buşlıkka ırgıta ide. Anıñ bu mi­nutta şuşı karañgılıknı yarıp, yalgız kalıp, ükerep-üksep yılıysı, yä bulmasa şarkıldap-şaşınıp köläse, yäki Minziläneñ aldına tezlänep: «Yaratam! Yaratam! Yaratam bit min sine!» dip, başın yüeş asfaltka bärä-bärä kıç­kırası kilä ide.

Üz vakıtı belän kilgän ul —

Kötmägändä-uylamaganda.

Bezneñ oçraşasın belgän ul —

Kötmägändä-uylamaganda...

Cır özelde. Ul cırnı Minziläneñ irennärennän Ta­hir tartıp aldı. Tartıp aldı da, mähäbbät hise belän törep, küñeleneñ iñ türenä urnaştırıp kuydı.

Üze yäşägän tulay torakka qadär Tahir cäyäü kayttı. Kazan aña dönyada iñ matur şähär, Minzilä yäşägän yort iñ matur yort bulıp toyıldı. Yañgır da, cil dä, yırakta ce­meldäp kürengän utlar da - barısı da anıkı, anıñ üzeneke genä kebek ide. Küldäveklärne yırıp, tezdän suga batıp-çılanıp, onıtılıp-talpınıp atladı. Şulay şaktıy bargaç kına anı tönge tramvay kuıp citte. Tramvay yör­tüçe kız tizlekne äkrenäytte, «Äydä, utır!» digän sıman kul izäde, işeklären açtı. Tahir aña yılmaep cavap kay­tardı, bähetennän iserep, yañgırga tüşen-kükrägen açtı häm: - Yuk, utırmıym, cäyäü atlıym! - dip kıçkırdı. Tramvaynı da, anıñ kabinasındagı yalgız kıznı da kul bolgap ozatıp kaldı. Annan soñ, kinät siskänep, atlagan cirendä tuktaldı: kızulap, yıraklaşıp bargan tramvay­nıñ tägärmäçläre: «Ä Häbir?.. Ä Häbir?! Ä Häbir?..» dip kabatlıy sıman ide.

Şul tönnän soñ ul Minzilädän kaçıp yöri başladı.. Gazaplı, ärnüle, ikelänüle tönnär ütkärde. Kulına kitap aldı - kulı da, küñele dä kitapka yatmadı. Kitaphanälär­gä kerep aulakka çumdı - aulakta da yalgız kala almaya­çagın, Minziläneñ gel yänäşädä, küñeldä, uyda ikänlegenä töşende. Aşhanädä tamagınnan aş ütmäs buldı, yabıktı. Üzeneñ tämam yabıkkanın sizep tordı, keşelär küzenä kü­renergä çitensende. Hämtora-bara añladı: küñelendä böre­längän hislär anı küptän inde ihtıyarsız itkän, üz koça­gına alıp, üzenä buysındırgan, kol yasagan ide. Änä şul hislär, Tahirnı mähäbbät kolı itep, yañadan Minzilä yanına citäkläp alıp kildelär.

Ul könne Minzilä Tahirnı cibärmäde:

- Min bügen bülmädä beryalgızım. İptäş kızlaravıllarına kaytıp kitte, - dide.

Şul cäydä alarnıñ tuyları buldı.

Ä menä bügen, salkın ber irtädä, Tahir uram çatında mangayga-mañgay bäreleşep oçraştı Häbir belän. Närsä bu? Yazmış kölüeme? Ällä ber oçraklılık kınamı? Ä ni öçen soñ Tahir bügen üzeneñ dustın cimerek ğailä belän karşı ala? Ni öçen? Oçraklılıkmı? Bälki...

Küpme genä tırışsa da Tahir bu «ni öçen»gä rätle-başlı cavap taba alırlık häldä tügel ide. «Yarıy inde, - dip uyladı ul, üzen beraz tınıçlandırırga, yuatırga te­läp. - Häbir dä häzer tormış korgan inde, ğailäse bar. Dimäk, miña da räncü saklarga tiyeş tügel...» Tik, şulay da, nik çakırdı soñ ul Häbirne öygä? Cimerek tormışın, bozılgan häm tarkalgan ğailäsen kürsätergäme? İh, baş­sız...

Yuk, ğailäsen saklarga tırışmadı tügel, tırıştı Ta­hir. Läkin, tekä tau başınnan tägäräp kitkän keçkenä genä ber taş ta zur cimerelülär, zur afätlär alıp kilergä mömkin bulgan kebek ük, ğailädä başlangan totrıksızlık ta haman-haman arta bardı. Taularda şulay: tübädä yat­kan keçkenä genä ber taş yuk-bar säbäptän urınınnan kuz­gala da aska taba tägäri; tägärägän sayın anıñ köçe-kuäte arta bara häm ul, üzennän zurrak taşlarga bärelep, alarnı da kuzgata; ä inde aları isä, üz çiratında, başka zur-zur taşlarnı aska tägärätä. Nihayät, kotoçkıç garasat bar­lıkka kilä.

Tahirnıñ ğailä tormışında cimerelü tudırgan änä şul berençe, ciñel häm keçkenä genä sil taşı anıñ kandidatlık dissertatsiyäsen yaklıy almıy yörüe bul­dı.

Ellar buyı äzerlänep, ezlänep, yokısız tönnär ütkärep eşlängän dissertatsiyäne gıylmi sovet kabul itmäde, yak­lauga layık dip tapmadı. Tahirnıñ student çaklardan uk öyränep, tuplap kilgän ezlänülären tarihka, cämgıyät be­lemenä, barlık ictimagıy fännärgä yala yagarga tırışu, sovet çınbarlıgın bozıp kürsätergä omtılu dip bäyäläde­lär. Tarih fäne, partiyäle fän bularak, bernindi şiklä­nülärgä, ikelänülärgä urın kaldırmaska tiyeş, dip çık­tılar. Dissertatsiyäneñ yaklauga kertelmäve Tahir öçen ga­dättän tış zur yugaltu ide. Yugıysä, ul üz temasına, üz ez­länülärenä şul qadär nık ışana, alarnıñ fängä kiräk­legenä inana, ul gına da tügel, dissertatsiyä yaklagannan soñ küp närsälär üzgärer, tormışına da nindider

ciñellek kiler, öydä dä, ğailädä dä, eştä dä üzgäreşlär bulır dip ömetlänä ide. Älege üzgäreşlärgä bigräk tä ha­tını Minziläneñ, keçkenä ulı Röstämneñ mohtac buluın añlıy ide Tahir. Ämma...

Gıylmi sovet utırışınnan soñ ul barlık ärnüen, can açısın professor Kukuşkinga açıp saldı:

- Nik? - dide ul, tışka bärep çıkkan küz yäşlären çak-çak yotıp. - Äytegez, professor, ni öçen alay itälär? Ni öçen añlarga telämilär? Minem bu eşemdä ber genä yal­gan närsä dä yuk. Monda barısı da tögäl mäğlümatlarga, tögäl dokumentlarga tayanıp yazılgan. Min alarnı yıllar buyına tupladım. Äle bit üzegez dä, min student çakta uk, bu temanı huplap çıkkan idegez!

Professor Kukuşkin avır sulap körsende:

- İh, yäş dustım... - dip, kulın Tahirnıñ cilkäse­nä saldı. - Student çakta närsä äytsäñ, närsä yazsañ da yarıy ul. Ämma bu... Bu - ikençeräk dönya şul, bütän dönya...

Älege hällärne Tahir eçtän yanıp, eçtän köyep kiçerde. Üzenä ni däräcädä avır ikänlegen, barısın da yañadan, yañabaştan başlarga kiräk bulaçagın Minzilägä beldertmäskä tırıştı, anıñ soraulı karaşlarınnan kaçarga, nindi dä bulsa sıltau-säbäplär tabarga künekte. Ä gai­läne aşatırga, tuyındırırga, kiyenderergä - keşeçä yäşä­tä alırga kiräk ide. Dissertatsiyä äzerläügä, kitaplar tup­lauga kitkän soñgı akçalar alarnıñ hälen soñ çikkä cit­kerde.

Kvartira yuk ide. Ul bulmagaç, şähärdä terkälü yazuı da yuk. Annan başka Röstämne yäslegä, bakçaga urnaştıru mömkin tügel. Minzilä haman äle öydä bala belän utıra. Tahir - uñışsız dissertatsiyäneñ hävefle şaukımınnan aynıp, arınıp citä almagan Tahir - berüze eşläp yöri, ömetsezlekkä birelgän könnärendä kaya barıp bärelergä urın taba almıy ide.

Änä şundıy çaklarda, inde tämam ömetsez kalgan va­kıtlarında, barısın da taşlap, Minzilä belän ulın alıp berär avılga, rayon üzägenä kaytıp kitü turında uylandı Tahir. Ämma şul çaklarda anı nindider ber köç, kaydadır tirändä yatkan inanu, üzeneñ häm eşeneñ kiräk­legenä ışanu saklap kala, cibärmi, ömetländerä häm ım­sındıra kilde.

Yaña dissertatsiyäseneñ temasın ul başkaçarak itep sayladı. Professor Kukuşkin da aña artık tirängä ker­mäskä, katlaulı häm bähäsle bulıp toyılgan urınnarnı çit­läbräk ütärgä, tarih fänendä bulgan tögälsezleklärgä iğtibar itmäskä, tabılgan materiallarnı bügenge köngä yaraklaştırıp, buysındırıp çıgarırga kiñäş itte. Bu inde, härhäldä, dissertatsiyä ciñelräk yaklanaçak digän süz ide. Ämma şunısı bar - bolay eşläü eçtän avır, eçtän kıyın ide Tahirga.

Änä şundıy avırlıklarnı yırıp atlap bargan ber va­kıtında Tahirga respublika gazetasınnan üteneç belder­delär: gazeta öçen ul ırımnarga, dini yolalarga karşı ütken genä ber material äzerlärgä tiyeş ikän.

Tahir dini yolalar, alarnıñ tarihı, keşe psihologiyä­sendä totkan urını belän elek tä şaktıy kızıksıngan häm üzen bu ölkädä şaktıy häbärdar keşelärdän sanıy ide. Rizalaştı. Mäqaläne zur itep, üzeneñ töple uylanularına nigezlänep, nıklap äzerlänep yazdı. Härhäldä, ikelänüle uylar eçendä yäşägän, yaña dissertatsiyäne niçegräk itep küz­allarga belmi integep yörgän ber vakıtta mondıy täğaen eşkä alınu aña üzenä kürä ber can rähätlege birgän ke­bek buldı. Tahir dini häm milli yolalarnıñ üzara tı­gız bäyläneşen, alarnıñ ictimagıy tormıştagı rolen törle misallar aşa kürsätä-kürsätä yazdı, bu mäqalägä belemen, kuäten saldı. Yazıp beterügä ük anı redaktsiyägä iltep tapşırdı.

Berniçä kön ütkäç redaktsiyädän şaltıratıp äyttelär: «Mäqalägez bezgä bik oşadı, tik anıñ kayber urınnarın redaktsiyä taläplärenä turı kiterep üzgärtergä turı kilä­çäk», - didelär.

Mäqalä basılıp çıkkaç Tahir başta üz yazmasın ta­nımıy tordı. Anıñ bu eşennän, ezlänep, äzerlänep yazgan mäqaläsennän barı tik berniçä genä misal kalgan häm älege misalar barısı da ber genä fikergä - ırımnar, dini yolalar agu, alar halıknıñ ayausız doşmannarı - digän fikergä buysındırılgan ide.

Tahir redaktsiyägä rizasızlık belderep şaltırattı. Ä aña yaña mäqalä yazarga täqdim ittelär.

Berazdan Tahir berençe mäqaläse öçen gonorar aldı. Ğailädä oçnı-oçka yalgıy almıyintegep yäşägän ber kön­dä kinät kenä änä şul kaläm hakı kilep töşü Tahir äçep olı şatlık buldı. Berniçä könnän soñ ul redaktsiyägä yaña mäqaläsen iltep birde.

Gazetada yazmaları kürenügä aña bütän redaktsiyälärdän dä möräcäğat itä başladılar. «Beläsezme, iptäş Korbanov, - dip ügetläde anı ber redaktor. - Bezneñ curnalist­lar arasında ateistik temaga yaza belüçelär yuk. Şuña kürä sezneñ yärdämne kötäbez...»

Redaktsiyädä bu ölkädä mahsus belgeçlär bulmavın Tahir añlıy ide. Ämma ul ber genä närsäne añlıy almıy in­tekte: ateistik temaga, yaza belmägän änä şul curnalist­lar arasınnan kemder häm kemnärder anıñ mäqalälären bik osta itep tözätä, üzläre äytmeşli, redaktsiyä taläplä­renä cavap birerlek itep «cirenä citkerä» häm şunıñ belän Tahirnıñ açuın kabarta ide.

Tora-bara Tahir anısına da künekte, iyäläşte. Mäqalälär öçen kaläm hakı vakıtında az-maz tamıp tora, ğailäneñ tişek-toşıkların yamaştırgalap barırga yärdäm itä ide.

Anıñ bu yazgannarın kürep-karap baruçılar, iğtibar itüçelär bulgan ikän. Könnärdän ber könne Tahirga par­tiyäneñ ölkä komitetınnan, propaganda bülegennän şaltı­rattılar: Alma-Ata şähärendä İslam dine belän şögıl­länüçe ateistlarnıñ Bötensoyuz seminarı bulaçak ikän. Tatarstannan baruçı ateistlar delegatsiyäsenä Tahir Korbanovnıñ da iseme terkälgän...

Ni genä bulmasın, bu yünäleştä Tahirnıñ iseme bik tiz tanılıp ölgerde, ä inde üze gazeta-curnallarnıñ daimi häbärçesenä äverelde. Ul inde üz mäqalälären kıskartılmıy-sızılmıy torgan itep, yağni gazeta taläplärenä cavap birerlek itep yazarga öyrände. Redaktsiyälär anıñ här yazmasın huplap karşı ala häm bu häl Tahirga üzençä ber rähätlek birä torgan ide.

Ämma Tahirga küñelne ränceterdäy süzlärne dä şak­tıy işetergä turı kilde älege yazmaları arkasında.

- Rähmät inde siña, üskänem, - dide aña ber kart yazu­çı. - Min üzem korban bäyrämnären, uraza sayın sineñ yaz­malar aşa gına belep toram. Ukıp beläm dä: «Ähä, izge ay citkän ikän bit, berär äbi-babayga sädaka-häyer birergä kiräk», - dim. Rähmät, üskänem siña,yugıysä izge aylarnı, kayan ukıp beler idek...

Bu süzlärneñ zähär törtterü ikänen Tahir bik yahşı añlıy, ämma berni dä eşli almıy ide. Älbättä, mäqalälär yazudan berara tuktalıp torgan çakları da buldı. Ämma, az gına tuktalıp tordımı, redaktsiyälär aña yañadan şaltıratalar, ezläp-ezärlekläp tabalar, yahşı gonorar belän kızıktıralar ide.

Tahir, yäşeren ber ömet belän, üzeneñ yaña dissertatsiyäsen äzerläde. Professor Kukuşkin aña çın küñeldän, eçkersez räveştä yärdäm itä, kaysı ölkälärgä kagılmasa kaysı temalarnı çitlätep uzsañ eşneñ uñışlı barıp çıgaçagın yahşılap töşenderä ide.

Minziläneñ ärnüle küz yäşlären, fatirdan fatirga sörelep, küçenep yörülärne, ulı Röstämne bakçaga urnaştıra almıy integülärne,akçasızlıknı häm köysezlekne - bolarnıñ barısın da Tahir üz yöräge aşa üt­kärde, kütärde, zarlanmadı, kem äytmeşli, tez kanatın yalap yatmadı, maksatına taba atladı.

Nihayät, uzgan cäydä ul dissertatsiyäsen uñışlı yakladı. Filosofiyä fännäre kandidatı digän gıylmi isem aldı. Tormışları kinät kenä üzgärmäsä dä kiläçäk ömetle ide. Läkin... Älege dä bayagı, taş inde tekä tau tübäsennän kuzgalgan, häräkätkä kilgän, tizlek alıp öl­gergän ide.

Minzilä belän soñgı tapkır söyläşkän-añlaşkan kön­ne, döresräge tönne, Tahir sataşıp, kıçkırıp uyandı. Ä añınçı, yokısızlıktan integep, şaktıy azaplanıp yat­kan ide. Kapkadan kinät kenä Hafiz kart kilep kergänne kürgäç tä, gacäplänep, aptırap kaldı.

- Menä siña kiräk bulsa! - dip soradı ul kartka taba kulların cäyep atlagan häldä. - Sin, Hafiz abıy, ül­gän ideñ tügelme soñ inde?

Şunda Tahir üzeneñ mendärdä-tüşäktä ikänen, üze kürgännärneñ barı tik sataşulı ber töş kenä buluın añlap aldı. «Äy, töşlänep yatam ikän läbasa...» - dip uy­ladı ul yokılı-uyaulı ber häldä häm üze şul uk töşne kürüen dävam itte.

- Sin ülgän ideñ bit inde, Hafiz abıy?!

Hafiz kart kapka baganasına söyälde. Tahirnıñ kola­gına taba iyelä töşep pışıldadı:

- Min siña baltanı bütän tottırmıym, bel! - dide.

- Nik?

- Minem ömetne aklamadıñ sin.

- Niçek inde?! Min tırıştım! Sin äytkän ideñ, Ha­fiz abıy, ğalim bulırsıñ, digän ideñ! Min tırıştım, min ğalim buldım, Hafiz abıy!

- Ömetne aklamadıñ...- dide kart.- Aklamadıñ.

- Hafiz abıy, niçek aklamadım?..

- Atañnıñ kaberenä çardugan korırga da onıttıñ,- dip dävam itte Hafiz kart.- Onıttıñ...

- Çardugan? Häzer yasap kuyam min anı! Baltañnı bir, Hafiz abıy!

- Birmim. Ayagıña çabarsıñ. Balta tota belmiseñ ikän sin. Täcribäñ yuk.

- Kit inde, Hafiz abıy! Avıl malayı la min! Häzer, änidän sorıym min ul baltanı! Äni kayda soñ äle? Äni?..

- Yörmä. Barıber tabalmıysıñ sin anı.

- Kayda soñ ul?

- Atañnı ezläp kitte.

Tahir yılmaydı:

- Ziyäratka kittemeni?! Häzer kuıp citäm min anı! Äni-i-i!

Näq menä şul çakta anı Minzilä cilterätep uyattı:

- Tor äle, uyan, sataşasıñ bugay, - dide. Tahir, aptı­rap, gacäplänep, hatınına karap tordı. Küñeldä ällä nindi ber avırlık, böten tänne, cannı izep torgan hävef bar ide.

- Sataşasıñ,- dip kabatladı Minzilä.- Menä şu­lay ul küp eçep yörsäñ. Belaya goryaçka başlanganmı ällä dip toram.

Tahir avır sulap, uçı belän yözen udı. Annan soñ tı­nıç kına soradı:

- Sin çınlap kitärgä uyladıñmı?- dide.

- Bez bu turıda söyläştek bit inde, Tahir.

İkese dä süzsez kaldılar. Berazdan Tahir yañadan süz

kattı:

- Kem soñ ul sineñ küñelne şulay siherli belgän ke­şe? İçmasam, kem ikänen belep kalıym.

- Kem bulsın... Gap-gadi ber keşe. Yuk, gadi tügel! Köçle keşe. Ul üz digänenä ireşä, üze telägänne eh tä it­miçä eşli belä torgan keşe!

Aylar buyına suzılgan kiyerenke halättän soñ berençe tapkır tınıç kına, tavışsız gına söyläşüläre, añlaşuları ide bu. Läkin Tahirga hatınınıñ soñgı süzläre ürtäü-kimsetü bulıp işetelde.

- Üz digänenä ireşüe haktır, - dip törtterde ul.- Keşe hatınınıñ başın äyländererlek bulgaç... Çibärder, maturdır.

-Yä allam! Andamıni eş!- Minzilä urınınnan si­kerep tordı, Tahirnıñ karşına uk kilep bastı.- Sin menä miña kara äle, kara! Nindi min?!

Tahir hatınınıñ tönge ut yaktısında märmärlänep kü­perengän iñbaşına, küperep torgan çäç tolımnarına, tıgız kükräklärenä, buy-sınına yüri, mahsus töbälep küzyörtep çıktı.

- Karıym-m...- dip suzdı ul.- Sin bik matur, Min­zilä.

- Ä, şulaymıni?! Maturmı min? Yuk, duskayım, häzer tügel, elek matur idem min. Maturlarnıñ maturı idem!- Minziläneñ sulışı kısıldı, küzläre oçkınlanıp kitte.- Min matur idem, min siña yäşlegemne, iñ matur çaklarımnı birdem. Ä sin miña şunıñ öçen närsä birdeñ? Yä, äyt, närsä birdeñ sin miña şunıñ öçen?!

— Min dä siña üz yäşlegemne birdem, Minzilä. Häm monıñ öçen berkayçan da ükenmädem,- dide Tahir. Annan son äkren genä östäp kuydı.- Moñarçı...

Minzilä äçe itep, ürtälep, ärnep yılmaydı:

— Sinme?! Sin miña üz yäşlegeñne birdeñme? Yuk, canıkaçım, miña birmädeñ sin ul yäşlegeñne. Beläsen kilsä...- Minzilä, yögerep barıp, Tahirnıñ östälendäge käğazlärne tuzgıtıp taşladı.- Beläseñ kilsä, menä şuşılarga birdeñ sin üz yäşlegeñne! Ber kiräksezgä, ber mäğnäsezgä äräm itteñ, mine dä şunıñ belän bähetsez it­teñ sin!- Minzilä yarsıgan, kızgan, tınıçlanudan uzgan ide. Yöze kuırılıp, küzlärenä kaynar yäş tamçıları bärep çıktı, gäüdäse aska sıgıldı, tübängä iñde. Tavışı üzgärde, süzläre ällä niçek gıcıldap çıktı.- Ah, küpme tüzdem min, küpme tüzdem!.. Barısı da uzar, barısı da üzgärer dip köttem. Küpme gomer gel ärämgä uzdı. Ägär hä­zerge akılım bulsamı?.. Häzerge akılım bulsa, şuşı dönyadan ayırılgan ir belän het berär kön, berär säğat yäşägän bulır idemmeni min?! Yuk! Ber genä säğat tä, ber genä minut ta tormagan bulır idem! Yuk, birmädeñ sin miña yäşlegeñne. Ägär üzeñne ğailägä bagışlagan bulsañ, bez bolay naçar yäşämäs tä idek!

Minzilä inde kıçkırudan tuktadı, sulkıldap kına söyli başladı:

-Yä hoda! Yäşlek cülärlege... Küpme tüzdem bit min, küpme tüzdem. İñ elek keşe östendä tordık. Balagız yılıy, yokı birmi, dip niçämä-niçä tapkır canımnı är­nettelär minem anda. Niçämä-niçä fatir alıştırdık bez! Üzem telägän berär külmäk kiyä aldımmı min şuşı gomeremdä? Yülär min, yülär, çın tile! Elek minnän: «İreñ kem bulıp eşli?»- dip sorıylar. Min gorurlanıp: «Ukıy, aspirant»,- dip äytä torgan idem. İ, keşe kölgänder inde minnän ul çakta, tıştan kürsätmiçä, eçtän ge­nä bot çabıp şarkıldagandır. Häzer menä oyalıp yörim. Ägär häzer sorasalar, min sineñ fännär kandidatı ikäneñ­ne äytergä dä oyalam bit, beläseñ kilsä! Niçek oyalmıy­sıñ?! Närsäbez bar soñ bezneñ keşe aldında kürsäterlek? Ä tege vakıtta, keşe fatirında yäşägändä, min bervakıt aşhanädän toz savıtı urlap kayttım, bik beläseñ kilsä. Toz savıtı! Dimäk, şul toz savıtı satıp alırga da akça citkerä almaganbız bit bez sineñ belän ul çakta! Küpme tüzdem min andıy hurlıklarga, küpme kiçerdem ul tübän­leklärne...

- Añlamassıñ sine,- dip bülderde Tahir, nihayät.- Küpme tüzdem, imeş... Uzar, didem. Ä uzdımı? Allaga şö­ker, inde keşe östendä yäşämibez. Röstäm üz kvartirabızda üsä. Barısı da citeşle häzergä. Kiläçäktä dä bulır ide äle. Bulgan bulır ide...

- Ah, haman üzeneken söyli bu!- dip yarsıdı Minzilä.- Bernärsä dä añlamıysıñmıni soñ sin, canıkayım?! Minem yäşlegem änä şul sin äytkän kiläçäktäge bähetne kötep ütte tügelme soñ inde?! Äräm ütte! Ä häzer min när­sägä ömetlänep, närsägä aldanıp yäşärgä tiyeş? Başka ke­şelärneñ nindiräk kvartiralarda torganın beläseñme soñ, kürgäneñ barmı äzräk?! Bez «s çastnımi udobstvami» yäşägändä başkalar bit «s polnımi udobstviyämi» yäşi! Ber bez genä şundıy häldä yäşibez bit, beläseñ kilsä!

- Ber bez genä tügel, yartı Kazan şulay.... Azrak kötädä belergä kiräk.

- Yartı Kazan, imeş! Sin ul Kazannıñ bütänçäräk yäşägän yagın kara! Änä, Röstäm üsep kilä. Bezneñ bit, be­läseñ kilsä, aña kaldırırlık ta cıygan närsäbez yuk. Şul kitaplarıñnı gına kaldırırsıñmı sin aña?! Ber tiyengä kiräksez kitaplarıñnı! Bez bit, canıkayım, baş­kalar belän çagıştırganda şır yalangaç. Häyerçelär bit bez, añlıysıñmı şunı?!

- Añlıym,- dip kırt kiste Tahir, açuı kilep.- Alaysa, sineñ ul tanışıñnıñ kesäse bik kalındır inde...

- Kalın şul! Ul, beläseñ kilsä, üzeneñ tüş kesäsen­dä genä dä sineñ yıllık zarplatañ hätle akça yörtä! Kiräk-yarakka, vak-töyäkkä genä totar öçen!

Tahir, kinät borılıp, başın yurgan belän kaplap yat­tı. Minziläneñ soñgı süzlärenä karşı anıñ berdänber cavabı barı tik şul gına bula ala ide.

- Eş öçen yäşim, halık öçen, keşelär öçen yäşim, di­gän bulasıñ,- Minzilä tavışın köçäytä töşte. Anıñ süz­läre irenä kalın yurgan aşa da işetelergä tiyeş, süzen äytep beterergä, ärnüen-räncüen çıgarıp beterergä tiyeş ide ul.- Üze öçen dä yäşi belmägän keşe başkalar öçen nindi yünle eş kıra alsın?! Ä üzeñneñ şul halıkka, şul keşelärgä kirägeñ barmı ikän soñ? Ägär kirägeñ bul­sa, ägär sineñ eşeñ halıkka, keşelärgä, hökümätkä kiräk bulsa, alar bezne şuşı häldä yäşäterlär idemeni? Yuk, canıkaçım, eşeñneñ dä, üzeñneñ dä kirägeñ yuk sineñ keşelärgä...

- Citte!...- Tahir, yurganın açıp ber kıçkırdı da, kire börkänep yattı. Hatınınıñ soñgı süzläre anı tämam çıgırdan çıgardı, kimsette, tübänsette, izde, cirgä salıp taptadı. Älege süzlärne ul kayçandır, kemnänder kaydadır işetkän kebek ide inde. Kayda, kayçan, kemnän ikän? Ällä üze genä, Minziläneñ süzlärennän soñ gına şu­lay uyladımı, şulay toyıldı gınamı?

Kinät isenä kilep töşte. Uzgan kış üzeneñ sabaktaş dustı Nazarnı oçratkan ide. Küptän küreşelmägän, tuk­talıp, häl soraşıp, söyläşep tordılar. Nazar anıñ dissertatsiyä yaklaganın işetep belgän ikän, kotlap şat­lıgın urtaklaştı da, avır gına körsenep kuydı:

- Şulay, Tahir duskay... Dönya ällä kaysı taraf­larga böterep cibärmägän bulsa, min dä sezneñ bramat arasında yörer idem, tugan halkıma hezmät itep, fän yulınnan atlar idem, yaratkan eşem belän şögılläner idem,- dide.

Nazar universitetta çakta uk ädäbiyät tarihı, törki halıklar ädäbiyätı belän nıklap kızıksınıp kitkän, şaktıy tirän mäğlümat tuplagan, garäp häm farsı tel­lären üzlegennän öyrängän buldıklı häm belemle yeget ide. Universitetnı ul kızıl diplom belän tämamladı, Mäskäüdä aspirantura beterde. Tahir anıñ logik fiker­lävenä, tirän belemenä häm iskitkeç häterle buluına här­çak soklanıp karıy ide. Nazarnıñ buy-sını, yöz-kıyafäte bik kileşle; çın intelligent ikäne, añ-beleme, tär­biyäse näseldän ük birelgän buluı ällä kaydan uk kürenep tora.

Mäskäüdä aspirantura tämamlap kaytkaç Nazar fän­när akademiyäseneñ filialında eşläp yörde, annarı kaya­dır kitep bardı. Şul çaklardan soñ berençe oçraşula­rı, berençe küreşüläre ide. Nazarnıñ eçendä şaktıy uylar cıyılıp yörgän, küräseñ, soragannı kötep tormıy­ça äytte:

- Kittem min fännän, tugankay, kittem. Küptän in­de...- dide.- Kayber närsälärne kayçak şulay kiçlären karaştırıp utıram, küzdän yäşlär kilä... Şaktıy kı­zıklı närsälär cıyılgan... Tarih bay. Köçle şäheslärgä bay, köräşçelärgä bay. Şularnı uylıym da, ärnep ku­yam. Annan soñ uza, onıtıla... Kittem min fännän, bulma­dı minnän...

- İh, Nazar,- dip açınıp äytte Tahir. Ul anıñ şu­lay açınıp ta, ükenep tä söylävennän täesirlängän ide.- Sin bit bezneñ arada iñ sälätle yegetlärneñ berse ideñ. Fän öçen, halık öçen tugan keşe ideñ sin. Bolay söylä­veñä ışanası kilmi hätta...

- Sälätle yeget,- dip körsende Nazar.- Eş sälättä tügel, Tahir. Eş sineñ ni däräcädä kiräkle buluıñda.

- Niçek inde?

- Şulay, Tahir. Kiräksez keşe bulıp yäşisem kilmäde minem. Döres äytäseñ sin, fänne yarata idem anı­sı, şuña birelgän idem. Aspiranturada därtlänä-därtlänä ukıdım. Böten dönya ädäbiyätın aktardım. Könçıgış ädäbiyätın su urınına eçtem. İngliz telen dä öyrändem. Frantsuzça az-maz sukalıy başlagan idem. Äsärlärne originalda ukır öçen tırıştım inde. İñdä kanat, yö­räktä därt ide. Şulay kayttım min Mäskäüdän. Kayttım, eşlim, yäşim. Dönyalarnı aktarırga isäp. Eş kürsäter­gä. Fänne üsterergä. Yuk, çın fän keşeläre tügel, bul­magan fännilekne bar itep kürsätergä yörüçe kurçaklar kübräk kiräk ikän bu dönyaga. Annan soñ... Ğailä bar bit ele. Torır urın yuk, küçenep-küçenep yöribez. Ä bit şun­da miña äytsälär: «Nazar, sin bit bezgä bik kiräkle ke­şe, bulaçak ğalim, Mäskäüdä aspirantura beterdeñ, to­rırga urınıñ da yuk ikänne beläbez, läkin sin beraz tüz inde, menä siña tar gına ber bülmä, şunda yäşäp tor, bezneñ dä hälne añla, kiläçäktä berär närsä uylaşır­bız»,- disälär, kitär idemmeni min fännän? Yuk, çı­bırkılap kusalar da kitmäs idem! Barlık avırlıklarga da, fatirsız, akçasız yäşäülärgä dä tüzär idem. Ämma qader yuklıkka tüzä almadım, Tahir. Anısına köçem citmäde...- Nazar kölemseräp, avır sulap, ayak oçına karap tordı. Annan soñ dävam itte: - Akıl kerde mi­ña. Anısına kızım yärdäm itte. Olı kızım, berençese. Ul çakta ber genä bala ide äle bezneñ. Häzer öçäü inde... Şulay bervakıt eştän soñ gına kaytıp keräm, keşe fa­tirında ayga ille biş täñkä tüläp yäşägän çak, hatın yılap utıra. Hucalar, nindider säbäp tabıp, tavış çı­gargan. Çıgıp kitegez, dilär ikän. Fatirnı remontlap kına betergän idem äle. Fatir hucaları şulay bit alar: bülmäne remontlaganıñnı gına kötep toralar da çıgarıp cibärü yagın karıy başlıylar. Sin remontlap kitkän bülmägä yaña keşe kertälär. Kıybatrak hakka. Küp fatirlar remontladım min şulay...

Tege könne kaytıp kersäm, hatın ükerep yılap utıra. Kızım äle bernärsä dä añlamıy, tele dä açılmagan. Añ­lamıy, üze miña mölderäp karap tora. «Äti, nişläp bezne monnan kualar? Nigä äni yılıy? Nişläp bezneñ üz öyebez yuk, bez şulay berkemgä dä kiräksez keşelärmeni?!» dip äytä sıman sabıy... Menä şunnan soñ akılga kildem min. Fän turında tügel, bala hakı turında, balalarnıñ ki­läçäge turında uylıy başladım.

- Sin bit halıkka hezmät itärgä tiyeş keşe, Nazar,- dide Tahir.- Halıkka hezmät itü - şul uk kiläçäk öçen eşläü läbasa...

- Añlıym, Tahir... Närsä äytergä telägäneñne añ­lıym. Şuña kürä dä sineñ kebek keşelärgä könläşep karıym. Ämma häzer inde üzem alay buldıra almıym. Balalar bar bit... Tege vakıtta duslar tabıldı. Yärdäm ittelär. Häzer dürt bülmäle kvartiram bar. Maşina. Tik min monı maktanıp äytmim, alay uylıy kürmä. Maksatka ireştem dip kenä äytüem. Ägär inde şul çın maksat bul­gan bulsa... Yäşelçä bazasında direktor min häzer. Su­ganga kıtlık bıyıl. Kilep çık. Ul sugannı siña birep cibärdem ni dä, kibetkä cibärdem ni - barıber. Sin kilep çık, maşinada uk ozatıp kuyarmın. Tik başta üzeñ kil, kürep kit minem eş urının, söyläşep tä utırır­bız...

- Kilermen, Nazar,- dide Tahir. Minziläneñ: «Su­gan bette, kibettä sugan yuk, bazarda - kıybat»,- dip tinterätkäne isenä töşkän ide. Könen-säğaten bilgeläp, väğdäläşep, oçraşırga süz kuyışıp saubullaştılar Nazar belän.

Näq änä şul köne, Nazar yanına suganga barası kön­ne, Tahirga ber gıylmi utırışta katnaşırga kiräk bulıp çıktı. Kaysısın saylarga - yäşelçä bazasına barırgamı, ällä utırışta kalırgamı digän ikelänü ber genä mälgä buldı. Tahir sabaktaş dustı yanına barma­dı häm şunnan soñ elemtä bütän yalganmadı, küreşkän­näre bulmadı.

Minzilä üz tanışın kaydadır säüdä ölkäsendä eşli dip ıçkındırgan ide. Tahir, ireksezdän, Minziläneñ ba­şın äyländergän älege irne Nazar kıyafätendä küzallap kuydı. Yuk, Minziläneñ ul tanışı Nazarga hiç kenä dä ohşamas ide...

- Röstämne üzeñ belän alasıñmı, miña kaldırasın­mı? - dide ul hatınına. Minzilä yatkan ide inde, yaña­dan baş kalkıttı:

- Äye, siña kaldırıp, anı da bähetsez itärgäme?! Yuk inde, canıkayım! Sin tagın, sudlaşıp-nitep yörep, bezne dä, üzeñne dä oyatka kaldırırga uylama. Belep tor: anadan balanı berkem dä ayırmıy!

- Sudlaşsañ yarar ide, anısı...- dide Tahir, üzal­dına gına uylanganday.- Tik bezneñ sudlarnıñ ğailä mäsälälärendä ni däräcädä kompetentlı buluın yahşı beläm...

Şuşı açıktan-açık söyläşüdän soñ ike ay vakıt uzdı. Minzilä dä, Tahir da öydä siräk oçraşalar, ğadät­tä kiçlären soñ gına küreşkälilär, ayırılışu könen kötälär, ber fatirda çit-yat keşelär kebek tereklek itä

lär ide. Minzilä, säbäben hiç äytmiçä, küçep kitüne ha­man suzıp kilä, şunıñ belän Tahirnı ömetländerep tä, gazaplap-cäzalap ta yäşi birä. Läkin, inde künegelgänçä, alar ayırım tora, ayırım kön itä, ayırım aşap, ayırım yok­lıy - ulları Röstämneñ ike arada, yänäşädä buluı bolay yäşäüneñ räveşen üzgärtmi häm üzgärtä dä almıy ke­bek ide.

Häm menä Tahir bügen şuşı häyersez yortka Häbirne kunakka çakırdı, adresın yazıp birde. Oyat, tagın ber kat, tagın meñ kat oyat ide aña bu mäldä. Ul köne buyı barı tik şul hakta gına uylap yörde. Eşendä dä tıngılık taba almadı.

Töşke aştan soñ anı gıylmi sekretar çakırıp kertte. Tahirnı partiyä ölkä komitetınıñ kadrlar büle­gennän sorap ezlätülären, aşıgıç räveştä telefonnan şaltıratırga kuşuların äytte.

Tahir şaltırattı. Beleşte. Başı nık butalgan ide, eşneñ närsädä ikänen añlıy almıy tordı. Añlaganı şul buldı: obkomga kaysıdır ber rayonnan caloba hatı kilgän, nindider partorg üzeneñ mulla ätise belän ber yortta tora; partorg belän mulla, atalı-ullı, ikese ber­läşep halıknı din yulına kotırta, obkom komissiyäse şul hälne tikşerergä baraçak. Ateistik tema belän şö­gıllänüçe ğalim bularak, komissiyägä Tahir Korbanov ta kertelgän. Anıñ öçen dä, komissiyäneñ başka äğzaları öçen dä biletlar aldan uk alınıp kuyılaçak. Yulga çıgu köne älegä bilgesez, yakın aralarda häbär iteler.

Bu kötelmägän häbär Tahirnı şatlandırdı gına. «İh, ägär bügen ük çıgıp kitäse bulsa»,- dip uyladı ul, ba­lalarça ürsälänep. Bügen öygä kaytası barlıgı, Häbir­neñ kunakka kilü mömkinlege aña haman da tıngı birmi, küñelne ärnetep, ükenderep, törle-törle şik-şöbhäle uy­lar belän sızlandırıp tora ide.

VII

Häbirdän telegramma kilgäç Ähsänneñ küñele kütäre­lep kitte, ällä kayan yaña köç tabıp, därtlänep, aşkınıp yäşi başladı. Tege könne Ämirhan abıysı belän söyläş­kän süzlärenä yañadan-yaña plannar östäde: avılda kaz ömäse kiçäse, anıñça, moñarçı bulmagan, bula da alma­gan, kabatlanmas ber bäyrämgä ävereläçäk ide.
Kiçä, çınnan da, bik küñelle kilep çıktı. Anıñ bu­lasın iğlannar yazıp ta, cirle radio çeltäre aşa da häbär itkännär ide.

Klubka inde küptännän ayak basmagan kart-karçıklar, aldan uk kilep, türdän urın alıp kalırga aşıktılar. Mehanizatorlar, savımçılar ul könne eşlären irtäräk tögällärgä tırıştı. Şähär yagınnan kaytıp töşkän yäş-cilkençäk tä, başka vakıtlardagı kebek klub boldırı töbendä taptanmadı, halıknıñ bu qadär cıyıluına ga­cäplänep, «Tagın ni bulır bu?» digän kızıksınunı yäşermiçä, tup-turı eçkä taba öyeleşep kerde.

Ähsän, aldan söyläşep kuyılgança, kiçäne başlap ci­bärer öçen berniçä genä süz äytep kitärgä tiyeş ide. Ozak­ka suzmadı, küñelendä bulgannı äytte. Avılnıñ elekke çakların, kümäk vakıtların, matur yolaların iskä al­dı. Şuşı avıldan çıkkan, rayonga, respublikaga bilgele bulgan keşelärneñ, kaydadır zur däräcälärgä ireş­kän avıldaşlarnıñ isemen atap ütte. Niçekter, tel oçı­na kilep, bıyıl berençe klasska ukırga kergän balalar­nıñ sanı dürt-biştän uzmaganın äytep aldı. Tagın ni­lär söyläde? Üze ul monı tögäl genä häterlämäs tä ide. Ul barı tik şunı gına toydı: halık anıñ süzen yotı­lıp tıñlıy, rähätlektä izräp, nider kötä...

Ähsän kunak apasına, anıñ belän yänäşä utırgan ha­tın-kızlarga - Aysılunıñ ahirätlärenä, yäşlek dusla­rına küz töşerde. Alar barısı da tın kalgan, yözlären­dä moñ-sagış. Kayberläre küz yäşlären yäşermi dä; klub eçe, änä şul küz yäşläre belän çılanıp, nindider ser­le hatirälärgä kerep batkan kebek ide.

Ähsän ciznäseneñ yözenä dä iğtibar itte: kiyäü keşe anı bik birelep tıñlıy, karaşı, kıyafäte belän teläk­täşlek belderep, cöpläp utıra sıman.

Klubka cıyılgan kartlarga, karçıklarga, yanıp torgan küzle, şat yözle yäşlärgä küz salganda Ähsän yänä ber tanış karaşnı şäyläp aldı: kölep, şatlıktan balkıp, yılmaep utırgan bu yäş kıznı ul äle küptän tügel genä karlı sukmakta, çişmä yulınnan kaytıp kileşendä oç­ratkan ide. Ukıtuçı kız...

Ähsän bik kıska bulırga tiyeşle notıgın niçek tä­mamlarga belmi intekte. Annan soñ äytte: bügenge kiçä­neñ avıl turında, anıñ ütkäne, bügengese, kiläçäk köne turında da zur söyläşü ikänlegenä işarä yasadı.

Şunnan soñ kitte - äyterseñ kemder ozak vakıtlar buılıp torgan sunı ber seltänü belän yırıp cibärde: äüväl kartlar, sikerep torıp, süz başladılar. Karçık-korçıklar çäçräp çıgıp söylädelär. Ziratnıñ vatılgan koyması, ferma kötüe kergän ärämälek, kibep-korıp bar­gan Baltamak çişmäse, avıl kötüen yörtergä bolın kalmau, yäşlärne kartlar, kartlarnı yäşlär olılamau - berse dä kalmadı, ber-ber artlı yalganıp, süz artınnan süz kuyıra bardı.

İnde kiçäneñ kontsert öleşen başlarga, cırçılarnı, biyüçelärne çakırırga vakıt ide. Ämma halık tuktalma­dı, küñelendä cıyılıp kilgän zarnı, şatlıgın-kaygısın çıgarıp salırga aşıktı. Kolhoz idaräse räise Ämir­hanga da şaktıy nık eläkte kartlardan: tegermänneñ yünläp eşlägäne yuk, hatın-kız kamır basunı onıttı - ipine rayon üzägennän taşıylar, citäkçe keşe şularnı belmi yöri...

Ähsänne dä çittä kaldırmadılar.

- Menä sez, citäkçe keşelär, halık ta halık, avıl da avıl, disez,- klubtagılar barısı da artka, iñ art­tagı rättä basıp torgan İlyas isemle yegetkä borılıp karadılar. İlyas büregen kıyıgayta töşep kigän, biş­mät izülären açkan, karaşında häyläkär yılmayu, üzsüzle kinaya yata.-İmeş, avılnı saklarga kiräk tä, avıln yaklarga kiräk. İmeş, avılda yäşlär kalsın. Ä şula bulgaç nigä aldaşasız, nigä süzdä tormıysız? Yağni mäsälän, Ähsän abıynıñ miña äcäte bar, äle haman tülä­gäne yuk!

Klubtagılar därräü şaulaştı:

- Nindi äcät tagın?

- Küpme alasıñ bar, äytep söyläş!

- Äcäteñneñ hacäte küpmeräk?!

İlyas yänä häyläkär yılmaydı, süzen kötterep, kinayalä kabatladı:

- Ällä ni küp tügel tügelen, ämma bar,- dide.- Bar bit, Ähsän abıy, äyeme?

Ähsän aptırap kaldı. Nindi äcät? Kayan kilgän äcät Häterlämi ide. Şuña kürä:

- Sin, İlyas, añlatıp söyläş äle, enem,- dide.

-Hı! Onıttıñmı, Ähsän abıy?! Tege çakta, basuda. Üzeñ äytteñ bit, urak betkäç, dideñ... Onıtu kileşmi. Ähsän abıy, yaramıy! Onıtsañ, iseñä töşeräm, söyläp biräm min...

Költ itep häterenä töşte Ähsänneñ: äye şul, äytkän süze, äcäte bar ikän şul anıñ bu yegetkä.

Urak tämamlanıp kilgän könnär ide. Rayon üzägennän mototsiklda kaytıp kilgän Ähsän basudagı mehanizatorlar yanına kagılıp ütärgä buldı. Sözäk kalkulıktan kütärelügä kürde: kombaynnar da, maşinalar da ber tirägä ukmaşkan, tuktalıp kalgan. Vatılıp tuktalularımı? Ber-ber häl kilep çıkkanmı? Şulay uylap, aşı­gıp, mototsiklın kamıllar aşa eldertte.

Barıp citkänçe ük işette: kombaynnar da, maşina­lar da gör kilep eşläp tora; dimäk, vatılıp sünep kal­magannar. Eş närsädä?

Kombayn yanına suzılıp yatkan keşelär anıñ moto­tsiklı tavışın işetmädelär. Ähsän kürde: urtaga tabın äzerlägännär, sugan, kıyar, pomidor işe närsä turagan­nar. Buşagan şeşälär yanında äle buşarga ölgermägännäre tora, näq ike şeşä yartı kukırayıp utıra.

Ähsän yakınrak kilde, isänläşte. Yetetlär, anı kürügä, sikereşep tordılar, aklanganday itep, avız eçennän ge­nä äytkälädelär:

- Tamak yalgap almakçı iyek äle, Ähsän abıy...

- Sin dä utır, äydä, Ähsän abıy, bergä-bergä...

- Maktap yöriseñ ikän, agay-ene!..

Ähsän bu häldä nişlärgä dä belmäde. Äye, elegräk çaklar bulsa, älbättä, üze dä şuşı tabın yanına çügä­lär, mondagı irlär, yegetlär belän urtak süz tabıp söy­läşep alır ide. Läkin kolhoz idaräseneñ uzgan cıyılışında gına urak tämamlagançı avılda «korı zakon» ker­telergä tiyeşlege turında, bu hakta raykomnan katgıy kürsätmä kilüe turında üze ük söylägän, monı mehaniza­torlarga da nıklap citkergännär ide. Ällä inde näq menä şunı uylap ölgerep, Ähsän kızardı.

- İh, yegetlär...- dide ul, kayadır çitkä karap.- Söyläştek bit inde, urıp-cıyu betkänçegä qadär, didek... Nişläp bolay itäsez?

- Ä kayçan betä äle ul urıp-cıyu? Anıñ betkänen kötsäñ, eçeñ kortlıy başlar! Yarıy la üzegez, näçälstvo, ütkändä-sütkändä tegendä dä monda kapkalap alasız. Ä bez nişlik, ülik çto li?! - Näq menä şul süz - çittän yar­dämgä «Uboroçnaya» digän maşina belän kilgän şofer­nıñ urınsız şayartu süze Ähsänne tagın da uñaysız häl­gä kuydı, ayak astınnan cirne yolkıp aldı, üz häräkät­lärenä iyä bulmas ber däräcägä citkerde. Kinät ürelep, ike kulı belän tulı şeşälärne eläkterep aldı da ara­kıların cirgä tükte. Üze, ällä artık kızıp, ällä ak­lanıp:

- Bolay eçep yörsäk betmäs tä ul urak!.. Betmäs tä!..- Dip kabatladı.

Egetlär moñarçı sabır, tıynak, ayık kebek idelär. Ämma allarındagı eçemlekneñ tügelgänen kürgäç yarsıp, kızıp kittelär, küz aldında isereştelär; bersennän-berse uzdırıp bäylänä başladılar:

- Ä nik dip tügäseñ äle sin anı? Ällä üz akçaña alınganmı?!

- Yarar, eş vakıtında eçkänbez ikän - anısı bezneñ ğayep. Ştraf sal, premiyäne kis! Ä keşe akçasına alın­gannı tügärgä siña kem prava birde?!

- Bälki min bu kalganın hatınnıñ arkasın ışkır­ga dip saklarga uylagandır! Nik tügäseñ?!

- Sezneñ şul bulır inde ul, näçälniklärneñ! Keşe malına kul suzarga gına torasız!..

Ähsänneñ açuı kilde. Kesälärennän akça ezläde:

- Alay ikän - tülim! Kaysıgızga akça?..

- Ni pıçagıma bezgä sineñ akçañ! Sin bezgä üzebez­neken bir!

- Köne buyı essedä tuzan yotıp eşliseñ, tamak çay­kap alırga da irek yuk!

Vakıyga şaktıyga kitäse, nık kuyırası ide. Näk menä şul çakta İlyas aradan kalkıp çıktı:

- Yarar, betkäne inde betkän! Tügelgänne kire salıp bulmıy,- dip kul seltäde.- Sin, Ähsän abıy ikençe yulı bezgä lutçı berär «äñgerä kızıl» kiter dä, şunıñ belän vässälam! Tülke akça biräm dip aldama - natura­lata gına alabız!

İlyasnıñ tele - cor, anı ğadättä tıñlarga öyrän­gännär ide, bu yulı da anıñ süze täesir itte, «naturalata tülärseñ» digänne totıp algan irlär kisäk suındı, yomşardı. Ähsän dä monı sizde, üzeneñ ayak astında ba­sıp torır tümgäk barın toyganday buldı, şunı toyıp äytte:

- Yarar, yegetlär, naturalata tülärmen,- dide. Annan soñ, süzeneñ täesirle buluın, yanındagılarnıñ inde tämam tınıçlanuın, üzendä dä ışanıç arta baruın kü­rep, östäde: - Urak betügä ük, urak betkänneñ ikençe könendä ük üzem alıp kilep sıylarmın sezne...

«Sıylarmın» süze teläsä kemneñ küñelen yomşart torgan süz şul. Yegetlärneñ dä moña küñele buldı: Ähsän belän kul bireşep, kızıp kitüläre öçen gafu sorap, eşkä totındılar.

Urak bette. Ul çaktagı küp kenä yokısız tönnär, bähetle häm bähetsez minutlar artta kaldı. Bik küp mäşäqatlär, avırlıklar onıtılgan kebek ük, İlyaska birgän väğdä dä onıtıldı. Ä İlyas menä onıtmagan ikän. Kara sin anı, nindi vakıtta kiterep çıgara bit... Küñelendä açu-üpkä itep saklap yörtkänme, çıgarır öçen cay kötkänme? Nigä moñarçı iskä töşermägän, nigä süz katmagan? Ni dip cavap birergä häzer aña? Böten halık aldında... Avıl aldında... Ä avıl kötä, kötä... Avıl uy­lıy: nindi äcäte bar Ähsänneñ bu yegetkä? Äcät, ägär ul bula kalsa, närsädän gıybarät?

Ähsän avır sulap kuydı, annan soñ kisterep äytte:

- Yuk, İlyas enem,- dide.- Min äcätemne onıtma­dım, beraz totkarlandım gına. Min anı siña tülärmen...

Klubtagı halık ah itte. Annan soñ ber-ber artlı tavış kitte:

- Äcäte küpme?

- Nigä yäşerep söyläşäsez?! Nik alaysa, İlyas mo­nı klubta kuptara?..

Ähsän inde tınıçlangan, üz-üzen kulga alırga, apa­sına, ciznäsenä küz salıp alırga ölgergän ide.

- Min İlyastan közen ük inde ike «yartı» alıp tor­gan idem,- dide ul.- Ğayep mindä, iptäşlär, äcät kay­taru ozakkarak suzılgan...

Kartlar da, yäşlär dä därräü İlyaska taba borılıp karadı. Kölep kenä karau da, kızıksınıp töbälü dä, tirgäp-şeltäläp alırga teläü dä bar ide bu karaşlar­da. Soñgısı inde, bigräk tä, hatın-kız karaşında toyıl­dı. Alar:

- Ah, oyatsız! Tapkan äcät sorar urın?!

- Uramda-öydä söylär süzne klub tiñ klubta kem çä­çä! - dip tuzındılar. Aradagı äçe telleräklärennän berse, Aysılunıñ ahiräte bulsa kiräk:

- Tottırma da sin aña, Ähsän, yartıñnı! Bu arada üzeñdä dä kunak-töşem citärlek. Kötsen äle İlyas tagın berär yıl, eçüen taşlar, içmasam!..- dip, kıçkırıp köl­de. Zal canlandı, köleşte, bähäsläşte, şunnan soñ inde äkrenläp tına başladı. İlyas, küräseñ, şunı gına kötep torgan: artka, yegetlär arasına kerep oyalagan cirennän kalkıp çıktı da, yänä häyläkär barmagın sel­kede:

- Yuk, Ähsän abıy! Sin ul yartını minnän alıp tor­madıñ. Sin anı, bez urakta çakta, eş vakıtında eçkän öçen cirgä tükteñ, häm döres itteñ! Sineñ urında bul­sam min dä şulay itär idem! Anısına rähmät kenä äy­täm min häzer. Bezneñ ul eş turında keşegä söyläp yör­mädeñ, tavış kuzgatmadıñ, ştraf salmadıñ, premiyälär­ne kismädeñ. Anısına da rähmät. Tik sin häzer miña ul äcäteñne bütänçä tülärgä tiyeş. Çönki vakıt küp ütte, vakıtı suzılgan äcät östäp tüläüne sorıy.- İlyas, sü­zemne niçegräk kabul itälär ikän digän sıman, başın ka­şıp, tirä-yagına küz salıp aldı.- Sin, Ähsän abıy, davay, yä avıl kibetenä arakı kaytart, yä üzeñ miña ike yäşnik arakı tabıp bir! Akçası minnän, tabıp birü - sinnän!

Halık ıgı-zıgı kilde, klubta şau-şu kuptı. Beräü­lär İlyasnı tirgäde, ikençelär yaña mäzäk kötte.

- Ä närsä?! - dip tavışın kütärä töşte İlyas, üzenä iğtibar itülärennän därtlänep - Mucet miña menä bügen arakı kiräkter! Mucet min bügen öylänergä yörimder?! Şähärdä satalarmı arakını? Satalar. Ä ni­gä bezdä yuk? Üzebez haman avıl da avıl dibez, ä üzebez mesken bulıp yäşibez. Närsä, şähär keşeseneñ aşkazanı altınnan yasalganmı ällä?! Menä min, mäsälän, kön sayın eştä. Şähärgä arakı artınnan barıp yörergä vakıt yuk. Kibetkä kaytmıy. Şulay bulgaç nişlärgä tiyeş min?

- Ber sin genä tügel, bötenebez şulay! - dip tirgä­de halık İlyasnı. Tik bu tirgäü süzendä açınu da, hälne añlau da bar ide - Salamga barıp kaytsañ da, utın kis­tersäñ dä yartısız bulmıy, anısı... Keşe akçaga eşlämi häzer keşe eşen...

Yarıy äle şul çakta, ällä üzeneñ küñele kuzgalıp ällä Ähsänneñ dä hälenä kerergä çamalap, Mäcit urınınnan tordı:

- Cämäğat, röhsät itsägez, min dä ber-ike süz äytim äle,- dide. Avılda anı ölkännär yahşı belä, yäş­lär ölkännär aşa gına işetep tanıy ide.- Min üzem avıldan kitkän keşe, şulay da avılnı äybät beläm. Anı küpme täpägännären dä, izgännären-tukmagannarın da beläm. Şunı belmägän bulsam, avıldan çıgıp kitär idemme? Yuk. Menä bu yeget, İlyas, döres äytä. Arakınıñ şä­härdä bulıp, avılda bulmavı - şul tigezsezlekneñ ber öleşe inde. Tik anıñ äle şul yagı da bar bit: tigezlekne daularga kiräk, ämma ul daunı arakıga gına kaldı­rıp bulmıy. Anıñ bit, cämäğat, arakıdan başka da äle ällä nikadär tigezsezlege bar äle.

Halık cöpläp utırdı:

- İye şul, iye şul, - dip, kartlar, ölkännär avızınnan cöpläde. Ä Mäcit, ğadättä az süzle Mäcit, haman söyli ide äle:

- Menä min, cämäğat, üzem yäştän ük çıgıp kittem inde ul şahta yaklarına. Nik kittem? Rähätlektänme äl­lä? Şahtaga barıp kerdem. Urıs arasına. Eçärgä dä be­rençe tapkır şunda öyrändem. Äye, öyränäseñ ikän anı. Cir astına töşep kümer çapkanda gür karañgıları kurenä şahter küzenä. Şuña kürä eçä dä ul. Ä anıñ eçkä­nenä kem aptırıy? Berkem dä aptıramıy, cämäğat. Hö­kümät tä aptıramıy, eçsen, di, kümerne genä çapsın, ä kalganı - nik çukınıp kitmi şunda, di. Menä bügen klubta tıñlap utırdım da çak kına cılamadım, küz yäşlände, küñel tulıp kitte. Äye, barıber avıl isän äle, cämäğat, ul äle çista ikän, matur ikän, kiñ küñel­le ikän. Ä inde aña arakı kertsäñ, bu soñgı maturlıgı da betäçäk avılnıñ, cämäğat. Talayaçaklar, iserek ke­şene talau ciñel, arakını avılga üzegez teläp kertü döres bulmas, cämäğat...

Mäcittän soñ halık tagın ber kat güläp aldı, şun­dıy matur kiçäne arakı turındagı süzgä borganı öçen İlyasnı tirgäde. Läkin, ni genä bulmasın, Ähsän üzen elekkeçä ük irken tota almıy ide inde. Ni öçen şulay itte İlyas? Nigä bu hakta näq menä bügen, halık al­dında süz kuzgattı? Bu sorau gadi dä, katlaulı da bu­lıp, anıñ küñelenä kerep kunakladı.

Halık äle tiz genä taralmadı. Kartlar Ämirhanga da, Ähsängä dä kat-kat kilep rähmät äyttelär. Avıl ura­mında garmun tavışları yartı töngä qadär işetelep tordı.

Şul kiçädän soñ kaz ömäläre yışaep kitte. Keşelär, üzara söyläşep kuygan şikelle, ber-bersen kunakka al­dılar. Avılda Aysılunıñ ahirät dusları şaktıy ide. Alar aş-sudan kaytıp ta kermäde kebek. Kunakka kaytkan Aysılu belän Mäcitne däşkändä, ğadättä, Ähmätga­li kart belän Gölçirättine dä kaldırmıylar ide. Sabircanovlar üzläre dä aş tabını ütkärergä äzerlänep yörilär, Häbirlärneñ kaytıp citüen genä kötälär ide.

İnde Aysılunıñ küñele basıldı. İnde Mäcit tä: «Kunak gomere - öç kön»,- digän süzlärne yış kabatlıy başladı. Ämma alarnı cibärergä aşıkmadılar, Häbir­lär kaytsın dip, küreşep kitärsez dip, ügetläp-caylap tordılar. Äye, Häbirne kürmiçä, andagı hällärne soraş­tırmıyça, ulları turında beleşmiçä kitü kunaklar öçen mäğnäsez ber eş bulır ide.

Tege kiçne Ämirhan, Ähsän, Mäcit klubtan öçäü ber­gä kayttılar. Küñelläre kütärenke ide. Tik Ähsän genä haman İlyas turında uylap borçıldı. Ciznäse aldın­da da oyat ide: burıç tülämägän.

- Añlamadım min İlyasnı,- dide ul, aklanganday itep.- Başka çakta üzemä äytä ala ide bit. Onıtu gacäp eşme? Yarıy äle, cizni, sin süz äytteñ. Yugıysä, kıyın häldä idem bit...

- Revolyutsion añlı proletariatnıñ kolhozçı kre­styanga eçkersez yärdäm kulı suzuı! - dip kölde Ämir­han.- Kitaplarda bulsa, yazuçı keşe monı hiçşiksezänä şulay dip surätlär ide. İlyas - yünsez malay - artın-aldın uylap söyli belmi şul.

- Aña süz äytmägez - dide berazdan Mäcit - Süz äytmägez. Bik uylap-belep söyli yeget. Häm dä akıllı söyli. Sez aña üzegezdän çıgıp kına bäyä birmägez. Üz ül­çävegezgä genä salıp. Anıñ ülçävennän uylap karagız. Barmı keşeneñ hokukı menä şul avıl cirendä? Yuk. Gadi avıl keşeseneñ genä tügel, üzegezneñ dä yünle hokuk yuk sezneñ. İlyas änä şunı añlap tora. Şul äcät turın­da süz kuzgatıp bulsa da avılı öçen hokuk daulıy ul. Äcät kiräk tügel aña...

- Kayda bar ul hokuk?..-dip körsende Ämirhan.- Monda yuk ikän, sin barıp töplängän şahtada da yuk.

- Menä şuña kürä äytäm bit, İlyaska süz tigermä­gez, dim. Bezdä, içmasam, ber kızıp kitsälär, süzne ka­tı totalar. Şahta halkı belän uynama... Ä avıl äle üz-üzen yaklarga da öyränmägän. İlyas kebek malaylar ki­räk äle sezgä dä...

Tınıp kaldılar. Arttan kemneñder kızu-kızu atlap kuıp citüen, karnıñ kisäk-kisäk şıgırdaganın öçese dä beryulı sizep aldılar bulsa kiräk.

- Ähsän abıy!

Tavış İlyasnıkı ide. Tuktalıp, kötep tordılar. İlyas kilep citte, sulışı kabıngan ide. Bolarnıñ öçe­senä karap, süzen äytergä kıyınsınıp tordı bulsa kiräk. Nihayät, äytte:

— Ähsän abıy, süz bar ide bit siña...

Mäcit eşne añladı, kiyerenkelekne berençe bulıp cimerergä uyladı:

— Sin närsä, tugan, böten keşe aldında oyatlı itteñ minem kayıneşne? — dip şayarttı — Änä häzer, kayan ta­bıym ikän İlyaska yartı, dip kaygıra. Anıñ bit äle mine dä sıylıysı bar!

İlyas kul seltäde:

— Äy, avızda süz tormıy, ıçkınıp kitä inde minem şulay, Mäcit cizni,—dide. —Ähsän abıy, açulanma inde, gafu it mine... Yuksa, Nuriyä äytä, Ähsän abıyday gafu ütenmäsäñ, tuynı kötmä dä, di.

— Niçek tuynı?..— dip gacäplänep soradı Ähsän.— Soñ sin... Ällä çınlap öylänergä yöriseñme?

İlyas yänä kulın seltäde:

— İh, ıçkınıp kitte inde. Älegä äytmi torırmın digän idem dä, barıp çıkmadı. Öylänergä isäp bit, Äh­sän abıy. Nuriyägä, yaña kilgän ukıtuçı kızga. Tuyga äzer­länep yörü. Klubta da avızdan yalgış ıçkınıp kitte inde. Sezne çakırırga ayırım kererbez digän idek. Annan son— Ähmätgali abıydan fatiha alıp, nikah ta ukıtıp bulmasmı digän idek. Äni şulay di...

Saubullaşkan çakta, kapka töbendä beraz taptanıp torgaç, Ämirhan Ähsänne azga gına totkarlap tordı.

— Karale,— dide.—Bu malaynı, İlyasnı äytüem, öyländerü şäp närsä üze. Tamırı nıgır ide äzräk. Tuyın da maturlap ütkärergä kiräk. Tik menä nikahı...

— Ä närsä?! — dide Ähsän, ise kitmiçä genä.—Nikah ta elek-elektän kilgän ber yola inde ul.

— Anısı şulay...— dide Ämirhan.— Tik barıber uy­larga kiräk. Anısın Ähmätgali abzıy ukımasa yahşırak bulır...

Ähsänneñ küñele kütärelgän çak ide: İlyas belän añ­laştılar, anıñ üç-üpkä saklap yörmäven belde: şuña kürä, östennän yök töşkänen sizep, tiktomaldan kuangan çagı ide. Ämirhannıñ soñgı süzenä ällä ni iğtibar it­mäde, barı tik:

— Yarıy, Ämirhan abıy, uylaşırbız äle...— dip kenä kuydı. Üze öygä aşıktı, anda anı ciznäse kötä ide.

Ä Ämirhan isä bu süzlären yukka gına äytmäde. Anı äle haman da raykomda Biktaşev belän bulgan oçraşu, küñelsez söyläşü borçıp yöri häm ul, küñele sizengän­däy, Ähmätgali kartnıñ İlyas belän Nuriyägä nikah ukı­mavın teli ide.

VIII

Häbir kızı yanına, bolnitsaga aşıktı.

«Üzen säyer tottı,— dip uyladı ul Tahir turında.— Çitensenä, yatsına bulsa kiräk. Häyer, alay disäñ, açılıp kitärgä dä äzer kebek ide...»

Häbir, iptäşeneñ kauşap, yugalıp kalgan yöz-kıyafäten küzaldına kiterep, ireksezdän körsenep kuydı. Yuk, Tahir dus, ütte inde ul, ütte sezgä räncegän çaklar! Üp­kä dä, açu da, räncü dä yuk siña. Barı tik buşlık bar. Buşlık...

Häbir, Minzilä belän Tahirga üpkäläp, açu saklap yörgän çakların küzallap, yänä yılmaep kuydı. Şunda uk üzeneñ ber säbäpsez yılmaep barganın sizep kinättän ür­tälde, açuı kilde. «Avız yırıp yörerlek ni şatlıgıñ bar?!» — dip kıçkırdı aña nindider yat tavış. Häbir tanıdı: kiçä aña tıngılık birmi intektergän, bähäslä­şergä cıyıngan, mäkerle häm ücät eçke tavış ide bu.

Ak halat börkänep kızı yanına palataga barıp ker­gäç, bolnitsa karavatında bögärlänep yatkan Rozaliyäne kürgäç, yöräge kısılıp, sulkıldap kuydı.

— Kızım...

Rozaliyä başın kütärde, östen açtı, yılmayganday it­te, annan soñ kinät kulların alga suzdı. Şulay, bersüz­sez, ber ımlıksız kulların suzdı.

— Kızım!..—Häbir anıñ yanına atılıp kilde, kı­zın kullarına kütärde. Rozaliyä anıñ muyının kısıp koçakladı, başın iñenä saldı, äkren genä, sizeler-sizelmäs kenä sulkıldadı. Yuatunı da, irkäläüne dä işetmäde, nıgıtıp kısılgan kulların ıçkındırmadı.

Yuk, yılamadı, tavışsız gına sulkıldadı bala. Anıñ bu sulkıldavında eçkersez ber üpkä, sagınu häm şeltä­läü bar ide. «Añlıy bit, sabıy, yalgızın kaldırganım öçen üpkäli bit»,—dip uyladı Häbir, küzlärenä bärep çıkkan yäşne yotıp. Anıñ kinät kenä kızın şuşı bülmädän, daru ise añkıp torgan şıksız palatadan alıp çıgıp kitäse, kızı aldında tezlänep yılıy-elıy, üksi-üksi gafu sorıysı, anı bütän berkayçan da, ber genä mi­nutka da yalgız kaldırmayaçagı, yatlar kulına birmäyäçä­ge turında ant itäse kilde, häm ul şuşı minutta üze­neñ dä, kızınıñ da nikadär yätim, nikadär yalgız bulu­ların, ber-bersennän başka alarga bernindi dä şatlık, bernindi dä dönya yäme bulmayaçagın toyıp aldı. Bu yal­gızlık, bu yätimlek Lizanıñ bulmavınnan, Lizanıñ yuk­lıgınnan, anıñ inde berkayçan da kire kaytmayaçagın añlaudan ide.

Ä Rozaliyä sulkıldadı da sulkıldadı. Alar, ata be­län kız, ber-bersenä sarılıp şulay küpme torırlar ide - bilgesez. Ämma şulçak yänäşädä nindider moñlı, yagımlı tavış işetelde:

— Bu ni häl bu, Rozaliyä, ä? Ätilärne şulay yılap karşılıylarmıni?! Yaramıy. Karale, ul siña nindi ma­tur almalar alıp kilgän!

Häbir gacäplände. Yuk, Rozaliyäneñ sulkıldap yılau­dan tuktavına, kulların ıçkındıruına tügel, älege yagımlı tavışka gacäplände ul. Bu tavış aña tanış tavış ide. Bu tavış äle kiçä genä anı balaga karata iğtibarsız buluda ğayeplängän, artık kırıs bulıp toyıl­gan ide. Tavışnıñ hucası da bötenläy bütän ber keşe, görbiyän häm usal kıyafätle hatın-kız bulırga tiyeş kebek ide.

«Äle bit ul yäp-yäş ikän»,—dip uylap aldı Häbir. Kiçäge kırıs tavış belän bügenge köyle, yagımlı tavışnı çagıştıra almıy integep torganda. Annan soñ kinät baş kaktı:

— İsänmesez, doktor...

— Rozaliyä bik tıñlauçan, akıllı kız,— dide vraç häm Häbir bu süzlärneñ iñ berençe çiratta kızı öçen äy­telgänlegen añladı.— Ul häzer inde ukoldan da kurıkmıy. Şulay bit, Rozaliyä? — Kız «äye» digänne belderep, baş kaktı, borının tartıp kuydı.

Nihayät, Häbir üz-üzen kulga aldı. Vraç täqdim it­kän söyläşü alımına kuşılıp, kızı isemennän soraş­tırırga ölgerde:

— Äytegezçe, doktor apa, bezneñ hällärebez niçegräk? Monda, bolnitsada ozak yataçakbızmı?

— Bez äle, äti keşe, bu turıda bergäläp söyläşer­bez,— dide vraç. Annan soñ üz kabinetınıñ sanın atadı. Palatadagı balalar belän söyläşep, alarga küz yörtep, karap çıkkaç, yañadan äylänep kilde.

— Rozaliyägä äle yatıp toru kiräk. Aña özlegergä hiç tä yaramıy. Ä annan soñ, terelgäç, bez äle gel yögerep ke­nä yöri başlarbız. Şulay bit, Rozaliyä?

Kız yänä baş kaktı

Vraç çıgıp kitkäç tä, Häbir kızı yanında şaktıy ozak utırdı. Ata belän bala şulay süzsez genä añlaş­tılar, ber-bersenä sıyınışıp, ber-bersenä nikadär ka­derle buluların toyıp, şuşı oçraşu minutların suzar­ga tırıştılar. Rozaliyä başın ätiseneñ kulına saldı. Kıp-kızıl zur almanı kükrägenä kısıp, tın gına yattı.

Saubullaşkanda da köysezlänmäde.

— Min tagın kilermen, kızım,— dide Häbir.— Kön sayın kilermen.Sin tınıç bul, terel, yäme? Annan soñ bez avılga, äbi belän babay yanına kaytıp kitärbez. Bezne anda kötälär, kızım. Sin terelügä ük yulga çıgarbız.

Kızı baş kaktı, kulındagı almanı kükrägenä kı­sıp, akıllı karaş, barısın da añlagan karaş belän ozatıp kaldı. Barısın da añlagan?.. Ul barısın da añ­lıymı? Ällä Häbirgä genä şulay toyıldımı? Härhäldä ul bu karaşnı onıta almayaçak ide inde.

Vraç anı kötep torgan ikän.

— Kiçä min sezgä katırak bäreldem bugay...— dide ul.— Gafu itäsez... Min belmädem.

— Närsäne? — nider sizenep, ireksezdän kabalanıp soradı Häbir.— Närsäne belmädegez?

— Bügen irtän ük kızıgız yanına kerdem min. Hälen belergä teläp. Ä anıñ berençe süze şul buldı: «A mamu moyu v yamu zakopali», di. Bala... Min kiçä ük sizengän idem... Salkın tiyüe uzar. Vakıtında dävalau üz eşen eşli inde ul. Tik menä... Rozaliyäneñ küñel töşenkelege, artık moñsu buluı borçıy mine. Yoklaganda sataşa, ki­nät kaltıranıp kuya. Ul bik avır kiçerä monı, añlıy­sızmı? Küptän cirlädegezme änisen?

— Küptän...— dip avır suladı Häbir.—Tik Rozaliyä bu hakta äle küptän tügel genä belde. Aldap kildem min anı moñarçı...

Vraç: «añladım» digänne belderep, äkren genä baş kaktı. Annan soñ äytte:

— Bu turıda süz kuzgatuım öçen miña räncemägez. Min bit vraç, dävalau barışında barısın da belep to­ruım äybät...

Häbir nider äytergä teläde, ämma äytä almadı: tamak töbenä töyer utırdı, şul töyer ällä niçek sulışın kıs­tı. Şuşı çit-yat ber keşeneñ alar yazmışı belän artık yakınnan kızıksınuı, hälne añlarga tırışuı küñelen yomşartıp cibärde. Tupaslıkka, rähimsezlekkä, ällä nindi katılıklarga da tüzgän, tüzä algan keşelär kay­çak ber cılı süzdän dä cebep töşä ala dilär bit. Häbir dä näq menä şundıy häldä ide. Häm ul, üz halätennän üze çitensenep, süzne ikençegä borırga tırıştı:

— Küräm, sezneñ eş tä bik katlaulı, çeterekle,— dide.

— Min balalar dävalıym — min bähetle,— dip kölem­seräde vraç.— Eş avır, anısı. Ämma iñ avırı şul: ki­räkle darular yuk. Yugıysä, äytäbez bit äle: iñ qaderlese, iñ yahşısı äyberneñ — balalarga, dibez. Kayçak retsept yazasıñ, üzeñ aldan uk belep torasıñ — taba almaya­çaklar bu darunı balanıñ äti-äniläre. Böten aptekalar­nı ayakka bastırıp ezläsälär, meñ bäla belän tapsalar gına inde. Ä darusız bulmıy. Döres, kayçak üzeñçä dävalarga tırışasıñ, avırunıñ küñelen kütäräseñ, ömet­länderäseñ...— Vraç yañadan körsende.— Ay, min sezneñ belän artık küp närsälär turında söyläşä başladım bugay,— dide.— Häzer sezgä daimi propusk yazam. Zinhar, kızıgız yanına yışrak kilep yöregez. Yugıysä ul borçı­laçak. Ä bala nık borçılsa, anı dävalau ozakkarak ta suzıla, kıyınrak ta bula.

Bolnitsadagı söyläşü kunakhanägä kaytkaç ta tın­gılık birmäde Häbirgä. Ni öçen vraç Rozaliyäneñ boyık­lıgına kat-kat basım yasap äytte? Ällä, çınlap ta, kız­da ber-ber psihik avıru bar dip şiklänäme? Ällä?..

Menä şul ikelänüle uylar Häbirne inde küp tapkır­lar borçıgan gazaplı uylarga kire kaytardı. Hakı barideme anıñ Rozaliyäne äniseneñ kaberenä alıp barırga? Yalgıştımı ul üzeneñ şuşı eşe belän? Bu sorauga, Häbirneñ canın telgälägän şuşı sorauga, kem cavap birä­çäk? Kem?

— Kızıñ. Barı tik ul gına...

Häbir üzeneñ kıçkırıp uylaganın toydı, häm älege uy aña şul qadär kötelmägän, kinättän tabılgan bulıp toyıldı ki — üze dä sizmästän urınınnan uk sikerep tor­dı. Äye, barı tik Rozaliyä genä anıñ bu soraularına ca­vap birä alaçak. Ul üsäçäk. Ul üze, anıñ gomere, kiläçä­ge, bähete — barısı da Häbir öçen ber cavap, berdänber cavap bulıp toraçak!

Häbir bülmä buylap ärle-birle yörende. Anıñ bu mi­nutta kızı yanına oçıp barası, anı küräse, anıñ matur, moñlı küzlärenä karıysı, üze işetergä telägän cavap­nı şul küzlärdän ezläp tabası kilä başladı. Bu teläk şundıy köçle, kotılgısız häm tüzep torgısız ide. Bu teläk kiçne häm tönne tizräk ozatu, kaya bulsa da olak­tıru hisen uyata, yarsıta häm gazaplıy ide. Äyterseñ, Hä­birne barı tik şuşı kiç kenä tıyıp tora, anıñ bäheten, äyterseñ, barı tik şuşı aldagı tön genä buıp tora ke­bek ide.

«Bälki,— dip uyladı Häbir, şaktıy borgalanıp yat­kannan soñ,— Tahirlarga barıp kaytırgadır?» Bu, äl­bättä, akıllı fiker ide. Çınnan da, süzdä toru da bula, kiç tä sizelmiçä ütep kitäçäk. Bolay integep-uhıldap yatkançı, häräkättä buluıñ meñ artık. Sürelergä yaramıy, başnı nık totarga, nık bulırga kiräk!

İnde urınınnan kuzgalmakçı ide, şulçak üzeneñ äle­ge uylarınnan kire kaytırga mäcbür buldı. Tahirlarga niçegräk itep kilep kerüen, alarnıñ bähetle yılmaep ta­bın äzerläülären, kunakçıl hucalar bulıp karşı alu­ların küzaldına kiterde.

— Sin alarnıñ şul bähetenä soklanıp kaytır öçen barasıñmı? — dip mäshäräläp kölde eçke tavış. «Ä ni öçen äle soklanmaska?..— dip aklandı Häbir älege tavış aldında.— Bähetle ikän — bähetle. Tahirnıñ da, Minziläneñ dä moña tulı hakı bar. Annan soñ, Tahir bit Minzilägä Häbirne kürüe turında äytmi kalmayaçak. Ku­nakka, öygä çakıruın da äytäçäk. Barmasañ, alar närsä uylıy inde? Haman şulay, balalarça üpkäläp, üç saklap yöri ikän, diyärlärme? Barırga, hiçşiksez barırga kiräk. Barırga, küreşep-söyläşep kaytırga kiräk...»

— Ä närsä turında söyläşmäkçe bulasıñ sin alar belän? Üzeñneñ kaygı-häsräteñ turındamı? Ällä kübräqalarnıñ şat-bähetle tormış kiçerüläre turında tıñ­larsıñmı? — Eçke tavış änä şulay ücätlänep kölde, häm anıñ bu soñgı süzläre dälilleräk bulıp toyıldı.

— Çınnan da,— dip kileşte Häbir.— Kızım anda avı­rıp yata. Ä min kunakta yörim bulıp çıga. Kileşmi bolay... Yarıy, barmıym bolay bulgaç, barmıym. Teläsä ni uylasınnar — barmıym.

Ä vakıtnı niçek tä ütkärergä kiräk ide. Kapkalap alırga da yatıp yoklarga kiräk, digän fiker kilde Hä­birgä. Läkin şul uk vakıtta sizde: anı yokı digän süz kurkıta, kauşata, gazaplıy ide. Çönki üzeneñ yoklıy almayaçagın, säğatlär buyına borgalanıp-integep yataça­gın tögäl belä ide. Çınnan da nişlärgä?

Älege sorauga cavap birergä telägändäy kinät işek şakıdılar.

— Äye!—dip kıçkırdı Häbir, üze işek açarga aşık­tı. Kulların yak-yakka nık cäyep, koş totkanday açılıp yılmaep, Aho kilep kerde:

— Ya, hoda! Ällä inde tämam monahka äverelgänseñ sin, tugankay! — Ahonıñ koçaklaşıp küreşüennän sizde Häbir: beraz gına töşerep algan bu. Yözenä, kıyafätenä, süzenä tamçı da çıkmagan üzeneñ.— Min sine kiçä dä köttem, şaytan algırı, tegendä, restoranda. Bügen dä köt­tem, beläseñ kilsä... Sineñ belän, tugankay, söyläşep utıruı da küñelle, içmasam. Ä bolar...— Aho kayadır çitkä, aska taba kul seltäde.—Yunle adäm yuk bolar arasında.

— Äle üzem dä küñelsezlänep utıra idem, kerüeñ äy­bät buldı,— dide Häbir, Ahonı türgä çakırıp.— Räh­mät siña, duskay, bu bülmädä dä min sineñ yärdäm belän yäşim bit.

Aho, tun izülären açıp, kuyınınnan «Şampanskoyı» şeşäse tartıp çıgardı:

— Kaygırma! Yahşılık eşlä dä suga sal —halık belmäsä, balık beler, di sezneñ tatar. Sin üzeñ yahşı keşe,—Aho, tunın salıp, karavat östenä taşladı.— Ä yahşı keşelär az kaldı häzer, hay az kaldı, tugan! Äydä, kiter tustagannar, sineñ öçen eçäbez! Monı eçäbez dä annan aska, zalga töşäbez. Bügen sin — minem kunagım, şunı bel. Bay häm yumart könem bügen, şäp eşlär, izge eşlär maytargan könem, ber yugaltkannı meñe belän kay­targan könem! Şäp bit, ä, şaytan algırı!

Berazdan Häbirgä ciñel bulıp kitte. Aho belän rä­hät, anıñ belän onıtılırga bula ide. Küpme genä oçın­sa da, Aho artıgın kılanmıy, uzınmıy, üz-üzen kuldanıçkındırmıy, härvakıt itağatle häm yagımlı bulıp kala, şayaru häm şayan süz äytü, şayan süzne añlau sälä­ten ber genä minutka da cuymıy.

— Menä sez, tatarlar, üzegezneñ qaderegezne belmi­sez bit,— dide Aho, stakannarga yänä eçemlek salıp.— Belmisez...

Häbir inde küptän sorarga cıyıngan süzen iskä tö­şerde:

— Karale, Aho,— dide ul, üze dä sizmästän canla­nıp.— Menä sin haman «Sez tatarlar», dip söyliseñ, ta­tarlarnı yahşı beläm, diseñ, hatınıñ tatar bulgan. Bez­neñçä äybät beläseñ, mäqal äytep kenä söyläşäseñ. Ä üzeñ sin... Milläteñ kem dip äytimme?..

— Ha!.. Menä monısın şäp tottıñ sin, şaytan algı­rı! Äytäm bit, akıllı keşe sin. Mine bit bik küplär butıy. Tatarlar arasında — tatar, başkalar arasında başka bula alam. Ä millätem assiriyets minem. Assiriyets! Böyek millät! İlen cuygan millät... Kazanda şaktıy bez­nekelär, iğtibar itkänseñder. Bezdä bit, tugan, çit ha­lıkka kiyäügä çıgu, öylänü yuk. Ä miña menä röhsät itte­lär. Añlattım üzebezneñ aksakallarga, eş öçen kiräk didem, añladılar. Hatın tatar kızı ide minem... Şäp ide, şaytan algırı! Ayırılıştık. Malay kaldı. Ätise äybät keşe ide hatınnıñ. Tanılgan aş-su ostası ide. Bay ide, kahär! Kunak itä belä ide üzeneñ kiyäven! Ta­tarçaga da şularda nıklap öyrändem...

Aho şeşädäge soñgı şärabne tutırıp saldı. Häbir­neñ arkasınnan kagıp kuydı, yaratıp, üz itep, yakın itep kaktı:

— Tel — minem koralım. Üzeñ yäşägän yaknıñ telen yahşı belergä kiräk. Goref-gadätlären bel sin anıñ. Ta­tar avıllarına barıp çıgam min. İşekne şakıp kına keräm. «Ässälamegaläykem!» — dip isänläşäm. Mine ap-ak yaulıklı tatar karçıgı karşı ala. Ah, yaratam min, şaytan algırı, tatar karçıkların! Ä alar çäy yarata, hind çäyen. Min äytäm alarga: «Apa canım! Hindstan çäye kiräkme?» — dim. «Äy, ulım, kiräk iye, bik kiräk iye şul!» —dilär. «Küpmegä satasıñ soñ, ulım?» — dilär. Hakın äytkäç tagın ber kat nazlanıp alalar. «Kıybat­rak ikän şul, balakayım, kıybatrak ikän»,—dilär. Ämin nazlanıp tormıym: «Yarar inde alaysa, apa canım, min kittem ul çakta»,—dim. Yuk, cibärmilär, kulımnan to­tıp, ciñemnän yolkıp tuktalar, yözär kap alıp kala­lar. Malay-şalayları kombaynda-traktorda eşli tege­lärneñ. Akça cäl tügel, çäy genä bulsın! Alıp kalalar

yözär kap çäyne, «Tagın kil, ulım»,— dip yalınalar. Yä, äyt, naçar keşeme min şunnan soñ? Ägär naçar keşe bulsam, ni öçen ul apalar miña rähmät ukıp kala? Ni öçen alarga änä şul hind çäyen sovet kibetläre kaytar­mıy?

Häbir yılmaydı. Aho, ğadättägeçä, kızıp-kızıp söyli, bötenläy sabıy balaga äverelep kala sıman ide.

— Min sine añlap betermädem äle,—dide ul, Ahoga turı karap.— Sin bit üzeñne itek ostası dip tanıştır­gan ideñ?

— Ha! Minme?! Sapocnikmı min?! —Aho çın küñe­lennän şarkıldap kölep cibärde.— Äye, döres äytäseñ, sapocnik min, sapocnik! Mähluklar küzaldında min härvakıt sapocnik. Äye, uramda, budka eçendä itek çistartıp utıram min, yamıym, yaltıratam, irenmim! Üzem ge­nä sıyarlık alaçıgım bar minem anda. Äye, kilälär mi­ña keşelär, üzläre hätärlär. Ayakların aldıma kuyalar. «Çistart!» — dip boyıralar. Hätär! Ä min çistartam. Ä alar, mähluklar, etkä söyäk taşlagan sıman itep mi­nem alga kömeş akça ırgıtıp kitälär. Vallahi! Kimse­tälär... Ä üzläreneñ bit, ägär ayaklarınnan totıp selke­säñ, kesälärennän öç täñkälek tä akça töşmi! — Aho, kem­neñder ayagınnan totıp selkegändäy, kulları belän sel­tänep tordı.— Töşmi tek töşmi! Ä şul mähluk cannar añlamıy: min alarnıñ ay buyına ıştan tuzdırıp tapkan akçasın kayçak ber köndä eşlim. Dürt klass belemem bulgan başım belän. Ä alar şunı belmi, añlamıy, şay­tan algırı! Menä bügen min, tañ belän torıp, Biyektau rayonın urap kayttım. Tatar avılların. Urıslarga ker­mädem, kermim dä. Ä menä tatar avılları äybät, yumart, andagı karçıklar, hatınnar ak yaulıklı, pöhtä, çibär, üzläre çäy yaratalar.

— Alaysa, sin spekulyatsiyä belän şögıllänäseñ inde?

— Spekulyatsiyä?! — Ahonıñ küzläre yaltırap kitte, yö­zenä üpkäläü, räncü bilgeläre çıktı — Sin närsä, tu­gankayım, nigä dip şulay mäshäräliseñ mine?! Äytmä şun­dıy süzne miña, ürtämä canımnı. Andıy süzne, spekulya­tsiyä süzen barı tik nadannar gına äytä. Sin akıllı ke­şe, sin äytmä. Beläseñ kilsä, mine çit ildä iñ matur süzlär belän maktap: «Preuspevayuşiy kommersant»,—dip yörtälär ide. Ä monda — yuk, monda nadanlık köçle. Beläseñ kilsä, minem babam säüdägär bulgan. Äti dä säü­dä belän şögıllände. Säüdä itü minem kanıma, canı­ma, celegemä señgän. Min bu eşne üzemneñ gennarımda toyam, biş barmagım kebek beläm. Ä sin mine räncetäsen.Spekulyatsiyä, diseñ...— Aho, çın-çınlap üpkäläp, başın tübän ide, süzsez tordı.— Äytäm bit, çit ildä mine akıl­lı säüdägär dip atap yörterlär ide. Ä mondagı däülät säüdägärlärennän ni fayda? Alar halıknı tuyındıra be­läme? Alar halıkka kiräk-yaraknı tabıp biräme? Yä, äyt, kayda soñ ul menä bu şähärdä halık soragan mal-tuar? Ä? Yuk ul! Çönki däülät, hökümät säüdägärläre üz kesälä­re turında gına kaygırtıp yäşi. Şunnan artıgın uyla­mıy häm uylarga da telämi. Çönki bolay da ös-baş böten, tamakları tuk. Ä säüdä ul, tugankayım, köne-töne uy­lanunı, gel häräkättä bulunı sorıy. Min, mäsälän, berär eşne başlar aldınnan tönnär buyı yoklıy almıy çıgam, plan koram, tegesen ülçäp, monısın isäpläp karıym, kıl östennän uzam. Ä näticädä närsä? Halıkka da fayda, mi­ña da. Min keşelärgä zıyanga eşlämim, alarga menä bü­gen kiräk bulgan, taba almıy cödägän, ezli-ezli canna­rı çıgıp betkän gaziz äyberne tabıp biräm. Şunıñ öçen inde, ayak yalın kaplar öçen digändäy, az-maz kıybatkarak cibäräm. Ä bit keşelär, mäsälän, şul uk äyberne üzläre ezläp intekkändä tegendä-monda yul yörep, Mäskävenä häm Leningradına çabıp, öçlätä artık akça tügärlär ide. Min alarnı änä şul bälalärdän kotkaram, cannarı telägän närsäne tabıp biräm, aşatam, kiyenderäm. Döres tügelme? Ä zakon mine spekulyant dip kürsätmäkçe, şay­tan algırı! Yuk, kürsätmi torsın äle! Äytäm bit, ägär dä çit ildä bulsam... Yarar, äydä, kütärep cibärik äle, yugıy­sä tamak kibep bette, siña añlata torgaç...

Häbir, Aho belän çäkeşterep, vak-vak yotımnar be­län eçep kuydı. Tatlı şärab tängä äkrenläp tarala, kan­nı kuzgata ide.

— Sin, Aho, haman çit il dä, çit il, diseñ. Ä menä üzeñ yäşär öçen ber dä çit ilne saylamagansıñ, şuşı ildä tuktalgansıñ. Min bit beläm, assiriyetslar başka illärdä dä şaktıy...

— Ya alla! — Aho da, Häbirgä kuşılıp, şarkıldap kölde.— Äytäm bit, akıllı keşe, artık akıllı keşe sin, tugan! Miña äle berkemneñ dä bolay dip äytkäne yuk ide. Usal tottıñ sin mine, usal... Anısı şulay...— Aho kinät citdilände, karaşında yänä ücät ber oçkın, yalkın päyda buldı.— Tik bu süzläreñne äytkändä ber närsäne Uylap citkermädeñ, tugankay... Uylap citkermädeñ... Däü­läten, ilen yugaltkan halıknıñ kayçan äle yäşär urın­nı, yäşär yort-cirne üz teläge belän saylap alganı bar? Ä? Äyt, sin kürsät miña şundıy halıknı! Ä sin äytä­señ, şuşı ilne saylagansıñ, diseñ. Ber bez genä tügel...— Aho, kulın seltäp kuydı.— Sez dä şulay. Sezneñ halık ta üz iregen, däüläten, üz qaderen cuygan halık. Andıy halık üz yazmışın üze çamalap yäşi almıy inde ul. Ä sin äytäseñ... Menä, üz qaderen tatar üze beläme, alaysa? Yä, äyt, beläme? Tatar da bit, yugıysä, elek-elek­tän säüdä totkan, könçıgışı belän dä, könbatışı belän dä säüdä itkän, Kazan tatarların ällä kaylardan tanıp torgannar. Ä şul tatar bügen açlı-tuklı yäşi. Häyerçe urınına. Min şul tatar äbilären aşatıp-tuyındırıp toram. Kızganıç, ämma döres. Ä ni öçen açlı-tuklı? Üz qaderen üze belmägängä. Ä bit...— Aho barmagın öskä kü­tärde, süzeneñ sallı bulaçagına işarälägändäy, Häbirgä turı karap, kötterep tordı.— Ä bit şuşı sezneñ halık böten Räsäydägelärgä kultura kertkän. Min, tugankay, dürt kenä klass betersäm dä, şaktıy küp yörgän, küpne kürgän, küpne işetkän adäm. Min bit beläm, tatarnıñ munça kergänen kürgän, äye, berençe kat kürgän urıs cay­dagı çaptırıp-çabıp kaytkan da, çabatasın salıp, cir idängä augan: «Knyaz! Tatarlar dörestän dä kırgıy ha­lık ikän: alar, şärätän kalıp, üz-üzlären sıyık çıbık­lar belän tukmıylar!» — digän. Kayın seberkese belän munça çabınunı küplär, änä şulay, tatardan kürep öyrängän. Ä häzer... Şulay, Häbir tugankay, menä şulay... Ä sin äytäseñ, nişläp bütän ilne saylamadıñ soñ äle yäşärgä diseñ. Räncetäseñ mine, räncetäseñ...

Aho tınıp kaldı, başın iyep, tübängä karap utırdı. Häbirgä uñaysız ide. Çınlap ta, küñelenä avır aldımı Aho anıñ süzlären? Yugıysä, yarım şayartu belän genä äytelgän süzlär ide bit. Ul Ahonıñ iñenä kulın kuydı.

— Açulanma, Aho,— dide. Äydä, iñ yahşısı — aska töşep, kapkalap alıyk beraz.—Annan soñ östäldäge «Şampanskoyı» şeşäsenä çirtep kuydı.—Monı da avız itärbez... Yuksa, sin mine sıyladıñ, ä min sine —yuk.

Ahonıñ yöze şul mäldä yaktırıp kitte:

— Ya hoda! — dide ul, çınnan da kükkä möräcäğat itkändäy.

Zalda halık küp, utırırga urınnar yuk ide. Ahonıñ ber häräkäte, ım kaguı citte: ofitsiant kız, stena kı­rındagı «Ne obslucivayıtsya» dip yazılgan östälne tiz arada cıyıştırıp, alarnı şunda çakırdı.

— Zur kunagım bar, açısın da, töçesen dä kiter,— dide Aho kızga. Kız yılmaydı, häyläkär genä itep kaş sikertte:

— Kunaklarıñ kübäyde bu arada, Limon!

«Limon» —dip uyladı Häbir, Ahonıñ äle kiçä genäşuşı süzne äytkänen iskä töşerep, Limon... Kızık ku­şamat bu...»

— Sine monda da «Limon» dip yörtälär ikän? — di­de ul, yılmaep.— Üzeñ bolay ällä ni açı da kürenmiseñ...

— Yörtälär,—dip kul seltäde Aho.—Kara sakalıñ kaya barsañ da artıñnan kalmıy, dilärme äle? Berzaman şulay, küptän inde —limonga kıtlık yıllarda — az-maz şögıllänep algan idem. Tatar karçıklarınıñ çäyendä minem limonnar yözä ide ul çakta. Şunnan kalgan ku­şamat. Häzer inde, taşlap kaldırıp bulmıy üzen, şay­tan algırı!

Ofitsiant kız tiz kilde. Tabınnı bik muldan yasadı. Başta süzsez genä eçep kuydılar. Ber häl algaç, Aho çın-çınlap borçulı kıyafätkä kerde.

— Baya soramadım, tugankay, kızıñ ni häldä? Bar­dıñmı, kürdeñme, digändäy...

— Kürdem. Yuksına bala... Avır buldı anı kaldırıp kitüe. Vraçın da kürdem. Äybät vraç, keşelekle kürenä. Tik ber närsä genä äytep kurkıttı ul mine: salkın tiyü äle ul qadär kurkınıç bulmaska mömkin, di.

— Närsäse kurkınıç inde tagın?!

— Beläseñme, Aho, min inde bu turıda bik küp tap­kırlar uylandım, cavap kına taba almadım. Kabuldan kitkän çakta, tüzmädem, äniseneñ kaberen kürsättem min Rozaliyägä. Uyladım-uyladım da, sabıynıñ moña hakı bardır, digän fikergä kildem. Yalgıştım bugay. Kızım, küräseñ, monı bik avır kiçerä. Ber-ber psihik avıruga duçar bulmasın tagı dip kurkam. Vraç ta şuña işarä yasadı bugay.

— Şulay...—dip suzdı Aho, annan soñ kulındagı ryumkasın çäkeşterep, başın artka taşlap, eçep cibär­de.—Şulay, Häbir tugan... Ananı yugaltu zur faciga, olı kaygı bala öçen...—Aho, küzlären kısıp, ber nok­taga töbälep, uylanıp tordı, annan soñ Häbirgä turı karadı.—Ä menä atanı yugaltu? Anısı ciñelme bala­ga, ä? Minem menä malay ide. Tüp-tügäräk, tap-taza ma­lay ide, ike kan kuşıludan yasalgan berençe sort malay! Ayırılıştık hatın belän, ä malay añarda kaldı. Döres­lekme bu? —Aho eçep kuydı da ni äyterseñ digändäy, Häbirgä tekälde. Şunda gına anıñ kayadır çitkä, zal­nıñ argı poçmaktagı başına karap utıruın şäyläde.

- Ä-ä...— dip, kul seltäp körsende ul, Häbir karagay yakka ımlap — Sineñ dä küzeñ töşteme ällä? Çibär när­sä... Tipterä belä säüdägärlär!..—Aho, açuı kilep, çitkä tökergän kebek itte, yänä ryumkasın tutırıp, kapıl gınaeçep cibärde.— Ä sin mine spekulyant dip räncetäsen. Minem närsäm bar ul qadär?! Min, içmasam, tapkanımnı eşläp tabam, keşelärgä dä fayda kiteräm. Ä bu, şay­tan algırı, üz korsagına gına tutıra. Kara, niçek yabışkan, söyärkäsenä, korsagın niçek itep caylap terägän!

Aho döres sizgän ide. Häbir küptän inde zalnın änä şul argı poçmagındagı östälne, şul östäl artında utır­gan ber parnı küzätep kilde. Taza gäüdäle, kızıl häm simez çıraylı, siräk çäçle ber ir belän küzgä-küz ka­raşıp serläşep utırgan yäş kenä ber hanım niçekter artık tanış bulıp toyıldı aña. Döresräge, başta ul anı Minzilägä ohşatıp kuydı. «Çınlap ta Minzilä tü­gelme soñ bu?..» dip uyladı. Annan soñ: «Yuktır, bul­mastır, nişläp äle Minzilä monda yörsen?», dip ikelän­de. Älege simez çıraylı, taza ir hatınnı biyergä çakır­gaç kına nıklap ışandı: äye, bu hatın Minzilä ide. Häbir anı buy-sınınnan, kıyafätennän, ayak atlauların­nan, häräkätlärennän ük tanıp aldı. Aho aña näq menä şul çakta däşte, anıñ çitkä karap utırganın şul mäl­dä sizep aldı.

— Yarar, töker, tapkansıñ kızıgırlık närsä,— dide Aho, Häbirneñ äledän-äle şul yakka karap algalavın kü­rep.— Andıy kättälär bezneñ işegä siräk elägä elägüen, ämma akça bulganda mondıynı gına alıştırırlıklarnı eh digänçe tababız anı! Äyt kenä sin miña!

Häbir Ahonıñ süzlären ällä işette, ällä işetmäde. Ul beryulı meñ törle uy eçendä kalgan ide. Yäşlegen­däge Minzilä dä, üzeneñ armiyägä kitüe dä, Tahir da, Liza da — barısı beryulı küzaldınnan ütkändäy buldı, häm uyı, soñgı çiktä, Tahirga kaytıp terälde. Tahir?! Anıñ belän bügen irtän genä oçraşkan ide bit äle Häbir. Ul bit Häbirne kunakka çakırgan, adresın kaldır­gan ide. Minzilä ni öçen monda? Tahir aña Häbirneñ kiläsen äytmägänme? Niçek?.. Bu soraularnıñ bersenä dä yünle-başlı cavap taba almadı Häbir. Ämma sizende, nider sizende. Kinät isenä Tahirnıñ tauşalgan, kau­şagan kıyafäte kilep töşte, häm Häbir, nindider faci­ga barın toyıp, kaltıranıp kuydı.

Minziläneñ karaşı belän oçraşudan kurıktı ul. Bu oçraşu, hiçşiksez, yämsez häm mäğnäsez oçraşu bulaçak ide. Şuña kürä urınınnan kuzgalırga aşıktı:

— Aho, sin mine gafu it,— dide ul äkren genä.— Miña bit irtägä irtük torırga kiräk, kitim min, açu­lanma...

- Ya hoda! — dip kulların cäyde Aho.— Sin närsä,tugan?! Mine monda beryalgızımnı kaldırıp kitmäkçe bulasıñmı? Yuk-yuk, uylama da! Bügen minem sine sıy­lıysım kilä, sıylıysım!..

Ahoga karışsañ, zaldagılarnıñ iğtibarın üzeñä cälep itü genä bulaçak ide. Häbir kire urınına utır­dı, avır sulap körsende.

— Häzer... Häzer, tugankay, sin kötep kenä tor, eçä tor, ä min siña häzer ber syurpriz yasıym...— Aho urının­nan cähät kenä kuzgaldı, artına borılıp karıy-karıy kayadır, bufet tiräsenä, kuhnya yagına kerep yugaldı. Hä­zer inde Häbir bötenläy uñaysız häldä ide. Ul berüze ber östäl yanında ap-açık bulıp, açılıp utıra. Anı bö­ten yaktan da kürep toralar sıman. Äyterseñ, ul berüze mondagı zalnıñ iğtibar üzägendä. Minzilä anı hiçşik­sez kürep alır kebek. Häzer inde, Aho kayadır yukka çık­kaç, tabınnı taşlap çıgıp kitü dä yünsezlek bulaçak.

Menä şundıy mäldä, şundıy häldä gaciz bulıp utır­ganda anıñ östäle yanına yäş kenä ber tutaş kilep bastı:

— Gafu itegez, sezneñ yanda ber urın buş tügelme?.. Häbir kütärelep karadı. Tutaş matur gına, gap-gadigenä kiyengän, yözendä tıynaklık häm sädalek çatkıları sizelep tora. «Avıldan kilgän kız balaga ohşagan»,— dip uylap aldı Häbir.— Komandirovkaga kilgän inde bu, minem kebek ük kunakhanägä urnaşkan. Häzer menä, mesken, kapkalap alırga dip töşkän. Tagın kaya bar­sın...»

— Utırıgız,— dip urın kürsätte Häbir.— Bu östäl­gä, älbättä, min huca tügel. Läkin ike urın buş. Tabın­daşım röhsät itär dip uylıym.

— Rähmät sezgä...— Tutaş, kulları belän itäk çit­lären cıyıp, caylap kına utırdı, kerfeklären tübän töşerep, ber mälgä tınıp kaldı. Näq şul çakta Häbir anıñ küzgä turı karap söyläşmäven, yä gel aska, yä çitkäräk karap söyläşüen sizep aldı. «Älbättä avıl bala­sı,— dip uyladı ul kız turında.— Avıl keşese şulay bit ul, restoranga kerüne dä oyatka sanıy. Bigräk tä in­de kız keşe».

Ofitsiant kız, ütep barışlıy, alar östäle yanına tuk­taldı.

— Sezgä ber-ber närsä kiräkmime? — dip Häbirgä en­däşte.

— Häzergä barısı da citärlek kebek äle,— dip yıl­mayıp cavap kaytardı Häbir.— Menä, bezneñ östäldä yaña keşe arttı. Ul zakaz birsä inde...

Häbir älege tutaşka yärdäm itä aluına çın küñelen­nän şatlandı. Yugıysä, ägär üze kürsätep täqdim itmäsä, ofitsiantnıñ bu kızga iğtibar da birmiçä kitep ba­raçagı kön kebek açık ide.

— Miña nindi dä bulsa ber salat, — dide kız yomşak kına tavış belän.— Annan soñ kofe, mömkin bulsa...

Ofitsiant kitep baruga kız yänä kerfeklären tübän töşerde. Tınıp, kıyınsınıp, bersüzsez utıra birde.

Häyer, anıñ şulay gına bulsa da utıruı äybät ide. Häzer inde Häbirneñ östäle başka öställärdän alay uk ayırılıp tormıy, başkalar aldında ap-açık ber yalan bulıp toyılmıy kebek ide.

Häbir äledän-äle şul yakka, Minzilälär utırgan ös­täl yagına taba karap aldı. Karamaska, kürmäskä tırış­sa da, küzläre haman şul yakka tartılıp kuya. Bolay it­kändä karaşlar oçraşırga da mömkin ide. Şuña kürä Häbir üz yanındagı kızga taba töbälde.

— Bez ber östäldä, ä isemnärebezne belmibez,— di­de ul.

— Alya min,— dide kız, Häbirgä kütärelep karap, häm yänä başın ide.

«Tıynaklık, oyalçanlık kızlarnı matur itä şul, - dip uyladı Häbir.— Tabiğat üze belä, nindi maturlık­nı kemgä ni räveşle birergä ikänen».

Kızga salat belän kofe kiterdelär, inde kız aldın­dagı salatın kapkalap kuydı, vak-vak yotımnar belän-genä kofesın eçte, ä Aho haman kilmi dä kilmi ide. Hä­bir öçen uñaysızlık ikelätä arttı. Häzer inde tabınnı kaldırıp kitü mömkin tügel, ä bolay, karşıda keşe utırganda, yalgızıñ eçep-aşap utıru da, söyläşmi utı­ru da ällä niçek ide. Kız inde küptän kofesın da eçep beterde. Ä haman urınınnan kuzgalmıy, kemneder köt­kän räveşle utıra birä. «Häyer, vakıt ütkärü öçen dä kerä bit keşe kayçak monda»,— dip uyladı ul häm kız­nıñ ber tapkır da biyergä çıkmavına, tabın yanınnan kuz­galmavına gacäplände. Yugıysä, anı inde ike tapkır çakırıp karagannar ide.

Nihayät, Aho kürende. Östäl yanına kilep tuktauga, gacäplänep, Häbir yänäşäsendäge kızga küz töşerde. An­nan soñ, ällä niçek, çeben kugandagı sıman itep, kulın seltäde:

— Köş! Köş monnan! Köş-köş-ş-ş!.. Bezneñ eş tu­rında söyläşäse bar, mişäyt itmä bezgä!

Kız Ahoga kırt kına karaş taşladı. Usal da, mäkerle dä tügel ide bu karaş, ämma nindider ber ücätlek bar kebek ide anda.

— Yukka räncetteñ bugay tutaşnı,—dide Häbir, kız bütän ber östälgä küçep utırgaç.

— Yarar, borçılma, siña tiñ tügel ul,— dip kul sel­täde Aho häm şunda uk, sabıy balalar kebek oçınıp, ofitsiant kıznı karşı aldı. Anıñ kulındagı zur koş­tabaknı östäl urtasına üze utırttı.— Menä, tugankayım, siña digän syurpriz şuşı minem. Sin anda, çit illärdä yöri torgaç, tutırgan tavıknıñ ni ikänen dä onıtkan­sıñdır inde. Ä menä bez onıtmadık, bez tutırgan tavık­nı beläbez!..— Aho yänä ofitsiant kıznıñ tügäräk urın­narına kagılıp aldı.— Tutırgan tavık kebek hatın­narnı yaratam üzem dä, ih!..

Ofitsiant, ber çıtlıklanıp aldı da, üz yulı belän kitep bardı. Ä Aho zur kulları belän tabınnı iñläp tavıknı bülärgä kereşte.

İnde şaktıy utırdılar, Häbir iserä başlavın siz­de. Restorannıñ işek töbendä tartkalaş, nindider bär­gäläş çıgıp aldı. Şuşı şau-şu Häbirne aynıtıp ci­bärde, döresräge, aynıtkanday itte.

— Aho...— dide ul, kulın tabındaşına taba suzıp.— Min kittem, açulanma. Tämam isertteñ sin mine, küptän inde bolay küp eçkän yuk ide.

— Närsä, «tutırgan tavıklar» yanına barmıybızmı soñ? — dip yılmaydı Aho.— Sin äyt kenä miña, teliseñ ikän, tababız anı!

Aho üze dä şaktıy bulgan ide inde. Häbirneñ kuzga­luına bu yulı artık hafalanmadı, kul kısışıp, küre­şergä väğdäläşep, ozaklap ayırılıştılar. Restorannan çıkkanda Häbir yänä zalnıñ argı poçmagına, tomanla­nıp kürengän karañgı buşlıkka töbälde. Anda, zal buy­lap akkan köygä talgın gına häräkätlänep, Minzilä be­län älege dä bayagı taza ir tango biilär ide.

Baskıç buylap ikençe katka kütärelgändä Häbir üz-üzen sügä-sügä mende. Küp eçelgän, iserelgän, irtägä kı­zı yanına barası barlıgı da onıtılgan. Oyat... Kızı kü­zenä kürenergä oyat.

Koridorda ul koçaklaşıp atlagan ber parnı kuıp Citte. Tuktalıp übeşkän bu parnı uzıp kitärgäme, ällä übeşep beterülären kötep torırgamı dip, ber genä mälgä tuktaldı, häm tanıdı: bolarnıñ berse äle küptän tügel genä anıñ yanına, ul utırgan östälgä kilep salat aşagan tıynak kız Alya ide. Kız şarkıldap kölä, yegetne kaya­dır äydi, aşıktıra, irkäli ide. Yeget inde nık kınabulgan, üze haman kıznı koçaklarga itä, ike arada küz­gä kürenmäs tartkalaş bara. Nihayät yeget kızga buysın­dı, alar, koçaklaşıp atlap, näq Häbir bülmäse yänäşä­sendäge işek töbenä kilep tuktadılar.

Eget kesälären ozaklap aktardı, nihayät, açkıçın taptı, işekne tibep açıp, kız aldında kulların cäyde:

— Proşu, madam-m!..

Bülmäsenä kergäç tä Häbir yänä Minziläne küzaldına kiterde. Tege taza ir belän ul da näq menä şuşı kız kebek kaysıdır ber bülmägä kaytıp keräçäk kebek bulıp toyıldı.

Restoranda eçelgän hämer üzen şaktıy nık sizderä, uynı butıy, başnı äyländerä ide. Häbir, vannaga kerep, yuınıp çıktı. Cılımsa su täne buylap, böten küzänäk­lär buylap ütte, başı beraz saflanıp kitkändäy buldı.

Şulçak işek şakıdılar, nık itep, katı itep döber­dättelär. «Yanä Aho mikän ällä?» — dip uyladı Häbir häm, anıñ tagın ber-ber eçemlek-mazar kütärep kerüen­nän kurkıp, sagayıp kına işekne açtı. Yuk, Aho tügel ikän. İşek töbendä anıñ kürşese, äle baya gına üz bül­mäsenä tıynak kız Alyanı alıp kerep kitkän yeget basıp tora ide.

— Abıy... Ni, kürşe... Sindä şırpı bulmasmı? — dide ul, şaktıy irken yılmaep.— Menä, tämäke bar, şır­pı yuk. Kıznıñ tartası kilä...

Häbirneñ çit ildä satıp algan zacigalkası bar ide. Şunı alıp, yegetkä ut birde. Yeget tämäkesen kabızdı, kat-kat tuktalıp, küp itep rähmät äytte, nihayät, bül­mäsenä kerep kitte.

İnde yoklarga, irtängä tikle yal itärgä kiräk ide. Häbir urın cäyde, tagın ber kat kerep, başın salkınça su astında tottı. Yatıp küz yomarga ölgermäde, yänä işek şakıdılar.

— Abzıy, ni... açulanma inde, tagın kabızırga kiräkide bit...

Bu yulı yegetneñ kulında şeşä, anıñ töbendä şaktıy gına arakı bar ide.

— Sıylıym min sine, abzıy, açulanma. Tämäke bar, şırpı yuk.— Yeget çakırunı-nine kötep tormadı, tup-turı bülmägä ük kilep kerde.— Min üzem Minzälädän, ab­zıy. Glavnıy min anda... Glavnıy incener. Minem duslar küp Minzälädä... Äle eş belän kilgän iyem, sin açulan­ma, abzıy... Kaya, stakan kiter inde?

— Yuk, min eçmim inde,— dide Häbir, kürşe yegetne tuktatıp,— küpkä kitte bolay da.

- A kak tak, eçmim inde? — yeget tämam gacäplänep, aptırap karadı.— Davay, davay, stakan kiter! Sin ni, abzıy, naçar uylama, Minzälädän min üzem... Äle ministr yanına kerep çıktım. Äybät malay ul, niçava malay üze. Eçäseñme, min äytäm. Davay, minäytäm, miña zapçastlar! Menä şulay, abzıy! Ministr dus malay minem...

Eget Häbir alıp birgän stakanga arakı saldı, ul eç­mägäç, ällä ni kıstap tormadı, üze eçep beterde.

— Kazanda duslar küp minem...— dide yeget, Häbirne koçaklarga ürelep.— Min, abzıy, duslar öçen cannı bi­rä torgan keşe üzem. Äle menä ber çibärkäy belän tanış­tım...— Yeget, küz kısıp, baş barmagın kürşe bülmägä taba törtte.— Kötep yata, canıkayım... Nu, niçava, kötsen äle äzräk... Atusa, östälgä kilep utırdı, salat kına kap­kalap utıra, canıkayım. Çemetep-çemetep kenä kaba. Şun­nan tanışıp kittek... Ähä... Kaptı bu karmakka, abzıkayım, moment kulga iyäläşterdem monı. Änä, yata, pesi balası kebek bögärlänep! Niçava... Hatın-kıznıñ anın, tamagın tuydırmasañ, açuı kilä başlıy. Tamagın tuy­dıram min monıñ bügen töne buyı!.. Sin abzıy, nit inde, tämäkene ber kabızıyk inde...

Häbir sizde: ut sorap tön yoklatmayaçak ide anı bu yeget. Zacigalkasın anıñ kulına tottırdı:

— İrtägä kerterseñ, büläkkä dip algan äyber bu,— dide.

Eget çıgıp kitkändä şeşäsen onıtıp kaldırgan ikän. Häbir ul şeşäne kaya kuyarga belmäde. Aptıragaç, suıt­kıç eçenä tıktı: içmasam, şunda utırsın, küzgä kürenep tormasın.

Kürşe bülmädän çırkıldap kölgän, kıtıklangan ta­vışlar işetelde. Stakanmı, çınayakmı töşep vatıldı. Häbir, bolarnı işetmäs öçen, başın yurgan belän kap­ladı. «Şulay,— dip uyladı ul, kinät kenä yänä Minziläneñ älege taza ir belän biyep yörgänen küzallap.— Ke­şe üz tabigatenä bara. Keşe haman da tabiğat irkäse bulıp kala, näsel kaldıru öçen birelgän his anı haman-haman censi yakınlıkka çakıra. Ägär dä böten närsä ci­teşle bulsa, yäşäü öçen başka bütän ber närsä kiräk bulmasa, keşeneñ böten asılı censi yakınlık kıludan gına gıybarät bulır ide... Häyer, monı inde kaysıdır ber filosof küptän äytkän... Küptän...» Häbir üzeneñ tuz­ga yazmagan uylarga birelüen sizep aldı. «Yalgızlıktan bu...» — dip kabatladı ul üz-üzenä häm kinät Lizanı küzaldına kiterde. Kaydadır eçtä, tirändä kalıkkanärnüle ber sıkrau kükrägennän bärep çıktı; urınınnan kuzgalıp, täräzä karşına barıp bastı.

— Äy, yazmış! — dip kıçkırıp endäşte Häbir, üze täräzägä kilep kaplandı. Äyterseñ aña cavap kaytarır­ga tiyeşle yazmış änä şul karañgı täräzä artında gına ide.— Nigä dip kanıgasıñ sin miña, yazmış? Sineñ alda minem nindi gayıbem, nindi gönahlarım bar soñ?!

Häbir, borılıp, karavatına kilep audı. Tugarılıp, üksep, tuygançı ber yıladı. Yılap tuygaç kına añladı: vannanıñ salkın suı da, aynırga tırışıp mataşuı da anı äle haman da aynıtıp citkermägän bulgan ikän...

İrtän uyanıp, Häbir bufetka kerde. Çäy yäki kofe eçep, avırtıp-güläp torgan başka häl kertep, şähärgä çıgar­ga kiräk ide.

Şunda ul, ayagürä basıp tamak yalgıy torgan östäl yanı­na kilep basuga, kiçäge yegetne, kürşe yegeten oçrattı. Karaşları oçraşuga yeget küzlären kayadır çitkä yäşer­de. Annan soñ, äkren genä kilep, barmakların ugaladı, süzen äytä almıy tordı. Häbir kürde: yegetneñ kulları kaltırıy, üze eçtän dereldi ide.

— Abıy,— dide yeget, anıñ bu süze kipkän tamak töp­läre aşa gıcıldap çıktı.— Sezneñ zacigalkanı... suk­tılar bit abıy... Talap kaçtılar...

— Kem? — dip aptırap soradı Häbir, häm şunda uk añladı: soravı mäğnäsez ide.

— Şul kız...— dide yeget, mögayın sügenmäkçe buldı, ämma tavışı çıkmadı.— Svoloç ikän... Min yoklap ki­tügä çıgıp ıçkıngan. Kostyum kesäsen aktargan... Kolhoz­dan altı yöz sum akça birep cibärgännär iye. Zapçastlar alıp kaytırga dip. Ministrlıkka kerergä tiyeş iyem bügen... Ber tiyen akça kalmagan. Citmäsä, baş avırta, tüzär ämäl yuk. Niçek kaytıp kürenergä inde avılga? Ni dip äytergä? Taladılar diyärgäme inde?..

Häbir ber süz dä äytmäde, kesäsennän yegerme biş sum alıp, yegetneñ kulına tottırdı. Annan soñ, yeget almaska teläbräk kirelänep mataşkaç:

— Başıñnı äybätläp tözät, nıklap uyla,— dide. Häm üze kinät uylap kuydı: ilgä kaytkannan birle anı gel küñelsez vakıygalar, küñelsezlekkä targan ällä nindi bändälär, yamanlıklar häm bähetsezleklär genä kötep to­ra sıman ide.

IH

Töştän soñ Tahirga şaltıratıp äyttelär: biletlar alıngan, alar irtägä irtän yulga çıgarga tiyeş. Bu häbär­gä Tahir şatlandı gına. Dimäk, ul inde irtägä şähärdä bulmayaçak; dimäk, ul inde Häbirne öyendä karşı almaya­çak. Ä bügen... Bügen ul, hiçşiksez, soñlap kaytır. Hä­bir kilsä dä, anıñ öydä tügel ikänlegen belgäç, kire bo­rılıp kitär. Kötsä dä, ällä ni ozak kötep utırmas. Min­zilä aña üze cavap birsen, üze añlatsın, üzençä söylä­sen. Ä inde irtägä... İrtägä — yulga! Öydän, öydäge önsez buşlıktan, ikelänülärdän, ärnüle halättän ayırılıp to­ru Tahirga küptän, bik küptän kiräk ide. Ul hätta üzen bu komissiyägä kertüçelärgä eçtän genä rähmät ukıdı.

Tahir öyenä tönge unberlärdä genä kayttı. Öydä ber­kemneñ dä yuklıgın belgäç, kürşelärgä işek şakıdı: Minzilä, soñlap kaytası bulsa, Röstämne yış kına alardakaldıra ide.

Kurşe hatını işegen yarık yasap kına açtı:

— Bala yoklıy, yarar, bezdä genä yoklap çıksın in­de, uyatıp tormıyk,— dip pışıldadı. Annan soñ Tahirga karap tordı. «İ, yülärlär, i, isärbaşlar, ikegez tiñ tön­ozın kaytmıyça kaylarda yörisezder?!» dip şeltäli ide anıñ bu karaşı. Öydä tavış-gauga çıkmagaç, şau-şu işetelmägäç, bu hatın alar ğailäseneñ hälen belergä tiyeş tügel kebek ide tügelen. Ämma Röstäm bar bit, Rös­täm. Bala bulgan cirdä ser toramıni...

Minzilä kaytkanda Tahir yatkan ide inde. İşek ka­tında äkren genä çişende. Ni säbäptänder kuhnya yagına kerep çıktı. Annan soñ, tın gına atlap kilep, işek yaña­gına söyälde.

— Yoklıysıñmı? — dide ul berazdan. Tahir monı üzençä añladı:

— Kergän idem kürşelärgä,— dide.— Tik ul äytte, bezdä genä yoklap çıksın, dip äytte. Almadım, Röstäm­ne, alarda gına kaldırdım.

Minzilä haman urınınnan kuzgalmadı. Tahir säyer­sende: hatını küptän inde anıñ bülmäsenä yakın kilmi, yünläp söyläşmi, başlap üze süz katmıy ide.

— Sin nişläp minem kayda yörüemne soramıysıñ? — dide Minzilä. Tahir, gacäplänep, başın kütärde:

— Ä miña barıber... Kızıksınmıym,— dide ul, yöze­nä ise kitmägän tös çıgarıp.- Sin beläseñ bit... Min äle sineñ öydä bulmavıña şatlandım gına.

— Nişläp?

— Şulay... Bügen min...— Tahir Häbirne kürüe turın­da äytmäkçe ide, kinät kire uyladı, süzne ikençegä bor­dı.— Bügen üzem dä soñ kayttım.

Minzilä yakınrak kilde, urındıknı söyräp alıp, Ta­hirnıñ yänäşäsenä utırdı. Tahir şunda gına anıñ ise­rep kaytkanlıgın añlap aldı.

— Berär söyärkä taptıñmı ällä, alay soñ kaytkaç?..— dide Minzilä häm isärlänep kölde, ireneñ çäçennän sıy­pap aldı. Tahir anıñ kulın çitkä etärde:

— Sinnän arakı ise kilä. Bar yat, yokla, arıgansıñ­dır...—dip törtterde.

«Ürtäşä belä başlagan bu...» — dip uyladı Minzilä, ireneñ tavışındagı mäshärä tösmeren toyıp. Näq şuşı minutta ul üzeneñ könläşüen sizep aldı. Üzeñneke dip isäplängän, sineke bulgan, siña bäyle bulgan, sineñ öçen yäşi torgan keşene yugaltu, ni genä äytsäñ dä, kıyın ikän şul... Menä, könnärdän ber könne alar inde bergä tormıy başlarlar. Tahir inde Minzilä öçen bötenläy çit-yat keşegä äyläner. Kem bulır ul şul çakta Minzilä öçen? Ä Minzilä anıñ öçen kem bulır?

Äye, ni gacäp, üze küptän inde bütän ber keşene tap­kan bulsa da, Tahirnı könli ide Minzilä. Yuk, anıñ üzen tügel, ä bälki ireneñ çittä bulaçagın, başka hatın-kız­larnıñ aña buydak ir itep karayaçagın, küz-kaş uynata­çagın uylap könli ide ul. «Ni hakıñ bar sineñ? — dip tınıçlandırırga tırışa ide Minzilä üzen änä şul säyer häm astırtın könçelege kuzgalgan çakta.— Sin bit aña üzeñneñ ayırılışaçagıñnı, Sattar yanına küçep kitäçä­geñne äytteñ. Sin üzeñ ük başka beräü yanına — Sattar yanına aşkınasıñ bit. Häzer inde sin — Tahir öçen, Ta­hir — sineñ öçen tügel...»

Minzilä üz könläşüen añlarga tırışkan çaklarında tagın ber närsäne toya yazdı: ul şunnan — Tahirnıñ näq menä üze öçen genä bulmavınnan könläşä ide bit, Tahir­nıñ da bütän ber hatın-kız belän oçraşu-oçraşmau möm­kinlege, şunı tögäl genä belmäve, bilgesezlek digän när­säneñ ike arada torıp kaluı könläşterä ide bugay anı. «Şulay da beläse ide,— dip ürtälä ide Minzilä yış kı­na.— Buldı mikän ul başka ber hatın-kız belän berär tapkır? Ällä yukmı? Yuktır! Yuktır, Tahir andıy hıya­nätkä bara almas».

— Tahir,- dide Minzilä ireneñ yurganın tartıp. - Bez ayırılışabız...

- Äye,- dide Tahir.

- Ä sin miña äytergä tiyeş häzer: hıyanät itteñme sin miña berär tapkır, yukmı?

— Sinnän arakı ise kilä,—dide Tahir korı gına.— Süzläreñ dä — iserek süzlär. Bar, yat. Bez häzer çit ke­şelär sineñ belän.

— He... Ä bez äle zakonlı räveştä ayırılışmagan!

— Tabiğatneñ üz zakonı.

— Alaysa, äytmiseñ inde? Ä äytsäñ ni bula? Şunı gına äyt sin, übeşteñme minnän başka berär hatın-kız belän, yukmı?

— Übeştem, buldı andıy häl,— dide Tahir.

— Kem belän?! — Minziläneñ tavışı uk üzgärep kuy­dı.— Kem belän ikänen genä äyt!

— Sin anı belmiseñ. Yäş kız ide, uncidesen tutır­gan. Yar buyında übeştek, Kazan yılgası buyında.

— Yar buyında?! Uncide yäşlek kız belänme?! — Min­zilä ällä nindi säyer, yäşelle-zäñgärle tavış belän şar­kıldap kölep cibärde.— Aldıysıñ! Bulmagan, bulmagan andıy häl, ülsäm dä ışanmıym!

— Teläsäñ nişlä, ışanmasañ,— dide Tahir.— Sin so­radıñ, min cavap birdem.

Minzilä kıçkırıp kölde, «uf», digän buldı, yörägen totkan buldı. Ä çınlıkta isä yöräge çın-çınlap çänçe­gän, könläşüdän çänçegän ide. Äye, Tahir anıñ soravına cavap birde, ämma bilgesezlek şul kileş kaldı...

Tahir hatını çıgıp kitkäç tä uylanıp yattı. Ni öçen şulay süz başladı ul bügen? Ni öçen ällä nindi tuzga yazmagan närsälär turında soraştıra? Bälki... Bälki Minzilä kire uylagandır? Bälki ul Tahirnıñ cılı süz äytüen, üzen añlarga tırışuın telägänder?.. Döres eş­lädeme Tahir aña änä şul uncide yäşlek kız turında äytep?

Tahir älege kıznı ayırmaçık küz aldına kiterde. Äye, buldı andıy häl, übeşte Tahir ul kız belän.

Minziläne yugalta baruın Tahir bik avır, bik tä avır kiçerde. Anıñ üzennän suınganın, kayadır çitkä aşkınganın toyıp ärnede. Bigräk tä avır, bigräk tä yaman­su bulgan çaklarında restoranga kerep utıra, yalgızı gına şärab belän yuana torgan bulıp kitte.

Avgust ayı, cılı häm talgın avgust ayı kergän ide. Berkönne Tahir, Minziläneñ berençe tapkır tön urta­sında kaytıp kerüennän soñ, eşen eşli almıy, fikeren tuplıy almıy intekte. Minziläneñ karaşı belän oçra­şu, anıñ ğayeple häm kızganulı karaş belän ütep-sütepkitkän küzlären kürü avır bulaçagın aldan toyıp in­tekte.

Yuk, öygä kaytası kilmi ide anıñ ul könne. Minzilä belän ber öydä bulu, anı kürep toru, añlaşılmas işa­rälär belän genä añlaşıp söyläşü kotoçkıç ber närsä bulıp toyıldı Tahirga.

— Äydä, Tahir,— dide ul üz-üzenä.— Sineñ häzer «yuar» närsäläreñ küp. Hatınıñnı yugaltunı da, ulıñnı yugaltunı da beryulı «yuarsıñ»,— dide. Restoranga ber­üze, iptäşsez-nisez genä kerep kitte. «Tatar aşları yortı»nıñ ikençe katına kütärelde. Zalda buş östäl­lär küp ide. Tahir aulagrak ber urınnı sayladı.

Aña uylarga kiräk ide. Döresräge, uylarga kiräklek­ne ul inde üze dä küptän añlap, toyıp, sizep yöri, ämma şul hakta nıklap uylarga gına kurkıp tora ide. Ni öçen şulay kilep çıktı? Ni öçen Minzilä kinät kenä üzgä­rep kuydı? Ällä kinättän genä tügelme? Alay disäñ... Barısı da äybät, barısı da tärtiptä kebek ide, tormış gel alga taba gına barır sıman ide bit. Närsä buldı Minzilägä, närsä buldı?

Anıñ señlesen, Säriyäne küzaldına kiterde Tahir. Säriyä äle iyül ayında gına alarda torgan, universitet­ka kerergä, imtihannar birergä kilgän ide. Änä şul çak­larda Minzilä şaktıy aşadı Tahirnıñ kolak iten:

— Üzeñ, ğalim min, dip yöriseñ, üzeñ şul kızga yar­däm itärgä dä uylamıysıñ! Kem soñ sin?! — dip bäylän­de.— Küräseñ bit, tämam yabıktı bala ukıy-ukıy. Şulay ukıp ta kerä almasa, oyatı ni tora!

— Ukısa — kerer,— dide Tahir, hatınınıñ süzen tı­nıç kına kabul itep.— Baldız — başlı kız ul.

— Ä sin anıñ şulay integep kenä kerüen teliseñme? Sineñ bit anda, universitetta, tanışlarıñ muyınnan aşkan! Söyläşep kuysañ ni bula? Teleñ korıymı?!

Änä şulay kargala-tirgälä torgaç Tahir tüzmäde — baldızı imtihanga äzerlänep yatkan bülmägä kilep ker­de. Äytte:

— Baldız,— dide.— Döresen genä äyt äle, minem yar­dämem kiräkme siña, yukmı? Berärse belän söyläşep kuyıymmı, ällä üzem dä ukıp kerä alam dip ışana­sıñmı?

— Cizni,— dide baldızı.— Ägär sin anda, univer­sitetta, minem öçen ber süz söyläşep kuysañ, ber genä imtihannı da birep tormıym, şunduk kaytıp kitäm!..

Menä şulay dide Tahirga baldızı. Tahir inde şak­tıy eçte, ämma iserä almıy intekte.

- Äye, baldız akıllırak şul,— dip kuydı ul, ryum­kasına eçemlek salıp. Restoran zalında, ayırım ber ös­täldä yalgızı gına söyläşep utırgan bu irgä berkem dä gacäplänmäde, berkem dä iğtibar itmäde, anı berkem dä kürmäde.

Tahirnıñ baldızı Säriyä ukırga kerergä dip yalgızı gına kilmägän ide. Avıldaşı, klasstaşı Tälğat isem­le ber malay da kilgän anıñ belän. Tarih fakultetına kermäkçelär ide ikese dä. Menä şul Tälğat, tulay torakka urnaşkan bulsa da, gel kilep yörde Tahirlarga. Änä şular arkılı, Säriyä belän Tälğat arkılı Minziläne tagın ber yaktan kürep, añlap alganday buldı Ta­hir. Ämma barıber töp sorauga cavap yuk ide: närsä buldı Minzilägä?

Sizde inde Tahir, sizde: aralarında nider bar ide yeget belän kıznıñ. Tik Minzilä monı ber dä önämäde. Tälğat kitep baruga uk:

- Bozau bit bu!..— Anıñ ätise Borhan abıy da şun­dıy ide,—dide.

Apası belän señlese arasında şaktıy bähäslär bar­dı Tälğat öçen. Şul bähäs, şul tartkalaşlarnıñ ber­sen Tahirga nıklap işetergä turı kilde. Tegelär nık kızgan, kürşe bülmädä Tahir barlıgın tämam onıtkan ide.

— Anıñ bit ätisen dä «Maçı Borhanı» dip yörtä­lär avılda! — dide Minzilä, señlesen üçekläp.— Bura buraganda da büränäne «mra-u-u, ikyau-u, öçyau-u» dip sa­nıy bit ul! Ä sin şunıñ malayı belän avızga avız kil­gänseñ. Yä äyt, tiñmeni inde ul siña?

— Apa!—dide Säriyä sulışı kısılıp. Tahir sizde: baldızınıñ bu süze ällä kayan, tirännän, yöräk türennän ük çıktı.— Döresen genä äyt äle, nik yaratmıysıñ sin Tälğatne?!

— Minme? Ni öçenme? — dip kabatlap soradı Min­zilä.— Min, señelkäyem, beläseñ kilsä, sineñ bähetsez bu­luıñnı telämim! Sin inde, içmasam, bähetleräk bul, mi­nem yalgışımnı kabatlama!

— Nindi yalgışnı?

— Minem yäşlek cülärlegemne! Keşene saylaganda, señelkäçem, dönyanıñ meñ törle yagın uylap, karap say­larga kiräk.

- Ni citmi siña apa?! Cizni şundıy äybät keşe, ul sine yarata, ülep tora sineñ öçen, can atıp tora, tagın ni kiräk?!

— Yarata, imeş!.. Yaratu belän genä barsa ikän bu dönya!

— Sin, apa, keşene genä tügel, üzeñne dä yaratmıy başlagansıñ häzer. Sin inde, şulay bulgaç, iñ elek üzeñ öçen kaygır, minem öçen kaygırma!

Minzilä señlesen közge karşına tartıp kiterde:

— Änä, karale, kem ul anda, közgedä, yä, äyt, kem ul anda?!

— Min,— dide közgegä karap aptırap kalgan Säriyä — Min... Şunnan ni bulgan?..

— Yuk, señelkäyem, sin tügel, Säriyä digän kız tügel bu közgedä! Anda — sineñ apañnıñ yäş çagı! Yülärdän dä yülär çagı! Näq menä şundıy idem min dä kayçan­dır. Min änä şundıy çaklarımnı yukka äräm ittem. Ber­nindi rähät tä kürmädem min şul cülärlegem arkasında. Min sineñ öçen genä tügel, änä şul ärämgä kitkän üz yäşlegem öçen dä kaygıram.

Bu söyläşüdän soñ Tahir baldızın tulay torakka ozatıp kuydı.

— Monda kalmıym,—dip kitep bardı ul çakta Sä­riyä.—Anda, tulay torakta, iptäş kızlar da bar, şular belän torırmın, äzerlänergä dä caylırak bulır,—dide.

Säriyä konkurstan ütä almadı. Tälğat tä... İkese ber­gä avılga kaytıp kittelär. «İkençe yılga kiläbez, barı­ber keräbez»,— didelär.

Tahir ryumkasına şärab agızdı, başın artka taşlap eçte häm kinät siskänep, aptırap kaldı: karşısında baldızı Säriyä utıra ide. Küzgä kürenäme ällä?.. Tahir başın çaykap kuydı: küzaldındagı toman pärdäse yukar­ganday buldı. Yuk, karşısında Säriyä tügel, läkin aña bik tä ohşagan, sap-sarı çäçle, zur zäñgär küzle ber kız utıra ide.

— Sin gel şulay karañgı çıraylımı, abzıy ke­şe?—dide kız. Anıñ bu tupas söyläşüendä, iskitmägän kıyafät belän utıruında ällä nindi kırgıy ber matur­lık ta bar ide.— Restoranga, minemçä, kara köyep utırır öçen tügel, küñel açar öçen kerälär. Kıstasagız, beraz eçäm.

— Gafu it... Gafu itegez...— bu kötelmägän yañalıktan çak kına kauşap kalgan, üz uylarınnan äle ayırılıp kına kilgän Tahir, aşıgıp, kız aldındagı ryumkaga şärab saldı.— Min bit, onıtılıp kitep, bötenläy şäy­lämägänmen, gafu...

— Ä yukka uylanıp utırasıñ, abzıy. Uylanu häzer modada tügel.

Kız, Tahir eçemlek salgan ryumkanı irennärenä çak kına tigezep, vak-vak yotımnar belän eçte.

Tahirga küñelleräk bulıp kitte. Yalgızı gına, küpme eçep tä iserä almıyça, küñelsez uylarga tarıp utırgan­nan soñ, yänäşäñdä söyläşer keşe buluı rähät ide.

— Sin miña açulanma, abıy keşe, minem öleşemä kerde bu, dip. Käyef yugrak çak ide minem...— Kız neçkä barmakları belän kulındagı ryumkasın äyländerde.— Tugan könem minem bügen...

Kız aldaşa ideme, yukmı — monısı Tahirnı böten­läy kızıksındırmadı. Häyer, bu minutta ul aldaşu-aldaşmau mäsäläsenä bötenläy bitaraf ide.

— Niçä yäş tuldı inde siña? —dide Häbir, üze dä şunda uk «sin»gä küçep.

— Uncide,— dide kız.— Öydä minem tugan könne bäyräm itep kaldılar. Ä min çıgıp kaçtım menä... Cäl, sıyları şäp, täm-tomnarı bik küp ide.

Tahir bäräñge belän kızdırılgan it salıngan tälin­käne kıznıñ aldınarak ette:

— Sin aşa, kabıp kuy. Bälki tagın kiterterbez?

— Kesäñ röhsät itsä...

— Röhsät itä beraz,—dip yılmaydı Tahir. Annan soñ kinät sorap kuydı: — Ä sin nigä alay, uylamaska kiräk,diseñ?

Kız soruga sorau belän cavap kaytardı:

— Ä sin kem bulıp eşliseñ? Berär naçalnikmı?Ällä...

— Min — ğalim,—dide Tahir. Anıñ, ni öçender, bu kız belän açılıp söyläşäse, küñelen azga gına bulsa da buşatası kilä ide.— Sin fän keşelärenä niçegräk karıysıñ?

Kız irennären tursayttı:

— Barmak arasınnan karıym,— dide.— Ä nindi fän belän şögıllänäseñ?

— Filosfiyä, ictimagıy fännär tarihı, sotsial psi­hologiyä häm başka närsälär şunda...

— Miña oşıy,—dide kız.—Sovremenno! Cämgıyät zakonnarı, aralaşu problemaları, ğailä, mähäbbät... Go­mumän, sez bik kızıklı keşe bulırga tiyeş. Filoso­fiyä — tormışnıñ näq üze.

- Läkin tormış bez uylaganga karaganda şaktıy katlaulırak şul, señel.

— Beläm. Öyrängän sayın, yaña kanunnar açkan sayın, tormışnı añlau tagın da katlaulana gına bara. Şuña kürä öyränmäskä kiräk anı. Bötenläy kagılmaska. Niçekbulsa, şulay bara birsen, şulay bulıp kala birsen. Kileşäseñme?

— Yaramıy. Alay itsäñ, bötenläy haos kilep çıgar ide.

— Çıksın. Haos kayber kanunnarga karaganda küp tap­kırlar kızıklırak.

Tahir, böten gäüdäse belän tartılıp, kızga yakınrak urnaştı, aña turı karap:

— Sin, señel, şundıy itep söyliseñ, äyterseñ üzeñ­neñ äzer teoriyäñ bar,— dide.

Kız da aña tabarak tartıla töşte häm üçekläp yıl­maydı:

— Ä ul teoriyä çınnan da bar! Min anı üzem uylap çıgardım. Kayberäülärgä karşı kuyar öçen.

— Kızık. Nindiräk teoriyä ul? Häm kemnärgä karşı kuyasıñ inde sin anı?

— Ätigä karşı,— dide kız.— Häm tagın bik küplär­gä.— Annan soñ kulın seltäde.— Äydä, eçik lutçı!

— Äydä soñ! Tugan köneñ belän sine...

Bu yulı alar ryumkaların çäkeşterdelär. Kız yänä vak-vak yotımnar belän, sözep kenä eçte, annan soñ to­manlı küzläre belän Tahirga töbälde:

— Yaratkan keşeñ barmı, abıy?

— Min öylängän keşe,— dide Tahir.

Kız yänä irennären tursaytıp, üçekläp kölde:

— Öylängänme, yukmı dip soramıym min sinnän! Yaratkan keşeñ barmı, dim. Ayırmanı toyasıñmı?

— Ä sineñ? Barmı yaratkan keşeñ?

— Min yaratuga da, mähäbbät digän närsägä dä ışan­mıym,— dide kız, näfis, ap-ak barmakları belän östäl cäymäsen sıpırıp.— Yaratu keşeneñ ayak-kulın gına bäyli. Ä häzerge zamanda keşe irekle bulırga tiyeş. Histän arıngan sayın keşe köçleräk bula bara. Üzeneñ barlık iğtibarın üzenä genä yünältä, maksatına taba bara. Ä yaratu, kemgäder tabınıp yäşäü, kemgäder bäyle bulu — iregeñne cuyu digän süz.

— Yuk, señel, yu-uk,— dip başın çaykadı Tahir, üze kıznı balasıtıp yılmaydı.— Üz-üzeñä genä töbälep yäşäü keşene yarlı itä. Bu bit bötenläy yalgız bulu, yapa-yalgız kalu, üz ihtıyarıñ belän yalgızlık zindanına kerep bik­länü digän süz! Keşe yaratırga tiyeş. Keşe yaratuı belän köçle.

— Kiresençä,— dip kırt kiste kız, Tahirnıñ anı balasıtıp äytkän süzlären sizmämeşkä salıştı.— Üz-üzenä genä töbälep yäşägän keşe üzen dä, dönyanı da kübräk häm tiränräk añlıy. Teliseñme, min siña biyep kürsätäm?!

Kız cähät kenä urınınnan kuzgaldı.

— Karap tor, abıy! — dip, zaldagı biyüçelär ara­sına barıp kuşıldı. Anıñ sap-sarı çäç tolımnarı ki­nät kenä alga taba sirpelep töşte. Allanıp-alsulanıp kürengän yöze, yäp-yäş çırayı şul çäç tolımnarı ara­sında kümelep kaldı, nindider serle maturlıkka tö­rende. Sıgılmalı buy-sını, zal buylap taralgan köy-agışına kuşılıp, äkren genä tibränä, kaltırana baş­ladı.

Tahir anı gacäplänep, ise kitep küzätte. Kıznıñ häräkätlärendä aña hiç tä tanış bulmagan, ul añlap, toyıp beterä almagan nindider ber säyer güzällek, serle häm tılsımlı avaz bar sıman ide. Anıñ biyüe, häräkät­läre yänäşädä biyep yörgännärneñ häräkätennän ayırılıp tora, Tahir kıznıñ bu biyüendä üzençälekkä, kabatlan­mauga omtılu, tarsınmau, irekle bulırga teläüne kürep-toyıp aldı. «Sin kübräk eçteñ bugay, Tahir...» — dide ul üz-üzenä, şuşı kıznıñ buy-sınına, kıyafätenä çın-çınlap soklanıp, kızıgıp utıruın añlap. Läkin şunda uk bu uynı başkası alıştırdı: «Ä bit nindider serle, sihri dönya bar şuşı biyüdä! Üz fälsäfäsenä üze ışanıp, üz ışanganın döres dip yäşäve çagıla tügelme anıñ şuşı häräkätlärendä?! Ul — bäysez! Ul monda ber­kemgä dä, hätta üzenä soklanıp utıruçılarga da bäyle tügel. Alarnıñ karaşlarınnan ul oyalmıy da, çirkan­mıy da. Ul — köçle!.. Keşe barı tik üz köçenä, üzenä ge­nä ışanıp yäşärgä tiyeş. Şuşı kurkınıç fälsäfäne kabul itkän, üzeneñ yäşlek cülärlege, nayanlıgı belänme, ällä çınlap ta üze tatıgan sabaklar aşa inangan­mı— ämma barıber ul şuşı fälsäfägä artık yäşli tap bulgan — artık yäşli ışangan bu kız. Häm şuşı ışanu bügen anıñ kükrägendä tibrälä. Keşeneñ hissezlege — anıñ köçe.

Tahir tagın şuña iğtibar itte: zaldagılarnıñ tör­le yäştägese törleçä bii ide. Ä kız... Kız isä üze belän yänäşädä kara-karşı biyegän yegetne ällä kürde, ällä kür­mäde — bötenläy iğtibar da itmäde. Ul barı tik üzenä genä töbälgän, üzen genä kürä, üzen genä işetä, üzen genä toya sıman ide.

— Yä, niçek?! —dip yılmaydı kız, kire äylänep kil­gäç.— Yarıymı?!

— Äye...— dip suzdı Tahir.— Sineñ belän bähäslä­şüe avır, señel.

— Borçılma, ber sin genä tügel, äti dä miña gel şu­lay di. «Sineñ belän bähäsläşkänçe, bagana belän söy­läşep toruıñ artık»,— di.

— Döres äytä, dimäk. Ätiyeñ kem bulıp eşli sineñ?

— Yuk, kiräkmi, äytmim. Zur keşe ul. Härhäldä, üze şulay dip uylıy, häm anıñ yänäşäsendäge kayberäülär şulay uylıy. Min bit ätisez diyärlek üstem. Anıñ öydä bulgan çagın häterlämim dä kebek. Yal könnärendä genä küreşkäli idek. Bervakıt, altınçı klassta ukıganda mikän, därestän kaçıp kittem dä, äti yanına çaptım. Ul politik mäğarif yortında nindider zur cıyılışta dok­lad söylärgä tiyeş ide. İñ artkı rätlärneñ bersenä ke­rep utırdım. Tıñlıym. Ul söyläde, yalkınlanıp, därt­länep söyläde. Zur-zur abzıylarga, citdi abzıylarga akıl öyrätte. Barısın da açulandı, eşlämisez, eşli belmisez, dip sükte. Nindider ber filosofnıñ süzlären misal itep kiterde. Yäş buınnı zamanga layık itep tär­biyälik disäk, iñ elek bez härkaysıbız üz kızınnan, üz malayınnan başlarga tiyeşbez, dide. Minem şulçak urı­nımnan torıp: «Äti! Min sine bik sagındım, sine kay­çan kürermen ikän?!» dip kıçkırasım kilde. Ul bit haman-haman cıyılışlarda... Min şulay üstem. Ä berva­kıt, üsä töşkäç, äti belän bik nık talaştım. Vak kına närsä arkasında inde şunda... Ul miña bik nık cike­rende: «Ähä! İnde sin üsep citteñmeni?! Ätiyeñä karşı äytäseñmeni?!» — di. Min äyttem: «Äye, üsep cittem. Sinnän başka üstem, häzer dä sinnän başka yäşärmen!» — didem. Häzer, şunnan soñ, ul minem belän sagrak söylä­şä. Minem öçen änine genä açulana.

— Alay-y-y... Dimäk, sineñ bügenge süzläreñ, bügeng usal fälsäfäñ — ätiyeñä açuıñ kilüdän genä?

— Yuk,— kız irennären teşläde.— Bu açu kilü yanında häzer äti — çüp kenä... Min häzer küp närsälärne kü­ralmıym. Äti äytä: «Min bit sineñ öçen tırışam, bar eşlägänem, bar tapkanım sineñ öçen»,— di. Ä min menä anıñ şul tırışlıgın kire kagam. Tugan kön mäclesennän dä yüri kaçıp kittem. Alar anda üzläre, üz işlär cıyılgan. Yaratmıym. Küñelsez alar belän. Äydä, eçik lutçı!

Tahir ryumkasın çäkeşterde, yotılıp eçte. Anı çınlap iseräse, citdi närsälär turında tügel, cıyın tuzga yazmagan närsälär turında söyläşäse, onıtılası kilä ide. Ämma ul, üze dä sizmästän, haman citdi bulıp kaldı:

- Äye şul, señel,— dip kaş cıyırdı.— Sineñ buın şulayrak şul: küp närsäne kire kaga, ä şunıñ urınına bernärsä dä täqdim itä belmi...

— Närsäneder täqdim itäçäk buınga qadär başta äle barısın da beryulı kire kaga belä torgan buın ki­lüe kiräk! — dide kız, anı kinät bülderep.— Barısın, barısın da kire kaga ala torgan buın!

— Kire kagu ciñel... Ä menä nider täqdim itü, yul kürsätü şaktıy avır.

— Hı!.. Menä siña kiräk bulsa filosof! — dip üçek­läp, ürtäp kölde kız.— Ägär avır ikän, nigä dip yul kürsätergä alınasız? Menä sin, ğalim keşe, filosof keşe, üzeñ dä belmägän kileş, nigä dip keşelärgä yul kürsätergä alındıñ? Kem kuştı, kem soradı sinnän? Minem äti dä äytä: «Bez äle moñarçı ütelmägän, taptal­magan, keşe ayagı basmagan sukmaktan atlıybız, yaña tor­mış, yaña cämgıyät tözibez, şuña kürä adaşular, yalgışular da bulgalıy. Ämma bez halıknı döres yulga alıp çıgarga tırışabız, bezneñ eş bik avır»,— di. Üze zar­lana, üze borçıla, üze köne-töne can-färmanga çaba. Ä kem kuşkan aña halıknıñ başına menep utırırga, kem annan üzenä yul kürsätüne soragan? Üzläre belmi­lär, üzläre keşelärne öyrätergä alıngannar. Menä şu­nı añlamıy minem äti. Häm, mögayın, inde añlıy almıy­dır da...

— Kızık kız sin,— dide Tahir, nihayät iserä baş­lavın sizep.

— Kızık. Miña äti dä gel şulay di. Üzenä ohşama­ganım öçen ürtälä. Ä min anıñ üzen öyrätäm: aña Ge­gelneñ fälsäfäsen añlatam. Ul miña gel aptırıy, mine çın yülärgä sanıy. Ä üze min belgän qadär dä belmi, min añlagan qadär dä añlamıy. Ul barısı öçen dä üzen genä cavaplı sanıy. Yänäse, dönyada niçek yäşärgä kiräklegen ul gına belä, ul gına uylap taba; ul gına uylap çıgara. Ä bit inde aña qadär dä dönyanıñ iñ akıllı, keşeläre niçek yäşärgä, tormışnı niçegräk korırga, däülätne ni­çegräk tözergä kiräklege turında ğasırlar buyına uylan­gannar, baş vatkannar. Minem äti änä şul hakta beler­gä dä telämi.

— Sin üzeñ bolay nık sukalıysıñ fälsäfäne,— di­de Tahir, bu yulı inde citdi süzdän şayartu aşa kaçar­ga teläp.— Ukıysıñ bulsa kiräk?

— Kız anıñ şayartuına iğtibar itmäde:

— Berençedän, kaysı fälsäfäne belüem turında so­rıysıñ, abzıy? Alar bik küp bit, fälsäfälär.

Tahir yılmaydı: anıñ inde bähäsläşäse kilmi, anıñ barı tik şuşı kıznı tıñlap kına utırası kilä, dönya­ga şuşı kıznıñ küzläre aşa bagası kilä ide. Kızıp söyläşkändä bu kıznıñ küzläre zur bulıp açılıp-açılıp kitä, kıygaç kaşları uynap-uynap ala, çiyä kebek alsu irennäre meñ törle ävereleş yasıy ide.

— Yuk, sin kölmä, kaysı fälsäfä, nindi fälsäfä tu­rında äytäseñ sin?

— Şul çın fälsäfäne, keşelek fälsäfäsen äytäm inde,— dip kotıldı Tahir kıznıñ bu taläpçän soravın­nan. Kız aña barmak yanadı:

— Abzıy... Bu zamanda... Nindi keşelek fälsäfäse ul tagın bu zamanda? Kayda ul, kürsät sin anı miña. Menä sin, filosof, äytäseñ: sezneñ buın da sezneñ buın, diseñ. Ä menä sezneñ buın närsä? Sineñ üzeñä şulay toyılmıymı: sezneñ buın bit äle hätta kire kagarga da öyränmägän, kıyulıgı da, därte dä bulmagan buın tügel­me? Şulay, abzıy... Ägär dä ğasırlar küzlegennän kara­sañ, alay buınnarga ayırıp torunıñ kiräge dä yuk: ğasır­lar öçen bez barıbız da ber buın — eşleksez, tärbiyäsez häm mäğnäsez ber buın bulıp kalaçakbız. Bez barıbız da barı tik näsel kaldıru digän egoistik ber hiskä ge­nä iyä bulgan mänsez buın.

— Niçek? — dip kabatlap soradı Tahir häm aynıp kitkändäy buldı.— Sin inde näsel kaldıru digän iñ izge teläkne dä egoistik hiskä kertä başladıñmı? Bik katı yalgışasıñ, bik nık yalgışasıñ, señel!

— Şayarma, abzıy! — dide kız, anı bülderep.— Sin üzeñ äytteñ: keşelek fälsäfäse isemennän söyläşäbez, dideñ. Ä ul fälsäfädä, üzeñ beläseñ, näsel kaldıru te­läge belän tormış kaldıru omtılışı ikese ike törle bäyälänä. Ni öçen häzerge yäşlärneñ kübese üz ata-anaların ğayepli? Çönki alar sizä: ata belän ana, kayçan­dır, yäş çaklarında, üzläreneñ egoistik hisläre — cen­si hisläre näticäsendä ğailä korgan. Ğailä oyışkan, ir belän hatınnıñ şul uk egoistik hise — näsel kaldıru teläge — dönyaga bala tudırgan. Barı tik şul gına.Ä inde zurrak töşençälärgä küçerep isäpläsäk, buınnar arasında da şundıy uk egoistik hislär yata: ber buın ikençe buınga näsel kaldıra. Näsel, barı tik näsel genä, ä tormış kaldırmıy. Ägär dä ber buın ikençesenä tormış kaldıra torgan bulsa, niçämä-niçä ğasırlar buyına tereklek itkän keşelek mondıy mäğnäsez tormışta yäşär idemeni?! Dönya küptän maturlanır, yäşäü dä küp tapkırlar küñelleräk bulır ide.

Tahir şunı toydı: bu kızdan älege süzlärne, älege uylarnı kötmägän ide ul. Ber buınnıñ ikençe buınga näsel yäki tormış kaldıruı... Anıñ bu turıda uylap-uylap kuyganı bar kebek ide, ämma nıklap, centekläp fiker yörtkäne yuk ide äle. «Ä bit ul minem studentım bulırlık gap-gadi ber kız,— dip eçtän genä körsende Tahir.— Yäş äle, yäşel äle, üze mine akılga öyrätä bit...»

— Yarar, señel,— dide ul, kinät açılıp kitep.— Äy­dä, andıy küñelsez äyberlär turında söyläşmik, fäl­säfägä artık birelmik äle. Döresen genä äytkändä, bolay da käyefsez yörgän çaklar minem. Çınlap äytäm.

Kız anı añladı. Şunda uk anı yarım şayarıp, yarım üçekläp äytelgän soraular belän kümep taşladı:

— Käyefem yuk diseñme? Närsä, eçep aynıtkıçka eläk­teñme ällä? Eşeñä yazu kildeme? — Tahirnıñ baş çayka­vınnan soñ yänä tezep kitte: — Tugannarıñ avırıymı? Üzeñ hastaga kaldıñmı? Yukmı? Alaysa, abzıkayım, si­neñ kaygıñ ber genä inde: hatınıñ belän bozılışkan­nıñ sin! Yäle, yäle, bir äle kulıñmı! — Kız anıñ uç töpläre buylap barmakların yörtte.— Da-a, abzıy canıkayım, hatınıñ belän borçak peşmi ikän sineñ...

Tahir anıñ bu süzlärennän siskände. Kız, Tahirnıñ küzlärenä tup-turı karap, zähär yılmaya ide.

— Äydä, eçik...— dide Tahir, süzne ikençegä borırga aşıgıp. Üze kabalana-kabalana ryumkalarga eçemlek saldı.— Bähet telim siña, tugan köneñ belän kotlıym sine tagın ber tapkır!..

— Rähmät, bik zur rähmät! — dide kız çın küñelen­nän. Yözendäge älege zähär, üçekle yılmayu sürelä töşte, ämma yugalmadı.— Menä sin, abzıy,— dide kız, çäkeşte­rep eçep kuygaç,— mine gel bar närsäne dä kire kaga tor­gan, ber närsä dä täqdim itä belmägän buın väkile dip äytteñ inde. Yuk, yalgıştıñ sin. Täqdim itä beläm min. Tik başta ber närsäne açıklarga kiräk: sin kurkakmı, yukmı?

— Belmim bit... Mögayın, ul qadär ük kurkak tügel­der...— dide Tahir, bu kötelmägän sorauga gacäplänep. Çınnan da kurkakmı, yukmı ikänlekne açıklıysı bar tügelme? Şulay uyladı ul, annan son kisterep äytte: —

Yuk, señel, kurkak tügel min!

— Alaysa, kittek minem belän!

— Kaya?!

— Kurkak bulmagan keşe şundıy sorau biräme? — Kız Tahirnı urınınnan cilterätep diyärlek kuzgattı.

Ofitsiant belän niçek alış-bireş yasauların, yulga ni­der aluların, restorannan niçek çıgıp kitülären, ko­çaklaşıp, ber-bersenä nık totınışıp uram urtasında «taksi» tuktatıp toruların Tahir bötenläy sizmi dä kaldı kebek. Ul bötenläy şuşı kıznıñ ihtıyarına iyärde, tulısı belän anıñ irkenä buysındı.

— Menä, bezneñ ocmah ta, tämug ta şuşında bula çak! — dide kız, «taksi» maşinası alarnı Kazan yılgası yarında kaldırıp kitkäç.— Şulay, abıy, kurkak bulmasañ, monda kalıyk. Min barıber öygä kaytmıym bügen...

— Kalıyk! — dide Tahir, gayrätlänep häm isärlänep. Ul inde «kurkaklık» süzenä üzençä yarsıp ölgergän, başındagı hämer anı kuzgatkan, üzeneñ kurkak bulmavın isbatlar däräcägä citkergän ide.

Yar buyındagı şomlı karañgılıknı da, Üzäk park yagınnan işetelgän muzıka tavışın häm kıçkırış-söyläşne dä, yarga bärelep çupıldagan dulkın avazın da kayandır agaçlar arasınnan, zirat yagınnan ber kız ba lanıñ can açısı belän «Äni-i-i!..» dip kıçkıruın d alar işetmädelär, toymadılar, kürmädelär. Alar bu mi­nutlarda barı tik üzlären genä kürä, uzlären genä işetä, üzlären genä toya häm barı tik üz-üzlären genä kaygırta ide. Abına-abına, yıgılmaska tırışıp, yänä ber-­berenä totınışıp-asılınışıp, tekä yardan aska — yılga-çitenä qadär töştelär. Kız berözleksez kölde, üz isereklegenä üze kinänep isärlände, Tahirga yabışıp, bögelä-sıgıla şarkıldadı.

Şomlanıp-karalıp kürengän agaç käüsäläre, cılı avgust töneneñ ärsez häm sak yoldızları, Kazan yılgası aşa salıngan küperneñ cemeldävek utları, yılganıñ kayandır töşkän ut yaktısında kömeşlänep torgan vak dulkınnarı alarnı isläre kitep, säyersenep küzätä, böten iğtibarın alarga yünältä sıman ide. Tik monı alar üzläre belmi, toymıy, añlamıy häm belergä dä, añlarga da telämi kebek ide.

— Uçak yagıyk! — dide kız. Bergäläp, yänä abına-sörtenä, kıçkırıp köleşä-köleşä yar buyınnan çıbık-çabık cıydılar. Tahir şırpı kabızdı, tırıştı, ber sünderep, ber yandırıp, nihayät uçak tergezde.

Uçaknıñ yalkını cılı ide, yaktı ide. Alar ber-berenä yılmaep karaşıp aldılar. Yözläre yaktırıp, matur karalıp, tılsımlı bulıp kürenä ide.

Uçak yanına utırgaç kız Tahirga yılıştı:

— Siña rähmät, abıy,—dip, anıñ kuyınına kerde. - Mina bik rähät häzer...—dide. Annan soñ ul, başın Ta­hirnıñ kulına salıp, nider uylanıp yattı. Tahir däş­mäde. Anıñ üzenä dä rähät, bik rähät, äytep betergesez rähät ide.

Kız äkren genä cır başladı:

Vstretilis dva odinoçestva,

U dorogi razveli koster.

A kostru razciğatsya ne hoçeteya,

Vot i ves, vot i ves razgovor...

Kıznıñ tavışı matur ide. Tahir anıñ cırın tın kalıp, izeräp tıñladı. «Ä ni öçen soñ söyläşkändä anın tavışı bu qadär ük matur yañgıramıy? — dip ki­nät üz-üzenä şundıy sorau birde Tahir. Annan soñ, üze ük cavap ta taptı.— Şulay... Cırda açıla ikän keşe­neñ küñele...»

Kız urınınnan kinät kuzgaldı:

- Äydä, eçäbez! Sin, abzıy, minem tugan kön ikänne bötenläy dä onıtıp cibärdeñ bugay?

Restorannan çıkkanda algan şeşäneñ avızınnan çi­ratlaşıp eçtelär. Tahirga rähät, cılı ide. Ul üz kuyı­nında şuşı yäp-yäş kıznıñ kaynar tänen toydı, ir­kenlektän, ayırımlıktan, tön belän häm şuşı säyer kız belän yalgız kaludan iserde.

- Ä şulay da sineñ başta bügen nindi kaygı? — di­de kız anıñ iñenä başın salıp.

— Söyläp kenä añlatırlık tügel,— dip körsende Ta­hir. Kız, anıñ tezlärenä başın salıp, çalkan yattı:

— Kaygı iyäse ikän sin, abıy... Ä sin belmiseñme, küktä niçä yoldız bar?

— Belmim. Çınlap belmim! — dide Tahir häm alar ikese dä kıçkırıp köldelär.

Kız, kükkä karap, yoldızlarga tekälep, ozak kına süzsez yattı. Annan soñ, kütärelä töşep, Tahirnıñ iren­närennän übep aldı. Äkren genä, tınıç kına ak kofta­sınıñ öske töymälären ıçkındırdı.

— Kaygı iyäse sin bügen... Äybät keşe sin... Bügen min sineke!..

Tahir şul mäldä kıznıñ koçagında kaldı. Anıñ därtle kaynar sulışınnan, tuñıp öşegän kebek kaltı­ranuınnan Tahirnıñ başı äylände, tını kısıldı. Üzenä tartkan, üzenä çakırgan nazlı-yomşak kullar, aşıgıp pışıldagan irkä süzlär, kükräkkä häm tängä kerep sıyıngan sıgılmalı häm tıgız gäüdä, sirpelep töş­kän, avızga-irengä kerep intektergän çäçlär, huşbuy hämyäş tän ise — bolar barısı da bergä cıyılıp, Tahirnı kayadır läzzätle buşlıkka, zäñgär diñgez tösläre, yäşel bolın isläre belän tulgan gacäyep ber tomanga batıra­lar ide. Häm Tahir, älege buşlıkta tayanır urın tabaalmıyça, kinät siskänep, kıznıñ yözenä tekälde. Alarnıñ küz karaşı ber genä mizgelgä, ämma bik yakınnan oçraştı. Alar - ber-berse belän bügen oçraklı räveştä genä küreşkän, kötmägän-uylamaganda tanışıp yakınaygan ike zat - bu mizgeldä ber-berenä ike yaktan, ike karañgılıktan karap toralar ide. Şunı, şuşı halätne toyıp ölgergän Tahirnıñ başına kinät kan sauganday buldı. «Menä ul, menä ul sineñ bäheteñ häm bähetsezlegeñ!—dip uyladı ul häm älege uylar, kan agışı belän bergä, anıñ baş miyenä kerep tuldı, çigäsen kıstı.— Menä ul — sineñ işe ğalimnärne uylandırıp intekter­gän, kalın-kalın kitaplar yazdırgan yäş buınnıñ ber väkile. Anı bügen bernärsä dä kurkıtmıy. Ul bügen si­neke bulırga teli. Läkin irtägä inde ul sineke bulmaya­çak. Ul irekle häm azat, ul üz yulı belän kitäçäk. Ul üzeneñ yalgışların da üz iregenä, üz azatlıgına kay­tarıp kaldıra, aklıy. Ah, anıñ bu näfis, yomşak kul­ları nindi köçle! Ah, anıñ bu serle häm isär karaşı: niçek tirän! Ä sin?.. Sin — köçsez. Sin üz fälsäfäñne inanganıñnı barı tik teldä, käğazdä genä yaklau mömkinlege belän yäşiseñ. Sin anı eştä, çınbarlıkta, üz tormışıñda kürsätä dä, isbatlıy da almıysıñ! Bügen sin — iñ köçsez häm iñ mesken adäm — menä şuşı kızaldında, irekle häm azat zat aldında ciñelep kalaçak­sıñ. Sin, süzdä ber törle söyläp, çınında isä anın fäl­säfäsenä buysınaçaksıñ!..»

Tahir, üzeneñ karaşın yäşerer öçen, çıtırdatıp küz­lären yomdı, aşıgıp-aşıgıp kıznıñ mañgayınnan, bit­lärennän, küzlärennän üpte. Häm, şulay uk aşıgıp.

— Kiräkmi, señelkäş!.. Kiräkmi!.. Sin närsä?! Närsä sin?! Bez bit sineñ belän bik yakın duslar... Bez bit... Bez bit yugarırak bulırga tiyeş!.. Kiräkmi, señelkäş...- dip kabatladı.

Kız ozak yıladı.. Tahirnıñ kükrägenä kaplanıp, ber üksep, ber tınıp, ozak sulkıldadı. Tahir sizde: savıktıra torgan, çistarta torgan, tınıçlandıra torgan kersez küz yäşläre ide bu.

— Sineñ yaratkan keşeñ bar ideme, abıy? — dide kız, yılap tuygaç, häm bu yulı ul Tahirnıñ küzenä turı karamadı.

— Bar ide señlem...

— Minem dä bar ide.

Tahir, ägär dä bütän çak bulsa, kıznıñ bu süzlären­nän kölgän bulır, yä şunda üget-näsihät birep: «Kit­sänä, sineñ kebek yäp-yäş kızga şundıy süzlär söyläü yarıymı?! Sineñ äle böten yäşlegeñ alda, tormışıñ al­da bit!» —dip yuatkan bulır ide. Läkin ul kölmäde dä, yuatmadı da. Alar bügen ikese dä ber ük häldä, bertigez däräcädä, ber ük törle bähetsezlektä idelär.

Kız yänä yoldızlarga karap yattı. Annan soñ kinät sikerep tordı:

— Su koyınasım kilä! —dide. Sin koyınasıñmı?

Üze, Tahirnıñ cavabın da kötep tormastan, yar buyı­na taba kitte, su çitendä tar çalbarın, yuka koftasın salıp taşladı, sunı çupıldatmıyça, sudan çirkanmıy­ça, äkren genä eçkä taba kerep kitte, tönge sunıñ karañgılıgında erep, äkiyäti şäülä genä bulıp kaldı. Anıñ gäüdäse, buy-sını, iñnärenä cäyelep töşkän çäç tolım­narı - barısı da bergä kuşılıp, Tahirnıñ küzaldında kaldı, häm anıñ, Tahirnıñ, küñelendä nindider ber rähätlek, çayalık, malaylık, şatlık kalkıp çıktı.

— Äy! häy-y, su anası!..—dip kıçkırdı ul älege şäülä artınnan.—Kayda minem altın tara-ak-ak-k?!

Häm Tahir, malaylarça şatlanıp sikerä-sikerä, kul­ların bolgıy-bolgıy, yar çitenä taba çaptı, çapkan şäp­kä ös-başın salıp ırgıttı, kıçkıra-kıçkıra, sunı çäçrätä-çäçrätä kız artınnan yılgaga taşlandı...

Koyınıp çıkkaç ta uçak yanında cılınıp utırdılar. Uçak äle sünep-sürelep citmägän, ä alar ikese dä der-der kaltırıylar, ikese dä bähetle yılmayalar ide. Tuzan­ga, çüpkä batıp, aunap-cimerelep yatkan bülmäne çistartıp-yuıp çıkkan keşe idängä ayak basarga niçek kurkıp torsa, alar da şulay, ber-bersenä däşärgä kıymıyça, şaktıy ozak utırdılar. Alarnıñ şulay utırganın inde sünep bargan uçak ta, kükkä sibelgän yaktı häm sürän yoldızlar da, yılga aşa salıngan küperdä cemeldägän utlar da, yar östennän işelep töşärdäy bulıp utırgan agaç käüsäläre dä kürep, ise kitep karap tordı kebek. Nihayät, kız äytte:

— Utka tabındık, suga tabındık - bez bügen mäcü­silär, abıy! — dide. Üze Tahirga yılmaep karap kuydı. Tahir haman da tuñıp-kaltıranıp utırgan kıznıñ iñ­närennän koçtı, üzenä yakınrak tarttı:

— Äye, señlem, bez bügen mäcüsilär...— dip kabat­ladı.

Tañ aldınnan alar şähärgä kütäreldelär. Ällä ada­şıp yörgän, ällä çınnan da keşelärgä märhämätle bul­gan «taksi» şoferı alarnı şähär üzägenä qadär alıp kayttı. Çönki, üzeneñ äytüençä, kız näq menä şunda töşep kalırga tiyeş ide. Ul maşinada barganda da ba­şın Tahirnıñ iñenä salıp kayttı, küzlären yomıp, yokı tämen toyıp, eçtän genä, küñelennän genä närsäder äytep, nindider köy cırlap bardı. Töşep kalır aldınnan, ürelep, Tahirnıñ bitennän üpte, bütän ber süz äytmiçä işekne yaptı. Läkin Tahir anı maşina kuzgalı kitkänçe kire açarga ölgerde:

— Señlem! İsemeñ niçek buldı sineñ? Soramadım da bit?! — dip kıçkırdı.

— Min sine üzem ezläp tabarmın!..— dip cavap kaytardı kız häm anı kul bolgap ozatıp kaldı.

Minzilägä üzeneñ uncide yäşlek kız belän übeşüen äytkändä änä şul säyer, töş kebek serle, äkiyät kebek tomanlı vakıyganı küzaldında totkan ide Tahir. Älege kıznı ul bütän oçratmadı, kürmäde, söyläşmäde. Ämma ul - Tahir isemen dä belä almıy kalgan kız - kayda­dır şuşında, yakın tirädä genä yörider kebek toyıla ide aña. Tahir kayçan uramda artına borılıp karıy - ar­tınnan älege kız atlap kilä sıman. Ber törkem yäşlär ütep barsa — Tahir yänä şunda tekälä: kıznıñ tanış buy-sının şul törkem arasınnan ezli. Kayçak ana ohşaşrak tösmer kürep, bötenläy çit-yat bulgan keşelärneñ yözenä tekälep karıy...

Ä, gomumän, häzer nider citmi, närsäder citenkerämi kebek Tahirga. Bälki näq menä şul kız belän söyläşkändäy açılıp söyläşü, küñeleñne buşatırday yakın keşe, anı añlarday dus citenkerämider? Bar ide bar ide Tahirnıñ andıy dustı. Häbir bar ide. Yugalt­tı, cuydı anı Tahir. Oçraştılar - ämma Tahir anı menä üz öyendä karşı alırga kurkıp tora. Nilektän şu­lay soñ bu dönya? Nilektän?..

Tahir, ürtälep, üzen ärnetkän närsälärne kabat-kaba kuzgatıp, ozak uylanıp yattı. Üzen tınıçlandırır öçen bulsa kiräk, ber-ber kuanıç kitererlek, şatlıklırak uy tabarga teläp intekte. Tırışa torgaç, nihayät, taptı: irtägä ul kaysıdır ber rayonga kitärgä, öydäge, ğailädäge bu kiyerenkelektän, Häbirneñ kunakka kilep çıgu mömkinlege turındagı gazaplı uylardan beryulı kotılırga tiyeş ide...

H

Bu könnärdä Minziläne dä borçıp torgan närsälär şaktıy ide. Anıñ äle küp närsälärne häl itäse bar. Şu­lar arasında ällä ni zur ähämiyätkä iyä bulmaganı, äm­ma berençe çiratta häl itelergä tiyeşlese Tahir belän kvartira büleşü mäsäläse ide.

Başta ul, kızgan mäldä, Tahirga bertavıştan, ber rättän äytep taşladı:

— Bezgä kvartira da, cihaz da kiräkmi! Barısı da üzeñä bulsın, siña kalsın! — dide.—Bez ulım belän küçenep kenä kitäbez. Tik, kara anı, Röstäm mäsäläsen­dä sudlaşıp-nitep yöri kürmä tagın!

Yuk, kızgan baştan gına tügel, uylap-ülçäp tä äyt­kän ide, älbättä, Minzilä kvartira turında. Çönki Sat­tarnıñ dürt bülmäle, kiñ, irken fatirı alarnı tulı­sınça sıydıra alır kebek ide. Şulay uk cihaz-mazarın da andıy kvartiraga monnan taşu mäğnäsezlek bu­lır ide dip uyladı Minzilä. Niçekter, bolar barısı da üzennän-üze añlaşıla - Minzilä, Tahirnı elekke ire bularak cälläp, kvartiranı da cihazlarnı da, başka vak-töyäk kiräk-yaraknı da aña kaldırıp kitärgä tiyeş kebek ide. Älbättä, şulay itsälär, Minziläneñ üzenä dä bik küpkä ciñelräk bulası ide. Ämma Sattar bit... Ul bütänçäräk teli...

— Mömkinlek barında büleşergä kiräk,— dide Sat­tar, bu turıda süz çıkkaç.— Çönki ul bülmä, irtäme-soñmı, Röstämgä kiräk bulaçak. Gomer tiz ütä ul, ulıñ üsep tä citär, yeget bulır, öyläner, başka çıgarga te­lär... Menä şunda inde, äytte diyärseñ, aña üz fatirı, ayırım yort-bülmä kiräk bulır. Gomer buyına bezneñ yanda yäşi almas bit inde ul. Yäşärgä telämäs... Barısın da aldan uylap eş itärgä kiräk şuña kürä.

Älege süzlärgä başta üpkäläp räncesä dä, tora-bara künde, ışandı Minzilä. Çınnan da Sattar uylamıy söylämäs, dip fiker yörtte. Şuña kürä, Tahir belän ayı­rılışıp kvartira büleşkäç, alıştırılgan kvartirada Minzilä üze propiskada kalırga häm Sattar fatirında yäşärgä tiyeş bulaçak ide. Menä şunısı kübräk räncet­te Minziläne.

Äye, Sattar beraz kırısrak keşe ul. Ä menä Tahir Minzilägä berkayçan da avır süz äytmäde. Minzilä al­dında ber gayıbe dä yuk, ber uylasañ, Tahirnıñ. Şulay uyladı Minzilä. Ämma şunduk üz-üzen akladı: «Ä mi­nem Röstämemneñ ni gayıbe bar? — dip ürtälde ul.— Bezbit Tahirnıñ üzen tügel, ä bälki anıñ üzençä yäşäven yaratmıyça taşlap kitäbez. Ä bezneñ bähetle bulırga, bähetle häm irken tormışta yäşärgä hakıbız bar, bar, bar!..»

Tahir menä şunı añlamıy. Añlarga da telämi. Ul barı tik üzeneñ käğazlärenä, fän digän närsäsenä kerep çumgan; ul, äyterseñ, bu fani dönyada tügel, ä bälki bö­tenläy bütän ber dönyada yäşi. Närsä eşli, ni yaza, nik yaza — belgän yuk. Ä gomer ber genä kilä. Ütä dä kitä ul gomer digäneñ, yünläp yäşi dä, rähät tä kürä almıy ka­lasıñ. Soñınnan ükenäseñ dä — soñ bula. Añlamıy, añ­lıy belmi Tahir şunı. Ä bit, yugıysä, ille genä yıl üt­käç tä şundıy sorau kuyılırga mömkin: bulganmı bu dönyada Tahir Korbanov digän keşe? Ällä yukmı? Bul­ganmı anıñ gıylmi eşläre? Kiräkme alar bu dönyaga? Kemgä kiräk bulır, kem kızıksınır ul çakta Tahir Korbanovnıñ eşläre belän? Ay-hay, monısın äytüe kı­en. Ä Tahir üze: «Min fän öçen yäşim, halık öçen eş­lim»,— digän bula. Kiräkme soñ ul halıkka anıñ fänni-açışları? Bu turıda Tahir uylamıy. Anıñ yazgan-sızgannarı, kalsa da, barı tik şul tuzanlı arhivlardagına kalır, mögayın. Ä keşelär haman üzlärençä yäşi bi­rer. Keşelärgä aş kiräk, kiyem kiräk, şatlık, küñel açu, dönya maturlıgın kürep kalu kiräk. Äye, şulay bulır: ille yıl ütkäç tä härkem, dönyaga kilgänenä şat­lanıp, bähetle tormışta yäşäp kalırga tırışır. Şunı añlamıy Tahir. Änä şul añlamavı belän üze dä gazap çigä, başkalarnı da intekterä. Ä bit keşe digäneñ başkaçarak ta yäşäp kalırga tiyeş äle! İh, Tahir, Tahir...

Sattar beraz dorfarak. Älbättä, anısı inde anıñ holkı! Ämma ul hatın-kıznıñ da, tormışnıñ da kade­ren belä, däräcäsen añlıy torgan ir. Sattar belän ber­gä bulgan çakta Minzilä bernindi avırlık kiçermäs, borçılmas, hafalanmas, tegene-monı tabası bar dip in­tekmäs— tulısınça ir keşeneñ iñenä tayanır. Minzilägä yış kına şulay toyıla: Sattar öçen, äyterseñ, bu dönyada ber genä dä häl itelmäslek, çişep bulmaslık mäsälä yuk. Sattar — köçle, gayrätle, anıñ tiräsendä-alıştırgısız dusları äylänep-böterelep kenä yörilär. Alar anıñ ber küz karaşınnan, ber ım kaguınnan hä­räkätkä kilälär, Sattarnıñ här kuşkanın başkarırgaatlıgıp toralar.

Sattar belän Minzilä uzgan yıl, sentyabr ayında,kön­yakta yal itkändä tanıştı. Anıñ öçen ber oçraklılık, bulgan bu tanışu, tora-bara, üzennän-üze şulay bulırga tiyeşle ber vakıyga, yazmış kuşuı bulıp toyıla baş­ladı.

Ul yılnı Tahir inde dissertatsiyäsen yaklagan, kuanıp, oçınıp, aru-taluların onıtıp yöri ide. Minzilä, cäy­ge yalın almıyça, anıñ barlık eşläre tögällängänne kötep yörde. Monıñ säbäbe bar ide: ul, meñ märtäbä ügetläp, meñ tapkırlar kargap, Tahirnı könyakka yal itärgä barırga, putevkalar artınnan yörergä künderde. Röstämne avılga kaytarıp kuyıp, ikese bertä barırga tiyeş ide alar diñgez yagına. Hatın-kız tırışsa, isäbenä kereşsä — bar närsäne dä buldıra dilär bit: yal digän närsäneñ, bigräk tä könyakta yal itüneñ ni ikänen dä belmägän Tahir künde — ällä niçä tapkır gariza yazıp, ällä niçä katlı işeklärne kagıp, diñgez buyına putevkalar yulladı.

Läkin alarga bergä yal itärgä yazmagan ikän. İnde pu­tevkalarnı tutırıp, biletlar alırga cıyınıp yörgän ber vakıtta Tahirnı partiyäneñ ölkä komitetına çakır­dılar, Alma-Atada uzaçak seminarga — älege dä bayagı ateistlar kiñäşmäsenä barırga täqdim ittelär. Karı­şıp, aklanıp mataşkan Tahirnıñ yulın berniçä süz be­län kistelär: «Sezdän başka keşe yuk, yalıgıznı kaytuga uk alırsız, bez sezgä üzebez ük menä digän putevka tabıp birerbez»,— didelär.

Bu häbärne kargış süzläre häm küz yäşläre belän karşılagan Minziläne Tahir üze dä kızgandı:

— Uylagannı özmik inde, alaysa. Üzeñ genä bulsa da barırsıñ,— dide.

Şulay häl ittelär: Minzilä üzenä bilet satıp al­dı, Röstämne avılga kaytarıp kilde. Annan soñ, berni­çä kön ütkäç, Tahir Alma-Ataga, ä Minzilä diñgez buyı­na oçtı.

Änä şulay itep üze, üz teläge belän ozatıp cibärde Tahir anı Sattar yanına.

Läkin könyakta mondıy oçraşu bulaçagın Tahir tü­gel, Minzilä dä belmi ide äle.

Adler aeroportına kilep töşügä anı moñarçı kürel­mägän, uylanılmagan, hıyalga da, töşkä dä kermägän ga­cäyep ber dönya karşı aldı. Halık ıgı-zıgı kilä ide. Törlese-törle yakka çabışkan keşelär, ällä nindi cılı, dımlı, isertkeç hava, kaydadır şuşında, yakında gına äle kürmägän, ämma kürergä hıyallangan diñgez buluı — bolar barısı da beryulı butaldı. Niçek itep avtobus­ka kerep utırganın, diñgezgä berençe tapkır niçek itep küz salganın, yar buyınnan uk kütärelep kitkän biyek tautüşlären, alarnıñ yıraktan zäñgärlänep kürengän to­manlı sırtların, şul sırtlar arasına töşep oyıp kalgan vak-vak bolıt mendärlären, yugarıga, kükkä om­tılgan kiparislarnı, yul buyında tezelep kalgan abhaz avılların, yözem agaçların ällä toydı, ällä toymadı ul.

Diñgez ul uylagança bulıp çıkmadı, monda davıllı öyermälär dä, ul küzaldına kitergän, ul kinolarda kürep kalgan kotoçkıç dulkınnar da yuk ide, diñgez tınıç, mölayım, yagımlı häm kunakçıl ide. Ämma bu äle berençe karaşka, berençe küreşügä genä şulay bulgan ikän. Kür­de Minzilä diñgezneñ davıllı çakların, bişär-altışar balga citep dulagan çakların kürde. Tik ul äle - bu berençe könnärdä üz yazmışında da yaña davıllar, yaña öyermälär kuyırıp kilgänen belmi ide.

Äye, ul könne Minzilä şähärgä, Gagraga barıp kay­tırga buldı. Anıñ belän ber östäldä utırıp aşauçı hatınnar aşhanädä äytkännär ide: Gagranıñ kibetlä­rendä bar närsä dä öyelep yata, canıñ telägän äyberne satıp alırga bula ikän. Yulı küpme, ozak barasımı? Monısın Minzilä bik nıklap töpçende. Hatınnar kö­leştelär: monnan, Pitsundanıñ üzägennän utız-kırık minutlık yul ikän, avtobus-fälän minut sayın yörep ke­nä tora ikän.

Şähärgä barıp ni dä bulsa satıp alu tügel, Gagranı kürep kenä kaytu ide Minziläneñ isäbe. Ul anda yal­gızı gına barırga buldı. Ni öçen disäñ, älege hatın­nar anda närsälär kürüläre, nindiräk kibetlärgä kerü­läre, nindiräk kiyem-salım satıp aluları turında läz­zätlänep söylädelär. Kemgäder iyärsä, Minzilägä dä ki­betlärgä kerergä kiräk bulaçak, äyber karaştırırga, närsä bulsa da satıp alırga turı kiläçäk ide. Ä Min­zilä andıy akça belän barmadı könyakka...

Änä şulay, Gagra buylap yörep, arıp-talıp, tämam hälsezlänep kaytıp kilgändä üze urnaşkan yal yortınnan ällä ni yırak bulmagan ber kafega tamak yalgarga dip kerde ul. Üzlärendäge aşhanädäge kiçke aşka soñargan ide inde.

Kafeda keşe siräk ide. Gruzin-ofitsiant aşıkmıyça gına, ämma härkemneñ küñelen köyläp, cayın tabıp, kıstap-sıylap aşata. Närsälär kiterergä ikänen Minzilädän dä soraştırıp kitte.

Östäl yanında üzençä uylanıp, onıtılıp utırganda Minziläneñ östälenä ber şeşä «İzobella» şärabe hämtartmalı «Ptiçe moloko» konfetı kiterep kuydılar. Minzilä, çiktän tış gacäplänep, başta ofitsiantka, annan soñ yak-yagına karandı. Östäl yanında ul berüze genä utıra ide bit!..

— Gafu itegez, sez yalgıştıgız, min bolarnı sora­madım—dide ul. Ofitsiant däşmäde. Şeşäne caylı gına açıp, Minzilä aldındagı ryumkaga şärab agızdı.

— Min sezne añlamıym! Sez yalgıştıgız! Min moña zakaz birmägän idem! — dip aşıgıp kabatladı Minzi­lä. Ofitsiant yılmaydı:

— Bu — sezne çın küñeldän ihtiram itkän ber ir-egettän,— dip pışıldadı, ım gına kagıp, kürşe östäl­lärneñ bersenä taba kürsätte. Minzilä yalt itep şul yakka karadı. Anda berniçä ir, gamsez genä söyläşep, aşap-eçep utıralar ide. Minziläneñ karavı buldı, äle­ge irlärneñ berse yılmaep baş kaktı.

Minzilä kauşadı, hätta kurıktı. Anıñ äle mondıy hällärne kürgäne yuk ide. Üze dä sizmästän, döresräge, nişlärgä belmästän, älege keşegä ım kagıp kına cavap kaytardı. Eçemlekkä dä, konfetlarga da kagılmadı. Tiz-tiz genä kapkalap tamak yalgadı da, aşıgıp, işekkä taba yünälde.

İşek katında anı älege ir kuıp citte, yulına ar­kılı töşte:

— Gafu ütenäm,— dide ul yagımlı, açık häm kör ta­vış belän.— Üzemneñ bu röhsätsez şayaruım belän sezne üpkälättem bugay. Tik ışanıgız, telägem sezne räncetü tügel ide. Bezneñ dus-işlär arasında şundıy ğadät in­de: küñeleñä huş kilgän berär keşegä syurpriz-küçtänäç yasau... Üpkälätkän bulsam, zinhar, gafu itegez...

— Zarar yuk... Zarar yuk...— dip kabatladı Minzilä häm, tagın da nıgrak kauşap, kitärgä aşıktı.

— Gafu itegez,— dide ir keşe, Minziläneñ yulınnan ber adım da çitkä taypılmıyça.— Küçtänäçne kire kagu kileşle eş tügel. «İzobella»nı almasagız da, konfet­tan baş tartmagız.— Häm ul kulın izäp işarä yasadı, berniçä mizgel eçendä ofitsiant östäldä kalgan konfet tartmasın kiterep citkerde. İr anı Minzilägä suzdı.— Bu —sezneke. Alıgız, zinhar!..

Şul könnän soñ alar tagın oçraştılar. İr keşe Minziläne diñgez yarında, plyacda ezläp taptı. Älbättä, Minzilä anıñ ezläp tapmaganlıgın, ä bälki artınnan, küzätep-karap yörgänlegen soñınnan gına añladı. Ä ul çakta, yänäşäsenä kilep baskan şuşı irne kürgäç, kau­şau katış gacäplängän ide.

Sattar Ütäbayıv Kazan keşese bulıp çıktı. Ul da monda yal yortına kilgän ikän. Yaktaşlar, dimäk. Bälki şunı belgängäder, ikençe oçraşuda Minzilä üzen irken­räk tottı. Ämma... Ämma anıñ küñelennän yatsınu, çitensenü, kauşau häm närsädänder kurku hise hiç tä kitmäde, kimemäde.

— Sez ekskursiyälärgä yazılmadıgızmı? — dip sora­dı annan Sattar plyacdan kaytışlıy.— Min yazıldım. Ber tanış yeget belän bergä yazılgan idek, tik ul... Aña aşıgıç räveştä kaytıp kitärgä turı kilde. Mindä Ritsa külenä, Yaña Afonga, Altın yarga, Suhumiga ikeşär bilet... Teläsägez, ägär karşı bulmasagız, bergäläp ba­rır idek.

Ekskursiyälär... Minzilä monda alarnıñ barlıgın da belmi ide äle. Häyer, belä ide, bu turıda ul hatınnar­dan işette. Berse şulay söyläp tordı: Yaña Afonga bar­gannar ikän. Şundagı tau kuışına alıp kergännär. Ozınlıgı öç çakrım ikän. Şunda, tau astında, ällä nindi yullar, tirän küllär bar ikän. Hätär ikän, kurkı­nıç ikän anda.

— Anda, Yana Afonda, şaşlık aşarga da alıp ke­rälär. Keşe kergäç, sin dä kalmıysıñ inde anısı,— dip söyläde hatın.— Nu, bäyäläre dä hätär teşli inde tülke. Adım sayın biş täñkä dä, atlagan sayın un täñkä...

Minzilä menä şularnı belä ide. Näq menä şunı belgängä kürä, bu kiñ küñelle irgä anık kına cavap birmäde, belmim şul, digän sıman itte. Ä barası, kürä­se, karıysı kilä ide üzeneñ, kilä ide.

Bu teläkneñ asılında gadi ber kızıksınudan tış tagın ber säbäp yata ide: Minzilägä şulay toyıldı — ös­täldäş hatınnar anıñ kibetlärgä dä yörmävenä, ekskur­siyälärgä dä barmavına iğtibar itä başladılar kebek. Anı yüri üçeklägändäy, kön sayın bazarga çıgıp, pomidor-kıyar, törle ciläk-cimeş, mandarin häm apelsin kebek närsälär satıp alıp kaytalar. Üzläre söylänälär:

— Kıybat monda bar närsä dä,—dilär. —Cirle ha­lık bu kıybatlık öçen bezne önämi inde, yal itüçelär gel özmäs kilep torgaç, bazarda bäyä ber dä töşmi ikän bit,— dilär.

Aptıragaç Minzilä dä bazarga çıktı. Urtak tabınga kuyar öçen törle yäşelçälär, ciläk-cimeş alıp kayttı. Ämma, aşamlık mäsäläsendä üzen alay kürsätä alsa da kürşe hatınnar belän kiyem-salım yagınnan yarışa almıy ide ul. Ä alar, östäldäş hatınnar, kön sayın diyär­lek yä Gagraga, yä Soçinıñ üzenä ük barıp kaytalar, ber kilgäç kürep kalıyk dip, Suhumiga, Batumiga da yul totalar, här bargan cirlärennän yä eçke külmäk, yä berär zatlı kofta, yä şunda berär yünle başmak alıp kaytalar.

Änä şundıy häldä ide Minzilä hatınnar arasında. Ul akçasın gel sanap tottı. Älbättä, yäşärgä, aşarga citärlek, äle küçtänäçlärgä dä kalırlık ide ul monda alıp kilgän akça. Zapaska da kaldıru tiyeş ide: çit cirdä, üz öyennän yırakta ni bulmas ta, ni genä kilep çıkmas, hava bozılıp, samolet oçmıy torsa?.. Kayta al­mıyça yatsañ?.. Menä şularnı uylıy, şularnı uylagan sayın akça yançıgın kısıbrak tota ide Minzilä. Läkin... Läkin östäldäş hatınnar aña hiç tıngılık birmi ide. Barıp kaytkan cirlärendä fotoräsemgä töşmi kalmıy­lar, şul räsemnärne ber-berenä kürsätep maktanışalar. Tösle fotoräsemnär... Diñgez buyında... Kavkaz tauların­da... Ritsa küle yanında... Köymädä...

Änä şundıy häldä, şundıy halättä yäşi torgaç, Min­zilä Sattarnıñ çakıruına kuşılırga buldı. Yaña Afon­dagı tau kuışına barıp kaytkannan soñ Sattar anı gel üze belän iyärtep yörtä başladı. Andıy urınnarda yörü monda zur baylık belän kilmägän Minzilägä, äl­bättä, töştä dä tätemäs ide. Sattar akçanı cällämiçä, kızganmıyça tota. Kayçakta Minzilä üzen nindider ka­balaga, äcätkä kerep bargan keşe itep toya ide. Ämma şuşı mullık, irkenlek anı haman-haman üzenä taba tarta birde. Häzer inde anıñ yöze östäldäş-tabındaş hatınnar aldında da şaktıy ak ide. Alar, süz berlä­şep kuyganday, kinät üzgärdelär, Minzilägä sizelerlek hörmät häm ihtiram belän karap, süzen iğtibar belän tıñlıy başladılar.

Ä tege kabala häm äcät mäsäläsendä Minzilä üzen kayçak şulay dip tınıçlandırdı: «Ä närsä?.. Ul bit üze sorap almıy Sattarnıñ akçasın. Barı tik ul bargan Cirlärgä iyärep kenä, iptäş bularak kına bara, yaktaş bularak kına yöri. Üze çakırganga gına... Gomumän, ber­nindi dä naçar uyı yuk bu keşeneñ Minzilägä karata. Yäşe dä inde şaktıy gına, illegä taba yöz totkan. Keşegä härçak yänäşäsendä ber yuldaş, iptäş buluı kiräk. Şuña yörtä ul Minziläne üze belän...» Äye, änä şulay dip yuata, şulay uylap tınıçlandıra ide Minzilä üzen. Äm­ma ul yalgıştı häm üzeneñ bu yalgışın berniçä könnän ük añladı.

Ritsa külenä ekskursiyägä baruçılarnı irtänge säğat Cidedä avtobus kötep toraçagı turında töşke aşvakıtında uk häbär itkännär ide. Sattar Miziläne aş­hanä işege töbendä kötep aldı, irtägä ekskursiyägä barırga äzerlänegez, dide.

Tauga kütärelgändä Sattar gel söylänep bardı, biyek­lekne yaratam, dide. Minzilägä ul belmägän, ul moñarçı işetmägän, hätta işetä dä almas bulıp toyılgan vakıyga­lar turında berözleksez söyläde dä söyläde. Kayçak Minziläneñ kolagına ekskursovodnıñ — abhaz yegete Azim-Nazıymnıñ süzläre kilep kerä ide. Änä şul süz­lärne işetkändä Minzilä yegetneñ söylävendä tagın da kızıklırak vakıyga barganın añlap-toyıp ala, süzneñ dävamın işetergä teli, tırışa-tırışa kolak salırga teli. Ämma Sattar anı täräzä yagına utırttı, anıñ yuka gäüdäsen böten tän avırlıgı, cilkäse-tersäge belän av­tobus stenasına taba kıstı, üzeneñ tavışı, süze, tını belän kaplap alganday itte. Bu minutlarda Minzilädä, kem äytmeşli, ike «min» ide.

Yuk, kayçakta Sattar üze dä Azimnıñ söylävenä kolak sala, kızıgıp-kızıksınıp kitä, küpmeder vakıt bire­lep tıñlap bara. Ällä bolay gına, üze dä yal itär öçen, yäki Minziläne dä yal itterer öçen genä şulay tınıp torgaladı mikän? Härhäldä, Minzilä mondıy çaklarda ber­az irkenräk sulış ala, kıyınlıktan, kıyınsınudan arı­na töşä ide.

Änä şundıy çaklarda, Sattar da ekskursovod süzenä kolak salıp tıñlagan vakıtlarda, Minzilä işetep kal­dı: abhazlar ata-anaları, tugannarı häm yakınnarı ka­beren ihata eçendä, yort yänäşäsendä totalar ikän. Elek-elektän kilgän, bik borıngıdan kilgän ğadät...

Azim bik şayan häm cor telle bulıp çıktı. Avtobus bormalı-ürelmäle yullar buylap öskä taba, tauga taba yul totkan sayın, şuşı yulnıñ kurkınıç buluın kisät­kändäy, törle mäzäklär söyläşterde:

— Kesägezdä äbiyegezneñ, yağni hatınıgıznıñ änise­neñ fotoräseme yukmı, irlär? Kızganıç, Ritsa külenä äbiseneñ räsemen kükräk kesäsendä saklap mengän keşe hatını belän mäñge talaşmıy, gel tatu toraçak ikän...

İrlär yılmaeşa. Sattar da moña kinayale süz kıstı­ra. Minziläne kölderergä tırışa.

— Nigä, kem inde üz äbiseneñ räsemen kesädä yört­sen, disezme? Bula andıy hällär dä,— dip dävam itä Nazıym-Azim.— Menä bezdä bervakıt futbol matçları al­dınnan lotereya uynata başladılar. Barlık sannar da uynalıp betkäç bu uyınnı oyıştıruçılar mäydan urtası­na ör-yaña «Volga» maşinası çıgarıp kuygannar. «Kemdä kem menä häzer üzeneñ kükräk kesäsennän hatınınıñ äniseneñ räsemen çıgarıp kürsätä — «Volga» şunıkı»,— digännär. Böten stadion tınıp kalgan. Tıp-tın. Böten keşe ükenä. Hatınnıñ änise belän duslaşa-tuganlaşa almavı, anıñ räsemen kükräk kesäsenä salmavı öçen üz-üzen bitärli. Niçek bitärlämiseñ di?! Änä bit, «Volga» yakında gına, mäydanda gına! Ä tege kirebetkän räsem kesädä yuk. Menä şul vakıt iñ artkı utırgıçlar­nıñ bersennän işetelä: «Bar! Mindä andıy fotokartoç­ka bar!..» —dip kıçkıra beräü. Karıylar, tikşerä­lär — çınnan da monıñ kesäsendä näq menä şartı ku­elgan räsem bulıp çıga, «Volga»nıñ açkıçın şunda uk kulına tottıralar monıñ. Bu keşene tiz arada curna­listlar urap ala. Niçek-niçek, yänäse? «Gailägez şulka­där tatumı? Teşagıznı şulay bik yaratasızmı?» — dip soraştıralar. Ürnäk ğailä, ürnäk hatın, ürnäk ir häm ürnäk äbi turında gazetaga yazmakçılar. Şunda tege ir äytä: «Yuk, ber dä tatu tormıybız,— di. Şul kortka ar­kasında inde tämam ayırılışıp yöribez hatın belän,— di.— Sudlaşıp bettek,— di. Menä, şuşı hälgä kitergän keşeneñ räsemen advokatıma kürsätergä alıp bara idem äle»,— di.

Ekskursovod yeget säyähätçelärneñ küpme yul uzganın, avtobusnıñ diñgez öste tigezlegennän niçä metr biyeklek­kä kütärelgänen gel äytep bardı. Minzilä, kütärelgän sayın, aska taba kararga kurka başladı. Çönki ber urın­da ul äle küptän tügel genä üzläre uzıp kitkän yulnı — asta yılan kebek borgalanıp-sırgalanıp bargan tasmanı, anda şırpı kabı kebek kenä bulıp toyılgan maşinalar­nı kürep aldı. Alarnı haman-haman öskä taba kütärgän avtobus yar kırıyınnan uk bara häm ul menä-menä aska, änä şul tasma-elan yulga mätälep töşär kebek toyıla ide.

—Ägär kurıksagız, küzläregeene yomıgız, hörmät­le duslar,— dide ekskursovod. Annan soñ şunda uk şa­yartıp östäde: — Ğadättä, bu urınnan uzganda, bezneñ şo­fer da küzlären çıtırdatıp yoma!..

Älege süzlär şulkadär täesirle buldı ki, avtobustagılar därräü uhıldap kuydı, hatın-kızlarnıñ kay­berse bu kötelmägän häbärdän şomlanıp kıçkırıp ci­bärde, kayberse ahıldap irlärgä yabıştı. Barısı da, küräseñ, bu çoñgıl östennän uzganda şofernıñ sukır kileş baruın küzallap kuydı.

Minzilä dä, kurkuınnan onıtılıp, yanındagı Sat­targa çıtırdap yabıştı. Näq menä şuşı mäldä Sattaranıñ cilkäsennän koçtı, kükrägennän avırttırıp kıs­tı. Häyer, bu avırtunı Minzilä başta sizmäde, kurkuı köçleräk ide, ämma tora-bara kükrägendäge katı kulnıñ tänen izüen, yomarlap-avırttırıp kısuın şäyläde, çitkäräk tartılıp, Sattarnıñ kulın ette. Sattar anıñ kükrägen cibärde, bu kısunıñ kötelmägän, kinät ki­lep tugan häldän genä buluın beldergändäy, yılmaep en­däşte:

— Kotoçkıç, üzemneñ dä çäçlär ürä tordı,—dide. Länin ul ikençe kulın Minziläneñ cilkäsendä kaldır­dı, bolay baru säyähätçelärgä has ber irkenlek, tanışlık-duslık bilgese genä ikänen anıñ yöz kıyafätennän añlap bula, şuña kürä ul kulnı alıp taşlar öçen säbäp-sıltau yuk kebek ide.

Urınga citkäç, tau başındagı Ritsa külen, anıñ ti­räsendäge gacäyep tösmerlärne kürgäç, elek tä däülät başlıkları gına yäşägän häm häzer dä şunda ilneñ iñ zur keşese genä kilep yal itä torgan daçaga yıraktan gına bulsa da karagaç, mondagı zatlılıktan, hörlektän, mul­lıktan, tatlı töslärdän häm köläç-şat yözlärdän başı äylängän Minzilägä ällä ni buldı. Menä bit keşelär niçek yäşi belälär ikän! Nindi dönyalar, nindi mul tormışlar bar ikän bit! Şulay uyladı ul. Häm üz tor­mışı — fatirsız yäşäüläre, ber tiyen akçaga, ber şeşä sötkä intekkän könnäre küzaldına kilep bastı. Şuşı ike tormışnı çagıştırıp karamakçı buldı, ämma ça­gıştırırlık tügel ide, monısın ul buldıra almadı, başı citmäde, ayırmanı kolaçlap ta, küzallap ta be­tererlek tügel kebek ide.

Sattar anı şaşlık belän sıyladı, tämle-tatlı şä­rablardan kıstap-kıstap avız itterde, şayarttı, gel kölde, uyını-çını bergä kuşılgan matur-matur süzlär äytte.

Äye, ägär Sattar digän şuşı keşe oçramasa, mondıy urınnarda bulu, mondıy mullıklar eçendä yözü Min­ziläneñ töşenä dä kermäs ide. Änä şul kötelmägän mul­lık anı älege dä bayagı kabalaga taba söyri, çakıra, tarta, hiç ıçkındırırga telämi ide. Häm Minzilä üze­neñ änä şul kabaladan isän kalaçagın uylap yalgışka­nın tizdän inde ayırmaçık toydı: soñ ikän inde, son ikän — monı ul Sattar aña Soçi kibetennän kıymmätle asıltaşlı muyınsa alıp birgän könne añladı.

Ul kiçne Sattar anı tönlä su koyınırga çakırdı. «Tönlä kerergä kiräk suga, su monda tönlä bik cılı bu­la, may kebek»,—dide.

Minzilä öçen yat ir belän tön urtasında su koyınıp yörü oyatnıñ da oyatı ide, ämma şul uk vakıtta, anıñ ällä nindi izgeleklärennän soñ, kırt kisep baş tartu da çiten. Diñgez yarına ul üz ikelänülären ciñä-ciñä, sıkrap-sıkranıp töşte: «Yaramıy, yuk-yuk, yaramıy! — dip bitärläde ul üz-üzen.— Ni genä bulmasın, Tahir — irem! Balañ aldında, ireñ aldında hıyanät bit bu! Hıya­nät!..» Menä şuşı kotoçkıç uyda tuktalıp, Minzilä häl itte: yuk, yuk, bu ir belän su koyınmayaçak ul! Anıñ koyı­nıp çıkkanın yar buyında gına kötep utıraçak...

— Suı salkın,—dide Minzilä, ayagın suga tıgıp karap.— Min kermim, salkın sudan kurkam.

Şulçak Sattar anı arttan bilennän eläkterep aldı, köçle, nık kulları belän diñgezgä taba etärde:

— Kurıkma... Başta gına şulay salkın toyıla ul. Ber çirkançık algançı gına...

Minzilä karıştı, çapalandı. Aptıragaç:

— Ay, külmägem! Külmägem yüeşlänä! —dip çärel­däde.

— Yañasın alırbız...— Bu inde Minzilä öçen kire ka­gılmaslık dälil ide.

Koyınıp çıkkaç ta Minzilä kaplanıp salkın komga, diñgez taşlarına yattı. Sattarnıñ yüeş tänen dä, anıñ sulışın da, ıñgıraşuın da, kulları belän üzen kıskalavın, çäçläre, iñnäre, cilkäse-ayakları buylap uzgan nazlı häräkätlären dä toymadı, äytkän süzlären işet­mäde. Döresräge, işetergä telämäde. Äyterseñ böten gäü­däse torataşka äylängän, kükrägenä sap-salkın kurgaş utırgan ide anıñ. «Hıyanät, hıyanät, hıyanät!..» dip sulkıldadı Minzilä eçtän genä häm irennären teşläde. Läkin irennärennän sarkıp çıkkan kan täme dä, küzlä­rennän bärep çıkkan kaynar yäş tä kükrägendäge kur­gaşnı eretä almadı.

Sattar isä, anıñ bu salkınlıgınnan rizasızlanıp, haman sayın kotırındı, haman äydäde, kükrägennän üpte, ayakların kayırdı, anı kuzgatırga, uyatırga üzenä teläk­täş itärgä tırıştı. Minziläneñ teläksez genä birelüe, cavapsız kaluı anı kotırta, yarsıta, hatın-kız tänen­nän algan läzzätneñ iñ asıl öleşen kitep kaldıra ide.

Nihayät, Sattar tındı. Avır ıñgıraşıp, çalkan äylänep yattı. Diñgez şaulaganı, kaydadır bärelgän dulkınnıñ yarsulı çupıldavı işetelde.

Berençe hıyanät çirkançıgın Minzilä änä şulay tön­ge diñgez buyında aldı.

Häm çınnan da Sattarnıñ äytkän süze döreskä çıktı:änä şul berençe çirkançıktan soñ barısı da uzdı — kurort şähäreneñ, kurort yaklarınıñ may kebek cılı sulışı Minziläne üzenä böterep aldı.

Alar inde ber-bersenä üzläreneñ ğailä hällären söy­läp taşladılar, yakınaydılar. Sattar ayırılışkan ke­şe buluın, ğailä rähäten, ğailä bäheten, hatın-kız cı­lısın yünläp kürmäven söyläde, tugrılıklı, ışanıçlı ber keşe tabıp, ğailä korırga ömetlänüe turında äytte, ir qaderen belgän hatın-kıznıñ siräk buluınnan zar­landı. Minzilä dä, ni öçender, üz çiratında zarlanıp alunı kiräk taptı: Tahir belän niçek yäşäülären, ire­neñ ğailä tormışına iğtibarsız buluın äytep taş­ladı.

— İr keşe ul — ägär çın ir bulsa,— dide Sattar, bu urında üzeneñ fikeren belderep,— at urınına eşlä­sen, hatının, ğailäsen tärbiyäläsen. Hatın-kız — ğailä kürke. Altınnan gına kiyendersäñ dä äz äle anı. Kaydadır, kaysıdır ber urında äçmuha hezmät hakı alıp eş­lägänçe, yukka kön ütkärgänçe, üz irenä ilham häm köç-därt birep kenä yäşäsä, hatın-kızdan ilgä dä kübräk fayda bu­lır ide. Çönki andıy hatınnıñ ire dä ikelätä eşli ala. Ägär mömkinlek birsälär...

Minzilä näq menä şul urında yänä zarlanıp aldı. İre aspirant çakta bala belän utıruın, institutnı tä­mamlıy almıy kaluın, häzer balalar bakçasında eş­läp, tübän hezmät hakına kön kürüen äytte.

— Şundıy güzäl hatınnar bula,— dip eläkterep al­dı anıñ süzen Sattar. Minzilä toydı: häzer süz näq menä anıñ üzenä kinaya belän äyteläçäk ide.— Şundıy güzäl hatınnar... Alarnı başka hatınnar belän ber dä­räcägä kuyu—irlär tarafınnan keşelek aldında, go­mumän, tabiğat aldında zur cinayät. Andıy hatınnar­nı, beläseñ kilsä, kulda gına kütärep yörtergä kiräk!

Bu süzlär dä, ni öçender Minzilägä zur yañalık bu­lıp toyıldı, häm ul, äkrenläp-äkrenläp, Sattarnıñ här süzenä iğtibar itärgä, ul süzlärneñ mäğnäse turında tönnär buyına uylanıp yatarga künegep kitte. Alay gına da tügel, Sattar söylägännärne üz ireneñ süzläre belän çagıştırıp kararga, hätta Tahirnı Sattar belän ça­gıştırıp kararga ğadätlänep baru ide bu.

Kazanga kaytıp, Sattar belän oçraşular dävam it­käç, bu keşeneñ süzlärenä genä tügel, tormışına, yäşäü räveşenä dä soklanıp karıy başladı Minzilä.

— Menä bu Saray bezneke bulaçak! — dide aña Sat­tar, berençe tapkır üz kvartirasına alıp kaytkaç.Minzilä inde üzen başka ber dönyada, moñarçı kürel­mägän, barlıgı da belenmägän sihri ber dönyada yäşi kebek itep toya başlagan ide. Häm ul küptän inde üz-üzen şuña ışandırdı: bu bähetne aña berkem dä alıp kilmäde, bu bähetne aña yazmışı — üz yazmışı alıp kilde. Yänä şuña ışandırdı Minzilä üzen: bu yaña tor­mışnı — aldagı rähätlekläre, uñaylıkları, kızıktı­rıp torgan räşäläre belän balkıgan şuşı tormışnı ul üz däräcäsenä, üz maturlıgına tiñ itep sizde, häm anı, Sattar kulınnan algan muyınsa kebek ük, üzenä tiñ ber büläk itep kabul kıldı.

Minzilä Tahir turında uylaudan uzdı. Anı barı tik ber genä närsä — ulı Röstämneñ yazmışı gına borçıy ide. Çit keşene äti itä alırmı ul? Niçek üsär? Aldagı tormışı niçegräk bulır? Ämma bu haktagı ikelänüle uylarnı alda kötterep, ışandırıp torgan yaña bähet gel ciñä kilde. Sattar anı üz yanına bala belän bergä küçe­nep kilergä ügetläde.

-Tik başta ayırılış äle sin,— dide ul.— Gaugası çıkmaslık bulsın. Kvartirıgıznı büleşergä kiräk. Anısı Röstäm öçen kiläçäktä kiräk bulır. Sez ikegez şunda propiskada torırsız, ä yäşäven monda, bergä yäşär­bez...

Häm Minzilä menä üz yortında soñgı ayların yäşi. Döres, kayçan kitäçäge älegä bilgesez. Äle ayırılışası bar, zakonlı räveştä... Sattar şunı taläp itä... Röstäm­ne dä kakmam, çit-yat itmäm, di...

Häyer, bu söyläşü küptän, monnan ike aylar çaması elek bulgan ide inde. Minzilä älege süzlärne isendä nık kaldırdı. Tönnär buyına uylanıp, ömetlänep, hıyal­lanıp, törle-törle farazlar korıp çıkkanı az bulma­dı. Ğadätençä, ul Sattarnıñ här süze turında yoklar aldınnan bik ozaklap uylanıp yata, anıñ här süzen yat­lap beterä ide.

— Sin eşlämässeñ,— dide aña Sattar.— Min üzem tabarmın malnı. Anısı öçen ber dä kaygırma.

Bügen restoranda utırganda .Sattar beraz käyefsezräk kürende. Küp eçte, isermi intekte. Häyer, ul bolay da si­räk iserä... Minziläneñ soraularına da, nigäder, kırıs­rak cavap kaytardı. Ni bulganın, anıñ nik şulay üz­gärgänen añlap betermäde Minzilä. Üze sorarga kıyma­dı...

Minzilä tınıp-şomlanıp uylandı. Restoran zalın, Sattarnıñ borçulı-kırıs yözen küz aldına kiterergä, anıñ süzlären iskä töşerergä tırışıp yattı.

Kürşe bülmädä Tahir, borgalanıp, uftanıp kuydı. «Yoklamıy bugay haman,— dip uyladı Minzilä.— Ul da kızganıç, ber uylasañ. Yarata ide bit ul mine, mesken­käyem...» Läkin Minzilä üzennän bu uylarnı kuarga tırıştı. «Yuk-yuk,— dip ışandırdı ul üzen.— Min aña iyäläşkänmen, künekkänmen. Şuña kürä genä könläşäm, üzemneke genä itep sanarga künekkängä kızganam min anı...» Minzilä ulı Röstämneñ taç Tahir buluın, aña bik tä, bik tä ohşavın uylap kuydı. Näq şul minutta Tahir aña,gel kötmägändä, kinät kenä yakın bulıp toyıl­dı. İren soñgı märtäbä irkälise, yuatası, nazlıysı kil­de anıñ. Häm ul, urınınnan cähät kuzgalıp, ciñel adımnar belän Tahir yoklagan bülmägä çıktı.

— Tahir... Tahir dim?!

Tahir yurganın kütärde, gacäplände.

— Sineñ yanga yatasım kilä, Tahir...

İre däşmäde. Yurganın açıp, aña urın birde, Minziläne kinät kenä üzenä taba tarttı. İr belän hatınnıñ bu kavışuı barı tik bik nık sagınışkan, ber-bersen ozak köteşep algan, çarasızlıktan zar bulgan keşelär kavışuına tartım ide.

— Tahir... Sin bik kaygırma, yäme?..

— Minzilä!.. Akıllım...

Tahir hatınınıñ küzlärennän, ap-ak muyınınnan, iñ­närennän üpte. Ul anı sagıngan, nık sagıngan häm anıñ bu sagınuı yaratkan keşeñne yugaltu gazabı bulıp äve­relgän ide.

— Yä, buldı, buldı!.. Aşap beteräseñ bit sin mi­ne...— dip, ireneñ koçagınnan çıktı Minzilä.— Menä şulay, tıp-tın gına yatıyk, Tahir. Söyläşep yatıyk.

Tahir çalkan yattı, kulların baş astına saldı. Kiñ itep, tirän itep sulış aldı, tın kaldı.

— Min belgän idem,—dide ul berazdan.—Min ışan­gan idem, Minzilä.

— Närsägä?

— Sineñ kitmäseñä.

Minzilä añladı: bügen Tahir yanına kilep, ul anı tagın ber kat aldagan, rähimsez räveştä üsenderep al­dagan ikän bit. Şuña kürä ul üz yalgışın tözätergä aşıktı:

— Yuk, Tahir... Sin mine döres añlamagansıñ. Kitäm min. Häl ittem inde.

Tahir ıñgıraşıp kuydı. Başı belän mendärgä kap­landı.

— Gafu it, Tahir... Minem sineñ belän soñgı tapkır nıklap söyläşep kalasım kilgän ide. Kvartira turın­da da... Bezgä anı büleşergä turı kiler inde. Alıştı­rırga, annarı... Sin açulanma, şulay kiräk bit...

— Sin anı yaratasıñmıni soñ şulkadär?

Minzilä añladı: süz Sattar turında bara ide. İreksezdän, üze dä näq şul turıda uylap kuydı: çınlap tayaratamı soñ ul Sattarnı? Uyladı da, üzenä dä, irenä dä çın küñeldän cavap kaytardı:

— Ä sin äle haman da bu dönyada yaratu belän genä yäşäp bula dip isäpliseñme?

— Min siña äytergä telägän idem...— Tahir bermäl ikelänep tordı.— Bez bügen... Min anı uramda oçrattım. Küreştek...

Minzilä siskänep kitte:

— Sattar belänme?

— Häbir belän. Uramda küreştek. Ul kaytkan. Bezgä kilep çıgarga tiyeş ide. Min, yülär, üzem dä uylamıyça, anı kunakka çakırdım...

— Häbir kaytkan?! — Minzilä ällä niçek eçtän kal­tıranıp kuydı.— Ul bezgä kilergä tiyeşme?

Bu häbär Minzilä öçen kötelmägän, kotoçkıç ber yañalık ide. Ägär häzer aña Tahir üzeneñ Sattarbelän oçraşkanlıgın äytsä dä bu qadär ük kauşamas, yugalıp kalmas ide ul.

— Kunakka çakırdıñmı? — dip kabatlap soradı Minzilä, nihayät.

— Äye. Ä häzer ükenäm. Bolay äle ber oyat bulsa, Hä­bir aldında meñ tapkır oyat...

«Oyat! Oyat! Oyat!» dip sulkıldadı Minziläneñ kük­räge.

— Tahir!—dide ul aşıgıp häm kisterep.— Ägär Häbir kilsä, aña beldermäskä kiräk... Bu hälne dim...

Tahir üzaldına körsenep yılmaydı:

— Ul kilgändä sin minem zakonlı hatınım bulıptorasıñmı?

— Soñ...

— Belmim, Minzilä. Sin inde üzeñä kara. Min bit Häbirne bügen çakırgan idem. Ul kilmäde. Min şatlan­dım gına moña soñınnan. Ä irtägä?.. İrtägä — barıber. Min irtägä rayonga kitäm, komandirovkaga.

Bülmädä tınlık urnaştı. Hatın da, ir dä bu minut­ta süzsez kalgan häm alar ikese dä ber närsä hakında — Häbirneñ Kazanda buluı, anıñ monda kilep çıgu möm­kinlege turında uylıylar ide.

HI

Ähsän Sabircanovnıñ kulınnan eş töşte. Üzeneñ nindi uylar belän yörgänen, nindi borçular kısasında kalganın şulay da öydägelärgä sizdermäskä tırıştı. Anıñ bu borçıluın, çırayı karañgılanuın iñ berençe çiratta Aysılu apası belän ciznäse Mäcit sizärgä ti­eş tügel ide. Mäcit inde, bolay da, süz arasında äytkäläp-äytkäläp kuya başladı:

— Kunak ozakkarak kitte...

Alar tüzemsezlänep Häbirneñ kaytıp töşüen kötälär. Tik menä şunısı: «Yulga çıktık, kaytabız», digän hä­bärennän başka bütän häbär yuk Häbirdän.

Ähmätgalikartisäsabırlıgıncuymıy, älläüzen, älläbaşkalarnıtınıçlandırıp-yuatıp:

— Mäckäüdätotkarlangannardır. ÄlebitanıñMäckävendädäeşetulıpyatadır,— dide.

Gölçirätti dä kötä:

— Bügenirtängenamazdadogakıldım, isän-imigenäqaytıpcitülärenteläp,— dide. Sacidädäkilendäşentöştäkürgänikän. Köyäntä-çiläkkütärepsutaşıyikänLiza. İndebötenlägännär, çiläk-savıtlarsubeläntulgan, äulhamantaşıydataşıy, di. «Citteinde, buldı, bötenkismäklärtuldıbitinde»,— dipügetlägäçtä: «Yuk, tagınbergenääylänepkaytıyminde»,— dipkireborılaikän.

MäcitÄhsännäneştaptırıpyödätte. Abzar-kuradaindeanıñkulıkagılmagankoyma, urınınnankupmaganäyberkalmadı. Ä Mäcitkä haman da eş kiräk, anı küñele tınıç tügel.

Menä şundıy ber vakıtta Ähsängä üz kaygısın, häsräten kürsätü, anı tışka çıgaru hiç tä yaramıy ide.

Anı, monnan ike kön elek, raykomnıñ ideologiyä bülegenä, Biktaşev yanına çakırıp aldılar. Çakıru häbäre kilügä Ähsän uylap kuydı: «Ähä, Ämirhan abıy äytkänçä, partiyä oyışması eşen tikşerä inde bolar»,— dipisäp itte. Üze saylangannan soñ bulgan hällärne, başkarılgan hämbaşkarılırga ölgerelmägän eşlärne küz aldına kiterde. Ul qadär baş kitärlek närsälär yuk ke­bek ide. Häyer, kayan bulsın andıy baş kitärdäy eşlär?! Monda, kolhoz eşendä, Ämirhan abıysınıñ kul-kanatı astında yäşäde bitÄhsän. Närsä genä eşläsälär däüzen Ämirhannıñ uñ kulı itep sizde, şunı añlap-toyıp eşlä­de. Uñ kulı?.. Näq menä şul süz anıñ isenä Ähmätnäcip kart belän bulgan ber söyläşüne iskä töşerde.

- Sin menä, süzläreñnän ük kürep toram, kolhozdaüzeñne kemneñder yärdämçese itep toyasıñ,—digän ide aña ukıtuçısı.— Turısın gına äytkändä — Ämirhannıñ uñ kulı itep isäpliseñ sin üzeñne. Ä närsä, Ämirhan üze ber genä kullı mällä? Aña tagın ikençe kul niyemä ki­räk?

Ähsän kölde ul çakta:

— Sin, Ähmätnäcip abıy, gel süzgä bäylänäseñ kayçakta,— dide.— Kolhozda bötenese öçen — it öçen dä, söt öçen dä Ämirhan abıy cavaplı. Şulay bulgaç, ul inde avılda härçak berençe keşe bulırga tiyeş. Cavaplılık kemdä — citäkçelek tä şunıñ kulında. Min menä — anıñ uñ kulı, avıl sovetı — sul kulı!

Ähmätnäcip kart anıñ bu süzennän avır körsende:

— He... Menä şulay, beregez — uñ kul, beregez sul kul bulıp, ike kulsız itäsez dä inde kolhoznı. Ni üzegez ike kullap eşlämisez, ni kolhoznıñ kulın cibärmi­sez...

Ähsän ukıtuçınıñ bu süzenä üpkälämäde, tik şunı­sın gına äytep kuydı:

— Sin bigräk inde, abıy... Min bit predsedatel be­län gel kileşep eşlim. Bähäsläşkän çak ta bula, anı­sı, törlese bula...

— Yuknı söylämä, enem! — dip kisterde anı ukıtu­çı.— Yuknı söylämä sin. Baş belän kul bähäsläşmi!

Raykom sekretare yanına barganda ukıtuçınıñ änä şul süzen ällä niçä tapkır isenä töşerde Ähsän: «Baş belän kul bähäsläşmi...»

Biktaşev anı şaktıy ozak kötterep kabul itte. Bül­mäsendä nindider yat keşelär bar ikän. Änä şular — şaktıy pöhtä häm şähärçä kiyengän öç ir keşe häm ber hatın-kız çıkkaç, sekretar anı üz bülmäsenä çakırdı.

— Kazan televideniyesennän kilgännär,— dide ul, işekkä taba ımlap.— Menä bit, sezneñ kolhozga cibär­gändä äybät bulır ide dä bit... Yaramıy häzer. Sineñ eş arkasında... Yugıysä äybät ber fermanı kinoga töşerer­gä uylıylar.

Ähsänneñ isenä töşte: monnan berniçä yıl elek, äle ul ferma mödire bulıp eşlägän çakta, alar yanına tele­videniye keşeläre kilgän ide. Alarnı, raykom maşina­sına utırtıp, näq menä Biktaşev alıp kilgän ide. Şularnıñ berse — kulına kinokamera totkan cirän sakal­lı ber urıs yegete — cäyläüdäge iñ matur urınnarnı, tal-tiräklärne, yar buyların kinoga töşerep yörde. An­nan soñ kulına kaläm belän kuyın däftäre totkan häbärçeÄhsännän törle-törle sannarnı, eş kürsätkeçlärem sa­nattı. Ähsän tämam gaciz buldı. Ämma sanamıy mömkin tügel ide.

— Uzgan ayda sötne iñ küp saugan keşe kem buldı? — dide soñınnan häbärçe.

— Fäthiyätti,— dide Ähsän, uzgan ayda tırışıbrak eşlägän hatın-kızlarnı küzallap.

— Kayda ul häzer? Çakırıgız äle anı monda! Bez anı yazdırıp alırga tiyeş.

— Äye, çakırıgız! — dip kisterde Biktaşev ta.— Televideniye öçen bar närsä dä äzer bulıp torsın!

— Ul bügen eştä yuk bit äle...—dip, nider äytep aklanırga mataştı Ähsän.— Ul bügen öyendä ide bit äle...

— Niçek öyendä?! Çakırıgız!

Fäthiyättine raykom maşinasına utırtıp, öyennän alıp kildelär. Aldan däftär bitenä yazıp, söylärgä ti­eşle süzen yatlattılar. Nihayät, söylätä-söylätä kinoga da töşerep aldılar.

Fäthiyättineñ kaygısı zur ide. Berniçä kön elek ke­nä iren cirläde, kiçäge könne cidesen ütkärgän ide. Eş­neñ tıgız vakıtı bulsa da, beraz häl alsın dip, Ähsän aña yal birgän ide.

Televideniye keşeläre şunnan soñ eşne tögälläde. Ämirhannı, Biktaşevnı alıp,kolhoz aşhanäsenä taba yultottılar.

— Nu, Fäthiyätti, Kazannan kürsätälär inde üzeñne, bolay bulgaç! Eläkteñ bit ekranga! —dip şaulaşıp kö­leşkän kızlarga Fäthiyätti aptırap karap tordı. An­narı, kunaklar kilü hörmätenä kigän ak halatın salıp, ber çitkä kuydı. Süzsez tordı. Şunnan soñ äytte:

— İ-i, söt soradılar, hälemne genä soramadılar,— dide...

Biktaşev östäl artına kerep utırdı.

— Sineñ östän caloba bar,—dide ul, Ähsängä urın kürsätep.— Berse küptännän kilgän ide inde, ä menä mo­nısın kiçä genä aldık. Bezgä sineñ belän nıklap söy­läşergä kiräk, iptäş Sabircanov. Byuroga qadär...

— Caloba? — Ähsän teläsä nindi süz kötkän, äm­ma monısın kötmägän ide.—Nindi caloba? Närsä tu­rında?

— Aşıkma,—dide Biktaşev, anı bilgesezlektä to­tudan täm tapkanday. —Sin başta berniçä sorauga ca­vap bir. Bıyıl yortıgız yanganide, äyeme? — Yandı...- dip baş kaktı Ähsän, üze yänä Biktaşevka soraulı karaşın töbäde: närsä turında bulırga mömkin bu şikayät hatı?

— Sez yaña yortnı ike ay eçendä citkergänsez... Yä,yarar, monısı bezne ällä ni kızıksındırmıy. Täk... Ähmätnäcip isemle pensioner ukıtuçı sezgä tugan tiyeşle ikän, iyeme?

— Äye. Äti yagınnan tugan.

— Täk... yort citkergändä balalarıgıznı şul Ähmätnäcip Sälimovlarga çıgarıp torgansız. Şunıñ öçen, balalarnı karap torgan öçen, alarga kolhoz isäbennän utın kaytartkansız?

«Ähä, añlaşıldı,—dip uylap kuydı Ähsän. Üze ireksezdän ciñel suladı.—Menä bit eş närsädä ikän!..Äul, närsä bulır bu calobada dip, aptırap, gazapla­nıp utıra. Äye şul, Ähmätnäcip abıysı yanına berker­gäç, süz iyärä süz çıgıp, kışka utınsız kaluların bel­gän ide. Mäktäp citäkçelege, kaytarırga väğdä itep tä,eşne haman suzıp kilgän.

— Menä bit, üzebezneñ yakta küpme neft tabalar, küpme gaz çıgaralar, anıñ torbaların inde Urta diñ­gezgä qadär suzdık, ä monda utınga da tilmerep yäşi­bez,—digän ide aña ukıtuçı. Zarlanıp tügel, üzarabä­häs çıkkanda şulay dip ber ıçkındırgan ide.Ähsän anıñ bu süzen üzkolagına elep kaldı. Bu hakta Ämir­han belän söyläşte. Ä berniçä könnän kolhoz ukıtuçı Ähmätnäcipkä ike maşina korı kayın utını kaytardı.

— Kolhozdan sıyır algansız ikän?..— dideBiktaşev, äle utın mäsäläsendä nider äytep aklanırga cıyıngan Ähsänneñ uyların bülep.—Däülät bäyäsennän. Yort sal­ganda üz sıyırıgıznı kıybat hakka, bazar hakına ci­bärgänsez.— Biktaşev soraulı karaşın Ähsängä töbäde. Ämma aña cavapkaytarırga irekbirmäde, kulın gınaseltäp dävam itte.—Yarar, anısın min Ämirhan Fättahoviç belän şaltıratışıp söyläştem. Sıyır — püçtäk mäsälä...

«Ä eş närsädä soñ ulçakta?» —dipuyladı Ähsän,Kolhozdan algansıyırturında süzçıkkaç, ul inde iñtöp süz şul hakta barır, şikayät hatınıñ iñ sallı urını şuşı bulır dip uylap kuygan ide. Äsıyırnı añaÄmirhan abıysı üzetäqdim itte. Hättamäcbür itte.«Min öyendä sıyırasramagan partorg belänsöyläşergä dätelämim!»—dide. «Andıy partorg sıyır asragan kolhoz­çınıñ hälen döres añlamıy ul!» — dip kenäcibärde.

— Ä eş närsädä soñ? —dip, üz uyınkabatlap soradı Ähsän.

— Eş şunda ni, iptäş Sabircanov,— Biktaşevnıñ yözendä ğadättän tış ber citdilek päyda buldı,-sezneñ initsiativa belän avılda «Kaz ömäse» digän bäyräm ütkärelgän. Bu kiçädä sez, avıl kartların häm avıl yäşlären bergä cıyıp, dini yolalar turında söyläşkän­sez, halıknıñ milli hislärendä uynagansız. Kıskası, sez anda milli yolalar belän dini yolalarnı bergä bu­tagansız.

— Kiçä bik matur ütte,—dip bülderde Ähsän, inde tämam ürtälä başlap.—Bez anda dini yolalar turında tügel, avılnıñ üz yolaları, goref-gadätläre turında söyläştek. Kontsert kuydık. Kartlar da süz aldı. Mi­nemçä, monıñ bernindi dä naçarlıgı yuk.

— Sezneñ öçen yuk, ä menä bezneñ öçen naçarlıgı bar, bik bar! — Biktaşev, urınnan torıp, ärle-birle yörenä başladı.— Sez äle haman da mäsäläne añlap citker­mädegez bugay, iptäş Sabircanov. Sez — partiyäneñ baş­langıç oyışması sekretare — klubta dini häm milli yolalar turında kiçä ütkärgänsez, avıl halkı küñelen­dä väsväsä kuptargansız. Ä sezneñ ätiyegez — avıl kart­larınıñ mullası — şul kiçädän soñ aştan-aşka yörgän, dini väğaz ukıgan. Sez — partiyäneñ başlangıç oyışması sekretare—avılnıñ mullası bulgan ätiyegez belän ber yortta torasız, ber ük nigezdä yäşisez! Menä eşneñ asılı närsädä, iptäş Sabircanov! Obkomnan şaltırattılar inde: alarnı da başkası tügel, näq menä şunısı — soñgısı kızıksındıra! Äle tagın bu ikençe hatta äytelgän: İlyas isemle ber yegetkä, mehani­zator malayga, tuy ütkärer öçen arakı väğdä it­känsez. Böten halık aldında! Avılda nişläp arakı yuk, dip kıçkırgan şul malay-şalayga da cavap birä belmägän partorg dini yolalar turında bik şäpläp söy­lägän, tele telgä yokmagan. Bu faktlarnıñ obkomda nin­di reaktsiyä tudıraçagın beläsezme soñ? Sizenäsezme äz­räk?!

— Sizenäm,—dip kırt kiste üzeneñ yarsıy başlaganın toygan Ähsän. Avılda uzgan kiçäne Biktaşevnı gel başkaça añlavı anı çın-çınlap ürti ide.— Sizenäm... Närsä eşlärgä tiyeş min şunı sizenep? Töşeregez partorglıktan, alıgız mine ul eştän!

— Töşeregez, imeş! Töşerü ciñel... Tik äle menä avıl halkı bar bit, keşelär bar. Alarga niçek añlatırga? Obkomga ni dip cavap birergä?

Ähsän sizde: Biktaşevnıñ kızuı sürelde. Ul, mögayın, bu häldä üzen niçek totarga, nindi kararga kilergä belmi, kemneñder täğaen süzen kötä ide.

- Berseköngä byuro,—dide, nihayät, Biktaşev.—Ob­kom keşeläre kilgänçe mäsäläne häl itep kuyarga kiräk. Ätiyegez belän dä söyläşep kilegez. Añlagız, iptäş Sa­bircanov, mulla belän partorg ber nigezdä yäşi almıy!..

Bu söyläşü turında barı tik Ämirhan abıysına gı­na belderde Ähsän, başkalarga läm-mim süz katmadı. Hätta Ähmätnäcip kart belän dä kiñäşmäde: bu hakta ukıtuçı belän söyläşü oyat ide anıñ öçen.

Öydägelär Ähsändäge üzgäreşne sizmädelär kebek, härhäldä, Ähsän üz-üzen şulay dip uylap yuattı. Ämma yalgıştı. Ul yänäşäsendä iñ sizger keşeneñ — hatını­nıñ barlıgın onıtıp cibärgän bulgan ikän.

Sacidä ber vakıt tön urtasında äkren genä yılıy başladı. Ähsän, başta berni añlamıyça, aptırap kal­dı. Annan soñ, urınınnan kütärelä töşep, hatının kuz­gattı:

— Bu ni eş bu? Ni buldı siña?

Sacidä, tavışın kürşe bülmälärgä işetterüdän kurkıp, arta bargan üksüen köç belän tıyıp sulkıldadı:

— Ä siña?.. Sineñ üzeñä ni buldı?! Ni buldı? — dip mendärne töyde.—Mine sizmi dip uylıysıñmı äl­lä? Kara köyep yöriseñ, endäşmiseñ-söyläşmiseñ. Min­nän tuygansıñ ikän, lutçı döresen äyt!.. Kunaklar al­dında bit, ätkäy-änkäy aldında... Miña ciñel dip be­läseñme ällä?..

Ähsän hatınınıñ cilkäsennän kıstı:

— Ni söyliseñ sin, Sacidä? Ni söyliseñ, bäğır­käyem?! Nişläp sinnän tuyıym di min?! İsärländeñme ällä? Kayan aldıñ mondıy süzne? Kit, keşe köldermä...

— Elek sin bolay tügel ideñ, tügel ideñ!—dip ta­gında üksede Sacidä.—Min bit sizäm, sizmi dip uyla­ma: üzgärdeñ sin, nık üzgärdeñ, Ähsän. Olı eşkä küçkän ir-at üz hatınınnan tuya, aña başkalar, maturraklar, yäşräklär kiräk bula başlıy digännär ide, hak ikän. Min bit mondıy süzgä ışanmagan idem, siña ışangan idem. Menä häzer kürdem inde: üzgärdeñ sin, bötenläy üzgärdeñ! İkençe keşe, gel ikençe keşe sin häzer. Baş­kanı tapkansıñ sin. Şunlıktan mine kürgän sayın kara köyäseñ, ürtäläseñ. Beläm bit, sizäm bit min!..

Närsä äytergä, hatının ni dip yuatırga, ni dip ca­vap birergä belmäde Ähsän. Sacidäneñ çın küñelennän ürtälep, ärnep, könläşep yılavın añlap aldı ul. Berençe uyı gacäplänü katış aptırau buldı. Alarnıñ yäşlektän, üsmer çaklardan uk kilgän yaratuları, ozak vakıtlar buyına kötep alular, törle sınaular aşa uzgan, inde soñınnan kavışuga totaşıp, ğailä tigezlege, ğailä bähete bulıp äverelgän mähäbbät hisläre moñarçı teläsä nindi könläşülärdän, añlaşılmauçılıklardan östen kebek ide. Härhäldä, Ähsän monı üze şulay dip uylıy, şulay dip ışanıp yäşi ide.

Äle öyläneşkän yıllarında, kavışıp öç-dürt kenä ay bergä torgan çaklarında fermadagı hatınnar Saci­däne ürtämäkçe, könläştermäkçe, anıñ hislärendä uynap karamakçı bulgannar. Şulay-şulay, fälän-fäsmätän, yänäse, Ähsäneñ kürşe brigada fermasına yışladı, şun­da berävenä iyäläşkän, imeş, digännär. Bolar arasında inde ikençe yılın eşlägän, hatınnarnıñ törtmä telenäşaktıy iyäläşkän-künekkän Sacidä bu kötelmägän hä­bärdän yugalıp kalmagan:

— Ähsänem kön sayın öygä kayta, ber genä närsäsen dä kaldırıp kaytkanı yuk, barısın da üze belän alıp kayta! — dip kırt kiskän.

Yäş kilenneñ şul cavabın işetkän hatınnar bütän inde kanıkmagan aña. Bu qadäresen Ähsängä soñınnan älege hatın-kızlar üzläre söyläde. Sacidäseneñ ul ka­där ük avız tutırıp äytä aluına ışanıp betmäsä dä, Ähsän anıñ könçe bulmavına, gaybätlärdän östen kala belüenä şatlandı.

Ä buyulı närsä? Närsä bulsın — añladı Ähsän üze­neñ hälen, Sacidäseneñ hälen añladı. Öydä kayçan nık­lap kaytıp kürengäne buldı anıñ soñgı vakıtlarda? Kaya ulsoñgı vakıtlarda gına?! Elek, fermada eşlägän çagında, alar köndez dä ber-ike küreşmiçä kalmıylar ide. Ä menä häzer, partorg bulıp saylangannan birle,alarnıñ oçraşu-küreşü vakıtı sanaulı säğatlärgä genä kaytıp kaldı. Ähsän irtänge naryadtan soñ öyenä su­gılsa, Sacidä äle fermadan kaytıp ölgermägän bula. Sacidä kiçke savımnan kaytkanda Ähsän inde kayadır aşıgıp çıgıp kitä. Sacidä elek tä anıñ öydä siräk buluın avır kiçergän, ärnegän, könläşkän, tik sizdermägän genä. Başkasın ul ütkärep cibärä algan, ä menä monısın — soñgısın kütärep beterä almagan: ireneñ yözendä nindider kara şäülä barın, şunı üzennän yäşergänle­gen, kürsätmäskä tırışuın küñele belän sizgän ul. Sizgän... Säbäben ezläp cäfalangan, ürtälgän, añlıy almıy intekkän. Änä şul gazabı bügen küz yäşe bulıp, räncü bulıp bärep çıkkan.

Nişlärgä? Niçek itep yuatırga? Niçek tınıçlandırırga hatınınıñ küñelen? Ähsän änä şul turıda baş vattı.

— Sin inde bigräk...— dide ul, nihayät, tavışına kırıslık çıgarıp.— Ällä nilär uylap tabasıñ. Taşlale... Bolay itsäñ, keşe köldererseñ.

— Ä nigä soñ?.. Nigä alay üzgärdeñ sin? Ber min genämeni, ätkäy dä sizä sineñ üzgärgänne.

— Ätkäy? Ul närsä, berär süz äytteme?

— Yuk, äytmäde,— Sacidä, tirän sulap, çitkä taba borıldı.— Ätkäyne beläseñ bit, äytmi-sizdermi ul. Tik min küräm bit, ul da borçıla. Başta min anı Häbir­neñ ozaklavına gına borçılıp yöri dip uylagan idem. Yuk, sineñ öçen dä ikän...

— Sez närsä, barıgız da minem öçen borçıla başla­dıgız äle? Närsä bulgan miña? Nilär kılanasız? Üze­gez cıyın tuzga yazmagannı uylap çıgarasız da...—Ähsän süzen taba almıy, dävam itä almıy tordı. Çınnan da, ni öçen äle tuzga yazmagannı bulsın? Dimäk, ätise dä şäylägän anıñ borçılıp yörgänen. Sacidäneñ küñele sizger, ul aldamas. Şulay uylap, Ähsän hatınınıñ iñ­närennän sıypadı.—Karalı, karçık... Sin ni... Äydä, bala-çaga bulmale, yäme... Añla inde sin mine, eştä bit törlese bula. Sinnän başka, balalarımnan başka berke­mem dä yuk minem. Bolay, eştä beraz kıyınlık çıkkan ide,

Sacidä däşmäde. Ämma Ähsän anıñ tınıçlanganın, üz süzlärenä ışanganın toydı. Ällä ışanırga teläp, ışanırga tırışıp yata ide mikän Sacidä?

— Ätigä beldermäskä kiräk, bolay da inde yort sal­ganda nık bireşte. Sin inde, Sacidä, alarga anı-monı äytä kürmä.

— Närsäne ul «anı-monı»?

— Yuk-bar uy uylap, küñelsez kıyafät belän yöri kür­mä dim.

— Ä minem andıy kıyafät belän yörgänem yuk, Ähsän. Äle üzeñä dä sizdermi idem, tüzmädem, küñelem yomşa­rıp kitte. Kiçtän birle tüşämgä karap, yoklıy almıy borgalanıp yattıñ bit. Cällädem üzeñne. Kem arkasında şulay özgälänä ikän bu, minäytäm.

Ähsän hatının üzenäräk tarttı:

— Hı, kem arkasında, imeş... Eş arkasında, eş.

— Eş arkasında gına şulay niçä kön buyına özmäs-kuymas kara köyäme keşe? Eşeñnän alalar ikän — bütäncirdä eş betmägän. Änä, bezneñ fermada sine haman sa­gınalar.

Ähsän siskänep kitte:

— Nişläp äle sin mine bu eşemnän alırga cıyına­sıñ?

— Min cıyınmıym. Fäthiyättidän işettem. Ser itep kenä äytte. Üze kemnän işetkänen açmadı. «İreñneñ ös­tennän calu yazgannar ikän»,— di. Ul çakta anıñ süzen kolakka da elmägän idem, häzer menä isemä kilep töşte. Sine dä şulay kara kaygıga salırlık bulgaç, närsäder bardır. Bardır, Ähsän. Yäşeräseñ genäder... Minnän. Ha­tınıñnan.

Sacidä tınıç itep, üz süzläre artınnan üze ük uy­lanıp söyli ide. Ähsänneñ küñele tulıp kitte. Çınnan da, kaygı digän närsäne hatınnan yäşerep ir keşe döres eşlime, ällä yalgışamı? Köçsezlekme häsräteñne hatı­nıña söyläü, ällä kiresençäme? Sineñ belän ber urtak yataknı, urtak tönne, urtak tañnı büleşkän, balalarıñ­nıñ anası bulgan, avırlıknıñ teläsä kaysın sineñ be­län bergä kütärä algan, ämma sineñ yözeñdäge süränlek­ne, borçılunı kürep, barı tik şuşı bilgesezlekne genä kütäralmıy cäfalangan hatınnı niçek yuatırga?

— Döres äytkän Fäthiyätti,— dide ul, nihayät, avır sulap.— Caloba bar minem östän. Beräü genä dä tügel, ikäü.

— Niçek? Nindi caloba? Kem yazgan? Kaya?

— Raykomga da, obkomga da. Başta — berençesen, an­nan — tagın bersen. Kem yazganı äytelmägän.

Sacidä süzsez kaldı. Sorarga kıymıyça, ireneñ dä­vam itüen kötä ide bulsa kiräk. Ällä inde üze işetkän­närne başına sıydırıp beterä almıy integä ideme?

— Niçek uylıysıñ, Mortazin abıy yazmadı mikän? — dide ul berazdan.— Ul bit, häterliseñder, tege vakıtta da nindider süzlär söyläp yörgän ide, sin partorg bu­lıp saylangaç...

— Belmiçä-nitmiçä keşegä yala yakma,—dip kırt kis­te Ähsän häm üzeneñ närsägä şulay kinät kenä kızganın üze dä añlap betermäde.

— Bolay gına äytäm lä... Aptıragannan. Närsä yazgan­nar soñ ul calobada? Kolhozdan sıyır algannı tügelder bit?

— Anısı da bar. Nigä iñ elek sıyır turında uylap kuydıñ äle?

— Belmim. Yaratıp ölgerdem min anı, malkaynı. Tagın närsä? Anısı da bar, dip äytüeñne äytäm?

— Bar anda. Tik raykomnı anı, sizäm, kolhoz sıyırı ızıksındırmıy. Kolhozdan ber sıyır tügel, unnı algan bulsam da bu qadär kupmaslar ide.

- Sıyır da ul qadär kızıksındırmagaç, tagın när­sä töpçenälär soñ alar, Ähsän? Ä?

Ähsänneñ tamak töbenä töyer utırdı. Däşmäde. Uz­dırdı.

— Ähsän, dim?

- Ätkäy belän ber öydä yäşävemä aptırıylar. Menä şul.

- Niçek inde? Bergä yäşämiçä, tagın kayda yäşik?Töpçek malay Häbir çitkä kitte. Sin anı alıştırdıñ. Ätkäy-änkäy yanında kemder bulırga tiyeş bit. Kartlık könnärendä. Raykomnıñ moña, bezneñ alar yanında yäşävebezgä ni katışı bar?

— Bar ikän şul menä... Min partorg keşe. Ä ätkäy... avıl mullası. Eş menä şunda, Sacidä...

Sacidä urınınnan sikerep tordı. Ähsänneñ belägenä yabışıp, aşıgıp-aşıgıp pışıldarga kereşte:

— Bulsa soñ! Aña karap, ul bit ata keşe buludan tuktamıy, Ähsän! Ni genä bulsa da sineñ öçen äti keşe, ata keşe bit ul! Kartlarnıñ anıñ üz dönyası, üz köne. Ämma ätkäy ğailäbezneñ totkası, balalarıbıznıñ baba­sı. Niçek inde sin anıñ belän bergä tormaska tiyeş? Alayga kitsä, babay mulla dip, balalar da annan yöz çöye­rergä tiyeşmeni?! Änä, olısın bit mäktäptä otryad sovetı predsedatele itep saylap kuygannar. Anıñ östennän dä caloba yazsınnarmıni inde häzer?

Ähsän hatının büldermäde. Gacäplänep, uylana-uylana, anıñ yarsulı pışıldavın tıñladı. Annan soñ, üzenä tartıp kiterep Sacidäsen kükrägenä kıstı. Bu mi­nutlarda berdänber kiñäşer keşese, tayanır teräge itep toydı ul anı.

HII

Häbir bolay da soñ uyangan, soñlavı öçen üzen bitär­lärgä ölgergän ide. Tege Minzälä yegete belän bufetta oçraşkannan soñ käyefe bötenläy kırıldı. Anı talap çıgıp kitkän yäş kıznıñ yözen küz aldına kiterergä tırıştı. Ä bit kiçä restoranda anıñ yanına kilep utırganda nindi mölayım, tıynak, oyalçan bulıp kılan­gan ide ul kızıy. Aho bik döres eşlägän anı kuıp ci­bärep. Dimäk, belgän ul anıñ nindi käsep belän yörüen...

Näq şul çakta işek şakıdılar. Gomere ozın bu­lır: Aho ikän.

— Min ber genä minutka, tugan,— dideAho, bülmägä kerügä ük. Başka vakıttagı kebek açılıp yılmaymadı,niçekter aşıkkan, kauşagan kebek toyıldı. «Kiçäge bäy­rämnän soñ başı avırtadır, käyefe yuktır»,— dip uylap kuydı Häbir.

Aho isä häl-ähväl soraşıp tormadı, kulındagı kün sumkasın Häbirgä suzdı:

— Zinhar, alıp kuy äle monı. Sindä torıp torsın. Kiçen, alla birsä, kerep alırmın. Yä irtägä irtän su­gılırmın.

— Bügen kiçen... Kiçen minem öydä bulmavım bar, Aho.

— Bügen bulmasa, irtägä...— dip aşıgıp bülderde anı Aho.— Sindä torıp torsın. Açulanmıysıñdır iç?

— Ni söyliseñ, Aho?! Kaya ul açulanu? Kaldır, isän-sau bulır.

Aho, sumkasın karavat artına kuydı da, kitärgä aşıktı. Häbir anıñ bolay kabalanuın, säyer genä çıgıp kitüen üzençä yuradı: kiçä küp söyläşep taşlaganına çitensenä bu, şuña tizräk saubullaşu yagın karıy. Älläsoñ kiç öydä bula almıym dip äytkängä üpkäläveme?

Yuk, ul turıda äytep Ahonı hiç tä aldamadı Häbir. Kiçä restoranda Minziläne nindider ir belän kürgäç, ul töne buyı uylanıp, ürtälep, ikelänep çıktı. Ahonıñ süzlären isenä töşerep, fiker cebeneñ yugalgan oçın tabarga tırıştı. «Menä şuşı Sattar Ütäbayıvlar ku­lında sovet säüdäse...— dip teş arasınnan ısıldap sü­gengän ide Aho.— Säüdäne bolar kulına birgän däülät — üze ük iñ zur spekulyant!..»

Tönlä dä Tahir belän oçraşuı turında uylap yattıHäbir. Şunda gına anıñ agargan, talçıkkan yözendäge kurku, şomlanu häm kıyınsınu şäüläsen añlap alganday buldı. «Dimäk... — dip uyladı ul, yokısızlıktan häm hämerdän tinterägän başın fiker yörtergä mäcbür itep,—dimäk, yazmış Tahirdan da üç algan... Dimäk, Ta­hir da bähetsez. Ällä? Ällä başkaçamı? Bälki, bu gadi ber oçraklılık kınadır? Bälki, Minzilä bu restoranga oçraklı räveştä genä kergänder? Ber-ber bäyräm uñayı belän?..» Häbir şulay dip ışanırga tırıştı. Ämmabaşında kalgan ayık küzänäklärneñ berse aña katgıy ca­vap kaytardı: yuk, oçraklılık belän genä kilmägän Min­zilä bu restoranga. Yukka gına oçraşmagan ul älege däbayagı keşe belän... Dimäk, şulay: Tahir belän Minzilä dä bähetsezlekkä tarıgan... Kem belä, bälki alarga Hä­birneñ kargışları töşkänder? Hıyanät itkän dustan häm hıyanät itkän yardan yazmış mahsus üç algandır? Ta­biğattä ber genä närsä dä ezsez ütmi, ber yalgış cibärdeñme, kayçan da bulsa anıñ üzeñä urap, bäla bulıp kaytaçagın köt tä tor, dilär bit. Hıyanät tä tabiğatneñ üze aldına yasagan yalgış tügelme? Yuk-yuk, bolay uy­larga yaramıy! Tahir... Anıñ yanına, hiçşiksez, ba­rırga kiräk. Bälki ul da bügen bik avır häldäder? Bäl­ki ul tege könne, üzlärenä çakırganda, Häbirdän ber­ber yärdäm ömet itkänder, kiñäş kötkänder, äytergä ge­nä kıymagandır...

Töne buyına änä şularnı kat-kat uylap, üz-üze belän bähäsläşep yattı Häbir. Yuk, Ahonı aldamadı ul: kı­zı yanında bulgannan soñ, anıñ belän sagınışıp kü­reşkännän soñ, kiç Tahirlarga barıp kaytmakçı ide isäbe.

Tik bu könne Tahirlarga gına tügel, hätta kızı Ro­zaliyä yanına da bara almıyça kalaçagın belmi ide äle. Şulay uk Tahir dustınıñ näq menä şuşı irtänge sä­ğatlärdä aeroportka taba aşıkkanın da belmi ide ul.

Äye, Tahir bu könne irtük uyandı. İrkenläp yuındı, aşıkmıyça gına kapkalap aldı. Kiyemnären yulga äzer­läde.

Minzilä yoklıy ide äle. Ämma Tahir ul yoklagan bülmägä taba küz töşermäde, hätta iğtibar da itmäde. Kiçäge, ütkän könnärdäge gazaplardan, uylanulardan, ür­tälülärdän berni dä kalmagan kebek ide. Äyterseñ Ta­hir yäşäp yatkan katlaulı, tuzanlı, essele-salkınlı dönya östennän ninider ber zilzilä ütkän dä, annan soñ inde cılı, rähät ber yañgır yaugan. Äyterseñ anıñ böten barlıgı, tirä-yune çistarıp, saflanıp kalgan. Tahir şul saf havanı kükräk tutırıp sulagan, tirä-yakka ka­rap berençe tapkır hozurlangan. Üzen keşe itep sizä başlagan...

Älege üzgäreşneñ töp säbäbe Häbir belän oçraşu ikänne Tahir üze toya, sizep tora ide. Häbir belän oç­raşıp, anıñ turında uylanıp-kötep alcıgan kiçäge tönne berençe tapkır üz yazmışına üze çittän karap, ayık ber akıl belän fiker yörtte Tahir.

— Menä Häbir...— dip söyläşte ul üz-üze belän.— Küpme kıyınlık kürde, hıyanät kürde. Ämma ul, änä, ba­rısın kütärde, sıgılıp töşmäde. Ä sin menä, kiresençä, Üzeñä hıyanät itkän hatın belän ber öydä, ber ük hava sulap yäşiseñ, sineñ ir bulıp isäpläner däräcäñ dä kalmagan. Betkänseñ sin, betkänseñ. Oyat kiräk...

Şulay üz-üzen bitärläde, oyalttı, ğarlekkä kümde Tahir. Şulay yoklap kitte.

İrtän uyanuga üzendä nindider ciñellek, irkenlek,saflık toydı. Närsäder bulgan, närsäder üzgärgän, nider kire kaytkan, nider yukka çıkkan kebek ide.

Bilgelängän säğatkä qadär şaktıy vakıt bar id äle. Aeroportka irkenläp, aşıkmıyça bardı. Ölkä komitetnıñ kadrlar bülege instruktorı Ovçinnikov häm propaganda bülege väkile Töhfätullin belän ul «Deputatlar bülmäse» yanında oçraşırga tiyeş ide. Alar Tahirdan da aldarak kilgän bulıp çıktı.

— Menä monısı sezgä, iptäş Korbanov.— İsänläşep küreşkännän soñ Töhfätullin aña samolet biletın tottırdı.— Registratsiyä iğlan itmilär äle haman.

— Tärtip yuk,— dide Ovçinnikov.— Samolet oçar aldınnan aşıktıralar keşene. Menä kürersez. Tärtip yuk.

Tahir kulındagı biletka küz saldı, üze dä sizmästän, gacäplänep kıçkırıp cibärde:

— Minem rayonga oçabız ikän läbasa. Küptän kaytkan yuk ide!..

— Menä, beroçtan tugan yagıgıznı da kürep kilersez,— Töhfätullin açılıp yılmaydı. Tizdän anıñ bu yılmayuı, kısılıp, iren çitenä küçte.— Komandirovka alıp tugan yaklarga, ata yortına kunakka kaytıp yörüçeläre azmıni?! Äbi-babay yanında sıylanırga!

— Tik bu iptäş Korbanovka kagılmıy,— dip, şayartuga kuşıldı Ovçinnikov.— Ul bit äle biletlarnıñ kaysı rayonga alınganın da belmi ide.— Annan soñ, citdilänep, Tahirdan soradı.— Baltamak avılı sezdän yırakmı soñ? Şul avılda yäşägän partkom sekreta­ren tikşerergä barabız.

— Baltamak? — Tahirga essele-suıklı bulıp kit­te.— Niçek inde Baltamak?..— Şuşı süzlärne kabatla­ganda meñ törle uy ütte anıñ başınnan. Alar baraçak avılda Hämät Mortazin yäşägänen, anıñ partkom sekre­tare bulıp eşlägänen, ä inde Mortazinnıñ kızı Minzilä buluın, yağni üzeneñ hatını buluın, bu tikşerüdä aña hiç tä katnaşırga yaramavın, ğailäsendäge hällärne bolarga belderergäme, yukmı digän rähimsez ber sorauga kilep törtelde.— Baltamak... Beläsezme, iptäş Ovçinni­kov... İptäş Töhfätullin... Miña sezneñ belän kaytırga yaramıy!

—?!

— Niçek inde?

— Anda... partkom sekretare... Mortazin. Ul minem hatınnıñ ätise. Şulay bulgaç... Bu tikşerüdä katna­şırga minem yüridik yaktan da, moral yaktan da hakım yuk.

- Kız-ık,— dip suzdı Ovçinnikov, kesäsennän kızıltışlı keçkenä kuyın däftären çıgarıp.— Kızık... Menä monda yazılgan: «Ätise - mulla, Ähmätgali Ähmätganiyeviç Sabircanov. Ulı - partorg, Ähsän Ähmätgaliyeviç Sabircanov». Monda sezneñ hatınıgıznıñ ätise... h-m-m... Mortazin didegezme äle? Monda andıy keşe turında ber­nindi süz dä yuk!

Tahir ber genä mälgä ciñel sulış aldı, ämma şunda ük yänä kaltıranıp kuydı: «Ähsän Sabircanov ta minem avıldaşım, dustımnıñ abıysı labasa!» — dip, çak kına kıçkırıp cibärmäde. «Ätise — mulla... Ulı — partorg...», digän süzlär anıñ başına beraz soñrak barıp citte. Ähsän abıysın, dustınıñ abıysın tikşerergä, Ähmät­gali abıysın tikşerergä kayta bu eş belän, üzeneñ tu­gan avılına kayta tügelme soñ ul?! «Ya hoda!..» — bu süz anıñ küñelendä berençe tapkır päyda buldı. Kem­der yärdäm itär, kemder bu häldän kotkara alır sıman toyıldı aña. Yärdäm bulmayaçagın añlagaç, kotılu yulın üze ezlärgä kereşte:

— Beläsezme...— dide ul fikeren tuplarga aşıgıp.— Bu avıl... Ul bit minem tugan avılım. Miña anda tik­şerü belän kaytu kıyın...

— Ä nigä? — Ovçinnikov anıñ süzen eläkterep kenä aldı.— Min bernindi kıyınlıgın da kürmim monıñ. Sez, dimäk, ul avıldagı keşelärne yahşı beläsez. Mäsäläne häl itü bezgä ciñelräk bulaçak! Şulay bit, iptäş Töh­fätullin?!

— Älbättä, şulay.

— Min dä şulay dip uylıym! — Ovçinnikov, eş häl itelde digänne belderep, kuyın däftären kesäsenä kire tıktı. Kayadır çitkä, registratsiyä kassalarına taba bo­rıldı. — Äytäm bit, tärtip yuk, tärtip. Samoletka utırır aldınnan aşıktıra-kua başlayaçaklar, menä kürersez!..

Tahir sizde: «Andagı partorg minem balaçak dustım­nıñ abıysı bit»,— dip kenä kotıla almayaçak ide...

Aña bötenläy ikelänü cayın kaldırmaslık itep, alar oçaçak samoletka biletlär terkäüne iğlan ittelär.

Äye, Häbir bu könne Tahirnıñ Baltamakka, tugan yak­larga, avılga taba yul totuın belmi häm belä dä almıy ide. Kiçen alarga, Tahirlarga baraçagın tögäl häl itep, Küñelennän cöpläp, bülmä işegen bikläde. Bazarga ba­rıp, anda nindi almalar saylap alaçagın, kızına nindi cimeşlär alıp baraçagın, Rozaliyäneñ niçek şat­lanaçagın uylap, üzaldına yılmaep kuydı.

Açkıçnı administratorda kaldırırga dip baskıçyagına taba atlaganda anıñ yanına şaktıy taza gäüdäle salkın karaşlı ike ir-eget kilep bastı.

— Gafu itegez,— dide irlärneñ berse.— Kire borıla almassızmı?

— Bülmägezgä kire kerergä kiräk,— dip kisterep kabatladı irlärneñ ikençese, Häbirneñ gacäplänep, ni äytergä belmiçä toruın üzençä añlap.

Häbir şul mäldä Aho kaldırıp kitkän sumka turında uylap aldı. Karale, açkıçnı monda kaldırıp kitü uyı yülärlek bulgan tügelme? Bülmäñdä keşe äybere, siña ışanıp tapşırılgan äyber kala ikän läbasa!

— Min bik aşıgam,— dide Häbir, açkıçnı kire kesäsenä tıgıp. Annan soñ kinät başına barıp citte.- Tuktagız äle... Minem bülmägä kerü sezgä nigä kiräk?

— Kiräk,— dide irlärneñ berençese häm kesäsennän kızıl tışlı tanıklık çıgardı, anı Häbirneñ mañgayına uk teräp kürsätte. «Leytenant... Ugolovnıy rozısk...» digän süzlär Häbirneñ küz aldında biyeşep tora kebek ide.

— Min aşıgam,— dide Häbir, hälne açıgrak töşe­nergä teläp.

— Zinhar, kabatlatmagız. Bülmägezgä kerik.

— Şunda söyläşerbez.

Häbir bermälgä ikelänep tordı. Annarı, başın çaykap, bülmäsenä taba kitte.

Häbirgä tanıklık kürsätkän leytenant, işek açılu­ga, bülmä eçenä taşlandı.

— Monda! — dip, koş totkanday kuanıp, Aho kaldı­rıp çıkkan sumkanı eläkterde, anı aşıgıp aktarırga kereşte.

— Keşe äyberse bit ul! Kagılmavıgıznı ütenäm! — dide Häbir, ämma anıñ süzen işetergä dä, tıñlarga da teläüçe tabılmadı.

— Monda! Äye, şuşı... Tabıldı bit, anasın satıym!

— Keşe äyberse ul! Zinhar, aktarmagız! — Häbir algarak tartılgan ide, artında torgan ir keşe anı cähät kenä eläkterep aldı häm stenaga kiterep kıstı:

— Tik kenä tor! Kuzgalası bulma! Kürsätermen min siña «keşe äyberen»! — dip kıçkırdı ul, şunda uk «sin»gä küçep.

Leytenant sumkanı kire yaptı, annan soñ Häbirgä turı karadı:

— Sezgä bezneñ belän barırga turı kiler. Anda yakınnanrak tanışırbız.

— Min aşıgam, minem kızım yanına barasım bar. Ul - bolnitsada, ul mine kötä, miña anda barmıy kalırga yaramıy! - Häbir üzeneñ hälen beryulı añlatırga teläp, aşıga-aşıga söyläde, butaldı.— Min... Bez çit ildän kaytıp kiläbez... Sez mine kem beländer butıy­sız, yalgışasız bugay...

- Yalgışasız, dime?! - Häbirneñ belägennän kısıp totkan militsioner äçe itep yılmaydı. -Bez siräk yalgı­şabız, agayne. Yalgışkanda da döres yalgışabız!..

Uramga Häbirne kultıklap alıp çıktılar. Anda alarnı maşina kötep tora ide inde.

HIII

Kiçke yakta Sabircanovlar öyenä İlyas ilep kerde. Yänäşäsendä ukıtuçı kız Nuriyä ide. Kız, artkarak ka­lıp, işek töbendä taptandı. İlyas isä, üze alıp kergän suık belän bergä, tup-turı öy türenä taba uzdı, böten bülmäne yañgırattı:

— Ähsän abıy! Ähmätgali abzıy! İşetäsezme?! Gölçirätti dim! Sacidä apa! Öylänäm bit min, işetäsezme?!

Öydägelär urınnan kuzgaldı. Argı bülmädän bala­lar yögereşep çıktı. İlyas az gına kızmaça ideme, äl­lä öylänü uyı belän havalanıp kitkän ideme - Nuriyäse anı tartkalarga kereşte:

— Yarar la inde, İlyas... Keşe öyendä tavış kütärmä şul qadär. Tınıç kına añlatıp äyt... Röhsät sorarga, fatiha alırga gına kerdek lä inde...

İlyas anıñ sayın oçındı, Ähmätgali kartnıñ yanına uk utırdı:

— Ayagımnı salıp tormadım, Ähmätgali babay, sez inde üz keşelär, ğayep itmässez. Sin bezgä fatihañnı bir, Ähmätgali abzıy! Bez menä Nuriyä belän bergä torırga, öyläneşergä buldık!..

— Alay-y...— Ähmätgali kart kayadır aska, üzaldına töbälde, anıñ şuşı ber süzennän böten öy eçe tınıp kaldı. Oçınıp-havalanıp kilep kergän İlyasnı da alıştırıp kuygan kebek buldı: ul, kartnıñ şuşı süzendä nindimäğnä yatuın añlarga telägändäy, başın beraz kırınsalıp, aña töbälde.

— Bergä toru, ğailä koru, öyläneşep tuy itü — alla tarafınnan yaratılgan, maktalgan eş,— dip äkren genä köyläde,üzaldına karap söyläde Ähmätgali kart. Annan soñ, kulı belän genä işaräläp, Nuriyägä dä utırırga kuştı. - Tormış korganda aldagısın da uylap eş itärgä kiräkter,balalar, härkaysı yämsezlektän östen bulıp, ata-analarıgıznıñ canın borçuga salmayınça, alarnıñ dakaderen belep, üz balalarıgıznı yätim itmäyençä, täüfıyk belän yäşäü kiräkter.

Ähmätgali kart başın kütärde, İlyaska taba borı­lıp, kolagına iyelde:

— İlyas ulım, süzemne avırga alma, sine beraz tege şaytan suı belän şayargalıy, dilär. Ğailä korganda mo­nısı turında nıklap uyla. Sez bergä torası, balalar, üsteräse keşelär.

— Elek buldı ul, Ähmätgali abzıy!.. Häzer yuk, alay şayarmıym inde. Änä, ışanmasañ, Nuriyädän sora: ike ay buyı süzemdä tordım - avızga da almadım!

— Anısı yaragan, ulım. Alga taba da, inşalla, şu­lay bulsın,- Ähmätgali kart kızga taba borıldı.— Nuriyä kızım, tormışka çıgu - uyın eş tügel. Savaplı da, cavaplı da eş. Ata-analarıñnıñ rizalıgın aldıgızmı?

— Alar riza, Ähmäğali abzıy.

— Anısı äybät. İrneñ qaderen belep, anıñ här könen urtaklaşıp yäşärgä kiräk. Şuña sin rizamı. Üzeñ nık­lap uyladıñmı?

— Riza, Ähmätgali abzıy. Nıklap uyladım.

— Anısı äybät. Bähet-şatlıklar belän gomer kiçe­rergä, matur balalar üsterergä nasıyp itsen. İzge niyä­tennän taşlamasın. Amin, şulay bulsın... Minnän fati­ha sezgä, balalar! - Ähmätgali kart urınınnan salmak kına kuzgaldı. - Kiçke namazımda sezneñ öçen doga ukır­mın, sezgä Hak täğalädän häyer-fatiha sorarmın.

— Rähmät, Ähmätgali abzıy!

— Rähmät!..

Ähmätgali kart olı yakka kerep kitte. Ähsän anıñ ar­tınnan, ätisen berençe tapkır kürgändäy, gacäplänep, töbälep karap kaldı. Berençe tapkır kürgändäy...

Ätise anıñ küz aldında olıgaydı, küz aldında kar­taydı. Sizdermiçä... Sizelmiçä...

Ähsän anıñ yäş çakların häterli: atın cigä, peçä­nen çaba, eşneñ teläsä kaysısın eşli torgan taza ir ide. Basudan salam alıp kaytsalar, kışkı kiçneñ soñına tikle alarda ut yana: basu cilendä kuırılıp kayt­kan Ähmätgali kürşese, idarä konyuhı Ähät belän «cı­lınıp» utıra. Allarında - ber yartı «Moskovskaya». Sur­guç belän piçätlängän bökesen qaderläp kenä açalar. Ba­lalarga kürsätmäskä tırışalar. Ä Ähsän - işegaldına kaytarıp audarılgan salamnı lapaska taba taşıp yör­gän olı malay - bolarnı barıber kürä, kürmägängä genä salışa. Berazdan bolar şeşäneñ näq yartısına citälär Şunnan soñ inde Ähmätgali malaynı eştän tuktata, işegaldına üze çıgıp, çakırıp ala:

— Buldı, ulım, maladis, nık eşlägänseñ, kalganın irtägä ikäü taşıp öyärbez, - di. Ä kalganı äle taşıl­ganınnan bik küpkä, bik küpkä artık bula.

Tagın beraz utırgaç ätise Ähät agaynı da ozata baş­lıy. Töbendä ike barmak kalınlıgı arakısı kalgan şeşäne agaynıñ kesäsenä tıga: monısı - salamga ba­rırga at birep torgan öçen. Äle saubullaşkançıga qadär baskıç töbendä tämäke tartıp toralar, kiç buyı östäl yanında bargan süzne, äñgämäne üzlärençä yomgaklıylar. Äylänep kergäç tä ätise hiç tä tiz genä tınmıy äle. Ba­lalarnıñ bersen - ğadättä eşsez yörgänen, yäisä däres äzerläp utırmaganın saylap ala, söyli... Anı Ähät agay belän bergä eçkän älege dä bayagı ber yartı «Moskovskaya» şulay söylätä. Anıñ söylägän vakıygaların - sugış­ta kürgän hällären balalarnıñ inde unnarça tapkır işet­käne bar. Ämma barıber kızık. Kayçak, ätiläre söyli başlauga, kitapların, däreslären taşlap, cıyılışıp utıralar. Ätiläre isä moña bik kanäğat: küzlären kısa töşep, berär kızıklı, gıybrätle vakıyganı iskä töşe­rergä tırışa. «Familiyäse niçek ide soñ äle?» - dip, «rotnıy starşina» turında söylise vakıygasın suzıp,kötterep tora. Balalar tüzä, inde niçä tapkır tıñlan­gan şul vakıyganı tagın ber kat işetergä teläp, tın da almıy toralar.

- Ähä, äye, Şuvalov digän urıs malayı ide. Köne buyı atıştık - aşarga kitermäde bu. Nimets kısa. Ber tap­kır çak rukopaşnıyga kermädek. Minem vzvod sul yak flangta ide. Şunnan kısa nimets. Kiçkä taba tındı. Berzaman, minsiñaytim, otdeleniyelärdän häbär kilä: «Aşarga davay! - dilär. -Tamak üterä, aşkazanı üke­rä!» - dilär. Atış vakıtında elemtä özelgän ide. Rotnıy komandirga keşe cibärdem: «Egetlärneñ häle bet­te, minäytäm, alar öç kön buyına yünläp aşamagan, niş­läp, minäytäm, aşarga kiterüçe yuk?! Frits tagın kütärelsä, aç kileş niçek sugıştırırbız soldatnı?» - minäytäm.

Ähsän olı malay bularak belä inde: bu urında äti­se kulın seltäp kuya, tavışın kütärä töşä. Monı ul üzeneñ rota komandirınnan hiç tä kalışa torgan keşe bulmaganlıgın belderer öçen şulay itä. Bu vakıtta malaylarnıñ gına tügel, olı kızınıñ da küzläre oçkın­lanıp kuya: ätiläre öçen gorurlanalar. Ä inde töpçek malay Häbir bötenläy rähät çigä:

— Şulay dip äytteñme, ätkäy?!

— Äyt-te-m-m! - dip suza ätiläre, başın çaykap. - Ä nigä äytmäskä?!

Näq menä şul iñ kızık vakıtta, kayandır eşennän bülenep, äniläre kilep kerä.

— Balalarnıñ yoklıysı bar la inde, kartım, üzeñneñ dä eşeñ irtä tañnan, citär, bütän vakıtta söyläp betererseñ, yoklarga kiräk,- di. Bu süzlär ätiläre öçen, mögayın, ışanmaganlıktan gına äytelgän kebek bulıp toyı­ladır.

— Äyt-te-m-m! - dip kabatlıy ul, hatınına usal ka­rap alıp, yänä üzeneken söyläp kitä. - Şunnan soñ yartı säğat tä ütmi, üzeneñ slucbası belän starşina kilep citä. Botka kitergän bu, suhoy payık kitergän. Monı yeget­lärgä öläşkän arada üzenä äzräk akıl öyrätmäkçe bul­dım. Anda ber cimerek taş stena bar ide. Karşıda gına okop başlana. Şul stenaga ışıklanıp sügäm min mo­nı: «Sin närsä, minäytäm, fälän-fäsmätän, nişläp minem vzvodnı aç totasıñ?! - dim. - Beläseñme, minäytäm, Su­vorov soldatnı aşatu turında ni digän?!» Şul süzne äytep beterüem buldı, buh-h!.. Yanda gına mina töşep şartladı. Starşina okopka kaplanıp töşte. Kütärep karıym, korsagın yırtıp ütkän mina yarçıgı. Eçägeläre okop eçenä salıngan, tik alarına zıyan timägän. Kütärep aldım starşinanı, böten äğzaların eçenä kire tutır­dım. Yarasın bäylägäç tä tılga ozattırdım. Üzem dä, şul tönne yaralanıp, gospitalğä eläktem. Şunda işettem: eçen tekkännär dä monıñ, ike atnadan terelep, çıgıp ta kitkän. Ä min menä kul belän öç ay yattım. Söyäk äşäke bulıp çärdäklängän ide.

— Ä Dneprnı kiçkändä miña çak kına geroy isemen birmädelär!.. -Näq menä şuşı urında ätise, küräseñ, üzeneñ şaktıy iserä töşkänen sizep ala ide. Başın selkep tora-tora da täübä kıla. - Sugışka kitkänçe tam­çı da avızga algan keşe tügel idem, sugışta, kar östen­dä yatkanda spirt birälär ide, şunda öyrändem, kahär­gä...

«Ätkäy söylä inde, tagın söylä inde?» dip aptırat­sañ äytä:

— Yarar, bügen yoklıyk inde, bütän vakıt söyläp be­terermen,- di.

İrtän ul irtük torıp eşkä kitä. Sugış turında söy­läter öçen, anıñ tagın şulay berär tapkır «töşerep» alganın kötärgä kala ide.

Äye, ätise küz aldında olıgaydı. Häyer, Ähsän üzemonı sizmäde, iskärmäde. Gel yänäşäñdä bulgan keşeneñ üzgärüen dä, yäşe arta baruın da toymıysıñ ikän. Häbir genä, kunakka-yalga kaytıp kitkän çaklarında, abıysı belän ikäüdän-ikäü genä kalgaç äytä ide:

- Ätkäy olıgaygan inde, abıy, nık olıgaygan... Çit ilgä kitär aldınnan Liza belän bergäläp kaytkaçta äytte:

— Ätkäy dä olıgayıp bara inde...— dide.

Andıy çaklarda, üz tormışlarına çittän karap, Ähsän dä Häbir belän kileşep kuya, gomerneñ tiz ütüe turında uylana. Ämma köndälek tormışta, köndälek eş mäşäqatlärendä barısı da onıtıla, yañadan üz agımına kayta. Ätise dä anıñ öçen haman ber ük törle, ber ük yäştä bulıp kala ide.

Ätise kartlar arasında mulla räveşendä yöri baş­ladı. Ähsän monısın da ğadäti ber närsä itep kabul it­te. Döresräge, bötenläy iskärmäde dä. Nigä?! Ätise belän bergä aşka yörgän, comgaga cıyılgan kartlar barısı da ber avıl keşeläre, ber çor keşeläre - sugışka bergäkitep, sugıştan soñ bergä eşläp, avılnıñ şatlıgın-kaygısın bergä urtaklaşkan keşelär tügelmeni?! Ätise­neñ tämäkene taşlaganın Ähsän sizmi kaldı.- Sälamät­lekne beterä,- dide ätise, arakı-eçemlek kebek närsälär­dän avız özgäç. Savabı da, şifası da bar dip, umarta-ürçetergä totındı. Bakçada kıyar, komidor kebek närsä­lär kürende, Sabircanovlar bakçasında alar iñ aldan ölgerä torgan bulıp kitte.

Ähsän ätisen namazlık östendä yış kürä başladı. Moña da kartlarça ber kileşterü, äni-karçık belän bergä-ber kartayu ğalämäte itep kenä karadı. Çönki ätise, na­mazlıktan kuzgaluga uk, yänä dönya mäşäqatlärenä, yort-cir eşenä çuma, uy-fikere belän dä, söylägän süze, eşlägän eşe belän dä näq elekke bulıp, ata keşe bulıp, ğailä başlıgı bulıp kala birä ide.

Üzläre östennän kilgän şikayät hatı turında belgäç, Ähsän iñ berençe bulıp ätise öçen borçıldı. Gaugalı bu hat iñ berençe çiratta anıñ üzen tügel, ä bälki ätisen räncetä, ätisen mäshäräli kebek ide aña. Bu mäğnäsez hat turında öydä belülärennän, öydä işetülärennän ku­rıktı Ähsän. Ätiseneñ räncüennän kurıktı. Kurıktı... Ämma, üze dä sizmästän häm sizdermästän genä, ätiseneñ, ahşam namazına utırgan çaklarına küz salgaladı...

Menä bügen, İlyas belän älege yäş kız Nuriyägä fa­tiha birgän ätise olı yakka çıgıp kitkän çakta, Ähsän­neñ miyen nindider kaynar uy, utlı fiker köyderepaldı. Äye-äye, olıgayu, kartlarça ber kileşterü ğalämäte genä tügel, ä bälki üze genä añlagan, üze genä toygan ina­nu, ışanu kilgän bit anıñ ätisenä. Menä äle häzer dä fatiha sorap kergän şuşı yäşlär belän gadi genä itep, dönyavi mögamälädä söyläşep utırgannan soñ, üzeneñ huplau süzlären beldergännän soñ, anıñ ätise çın-çınlap alar öçen alladan bähet-şatlık sorarga, bähet yalvarır­ga kerep kitte. Ähsän sizde: ätise bu eşne çın küñelen­nän, ışanıp häm inanıp, böten canı belän birelep, teläkläreneñ kabul bulasına ömetlänep, yäşlär hakına hämkeşelär hakına dip, savaplı ğamällär turında, sirat küperen kiçäse barlıgı turında uylap, allanıñ berdän­ber buluı häm anıñ kodräte çiksez buluına tiränten ışanıp başkaraçak ide.

İlyas belän söyläşkändä Ähsän üzeneñ änä şul kö­telmägän açışı täesirendä ide äle. Yeget bertuktausız söylände, küñelendäge şatlıgın tıya almıyça äle Ähsän­gä, äle Sacidägä kilep bäylände:

— Ähsän abıy! Sacidä apa! Berseköngä - tuy. Baş­ta - yäşlär tuyın ütkäräbez, annan - kartlarnı cıyabız. Sezne inde yäşlärnekenä çakırabız, Sacidä apa! Kil­mi kalmıysız inde, äye bit?! Sez dä kilmäsägez inde!..

Sacidä özep kenä berni dä äytergä aşıkmıy, Ähsän­gä karıy. Ä anıñ ire... Ägär dä İlyas bu qadär oçınmasa, cilkengän küñelen tıya almıyça havalanmasa, hiç­şiksez, Ähsän abıysınıñ küzlärendäge säyer ber ike­länüne, säyer gazaplanunı, borçılunı kürgän bulır ide. Yukşul, İlyasnıñ üz häle häl, Ähsänneñ haman däşmi toruın, ikele-mikele genä süzlär äytep kuyuın ul üzen­çä añlıy: tuyga barmaska mataşuları tügelme soñ bolarnıñ?

— Karale, karale sin bolarnı!..—di ul, bulaçak kä­läşennän yärdäm ezläp.— Karale, sin bolarnı, karale, Nuriyä! Adäm kölkese bit, ä?! Sez dä kilmäsägez inde, Ähsän abıy, min ul tuynı bötenläy uzdırıp ta tormıym. Änä, Ähmätgali abzıydan nikah kına ukıtam da, änkäydän munça yaktıram. Bette-kitte, vässälam, şunnan soñ!

«Ähmätgali abzıydan nikah ukıtam...» Şuşı süz­lärne işetkäç tä Ähsän dert itep siskänep kitte:

— Cülär süz söylämä!—dip kisterde ul häm, añına kilep, suına töşte.— Nindi nikah ukıtu di ul? Nuriyä mäktäptä eşli, pedagog keşe. Sin närsä, enekäyem, anı balalar aldında hur itmäkçe bulasıñmı ällä?

— Şayartıp kına äytäm lä inde, Ähsän abıy! Par­torg bulgaç şayartunı da añlamıy başladıñ inde ällä sin?! Äydä inde, süzeñne nıklap, kisterep kenä äyt tä inde, Ähsän abıy, annan bez kittek. Yörep çıgası keşe­lär şaktıy äle!

Nuriyä tıynak kına basıp torsa da, anıñ da küñele cilkengän:

— Sacidä apa, Ähsän abıy! Kilegez inde, yäme?! Ay­sılu apa belän Mäcit abıynı da kaldırmagız. Berük, kaldırmagız, yäme?!

— Yarıy, señelem, yarıy,- Sacidä inde tüzmäde, ri­zalıgın äytep taşladı, üze haman Ähsängä karadı, «yä, nişläp däşmiseñ inde, nigä yäşlärne intekteräseñ, tuy bit gomergä ber genä bula?!» dip yalvara ide anıñ küz­läre. - Menä bit, Aysılu apagız belän ciznägez munça kerälär ide äle. Yarıy, çakıruıgıznı alarga da tap­şırırbız. Şulay bit, Ähsän?

— Yarıy, çakıruıgız öçen rähmät, uylarbız... Barır­ga tırışırbız...— dide Ähsän, nihayät.

— Vät, rähmät, Ähsän abıy! Kötäbez! Yarıy, isänlek-iminlek sezgä, saulık, bez kittek! - dip kabalandı İl­yas. Annan soñ, çıgarga cıyıngan cirennän kire borılıp kilde. - Äle min siña, Nuriyä, ber kızık söylämägän ikän bit. Bäläkäy çakta bit min Sacidä apanı yaratıp yör­gän idem. Bervakıt, Ähsän abıynıñ soldattan kaytkan ça­gı ide bugay, karañgı töşkäç bolarnıñ ikesen artların­nan küzätep yörim. Kaça-posa, urmäli-ürmäli artların­nan baram...

— Abau, oyatsız! — dip kölde Nuriyä. Könläşkän atlı bulıp, İlyasnıñ cilkäsenä dä törtep aldı.

— Çınlap, Sacidä apa! Ber kön küzätäm, ike kön... Şunda bolar kürep aldılar mine. Yüri tuktap kötep to­ralar. Min inde tizräk cirgä señäm. Şunda kayadır tık­rıkka kerep kittelär. Karañgı bit. Küzdän yugaltmıym: dip, min dä torıp yögerdem. Ähsän abıy, hitrıy, Sa­cidä apanı algarak cibärgän dä, mine tıkrık başında kötep tora ikän. Eläkterep aldı da berne şäpläp kenä artka tipte minem. Şunnan soñ yörmädem artlarınnan. Nu, kurkudan tügel inde. İkesen dä yarata başladım şunnan... Ähsän abıy turnikta äybät uynıy ide ul çakta. Elek bit klub aldında turnik bar ide. Soldattan kayt­kan yegetlär şul turnikta atına ide...

Ähsän ireksezdän kölep cibärde. Nuriyä dä kölde:

— Cülär bulgansıñ ikän sin, İlyas! Sacidä apa kebek çibärne kuldan ıçkındırgansıñ, min ıçkındırmas idem, azakka tikle köräşer idem! - dide. Sacidä kızarıp uk çıktı:

— Şundıy häl buldımıni, Ähsän, nik miña äytmä­deñ anı?

— Onıtılgan inde... Bälki bulgandır da, - Ähsän İlyasnıñ iñenä sugıp aldı.— Sin, yeget, süzeñne soñınnan barıber ber çıgara torgan keşe ikän, anısına inde üpkä saklap kalmagansıñdır bit?

— Yuk la inde, Ähsän abıy. Tibüen tipteñ, avırttırmıyça gına tipteñ bit sin. Yuk, üpkälämim. Ä menä tuy ga kilmäsägez - üpkälim. Kara anı, Ähsän abıy, gomer buyı açu saklıym!

İlyaslar çıgıp kitkäç Ähsän üzendä nindider ber ciñellek toydı. Bügen köne buyı uylap yörgän uyları, äle ätise namaz ukırga kerep kitkändä yasagan siskänüle açışı beraz keçeräyep kalganday buldı. Çınnan da, tormış dävam itä. Keşelär öyläneşä, tuy yasıylar, här keşeneñ üz yazmışı, üz tormışı bar. Üz ğailäse... Gai­läse? Şuşı süz Ähsänne yänä siskänderde. Anıñ da üz tormışı, üz ğailäse, üz nigeze bar tügelme? Ähmätgali isemle ber avıl kartı - ul da anıñ yakın häm gaziz äti­se, anıñ tormışınıñ ayırılgısız ber öleşe tügelme? Niöçen äle şuşı ber ğailä kemneñder tıkşınuına karap bügen ike öleşkä, kapma-karşı öleşkä bülenep kürenergä tiyeş?

Ähsän, inde niçänçe märtäbä, täräzäle işek yanına ki­lep, beraz gına açılıp torgan ike pärdä arasınnan olı yakka küz töşerde. Ätise, taş sın kebek, namazlık östen­dä utıra, avız eçennän genä bik täfsilläp nider kabat­lıy, üz allası belän söyläşä ide.

Ähsän işekle-türle yörep kilde. Östäl artına barıp utırdı. Annan soñ yänä sikerep tordı:

— Min Ähmätnäcip abıylarga barıp kaytıym äle... İreneñ canın kaya kuyarga belmi yörüen bayadan birleküzätep torgan, ämma berençe bulıp süz başlarga kıyma­gan Sacidä avır sulap kuydı:

— Aysılu apalar munçadan kaytkanda öydä bulırga ide inde siña, Ähsän. Alarnıñ bit bu könnärdä bolay da eçe poşıp yöri. Yünläp küreşä, söyläşä alganıgız da yuk. Sin eştä çakta ber häl inde. Bügen bit sineñöydä ikäneñne belä ul... Munça da keräse bar annan...

— Sacidä-ä! — dip kisken genä endäşte Ähsän.— Añ­la, miña Ähmätnäcip abıynı kürergä kiräk.

— Üzeñ äytmägäç, min soraşmadım inde. Bügen rayon­da... Nilär buldı soñ? Byuroga çakıralar digän ideñ bit.

— Byuro bulmadı.

— Niçek?

— Şulay. Komissiyä aldanrak kilep citkän. Byuro yasarga ölgerä almıy kaldılar.

— Komissiyä? Kazannan ukmı? Närsä didelär, ni äyt­telär soñ?

— Närsä äytsennär inde... Şul inde...

Ähsän süzen äytep betermäsä dä Sacidä añladı. Avır sulap kuydı:

— Ciznäy sine sorasa, ni dip äytim soñ? Ozak torır­sıñ mikän?

— Äyt, eşe bar ikän anıñ Ähmätnäcip abıyda, digen. Ä bolay... Ozak tormaska tırışırmın.

Kön şaktıy salkınaytkan ide. Ähsän başta bolay gına atladı, annan soñ tuktalıp pältä yakasın kütärde. Bolay itkäç äyterseñ cılırak kına tügel, hätta uylarga da uñaylırak ide.

Byuroga alar Ämirhan abıysı belän bergäläp bardı­lar. Başta, idarädä ikäü genä kalıp, söyläşep-kiñäşep utırdılar. Ämirhan abıysı äytmeşli, «itäklärne cıya töştelär».

— Küñelem sizä,— dide kolhoz räise rayon üzägenä barganda.— Alarnı bütän närsä tügel, şul... sineñ ätiyeñ mäsäläse kızıksındıra.

Alarnı raykomda Biktaşev karşı aldı:

— Byuro bulmayaçak,—dide ul, nindider olı ser aç­kan kebek pışıldap, häm kauşagan, aşıkkan tavış be­län östäp kuydı.— Obkomnan kilep, cittelär. Sezne kö­tälär...

Bu yaña häbär Ähsänne kauşatmadı da, gacäpländermä­de dä. Tik Kazannan kilgän keşelär utırgan bülmägä ki­lep kergäç kenä siskänep kitte: ölkä komitetı väkilläre arasında märhüm Şäkür abıynıñ malayı, Hämät Mortazinnıñ Kazanda eşläüçe kiyäve Tahir da utıra ide. «Ällä soñ Hämät Mortazin bu eşne mahsus räveştä kiyäve aşa eşlägänme?» - bu sorau anıñ uyında ireksezdän kalıkkan ide.

Tik soñınnan, komissiyä äğzaları belän küreşkändä, Ähsän bayagı uyınnan kire kayttı: «Yuk, bulmas,- dide ul üz-üzenä.- Şäkür abzıynıñ malayı andıy eşkä barmas, ägär şulay bulsa, küzgä turı karap isänläşä almas ide...»

Tanışıp çıkkannan soñ süzne Ovçinnikov başladı:

— İptäşlär, bezgä bügen bik citdi mäsälä turında söyläşergä kiräk bulaçak... Hämmäbezgä mäğlüm bulgança, bu söyläşü KPSS ölkä komitetına kilgän hathäm, şuña bäyle räveştä, kommunist iptäş Sabircanov Ähsän Ähmätaliyeviçnıñ şähsi eşe turında.

Bülmä bermälgä tıp-tın kaldı. Ämirhannıñ urındı­gın şıgırdatıp kuzgalıp kuyganı işetelde. Tahir Korbanovnıñ kuyın däftäre östendä yatkan kaläme tiktomal­dan idängä tägäräp töşte. Tik ul anı kütärep al­madı. Bülmädä haman da tınlık hökem sörä häm ul Äh­sängä säğatlär buyına tartıla-suzıla sıman bulıp toyıldı.

— Döres, bu anonim hatta iptäş Sabircanovnıñ şähesen karaltıp kürsätergä tırışu yarılıp yata,— dip dävam itte Ovçinnikov.— Bez monda kayber material­lar belän tanışıp ölgerdek inde ölgerüen... Tik bezgä bergäläp söyläşergä, mäsäläne urtaga salıp añlaşırga kiräk. İptäşlär, printsipial bulırga tırışıyk. Vak-töyäk närsälärgä artık tuktalıp tormıyk. Äytik, nin­dider pensioner ukıtuçıga utın kaytartu mäsäläse. Monısı artık vak närsä, iptäşlär. Min üzem monda ber­nindi dä ğayep eş kürmim. Minemçä, pensionerlarga yar­däm kulı suzu här namuslı kommunistnıñ burıçı. Täk-k... Yort salu... Kolhozdan sıyır alu... Boları da, minemçä, monda - urında söyläşep häl itelä torgan vak mäsälä­lär. Alar turında süz kuyırtıp tormıyk. Bez inde bu hak­ta iptäş Biktaşev belän kiñäşep tä aldık, açıklık kerttek. Täk-k... Kolhoznıñ ber mehanizatorına arakı tabıp birergä väğdä itü. Yağni, bulgan äcätne kayta­rırga väğdä birü... Monısın min añlamıym. Eş närsä­dä, iptäş Sabircanov?

Ähsän, sabırsızlanıp, urınınnan kütärelde. Tınıpkalgan bülmä eçendä bilgesezlektä utıru da, Ovçinnikov­nıñ tonık, bertörle tavışın, nindider taşlama yasar­ga äzer bulunı kürsätep torgan süzlären tıñlau da ar­dırgan, ruhi yaktan alcıtkan ide anı.

Tege vakıtta urak tämamlanganda mehanizatorlar be­län basu-kırda bulgan vakıyganı söyläp birde. Aşık­mıyça, kauşamıyça söyläde. Ämma, şul uk vakıtta, üzeneñ närsädänder aklanganın, üz-üzen aklarga tırışkanın toyıp, ürtälä başladı. «Avıl cirendä mehanizator­lar belän eşläp karaganıgız barmı sezneñ?—dip eçtängenä üçekläde ul üzenä bötenläy tanış bulmagan, äle nindi maksat, nindi uy belän kilgänen dä belgertergä ölgermägän Ovçinnikovnı.— Mögayın, yuktır. Eşläp karagan bulsagız, sorap-nitep tormıyça da añlagan bulır idegez...»

Şulay uylap ürtälde Ähsän. Ämma üzeneñ bu ürtälüe­nä açuı gına kilde. «Nigä dip berençe süzdän ük üçek­läşteñ äle bu keşegä,—dip sükte ul üzen.—Keşe eş belän kilgän. Aña şundıy eş kuşılgan. Anıñ monda ber gayıbe dä yuk. Ul açıklarga, belergä, häl itärgä, kaytkaç kemgäder cavap birergä tiyeş. Ä bolay... karap toruga, tınıç, akıllı, ğadel kürenä.

- Älbättä, sez ul kiçädä tiyeşle cavapnı taba almıykalgansız,— dide Ovçinnikov, Ähsän söyläp betergäç.— Halık aldında, kiçä barışında kötmägändä äcät sorau­ları da kauşatkandır, bälki. Ä bolay, başkasın isäp­kä almaganda, partorg keşeneñ väğdädä tora belüen kür­sätüe naçar tügel kebek. Minemçä, här kommunist bir­gän väğdäsendä tora belüen halıkka açık kürsätergä tiyeş. Şulay bit, Tälğat Ahunoviç?

Berözleksez nider yazıp utırgan Töhfätullin aşıgıp baş kaktı.

— Älbättä, şulay. Älbättä...

Ovçinnikov soraulı karaşın Tahirga töbäde.

— Äye... Döres... Şulay...— dip üzaldına gına söylä­nep baş kaktı Tahir. Bu yulı ul küzlären kayadır aska, çitkä yäşerä ide.

— İptäşlär, bez bik katlaulı mäsälä aldında kal­dık. Minem obkom apparatında altı yıl eşläp — ä bu, beläsez, andıy urın öçen az vakıt tügel — mondıy fakt­ka tarıganım yuk ide äle. Küz aldıgızga kiteregez: kolhoznıñ partiyä oyışması sekretare häm avıl mullası ber yortta yäşi. Bu bit başka sıymaslık häl, iptäşlär! Küz aldıgızga kiterep karagız: partkom sekretare partiyä­neñ tarihi kararların tormışka aşırırga, yäşlärne kommunistik inanu yulına äydärgä tiyeş. Ä şul uk va­kıtta anıñ ätise - mulla, avıl yäşläre arasında islam dinen propagandalıy, dini tärbiyä alıp bara. Ber ük yortta, ber nigezdä yäşägän ike keşe kapma-karşı pozi­tsiyälärdän çıgıp eş itä. Akılga sıyarlık hälme bu? Hiç tä yuk,iptäşlär. Bezgä bu mäsäläne kiçekmästän häl itärgä kiräk. Çönki bez,— Ovçinnikov yänäşäsendä utırgan Töhfätullinga häm Tahirga işaräläp aldı,— bu hakta obkomga tulı spravka tapşırırga tiyeş bulabız. Yä, kemnärdä nindi täqdim bar?

Bülmä yänä tınıp kaldı.

— Bälki, iptäş Sabircanovnıñ üzenä süz birü kulayrak bulır? İñ elek üze añlatsın, üze närsä dä bulsa täqdim itsen.— Töhfätullin Ähsängä töbälep karadı.— Üzegezneñ bügenge hälegez turında ni uylıysız?

Äye, Ähsän uylıy ide. Läkin üzeneñ bügenge häle tu­rında tügel, ätise turında uylıy ide bu minutta. Menäşuşı bülmädä bulgan söyläşüneñ, mondagı süzlärneñ ätisenä barıp işetelüe mömkin ikänlegen küz aldına ki­terep, ul kinät siskänep kuydı. Ähsän inde ber häl... Ä menä ätise? Mondıy hälne, mondıy häbärne ul niçek ka­bul itär? Niçek kütärer?

— İptäş Sabircanov,—dip aşıktırdı anı Biktaşev.— Komissiyä çlennarı sezneñ süzne kötä!

Ähsän yänä urınınnan kütärelde. Ber kulı belän ikençe kulın nık kısıp, barmakların katı itep udı. Yuk, süzne närsädän başlarga, ni dip cavap birergä kiräkle­gen belmi, küz aldına da kiterä almıy ide ul. Nihayät, avır itep sulış aldı, annan soñ äytte:

—Minelek fermada eşli idem. Eşem äybät ide.Fermada eşläüçelär dä hörmät itä kebek ide. Ägär inde partorg bulıp eşlärgä yaramıy ikän, ul çakta bu vazi­fanı minnän aluıgıznı sorıym. Menä, minem süz şul...

Ovçinnikovka, küräseñ, mondıy cavap oşamadı. Yöze çıtılıp, rizasızlık bilgese küzlärenä ük çıktı. Läkin ul üzen bik tiz kulga alıp ölgerde häm gacäplängändäy itep yılmaydı:

— İptäş Sabircanov! Sez inde bigräk, ni... Mäs­äläne kabırgası belän kuydıgız. Alay yaramıy bit, yara­mıy! Bez kızıksındık: sezne kolhozdagı kommunistlar da, avıl halkı da yarata, hörmät itä. Alar, ışanıç kür­sätep, sezne üzläreneñ partiyä oyışması sekretare itep saylap kuygannar. Şulaydır bit, iptäş Şakirov?

— Şulay. Avılda Ähsän Sabircanovka ışanalar. Anıñ kolhozçılar aldında avtoritetı zur. Üze şuşı halık arasında eşläp üste. Min, monda kileşli, üze­bezneñ kommunistlar belän söyläşep kiñäştem. Alar Ähsänneñ çın kommunist buluına ışanalar, anı citäk­çe itep tanıylar —Ämirhan bu süzlärne, aldan yatlap kuyganday, nık häm salmak tavış belän äytte.

— Menä, kürdegezme?! - dip yılmaydı Ovçinnikov hämÄhsän anıñ bu yılmayuında nindider säyer ber yasalmalık toydı. Näq menä şul yasalma yılmayu anıñ yänä açuın kabarttı, räncette, eçtän tetränderep, eçtän yarsıttı. Kürdegezme, iptäş Sabircanov?! Kolhozda sezne hörmät itälär. Ä sez tiz genä koyrıknı sırtka salmakçı bula­sız. Älbättä, min añlıym: ätiyegez turında süz alıpbaru sezgä ciñel tügel. Läkin uylap karagız: äytik, raykom sekretarenıñ ätise poplık hezmäten başkarsa niçek buı­lır ide sezneñçä? Ä?! Yäbulmasa, bezneñ generalnıy sekretarebez Sergeev-Posadta, Rossiyäneñ Üzäk lavr­larında din hezmäten başkaruçınıñ ulı bulsa? Köl­ke häl kilep çıgar ide, şulay bit? Citmäsä, ägär alar ikese dä ber yortta yäşäsälär - tagın da kölkeleräk, şu­laymı? Sezgä ätiyegez turında uylarga kiräk, iptäş Sa­bircanov.

— Min, närsä, ätkäyne öydän kuıp çıgarırga tiyeşme?

— Yuk, sez döres añlamadıgız! Bu inde bötenläy möm­kin eş tügel!

— Ä ul çakta miña nişlärgä kuşasız? Hatınnı, ba­lalarnı alıp, munçaga çıgıp torırgamı? Ägär kiräk ikän, munça kiñ minem, ayırılam da çıgam! —Ähsän inde bu süzlären yüri üçekläşep äytte. Yanında utırgan Ämir­han abıysı monı sizde, äkren genä pincäk itägennän tarttı.- Ul çagında inde miña berkem dä mulla belän ber yortta yäşiseñ dip bäylänä almayaçak!

Biktaşev karandaşı belän östälgä şakıldatıp aldı. «Artıgın kılanasıñ Sabircanov!» — digänne añlata ide bu! Ovçinnikov, kiresençä, Ähsänneñ ironiyäsen dä, üçek­läşep äytüen dä sizmäde. Küräseñ, üze häl itäse mäsälä öçen borçıla ide.

— İptäşlär, bolay itep bez hälne katlaulandırabız gına. Minemçä akıl belän eş itkändä, mäsälä häl itel­mäslek tügel sıman.— Ni öçen, mäsälän, sezgä ätiyegez be­län söyläşep karamaska, iptäş Sabircanov? Ägär dä ul mullalıknı taşlasa, bu oçrakta bernindi dä karşılık tumas ide bit!

— Min ätkäy öçen cavap birä almıym. «Tegeläy it, bolay it»,—dip tä aña boyıra almıym. Hakım da yuk. Ul miña ata keşe, minnän olı keşe...

Tagın avır tınlık urnaştı. Ämirhannıñ östäldä yat­kan uñ kulı ciñelçä genä dereldi, barmakları isä al­dındagı käğazdä uynap-biyep ala ide. Biktaşevnıñ da rizasızlıgı yözenä çıkkan. «Bez sineñ öçen tırışabız, sine saklap, yaklap kalırga mataşabız, ä sin gel kiregä borıp torasıñ!..» dip şeltäli anıñ kıyafäte Ähsänne. Töhfätullin haman nider yaza, vakıt-vakıt başın kütärep Ähsängä karap ala. Anıñ bu karaşında nindider ber ga­cäplänü katış sorau yarılıp yata. Tahir abıysı kayadır çitkä karagan, äyterseñ bu söyläşügä katışmıy; monda oçraklı räveştä genä kilep kergän dä, üzenä bötenläy yat, çit bulgan bu säyer äñgämäneñ tämamlanganın kötep utıra ide.

— Sezgä kıyın bulsa, bälki, ätiyegez belän üzebez söy­läşep kararbız, iptäş Sabircanov? - Ovçinnikov bu soraunı şulkadär kötelmägändä birde ki, hätta Ähsän kıçkırıp cibärgänen dä sizmi kaldı:

— Sez närsä?! Ätkäyne nindi hälgä kuymakçı bula­sız? Min anıñ aldında nindi häldä kalam?!

— Yuk, sez mine bik ük döres añlap betermädegez bu­gay. Min bit ätiyegezgä nindi dä bulsa nacim yasau tu­rında bötenläy äytmim. Bolay, küreşep, tanışıp, üzara söyläşep kaytu turında gına äytäm, häm, älbättä, bez­neñ söyläşü sezdän başka bulırga tiyeş dip uylıym...

Ovçinnikov şunnan soñ tavışın äkrenäytte:

— Ser itep kenä äytäm, iptäşlär,— dide. Obkomga Mäskäüdän bik tä hävefle, borçulı yäşeren hat kilgän. Anda islam dineneñ köçäyä baruı, yäşlär arasında kiñ taralu kurkınıçı barlıgı äytelgän. Şul hat kilgännän soñ mahsus ber törkem Norlat rayonında bulıp kayttı. Älege rayonda eşläp torgan dürt mäçet bar ikän...

Ovçinnikovtan soñ Töhfätullin da söyläde. Anıñ süze dä, soñgı çiktä, kire Ähsän Sabircanovka äylänep kayt­tı.

— Ägär dä bez üzebezneñ ideologiyägä bitaraf yäşlär kübäyde dibez ikän, bu ber dä yäşeren-batırın närsä tü­gel, iptäşlär. Turısın äytergä kiräk, andıy yäşlär çın­nan da küp. Alar bezgä ışanmıylar ikän, dimäk, ışa­nıçnı kayandır bütän urınnan ezläyäçäklär. Ä din inde andıy keşeneñ küñelen yaulap aluda berençelekkä omtı­laçak. Şuña kürä dä, iptäş Sabircanov, sezgä bügenge mäsälä turında nıklap, kommunistlarça uylarga kiñäş itäbez...

Rayonnan kaytkanda Ämirhan da, Ähsän dä ber-bersenä süz katmadılar. Kaydadır, avılga citäräk ber urında, maşina çokır-çakırlı cirdä sikerep algaç, Ämirhan teş arasınnan gına sügende. Läkin anıñ bu sügenüe ço­kırlı yulga karata bulmagan ikän.

— Yäşlär dingä tartıla, dilärme? Anasın kort çakkırı!.. Bütän ışanır närsä kalmagaç, kaya barsın­nar?!

Ähsän däşmäde. Avılga kerer aldınnan gına sorap kuydı:

— Ämirhan abıy, bu Ovçinnikovnıñ nindiräk keşe buluın añlap betermädem min.

— Närsäsen añlamıysıñ anıñ! Sarık tirese yabın­gan tölke — menä şul. Äydä, bezgä tuktalıyk, lutçı. Öy­dä alıp kuygan närsä bar, mondıy çakta beraz ciñeläyep alu kiräk ul...

Ähsän baş tarttı: öydä kunaklar bar, alar yanına könnär buyı kaytıp kürenmiçä yörep, üzeñ genä küz yaltı­ratıp kaytu döres bulmas ide.

...Ukıtuçınıñ kapka töbenä citkäç Ähsän yakasın tö­şerde. Cılıga iyäläşkän kolakların şunda uk suık kuırıp aldı. Kapka totkasına kagılgaç, Ähsän kinät kenä tuktalıp kaldı. Çınnan da, nik kilde soñ äle ul monda? Yärdäm ezläpme? Ähmätnäcip abıysı aña yärdäm itä alamı? Ber-ber kiñäş işetergä telädeme ul ukıtu­çıdan? Läkin eş inde kiñäştän uzgan. Zarlanırga dip, beraz şıñşıp alırga dip kildeme? Monısın inde ul Sacidäse yanına kaytıp ta eşli ala. Şulay uyladı, şu­lay dip üz-üzen mäshäräläde Ähsän. Äye, öyendä çakta ki­çektergesez bulıp toyılgan, närsägäder ömetländerep tor­gan älege teläk, ukıtuçınıñ kapka totkasına kagıluga, mäğnäsez ber eşkä äverelde dä kuydı. Ber urında tap­tanıp, nişlärgä belmi ozak ikelänep tordı Ähsän. Ukı­tuçını küz aldına kiterde. Yä, menä häzer kilep kerde di ul anıñ yanına. «İh, Ähsän, Ähsän,— diyär Ähmätnä­cip abıysı.— Äytkän idemme min siña, ulım? Şulay bit, äytkän idem bit?..»

Bervakıt üzara bähäsläşkändä, çınnan da äytkän ide ukıtuçı:

— Yuk, Ähsän, eşli almassıñ dip äytmim min sine... Sin eşli torgan keşe. Tik menä eşlättermäslär, eşlärgä irek birmäslär dip äytüem...

Ähsän ul çakta bu süzlärdän kölgän genä ide.

Kapka töbendä beraz taptanıp torgaç ul kire borıl­dı. Yakasın yañadan kütärep kuydı. Äkren genä, telär-telämäs kenä atlap kitte. Argı yakka iltä torgan sukmakka çıkkaç kinät kenä tuktap kaldı.

— Ä bit kem beländer söyläşergä kiräk! Söyläşer­gä!..—dip endäşte ul kinät üz-üzenä. Nihayät, añladı: ukıtuçı belän söyläşmiçä kala almıy ide ul bügen.

Ukıtuçı protezın salıp kuygan, kultık tayagı belän genä titaklap yöri ide.

— Äydä-äydä, uz,— dip karşıladı ul Ähsänne.— Kar­çık ta kürşelärgä kerep kitte. Öydä berüzem kukrayıp tik Utıram.

Ähsän kul birep küreşte, östen-başın saldı. Östäl yanına barıp utırdı.

— Çäy kuyıp cibärim äle...

— Sin yörmä, üzem kuyam, abıy,— Ähsän, çäynekne alıp, gaz plitäsenä taba kitte.

— Anda tügel, änä, elektrnıkına kuy,— ukıtuçı kultık tayagı belän poçmak yakka törtep kürsätte.— Gaz ballonı buşabrak kitkän äle bezneñ. Ul ballon alıştıruçı malayıgız eşlime soñ sezneñ, ällä gel eçep genä yörime?

«Yarar, äytermen äle min aña nık kına!» - Şul süz­ne çak ıçkındırmıy kaldı Ähsän. Vakıtında añlap ölgerde: kara niçek kıyu kılana! Bügen-irtägä üzen urınınnan alıp taşlarga toralar. Ä ul, änä, dönya cimerä, imeş!

— Şalapayrak bändä bulıp çıktı şul,— dip avızeçennän genä mıgırdanıp cavap kaytardı ul.— Nişli­señ bit, Ähmätnäcip abıy, eşlärlek keşe yuk avılda...

Ähsän östäl yanına utırgaç, ukıtuçı aña töbälep ka­radı:

— Häbirdän haman ber häbär dä yukmı?

— Yuk. Üzebez dä aptırap bettek inde. Änkäy bik bor­çıla. Ätkäy sizdermi, eçtän genä sıza.

— Sineñ dä yözeñä çıkkan. Häbirlär öçen borçıla­sıñmı?

— Alar öçen dä, Ähmätnäcip abıy. Annan... başkası da çıgıp kına tora...

Ähsän berniçä süz belän genä bügen raykomda bulgan hällär turında söyläp birde.

— Üzem öçen tügel, ätkäy öçen kübräk kaygıram min, abıy. Süze çıkmıy kalmas inde bu vakıyganıñ. Ätkäy­gä dä ber işeteläçäk bu häbär. Avır, bik avır kabul itä­çäk ul monı,— dip, başın iyep, tınıp kaldı. Annan soñ östäp kuydı.— Ätkäyne ğayepli dä, aña üpkäli dä almıym. Ul härnärsädä bezneñ öçen ürnäk buldı. Tärbiyä birde, keşe itte. Tik şuña gına gacäplänäm: tege dönya belän dä, alla belän bernindi alış-bireşe bulmagan ber keşe ide bit. Ä menä olıgayıp bargan ber könendä...

— Älmättän ber tanışımnı oçrattım min. Öçençe yıl bulsa kiräk. Yäş vakıtta şaktıy aralaşkan duslar idek. Tege, kem äytmeşli, ata kommunist ide. Komsomol eşendä dä başlap yörde. Menä şunı oçrattım. Bezneñ rayon üzägenä kilgän ide. Älmättä mäçet saldırırga yö­ribez, di bu. Äle, di, Mäskäügä, dini mäsälälär komite­tına caloba yazdım, Älmät gazetasın sudka birdem, di. Monıñ turında gacittä bik naçar mäqalä bastırgannar ikän. Kartlardan mäçet soratıp, kul kuydırıp yöri. Yugıysä monda mäçet anıñ üzennän başka berkemgä dä ki­räk tügel, gomeren yalkaulıkta ütkärep kartlıkka çıkkan, sugışta bulmagan keşe bu dip yazgannar, di. Sudlaşuı şunıñ öçen ikän. Ul çakta min anı bik kızgandım. Çön­ki, äytäm bit, üzen elektän belä idem. Yalkau tügel ide ul, yanıp torgan yäş yeget ide. Ä sugışka barmıy kaluı hak. «Käcä biletı» birgännär ide aña. Anısın da al­dap-yoldap, yalgan belän almadı, avıruı hak ide, küzendä ak bar ide. Ä tege gäcit döres yazmagan. Tılda kaçıp yat­magan ul, eşlägän. Sugış yıllarında tılda eşlägän, oborona eşlärendä kürsätkän hezmätlär öçen, digän me­dal barmı äle? Änä şul medalne algan ul. Sugıştan soñ da, ike tapkır mikän, avıl sovetına saylangan. Kıs­kası, doşman da tügel, ugrı da tügel — gap-gadi ber ke­şe. Ägäcittägelär şunı añlamagan, aña yala yakkannar.

Soñınnan kızıksındım: Mäskäüdän kilgännär monıñ yanına. Gäcit keşelären, tege mäqaläne yazgan curnalist­nı bik nık sükkännär. Kat-kat gafu ütenep, sudtan gari­zanı kire aldırgannar. Gäcit aşa da gafu ütenep çık­kannar. Şulay... Ä bit ul, çınlap ta, zakonnı belep eş itkän, yala yakkannarı öçen birgän sudka. Annan soñ bit äle bezneñ tagın ällä nindi zakonnar bar. Keşe hakı, keşe hokukı turında küpme dokumentka kul kuydık inde bez çit illär belän! Sanap betererlek tügel. Ä menä sine tikşerergä kilgän keşelär dä ul zakonnarnı belä. Kon­stitutsiyäne dä yahşı belä alar. Tik menä şunısı bar... Alar öçen käğazdä ber törle zakon, eştä - ikençe törle.

— Ätkäygä bit bolarnı añlatıp bulmıy, Ähmätnä­cip abıy...

— Ä, ataña gacäplänüeñ turında äytteñ äle sin. Menä min dä tege Älmät keşesennän soradım, räncetmäslek, üp­kälätmäslek itep, çın küñeldän sorau birdem: «Karale, tugan, sin bit kommunist keşe ideñ, nişläp bolay alla yulınnan kitteñ? — didem. Ul da miña çın küñeldän cavap birde: «Äye, şulay, yäşti, başta keşe oktyabryat bu­lırga tiyeş. Annan, üsä töşkäç, pionerga kerergä tiyeş. Komsomol safların ütärgä, akılı, añı üskäç — kommu­nist bulırga, ä inde bötenläy citlegep betkäç, kamil­läşkäç — möselman bulırga tiyeş»,— dide. Min anıñ çın küñeldän söylägänenä ışandım. Aldıy belmi torgan keşe ide ul. Üzeneñ äytkänenä üze inangan inde. Ä keşene inangan öçen hökem itärgä yaramıy. Olıgayunıñ, kartlık­nıñ üz kanunnarı bar. Ätiyeñne änä şulay añlarga tı­rış sin...

Ähsän kaytkanda öydä yoklagannar ide inde. Barı tik Sacidä genä, tönge utnı yandırıp, anı kötep torgan.

— Aşap alasıñmı? — dip pışıldadı ul, tabınga ta­ba ımlap.— Ozak köttek sine. Munça da suıngandır inde.

— Niçava! — dip yılmaydı Ähsän, hatının koçaklap.— Min bügen rayonda çakta ber kaynar munça kerdem inde ..

Ukıtuçı yanında bulıp kaytkannan soñ, anıñ belän söyläşkännän soñ niçekter ciñeläyep, buşanıp kalgan kebek ide Ähsän.

HIV

Täbänäk buylı, tügäräk yözle, irtä peläşlängän decur ofitser, mayor, Häbirgä gacäplänep karadı. Annan soñ soraulı karaşı Häbirne alıp kerüçelärgä tö­bälde.

— Tikşerüçe kilgänçegä qadär kabul itep torıgız,— dide militsionerlarnıñ ölkäne, Häbirgä üzeneñ tanık­lıgın kürsätkän leytenant.— Zur koş bulırga ohşıy...

— Eşne kem alıp bara? — mayor yänä Häbirgä karap aldı, ä soraunı älege leytenantka birde.

— Kapitan Äbdräcäkova.

Bülmägä kerep-çıgıp yörüçe militsionerlarnıñ hämmä­se Häbirgä kızıksınulı karaş taşladılar. Häbir hät­ta alarnıñ monda yüri tuktaluların, nindider säbäp ta­bıp ozagrak bulırga tırışuların sizep aldı. Härhäl­dä, aña şulay toyıldı.

Ul inde añlaşırga, añlatırga teläp arıgan ide. Lä­kin yulda anı tıñlarga da telämädelär. Ütenep, yalvarıp äytkän süzlärenä mäshäräle ber yılmayu, törtkele süz belän genä cavap kaytardılar. Bu ıgı-zıgıda, şuşı mäğnä­sez halättä çagında, berkemgä dä, bernärsä dä töşenderä al­mayaçagı kön kebek açık ide. Şuña kürä «tikşerüçe kil­gänçegä qadär» digän süz anı beraz tınıçlandırdı. Äye, çınnan da, tikşerüçe belän oçraşunı kötärgä, eşneñ när­sädä ikänen sorarga, barısın da äybätläp añlatırga ki­räk. Üzeneñ kötmägändä mondıy hälgä yulıguın Häbir, äl­bättä, Ahodan kürä ide. «Ul kaldırıp kitkän sumka ur­langan buldı mikänni? Ällä Aho anı yüri kaldırganmı? Ni öçen tege militsonerlar näq menä şul sumka tabıl­ganga bik nık şatlandılar?» — şul turıda uylandı Häbir.

Anı eçkäreräk bülmägä alıp kerdelär.

— Çişenegez,— dide östäl artında utırgan starşina.

— Sez... Sez närsä?!

— Çişenegez!

Yanäşägä kilep baskan sercant Häbirneñ belägennän

kıstı.

— Bulışırgamı ällä?

Häbirneñ barlık dokumentların alıp, östäl astında­gı tartmaga saldılar. Säğaten, podtyackaların da agaçtartmaga tıktılar. İsemlek tözep, şuña kulkuydırdı­lar, kesälären kat-kataktardılar.

—Kiyenegez!

— Tikşerüçe kayçan kilä?—dide Häbir, kiyenep bet­käç. Anıñ inde tüzemlege şaktıy kimi başlagan ide.

— Kilgäç äyterlär,— starşina sercantka ımladı.— Öçençegä!

Sercant, Häbirne kulınnan eläkterep, timer işekkä taba alıp kilde, işekneñ bigen şakıldatıp-kayırıp aç­tı, karañgı bülmägä taba etärde.

Üze artınnan işek şapıldap yabılgaç Häbir başta berni dä kürmi tordı. Berazdan gına tonık ut yaktısı barlıgın şäyläde. Tar kameranıñ ike yagında agaç es­kämiyälär kuyılgan ide. Şularnıñ bersendä, pältäse belän başınnan uk börkänep, nindider keşe yata. Häbir kergän­dä ul hätta kuzgalmadı da.

Häbir ikençe buş eskämiyägä kilep utırdı. Kulında­gı pältäsen berçitkä kuydı. «Nişlärgä?» Bu sorauga cavap ber genä ide: tikşerüçe kilgänne kötärgä.

— Ni öçen eläkteñ, duskay?

Häbir siskänep kitte. Karşıda yatkan keşe kuzgalıpkuydı, annan soñ torıp uk utırdı.

— Za çto, govoryu, vzyali?..

— Belmim,— dip rusçalatıp cavap kaytardı Häbir.—Üzem dä belmim äle...

— Ha! Ha-ha!..— dip kıçkırıp kölde älege keşe. Bu kölüennän Häbir anıñ yäş kenä ber yeget ikänençamalap aldı.— Belmi, imeş! Başta barıgız da şulay sayrıy­sız sez! Ber ğayepsez, imeş, ni öçenkulga alınganında belmi! Färeştä diyärseñ!

— Min çınlap ta belmim! — dip kırt kiste Häbir açuı kilep. Yeget östendäge pältäsen ber kırıyga alıp taşladı. Häbir anıñ sakal da çıkmagan yäş yözen, yabık aksıl çırayın kürde.

— Yarar, abzıy, açulanma. Bolay, eç poşkannan gına sorıym la min. Ütkän kiçtän birle yatam inde monda. Sledovatelne kötäm. Törmägä cibärsennär ide, içmasam. Anda het aşarga birälär.

— Niçek? Sin monda kiçädän birlemeni inde? — Hä­bir bu soraunı üze turında uylapbirde.— Tikşerüçe çakırmadımıni?

— Alarga närsä?! Alarnıñ eşläre küp. Ä minem, mon­dayata torgaç, sırt söyäkläre sızlıy başladı inde. Tä­mäkeñ yukmı, abzıy?

— Yuk şul. Tartmıym.

— Sin bähetle. Tartırga ezläp intekmiseñ. Min mon­da barça poçmaklarnı aktarıp beterdem inde. Kesädäge tämäkene alıp kaldılar bit, sabakılar! — Yeget bülmä­neñ iñ karañgı ber poçmagın kulı belän kapşap çık­tı. Annan soñ eskämiyä astına ürmäläde,—yuk, anasın satıym! Ber genä töpçek tä kalmagan.

Häbir anıñ çın-çınlap gazaplanıp, ömetlänep-ürtälep tämäke töpçege ezläven karap tordı. Yeget ber tapkır karagan urının inde öç-dürt märtäbä karmalap kilde. Töpçekneñ yuklıgına tämam ışangannan soñ da, tagın häm tagın, şul poçmakta aktarındı.

— Ah, anasın gına satıym!..— Häm ul, yögerep barıp, işekne kaga häm tipkäli başladı.— Sercant!.. Sercant dim, imanıñnı!.. Tämäkene alıp kaldıñ, berne genä bul­sa da bir, içmasam!

İşek berözleksez şakıldap tordı. Tege yakta ayak ta­vışları, kemneñder sügenep karganganı işetelde. Bikşaltırap kuydı, işek açılıp, militsionernıñ açulı yöze kürende:

— Häzer biräm min siña, alay bik sorasañ! Stenaga ürmälätäm! — Sercant işekne katı itep kire yapmakçı ide, yeget ike araga ayagın tıgıp ölgerde.

— Kurkıtma! Ürmälägän bar! —dide ul, kinayale ta­vış belän.— Aç işekne, çıgıp keräse bar, yomış belän...

Sercant ikelänep tordı. Annan soñ Häbirgä kıçkırdı:

— Äy, sin dä çık äydä! Ber yulı yomışlap keregez! Allı-artlı şakıldatmagız!

Häbir baş çaykadı, urınınnan kuzgalmadı.

— Soñınnan şakıldatıp yörise bulma, alaysa! —di­de sercant, yegetneñ üzen genä çıgarıp.

Häbir urınnan sikerep tordı:

— Karagız äle, iptäş... İptäş militsioner!.. Mine monda ozak totaçaklarmı? Tikşerüçe kayçan kiläçäk? Minem bit... Minem kızım bolnitsada yata! Ul... Min anıñ yanına hiçşiksez barırga tiyeş, añlıysızmı?

— Vakıtı citkäç çakırırlar! — dip kırt kiste ser­cant häm timer işek Häbirneñ borın töbendä şaltırap yabıldı.

Kamerada ul berüze kaldı. Menä şuşı vakıtlıça yal­gızlıkta kalu aña üzeneñ kotoçkıç häldä buluın, nin­dider añlatıp, äytep beterä almaslık mäğnäsezlekkä taruın böten barlıgı, böten ayanıçlıgı belän sizderde. Şunı sizü häm şuşı minutta üzeneñ bötenläy köçsez häm yärdämsez ikänen toyu anı hälsezländerde. Eskämiyägä ki­lep utırdı, annan soñ suzılıp uk yattı. Küzen yomuga kızınıñ kurkıngan, şomlangan yözen kürgändäy buldı.

— Kızım-m-m, bäğırkäyem-m!..— dip ıñgıraştı Hä­birhäm ike küz kırıyınnan kaynar yäş tamçısı atılıp çıktı.— Ätiyeñ sineñ yanıña kilergä tiyeş ide. Tik ul si­neñ alda aldakçı bulıp kaldı. Aldakçı...

İreksezdän Färidä Räşitovnanı uylap kuydı Häbir. «Sez inde kızıgız yanına yışrak kilergä tırışıgız... Sezne yuksınaçak, borçılaçak ul yugıysä...» Ul Häbirgä açık itep, sizdererlek itep äytte. Tiknärsäneder yäşer­de, närsäneder äytep betermäde kebek.Menä häzer oçıp kına barası ide dä, Rozaliyäne koçakka alası ide.İnde dä bulmasa, ber genä tapkır küzsalası ide. Nişli ikän, ni uylıy ikän bala bu minutta? Oçıp kına barası ide... İşek bikle...

Häbir gomer buyı bikle işeklärdän kurıktı. Berva­kıt, bala çakta uk, ätiläre kayadır kunakka kitkäç, kiç klubka aşıkkan Aysılu apaları alarnıñ ikesen — Äh­sänne häm Häbirne tışkı yaktan bikläp kitkän ide.

— Ä häzer, pocar çıksa, sin nişlär iyeñ? — dip yürikurkıttı anı Ähsän abıysı. Ul inde kurkırlık tügel, altınçı klasslarda ukıy ide. Ä menä cide yäşlek Häbir şul çakta der kaltırap töşte, çın kurku belän kurıktı.

— Täräzäne vatam,—dide ul häm, yögerep barıp, miçaralıgında torgan tabagaçnı eläkterde.

— Ä min täräzäne vatıp tormıym. Pıyalası äräm bula. Miçkäkeräm dämorca yulınnan gına çıgam,—dip köl­deÄhsän abıysı. Äye, bu anıñ şayartuı, enesen beraz gına kurkıtıp aluı bulgan. Bu şayartunı üze şunda ukonıttı. Ä menä Häbir, apası kaytkançıga qadär, eçtän kaltıranıp utırdı.

Şuşı karañgı kamerada da Häbir üzendä balaçaktan kalgan tanış ber kaltıranu toydı.

İşek şıgırdap, sıkranıp açıldı, koridor yagınnan ällä nindi sıyık yaktılık kürenep aldı. Ämma şul mäl­dä ükbu yaktılıknı kara şäülä kapladı, işek yänä şal­tırap yabıldı.

—Nakanets! — dide yeget, Häbirneñ karşısına kilep utırgaç.— Täki ike tämäkesen aldım tegeneñ...

Kesäsen aktarıp, sındırılgan şırpı kabınıñ kü­kertle kisägen aldı. Saklanıp kına sızdı, avızına kap­kan tämäkesen kabızdı. Ozak itep suırdı, eçkä algan tö­tenne kükrägendä tottı, annan soñgına örepçıgardı. Rähät itep, irkenläp sulış aldı.

— Dönya rähäte!.. Küpme birmi intekterde bit, anasın satıym!..

Eget tagın suırdı, tagın rähät çikte. Şunnan soñ Häbirgä karadı:

— İsemeñ niçek, abzıy?

— Häbir bulam.

— Tatarin ikän, alaysa. Üzem dä tatarin. Edik dip yörtä ruslar. Ä bolay, bäläkäy çakta, äti belän äni Ädip dip däşälär ide.

— Sin monda niçek eläkteñ soñ, Ädip?

— Häy, abzıy!.. Mineken söyli kitsäñ... Bez sineñ be­län bergä utırası öç kön genä tügel, aylar da citmäs. Başta mototsikl belän eläktem min. Açu kilgän ide. Bö­ten malaylarnıñ mototsiklı bar, mineke yuk. Suktım ber «Yava»nı... Uzdım min mondıy kameralarnı, küp uzdım. Anısında utırtmadılar. Maloletka, didelär. İkençe­sendä... maşinada şähär äyländek, anısı inde — salgan baştan. Tagın şuşındıy kamera. KPZga barıp citte eş. Prokuror sanktsiyä birde. İzolyatorga eläktem. Annaninde - sud. Tagın äyttelär, maloletka, didelär, hökem kararın ber yılga kiçekterep torırga, didelär. İmeş, ber yıl eçendä tärtip bozmasam, andıy-mondıy kıyık eş eş­läp taşlamasam - barısı da äybät bulaçak.Ha!.. Ber yıl bit ul! Ber yıl eçendä keşe närsä eşlämäs?! Minem dä şulay kilep çıktı inde. Tuyga çakırgannar ide, ip­täş malay öylände. Şunnan salıp kaytıp kilgändä kü­räbez — podezd töbendä ör-yaña «Ciguli» tora. Maşina cene kagılgan bulgandır inde miña. Malaylarnı utır­tıp, «Akkoş külenä» alıp bardım. Uçak yaktık. Künel açtık... Ä annan soñ inde - zonaga uk eläktem. Elekke srok­nı da östäp birdelär. Kaytkanıma yartı gına yıl äle... Eşkä urnaşa algan yuk. Ä kiçä... Sırahanädä artıgrak cibärelgän. Aynıtkıçka alıp kildelär. «Kayda eşli­señ?»—dilär. «Eşlämim», — minäytäm. Şunnan bäylä­nergä totındılar. Tegendä-monda şaltırattılar. Mon­da kertep tıktılar, şunnan soñ. Sledovatel sorau ala­çak inde häzer. «Nigä eşkä urnaşmıysıñ?»—dip bäylä­näçäk. Ä nik eşlärgä tiyeş äle min? Kemgä bil bögärgä tiyeş? Min inde bu dönyanı añladım: bezne eşlätep, üzläre rähät çigep yäşärgä teläüçelär belän tulgan bu dönya. Üzläre eşläsen!

— Tagın utırtıp kuysalar! Hezmättän baş tartkan öçen.

— Pıçagım da utırta almıylar. Prokuror sanktsiyä birmi alarga mine utırtırga. Çönki mindäylär belän dä tulgan bit äle bu dönya. Şul, sudka alıp barırlar da, sudyaunbiş täülek çäper inde miña. Yal itärmen beraz, böyerbelän bavır arakıdan häl alır. Alaysa, küpkä kit­te bu arada.

— Äye, enekäş... Küpne kürgän malay ikänseñ inde sin. Äytäm anı, sercant belän dä bik batır söyläşteñ.

— Ä närsäsennän kurkıym min anıñ? Alar şul sezneñ kebekintelligentlarnı gına kurkıtıp öyrängän. Ä mi­na närsä?Tege, kemäytmeşli, niçego teryät krome svoih tsepey!«Stenaga ürmälätäm» dime? Karap karasın! Mon­nan çıguga uk başına citäm, celegen suıram, mañkasın agızam bit min anıñ! Ä ul şunı sizä... Sizep tora. Tıştan bolay bik batır kılana, ä üze eçtän kaltırıy. Bezneñ kebeklär belän sak söyläşä alar. Şul, äytäm bit, intelligentlar belän genä kıyu kılanalar. Çönki intel­ligentnıñ anıñ koyrıgı bozga katkan: zarplatalık eşe bar,mirac bulıp torgan perespektivası, tegese-monısı bar.Şunı yugaltudan kurka, soñgı çikkä qadär baralmıy. Ä kurıkkan keşene kurkıtu ciñel anı, anasın satıym!..

— Bez şulay ikebez kayçanga tikle kötep utırırbız ikän soñ inde? —Häbir, urınnan torıp, kamera buylap yörep kilde. Yegetneñ näq karşında tuktaldı.— Bolay kertep yabuları berdä zakonlı eş tügel bit inde bolarnıñ?

— Abzıy, canıkayım! Nindi zakon turında söyliseñ sin?! Bergenä närsäne bel sin: bez monda çagında — alar­nıkızakon, bez irektä çakta — bezneke zakon.Barı tik şul gına. Yuksa, sin gel küktän töşkän keşe kebek söy­läşäseñ. İmeş, sine monda ber säbäpsezgä kertep yap­kannar! Gönahsız kız kebek kılanıp mataşasıñ...

— Küktän töşmädem min, enekäş,—dip avır suladı Häbir. Şuşı yeget aldında aklanıp toru kıyın ide aña. Läkin berdänber söyläşer, berdänber zarlanır, çara­sızdan tugan kaygısın urtaklaşır keşese barı tik ul gına ide.— Çit ildän kaytıp kileşem ide minem. Äf­gannan. Kızım yulda avırıp kitte. Anı bolnitsaga sal­dım. Ul mine kötä inde bügen, meskenkäyem. Ä min menä monda.

— Niçek?!—dip gacäplände yeget. Urınınnan kuzga­lıp, yañadan tämäke kabızdı.—Ni dip bäylänälär soñ alar siña?

— Äytäm bit, belmim. Sizenüen sizenäm inde: poyızdda ber keşebelän bergä kaytkan idek. Soñınan da oçraş­tık. Kunakhanädä. Spekulyatsiyä belän şögıllänä torganrak keşe bulsa kiräk. Kunakhanägä urnaşırga yärdäm it te. Restoranda bergä buldık. Bügen irtän mindä sumkasın kaldırıp torgan ide. Artınnan uk kilep kerdelär, sumkasın aldılar, mine monda alıp kildelär. Menä şul. Bernärsä añlatmadılar, bernärsä soraşmadılar...

— Añlattılar labasa!—dip üçekläp kölde yeget.-Sledovatelne köt, didelär.

Häbir anıñ ironiyäsen kolak çitennän uzdırdı:

— Kayçan kiler ikän soñ ul sledovatel? Kayça çakırır?

— Çakırır! Ä häzergä ul äle sineñ tege spekulyantıñ artınnan çabadır. Ä sindä anıñ häzergä kaygısı yuk.Sin — ışanıçlı urında.

— Öslärennän caloba birer dip tä kurıkmıylar mikänni soñ alar? Bötenläy keşelärçä tügel bit inde bu.

— Keşelärçä... Alarnı caloba belän kurkıtu kıyın. Karga küzen karga çukımıy, dilärme äle? Zonadan kayt­kaç uçastkovıy intekterde mine. Atnaga öç tapkır öygä kilä. Nadzor yasıy, imeş, anasın satıym! Kayçan eşkä urnaşasıñ, fälän-fäsmätän, di, nişläp eçep yöriseñ, di­gän bula. Bäylänepme bäylänä. Tämam tuydırdı! Sineñ mindä ni eşeñ bar, minäytäm. Kaytkan - yal itärgä ha­kım bar. Şunnan soñ yanıy başladı bu: iltep tıgam min sine yañadan, di. Äni karçıknı aptıratıp beterde. Te­gese miña tıngı birmi. Şunnan äyttem min moña: östeñ­nän caloba belän baram, kilep yörmä bezgä bütän, di­dem. Kıçkırıp kölde. Bar, şunda uk bargan cireñdä alıp kalırlar, di. Tuydırdı, anasın satıym! Aptıragaç, do kontsa kittem min, ni bulsa da bulır, didem. Berkön, siz­dermiçä genä, artınnan ozata kayttım. Kaysı yortta tor­ganın, kaysı podezdda yäşägänen beldem, svoloçnın. İkençe könne kürşe karçıklarınnan barıp soraştım, kvartirasın beldem. İke balası bar ikän, keçkenälär äle, başlangıç klassta ukıylar. Şulay, eşennän kayt­kanın kötep, kvartirası töbendä baskıçta utırdım. Kay­ta bu. «Nişläp utırasıñ monda?» - di. «Utıram äle, minäytäm, ber iptäşne kötä idem»,- dim. Närsä eşli ala ul? Baskıçta utırgan öçen genä mine iltep yaba almıy labasa! İkençe könne tagın eşennän karşı aldım monı. Küzennän kürdem: şiklänüe yözenä çıkkan monıñ, anasın satıym. Şunnan soñ äyttem: «Sezneñ kvartiragıznıñ nomerı fälän-fälänme äle?—didem —Ber kızıgız belän ber malayıgız bar ikän, iyeme?» — didem. «Nik sorıysın, nik kiräk alar siña?» —di bu. Tämam kotı oçtı. «Bolay gına,— minäytäm,— na vsyakiy sluçay...» Şunnan soñ bezgä kilep yörüdän tuktadı bu. Şulay... Alarnıñ da üz tormışları, ğailäläre bar, digändäy... Balaları bar. Menä bu sercant ta maylap kuyganday buldı bit. Tämä­kene yögerep kiterep birde. Ber genä süz äyttem yugıysä: «Sercant, min ber unbiş könnän çıgarmın inde, sine küräse kilä, kaysı uramda yäşiseñ äle sin?» — didem. Añ­ladı, sizde, anasın satıym! Alar şulay...

— Kurıkıttıñ inde alaysa?

— Yuk, kurkıtmadım. Şürlättem beraz. Artıgın kı­lanmasın öçen.

— Äye, sineñ belän söyläşkändä vakıt tizräk ütä sı­man, enekäş. Berüzeñ bulsañ, monda akıldan yazarga möm­kin.

— Niçava!.. Ozaklamıy monda tagın da küñelleräk bulaçak. Menä, kiç citä başlasın äle. Paçkalap kiterep tutıraçaklar monda, basıp torır urın da kalmayaçak.

Üzeñä eskämiyäneñ başınnan urın alıp kal, yatıp torır­lık itep.

— Kameranı tutırırlık keşene kayan tabıp beterer­lär?

— Böten kameralar tulaçak! Kazan bit bu, Kazan, abzıkayım! Bu siña Äfgan tügel. Andagı sugış çepuha ul! Monda inde ul nastoyaşiy mähşärneñ oyası, anasın sa­tıym!..

Egetneñ süzlären raslaganday, işek bige şaltırap kuydı. İşek açılıp, kameraga kemneder törtep kertte­lär. Altmış yäşlärdän uzgan zur köräk sakallı urıs kartı ide bu. Kerügä ük, avır ufıldap, Häbir yanına kilep utırdı. Başın ike kulı belän kısıp, üzaldına ni­der söylänep, aska iyelep töşte.

— Za çto vzyali batyuşka?

Kart ällä işetmäde, ällä işetep tä soruga iğtibar itmäde, haman uftandı, haman nider söylände, kulların başınnan almadı. Annan soñ ike kulı belän tezlärenä suktı, sulkıldap yılap cibärde:

— Gönahlı min, balakaylar, nık gönahlı... Harap ittem... Üzemne dä harap ittem, anı da harap ittem... Gö­nahlı...

Eget däşmäde. Ul çınnan da küpne kürgän, keşelärne ber-ike süzdän tanıy, añlıy belä idebulsa kiräk: kart üz hälen inde bernindi sorausız dasöyläyäçäk ide.

— Gönahlı min, balalar... Nık gönahlı... Zur gönah aldım min üz östemä.... Ah!.. Ay-y!..

— Närsä buldı soñ, babay?—dide Häbir, anıñ busızlanularınnan arıp —Ber-ber naçar häl kilep çıktımı ällä?

— Ay ulım!.. Nindi naçar häl genä di ul! Üterdem min, hatınnı, hatın bulırga tiyeşle keşene üterdem...

Eget sızgırıp cibärde. Sikerep ük tordı:

— Kitsänä, babay?! Üterdem digen, ä? Nu, bula ikän bügen hällär! Ayagıñ ciñel bulsın!.. Närsägä üterdeñ soñkarçıgıñnı?

Kart tagın avır sulap uftandı:

— Karçık tügel, yäş keşe ide äle. Kırıknı gına tutırgan. Üze dä ğayeple, meskenkäyem, tıñlamadı, añlamadı äytkänne.

— Yäş närsä bulgan ikän şul. Kayan taptıñ andıynı, babay?

— Üz başıma taptım, üz başıma... Üz karçıgım ülde minem, yalgızımnı kaldırıp kitte. Äybät yäşädek bolay,räncep kitmägänder. Annarı biş yıl buyına buydak buldım. Balalar inde taralıp betkän ide. Üz tormışları bit, onıttılar mine. Yalgızıma avır buldı. Üzem kebek yalgız ber karçık ezlägändä monısına yulıktım. Şaytan kotırttı, balakaylar, şaytan kotırttı.

— Yäşräkkä küzem töşte digen inde! - Yeget ällä kartnı üçekli, ällä çın-çınlap küñelen yuatırga tırışa ide, belmässeñ.

— Yäş dip tügel, kızganıp alıp kayttım min anı öygä. Berkön şulay kibetkä çıktım. Kibet işege töben­dä tora bu. Karaşı bik moñsu. «Babay, ille tiyen akça birçe?» — di. Tuktaldım min monıñ yanına. Karıym — çi­bär genä üze. Şundıy da mölderäp karıy bu. «Ni buldı siña, kızım?» — dim. «Kiçä küp eçelgän, babay, baş bik çatnıy, ber krucka sıralık kına bulsa da birçe. Törmädän kotılgan idem, uslovnıydan»,— di bu. Torır urını da yuk ikän meskenneñ. Äti-änisez, tugan-tumaça­sız ikän üze. Şunda ällä ni buldı miña. Üzem dä yalgız­lıktan integäm bit. «Äydä, kızım, dim moña, yörmä bolay, dim. Kaytıyk miña, uylaşırbız, söyläşerbez, dim. Yäş, çibär hatın, siña bolay yörü kileşmi, dim». «Räh­mät»,— dide dä iyärde bu. «Tülke baş tözätergä berär närsä alıyk, başım avırta bit»,— di. Sırasın da, vinosın da aldım min.

— Nu, yumart ta kartnı eläktergän soñ! Miña da şun­dıy berär yüläre oçrasaçı!

Şulçak işek bige şaltırap kuydı. Kameradagılar tınıp kaldı, sagayıp kötä başladılar. «Mine çakıra­lardır...» digän yäşeren ömet ütte Häbirneñ başınnan.

Läkin yukka ımsıngan ikän, işektän ozın buylı, östenä kün pincäk kigän yegetne kerttelär.

— Ni öçen?..— diyä-diyä, yaña keşene küñelennän karşı­ladı Edik. Kün pincäkle aña cavap birmäde, kulın gına seltäde. Annarı şaktıy yaman itep sügenep aldı.

— Tartırga kalmagandır? Algannardır?

Eget eçke kükräk kesäsenä kulın tıktı, şaktıy ozak aktarıngannan soñ başlangan «Belormorkanal» kabın çıgardı.

— Oho! Yäşibez, bolay bulgaç! Nu, molodets! Yäşerep kala belgänseñ. Närsä öçen eläkteñ soñ?

— Min siña tämäke birdem, tartuıñnı bel! — dip kırt kiste kün pincäkle. Tämäke kabızganda anıñ kul­ları kaltırandı, çiktän tış nervalanganı kürenep tora ide.

— Yarar soñ...— Edik, anıñ bu kırıslıgına ise kit­mägändäy, tötenen çitkä örde.— Min bit bolay gına, hä­leñäkerep kenä... Äydä, babay, sin söyläp beter äle, alay­sa. Çibär, yäş hatınnı nik üterüeñne äytmädeñ iç äle.

Kart tagın ufıldap aldı, tagın ike kulı belän ba­şına yabıştı:

— Alla kargışı töşte miña, balakaylar, alla kar­gışı... Üzem arakı eçmädem min, tämäke dä tartmadım. Hatın-kızga da artık isem kitmäde. Çirkäügä dä yör­mädem — allaga ışanmadım da, tabınmadım da. İnde şunıñ kargışı töşte miña... Kartlık könemdä, menä, törmädä utıram. Allam kargap, canın şunda täslim kıl­sın, digänder. Gönahın şulay aklasın, digänder...— Kart küzennän bärep çıkkan yäşne ciñe belän sörtte.— Äye, äüväl bik äybät torıp kittek, yuksa. İkebezgä irken öy, bakça, munça, digändäy. Ul su taşıy, min munça yagıp cibäräm. Sabıy balanı yuındırgan kebek çäbäkli-çäbäkli, kayın seberkese belän çabındırıp munça kertäm mo­nı. Üze dä mine çapkanda: «Kartlıgıñnı kuıp çıgaram, bolay bulsa!»—dip söylänä iye, meskenkäyem.

Şulay ber atna ütte dä kinät yukka çıktı bu. Kay­gırdım, bik kaygırdım anıñ öçen. Ber-ber häl bulgan­dır, didem, böten bulnislärdän ezlättem. Yuk, belmi­lär. Dürt kön ütkäç kaytıp kerde bu. Nindider muciknı iyärtkän. İkese dä läh iserek. Miña äytä: «Kartlaç! Bu minem bergä utırgan iptäş keşem, küptän tügel genä annan çıktı, sin kunak it. Ozak tormas, ul kitär, yänä ikäü rähätçigep yäşärbez, bütän eçmäm, bu soñgısı»,— di. Nişliseñ, öç kön buyı sıyladım, öç kön kunak ittem bolarnıñikesen. Äy, kılandılar, äy uzındılar da soñ.Üzemne tämam adäm kölkese yasadılar. Minem alda übeşälär, şärätän yörilär. Tüzdem. Bozıklıgı çıgıp bet­mägänder, küräseñ, törmädä yörep nık bozılgandır, yäşi başlagaç ütär äle, dip uyladım. Şunıñ hakına tüzdem. Öç könnän soñ ikese bergä çıgıp yugaldılar bolar. Şul könne genä pensiyä akçamnı alıp kaytkan idem, şunı eläkterep kitkännär.

Un kön yugalıp yörde. Şunnan kaytıp kerde yänä. İse­rek. Tagın kara yangan. Üze yılıy, üze kıçkıra: «Akça bir! Başım avırta, üläm, şunı gına eçäm dä tuktıym, si­neñ yanga kaytam»,— di. «Natalya,— minäytäm — Natalya isemle ide ul — çıgıp yörmä berkaya da, häzer kibetkä üzem genä barıp kaytam, baş tözätergä alırmın»,— dim. «Yuk,— di bu,— üzem baram, üzem alıp kaytam, akçañnı bir»,— di. Yalına, yalvara. Vak akçam yuk ide, yegerme biş­lekne birdem moña. «Häzer kaytam»,— dip çıgıp kitte. Täräzädän karasam, tıkrıkta tege iserege kötep torgan ikän... İke könnän soñ tagın kaytıp kerde. Karar cire kalmagan, betkän... Kaytuga uk äyttem: «Sin - didem,- oyatsız ikänseñ, tıkrıkta mucigıñnı iyärtep kitteñ, çın bozık ikänseñ». «İyärtsäm soñ! Sineñ anda ni kaygıñ? Monda sineñ närsäñä karap yatıym? - dip mäshärälärgä totındı bu oyatsız. Üz-üzemne häterlämäs hälgä kildem. İdändä bäläkäy balta yata ide. Birdem başına, mesken­neñ... Üterdem min anı, zur gönahlı buldım... Ay, gönah­lı buldım!..

Kartnıñ bayadan birle inde ike küzennän yäş aga ide. Häbir bu hällärne kotı oçıp tıñladı. Nindi genä yaz­mışlar yuk bu dönyada... Çit ildä, Äfganstanda çakta ul kara kaygıga batkan hatınnarnı, çäçen yolkıp ük­segän irlärne az kürmäde. Anda bähetsezlek, anda sugış ide... Ä monda? Tugan-üskän ildä?

— Tvar!..— bu süzne kün kurtkalı yeget äytte.— Sin anı keşe itärgä telägänseñ, ä ul?! Şlyuha! Uram yastıgı! Böten äşäkelek şularday, hatın-kızlardan. Bötenesen timer kazıkka utırtıp çıgarga kiräk alarnıñ!

— Menä monısı döres! — dip kuätläde Edik.— Döres äytteñ, brat. Närsä, sin dä hatın üterep eläkteñme ällä?

Kurtkalı yeget yänä usal itep karap kuydı. Tik açuın eçenä yäşerde. Ul, mögayın, monda üzenä tiñ kaygılı yaz­mışlar gına barlıgın uylap ölgergänder. Üz hälen söyläp, kaygı urtaklaşası kilgänder.

— Priçem monda hatın! — dip kisterde ul, kulın sel­täp.—Öylänmägän äle min. Ölgermädem. Ä elägüem menä şular — şlyuhalar arkasında!

— Köçläüme?! — Edikneñ küzläre zähär yaltırap kit­te.

— Nindi köçläü?! Nindi köçläü di ul! Köçlärseñ alarnı, bar! Üzeñne totıp köçlämäsälär rähmät äyterseñ!

— Närsä buldı soñ, alaysa?..

Äkart haman tavış-tınsız gına yılıy da uftana, sukrana.

— Sez yäşlär äle, balakaylar, utırırsız da isän kaytırsız, min kaytalmam inde... Alla kargışı töşte şul miña, gönahlı min...— ber ük süzlärne kabatlıy.

Bolarnı tıñlap utıru Häbirne tämam yalıktırdı. Ul inde üzen bügen çakırularına ömeten özde. Vakıt uzgan sayın işektäge bik tavışı yışrak yañgıradı, monda äledän-äle yaña keşe östälde. Kamera eçe tämam tınçulandı. Häbir, niçek tä onıtılırga teläp, küzen yomdı. Baş­tarak üzenä ber yañalık bulıp toyılgan närsä — yaña keşe kilep kerü dä anı häzer siskändermi, gacäpländermi, kızıksındırmıy ide. Barı tik Ediknıñ haman sayın «Ni öçen eläkteñ?»—dip ber törle sorau birgäne genä kabatlanıp tordı. Üzara söyläşülärgä, aklanularga, täübä kı­lularga, yanaularga, sügenülärgä Häbir häzer tämam bita­raf ide. Kuyı töten, tämäke ise borınga-küzgä kerep açıt­tıra, ürti, ärnetä. Häbir, başın yakası belän kaplap, mondagı şıksız süzlärdän, sası istän, tötennän kaçarga tırıştı. Kinät anıñ häterenä Musa Cälilneñ ber şi­gıre kilep töşte. Äye-äye... «Törmädä töş» dip atala tügelme soñ äle ul şiğır?

Töştä miña näni kızım kilde...

Ul başta «Ällä çınlap ta töş küräm inde»,— dip uyladı, siskänep kuydı: kızı, kulların suzıp, aña karap tora, aña taba tartıla, bärgälänä-sugıla sıman ide. Yuk, töş tügel ikän, barı tik küz aldına gına şulay açık bulıp, ayırmaçık bulıp kilep basa ikän. Häbir anıñ yö­zen, küzlären, iren çitendäge sizeler-sizelmäs kenä be­lenep torgan miñen kürgändäy buldı. Avır sulap kabat­ladı:

— Menä, kızım... Menä bez tugan ilgä kaytıp cittek,kızım... Üzebezneñ ilgä...

HV

Tahir yul buyına süzsez bardı. Ä maşina olı yuldan çıgıp borıluga, Baltamak avılı kürengäç, ul utırgan urınında berözleksez borgalana, kıbırsıy başladı.

Rayon üzägendä çakta, Ovçinnikov häm Töhfätullin belän kunakhanädä söyläşep utırganda uk inde Tahir avılına niçegräk kaytıp keräçägen küzallap gazaplangan, borçılgan, intekkän ide. Ovçinnikov kiçä kiç alarga äytte:

— Sabircanovnıñ ätisen, hiçşiksez, kürep söylä­şergä kiräk, küzgä-küz karaşıp añlaşırga kiräk, şun­sız bulmıy,— dide.— Ulı hakına ul mullalıgın taşlarga tiyeş. Añlatırbız, ügetlärbez. Tik bu söyläşügä Ähsän Sabircanov katnaşmasa yahşı bulır, bez anı rayonga çakırtırbız, Biktaşev yanına.

Şuşı süzne işetkäç Tahir eçtän genä kaltıranış kuydı. Küz aldına Häbir, anıñ abıysı Ähsän, annan soñÄhmätgali kart kilep bastılar. Menä Tahir, komissiyä äğzaları belän bergä, Ähmätgali kartnıñ öyenä kilep kerä. Ähmätgali abzıy... Häbirneñ ätise... Balaçakta küp­me buldı Tahir bu kunakçıl, açık yözle yortta, küpme koymak, küpme kabartma aşadı!.. Ähmätgali abzıy kı­rıs keşe. Ämma ul malaylarnı tıymadı, kumadı: peçän­lekkä menep peçän taptasalar da, koyma başın sın­dırsalar da, bakçadagı şomırt agaçına ürmäläsälär däqatı süzäytmäde.

Häzer menä Tahir anıñ öyenä zur keşe, Kazannan kil­gän tikşerüçe bulıp barıp kerergä, aña akıl öyrätergä, anı ügetlärgä tiyeş...

Tahir töne buyı şuşı hakta uylanıp çıktı. Bu komissiyädä katnaşırga rizalık birüe öçen üzen kat-katbitärläp tirgäde. İrtägä Baltamakka kaytası bulu bergenä minutka da onıtılıp tormıy, här mizgeldä iskä töşep, canın telgäli, yörägen avırttıra, yörägen kı­sıp tora ide. Tahirga hätta şulay toyıldı: Minzilä belän ike arada kilep çıkkan hällär, ğailäseneñ kinät kenä şu­lay cimerelep kuyuı, üzeneñ hatının, ulın yugaltuı ir­tägä bulaçak vakıygalar yanında artık vak, artık ähä­miyätsez, artık bäläkäy ber kaygı sıman gına ide.

Tahirnı illä dä nık kurkıtkan häm kauşatkan tagın ber närsä — Häbirneñ inde Kazannan küptän kaytıp citüihtimalı, anıñ atası yortında bulu ihtimalı ide.Häyer, bu hakta uylaganda üzen başta tınıçlandırırga tırıştı: Häbir bit kızın bolnitsada yata digän ide, ä sabıy balanı äle alay tiz genä çıgarmaslar... Ämmatora-bara, Baltamak yulına çıgıp kitäse säğat yakın­laşkan sayın, Tahirnıñ küñelenä yänä törle şik-şöbhälär, törle uylar kerä başladı. Kıyın, bik tä kıyın häl­dä kaldı Tahir bu komissiyä vakıygası belän, häm üzhälenen kıyınlıgın, nindider işeksez-täräzäsez kırşau eçendä kalganlıgın, bu häldän çıgu cayın hiç tä taba al­mıy integüen barı tik üze genä añlıy, üze genä belä ide.

Alar utırgan maşina tar, täbänäk, tauşalgan agaç küper aşa ütte, sözäk ür buylap kütärelep, biyek öyänke­lär arasınnan uzdı. Tahirnıñ üz uyı, üz kaygısı, üz häs­räte ide — tugan avılga kaytu, tugan yaklarnıñ tanış tösmerlären kürü şatlıgın ul toymadı. Maşina ür me­nep citügä asta — ürneñ ikençe yagında, itägendä — yort­lar, karaltı-kuralar kürende. Tahir ällä karadı alarga, ällä karamadı.

Şuşımı inde sineñ tugan avılıñ, iptäş Korbanov?

Tahir siskänep kitte. Çınlap ta, avılın tanırga te­lägändäy, algarak iyelä töşte, yıraktan karalıp kürengän yortlarga, kar taularına çumıp utırgan bakçalarga tö­bälde.

— Şuşı...

— Tugan avılga kaytu härkem öçen läzzätle ber şat­lık,— dide Ovçinnikov häm, hislänep, hıyalga çumıp küz­lären yomdı, utırgıçka kiyerelep yattı.— Avılıña alıp kaytkan öçen sinnän bezgä mägäriç tiyeş, iptäş Korba­nov!..

Töhfätullin da aña kuşılıp kölde. Ämma Ovçinnikov­nıñ bu şayartuı Tahir öçen can ärnetkeç ber mäshärä bulıp işetelde. Çönki ul, ber genä minut elek, tagın ber yaña uy belän siskängän, täräzädän kürenmäs öçen, ma­şina utırgıçına señgän ide. «Şäkür malayı avılga tik­şerü belän kaytkan, tamagın tuydırgan avılına komissiyä alıp kilgän! Şäkür malayı aşagan tabagına tökergän!..» Avılda üze kitkäç ük taralaçak süzlärne ul häzer ük ayırmaçık işetkändäy buldı.

Maşina uramga kilep kerde. Raykom şoferı Sabircanovlarnıñ yortın belä ikän, berkemnän soraşmadı-nitmäde, tup-turı avıl üzägenä taba yul tottı.

— Anatoliy Petroviç...— Tahir, yul buyı äzerlänep kil­gändäy, kisäk kenä Ovçinnikovka taba borıldı.— Min Sabircanovlarga kerä almıym, Anatoliy Petroviç...

— Min sezne añlamadım. Eş närsädä? — dip gacäp­lände Ovçinnikov häm şul uk soraulı karaşın Töhfätullinga da töbäp aldı.

— Anatoliy Petroviç... añlagız... Bu — minem tugan avılım. Ähsän Sabircanov — minem balaçak dustımnıñ abıysı. Ähmätgali Sabircanov — anıñ ätise...

— Şunnan ni bulgan?

— Min... Min Ähmätgali abzıy belän söyläşä almayaçakmın!..

Ovçinnikovnıñ yözendä karakuçkıl timgellär uynap aldı:

— Sez bik kızık keşe ikänsez, iptäş Korbanov! - dide ul, tavışındagı rizasızlıknı hiç tä yäşermiçä. - Bezne monda, väqalätle komissiyä itep, zur häm cavaplı eş belän partiyäneñ ölkä komitetı isemennän cibärdelär. Bezgä, üzegez belgänçä, partiyä namusın saklau mäsäläse ışanıp tapşırıldı. Komissiyäneñ citäkçese min bulsam da, eşneñ näticäse öçen barıbız da bergäläp cavap biräçäkbez. Bezgä bit ul kart belän añlaşırga kiräk. Min tatarça bötenläy belmim. Tälğat Ahunoviçnıñ da, üzegez kürep torasız, tatarçası yarım-yortı gına. Bezneñ böten ışanıç sezdä, iptäş Korbanov. İke arada sez tılmaç bulırga tiyeşsez. Döres bit, Tälğat Ahunoviç?

— Älbättä, şulay!—dip cöpläde Töhfätullin häm östäp tä kuydı.— Avılıma kayttım dip kenä koyrıknı boru kileşmi, iptäş Korbanov...

Tahir añladı: aña inde artka çigenü yulı kalmagan ide. Şulay da ul, böten küñele belän karışıp, Ähmät­gali kartlarga kerüne niçek tä kiçekterergä, soñgarak kaldırırga, yıragaytırga tırıştı:

— Bälki, başta bezgä, äni yanına tuktalırbız? Yuk­sa, bik uñaysız bit, avılga kaytıp ta iñ elek anıñ yanına kermägäç. Küptän küreşmägän bit...

— Başta eşne tögällärgä kiräk! — dip kırt kiste Ovçinnikov.—Äni karçıknı kürergä soñınnan da ölgererbez. Kön bezneke, üzebezneke bit!

Maşina kapka töbenä kilep tuktauga kaydadır eçtä işek şapıldaganı işetelde. Kapka töbendä yalanös kenä çıkkan, şäl börkängän Gölçirätti kürende.

— Bäräqalla! — dide ul, maşinadan töşkän keşelär­ne karşılap.—Ällä soñ Häbir ulım kayttımı?!

— İsänmesez, apa!

— Zdravstvuyte!

— İsänme, Gölçirätti...

Gölçirätti bu kötelmägän kunaklarga bik gacäplände, äle bersenä, äle ikençesenä küz taşlap, sälamnärenä kar­şı sälam belän cavap kaytardı:

— Bik şöker... Allaga şöker! İsän-saularmısez! Zdraçte. Sez, kunaklar, Ähsän ulımnı ezläp kilgänsezder inde. Üze yuk şul äle, rayonga kitkän iye. Äydägez, yortka ütegez, kunak bulırsız, çäy eçärbez. Kötsägez, Ähsän üze däqaytıp citär, alla boyırsa... Äle min sezne, ma­şina kilep tuktagaç, Häbir ulım belän butap taşlıy yazganmın bit. Alar kayttı dip toram...

«Tanımadı...»— dipuyladı Tahir, karçıknıñ üzenä ayırım iğtibar itmäven kürep. Häm ul Gölçirättineñ bu tanımavına şatlanırga da, kaygırırga da belmäde.

Ähmätgali kart kiyäve Mäcit belän abzar-kura tirä­sendä kaynaşa ide. Kapkadan kerüçelärne kürgäç ikese dä karşıga aşıktılar.

— Ällä kayıniş kayttımı dip toram,—dide Mäcit küreşkändä.— Kayıniş kaytırga tiyeş ide. Telegramması kilde, üzläre haman yuk...

Häbirneñ kaytıp citmägänen Gölçirätti avızınnan işetügä ük Tahir bermälgä ciñel sulap kuygan ide. Tik häzer anıñ aldına tagın ber ücät häm çeterekle sorau kilep bastı: Häbirne Kazanda oçratuın, kızınıñ bol­nitsaga kerüen äytergäme monda, yukmı? Tahir öçen, çın­nan da,bik tä katlaulı, ütä dä avır sorau ide bu.

Ähmätgali kart küreşkän çakta aña töbälep-tekälep karadı:

— Karale... Şäkürneñ ulı tügelme soñ sin? Tahir­can tügelme soñ?..

— Äye, Ähmätgali abzıy... Döres äytäseñ,— diyärgä aşıktı Tahir.—Şul, Şäkür malayı min... Tahir.

— Bäräç!.. Tanımıy da toram!—dip üz-üzenä gacäp­lände Gölçirätti. Üze kulların çäbäkläp kuydı.— Menä siña kiräk bulsa! Üzebezneñ Tahircan ikän läbasa! Min tagın ällä nindi zur näçälniklär kilde diptoram! Äy­dägez, kunaklar, äydägez, öygä kerik... Menä bit, Tahir­can ulım, Häbir dä kaytıp kergän bulsa niçek äybät bulır ide, küreşer idegez sez dä. Ozakka kayttıñmı? Äniyeñneñ häle niçek? Kürgän yuk anı bu soñgı aralarda...

Ni dip tä cavap kaytarırga belmi torgan Tahirnı Ähmätgali kart kotkardı:

— Karçık, ayak öste söyläşüdä tärtip yuk, kunaklarnı öygä çakır sin, öygä. Äydägez, kerik, olannar...

Çäyne bal belän, yaña ayırtılgan kaymak belän, vak-töyäk süz belän eçtelär. Gölçirättineñ kunaklarnı kat-kat kıstavı gına süz aralarındagı buşlıknı tutırıp tordı.

— Kilen eştä äle, irtän kitkän cirennän kaytma­dı,—dip söylände Gölçirätti.— Aysılu kızım Ähsängä iyäreprayonga kitte äle. Kibetlärgä dä sugılam, puçtaga da kerep çıgam, di. Häbir ulımnan ber-ber häbär bulmasmı dibez inde...

Ähmätgali kart süzgä bik sak kına kuşılgaladı. Ma­şinaga utırıp kilgän bu keşelärneñ yomışın täğaen genä belmäsä dä küñele nider sizenä, borçıla ide anıñ. Tagın şunı iskärde kart: «Äniyeñne kürdeñme soñ äle?»—digän sorauga kildele-kittele cavap kaytardı märhüm Şä­kür ulı. Bolar, dimäk, tup-turı şuşı öygä — Sabircanovlar yortına kilgännär. Şulay... Ähsän yanına kilgän bulsalar, başta iñ elek anı sorarlar, anı beleşerlär ide. Ähsänneñ rayonga kitkänlegen inde işettelär, bel­delär, tik bu häbär kunaklarnı borçımadı da, şatlan­dırmadı da. Dimäk... Ni yomış belän yöri bolar? Şä­kürneñ ulı ni öçen alarnı näq menä şuşı yortka alıp kergän? Ällä soñ?.. Ällä soñ Häbirdän ber-ber häbär alıp kaytkannarmı? Başka ber yomış belän kergännärme? Şulay uyladı Ähmätgali kart. Şulay uylap, äytep kuydı:

— Ähsänneñ öydä turı kilmäve äybät bulmadı şul,— dide. Anıñ bu süze, küräseñ, kunaklarnıñ tel töbe çişeler vakıtka turı kilde.

— Bezneñ öçen Ähsän Ähmätgaliyeviçneñ öydä bulma­vı yahşırak ta äle, ber uylaganda,—dide Töhfätullin, yänäşädä utırgan Ovçinnikov belän küzgä-küz karaşıp al­gaç.— Bezneñ töp yomış sezdä ide, sezneñ belän söylä­şergä dip kilgän idek, Ähmätgali Sabircanoviç...

Ovçinnikov, çäygä rähmät äytep, çınayagın çitkäräk etärde. Mäcit, süzneñ citdi närsä turında baraçagın häzer genä añlap alıp, urınınnan kuzgalırga aşıktı:

— Babay, başlangan eş — betkän eş, dilär, üzemgenä mataştıra torıym äle, alaysa,—dip çöydäge kiye­menä ürelde. Ähmätgali kart süz äytmäde. Çınayagın çäy tälinkäsenä kaplap, ike kulı belän biten sıpırdı, an­nan soñ Gölçirättigä taba borıldı:

— Karçık, bügen — comga kön. Kilenneñ töp yortı­na barıp, kodagıynıñ hälen belep kayt, savabı bulır,— dide.

Öydä alar, nihayät, dürtäü genä kaldılar. Baştabermälgä avır tınlık urnaştı. Säyer tınlık, avırtınlık, keşene basıp, izep, kısıp torgan tınlık ide bu.

— Ähmätgali Sabircanoviç,—dide nihayät, Töhfä­tullin.—Bezneñ Kazan tiklem Kazannan sezne kürergä dip kilüebez yukka gına tügel. Sezneñ ğailä östennän, döresräge, sezneñ ulıgız Ähsän östennän caloba hatı bar-

Ähmätgali kart tetränep kuydı. Ämma üzendäge bu kisken üzgäreşne tışka çıgarmaska tırıştı. Barı tik cinelçä genä kaltırangan kulları, barmakları anıñ çiktän tış dulkınlanuın kürsätep tora ide; kart, tabındagı ipi valçıkların sıpırıp, anısın da yäşerer­gä teläde.

— Döresen genä äytkändä şul, Ähmätgali Sabirca­noviç, sezneñ bu avılda mulla bulıp sanaluıgız ulı­gıznıñ partorglık eşenä bik nık komaçaulıy... Sez añ­larga tiyeş bezne. Bezneñ maksatnı...

Ähmätgali kart başta Töhfätullinga, annan soñ Ov­çinnikovka gacäplänep karadı. Ovçinnikov baş kaktı. Şunnan soñ Ähmätgalineñ soraulı-gacäplänüle karaşı Tahirga küçte. «Añlat, ulım, niçek... Eş närsädä? Niçek itep komaçaulıym min Ähsän ulımnıñ eşenä?» — dip karıy ide kartnıñ küzläre. Ämma Tahir näq şul miz­geldä başın çitkä, täräzägä taban borıp ölgerde, uram­nı küzätkän atlı bulıp kılandı. Şulay itmäsä, ul ni­der äytergä, Ähmätgali kartka nider añlatırga tiyeş bu­laçak, anıñ bu añlatuı nindider mäğnäsez häm özek-özek süzlärdän toraçak, komissiyäneñ eşen, Ähmätgali kartnıñ başın butap beteräçäk ide.

— Ulıma... anıñ eşenä nindi zıyan salam? —dide Ähmätgali kart, nihayät, häm soravın, nigäder, Ovçinni­kovka karap birde. Töhfätullin anıñ bu süzlären tär­cemä itte.

— Bez sezneñ ulıgız Ähsän belän bik yahşılap söy­läştek, - dide Ovçinnikov. Kartnıñ rusça äybät añla­vın sizep, dävam itte: - Beläsezme, aña bik kıyın. Küz aldıgızga kiteregez: sez - mulla, ä ulıgız - kolhozda partiyäneñ başlangıç oyışması sekretare. İdeolog. Sez, atalı-ullı, ber ük yortta torasız, bergä yäşisez. Kem äyt­meşli, ber tabaktan aşıysız. Ä halık arasında törle süz, çış-pış kitä şunıñ arkasında. Gomumän, bu häl bezneñ eşkä bik nık zıyan kiterä. Ähsän Ähmätgaliyeviçneñ üzenä dä şaktıy kıyınlıklar tudıra, älbättä. Bil­gele, ul üze bu hakta sezgä äytmi, sizdermi. Sezdä, tatar­larda, ata keşegä karşı äytmäü, anıñ süzenä buysınu ğadäte bar. Naçar ğadät dimäs idem min monı. No... Bu oçrakta sez bezne añlarga tiyeş, Ähmätgali Sabircano­viç...

— Minem belän söyläşü turında sezgä Ähsän üze äytteme?— dip soradı Ähmätgali kart, Ovçinnikovnı bül­derep. Häzer inde anı kulları dereldäüdän tuktagan, Häräkätläre talgınlangan, yözenä sabır uyçanlık kungan

— Yuk-yuk, üze äytmäde,— dip süzgä katıştı Töhfätulin.— Tik bezgä şulay toyıldı, Ähmätgali Sabircanoviç: Ähsän sezneñ din yulında yörüegezgä bik borçıla, ämma bu hakta sezgä äytergä kıymıy.

Ähmätgali kart bütän ber sorau da birmäde, däşmäde. Başın aska iyep, tın gına uylanıp utırdı. Yözendäge salkın sabırlık cuyılmadı, kullarındagı talgınlık yukka çıkmadı.

— Tahir ulım,— dip däşte ul berazdan kinät kenä. Tahir, siskänep, küzlären täräzädän alıp, yalt itep anıñ yagına taba borıldı. Ähmätgali kart anıñ bu siskänüen ällä kürde, ällä inde kürep tä iğtibar itmäde.— Sineñ gäcittäge yazgannarıñnı gel ukıp baram min, Tahir ulım. Üzeñ kaytkaç, ber äytermen dä äle dip yöri idem. Gönah­ka batmasın bu bala, dip, sineñ öçen täñredän yarlıkau soragan çaklarım da buldı. Korän Şäriflärenä nahak­ka tel tigeräseñ sin, ulım....

Süz, ällä niçek, kire yakka kitte. Monı Töhfätullin da, anıñ aşıgıp tärcemälävennän çamalagan Ovçinni­kov ta sizde. Ul inde süzne yañadan üz ezenä kaytarırga, elekke yünäleşenä borırga tırıştı.

— Sezgä şundıy ber sorau biräsem kilä minem, Äh­mätgali Sabircanoviç,— dip bülderde Ovçinnikov när­säder äytep aklanırga, cavap kaytarırga mataşkan Ta­hirnı.— Menä sez, işetep belüemçä, ozın häm katlaulı gomer yulı ütkän keşe. Sugışka qadär komsomol akti­vistı bulgansız. Sugışta katnaşkansız, ilneñ ber batır soldatı bularak, ciñep kaytkansız. Neuceli inde menä häzer sez allaga ışanasız, allaga tabınasız? Min monı hiç tä añlap betermim, sezdäge bu üzgäreşne dip äytüem...

Ähmätgali kart Ovçinnikovka turı karadı:

— Sezdä, ruslarda, dini keşelärne veruyuşiy dip atıylar, kem, ulım,— dip salkın gına cavap kaytardı ul.— Veruyuşiy bulgaç, ışanuçı keşe bula inde ul, di­mäk. Menä şul yaktan uylap karasañ, sez üzegez dä veruyu­şiy tügelme soñ? Sez dä bit menä häzerge vakıtta mark­sizm disez, leninizm disez, ışanıp söylisez. Allanıñ barmı-yukmı ikänen belep-kürep beterä almıysız, ämma dä läkin ışanasız — kaydadır yazılganga, kemder öyrät­kängä tabınasız. Dimäk, ki, ulım, sez dä näq minem ke­bek ük veruyuşiy keşe.

Ovçinnikov yılmaydı. Döresräge, anıñ bu yılmayuı kart­nıñ süzennän kanäğat kaludan tügel, ä bälki älege süzneñ mäğnäsenä töşenep, cavap tabıp ölgerergä tırışudan ide.

— Läkin ışanu belän ışanu arasında ayırma bar bit, Ähmätgali Sabircanoviç,— dide ul, nihayät, fikeren cıyıp.— Bez, mäsälän, balaçaktan birle ber ideologiyä be­län tärbiyälänep üstek. Bezneñ materialistik karaşlar yäşvakıtlarda uk formalaştı, häm alar häzer dä üzgär­mi, gel ber törle bulıp kala birä. Ä menä sezneñ ışanu­larıgız yäşlektä bertörle, olıgaygaç — ikençe törle­räk. Hätta kapma-karşı dip äytimme... Menä şunısı ga­cäpländerä mine, Ähmätgali Sabircanoviç.

— Keşe digäneñ, ulım, dönyanı törle yäştä törleçä añlıy, törleçä kabul itä. Yäşüsmer - üzençä, ä kart keşe, şulay uk, üz akılı, üz täcribäse aşa kürä dönyanı. Äanı - dönyanı - gel ber törle genä kabul itkän ke­şe -yaşe üzgärep tä, karaşı üzgärmi kalgan keşe - ber dä üsmi, kamillekkä omtılmıy digän süz. Andıy keşeneñ ruhı da gel ber törle genä bulıp, alla tarafınnan yara­tılgan cihannı tanıp-belüe dä ber däräcädä bulıp kala andıy keşeneñ, minemçä.

Ovçinnikov yänä yılmaydı. Annan soñ, nişliseñ bit, digändäy, Töhfätullinga häm Tahirga karap kulların cäyde.

— Sezneñ belän söyläşü - üze ber gomer, Ähmätgali Sabircanoviç,-dide ul, haman da yılmaygan kileş.- Läkin bit bezneñ bu bähäs çisto teoritiçeski bara. Äin­de menä praktik mäsälägä kilsäk, bezgä bik nıklap añ­laşırga kiräk, Ähmätgali Sabircanoviç. Sez bik akıl­lı, täcribäle, dönya kürgän keşe, zinhar ulıgız Ähsän­neñ yulına arkılı töşmägez. Ul - ömetle iptäş, ışa­nıçlı partiyä rabotnigı. Partiyägä Ähsän Sabircanov ke­bek namuslı, ğadel, tırış keşelär bik kiräk. Halık ta anı bik hörmät itä ikän. Bez bu turıda soraştırdık. Üzegez uylap karagız, Ähmätgali Sabircanoviç: mulla belän partkom sekretare ber yortta yäşi almıylar bit inde?!

— Bezneñ Ähsän ulım belän ber yortta yäşävebez, kem, üskänem, anıñ eşenä dä, kem buluına da bäyle tügelder dip beläm min. Ähsän - minem näselem, şul näselneñ dä­vamı. Ul şuşı nigezdä tuıp üste, min şuşı nigezdä kar­taydım. Bu nigez tormışın annan başka kem dävam it­sen?..

— Läkin ul partiyä keşese! - dip kisterep äytte Ov­çinnikov häm bu yulı üz tavışındagı ürtälüne yäşerä al­madı. -Mulla belän partorg ber nigezgä, ber ük yortka berniçek tä sıyışa almıy!

Ähmätgali kartnıñ yöze elekkeçä tınıç kaldı:

— Niçekter, elegräk şulay äytälär ide,— dide ul.— İye, bez ukıgan çakta, yäş vakıtlarda şulay öyrätälär ide, ğailä - däülätneñ ber keçkenä kisäge, ber öleşe, dip. Ğailä däülätneñ ber öleşe bulgaç, dimäk, bezneñ ğailä dä, bezneñ nigez dä däülätneñ ber öleşe, ber küzä­näge bula inde. Ä däülättä sezneñ partiyä dä, çirkäü dä, mäscet tä üzara tınıç kına yäşi, härkaysı süz eşen tı­nıç kına başkara, keşelärneñ küñelen, ruhın izgelek­kä öndi bit. Monısı, kem, üskänem, il külämendä, däü­lät külämendä. Bezneñ yort ta üzebezneñ näsel öçen üzenä kürä ber il kebek, üzenä kürä ber däülät kebek bulıp çı­ga tügelme soñ, şulay isäpläsäñ?

— Ähmätgali Sabircanoviç!.. Sez bezne haman da añlap betermädegez bugay. Bez bit sezneñ yanga zur üteneç belän kildek, häm bu üteneç bezneñ üzebez öçen tügel, ä menä sezneñ ulıgız Ähsän öçen! Neuceli sez üz ulıgız hakına, anıñ kiläçäk tormışı, kiläçäktäge eşe, kar­erası hakına şul mullalık vazifasınnan baş tarta almıysız?! - Ovçinnikovnıñ tavışında nindider, çara­sızlık, rizasızlık häm tüzemsezlek çatkıları päyda buldı.— Ähsän hakına, ulıgız hakına bit, üz balagız hakına, añlıysızmı?!

Ähmätgali kart şaktıy ozak cavapsız-süzsez tordı. Kulların ber-bersenä kuşırıp, barmakların udı. Anıñ yabık cilkäse tagın da yukarıp, bökräyep kalganday buldı,

— Olan,— dide ul, Ovçinnikovka tup-turı kütärelep karap.— Bala hakına malıñnı birep bula. Ata keşe üz balası hakına gomeren dä birä ala. Ämma dä läkin ima­nıñnı hätta bala hakına da birep bulmıy....

Niçekter säyer genä, salkın gına huşlaştılar. Uram­ga çıkkaç Töhfätullin başın selkep yılmaydı:

— Ä bit mulla abzıy şaktıy ücät keşe bulıp çık­tı.

Ovçinnikov kulına perçatka-biyäläyen kiyä almıy azap­lana ide.

— Ücät kenä tügel, bötenläy ıçkıngan keşe bu! Añ­lamıym, añlıy almıym min bu halıknı. Ber nigezdä to­rabız, imeş. Tamırın korıtırga kiräk mondıy nigez­neñ!..

Raykom şoferı alarnı kötep zarıkkan ide inde. Kap­kadan çıguların kürgäç tä aşıgıp motorın kabızdı; motorınıñ cılınganın, äyläneşe köylängänen kötepter inde, urınınnan kuzgalıp kitmi tordı.

— Nik monda yabışıp kattık inde tagı?! — dip kırıs kına endäşte aña Ovçinnikov.— Kuzgal äydä, kit­tek tizräk!

«Minem öygä kerep çıgası barın, änine küräsem barın täki onıttı bugay bu...» — dip uyladı Tahir, Ovçinni­kovnıñ kırıs häm kızarıngan yözenä küz salıp. Endä­şergä kıymıyça şaktıy vakıt bardı. Maşina inde avıldan çıgu yulına taba borıla başlagaç, nihayät, ba­tırlıgın cıyıp, äytep kalırga aşıktı:

— Anatoliy Petroviç... Miña bit, ni... Änine kürep çıgarga kiräk bit.

— Sez kalırga buldıgızmı? Ul çakta, iptäş Korbanov, Kazanga üz yulıgız belän kaytırsız.— Ovçinnikov säğatenä karap aldı.— Äle vakıt bar, bez, mögayın, iken­çe reys belän oçarbız da.

— Ölgerä almabız, Anatoliy Petroviç,— dip süzgä kuşıldı Töhfätullin.— Bezgä bit äle iptäş Biktaşevnı da kürergä, tagın ber märtäbä nıklap söyläşergä, mäsäläne häl itü turında uylaşırga kiräk bulaçak.

— Söyläşerbez, añlaşırbız. Ämma raykomda bezneñ süz bik kıska bulaçak! — dip kırt kiste Ovçinnikov. Tahir sizde: komissiyä bu avıldan — anıñ tugan avılın­nan uñay fiker belän kitmi ide. Şulay da ul, aradagı kiyerenkelekne berazga gına bulsa da yomşartırga teläp, cılı gına saubullaştı. Annan soñ, ükengändäy itep:

— Äni yanına kerep çäy eçmädegez inde,— dide.

— Rähmät, Ähmätgali kartnıñ çäye dä bik katı bul­dı,— dide Ovçinnikov häm şoferga kisep endäşte:— Kittek!

Tahir maşinadan töşep kalganda alar avıl çitenä citä yazgannar ide inde. Ul raykom maşinasın tau ös­tenä menep küzdän yugalgançı ozatıp kaldı. Annan soñ borılıp, akrın gına atlap, uram buylap kitte. Ayak astında kar şıgırdavın ul barı tik şul mäldä genä işet­te. Bu karnıñ şıgırdavı bik tanış ide, bu tavış aña ällä nindi hatirälär turında söyli, närsäneder iskä töşerergä tırışa, balaçaknıñ, üsmer çaklarnıñ betmäs-tökänmäs mizgellären anıñ küñelendä beräm-beräm yañar­tırga mataşa sıman ide. Tahir avıl kışınıñ salkınça-dımlı havasın berençe kat iskärgändäy sulış aldı, kükrägenä nindider ber añlaşılmas därman kergänen toydı. Näq şuşı minutta anıñ öçen Ovçinnikovnıñ bu avıldan riza-bähil bulmıyça kitep baruı da, anıñ Kazanga kaytkaç nindider beleşmälär yazuı-yazmavı da, gomumän, ul oyıştırıp alıp kilgän komissiyä üze dä, Ta­hirnıñ şul komissiyä eşendä katnaşu-katnaşmavı da artık vak, ähämiyätsez ber närsä bulıp toyıla başladı. Kükräkne köne buyına eçtän kısıp, avırttırıp torgan ärnü kinät beryulı kimi bardı, anda tugan cılılık äkrenläp öskä taba ürmäläde, bugaz töyerenä kerep tuldı, borınnı cebette. Şunda gına Tahir üzeneñ küzlärenä cı­lı yäş tulganın añlap aldı, döresräge, üzeneñ yılıysı kilgänen sizde.

Ul tuktaldı. Avıl tın ide, uramnar buş ide. Anı äle uram buylap şaktıy atlap kaytası bar ide. Aylı kiçläre, buranlı könnäre belän häterdä yañargan şuşı uramga karap, äle genä eçtän şatlangan, eçtän säyer ber läzzät kiçergän Tahir kinät kaltıranıp kuydı. Üz öyenä, änise yanına kaytır yulı Sabircanovlar yortı tiräsen nän ütä ide.

Tahir kırt kına kire borıldı, üze äle genä uzıp kitkän tıkrıkka kerep, änise öyenä kürşe uram aşa kay­tırga buldı. Tıkrık aşa aşıgıp atlaganda ayagı tayıp kitte, çana yulına çalkan äylänep töşä yazdı. Uram urta­sında yıgılıp yatuın kürsälär tagın da oyatrak bulır sı­man ide, şöker, yıgılmadı. Läkin aña barıber oyat, oyat ide: üz änise yanına üz uramınnan tup-turı kaytıp kerä almavın, şunıñ säbäplären ul belä, añlıy häm şunı añ­laudan aña bernindi ciñellek, bernindi tınıçlık ta kilmi ide.

HVI

İrtänge yakta kameradagılarnı beräm-beräm kayadır çakıra, kayadır alıp kitä başladılar.

— KPZga ozattılar monı,— dide Edik, berençe bulıp çıkkan totkın kire kaytmagaç.— Eşe hudta monıñ, pro­kurordan sanktsiyä kötäçäk bu häzer...

Yäş hatının harap itkän kartnı da çakırıp aldı­lar. Şunnan soñ ul da kire äylänep kermäde.

— Monısın, alaysa, kaldıralarmı? — dip pışıl­dadı Häbir Edikka, aksıl çäçle, yabık kına çıraylı ber yeget tikşerüçe yanınan kire äylänep kaytkaç.— Keşe çän­çedem digän ide bit. Anı ozatmıylarmı?

Edik, şulay uk, pışıldap kına cavap kaytardı:

— Yuk, abzıy, monı ozatmıylar. Bu äle köne buyına utıraçak monda bügen. Keşe canın savıp. Stukaç bu, abıy. Min anı kiçä ük raskusil.

İşek yämsez şıgırdap açıldı.

— Sabircanov! Na vıhod!—digän kırıs tavış işe­telde.

Häbirgä can kerde: nihayät! İnde ul üzeneñ räncü süzlären kiräkle keşeneñ yözenä bärep äytä alaçak!

— Yarar, abzıy, küreşmäsäk isän-sau bul,—dide Edik anıñ kulın kısıp.— Eç poşkannan söyläp yatkan süzlä­remä räncegän bulsañ, kiçer, açulanma. Şundıy ğadät bar inde minem, üzemä ciñelräk bulsın öçen keşedän kölärgä yaratam...

— Yarıy, enekäş, yarıy... Yärdäm birsen siña...

Decur militsioner anı ikençe katka alıp mende. Yak­tı häm kiñ bülmägä — ällä inde bu bülmä Häbirgä ka­rañgı kameradan soñ gına şulay yaktı bulıp toyıldı - tikşerüçe yanına alıp kerde. Bülmäneñ tür yagında, käğazlär belän tulgan östäl artında kapitan däräcäsen­däge hatın-kız militsioner utıra ide. Ul, başta Häbir­gä kütärelep karamıyça gına, urın täqdim itte, anı alıp kergän sercantka: «Kitärgä mömkin», dip işaräläde.

Häbir östäl karşına kilep utırdı. Kapitannan süz kötep, aña töbälde. Ämma kapitan däşmäde, Häbirgä küz töşerep kenä aldı da yänä käğazlären aktarırga, karar­ga kereşte. Häbir tüzemsezlände, tikşerüçeneñ yüri şu­lay iğtibarsız bulıp kılanuı anıñ açuın çıgardı:

— Mine bu şaytan abzarınnan kayçan çıgarıp cibä­räsez?!— dide ul, kamerada çakta uk äzerläp kuygan usal-usal süzlären tämam onıtıp-butap betergänlegen toygan häldä.— Sezneñ bu eşegez, mine zakonsız-nisez kulga aluıgız, bernindi söyläşüsez-tikşerüsez monda tön kun­dıruıgız ciñel genä uzar dip uylıysızmı?!

Kapitan bu yulı da däşmäde, käğazlärennän arınma­dı. Häbir anıñ yözenä nıklabrak iğtibar itte: argan, yonçıgan kıyafät, yäşe utızdan şaktıy östä bulsa kiräk, kısılgan irennäre närsäneder aldan uk önäp betermäven kürsätep tora. Nihayät, ul Häbirgä kütärelep karadı, an­nan soñ üçekläp yılmayganday itep äytte:

— Sez gracdanin Sabircanov, mine kurkıtmagız. Min inde un yıldan artık işetäm mondıy süzlärne, här prestupnik miña üzençä yanıy, üzençä kılana. Berse tör­mädän äylänep kaytaçagına işaräli. İkençeseneñ, açuım ber kilmägäye, tuganı ällä kem, yustitsiyä ministrı hätta. Yanauçılar küp... Läkin minem kulga ber eläkkän keşeneñ yanap kına kotıla alganı yuk äle moñınçı, añladıgızmı?

— Min sezgä bernärsä belän dä yanamadım. Min, ki­resençä, üzemneñ ni öçen monda kilep elägüemne genä añ­larga telim. Sez bit mine zakonsız räveştä kulga alganlıgıgıznı üzegez dä bik yahşı belep torasız! Kızım

bolnitsada yata. Min anıñ yanına kön dä barıp yörergä tiyeş idem. Hätta anda şaltıratıp äytergä dä mömkinlek birmädelär miña!

Kapitan sigaret kabızdı. Östäl tiräsenä taralgan tötenne kulı belän kuıp tarattı.

—Anısın tikşerdek: kızıgız, çınnan da, bolnitsa­da. Ämma sezgä kayadır şaltıratırga röhsät itmäüläre zakonga bik tä sıya torgan eş, gracdanin Sabircanov. Üzegezneñ sledovatel küzätüe astında buluıgıznı istän çıgarmagız. Äydägez, bähäslärne ber çitkä kuyıp, eşkä kü­çik. Sez, Mäskäüdän kaytıp töşkännän soñ, «Kazan» kunakhanäsenä tuktaldıgız, şulaymı?

—Äye. Kızımnı bolnitsada kaldırgannan soñ. Bez avılga kaytıp kitärgä tiyeş idek. Menä bit, totkarlanırga turı kilde... vakıtlıça...

—Ozakkarak, şaktıy ozakkarak ta totkarlanırga turı kilüe bar sezgä... Kiçä sezneñ kunakhanädäge bülmägezdän ber sumka tabılgan, şulaymı?

—Miña ul sumkanı ber tanışım kaldırıp kitkän ide, soñrak kerep alırmın dip. Sezneñ keşelär...

Kapitan Häbirne aşıgıp bülderde:

—Dimäk, üzegezneñ Aho isemle keşe belän yakınnan tanış buluıgıznı yäşermisez? - dide ul, annan soñ anıñ karşına fotoräsemnär tezde.— Yäşermävegez äybät. Häyer, yäşerüdän fayda da yuk. Menä, bu räsemnärdä sezneñ Aho belän, yağni «Limon» belän bergä restoranda görläşep utırgan çagıgız.

Häbir älege räsemnärgä gacäplänep tä, niçekter kauşap ta küz saldı: sine kayçandır, kemnärder küzätep torgan buluın añlau, soñlap bulsa da, barıber çirkandıra, tetränderä ide. Räsemnärdä ul Aho belän üzen dä, yänäşägä kilep utırgan «tıynak» kıznı da, akçasın şul kızdan urlatkan Minzälä yegeten dä kürde. «Menä bu yegetneñ akçasın sukkannar, anısın ezlämisez, mine intekteräsez»,— dipüçekläşmäkçe ide dä, süzeneñ mäğnäsezlek bulaçagın sizep, tıyılıp kaldı.

—Dimäk,—dide ul, kapitanga turı karap,—bezne kemder bik nık küzätep, fotoga töşerep yörgän?

—Döres añlagansız, gracdanin Sabircanov. Bik tä döres añlagansız. Bez inde «Limon»nı küptän küzätä idek. Anıñ bik şoma balık buluı da bezgä küptän bil­gele. Cätmädän şaktıy yış ıçkındı ul... Tik menä bu yulı aña ıçkınu yuk. Häzer inde aña babasınıñ babası da yärdäm itä almas. Bez anı bu yulı «Tatarstan» poyızdınnan kötep aldık. Ä ul, bezneñ yegetlärne yuldan yazdırıp,sezneñ belän «Aşıgıç yärdäm» maşinasında kitep bar­gan ikän. Kıskası, gracdanin Sabircanov, «Limon» kal­dırgan sumkadagı altınnıñ kayan kilüen, kemneke bu­luın, üzegezneñ aradagı elemtälärne yäşermiçä söyläp birergä tiyeşsez. Kürep torasız, tel yäşerüdän sezgä bernindi dä fayda yuk häzer.

—Nindi altın turında söylisez? — dip gacäplän­de Häbir, eşneñ tagın da katlaulana baruın sizep, häm aşıgıp añlatırga kereşte: — Bez Aho belän poyızdda gına tanıştık. Annan soñ, oçraklı räveştä genä, tagın kunakhanädä küreştek. Ul miña yärdäm itte, kunakhanägä urnaşırga. Barı tik şul gına. Bez bit kızım belän çit ildän kaytıp kilä idek, Äfganstannan...

—Çit ildän kaytıp kilüegezne dä, Aho belän oçrak­lı gına tanışuıgıznı da beläbez. Altın kayan kilde, dip sorıym min sezdän. Altın kemneke? Niçek itep ul sezneñ kulga, sezneñ bülmägä kilep kerde? Ni öçen «Li­mon» anı näq menä sezgä kiterde? Şul «oçraklı ta­nış» bulganıgız öçenme?

—Ägär ul kaldırgan sumkada nindider altın bul­gan ikän, anıñ ni öçen näq menä minem bülmägä kilep kergänen belmim, häm belergä dä telämim. Aho barı tik mindä üzeneñ sumkasın gına kaldırıp tordı. Üzem ke­rep alırmın, dip kitte.

—Bu süzegezne min ber tapkır işettem inde. Bez «Limon»nı kiçä kiç sezneñ bülmädä köttek, läkin ul ki­re äylänep kermäde.

—Çönki min aña äyttem: bälki öydä bulmamın, bol­nitsadan soñ üzemneñ ber tanışıma kunakka barasım bar, didem.

- Kem yanına barırga tiyeş idegez? Ul tanışıgıznıñ iseme, adresı?

Häbir tikşerüçegä gacäplänep karap tordı:

—Sez närsä? İnde minem Kazandagı böten tanış­larım belän kızıksına başladıgızmı?

—Ä nigä kızıksınmaska? «Limon» sezgä kiçä altın alıp kilgän, ä sez şul uk kiçne älege tanışlarıgızga barırga tiyeş bulgansız. Üzara bäyläneş yukmıni monda? Monısı ber... İkençedän, ägär inde üzegezneñ ul tanış­larıgıznı kurıkmıyça äytkänsez, alarnıñ barlıgın beldergänsez ikän, dimäk, ğayepsez ikänlegegezne isbat­larga tırışasız, digän süz. Şulay tügelmeni?!

Häbir üzen nindider kuyı çıtırmanlıkka kerep ural­gan, şunnan kotılu yulın ezläp çäbälängän keşe sıman his itte. Bu tikşerüçe anıñ ğayepsez buluın, «Limon»gada, anıñ altınına da bernindi katnaşı bulmavın kürep-belep tora, läkin kürälätä anı çıtırmanlık eçenä etep kertergä, batırırga, kümärgä tırışa kebek ide.

— Min... Ul tanışlarımnıñ adresın tögäl häterlä­mim,— dide ul häm kinät Tahir birgän käğaz kisägen iskä töşerde.— Alarnıñ adresı minem kesämdä, bloknotımda ide. Anı asta alıp kaldılar, kiçä...

— Adresnı tabarbız,— dide kapitan.— Tanışıgız­nıñ iseme niçek?

— Tahir... Tahir Şäküroviç Korbanov. Hatını- Minzilä...

Tikşerüçe östäl çitendäge töymägä bastı. Bülmägä kilep kergän sercantnıñ karşısına barıp, ozaklap kına närsäder añlattı.

— Sez bezgä älege tanışıgıznıñ adresın da kürsä­tersez, bloknotıgızdan karap,— dide ul, kire üz urını­na kilep utırgaç.— Ä häzer «Limon» kuşamatlı dustı­gız turında söyläşik. Kiçä kiç üz tanışlarıgızda bulaçagıgıznı äyttegez inde, dimäk, sez aña? Ä sumkası artınnan kayçan kerergä tiyeş bula inde ul kunakha­nägä?

— Bügen. Mögayın, kiçkä taba. İrtänge yakta minem kızım yanına bolnitsaga barasım barlıgın belä bit ul.

— Kiçke yaktamı? Bik yahşı. Kunakhanädä kötälär anı, kötälär!

İşektän bayagı sercant kerde. Anıñ kulında Häbir­neñ kesäsennän kiçä alıngan käğazlär, kuyın däftäre ide. Kapitan alarnı, sercanttan alıp, Häbir aldına tezep saldı.

— Baya äytkän adresıgıznı tabıp biregez bezgä, grac­danin Sabircanov.

Häbir kuyın däftären aşıgıp aktardı, Tahir birep kitkän yazunı taba almıy azaplandı. Nihayät, adreslı käğazne tikşerüçegä suzdı:

— Şuşı.

Kapitan isä üz käğazlärenä iyelde, Häbir birgän ad­resnı kayadır küçerep yazdı, küräseñ. Annan soñ ul ser­cantka ım kaktı:

— Barıgız, baya söyläşkänçä eş itegez!

Sercant çıgıp kitkäç tikşerüçe kulların uıp kuydı, östäl tartmasın açıp, sigaret aldı, aşıkmıyça gına kabızdı, tirän itep töten suırdı, annan soñ Häbir kar­şına kilep utırıp, küzlären kısa töşep, aña töbälde:

— Tartasızmı?

— Kamerada da ıslanıp bettem inde,— dip törtterep aldı Häbir häm kaytarıp soradı.— Mine kayçan çıgarıp cibäräsez?

Tikşerüçe, anıñ bu turı soravın işetmägändäy, äkren genä söylände:

— Ä min tartam. Yä bik kaygırgan çakta, yä şatlan­ganda. Älbättä, hatın-kıznıñ tartuın kayber irlär önäp betermi bugay. Bu yaktan anda, Äfganstanda niçek?..

— Sez minem soravıma cavap birmädegez. Tikşerüçe tämäke tötenen Häbirgä taba örde.

— Sez, gracdanin Sabircanov, ällä yüri prostak bulıp kılanasız, ällä çınlap ta üzegezneñ hälegezne añlapbetermisez. Närsägä ışanasız sez? «Limon»nıñ däşmävenäme? Alay uylasagız, yalgışasız, bik nık yalgışasız. Min bit anı, «Limon»nı, biş barmagım kebek beläm. Niçä tapkır ütte inde ul minem kuldan?! «Limon» — vak spekulyant, altın häm valyuta kebek äyberlär belän eş itü anıñ kulınnan kilmi. Menä bu yulı daul, kulına altın kilep kerügä, kaya barırga belmiçä çäbä­längän, şunıñ arkasında ezenä töştek tä bez anıñ. Ä bit, yugıysä, bez anı şul hind çäye öçen ber akılga utırtıp alırga uylagan idek. Azıp kitte ul soñgı vakıtlarda, artıgrak kılana başladı. Mäskäüdän bez anı kötep al­dık, prokurordan tentü öçen sanktsiyä alıp, irtä tañnan barıp kerdek öyenä. Ä ul, şelma, ätiseneñ maşinasına utırıp, tañ aldınnan uk kayadır çıgıp taygan. Çäyen yäşe­rep ölgergän. Tınıçlanıp, barısı da tärtiptä dip kay­tıp kersä, tentü belän kilüebezne citkergännär inde aña.Ä ul, yülär baş, artınnan küzätü barlıgın da is­kärmiçä, öyennän sumka kütärep çıgıp yögerä. Kurkuın­nankotı alıngandır, meskenneñ! Yä, niçek?! Añladıgızmı inde üzegezneñ nindi kurkak can belän eş itkän buluıgıznı? Sezgä tup-turı yögerüe dä gacäp tügel, bil­gele: anıñ moñarçı altın işe äyberlär belän eş itkä­ne yuk, ul inde kurkuınnan astın yüeşli häm, älbättä, altının kire tapşırıp, sezdän dä, bezdän kotılmakçı bula. Şulaymı? Logika barmı minem bu süzläremdä? Ällä yukmı, gracdanin Sabircanov?! Sez täqdim itkän altınnı kire kaytarırga aşıkkan bit ul.

Häbir häzer genä eşneñ närsädä ikänlegenä nıklap töşenä başlagan ide. Dimäk?.. Dimäk, Ahonıñ sumkasın­da, çınnan da, altın bulgan, häm menä häzer, şul sum­kadan altın tabılgaç, anı Ahoga näq menä Häbir birgän dipşiklänälär. Şunı añlap, kızmıyça, tınıç kına töşenderergä tırıştı Häbir:

—Sez yalgışasız. Sez miña kürälätä yala yagasız! Niçek inde min täqdim itkän altın?! Akılıgızdamı sez?! Min Aho belän barı tik poyızdda gına tanıştım. Min anı barı tik berniçä tapkır gına kürdem. Ägär altınım bulgan oçrakta da, min anı şul däräcädä genä tanışlık belän çit keşegä täqdim itär idemmeni?! Häyer, nigä yukka baş vatarga? Telisez ikän, Aho monı üze ük äytep-isbatlap birä ala!

—Älbättä, älbättä... Läkin näq menä şulay uylap yalgışasız da sez, gracdanin Sabircanov. «Limon»nı sez, çınlap ta, berniçä tapkır gına kürgänsez şul, az beläsez äle sez anı. Tik min sezne aldan uk kisätep kuyam: «Limon» törmägä elägüdän uttan kurıkkan büre kebek kurka. Min inde anı ällä kayçan räşätkä artına ozata ala idem. Läkin ul, törmä süzen işetügä ük, sabıy bala kebek üksep yılıy başlıy, bütän bu eşem belän şögıllänmäm, dip, antlar eçä, süz birä. Süzendä genä tormıy menä üze, imansız. Kıskası, «Limon»ga yukka ışanasız, gracdanin Sabircanov. Berençe sorau aluda uk sataçak ul sezne, berençe doprosta uk kıçkırıp yılap cibäräçäk. Minemçä, üzegez ük çın küñeldän söyläp birsägez, bu eşe­gez sudta yahşı yaktan iskä alınaçak. Uylagız...

Häbir inde tikşerüçegä gacäplänep tügel, can açuı belän karap tordı. Häzer aña bu hällär - kamerada utı­rular da, şuşı kabinetta bargan söyläşü dä - barısı da ällä nindi kurkınıç ber töş sıman toyıla başladı. Ägär dä uyanırga mömkin bulsa, ul üz-üzen mäcbürpläp uyatır, bu mäğnäsez vakıygalardan beryulı arınır ide. Närsä teli bu tikşerüçe Häbirdän? Ällä soñ ul, çınlap ta, Häbirne altın belän säüdä itä dip uylıymı? Şuña ışanamı? Ällä bütän ber säbäp barmı monda?

—Karagız äle,—dide ul, nihayät, bar sabırlıgın tagın ber tapkır cıynap.—Min... Min sezgä kem dip tä endäşergä belmim...

—Minem familiyäm Äbderäcäkova. Gracdanin sledovatel, dip endäşsägez tagın da äybäträk.

—İptäş gracdanin Äberäcäkova... Sez bit minem bu altın vakıygasında ber katnaşım da yuklıgın bik yahşı belep torasız. Nigä dip üzegezneñ dä, minem dä baş­nı butıysız? Mine bolnitsada kızım kötä. Ul... Ul bik avır häldä, miña vraç äytte... Kızıgız borçılaçak, yış­rak kilegez, dide. Ä sez mine monda yuk-bar sorauları­gız belän tinterätäsez. Sez bit hatın-kız, az gına bul­sa da anlarga tiyeşsez keşe hälen! Min ğayeplemen ikän,anı bit närsä belän bulsa da isbat itärgä kiräk bula­çak, añlıysızmı?

Äbderäcäkova kölemseräde:

—Berençedän, min hatın-kız gına tügel, gracdanin Sabircanov. Min - sledovatel. İkençedän, ägär sezneñ gayıbegez yuk ikän, monı inde iñ berençe çiratta sez is­bat itärgä tiyeş. Ä bez üzebezgä kirägen isbat itä beler­bez...

—Minem belüemçä, zakon şulay kuşa: başta, iñ elek, sez minem ğayeple buluımnı isbat itärgä, şunnan soñ gına kulga alırga tiyeş!

Bu yulı tikşerüçe usal itep yılmaydı:

—Zakon...—dide ul suzıp.—Zakon-n-n... Anısın be­lüegez yahşı, älbättä... Tik sez, gracdanin Sabircanov, ber närsäne onıtasız: zakon ul küñele çista bulgan, na­muslı keşelär öçen. Ä menä altın belän eş yörtüçelär­gä bezdä zakonnıñ «z» härefe dä kalmaska tiyeş! Añla­dıgızmı şunı?!

—Añladım,—dip kırt kiste Häbir häm urınınnan kütärelde —Mine, zinhar, häzer ük prokuror belän elem­tägä kertegez. Min bütän sezneñ belän bähäsläşergä dä, söyläşergä dä telämim. Zakonnı saklauçı kem dä bulsa bardır bit bu şähärdä?!

—Prokuror belän bez üzebez kererbez elemtägä, grac­danin Sabircanov. Sezne kulga alu öçen sanktsiyä sorap! Läkin äle añınçı «Limon»nı — sezneñ dustıgıznı ta­barga kiräk. Annan soñ inde bez üzara başkaçarak teldä söyläşerbez! Häyer, «Limon» belän küzgä-küz oçraştırgannan soñ üzegez dä, hiçşiksez, başkaçarak sayrarsız. Kızganıç, bu yulı urtak tel taba almadık... Ä min bolay uk kirebetkän keşe bulırsız dip uylamagan idem.— Äbderäcäkova çakıru töymäsenä bastı. İşektä kürengän militsionerga kul seltäde.—Alıp çıgıgız! İmeş, proku­ror kiräk bulgan aña!..

Kamerada keşe sirägäygän ide. Edik, küptänge tanı­şın, yakın dustın karşılaganday, Häbirne koçak cäyep karşı aldı:

—O-o!.. Ä min inde, abzıy, sine yırakka ozattılar dip toram. Yä, niçek, kısalarmı?

Häbir, ber süz däşmiçä, eskämiyägä kilep utırdı. Bik katı itep sügenäse, kemneder tirgise-kargıysı kilde, sügener-kargar süz tapmadı.

—Sledovatelneñ kaysısı eläkte soñ siña? — dip töpçende Edik. Küräseñ, ul inde monda eläkkän keşelär­neñ holık-figılen belep betergän, şuña kürä endäşmäügä, cavapkaytarmauga bik ük ise kitep tormıy, kayçan dabulsa ber açılaçakların, eçlären buşataçakların añlıy, hiç tä ikelänmi-nitmi kabat-kabat soraştıra ide.

— Hatın-kız,—dide Häbir - Äbderäcäkova fami­liyäse.

— Nu da! Ha!Eläkkänseñ ikän keşesenä dä! —dip urınınnan uk kuzgaldı Edik.— Bäheteñ baskan ikän, ab­zıy canıkayım! Munçala urınına sıgaçak, elep kipte­räçäk ul sine, beläseñ kilsä!

— Mäkerle bändägä ohşagan şul.

— Mäkerle genäme soñ! Min anıñ belän ber elägeşep karadım inde. Tege vakıtta, «Akkoş küle»ndä tuydan soñ tiptergäç. Ozak «irkäläde» ul mine şul çakta... Ber ugon buyınça eşne moña tapşırgannar da, oçına-rätenä çıga almıy kalgan, küräseñ, tapmagan maşina urlauçı­larnı. Citmäsä, maşinası da kildele-kittele keşeneke tügel ikän. Obkom sekretare malayınıkı bulganmı şun­da. Orenburg traktınnan tapkannar maşinasın, çokır töbennän. Ä tegeläre, urlauçıları - tyu-tyu!.. Şul eşne miña yabıştırırga tırıştı ul Äbderäcäkova, anasın satıym! «Ägär bu eşne dä üz östeñä alsañ, min siña yar­däm itäm, «uslovnıy»dan da artıkka tartmassıñ»,— di. Yagımlı söyläşä. Yumalıy. Alarnıñ bit şulay, meskennärneñ: açılgan cinayät - plyus, açılmıy kalganı - minus. Cinayätne açtıñmı - premiyäse, iñ östeñdä çirat­tagı ber yoldızı. Ä inde isäbeñdä açılmagan cinayät­lär bar ikän - tukmak ta tukmak başıña. Şuña kürä tırı­şa bu, tege açılmagan eşne dä miña sılap, beryulı yabıp kuyarga mataşa. Ä nişläp äle min bulmagan eşne buldı dip raslarga tiyeş?! «Yuk,—minäytäm,— üzem ku­gan maşina öçen küpme utırırga da riza, keşe öleşenä kermim tülke»,— dim. Açuı kilde tegeneñ. Öç kön buyına menä şuşında asradı. Şunnan soñ, öç kön tilmertkän­nän soñ, tagın çakırta bu mine. «Yä, alasıñmı tege eş­ne üz östeñä? Uyla, balakay, şul eşne dä alsañ «uslovnıy»ga köylim, almasañ - başıñnı usilennıy recimda çeretäm»,- di. Üzem dä ikelänep kaldım şunnan soñ. «Uylap karıym äle başta»,— dim. Äy, üzgärde bu şun­nan. Östäl astınnan şeşä çıgarıp, yöz gramm arakı salıp birde. «Sin, akıllım, minem süzne genä tıñla, kalganı öçen üzem cavap biräm»,— di. Tartırga tämäke birde, şäben, filtrlısın. Berazdan kameraga ipi belän kolbasa kitertterde. Dönya rähäte, min siña äytim! Oc­mahta yäşägän kebek yäşäp kaldım min şul könne. Rähät­länderdem inde kameradagı yegetlärne tämäkegä ul çakta! Tartabız da tartabız, tartkan sayın artabız, kem äytmeşli. Şunda min, açılıp kitep, söyläp taşladım üzemneñ hälne. Törlese törleçä kiñäş birde, nu ber ab­zıy äytte miña: «Sin, bratok, başıñnı yülärgä salma, üz östeñä keşe eşen alma,- dide.- Sin alıp kitkän maşina isän-sau, ber cire dä vatılmagan-kügärmägän, ä inde tegese, çokır töbennän tabılganı, çälpärämä kil­gänder, anıñ hakın kaytarırga, hucasına bäyäsen tülär­gä kiräk bulaçak, ul akçanı sin törmädä utırıp kına eşläp kaytara alasıñ. Sine ul sledovatel sabıy bala urınına aldap yörtä, ışanma aña, äle sin, kiresençä, üzeñ urlap kugan maşina öçen «uslovnıy»ga tartasıñ köç-hälgä, ä monısın da alsañ üz östeñä, sine dürt-biş yılga tıgaçaklar»,— dide.

Äbderäcäkova çakırgaç tagın tarttım tämäkesen, ta­gın eçtem tegeneñ arakısın, şunnan soñ gına baş tart­tım tege eşne üz östemä aludan. Äy, tuzındı, kargandı, sügende dä soñ inde! Äytmägän süzen kaldırmadı. Şunnan soñ, ayırım bülmägä alıp kerep, tayganak bozda ügez sugıp yıgarlık ike militsionerdan tuygançı yardırdı mi­ne. Yardılar, gomer onıtılmaslık buldı... Nu, çert s nimi, ükenmim barıber!..

— Kayan kilgän keşegä şundıy usallık, ä? Äbderäcäkovanı äytäm,— dide Häbir, yeget söylägännärne küz al­dına kiterä barıp.

Eget yänä urınınnan sikereptordı:

— Kayan kilä, diseñme? Sineñ, abzıkayım, artık na­dan, artık könçel, artık hösetle keşelärne, dönyaga üç­le bändälärne ber dä kürgäneñ yukmıni soñ?

Häbir yegetneñ bu süzennän çın-çınlap uyga kaldı. Annan soñ äytte:

— Bar, älbättä. Bar, nişläp bulmasın. Läkin bit...

— Ä-ä-ä... Kürgäneñ barmı!—dip bülderde anı yeget -Alaysa, sin inde belergä tiyeş: kiyäügä çıkmıyça kartaygan hatın-kızlarda menä şuşı sıyfatlarnıñ ba­rısı da bergä tuplangan bula. Äbderäcäkovanıñ kart kız ikänen belmiseñ şul äle sin! Täk çto, ber dä ikelänmä, soharilarıñnı kipterä tor!..

Häbirneñ açuı kabardı:

— Ni söyliseñ sin, teleñä telçä çıkkırı! - dide ul, üze dä urınınnan sikerep torıp - Avızıñnan cil al­sın andıy süzne! Ber ğayepsez keşene kem törmägä tık­sın?!

Edik kulların çäbäkläp diyärlek kölde:

— Äy, abzıkayım, canıkayım! Sabıy bala bulıp kılanma inde sin dä, zinhar öçen. Bezneñ ildä ğayepsez keşe yuk, beläseñ kilsä! Bezneñ ildä, bu kahär sukkan ildä, beläseñ kilsä, keşe üzeneñ dönyaga tuuı belän ük ğayeple! Ä sin?.. Ğayepsez, imeş...

Eget kölde, kinät anıñ bu kölüe nidider ilerügä, şa­şınuga ohşap kaldı, anıñ küzläre şarlandı, üze kölü katış ilerü aşa yütällärgä totındı. Häbir anıñ bu şaşınu haläten şul ber mizgeldä añlap aldı, tänenä nindider salkınlık yögergänen, kaz ite çıkkanın toydı. Üze dä sizmästän, yögerep barıp, işekne döberdätergä totındı:

—Açıgız! Açıgız işekne!.. Çakırıgız Äbderäcäkovanı!

Tege yakta açkıç şaltıraganı, kemneñder katı itep sügengäne işetelde. Häbir anıñ sayın nıgrak döberdätte, nıgrak kıçkırdı. Bu minutta anı monda ber genä köç tä tıyıp tora almıy, şuşı yämsez häm tınçu bülmädä, tä­mäke tötene belän, karañgı häm ömetsez uylar, kargış­lar häm cimerelgän yazmışlar belän tulgan kamerada anı berkem dä bikläp kaldıra almas kebek ide.

HVII

Ähätgali kart Kazannan kilgän kunaklarnı ozata çı­ga almadı. Bu soñgı könnärdä ul, nindider hävef bula­sın sizengändäy, eçtän borçılıp, eçtän köyep yörgän ide. Buınnarı sızlaganın, yöräge kısıp-kısıp alganın üze genä belde. «Yortnı sin üzeñ aşıktırdıñ, kartlaç,- dip söylände ul üzaldına.- Häzer inde menä şul vakıt­ta kütärgän yögeñ üzeñä sırhau bulıp kayta...»

Äye, nindider hävef bulasın küñele sizengän ide Äh­mätgali kartnıñ, ämma bu qadäresen ük kötmägän ide. Kü­ñele özmäs-kuymas borçılıp torunı ul ber-ber çirgä, avı­rıp kitügä, urın östenä yıgıluga yuradı. Häbirneñ kaytıp citmävenä aptıraudan, şuña tinteräüdän kürde. Adım sayın bismillasın äytte, doga ukıdı, adım sayın allaga yalvardı. Ämma, täñre üze yarlıkasın, ul Ähmätga­li kartnı kötmägändä-uylamaganda kilep iñgän häsrättän kotkarıp kala almadı: Kazannan kilgän keşelärneñ äyt­kän süze, söylägän fikere Ähmätgali kart öçen cäy ur­tasında işelep yaugan kar, ayaz könne baş oçında yaltı­rap sukkan yäşen buldı.

—Kunaklarnı ozattıñ damıni, babay? - kiyäve Mä­cit, karga batkan kiyez iteklären kagıp, işekne kayırıp açıp kerde.- Eşne genä bülderde bugay alar bezneñ. Äydä, babay, ramnıñ ülçäven çamalap bir dä, kalganın üzem eşläp beteräm. Ähsän belän Aysılu kaytkançıga tikle, alarga kürsäterlek kenä berär närsä ämällärgä tiyeşter bit inde min?!

Ähmätgali kart eşsezlektän cäfa çikkän kiyävenä ber şögıl tapkan - anıñ belän bergä yaña umartalar yasar­ga kereşkän ide. Alar üzara meñ kat bähäsläşep, meñ tapkır kileşep, bu eşkä tämam birelep kittelär. İnde şaktıy gına eş başkarılgaç, umarta yasau mäsäläsendä kemneñ kemlege täğaen açıklanıp betkäç, bolarnıñ şö­gıle tagın da alga kitte: Ähmätgali kart - öyrätep to­ruçı, kiyäü isä ul öyrätkänne başkaruçı bulıp äverel­de. Mäcit tämam ostarıp kitte, menä ul häzer dä umar­taga kuyılaçak ramnıñ seren genä soraştırırga kergän ide äle.

—Äydä, babay, yalkaulanma! Yugıysä, Aysılu kayt­kaç, ikebezgä dä beryulı elägäçäk bezgä. Köne buyı tray tibep yörgänsez dip, küzne dä açırmas annarı!..

Kiyäve küpme genä şayartmasın, Ähmätgali kart urı­nınnan kuzgalmadı. Gacäplänep, berençe tapkır kürgän­däy, Mäcitkä karap tordı. Kükrägeneñ sul yagı umarta küçe kebek güli, ike taş kıya arasında kalgan kebek kısılıp-kısılıp sulkıldıy ide.

—Sin närsä, babay, avırıysıñmı ällä?

—Kiyäü... Min beraz gına yal itep torıym äle. Ni­çekter hälem betep kitte. Sin dä üzeñ genä yörmä, eş kaç­mas... Bar, Gölçiräne çakır, nigäder ozakladı ul da...

Kiyäve çıgıp kitkäç Ähmägtali kart olı yakka kerde; kilene Sacidä cıyıp, öyep kuygan zur, yomşak mendär­lärne ber kırıyga etep töşerde, çäçäkle cäymäne urın­dıkka taba şudırdı, kulı belän karavatkatayanıp, ni­der uylandı, üzaldına nider söylände. Şunnan soñ üze­neñ ni öçen häle kitkänen, häzer nişlärgä telägänen añ­larga tırıştı. Yuk, barıber añlıy almıy, barıber ise­nä töşerä almıy ide. Ä, äye, beraz yatıp torırga, az bulsa da häl alırga kiräk bit aña...

Mendärgä baş kuygaç ta ciñelräk bulıp kitte. Lä­kin kükrägeneñ sul yagındagı tege sızlau uzmadı, kime­mäde. «Ni öçen alar minem ulıma huca bulıp söyläşä­lär? - dip uyladı kart, bu yulı inde böten küñele belän dä sızlanıp. Ni öçen min üz ulım belän nigez büleşer­gä, dönya büleşergä tiyeş?..»

Öyne yañgıratıp kükele säğat suktı. Ähmätgali kart anıñ tavışın tıñlap, sanap yattı: unbiş märtäbä sukdı, dimäk, inde säğat öç tulgan.

«Nigä kaytmıy bu Gölçirä?» - dip uyladı Ähmät­gali kart, anı öydän mäcbüri çıgarıp cibärüenä üke­nep, häm şulçak kinät isenä töşte: Gölçirä belän öy­läneşkän yılnı, peçän çabarga bargaç, küke tavışın tıñlagannar ide.

— Äydä, sanıyk äle,— digän ide Gölçirä.— Bezgä küp­me gomer yurar ikän bu küke?!

Ähmätgali ul çakta Gölçiräsen peçän çümäläsenä au­dardı, anı kıçkırta-kıçkırta, şaşınıp-şaşınıp üpte.

— Bezneñ näsel gomer-gomergä ozak yäşi torgan bul­gan,- dide ul, uyının-çınınbergä kuşıp.— Kükedän sanatmasam da beläm: yözneñ tege yagına çıkmıy torıp ki­täsem yuk bu dönyadan! Üzem dä kitmim, sine dä cibär­mim, menä şul!..

Ällä soñ şul çakta üz näselenä küz tiderdeme Ähmät­gali? Ätise kırık altı yäşendä ülde. Bu häbärne üze frontta çakta işette ul. Änise yazdı: «Ataña käğaz kil­de, balakayım, kaygıdan çäçlärem agardı, sin dä kaytmasañ, häsrätemnän ülärmen»,- digän ide hatında. Äh­mätgali üz ätiseneñ kabere kayda ikänlegen belmi kaldı.

Nigä kaytmıy bu Gölçirä? Kiyäü barıp äytkänder bit inde, yugıysä? Balalar sabaktan nik kaytmıy? Ä-ä... Ozınaytılgan kön gruppasında kala bit äle alar bügen. Yülärlär... Könne ozınaytıp bulamıni? Üze kıskarıp, üze ozınaya kön. Gomerne dä ozaytıp bulmıy. Barısı da täñre tarafınnan yazılgança bara...

Ähmätgali kart katı avırtudan ıñgıraşıp kuydı, täne kuırılgannı toyıp, kütärelergä teläde. Kulı belän tayanıp başın kalkıttı, kısılgan sulışın kiñäytergä teläp, komsızlanıp hava yottı. Läkin hava aña barıber citmäde, hälsezlänep, yänä başın mendärgä saldı.

«Minem ulım Häbir yazgan ide, - dip bähäsläşte ul Kazannan kilep kitkän keşelär belän. - Ul anda, Äfgan digän cirdä, mäscetlär karap, alarnı tözekländerep yörgän. Häbir ulım da kommunist. Ul äle änä şulay, kommunist bula torıp, çit il keşelärenä mäscet torgı­zırga bulışkan. Häzer inde ul da abıysı Ähsän belän ber nigezdä torırga, bertugan bulırga tiyeş tügelme? Ähsän, partorg bulgaç, Häbirne üz enese itep isäplärgä tiyeş tügelme?..»

Nigä kaytıp citmi bu Häbir? Sagındı ulın Ähmät­gali kart. Menä häzer, şuşı minutta, üzeneñ Häbirne kürmiçä ülep kitüennän kurka başladı, hay, zur ükeneç bulaçak, ägär şulay bula kalsa...

Ä Ähsän nigä şulay ozakladı soñ äle? Ähsän... Ul kaytıp kergäç tä Ähmätgali aña närsä dip äyter? «Ulım, mine ügetlärgä kilgännär ide, min alarnı kire bor­dım»,— dipme? Ähsän räncer, bik räncer inde aña bu eşeöçen. Ällä räncemäs mikän? Tegelär äytte bit: «Ba­lagız, ulıgız hakına»,— didelär. Bala hakınıñ ni ikä­nendöres añlıy alır mikän Ähsän?..

Kürşe bülmädä, algı yakta işek açılganı, ayak döber­dägäne işetelde.

— Bäräç, öydä ber keşe dä yuk! Kaya taralışıp bet­kännär bolar?!

Aysılu tügelme soñ bu? Aysılu bit!

— Kaçıp betkän bolar! Taralışkannar!

Ähsän tavışı tügelme soñ monısı? Ähsän!.. Ähmätga­li kart urınınnan kisäk kuzgaldı:

— Ulım!.. Ähsän... Min...

Stenadagı säğat barı tik ber märtäbä genä sugıpkuydı...

Ähmätgali kart tönge säğat dürttä can birde. Yugıy­sä, aña tikle dä berniçä kat özelep, yänä añına kilep, kergän-çıkkan keşelärneñ yözen tanıp yatkan ide. Tön inde ikençe yakka taba avışkaç bötenläy özelde, söyläş­mäde, däşmäde, yanındagılarnı tanımadı.

Rayonnan çakırtılgan aşıgıç yärdäm, töne buyı köt­terep, irtänge yakta gına kilep citte.

— İnfarkt bulganga ohşıy...— Vraçlar barı tik şunı gına äytä aldılar. Şunı äytep, mäçet tiräsendä beraz kaynaşkannan soñ, kitep tä bardılar.

Ähmätgali kartnıñ ülem häbären Tahirga änise alıp kayttı.

— Böten avıl cıyılıp töşkän, ulım. Kaber kazı­şırga sin dä barırsıñ inde,— dide. Dönya bäyäse keşe ide Ähmätgali abzañ. Äy, hodayım, urını cännättä bul­sın inde, märhümneñ...

Tahir äle urında yata ide. Yurganın çitkä bärep, si­kerep tordı. Tordı da baskan cirendä katıp kaldı.

— Niçek?Niçek ülgän?..

— Vraçlar kilep kitkän inde. Yöräk belän yıgılgan, dip äytälär di.— Hälimä karçık küz yäşen yaulık oçına sörtte.— Häbirläre kaytıp citalmaganga da bik borçı­lalar. Niçä yıl köttelär, inde kaytu häbäre kilgäç kenä... Äy, hodayım, ni yazsa, şunı kürerseñ, dip äytüläre haktır inde!

İrtänge çäy yanında Tahir süzsez kalıp, taş sın ke­bek utırdı. Anı bu minutta ber genä närsä yuatıp torakebek ide: Tahirnıñ näq menä Ähmätgalilär yortına komissiyä belän bergä kaytkanın änise belmi äle.

— Sineñ dustıñ ide bit Häbir. Töşep kayt, balam, alarga. Hällärenä kerep, kaygıların büleşep çıgarsıñ.

— Äni...— dide Tahir, kinät urınnınnan kuzgalıp.- Miña aşıgıç räveştä yulga çıgarga kiräk bit, äni!

Bu fiker anıñ başına änä şulay kötmägändä kilde. Äniseneñ süzlärennän soñ. Häzer ul, avılda kalsa, hiç­şiksez Ähmätgali kartka kaber kazuçılar yanına barır­ga, Sabircanovlarnıñ öyenä kerergä, kemnär beländer oç­raşırga, küreşergä tiyeş bula ide. Läkin ul änä şul oçraşu-küreşü vakıtında, kemgä niçek süz katarga, kem­neñ küzenä niçek kararga ikänen belmi, hätta küz aldına da kiterä almıy ide. Tahir änä şunı añlap aldı. Añlap aldı da, aşıgıp kabatladı:

— Miña bit häzer ük kitärgä kiräk, äni!

Hälimä karçıknıñ kulınnan çınayagı töşep kitä yazdı:

— Niçek inde, balam?..— dide ul häm süzen dävam itärlek häl tapmadı.

— Şulay, äni...— dip aşıgıp, telenä kilgän süzlär­ne äytep aklandı Tahir.— Min bit ni... Bötenläy istän çıgarganmın bit. Bügen bit minem aşıgıç eşem bar. İnstitutta.

— Äy, bala, bala,— dip uhıldap körsende änise.— Eş dip, böten närsäne onıtasız şul sez. Avıl tufragın da, tugan nigezne dä, kardäşlekne dä. Dustıñnıñ ätise vafat bulgan. Kaygıların büleşmiçä, kaber kazışırga da barmıyça, aşıgıp yulga çıgasıñ. Yulım uñmas, dip ber dä uylamıysıñ, kurıkmıysıñmıni soñ sin? Gönahısınnan kurkır ideñ içmasam...

Rayonnan kilgän vraçlar kitep baruga Sabircanovlar kapka töbenä tagın ber maşina kilep tuktadı. An­nan härbi kiyemdäge keşe töşte. Kapka töbenä cıyılgan, işegaldına tulgan halıknı kürep, ber mäl aptırap-gacäplänep tordı. Annan soñ, irlär yanına kilep, tämäke kabızdı. Äkren genä soradı:

— Närsä, häbäre monda da kilep işeteldemeni in­de? - dide.

— İşetelmiçä soñ! Böten avıl cıyılıp kilgän bit, kürmisezmeni?! - dide rayonnıñ härbi komissarın ta­nıgan yegetlärneñ berse.- Şulay menä, iptäş voyınkom, kütärde Ähmätgali abzıy avılnı, böten keşene ayakka bastırdı...

Härbi komissar kapkadan eçkä ütte. Başındagı büregen salıp öygä kerde. Kolhoz räise Ämirhan Şakirovnı kürep alıp, aña taba atladı. Ämirhan anıñ belän baş kagıp kına isänläşte. Annan soñ:

— Kilüegez äybät bulgan, iptäş voyınkom. Ähmätgali abzıy sugış ütkän, ilne saklagan keşe, veteran ide bit,- dip pışıldadı.

— Ä-ä... Sabircanovnıñ ätise vafatmıni? - dide här­bi komissar häm, ni öçender, anıñ kalın kaşları tartışıp-tartışıp kuydı. Berazdan ul yañadan Ämirhanga taba borıldı.- Monda Mäcit Häsänov digän keşe bulırga tiyeş. Hatını - Aysılu...

— Ähmätgali abzıynıñ kiyäve belän kızı,— dip cöp­läde Ämirhan.— Alar monda. Menä bit, kunakka dip kayt­tılar da, ätilären cirläp kitälär. Avır häl, bik avır.

Härbi komissar baş kaktı. Beraz süzsez torgaç äytte:

— İptäş Şakirov, sin miña Mäcit iptäşne, kiyäü keşene kürsät ele?

Ämirhan öyneñ türenä taba ımladı. Anda, kulların ike teze östenä salıp, başın iyep, berkemgä ber süz kat­mıyça, Mäcit utıra ide. «Babaynı min genä kaldırıp çıgıp kittem, min genä ğayeple...» - Mäcitneñ soñgı sü­ze şul buldı. Anıñ bu süzen ällä işettelär, ällä yuk, öy eçe kergän-çıkkan, Ähmätgali kartnı kürep kalırga, saubullaşırga-huşlaşırga aşıkkan keşelär belän tul­gan, ülem kergän öyneñ säyer häm tabigıy mäşäqatenä çumgan ide.

Härbi komissar mäyet yatkan säke yanına taba atladı. Ähmätgali kartnıñ yözenä ozaklap karap tordı. Bu va­kıtta ul nilär uylagan, nilär kiçergänder - äytüe kıyın. Komissarnıñ hälen mäyet kergän yortka tagın ber ülem häbären alıp kilgän keşe üze genä añlıy alır ide.

— İptäş Häsänov, - dide härbi komissar, Mäcit utırgan urınga yakın uk kilep. -Minem belän uramga çıgıp kerä almassızmı? Hava sulap... Mäcit aña gacäp­länep karadı. Ul, äyterseñ, härbi kiyemdäge keşene be­rençe tapkır kürä ide.

— Minme? - dip kabatlap soradı ul, urınınnan kuz­galıp. - Min... Äydägez soñ...

Uramga çıkkaç komissar tämäke kabızdı. Tın gına, däşmiçä tordılar.

— Sez monda, avılga kitäsegezne kürşeläregezgä äy­tep kaldırgansız ikän,— dide komissar berazdan.

— Äye şul, kaldırgan idek adresnı,— dide Mäcit. - Dönyada ni bulmas?! Eştän ezlätüläre bar, tegese-monısı digändäy... Ul yaktan minem Aysılu bik maladis...

— Äye...— dip suzdı komissar häm, kabızgan tämäkesen cirgä taşlap, kunitege belän izde. Ul añladı: Mä­cit üzen nik çakırgannarın da, üzenä nindider eş, yo­mış buluın da añlap betererlek häldä tügel ide äle. Läkin barıber äytergä kiräk ide.— Beläsezme, iptä Häsänov... Sez - ir keşe... Añlarga, kütärergä tiyeş. Yugaltu zur, älbättä...

— Şulay-y...— dip cöpläde Mäcit. -Altın keşe ide minem babay. Vakıtsız kitte, bik vakıtsız. Kayıniş tä kaytıp citmäde, içmasam. Niçä yıl küreşmädelär... Kayı­niş Äfganstanda ide bit. Häbäre kilde, kaytıp citäbez, digän ide. Ölgermäde kayniş... Ükeneçkä kaldı.

Komissar yözen çitkä bordı. Annan soñ äytte:

— İptäş Häsänov... Sezneñ ulıgız da Äfganstanda hezmät itä ide bit?

Mäcit sagaydı. Tup-turı komissarga tekälep ka­radı:

— Äye şul. Ul — şunda. Ä sez... Kayan beläsez?

— Miña sezneñ voyınkomattan şaltırattılar. Sezne ezläp tabuımnı ütendelär. Añlıysızmı?.. Sez häzer an­da kaytıp kitärgä tiyeş. Anda... Ulıgıznı alıp kaytkan­nar. Gäüdäsen... Anı zurlap kümärgä uylıylar.

Mäcit koymaga söyälde. Ber süz däşmiçä komissarga karap tordı. Annarı, isenä kilep, ike kullap, anıñ izüen­nän eläkterep aldı:

— Sin närsä?! Ni söyliseñ sin?! Min... Minem ulım!..

Komissar Mäcitneñ iñnärennän kıstı, aşıgıp kabat­ladı:

— İptäş Häsänov!.. Mäcit! Akılıña kil! Mäcit dim!..

Mäcit komissarnıñ izüen yomşarttı, ämma ıçkın­dırmadı. Anıñ zur, köçle kulları der-der kaltırıylar ide:

— Aysıluga...— dip pışıldadı ul, nindider gırıl­dau aşa.— Aysıluga äytäse bulmagız... Hatınga...

— Sezgä kitärgä kiräk, Mäcit. Yulga çıgarga. Minem maşina — sezneñ karamakta. Samoletka biletnı üzem alıp birermen. İşetäsezme, anda inde sezne genä kötälär. Yulga aşıgırga kiräk.

İrtän cıyılışkan keşelärneñ kübese inde taralış­tı. Barısı da beldelär: Ähmätgali kartnı cirläüne soñartırga, berär kön kötärgä bulgannar. Bu - Sabircanovlarnıñ töpçek ulları Häbir kaytıp citmäsme dip ömetlänülärennän ide.

Häbär itügä ük kire cıyılışırga dip süz kuyışıp, kaber kazırga äzerlängän ir-at ta taralıştı.

İlyas belän Nuriyäneñ tuyları bilgesez vakıtka ka­där kiçekterelgän ikän, digän häbär kilep işetelde.

Kön kinät kenä üzgärep kitte. İrtän äle sizelmägän ide, töş vakıtına taba bötenläy cılıttı. Kayandır yañ­gır cile örde, yañgır ise kilä başladı.

Ähsän Sabircanov beryalgızı baskıç töbenä çıgıp utırdı. Ul bernärsä dä kürmi, bernärsä turında da uy­lamıy kebek ide. Yuk, Ähsän uylıy, ul barı tik üz uyla­rınıñ kaysısın uylap, kaysısın barlap beterergä genä

belmi.

Uramda maşina eşläp tora. Aysılu belän Mäcitneñ äzerlänep çıkkannarın kötä. Şul turıda da uylıy Äh­sän: ata qaderleräkme keşe öçen, ällä balamı? Yuk, üz ätisen dä kümmiçä-cirlämiçä kitep barırga tiyeş bul­gan Aysılu apasına üpkäläp uylamıy bu hakta Ähsän. Ul barı tik cavap kına tabarga teli: kem qaderleräk?..

Menä yulga cıyınuçılar, äyberlären kütärep, öydän däçıktılar. Aysılu hälsez. Läkin ul inde yılaudan uzgan. Ul inde ätise öçen üksep arıgan. Äyterseñ ul häzer ike kaygı arasında adaşkan, çit ildä hälaq bulgan ulı öçen yılarga küz yäşe dä kalmagan... Aysılu äle bu soñgı hä­bärgä bötenläy ük ışanıp ta betmi, Aysılu äle ulınıñ cansız gäüdäsen kürmägän häm kürmäyäçäk tä. Çit ildän kaytkan tabutlarnı açtırmıylar ikän... Äye, ulınıñ üle gäüdäsen kürmäyäçäk, anıñ ülemenä bik ozak vakıtlar ışanmayaçak äle Aysılu...

Kitüçelärne ozatırga çıkkan Sacidä kayınanasın kultıklagan. Ähsängä ul nider däşte, Ähsän anı işet­mäde. İşette, läkin añlap betermäde.

— Apañ belän Mäcit kiyäüne ozatıyk, ulım...

Ähsän başın kütärep karadı: yanında Ähmätnäcip abıysı basıp tora ikän.

— Ozatıp cibärik apañnarnı. Yul keşeseneñ yulda buluı häyerle...

Maşina kuzgaldı. Gölçirätti üz gomerendä berençe tapkır kızı belän kiyäven küçtänäçlärsez ozattı...

Tahir iñ elek raykomga sugıldı. Biktaşev üz bül­mäsendä yuk ide. Oyıştıru bülegenä kerep, komandirovka käğazenä bilge suktırdı. Annan soñ tup-turı aeroportka aşıktı. Raykomda äytülärenä karaganda, ul äle ikençe reyska irkenläp ölgeräçäk ide. Läkin ul aşıgıp, kaba­lanıp atladı. Rayon üzägennän çıgıp, şaktıy ara kitkäç kenä tuktalıp tın aldı. Üze dä añladı, anıñ bu aşıguı kemnänder kaçıp baru, kaçıp kitü sımanrak ide. Äyterseñ, kemder anı kualıy, artınnan ezärlekläp kilä. Kem şulay kua, kem şulay ezärlekli Tahirnı? Ezärlekli... Öylände - yünle tormış kora almadı. Üzeneñ yokısız tönnäre aşa fän sukmaklarına üz yulın salırga teläde - kemder anı butadı, bütän sukmaklarga kiterep çıgardı. Avılına kayttı - kaçıp diyärlek kitär mäcbür. Änisen kürde - anıñ yanında bula almadı. Nik ezärlekliseñ sin Tahirnı, yazmış?!

Aeroportta keşe küp ide. Kazanga oçaçak samoletka ışanıp cıyılgan halık kassa yanına öyelgän, kaynıy tıngısızlana. Tahir bu halık törkeme aşa kassa yanına yakınlaşa almayaçagın şunda uk sizde. Beraz uylanp torgannan soñ, «Aeroport naçalnigı» digän yazulı işekne tabıp, şul bülmägä kerep kitte. Bülmä hucasın urınında kürep, şatlanıp kuydı.

— İsänmesez! - dide ul häm berençe bulıp kulın suzdı. -Minem familiyäm - Korbanov. Sezneñ rayonga komandirovkaga kilgän idem. Bezneñ iptäşlär kiçä kitte. Min beraz totkarlandım. Menä, raykomnıñ bron! käğaze, alar kaldırgan urınnı faydalanırmın inde min?

Aeroport naçalnigı bron käğazen aldı. İğtibar belän karap çıktı, annan soñ avır suladı:

— Sezgä yärdäm itä almıym bit, iptäş Korbanov,— dide.— Biletlar satılıp bette, halık küp buldı bügenä. Üzegez beläsez, yakşämbe kön, härkem aşıga...

— Niçek inde?! - dip üz-üze öçen kauşap, gacäplänep soradı Tahir.- Miña bit raykomda tögäl äyttelär: alar kaldırgan urın barı tik şuşı käğaz belän genä birelergä tiyeş!

— Anısı şulay... Tik ni bit... Voyınkom şaltırattı; ike urın kaldırırga dip. Härbilärneñ dä üz zakonı, andıy vakıtlarda bez alarnı tıñlarga mäcbür inde.

— Sez närsä?! - dip tavışın kütärä töşte Tahir. Kitä almıy kalu kurkınıçı anı şulay kisken häräkät­kä etärde. Ul kuyın kesäsennän komandirovka tanıklıgın çıgardı.- Min bu rayonga obkom zadaniyese belän cibä­relgän keşe. Minem kulımda - raykomnıñ bron käğaze. Ä sez miña voyınkomat süzen kiterep kuyasız!

Aeroport naçalnigı cavap birep ölgerä almadı, işek kinät açılıp kitte, iñ aldan - härbi komissar, anıñ artınnan Aysılu belän Mäcit kürende.

— Soñga kalmadıkmı? - dide komissar, tup-turı östäl yanına uk uzıp.- Sez, mömkin bulsa, tranzit bilet yasagız inde bu iptäşlärgä. Alarnıñ äle şaktıy yul ütä­seläre bar bit. Kazanda tuktalıp kalmasınnar, vakıtın­da ölgersennär ide inde.

— Bik teläp şulay eşlär idem dä bit, iptäş voyınkom, tik bezneñ andıy mömkinlek yuk şul. Üzegez beläsez: provintsiyä, tranzit biletlär bezneñ kulga eläkmi...

— Şulay şul, provintsiyä,- dip kabatladı komis­sar.- Nu, niçava, min alarga üzebezneñ beleşmäne bir­dem. Anıñ belän lyuboy kassada bilet tabıp birergä ti­eşlär. Härbilär öçen dip yazılgan kassaga barsagız ta­gın da äybät...

Aeroport naçalnigı Mäcitkä yazulı käğaz suzdı:

— Menä şuşı yazu belän kassaga ütegez, anda halık kimegänder inde häzer...— dide. Aysılu belän Mäcit aşı­gıp çıgıp kitkäç, komissarga endäşte.— Ulları ülgän didegezme äle? Äye, kırıla bezneñ yegetlär çit cirlärdä...

— Äle kiçä genä ätiläre vafat bulgan. Bügen bargaç ta kaygı östenä kaygı kiterüçe buluımnı añlap aldım. Ähsän Sabircanovnı beläseñder bit, Baltamaknıkı? Partkom sekretaren?

— Beläm, beläm, Ähsänne belmäskä inde...

— Şul Sabircanovnıñ ätisen äytüem. Menä bit, anı da cirli almıyça kitep baruları inde bolarnıñ.

Tahir äle nişlärgä, ni kılırga belmiçä tora ide. Kinät sizde: yazmış kılana, yazmış anı hätta şuşı ka­binetta da Ähmätgali kart iseme belän ezärlekli ide. Ul äkren genä kabinettan çıgıp kitte. Aeroport işege­nä citkäç borılıp karadı: poçmakta Häbirneñ apası Aysılu basıp tora, yöze taş kıytıgı sıman ap-ak ide. «Ä bit min anı tanımagan da bulır idem»,—dip uyladı Tahir häm karaşın tiz genä tartıp aldı. Aysılunıñ bu yakka taba borıluınnan, üzen tanıp aluınnan kurık­tı. Ni öçen? Monısın üze dä añlap betermäde.

Ä kitärgä barıber kiräk ide. Tahir ber genä mälgä ikelänep tordı. Annan soñ, diplomatın kulına nık kı­sıp, olı yulga iltä torgan sukmak buylap atladı. Ul bügen barıber kitäçäk, yulnı urap-urap, Çallı avtobusında kön ütkärep bulsa da baraçak, ämma monda barı­ber kalmayaçak ide.

HVIII

Häbir tañ aldınnan yoklap kitkän ide. Yaman töş kürep, bastırılıp uyandı.

Üze kürgän töş turında ozak kına uylanıp utırdı.Kayan kerä digen şundıy tuzga yazmagan närsälär töşkä. İmeş, ul avılda, tugan-üskän yortında ikän. Sizä: ätise närsägäder bik katı açulana Häbirne. Nik şulay tuzına, nik şulay açulana ul - Häbir şunı üze añlıy, almıy integä, imeş. Nihayät, ätisennän üze kilep soradı: «Äti, nigä yözeñ şulay bik kırıslandı, nigä dip açulanasıñ äle sin mine?» Ätiseneñ süze añlaşılmıy, üze haman da bik kırıs karıy Häbirgä. Şunda kinät Liza päyda buldı. «Ätkäy,— di.— Häbirgä açulanma, ulsiña akça birälmagan ikän, menä min siña küp itep üzem, akça biräm, yäme, ätkäy...» Liza, kayandır kömeş akçalar alıp, östälgä öyä başladı. Östäl öste dä, idän dä änä şulkömeş akçalar belän tuldı. Ä Häbirneñ ätise hamañ açulana, haman usal karıy. «Miña bu akçalar kiräkmi, miña Häbir birgän akçalar kiräk!» - di. Ä Häbir nişlärgä belmi tik basıp tora. Gazaplana, integä, añlatırga teli, añlatıp birä almıy... Änä şulay intekkän çakta uyanıp kitte. Üze işetkännärneñ, üze kürgännärneñ töş kenä buluına şatlanıp ta kuydı hätta. Läkin bu şatlanu, üzeneñ kamerada ikänlegen añlauga uk, yänä ärnüle gazapka äverelde.

Häbir kürgän töşen närsägä yurarga da belmäde. Kölke bit, ber uylasañ, vallahi, kölke: ätise töştä annan akça taptıra. Kayan kilep kerergä mömkin mondıy töşlär keşegä? Çit ildän berniçä tapkır posılka da, akça da saldı Häbir ätise yortına. Tik aña cavapnı gel be törle genä yazdılar ul mäsälädä: avılda barısı da bar, mäşäqatlänmä, nitkän häl di ul - akça salu? Ä men bügen...

Ägär dä Häbir bu minutta üzeneñ tugan avılına ber küz çite belän genä bulsa da karıy alsa, bu mähşärle töşneñ ezenä tiz töşener, bik tiz añlap alır ide. Ämma tabiğat andıy mömkinlekne birmägän, ul keşegä barı tik töş kürü, sizenü, toyu mömkinleklären genä birgän şul...

— Sabircanov! K sledovatelyu!..

Häbir äkren genä kuzgaldı. Äbderäcäkovanıñ üçek­läp yılmaygan yözen kürgändäy buldı. Ediknıñ kiçä söy­lägännären tıñlagannan soñ, militsiyä forması kigän bu hatın-kız nindider ber yaña surättä, yaña kıyafättä küñel berniçek tä kabul itä almas räveştä karalıp kürenä ide.

İşek açıluga kabinetnıñ türendä Ahonıñ kalın cilkäsen abaylap aldı Häbir.

— Uzıgız, gracdanin Sabircanov.

Tikşerüçe şulay dipendäşügä Aho yalt itepartınaborılıp karadı, urınınnan kuzgalıp, karşıgakilde:

—Ya hoda!Häbir tugan! Sine dä monda kiterep tık­tılarmıni? Minem arkada inde bu, tugankayım, minem arkadagına...

— Söyläşmägez! Üzara süz alışmavıgıznı ütenäm! - Äbderäcäkova, kabalanıp, alar arasına kilep kerde.- Sercant! Ayırım utırtıgız ikesen dä! «Limon»! Sin bit monda berençe tapkır tügel, tärtipne beläseñ! Monda min genäsöyläşäm, barı tik minem soraularga gına cavap birep barasız! Añlaşıldımı?!

— Añlaşıldı, iptäş kapitan! Añlaşılmıymı soñ?!

— İptäş kapitan tügel, gracdanin kapitan, «Li­mon»! Häm, zinhar öçen, bu urınsız şayartularıñnı taş­la! Yugıysä, soñınnan üzeñä bik tä avırga turı kilüe bar.

— Baş öste, gracdanin näçälnik!..

Äbderäcäkova östäl östendäge magnitofonnı kabızdı:

— Sezne üzara kara-karşı, küzgä-küz oçraştırunı başlıybız. Berençe sorau sezgä, gracdanin Davıdov: sezSabircanov Häbir Ähmätgaliyeviç belän kayçan, kay­da häm nindi şartlarda tanıştıgız?

— Soñ, iptäş Äbderäcäkova!.. Gracdanin näçälnik! Bu keşeneñ minem eşkä bernindi dä katnaşı yuk, valla­hi, dip äytäm. Üze sezgä añlatkandır labasa?

— Soraularga gına cavap biräbez, gracdanin Da­vıdov!

— Yulda tanıştık. Ber kupeda kayttık. Mäskäüdän,— dip, üpkälägän sıman, kıska gına itep cavap birde Aho.

— Bik yahşı. Ber kupeda kayttıgız. Närsälär alın

kayttıgız?

— İptäş gracdanin näçälnik! Mäskäüdän kaytkan keşenärsä alıp kayta inde?! Cıyın vak-töyäk, kiräk-yarak şunda...

— Kıskası, sez hind çäyen kayadır yäşerep, olaktırıp ölgerdegez, gracdanin Davıdov, şulaymı? Çäyne yäşe­räm dip, altın belän kilep kaptıgız. Monısı inde uyın eş tügel, añlıysızdır. Bu eş öçen nindiräk statya buluın da çamalıysızdır. Ul altın sezneñ kulga kayçan häm kayan kilep kerde? Anı sezgä kem tapşırdı, äytegez?!

Ahonıñ zur, kalın gäüdäse niçekter keçeräyep kalgan sıman buldı. Yöze meskenlände, küzläre kızarıp çıktı. Anı bayadan birle ber süz däşmiçä küzätep torgan Häbir näq şuşı minutta üzeneñ kotoçkıç häldä kalganlıgınañladı: ägär dä häzer Aho üzendä bulgan altınnı Häbir kulınnan aldım dip äytsä, bu butalçık vakıygalar yañadan çualaçak, yañabaştan töyenlänäçäk ide. Gomumän, çit ildän kaytıp kilüçe keşe bu tikşerüçelär aldında bolay da bik şikle bändälär rätendä isäplänä, aldan uk alarda şik tudıra, şunlıktan alarnı üz döresleñä ışandıru, ğayepsezlegeñne isbat itü bik kıyın bul çak ide. «Limon»ga yukka ömetlänäsez...» - Äbderäcäkovanıñ şul süzlärendä yatkan mäğnäne äle genä añlap alganday buldı Häbir. Menä bit närsägä işarälägän ikän bu tikşerüçe hatın... Şularnı uylap borçılgan Häbir kinät ciñel sulap kuydı. Çönki Aho:

— Altın - babaynıkı,- dip äytep saldı häm anıñ gäüdäse yañadan turaydı, yözenä töşkän sukbaylık ta kayadır kitep yukka çıktı.

— Nindi babaynıkı? - dip gacäplände tikşerüçe. Kuşamatımı bu? Kemneñ kuşamatı?

— İptäş gracdanin Äbderäcäkova! Neuceli inde sez minem babaynı belmisez?! Hatınnıñ ätisen äytäm. Altın - şunıkı. Hatın belän bergä yäşägän çakta... Nu,babay anı miña birep tordı, saklarga dip...

— Saklarga dip? Ägär soñgı söylägännäregez döres bulsa, gracdanin Davıdov, sez ul altınnı, skoree vsego, urlap alıp kitkänsez inde? Şulaymı?

Aho iñnären cıyırdı, anıñ yözenä balalarça irkäle ğayepsez samimilek çıktı:

— Nu... Niçek inde urlap? Urlap tügel, bolay... Saklarga dip...

Ahonıñ soñgı süzläre, küräseñ, tikşerüçeneñ barlık, uy-fikerlären, korgan plannarın, altınga bäyle eşnneñ üze uylagan kinayalären butap taşladı. Ul inde, mögayın, altın hätle altın belän bäylängän şuşı zur cinayätneñ döres ezenä töştem, çit ildän kaytıp kilgän Sabircanovnı vakıtında faş ittem, dip ömetlängän bulgandır. Kızıktırgan ide bu eş, şulay uk çittän kaytıp kilgän bu keşe dä nık kızıksındırgan ide anı.

Tikşerüçe sigaret kabızdı.

— Tartırga mömkinme, gracdanin näçälnik?

Äbderäcäkova ım kagıp kına röhsät birde. Aho anıñ sigaretın ürelep kenä aldı, Häbirgä taba da suzdı:

— Kabızıp-suırıp cibär, tugankayım, yöräkkä yal bulsın!..

Häbir sigaretnı aldı, kabızdı. Bu anıñ Ahoga süzsez genä rähmät äytüe, dulkınlanuın basarga tırışu ide.

Alar öçäü, süzsez kalıp, tämäke köyrättelär. Niha­yät, tikşerüçe urınınnan tordı:

- Ä bit monı başta isbatlarga kiräk äle, gracda­nin Davıdov! Bälki sez keşegä yala yagasızdır? Sez inde anıñkızıbelän ayırılışkan, aranıözgän. Bu barı tik berüç alu öçen genä eşlängän yala tügelme? Annan soñ...ezyaşerü öçen dä bik kulay adım bu. Şulay tügelme?

— Gracdanin näçälnik!.. Aho kulların cäyep yılmay­dı.- Monı isbatlap ta torası yuk, üz altının kürügä, bay añaçat yabışaçak! Menä kürep torırsız! Saklap torganım öçen miña rähmät tä äytä belmäs äle, cikere­nergä totınır. Altın anıkı, mineke tügel. Ä saklarga birelgän äyberne saklarga kiräk anı. Sez tikşerü belän kergäç, öydä buluıgıznı belgäç, min bik nık kurıktım. Altının babayga kire iltep birim, didem. Uramda kütä­repyörü kurkınıç ide, babay eşkä kilgänçe kaldırıp tordım menä bu keşegä. Ulbozılmagan keşe, çista ke­şe, şuña kürä ışandım da aña. Menä şul minem süzem, gracdanin näçälnik.

Tikşerüçe baş çaykap yılmaydı, avız eçennän töten örep, küzlären zähär itep kıstı:

— Nu, häyläkär dä sin, «Limon», artık häyläkär! Nu, çamala,kara anı...

Häbir belän Ahonıñ ikesen ike ayırım bülmägä ker­teptordılar.

- Küreşkänçegä qadär, tugan! - dide Aho tikşerüçe bülmäsennän çıkkanda.- Häzer alar minem babaynı yol­kıpkiteräçäklär. Annan tagın küzgä-küz oçraştıraçak­lar. Nu,kämit bulaçak anda, menä kürerseñ...

Aho döresen äytkän ikän, ber säğat tä ütmäde, Häbir­neyañadan tikşerüçe bülmäsenä alıp kerep kittelär. Anda Äbderäcäkova karşında yuan gına gäüdäle ber ke­şeutıra ide. Anıñ yöze agargan, küzläre zur bulıp açılgan, kulındagı kan tamırları bürtep-bürtep çık­kan ide.Üze äledän-äle Aho utırgan yakka açu belän ka­rap ala, eçtän genä ıñgıraşıp kuya.

Tikşerüçe Häbirgä urın kürsätep ımladı.

— Dimäk, Häydär Yusupoviç, sez bu altınnıñ üzegez­nekebuluınnan baş tartasız? - dide ul, karaşın yaña­dan üz karşında utıruçıga küçerep.

— Hörmätlem minem...Kayan kilep inde mindä andıy altın işe äyber bulsın? Kemgä ışanıp mäshärälisez sez mine?! Ärämtamakka, spekulyantka ışanasızmı? Menä şuşıçänti barmagım hätle genä dä yalganlamıym: bu al­tınmineke tügel, mineke bulganı da yuk!

— Yarıy ul çakta...— Äbderäcäkova kulların östäl östendä uynattı.— Gracdanin Davıdov anı sezdän aldım, di. Ä sez baş tartasız. Küräm, gracdanin Sabircanov ta bu altınga däğva kılırga cıyınmıy. Hökümätneke bulır ul, alaysa. Niçek uylıysıñ, «Limon»?

— Miña barıber. Üzem tapkan mal tügel, babaynıkı cäl tügel!

Yuan gäüdäle keşe urınınnan sikerep tordı:

— Oyatsız!—dip kıçkırdı ul, Ahoga taba tökerep.— Ärämtamak! Spekulyant kaldıgı! Cirbit!.. Niçek sin minnän kölä alasıñ şulay?! Atañ kebek olı keşedän?! Min... Min gomer buyına namuslı hezmättä buldım. Halıknı aşattım. Min... Min barı tik üzem tapkannı gına aşadım, sineñ kebek ärämtamak bulmadım!

— Ä nigä soñ sin, babay, bu yulı üzeñ tapkannan da baş tartasıñ? Altın bit sineke?!

— Yuk! Mineke tügel, tügel!

Aho mäshäräle itep, üz itep, yakın itep, ällä niçek säyer itep yılmaydı.

— Babay...— dide ul, hälgä kergän yagımlı tavış be­län.—Min bit anda barısın da alıp kitmädem... Sak­larga dip, äzen genä aldım. Äle bit anda, öydä, tagın kalgandır? Kaldı bit äle anda!

— Ah! Ah-H! - yuan gäüdäle kinät yörägen tottı. Anıñ avır, sallı gäüdäse niçekter ber yakka çalşayıp kitte, kayadır totınıp kalırga telägändäy, kulların butap, görseldäp idängä avıp töşte.

— Skorıy çakırıgız!—dip kıçkırdı tikşerüçe işektän başın tıkkan militsionerga.— Tiz bulıgız! Zin­har, tizräk bulıgız!

Häbirgä yañadan kameraga kaytırga turı kilde. Tik bu yulı anı ozak totmadılar, kire çakırıp aldılar. İkençe katka kütärelgäç tä ul gacäplände: bu yulı anı Äbderäcäkova kabinetına taba tügel, bötenläy başka ber bülmägä taba alıp kittelär. Anda Häbirne şaktıy ölkän yäştäge, zur korsaklı, simez yözle podpolkovnik karşı aldı.

— Gafu itegez, iptäş Sabircanov, sezgä kıyınlıklar tudırganbız,— dide ul häm Häbirne ozata kergän sercantka çıgıp torırga digän işarä yasadı.— Miña kal­sa, iptäş Sabircanov, sezne kulga aluda yalgışlıklar kilep çıkkan bugay. Häzer sezneñ dokumentlarıgıznı, äyberläregezne alıp kerälär. Bez sezne azat itäçäkbez.

Häbir ciñel sulap kuydı. Närsäder äytergä teläde, ämma telenä ber süz dä kilmäde. Rähmät äytäseñme, üpkä-räncü belderäseñme mondıy oçrakta!..

—Ägär bezdä artık dorfa kılangan bulsalar, alarnı sez gafu itegez inde. Nişliseñ bit, kemneñ kem bu­luın ber karauda ayıra-tanıy belgän, keşelär belän dö­res itep eşli torgan kadrlarnı tabıp beterü mömkin tügel. Annan soñ, eşe dä şul: köne-töne cinayätlär häm cinayätçelär arasında. Ä bu psihikaga suga, här keşedä cinayätçe kürä başlıysıñ...

İşek açıldı, annan Äbderäcäkovanıñ borçulı yözekürende:

—Mömkinme, iptäş podpolkovnik?!

—Uzıgız, iptäş Äbderäcäkova. Sabircanovnıñ do­kumentların alıp kerdegezme? Yahşı bulgan. Yä, altın belän eşlär niçek tora sezneñ anda?

—Häydär Yusupoviçnı bolnitsada alıp kalgannar. İnfarkt miokarda bulgan. Kiyäve öydä kalgan altın tu­rında äytkäç, bik katı yarsıp kitte ul. Bälki, iptäş pod­polkovnik, anıñ öyendä tentü yasarga röhsät alırbız?

Podpolkovnik ällä niçek, rizasızlık belän kire kaktı:

—Aşıkmagız, aşıkmagız, kapitan. Üzegez beläsez bit, Häydär Yusupoviç malay-şalay tügel. Anıñ öyenä te­läsä kayçan barıp kerep bulmıy. Yugarıdagı iptäşlär belän kiñäşep alırga kiräkter...

—Ä miña bu eş belän nişlärgä soñ inde häzer?

—Häzergä kaldırıp torıgız. Altın hätle altın däü­lätkä kire kaytarılgan. Tagın närsä kiräk?.. Beraz ör­ketegez dä çıgarıp cibäregez. Bu mäsälägä kire äylänep kaytunı bilgele ber vakıtka qadär kaldırıp torırga kiräk. Yugıysä, prokuraturada köläçäklär genä bezdän.

Äbderäcäkova çıgıp kitkäç Häbirgä kiyemnären bir­delär. Podpolkovnik anı işek töbenä qadär ozata bardı.

—Zinhar, barısı öçen dä gafu itegez inde,—dide ul, Häbirneñ kulın kısıp. Annan soñ, yakınrak iyelä tö­şep pışıldadı.— Sattar Kıyamoviçka minnän bik küp itep sälam citkeregez!..

Häbir podpolkovniknıñ soñgı süzlärenä uramga çık­kaç kına iğtibar itte! Tukta!.. Nindi Sattar Kıyamoviç ul? Ni öçen Häbir aña, üze ber dä belmägän keşegä sälam Citkerergä tiyeş? Kem belän butadılar monda Häbirne?

Yuk, Häbir yalgışa ide, anı monda berkem belän dä butamagannar ide. Äbderäcäkova cibärgän yäş sercant Korbanovlar kvartirasın Häbir üze birgän adres buyınça ezläp taptı. Sercant, çınnan da, yäş ide, üzen karşı

algan çibär hatın aldında beraz kauşap ta kaldı, ireturında soradı.

- İremme? —dide aña Minzilä, beraz gacäplänep, beraz kurka kalıp.—Ul komandirovkada... Ä nigä kiräk ul sezgä?

— Ä sezgä... Sezgä kiçä berär tanışıgız kunakka kilep çıgarga tiyeş tügel ideme? Bezneñ öçen monı belübik möhim, añlıysızmı?

— Kiçäme? Äye, irem äytkän ide, bezneñ dustıbız kilergä tiyeş ide. Häbir...

Sercant yäş ide. Üze genä belep kitäse urında, Minzilägä dä baytak närsälär äytep kaldırdı.

Minzilä tönen yoklıy almıyça çıktı. Häbirneñ bügen kaydadır yabılıp utıruı anıñ başına berniçek tä sıymıy, sıya da almıy, äledän-äle borçıp, uylandırıp yödätä ide.

Eşenä - balalar bakçasına bargaç ta, onıtılıp kitep, urınına kuygan äyberlären dä tabalmıy yödäde, barası-keräse cirenä keralmıy intekte. Gönah şomlıgına karşı, rayon mäğarif bülegennän inspektor kilep, tärbiyäçelärne cıyıp, kiñäşmä kebek äyber uzdırdı. Minzilä anıñ ber genä süzen däistä kaldırmadı, kayadır aşıgası, kayadır barası keşe kebek, talpınıp-cnlpenep utırdı. Nihayät, eştän kaytıp, karavatına audı! Üzeneñ eştän tügel, uydan arıganlıgın añlap, küzlären, yomdı.Häm şunda uk kire sikerep tordı: niçek soñ moñarçı başına kilmägän?!

Minzilä aşıgıp kiyende, Röstämen kürşelärgä kertep kuydı. Uramga atılıp çıgıp, taksi tuktattı.

Sattar yäşägän öçençe katka ul çabıp-yögerep mende. Kıñgırau töymäsenä barmakları argançı, agargançı bastı. İşekne ğasırlar buyına açmıy tordılar kebek toyıldı.

— Niçek, bu vakıtta? - dip gacäplände Sattar, işek­ne açkaç ta. - Bez bit bügen küreşergä dip söyläşmägän idek?..

Minzilä, üz gäüdäse belän kerer yulnı kaplagan Sattarnı etep diyärlek, eçkä taba uzdı:

— Miña sineñ belän söyläşergä kiräk, Sattar!

Sulışı kapkan hatınnı tıñlap betergäç Sattarnıñkauşagan, aptırabrak kalgan yöze üzgärep kitte, kanä­ğat tös aldı, kire üz hälenä kayttı.

— Häzer soñ, açıklıybız, häl itäbez anı! -dip yılmaydı ul. Kayandır ber kalın kuyın däftäre alıp, tele­fon yanına kilep utırdı. Aşıkmıyça gına nomernıcıydı. Küzlären kısıp, kötep tordı.- Kartlaç kına öydä bulsın, eştän kaytıp kitkänder küptän...

«Öydä bulsın, öydä genä bulsın inde!..» —dip eçtän kabatladı Minzilä dä. Küräseñ, telefonda cavap bir­delär.

— Sälam, kartlaç! - dide Sattar, üzaldına cäyelep yılmaygan häldä. Annan soñ ozaklap häl-ähväl soraştı. İnde Minzilä borçılıp-tüzemsezlänep kötä, süzneñ tiz­räk eşkä küçüenä ömet itä ide. Läkin Sattar gına haman aşıkmadı. Yuk-bar närsä turında süz yörtte.— Balıkka yöriseñme soñ, kartlaç? Çirtäme?.. Ä-ä, sez balıkçılarnı beläm min... Karale, sinnän sorıysım bar minem: cät­mägä kiräkmägän balık eläksä, balıkçı nişli? Ä, şu­laymı? Kire suga ırgıtamı?! Menä sineñ yegetlärgä dä şundıyrak ber balık eläkkän bugay anda. Äye... İrtägä kızıksın äle, yäme? Familiyäseme? İseme Häbir. Ä fa­miliyäse...

— Sabircanov! — dip äytep ölgerde Minzilä.

— Äye-äye, Sabircanov. Kızıksın äle, yäme? Näti­cäsen soñınnan söyläşerbez...

Söyläşü tämamlangaç Minzilä ciñel sulap kuydı. Ämma şunda uk, borçılıp, kabatlap soradı:

— Ä ul sineñ «kartlaç»ıñ ışanıçlı keşeme soñ? Yärdäm itä alaçakmı?

Sattar yılmaydı:

— Bezneñ arada ike söyläşep eşli torgan keşelär yuk, cankay-canaşım! — dide.

Minzilä tämam tınıçlandı. Büregen, pältä yakasın, çäçlären rätläp kuydı, nihayät, üz-üzenä küz salırga häl taptı. Annan soñ ul bülmägä küz yörtep çıktı. Östäldä cıynak kına tabın äzerlängän, zatlı şärab, ryumkalar kuyılgan ide.

— Sindä kunak barmı ällä? —dide Minzilä, gacäp­länep.

— Yuk, berkem dä yuk,—dide Sattar, ämma anıñ ta­vışı niçekter tökse yañgıradı şikelle.— Nigä alay diseñ? Min bügen, berüzem genä kalıp, üz-üzem belän ge­nä söyläşep, uylanım utırıym digän idem. Arıttı bik nık, eş küp...

Minzilä sizde, Sattar anı kalırga kıstamayaçak ide.

— Min kittem, alaysa,—dide ul.—Yalgızım gına yal itim diseñ bit...

— Yarıy, üzem şaltıratırmın siña. Şuşı aralarda. Minzilä işek katına citte, siskänep tuktap kaldı:işek katındagı elgeçtä hatın-kız tunı elenep tora ide. Äasta, idändä, hatın-kız itekläre aunap yata.

Minzilä Sattarga ürelep karadı, ämma däşmäde, soraulı küzläre genä cavap kötä ide.

— Äye, siña üzem şaltıratırmın,— dip kabatladı Sattar.— İrtägä ük şaltıratırmın...

Minzilägä niçekter şulay toyıldı: Sattar anı işektän etep çıgargan kebek buldı. Şuñadırmı, artınnan işek yabıluga uk kuzgalıp kitä almadı, eçtän ärnep,canı ürtälep, işek yañagına söyälde. Häm şul vakıt ayırmaçık işette:

—A kto ona bıla takaya?! — dip kıçkırıp kölde eçke yakta ber kılançık hatın-kız tavışı.— Mnogo lyubovnits derciş, Sattarçik!..

— Eto — znakomaya po rabote,— dip tonık kına cavap kaytardı Sattar.— Za pomoşyu prişla, muc u nee v militsiyü popal...

Minzilä tamak töbenä nindider avır töyen utırgannın sizde. Yodrıkların kükrägenä kıstı. Nider eşlär­gä, kıçkırırga, işekkä tibärgä, tavış kubarırga tiyeş kebek ide. Läkin üzeneñ aldanganın, bik katı aldanga­nın da añlap ölgerde. Şunı añlau anı tämam hälsez­länderde. Baskıçtan ul şuışıp, ıñgıraşıp kına: töşte...

Üzeneñ bolay tiz kotıluına änä şul hällär säbäp bulganın Häbir belmi häm, älbättä, belä dä almıy ide.

Ulaşıktı, çaba-çaba kunakhanägä kaytıp citte! Aña tizgenä ös-başın alıştırırga, yuınıp-kırınıp alırga, kızı Rozaliyä yanına bolnitsaga kitärgä kiräk ide.

— Minem bülmä açkıçların biregezçe? - dide ul decur hanımga.

Hatın aña gacäplänep karadı:

— Niçek sezneñ bülmä açkıçı bulsın ul? Anda ke­şe urnaştı inde.

— Keşe urnaştı?

— Şulay. Sezne bit, belüebezçä, militsiyä alıp kit­te. Bülmäne buş totıykmıni?! Sezgä genä tügel, başkalarga da urın kiräk!

— Soñ, ul bülmädä minem äyberlärem kaldı bit?!

— Äyberläregezne gorniçnayadan alırsız.

— Miña häzer yuınıp alırga, çistarınırga kiräk. Bülmä kiräk miña!

— Belmim. Berni dä äytä almıym. Bezdä häzergä urın­nar yuk. Kem belä, mucet sez militsiyädän kaçıp kaytkansızdır?! Spravkagız kayda? Barıgız, bar, äyberläregez­ne alıgız da, kitegez! Yuksa, militsiyä çakıram!

Häbir kul gına seltäde. Uramda oçragan berençe tak­siga kulın kütärde, ul tuktagaç:

— Bolnitsaga kiräk miña, tugan,—dip, adresnıatadı.

— Küpme tüliseñ?

Häbir yarsıgan ide:

— Küpme kiräk soñ siña?! —dip katı itep endäşte. Taksist, ällä anıñ hälen añlap, ällä üz cayı turında uylap, rizalaştı:

— Utır äydä, üzeñ belep birerseñ...

Karañgı uramnar buylap äkren genä bardılar. Ayak astı taygak, keşelär abına-sörtenä atlıylar, maşina­lar salulap-salulap kitälär ide. Dekabr urtasında cep­şek kar belän yañgır yava, Mäskäüdäge bozık hava monda da kilep citkän ide.

Bolnitsaga Häbirne kertmädelär.

— Peredaça vakıtı çıktı. İrtägä kilerseñ, irtä­gä!— dip karşıladı anı işek töbendäge yuan ber kar­çık.

— Apa, canım! —dip ürsälände Häbir.—Minem nä­ni kızım yata monda. Min anı bügen ük kürergä tiyeş. Min inde anıñ yanına öç kön buyına kilä almadım.

— İrtägä kilerseñ! - dip kızdı karçık.- Kara sin anı, öç kön buyına kilmi yörgän dä, häzer tärtip boza! Üzeneñ kulında sabıyga küçtänäçe dä yuk, oyatsıznıñ! Ba­lañnıñ kotın alır öçen kildeñme, iserekbaş!

Häbir şunda gına üzeneñ ös-başı, kıyafäte turında uylap aldı. Zalnıñ ber çitendä, tışkı işek yanında torgan közgegä taba atladı: közgedän aña yabık çıraylı, sakal-mıyık baskan yözle, tauşalgan kıyafätle yat ber ke­şe karap tora sıman ide.

— Nu çto, smenu konçayım, Semenovna?! - Bolnitsa­dan çıgıp bargan yäş kenä ber kıznıñ şuşı süze Hä­birneñ kolagına elägep kaldı.

— Skoro,— dip cavap kaytardı karçık. Ças zamena mne pridet.

Häbir kötte. Tizdän bu usal karçık kitep baraçak, anıñ urınına başka beräü kiläçäk, dimäk. Läkin kem kiler, nindiräk keşe kiler. Häbir kızı yanına hiçşik­sez kerergä, anı kürergä, anı yuatırga tiyeş. Kiräk ikän, bügen ük, häzer ük alıp çıgıp kitä ul kızın monnan. Bu kahär sukkan şähärdän çıgıp kaçmıyça torıp canga ciñellek kilmäs, ahrısı... Yarar, kırınmagan ikän - kırınmagan, kızı anı bolay da tanır, başkalar kebek, şiklänmäs, kire kakmas, koçagına sıyınır. Ul - Häbirneñ berdänbere...

Äye, aña alga ütärgä, tuktalıp tormaska, dürtençe katka tikle kütärelergä kiräk ide. Häm ul, tuktalıp tormastan, aşıgıp-yögerep atladı.

— Äy, kuda vı, molodoy çelovek, kuda vı?! – dip, yulına arkılı töşte äle genä tege usal karçıknı alıştırgan hatın. Ul aña barısın beryulı töşenderep birergä teläde:

— Añlagızçı, min häzer genä militsiyädän kiläm. Miña kızım...

Hatın tatar karçıgı bulıp çıktı:

— Ä-ä...— dide ul Häbirne üzençä añlap.— Militsiyädänmeni? Baştuk şulay dilär anı, min militsiyä, dip äytälär...—Häbirgä yul birep, üz urınına barıp utırgaç, karçık üzaldına söylänep kuydı: — Närsä kalgan militsiyäsenä bezneñ bu bülnistä?!

Häbir dürtençe katka menep citte, tuktalıp sulış aldı. Kızı yatkan palataga qadär yırak kalmagan ide inde. Barı tik tagın ber omtılış kına kiräk, tagın ber omtılış...

Koridorda tınlık. Utlar tonık. Häbir şul yarımkarañgı koridor buylap tavış-tınsız gına atladı. Anı monda berkem dä kürmäskä, anıñ yulın berkem dä bülmäskä tiyeş ide. Kızı yatkan palataga yakınlaşkaç ul kinät tuktalıp kaldı: palata karşındagı zal sıman ber urında ak halatlı beräü yoklap utıra ide.

Häbir şaktıy gına basıp tordı. «Yoklıy, sizder­miçä ütep kitärgä kiräk...» dip uyladı. Tüzmäde, äkren genä atlap kitte. İşek totkasına ürelgäç tä äkren genä borılıp karadı, häm tanıdı: keçkenä divannıñ ber poç­magına sıyınıp, başın çak kına kırın salıp, Färidä Räşitovna yoklap yata ide. Täräzädän töşkän yaktılık anıñ yözen çak-çak kına yaktırta.

Häbir, gacäplänep, aña taba ber adım atladı. Yänä tuktalıp kaldı. Nişlärgä belmiçä, ber urında tap­tandı.

Vraç kinät siskände, aşıgıp başın kütärde, şulay uk gacäplänep, Häbirgä karap tordı.

— Sez... Sez kayda yördegez moñarçı?! - dide ul. Anıñ tavışı şeltäle-gacäplänüle yañgıradı. Anıñ butavışında şatlanu bar ideme, ällä açulanu katış üp­käläü bar ideme - monısın Häbir añlap betermäde. Kay­dadır yakında gına ayak tavışları işetelde.

— Sinme bu, Älfiyä? - dip karañgılıkka taba en­däşte vraç. Medsestra kız üze dä kürende:

— Min, Färidä apa. Ällä bügen dä kunasızmı? - dide ul. Häbirne şäyläp, çak kıçkırıp cibärmäde.- Äbäü, Färidä apa, kem bu sezneñ yanıgızda?

— Rozaliyäneñ ätise bu, Älfiyä. Menä kilde bit yukka çıkkan keşe.

Medsestra kız şul mäldä kabınıp kitte:

— Yä inde, şundıy äti keşe bulamı?! Kayda yuga­lıp yördegez moñarçı? Färidä apa inde öçençe tönen bolnitsada ütkärä, sezneñ kızıgıznı saklap. Ä sez?!

— Älfiyä! Ni söyliseñ sin, canıkayım! Yaramıy ke­şegä alay katı bärelergä!..

— Ä aña yarıymı, Färidä apa?! —dip üçläşte kız, ämma anıñ tavışı bu yulı yomşagrak çıktı.

Häbir berniçä süz belän genä üzeneñ hälen, kayda, nişläp yörgänlegen, nindi vakıygalarga targanın söy­läp añlattı. Şuşı ike ak halatlı keşe aldında kıyın da, oyat ta ide aña.

— Sez mine gafu itegez inde, Färidä Räşitovna... Minnän genä tormagan häl ide bit ul. Hätta sezgä şal­tıratıp äytergä dä irek birmädelär,—dide ul.

Vraç däşmäde. Başın tübän iyep, närsä turındadır uylanıp utırdı.

— Sez miña ışanmıysız bugay, Färidä Räşitov­na...— dide Häbir, anıñ däşmäven üzençä añlap.— Añla­gız, zinhar öçen, ägär şulay kilep çıkmasa, kaydadır adaşıp yörer idemme, kızım yanına kilmi yörer idem­me min?!

— Nigä ışanmaska,— dip avır suladı vraç.— Min inde küptän... bu cirdä teläsä nindi yamanlık barlıgı­na ışanam.—Annan soñ ul medsestra kızga däşte.— Älfiyä, bar, duskayım, abıyıña berär halat tabıp kiter. Yugıysä, kürep alsalar, kıyın bulır.

— Rozaliyäneñ häle niçek? Min anı kayçan alıp çı­ga alırmın ikän, Färidä Räşitovna?—dide Häbir, kız kitep bargaç.— Ul mine bik kötkänder, borçılgandır inde?..

— Kötte şul, nık kötte...—dide vraç.—Tik aña ar­tık yamansularga yaramıy ide, bez anı yamansulatmaska tırıştık.

— Sezgä nindi rähmätlär äytim ikän?.. Kızımnıñ häle niçegräk soñ häzer? Min anı kürä alırmınmı hä­zer ük?

— Ul yoklıy. Häzer äle sezgä iñ elek üz hälegezturında uylarga kiräk bugay. Bu kıyafätegezdä,— vraç Hä­birneñ kırınmagan yözenä işarä yasadı.— Rozaliyägä kü­renmässez bit inde?

Häbir, yılmaep, yañakların sıpırıp kuydı:

— Yuınırga da, kırınırga da ölgerä almadım. Ku­nakhanädä bülmämä dä kerä almadım bit. Keşegä dä sa­namadılar, hur itep kuıp çıgardılar,— dide.

Älfiyä halat alıp kilde. Häbir anı iñenä elep kuy­gaç öçese dä divan-säkedä süzsez genä utırdılar.

— Niçek alar sezne şulay, zakonsız-nisez alıp kit­telär ikän soñ? — dide Älfiyä berazdan. Kız monı ışa­nıp betmiçä sorıy ideme, ällä hälgä kerüe ideme — Hä­bir añlamadı. Üze belän bulgan hällärne tulırak itep söyläp birergä turı kilde.

Vraç, kesäsennän açkıç alıp, anı tumboçka östenä kuydı. Annarı, kükräk kesäsennän käğaz bite alıp, aşı­gıp nider yazdı, käğazne Häbirgä suzdı:

— Älfiyä belän bezgä monnan kitärgä yaramıy. Ä sez menä şuşı adres buyınça barıgız. Monnan yırak tügel, cäyäü atlasagız — ike kvartal,—dide.— Vanna bülmä­sendä kırıngıç ta bar. İremnän kalgan...— dip östäde.— Yuınıp alıgız, yal itegez. İrtän kilersez...

— Niçek?! — Häbir, bötenläy kauşap, bu kötelmägän täqdimgä çiktän tış gacäplänep, käğazne alırga da almaska belmi tordı.— Sez mine... üz fatirıgızga ozata­sız bulıp çıga tügelme, Färidä Räşitovna?

— Sezgä häzer yal itärgä, üzegezne beraz tärtipkä ki­terergä kiräk. Barıgız, bar... Ä inde, Rozaliyä uyansa, kil­gänegezne äytermen aña. Ul kayçak tönlä uyana şulay.

Häbir vraçnıñ kulına kagıldı:

— Belmim, sezgä nindi genä rähmätlär äytim ikän inde?..— dide.

— Rähmätlär äyteşep toru kiräkmi. Süzemne genä tıñlagız. Monda kürenergä yaramıy bit sezgä häzer, añlıysızmı? Tön urtası citep kilä bit.

— Añlıym,—dide Häbir. Kitep barışlıy tagın borıldı.— Färidä Räşitovna, kızımnıñ bülmäsenä küz genä töşerep alıym, zinhar, tik ber genä tapkır?

Vraç baş çaykap yılmaydı, häm Häbirne üz artınnan äydäde. Alar, ayak oçlarına gına basıp, citäkläşep diyärlek atladılar. Vraçnıñ işekne açuı buldı, bülmä eçennän siskänüle tavış işetelde:

— Ätiye-e-m!..

Rozaliyä karavatına torıp utırgan, küzlären işek yagına töbägän ide.

Häbir yuksıngan kızın yuattı, anı aldına utırtıp yoklattı. Färidä Räşitovna birgän adres buyınça ul ba­rı tik şunnan soñ gına kitep bardı. Tañ atarga yırak ide äle. Karañgı uramnar buylap, cepşek kar yırıp atlaganda ul küñelendä ällä nindi ber şom toydı. Tirä-yune dä, dönyası da, tormışı da menä şuşı uram kebek karañgı bulıp toyıldı aña. Läkin ul şulçak kızı tu­rında, Färidä Räşitovna turında da uylandı, häm üz-üzenä äytte:

— Yuk, Häbir, keşelekle keşelär dä betmägän äle bu dönyada. Menä sine, çit ber keşene, häleñä kerep, açkı­çın tottırıp, üz yortına cibärde beräü. Ul keşe ka­rañgı uramnıñ ber başındagı yortta yaktırıp yangan yalgız täräzä kebek,- dide. Üzeneñ şulay fälsäfäle itep uylavınnan kölep kuydı. Annan soñ aşıgıp, Älfiyä öy­rätep cibärgän buyınça, turırak yünäleştän atlarga tı­rıştı. Ul atlap bargan uramnıñ karañgılıgın nindi­der ber yalgız täräzä yaktırtırga tiyeş kebek ide...

HIH

Ähmätgali kartnı ikençe könne genä cirlädelär. Kön­neñ cepşeklege tagın da artkan, kar katış yaugan yañ­gır üz eşen eşlägän ide.

Mäyetneñ baş oçında cenaza ukunı kartlar ukıtuçı pensioner Ähmätnäcipkä tapşırdılar. İskeçä yazunı, garäp älifbası nigezendä yazunı nıklap tanıy belüçe­lärdän avılda ul häzer berdänber ir-at sanala ide.

Avıl küñelsezlänep kaldı. Eregän kar astınnan çık­kan tau tübäläre karalıp kürende, matur bulıp, yomşak bulıp, ap-ak bulıp başlangan kışnıñ yäme-kadere kit­te. Olı mal suygan keşelär itne kar öyemnärenä kümep saklarga tırıştılar.

Ähmätgali kartnıñ kabere ziratta ber yalgızı kara­lıp, kalkıp tora ide.

Kümüçelär taralışkaç Ähsän ziratta üze genä kaldı. Ätiseneñ kabere yanında yalgızı basıp torgan keşe när­sä turında uylıy? Ähsänneñ dä uyları barı tik anıñ üzenä genä bilgele ide...

İkençe könne Ähsänne raykomga, Biktaşev yanına ça­kırıp aldılar. Ähsän bu häbärgä bötenläy bitaraf ide. Yulda barganda kinät Ähmätnäcip abıysınıñ süzlären iskä töşerde. Tege könne, obkomnan kilgän keşelär söy­läşkännän soñ, ukıtuçı yanına bargaç işette alarnı Ähsän.

— Aptırıysıñmı? - digän ide ukıtuçı. - Nigä mine eştän genä alıp taşlamıylar soñ, nigä törleçä tinte­rätep intekterälär, diseñme? İh-h, artık berkatlı bala sin, Ähsän ulım... Alarga bit sin bik kiräk. Sineñ kebek keşelär kiräk alarga. Ä ni öçen kiräk ikänen beläseñme soñ? Uylap karaganıñ barmı şul turıda?

— Ni öçen kiräk soñ, Ähmätnäcip abıy? - dip so­radı Ähsän.

— İh-h, şunı da añlamıysıñ... Halıkka kürsäter öçen kiräk, menä, cämäğat, bezneñ arada da namuslı, eşçän, ğadel keşelär bar, dip äytä alır öçen. Añladıñ­mı inde häzer?

Şul söyläşüne isenä töşerep, uylanıp bardı Ähsän. «Yuk, - dip äytte ul üz-üzenä, - ägär dä kemgäder barı tik şunıñ öçen genä kiräkmen ikän, minnän inde bütän berni dä ömet itmäsennär. İldä çıpçık ülmi... Minem üz tormışım, üz öyem, üz nigezem, üz ğailäm bar. Nigezem bar - ätidän kalgan nigez...»

Biktaşev anı koçaklap uk diyärlek karşı aldı.

— Kaygıñnı urtaklaşam, Ähsän Ähmätgaliyeviç, çın küñeldän, - dide ul, küreşkännän soñ. - Min inde şaltı­rattım, rayon gazetasında matur gına nekrolog birergä kuştım. Ätiyeñneñ istälege keşelär küñelendä kalırlık bulsın.

— Mine nik çakırdıgız, iptäş Biktaşev? - dide Ähsän, anıñ süzen bülep.

— Tukta, alay bik katı borma sin tärtäne, - dip şa­yartkanday itte Biktaşev. Ul, Ähsänneñ tavışındagı korılıknı sizep, söyläşüneñ räten-çamasın caylarga tırışa ide. - Sineñ belän kiñäşläşäse bar. Miña kal­sa, obkom komissiyäse niçekter täğaen genä fiker tuplıy almıyça kitte. Ul iptäşlär, mögayın, häzer spravka äzer­lilärder. Äle genä iptäş Ovçinnikov belän söyläşergä zakaz birdem. Telefon kötäm. Min aña añlataçakmın: Ähsän Sabircanovnıñ ätise vafat buldı, dimäk, häzer inde sezne borçıgan mäsälä üzennän-üze häl itelde diyäçäkmen. Sin dä üzeñçä añlatırsıñ, min ätine küp tap­kırlar ügetlädem, läkin ul kartaygan ide inde, ügetkä birelüdän uzgan ide, dip äytersez.

— Min ätkäyne berkayçan da, bernärsägä dä ügetlä­mädem, iptäş Biktaşev!

— Hı!.. Eş ügetläüdämeni?! Eş - alar yazaçak sprav­kada! Anda sineñ hakta nindi süzlär äytelüdä! Monda ber närsä açık bit: ätiyeñ - vafat, mäsälä üzennän-üzehäl itelgän!

— Yuk şul, häl itelep betmägän äle, iptäş Biktaşev, Minem änkäyem isän, ul karçıklar arasında abıstay bu­lıp yöri.

Biktaşevnıñ telefonga ürelgän kulı katıp kalgan­daybuldı:

— Niçek inde?! Nn söylägäneñne beläseñme sin, Sabircanov?!

— Miña tagın nindi süzegez bar, iptäş Biktaşem? Raykom sekretare başıv çaykap körsende:

— Hay-y!.. Ä bit min sineñ öçen tırışıp yörim. Rayon partiyä oyışmasına tap töşmäsen dip tırışam. Ä sin?! Nindi ücät keşe sin, Sabircanov?!.

Läkin Ähsän anıñ bu soñgı süzlären işetmäde. İşekne katı yabıp, Biktaşev bülmäsennän çıgıp kitte.

Kiçke yakta Ähsän yanına kolhoz räise Ämirhan Şakirov sugıldı.

— İşettem, işettem,- dide ul, kilep kereşkä. - Sineñ kılanmışlarıñnı Biktaşev şaltıratıp äytte inde. Ügetlärgä kuştı üzeñne. Ä Kazanga barıber şal­tıratam, mäsälä uñay häl itelde dip äytäm, di. Täk çto, yulıñ uñaçak sinen, kotlıym...

— Nigä köläseñ sin minnän, Ämirhan abıy?

— Sinnän tügel, enekäş, üzemnän - üzemneñ köçsezlegemnän köläm. Keşe bulıp yäşibez bit inde bez bu cir­dä, ikmäk üsteräbez, mal karıybız, adäm balaları äybät yäşäsen, bähetle bulsın, dip tırışabız. Cir bezne añlıy, bez cirne añlıybız. Ä menä beräü tegendä, - Ämir­han kulın kayadır yugarıga törtep kürsätte, - kulına te­lefon trubkasın ala da: «Alay yäşämägez, bolay yäşä­gez!» - dip öyrätergä totına. Halık isemennän söyli, halık isemennän öyrätä. Yuk, Ähsän enekäş, küp tırış­tım min, citär... Täk çto, mine kotlıy alasıñ: layıklı pensioner bulırga cıyına Ämirhan abıyıñ. Menä, şunı ätmiçäyt itärgä isäp äle sineñ belän...

Ämirhan östälgä ber «Stoliçnaya» şeşäse çıgarıp utırttı.

— Menä bit, elek «Moskovskaya» dip atala torgan ide. Häzer - «Stoliçnaya». Zamannar gel üzgärep tora. Menä şulay... «Stoliçnaya» bulgaç, başkalada gına eçärgä tiyeşlär dä inde monı, yugıysä. Yuk bit, menä bez dä si­neñ belän şuşı karañgı avılda «Stoliçnaya»nı rähätlä­nep eçep utırabız. Menä bit nindi tigezlek başkala belän avıl arasında!

Ämirhannıñ küñele uynıy ide, ahrısı. Gel söylände, süzen haman kinayaläp tä, şayartkalap ta äytä tordı. Eçepkuygaç, hämer parı başına yögergäç kenä tınıçlandı.

— Siña ike yañalık äytäsem bar, Ähsän enekäş, - di­de ul, beraz tın utırgannan soñ. - İkesen dä küñeleñä avır alma... Berençe şul: İlyasnı kürgän idem min. «Ähmätgali abzıynıñ kırıgı bulsa da ütsen inde, tuynı kiçekterep torırga uyladık», - di. Min moña karşı kildem. Tirgäp ük taşladım äle üzen. «Sin närsä, minäytäm, şaytan mögeze, üzeñ turında gına uylıysıñ?! Bu­laçak kilen turında da uyla! Anıñ, minäytäm, samıy tulgan çagı, ul sineñ kebek tügel, tuy könen kötep zarı­gıp yöri, - dim. -Annan soñ, minäytäm, avıl turında uyla! Avıl turında uyla da, tizräk tuy yasa. Tuy yasa da, öy tulı balalar üsteregez! Avılga kiräk!» - dim. Döres äytkänmenme, yukmı? Ä?

— Şulay, Ämirhan abıy. Ülgän artınnan ülep bul­mıy, dilär bit. Yäşlärneñ yäşise bar...

— Kolhozdan şäp büläk äzerläterbez alarga. Sin açulanma, atañnı bik hörmät itä idem. Tik tuynı da su­zarga kiräk tügel. Menä, irtägä öçesen genä uzdırıyk ta Ähmätgali abzıynıñ, annan soñ - tuy. İlyaska min şu­lay dip äyttem.

— Döres eşlägänseñ, Ämirhan abıy, - Ähsän üzenä niçekter ciñelräk bulıp kitkänen toydı. Bu mähşärle könnärdän soñ berençe tapkır irkenäyüe, häl aluı ide anıñ. Ämirhan abıysı da akıllı äñgämädäş ikän: «Kü­ñeleñä avır alma», dip başlagan süze dä yahşı yañalık bulıp çıktı. Yahşı yañalık - tuy...

— Sin ike yañalık äytäm digän ideñ, Ämirhan abıy?

— Äytäm, anısın da äytäm. Halimättine kürdem ber könne. Söyläşep tordık. Şul äytä: «Çişmädä toz täme bar, Ämirhan, närsä bulır ikän ul?» — di. «Kayan belä­señ, Hälimätti, minäytäm, sineñ bit inde çişmägä biş bıltırdan birle yörgäneñ yuk?» —dim. «Ulım Tahir kaytkan ide, telenä avıl täme yokmasmı dip çişmä suı alıp mengän idem. Şunnan beläm, Ämirhan, çişmä suın­da toz täme bar», - di. Yäşlär dä yäşlär digän bulabız menä. Yäşlär alar, Ähsän enem, çurtım da bernärsä bel­mi. Täcribäläre yuk alarnıñ, bulganı da tartıp-yolkıp kına alıngan. Alarga het çişmä suına kislota salıp bir, tämle dip eçäçäklär. Ä menä olı keşe, kart keşe iskärgän: çişmä suında toz täme bar, di.

— Kayan kilgän ikän soñ ul, Ämirhan abıy? Nindi toz täme?

— Ä sin, enekäş, şunıñ kayan ikänen sizenmiseñme? Hälimättidän işetügä ük çişmägä yögerep bardım. Tatıp karadım suın - döres äytkän karçık: täm bar suda. Monnan ber biş yıl elek Älmät yagındagı ber avılda şundıy su eçkän idem min. Täme avızda kalgan... Neft kudırgan sular çıga çişmägä, Ähsän, agulı sular. Avıl­ga sunı çittän taşıysı bula, yä bötenläy küçeräse bula avılnı... Ä kaya küçeräseñ anı? Kaya küçeräseñ? Mäskäü yanına iltep salıp bulmıy bit anı!

Ämirhan Ähsännärdä yartı töngä qadär utırdı. Soñ gına ayırılışularınıñ säbäben ikese dä añlıylar ide: avır uylar barında bergä-bergä ciñelräk bula keşegä...

İlyas kıznı çanaga utırtıp alıp kaytam dip yörgän ide, anı ügetlädelär: tuyda at dulkınlanuçan bula, tayıp ayagın sındırır, ayak astı keşe yörmäslek bit, didelär. Aña kolhoz räiseneñ maşinası belän genä kanäğatlä­nergä turı kilde.

Tuyga barganda Ähsän hatını Sacidäne aldan ci­bärde, üzem sonınnanrak barırmın, dide. Ätiseneñ öçe­sen ütkärügä ük hatını belän kultıklaşıp tuyga yörü ber dä kileşä torgan eş tügel bulıp toyıldı aña. Saci­dä, küräseñ, anı añladı, anı-monı äytmiçä, yalgızı al­dan kitte.

Ähsän barıp kergändä mäcles başlangan, tuy inde şaktıy kızıp ölgergän ide.

Tuynı alıp baruçı itep Mortazinnı bilgelägännär ikän. Ähsänneñ kilep kergänen kürep, tabındagılarnıñ iğtibarın aña yünältte:

— İptäşlär! Cämäğat! Ähsän Ähmätgaliyeviç soña­rıp kilde. Aña ştraf birergä täqdim itäm! Yäşlär bähete öçen tamçısın da kaldırmıyça eçep beterergä tiyeş!

— Ştraf!..— dip şaulaştı tabın.

Ähsän sizde, karışkan sayın iğtibar gına artaçak. Kulına birelgänne kütärep eçte, İlyas belän Nuriyägä küz kısıp aldı. Tuy monı hupladı, şau-gör kilep kuy­dı. İnde üzaldına tınıçlangan, tuy agımına kuşılgan ide Ähsän. Tik yänä üzeneñ isemen işette:

— Cämäğat! Yäşlär hörmätenä Ähsän Ähmätgaliyeviçne cırlatıyk! Anıñ cırlaganın kaysıgıznıñ kür­gäne bar?! Minem kürgänem yuk. Äydägez, cırlatıyk Äh­sän Ähmätgaliyeviçne!..

Tuydagılarga kızık: Mortazinnıñ här süzen kuätläp, kul çabıp karşılıylar. Tukta!.. Yüri kılana tügelme soñ bu Mortazin? İserep kitkänme? Şulay şul, tabın belän bergä iserep bara ul.

Cırlaudan kotılıp kalgan ide Ähsän. Ämma Mortazin yañadan sikerep tordı:

— İptäşlär! Bügen Ähsän Ähmätgaliyeviçneñ kaygılı köne. Märhüm ätisen cirlädek. Annan, komissiyä dä ki­lep, eşen tikşerep kitte. Ähsän Ähmätgaliyeviçneñ kay­gısın urtaklaşıp, eçep kuyıyk, iptäşlär!..

Tänäfes iğlan itelgäç tä tuy görläp kütärelde. Yäş­lär biyergä totındı. Kemder, kaysıdır Ähsänne çakırıp intekterde. Ä ul, ber poçmakka basıp, tormış turında uylandı. Menä, keşelär tuy itä,- dide ul üz-üzenä. - Bäyräm bit inde bu, zur bäyräm. Ämma bäyrämnär bik tiz ütä dä kitä, ä kalgan gomerlär borçuda, kaygı häm mä­şäqattä uza. Bälki äle bez bäyräm dä itä belmibezder? Bez, bälki, gomumän, yäşi dä belmibezder? Ni öçen soñ, alaysa, yäşäü üze bäyräm tügel?..»

Anıñ yanına Sacidäse kilep kitte. «Berüzemä kıyın, äydä, kerep utırıyk», - dip tinterätte. Ähsän däşmäde, «häzer» digänne añlatıp, kul gına izäde. Ul uylıy ide, anıñ başına yögergän hämer älege uylarnıñ yöreşen tiz­lätä sıman ide. Äye, bu uylarnıñ tıpırçınuın ul añ­lıy, başka kitkän hämer näticäse ikänen belä, ämma üze şulardan arına almıy ide. «Bügen bik olı bäyräm, - dip fiker yörtte Ähsän.- Monıñ üzäge İlyas belän Nu­riyä. Alarga bütän berni dä - dan da, şöhrät tä, zur-zur urınnar da kiräkmi älegä. Alar barı tik ber-berenä kiräk. Keşelär ber-berenä genä kiräk bulganda - härçak bäyräm bula. Keşelär ber-berenä kiräk bulmagan cirdä bäyräm betä, äşäkelek, hösetlek, mäğnäsezlek, yalgan häm yalagaylık, üç häm mäker kalkıp çıga. Keşelär ber-be­renä kiräk bulgan cirdä genä keşelärneñ çın qadere bula...»

Ähsän yanına Nuriyä çıktı:

— Tuynı üzegez alıp barmassız mikän, Ähsän abıy?! — dide ul, yalvarulı tavış belän.- Nişlärgä inde, Hämät abıy bötenläy iserep bette bit...

Ähsän şunda uk baş tarttı:

— Min ul eşne buldıra almam, Nuriyä üskänem. Bul­dıra almam. Sin anı bütän berärsenä kuş inde, yäş­räklärne, telgä corlarnı kara...

Nuriyä kitügä çaykala-çaykala Hämät Mortazin kilep çıktı.

— Oho-o! Ähsän Ähmätgaliyeviç! - dide ul, Ähsänneñ karşına uk kilep basıp - Nişläp sin ber yalgızıñ? Nişläp mine çakırmıysıñ yanıña? Ä?!

— Hämät abıy, sin beraz artıgrak totkansıñ, ahrı, - dide Ähsän, anı beraz tınıçlandırırga, tıyarga teläp, tavışın yüri korı çıgardı. - Minem isem belän dä, zinhar, uynama. Yugıysä, gel ber ük närsäne kabatlıysıñ, haman minem isemne kıçkırasıñ. Şuña çıgıp kittem menä tabınnan da.

— Añlıym, añlıym, Ähsän Ähmätgaliyeviç! Sine dä añlıym, başkalarnı da añlıym, barıgıznı da añlıym! Hämät Mortazin böten dönyanı añlıy! Sin, Ähsän Äh­mätgaliyeviç, döresen äytep söyläşkängä açulanma. Eşli almıysıñ sin bu eşeñdä. Almıysıñ! Sin bit kara krestyan! Siña fermada eşläü kübräk kileşä! Min şulay uylıym. Ä partiyä ul, brat, ul şundıy närsä - ayırım sıynıf ul, beläseñ kilsä! Sıynıf! Dvoryannar üz ara­larına teläsä kemne kertmägän kebek, partiyä dä teläsä kemne üzenä almıy! Ä sin...

— Närsä söyliseñ sin, Hämät abıy?!

— Ä min belep söylim! Partiyä ul - sıynıf! Ä sin - sıynıf tügel! Tügel! Menä şul...

Ähsän üzen koçaklarga ürelgän kullarnı kire etärde. Eçkä taba uzdı, biyüçelärne aralap, biyergä çakıruçı­lardan arınıp, tabın bülmäsenä ütte. Östäldä torgan stakanga tutırıp arakı saldı. Ber seltänüdä kütärep eçep cibärde. Baş miyenä şaulap-görläp kan yögergänen toydı. Bolay ciñelräk kebek ide.

— Şulay, eçärgä kiräk! Onıtılırga, ülgänçe eçärgä kiräk miña bügen! — dip söylände ul üzaldına.

Ähsän Sabircanovnıñ kayadır yukka çıkkanın tabın­daşlar soñınnan, Sacidä tavışlangaç kına sizep al­dılar.

— Öygä dä kaytıp kildem - yuk. Ähmätnäcip abıy­larga da sugıldım, Ämirhan abıylarga da kerdem - alarda da yuk! Berkayda da yuk Ähsän! - Sacidä inde yılarga citeşkän ide. - Eçep utırganın kürdem, eçmä, dip äytergä telem barmadı. Kaylarga gına kitte ikän soñ, kaylarga gına?!

İlyas yäşräk yegetlärne avıl buyınça yögertte. Ähsän­ne saray häm lapas eçlärennän, munça allarınnan ezlä­delär - taba almadılar. Tuy ayagürä kuptı. Ähsänne ez­läp tabu tuynıñ töp ber maksatına äverelgändäy buldı. Cır-biyulär tuktadı, barça halık ber şaukım belän kütärelde.

Nihayät, Ähsänne ezläp kitkän yegetlärneñ berse kay­tıp äytte:

— Taptım Ähsän abıynı! - dide. Ul fermaga töş­kän, tires öyeme östendä utıra!..

— Ay, hodayım! Nigä soñ alıp kaytmadıgız anı?

Eget, niçek aklanırga belmiçä, kulların cäyde:

— Ä anda kerep bulmıy anıñ yanına! Tirä-yakka pıç­rak su cäyelgän, tezgä citärlek. Kürep torasız bit, tuy­ga dip kigän käçtüm-çalbardan min!..

İlyas tuy kostyumı östennän kara bişmät kiyep aldı da, uramga çıgıp, traktorın kabızdı. Tuydagı ha­lıknıñ barçası da diyärlek anıñ traktorı artınnan iyärde.

Ähsänneñ gäüdäse bagana başınnan töşkän yaktılıkta ayırmaçık bulıp kürenä ide. Sacidä üksep-üksep yal­vardı:

— Ähsän! Ähsän dim! Nişläp barıp kerdeñ anda, bä­ğırkäyem?! Çık, zinhar, kire! Nişläp utırasıñ anda?! Ähsän dim!..

— Çık, Ähsän! - dip kıçkırdılar başkalar da.

— Yuk, çıkmıym... Miña monda rähät! Min monda üzem huca! Min sıynıf tügel! Min - eş keşese, kara krestyan! - dip kirelänep cavap kaytardı Ähsän alarga. - Çıkmıym! Miña monda rähäträk...

Sacidä, nişlärgä belmiçä, ärle-birle çabın yörde:

— Ähsän dim, nişläp üz-üzeñne bolay oyatka kaldı­rasıñ, bäğırkäyem?! Çık, Ähsän, böten tuy sine kötep tora bit!..

Sacidä dä, başkalarnıñ da kayberläre tireslekkä taba ütärgä tırışıp-talpınıp karadılar. Ämma, çın­nan da, yañgır katış kar belän cıyılgan, tires belän aralaşkan su şaktıy tirän ide.

Şulçak İlyas, traktorın ber ükertep aldı da, ti­reslekkä taba kerep kitte. Pıçrak su traktornıñ tägär­mäçlären ük kümä yazdı. İlyaska iyärgän yegetlär Ähsänne kütärep aldılar, eh digänçe kabinaga utırttılar.

— Ah, nigä dip alıp çıgasız mine monnan?.. Nigä dip ayırasız mine bu tireslektän?! Mina monda oşıy... Miña monda bik rähät!.. - dip, üksi-üksi ber ük süzlärne kabatladı Ähsän. - Min sıynıf tügel, min - eş keşese...

— Arakı söylätä inde monı, - dide yegetlärneñ ber­se. - Ähmätgali abzıynıñ üleme da kisägräk buldı bit. Böten cıyılıp kilgänne çıgara inde bu...

— Yarar la, tuyda şunsız küñelle dä bulmıy inde ul!..—dip cavap kaytardılar aña.

Öydä Sacidä irenen tireskä-lämgä batkan ös-başın alıştırdı, yuındırıp yoklattı

Ä tuy äle yartı töngä qadär dävam itäçäk, Ähsän belän bulgan vakıyga şunda uk onıtılaçak, anı bütän vakıy­galar kümep kitäçäk ide...

HH

Samoletka bilet alıngan ide inde. Häbir, äyberlären tagın ber kat barlap, urındıkka kilep utırdı. Kayçan­dır ul Kabuldagı fatirında kızı belän bergä şulay tın kalıp utırgan ide.

Rozaliyäne ul bügen irtän alıp kayttı. Yañadan ku­nakhanägä urnaşkan, bolnitsaga yakınrak bulsın dip «Bolgar» kunakhanäsenä tuktalgan ide.

Äye, samolet biletları inde kesädä. Häbir iñ elek aeroportka bardı, «Kazan» kunakhanäsennän köç-häl be­län yullap alıngan çemodan-sumkaların saklau kamera­sına tapşırıp kayttı. Äfganstannan büläk itep alın­gan, istälekkä häm küçtänäçkä dip tıgılgan vak-töyäk äy­berlär yukka çıkkan ide. Häbir moña kul gına seltäde. Soñgı könnärdäge vakıygalardan soñ bu yugaltu çüp kenä bulıp toyıldı.

Bülmäne tapşırıp, inde baskıçtan töşep barganda, Rozaliyä kinät borçıla-köysezlänä başladı.

— Ni buldı, kızım? - dip aptıradı Häbir. - Äydä, äydä, avılga kaytabız bit, äbiyeñ belän babañ yanına! Aşıgırga kiräk bezgä, kızım!

— Ä kurçak? - dip köysezlände kız haman.- Kurçak kaldı bit!

— Nindi kurçak? Bezneñ bernindi dä kurçak yuk ide bit monda? Yä, yarıy, kaytıp citkäç siña bik matur kur­çak alıp birermen.

— Yuk, yuk, kiräk tügel, miña tege kurçak, vraç apa birgän kurçak kiräk! - Kız bötenläy kirelänep ürsälänä başladı. -Ul kaldı... Kurçagım kaldı!.. Anda, bolni­tsada!..

Häbir kinät kızınıñ küzlärennän yäş tamçıları atılıp çıkkanın kürde, kızı yılıy ide, küz yäşläre be­län kıçkırıp yılıy ide. Rozaliyäneñ bu yılavına ul bor­çıldı da, şatlandı da: vraç äytkän ide bit, yılarga ki­räk aña, yılarga, yılagan-kölgän bala gına ruhi yaktan sä­lamät bula, yılamıy seznen kızıgız, digän ide. Äye, yıla­mıy ide Rozaliyä, Kabulda äniseneñ kaberen kaldırıp kitkännän birle şulay buldı. Ä menä yıladı, kurçagı kalgaç yıladı sabıy!..

Rozaliyäne köç-häl belän tınıçlandırıp uramga çık­tı Häbir. Aeroportka qadär trolleybusta berniçä genä tuktalış barası ide. Ämma ul kulındagı yöge, yanında­gı balası belän taksi totmıy buldıra almıy. Ütep-sütep kitkäi, küz dä salmıy uzgan maşinalarga kul izäp, şak­tıy vakıt ütte. Nihayät, ber miherbanlısı aldı üzlä­ren.

Rozaliyä yulda da köysezlänep, sıkranıp, yılap-borçılıp bardı:

— Äti dim, kurçagımnı almıybızmıni?! Kala bit minem ul kurçagım..,

Häbir inde ikelänep-uylap ta kuydı: maşina huca­sınnan ütenep, bolnitsaga sugılıp çıgarga da mömkin ide. Ämma monısı inde yülärlek bulaçak. Berençedän, nıklap saubullaşıp çıgıp kittelär, ikençedäy, älege kurçaknıñ bolnitsanıkı buluı bik mömkin. Niçek inde kurçak sorap kilep keräseñ di? Aeroportta biletlar registratsiyäsenä dä soñga kaluları bar. Gomumän, vraç­lardan kurçak sorap barıp, kölkegä genä kalırsıñ. Rozaliyä avırgaç beraz irkälänep tä kitkän, ul tagın när­sä soramas?!

— Kurçagım kala, vraç apa birgän kurçak!..- Kızı şulay köysezlängän sayın Häbir aeroportka tizräk barıp citülären teläde. Tizräk barıp citärgä, bu şähärdän tizräk kotılırga, onıtılırga, avılga kaytıp, canga ber häl alırga kiräk ide.

«Färidä Räşitovnaga şaltıratıp, aña tagın ber kat rähmät äytergä, kitep baruıbıznı belgertergä kiräk», - dip uyladı Häbir, aeroportnıñ binası kürengäç. Kızın bolnitsadan alıp çıkkanda ul artık kaudarlandı, kau­şadı, aşıktı - yünläp saubullaşa da, yünläp rähmät äytä dä almıy kaldı bugay.

Kulındagı äyberlären aeroport zalına kertep kuy­gaç, kızın utırgıçka urnaştırgaç, iñ berençe eş itep registratsiyä aşa uzdı, annan soñ tup-turı telefonga ta­ba kitte. Çirat kötep şaktıy vakıt ütkärde. Nihayät, telefon buşadı. Häbir aşıgıp şaltırattı, ämma Fä­ridä Räşitovnanı taba almadılar.

- Señlem! - dide Häbir, vraçnı ezläp taba almıy­ça kilgän kızga.- Zinhar öçen aña küp itep rähmätlär äytegez, tapşırıgız, zinhar! Sabircanovtan, anıñ kı­zı Rozaliyädän dip äytegez! Yugıysä, bez yünläp rähmät äytä dä belmädek...

— Ä, bu sezmeni äle, Häbir abıy! - dide telefonda­gı tavış.- Mine tanıdıgızmı? Älfiyä min, Älfiyä-ya!..Färidä apanı taba almadım şul, avırular yanındadır ul. Ä sez kayan şaltıratasız?

— Bezneñ kitep barış,— dide Häbir, üzeneñ tavışı naçar işetelgänen sizep, kıçkırıbrak endäşte.— Kitep barış bezneñ! Avılga! Aeroporttan bez, iske aeroport­tan!..

— Samolet kayçan?

— Menä, registratsiyä üttek inde. Totkarlamasalar, yartı säğatlärdän oçarbız, bälki!..

Färidä Räşitovna belän söyläşä almasa da, şuşı medsestra kız aşa rähmäten tapşırgaç, östennän nindi­der ber yök töşkän kebek buldı Häbirneñ. «Min inde teläsä nindi yamanlıkka ışanam...» - vraçnıñ änä şul süzläre, niçekter yörägenä uyılıp, tetränderep kaldırgan ide anı. Tege vakıtta Färidä Räşitovnanıñ fatirına kaytkaç yuınıp-kırındı, ös-başın tärtipkä kiterde, şunda irtängä tikle yal itte, ämma uyanu belän tagın şul süz isenä kilep töşte. «Nigä alay dip äytte ikän, nigä?» - dip uyladı Häbir. Eçkersez räveştä yärdäm itä belgän, eş säğatennän soñ, tön yokısın kaldırıp, avıru bala yanında - bötenläy çit keşeneñ balası yanında ku­na-tönä yatkan bu keşeneñ nindider kaygısı bulu, bähet­sez bulu mömkinlege kotoçkıç ber yaman häl, döreslekkä hiç tä turı kilmägän närsä kebek toyılgan ide aña. Lä­kin ul, küpme genä teläsä dä, bu hakta süz başlıy alma­dı, sorıy almadı vraçtan. Häyer, üze başlap soramıyça döres eşlägän ikän, barısı da kötelmägändä çişelde.

Alar bülmädä söyläşep utırganda, aşıgıp-kabalanıp älege medsestra Älfiyä kilep kerde. Yöze alsulangan, sulışı kabıngan ide:

— Färidä apa, canıkayım! - dide ul, Häbirgä küz genä salıp alıp.— Zinhar, ille genä sum akça birep tor­çı, bik tä kiräk ide!.. Avanska qadär genä...

— Närsä, tagın tege yegeteñ kilgänme ällä? - dide vraç, närsäneder önäp betermäve yözenä çıkkan ide.— Süzemne tıñlamıysıñ sin, kızıy. Alma şunıñ äyber­lären! Yünle yeget bulsa üze siña büläk itep birergä tiyeş, bolay satıp tügel!

— Soñ, Färidä apa, ul bit anı minem öçen ezläp tap­kan! Kuldan aldım, di. Şundıy matur kofta, Färidä apa, kürsäñ - iseñ kitär! Üzeñ dä şakkatırsıñ menä, kürgäç!

— Yuk, Älfiyä,— dide vraç.— Üzeñä şakkatam min sinen. Niçä äyttem siña, niçä tapkır añlatırga tırış­tım - añlamıysıñ ikän...- Annan soñ ul keçkenä sumkasın açıp akça aldı.— Ber akılga utırırsıñ äle sin, ämma soñ bulır... Tersägeñne teşli almassıñ annarı...

Älfiyä çıgıp kitkäç Häbir äkren genä soradı:

— Närsä, Färidä Räşitovna, yegete beraz yünsezräkme ällä kıznıñ?— dide. Vraç körsende:

— Yünsezderme, yuktırmı — kürgänem dä yuk üzen. Äm­ma oşamıy ul yeget miña. Niçä tapkır inde şulay: kayan­dır yullap, defitsit äyberlär alıp kilä. Ä student kına bit äle üze. Kızlar küñelen şulay yaulıylarmı?! Kürep toram bit, artık bäyägä satıp birä ul alarnı Älfiyägä, ak­ça eşli... Yaratkan kızıña şulay äyber satıp bulamı? Häzerge yäşlärne, bilgele, añlamassıñ, änä bit, Älfiyä dä şunı yaklap tora. «Akça qaderen belä torgan keşe ul, di­mäk, ä andıy keşe belän yäşäp bula!»— dip kenä cibärä. Yuk, Häbir Ähmätgaliyeviç, akça yaratkan keşe berkayçan da barı tik akça öçen genä yörmi, akçanı ul üz maksatın­da fayda kürer öçen taba, monısın min tögäl belep äytäm...

— Ä nindi fayda kürer öçen yöri andıy keşe?

— Nindi fayda öçenme? Vlast öçen! Akça keşegä vlast birä başkalar östennän. Bütän keşelär belän isäpläşep tormau mömkinlegen birä. Akçalı bulunıñ, akça agılıp torunıñ tämen ber belep-toyıp algan keşe ählak digän närsäne dä, cirdä keşe hakı digän närsä barın da onıta. İdealı da, imanı da kalmıy. Teläsä nindi äşäkelekkä bara. Yamanlıknıñ iñ äşäkese — änä şundıy keşelärdän.

— Sez andıy keşelärne bik küp kürgän kebek söyli­sez,— dide Häbir, vraçnıñ bu kaynar süzlärenä ni dip ca­vap kaytarırga belmiçä.

— İh,— dide vraç, üze ällä niçek usal yılmaep kuydı.— Sez mine ällä Älfiyä öçen tiktomaldan gına borçıla, eş yuktan gına sukrana dip uylıysızmı?! Üzem dä änä şun­dıy keşegä kilep eläktem. Min bit yülärlänä yazdım şu­nıñ arkasında!..

Häbir üz kolagına üze ışanmıyça tıñladı. Färidä Räşitovnanın bulaçak ire kayçandır restoranda ofitsi­ant bulıp eşlägän, finans institutında çittän torıp ukıgan. Äle öyläneşkänçe ük akçaga bik tä hires keşe ikänen sizgän ul anıñ, ämma iğtibar itmägän, ğailä öçen äybät kenä bulır dip uylagan. Eçmägän, tartmagan anıñ ire. Öyne karagan, cihaz belän tutırgan. Restorannar trestında zur citäkçe bulıp eşli başlagaç ta kinät üzgärgän: hatının eşlätmiçä, öydä genä totabaşlagan, hez­mätçe däräcäsenä kaldırgan.

Äberkönne, bala belän avılınnan kaytsa, hatınnıñ ise kitkän: öydä küz açkısız tämäke tötene ikän, östäldä konyak şeşäläre tezeleşkän, ireneñ muyınına yäş kenä ber hanım uralgan...

— Min ul çakta bötenläy koyılıp töştem. Annan soñ inde üzemne kulga aldım, ayırılışırga gariza birdem. Tik ul... äytkän ide: «Tavışıñnı çıgarma, üzeñä genä bä­la alırsıñ»,— digän ide. Sudta uk sizdem. Ğailä tarka­tuda mine ğayeplädelär, yäş idem, añlatıp söyli dä, üzem­ne yaklıy da belmädem, balanı aña kaldırırga digän ka­rar çıgardılar. Kemneñder kiñäşe buyınça eşne Verhov­nıy sudka birdem. Annan, yañadan kararga dip, kire ra­yon sudına kaytardılar. Yılbue şulay yörttelär... Äba­la şul vakıt arasında berençe sud utırışı häl itkän kileş anıñ belän yäşäde... Miña anı ber tapkır da kür­sätmädelär, yanına yakın cibärmädelär...— Vraç kinät üz­gärde, irennäre dereldäp kitte.— Ä berzaman mine yänä sudka çakırdılar... Balam mine tanımıy, üzänise dip tä belmi ide...

Min yülärlänä yazdım ul çakta. Sudlaşıp eş barıp çıkmagaç partiyä oyışmalarına yazdım, Mäskäülärgä yaz­dım — nik berseneñ faydası bulsın. Bervakıt ul miña äytte: «Yörmä, bala barıber sineke bulmayaçak, siña bir gänçe, minanı detdomga biräm, karışma, bez — bik küp,ä sin — berüzeñ!»—dide.Añlattı ul miña, nık añlattı, min alarnıñ berdilbegägä bäyle buluın, bergä eş yörtüen añladım. «Tagın şulay yörsäñ, kiräk ikän, psihbolnitsaga iltep tıgam minsine»,— dide. Şunnan soñ, niş­lim inde, äyttem üzenä: «Sattar,— didem,— häzer berni dä eşli almıym siña karşı, ämma şunı bel: kargışım töş­mi kalmayaçak»,— didem. Yuk, kargış ta töşmi ikän andıy keşelärgä, alarga kargışnıñ, yöräk türennän çıkkan kar­gışnıñ da köçe citmi...

—Sattar?— dipkabatlap soradı Häbir, üze dä sizmäs­tän. Vraçnıñ tetränep kuyuın, soraulı karaş belän töbä­lüen kürep, süzne ikençegä bordı:— Ällä nindi isemnär bula bu dönyada...

Samoletka çakırıp iğlan yañgıradı. Halık törkeme şaulaşıp-canlanıp aldı. Häbir dä oçu mäydanına çı­gu işegenä taba aşıkkan törkem artınnan iyärde. Styuar­dessa kızanıñ pasportına gacäplänebräk karadı. Möga­en, çit ilgäçıgu öçenbirelgän pasportlarnı sirägräk kü­rä ide.Häbir isenä töşerde:

— Sez çitildän kaytıp kiläsez,— digän ide aña Fä­ridä Räşitovna.— Äytegez äle, anda - Äfganstanda - sez närsä belän şögılländegez? Ällä äytergä yaramıy tor­gan serme?

— Ser tügel,—dip yılmaydı Häbir.—Min bit hönärem buyınça rässam-restavrator. Şartlatılgan binalarnı tö­zekländerdek. Tarihi istälekkä iyä bulgan binalarnı. Mä­çetlärne...

— Restav-ra-tor...—diyep kabatladı vraç. Annan soñ üze dä yılmaydı.—Min bu süzne elegräk naçar mäğnäsendä genä añlıy idem.

— Niçek inde, naçar mäğnäsendä? Nindi mäğnädä?

— Tarih kitabında yazılgança. Mäsälän, frantsuz re­volyutsiyäsenä karşı köçlärne, monarhiyäne kire kaytarır­ga tırışuçılarnı restavratorlar dip atagannar tügel­me soñ?

Häbir kölde:

— Yuk, bez andıy tügel,— dide.— Bez yahşı äyberlär­ne genä, keşelärgä kiräk bulgannarın gına kire kaytarırga tırışabız.

- İh, Häbir Ähmätgaliyeviç,— dip körsende vraç.— Sez restavratorlar gına kaytara alsagız ikän ul yahşı­lıknı keşelärgä...

Passacirlarnı karşılarga kilgän avtobuska utırta başladılar. Häbir kulına äyberlären kütärep, kızın iyärtep, räşätkäle kapka aşa ütte.

— Kurçak kala!..— dip köysezlände Rozaliyä, yañadan isenä töşerep. Ul äle berazga gına bulsa da onıtılıbrak torgan ide. — Ätiyem dim!.. Kurçagım kala, vraç apa bir­gän kurçagım!..

Keşelär aşıga, samoletka qadär iltäçäk avtobuska tu­la, ber-bersen etä-törtä işekkä tıgıla ide. Häbir kızın yuatırga, alga äydärgä tırışa, ämma moña kulındagı äy­berlär irek birmi. İnde avtobuska kerdem digändä genä Rozaliyä kinät räşätkäle koyma yagına talpındı:

— Vraç apa!.. Kurçagım!—dip kıçkırıp, yögerep kitep tä bardı. Häbir şul mäldä kürep aldı: aeroportnıñ algı katına uk «Aşıgıç yärdäm» maşinası kilep tukta­gan, ä bu yakka taba, yalanbaş kileş, ak halat itäklären cilferdätep, Färidä Räşitovna aşıga ide.

Rozaliyä räşätkä yanına berençe bulıp barıp citte, başın arataga tıgıp, tüzemsezlänep, nider kıçkırıp, vraç apasına kul izi başladı.

- Kaya çaptı ul bala? Kemneñ kızı?! Alıp kilegeztizräk, kuzgalabız!—dip kıçkırdı passacirlarnı oza­tuçı kız. Häbir Rozaliyä artınnan taşlandı.

— Onıtıp... kaldırgansız iç!— Färidä Räşitovnanıñ sulışı kabıngan ide, süzen äytä almıy tordı.— Äle yarıy Älfiyä äytte... şaltıratuıgıznı... İsän bul, Roza­liyä... Terel. Bütän ber dä avırma, yäme?!

Kız anıñ kularınnan kurçagın alıp kükrägenä kıstı.

— Färidä Räşitovna, bik zur rähmät sezgä!..

— İsän-sau kaytıp citegez... İsän bul, Rozaliyä!.. Häbir vraçnıñ kulınnan aldı:

— Rähmät sezgä,—dide.— Min sezne onıtmam...

Avtobus kıçkırttı. Häbir, kızın kulına alıp, kıç­kırışkan, rizasızlık belderep şaulaşkan passacirlar yagına yögerde.

Samoletka kerep utırgaç ta Rozaliyä illyuminatorga kaplandı. Ber kulına kurçagın kısıp, ikençe kulın izäde dä izäde. Häbir dä karaşı belän şul yakka töbälde, ezläde, nihayät, ezläp taptı: Färidä Räşitovna haman da şunda, alarnı ozatıp kalgan urında, räşätkäle koyma yanında basıp tora, anıñ ak halat itäge cilferdi, çäç­läre cildä uynıy, üze bu yakka taba kul bolgıy ide.

Samolet yarsıp-yarsıp ükerde. Borılış yasap, oçu yulı­na taba kitte. Häbir dä, anıñ kızı Rozaliyä dä, üzlären ozatıp kalgan vraçnıñ yaktı suräten küz allarında kal­dırıp, şul surätne bolıtlarga taba, biyekkä taba alıp menep kittelär. Tizdän alarnı avıl karşı alaçak ide. Läkin niçek karşı alaçak— monısın Häbir belmi, ä sabıy Rozaliyä bötenläy añlamıy, küz aldına da kiterä almıy ide äle...

KIYSSADAN HIYSSA

Häbir ätiseneñ kabere yanında basıp tora. Anıñ monda kilüenä inde şaktıy vakıt ütte. Ä ul haman kuzgalmıy, kuzgala almıy. Ätiseneñ kabere yanında yalgız kalgan ir närsälär uylıy?..

Kaydadır yakında, agaç başında, nindider koş yaman açı tavış belän avaz saldı. Häbirsiskände. Koşnıñ ta­vışı keşe tavışına ohşagan kebek toyıldı aña. Tınlık­ka kolak salıp, tege tavış yañadan kabatlanmasmı dip, tıñlap tordı. Yuk, kabatlanmıy... Läkin nindi tanış avaz buldı soñ ul?

Häbir, äkren genä atlap, şulkoşnıñ üzen ezläp kit­te. Anıñ nşetkäne bar ide: keşevafat bulgaç, anıñ ca­nı bütän ber tereklek iyäsenäküçä... Vafatbulgaç...

Ätiseneñ üleme turındagı häbärne Häbir iñ elek Ämirhan abıysınnan işette. Rayonga, aeroportka kaytıp töşügä, berärse bulır äle dip, kolhoz idaräsenä şaltı­ratkan ide. Telefonnı kemder aldı, Häbir anı tanıma­dı, isemenä karap isenä töşerä almadı. «Ähsän abıy ae­roportka kilmäsme ikän?»—dip kenä äytte. Tik alarnı alırga Ähsän tügel, Ämirhan kilep citte. Kütärelep-ko­çaklaşıp küreşmäde, salkın gına isänläşte:

— Sezne kötkän idek inde, Häbir enem, bik kötkän idek,— dide.

Häbirne, niçekter, şikkä kaldırıp, Ämirhan yulda da bik az söyläşte. Häbir dä, üzaldına uylanıp, şaktıy gına vakıt süzsez kayttı. Ämirhannıñ däşmäve anı berazdan gına gacäpländerä başladı.

— Avılda ni hällär bar soñ, Ämirhan abıy?— dide ul, nihayät.

Yulnıñ sikältäle cirenä turı kildeme, ruldä utır­gan Ämirhan kinät alga tekälde, kisäk-kisäk tormozga baskalap aldı, tizlekne alıştırganda avız eçennän genä närsäder äytte, Häbir anısın işetmi kaldı.

— Avıldamı?—dide Ämirhan berazdan.— Avılda şulay, enem: yäşlär üsä dä üsä... Monda gına kalmıylar tülke. Üsep citälär dä, kitep tä baralar. Ä kartlar... Alar inde, üzeñ beläseñ, kartayalar äkrenläp. Kartayalar da mäñ­gelek yortka kitep baralar...

Häbir Ämirhan abıysın elek bütänçäräk itep, hör küñelle, şayan süzgä bik tä yumart keşe itep belä ide. Bügen isä ul aña aptırap kayttı: kırıslanıp, olıgayıp, karta­ep kitkän bit anıñ avıldaşı. Häyer, küreşmägängä küptän bit inde...

Ä bu vakıtta Ämirhan üzeneken uylıy ide. Buhgalter kız Häbirneñ aeroporttan şaltıratuın kerep äytkäç tä, ul Ähsängä häbär cibärergä uyladı. Annan soñ, şul uk mäldä diyärlek, başına ikençe uy kilde: Häbirne üze alıp kaytırga, kaygılı häbärgä üze äzerlärgä tiyeş. Menä hä­zer ul näq şul hakta — ätiseneñ vafat buluın Häbirgä niçegräk äytü, niçegräk citkerü turında uylap kayta ide.

— Kızıñ üskän ikän inde,— dide ul, yokımsırap, kur­çagın koçagına kısıp kaytkan Rozaliyägä taba ımlap.— Sin dä menä, Häbir enem, äti keşe buldıñ inde... İr ke­şe... Änise kayda soñ äle, kilen kayçan kayta?

Häbir äkren genä anıñ iñenä kagıldı häm Ämirhan, ga­cäplänep, başın bordı: «Däşmä, sorama!..» digän süzlär­ne ukıdı ul Häbirneñ karaşında. Äye, kızına işaräli ide ul.

Avılga kergäç berençe yort karşında uk maşinasın tuktattı da, üze töşep, Häbirne dä çakırdı Ämirhan.

— Sin närsäder äytergä telädeñ bugay?— dide ul, Hä­bir maşina işegen yapkaç.— Añlap ölgermädem, enem...

— Kızım aldında sorama, dip äytergä telägän idem, Ämirhan abıy,— dide Häbir häm, turı karap, açıktan-açık äytte:— Änisen cirlädek bez anıñ. Anda, çit ildä.

Ämirhan äkren genä baş kagıp tordı. Nider uyladı. Annarı, Häbirneñ cilkäsenä kulın salıp, başın çay­kadı:

— Avır häbär belän kaytasıñ ikän öyeñä, enekäş,— di­de.— Häzer inde mine dä tıñla, ir bul... Sine dä monda avır häbär kötä: ätiyeñne, Ähmätgali abzıynı, küptän tü­gel genäcirlädek.

Kalgan aranı däşmi kayttılar. Avıl üzägenä citep, kapka töbenä äkren genä kilep tuktaldılar.

Ämirhan Häbirgä citkeräçäk häbären äytkänçe genä ka­ra köygän ikän. Öyişegen açıp kergändä bötenläy bütän keşegä äylände.

— Menä, Gölçirätti, yugalgan malayıñnı tabıp alıp kayttım! —dide ul, aldan atlap, böten öyne yañgıratıp.— Yä, äyt, söyençegä ni biräseñ?

Gölçirätti ulınıñ kükrägenä kaplandı:

— Äy, balam!.. Balakayım!..— dip, tavışsız gına yıla­dı. Häbirneñ dä küzläre yäşlände. Ul üzen tıyarga, kara­şın yäşerergä, borının äniseneñ yaulık astına tıgarga tırışa ide. Kızı Rozaliyä, üze moñarçı kürmägän yat ke­şelär arasında beryalgızı kalgangamı, ällä ätisen şu­lay urap alularınnan kurkıpmı, bötenläy kauşap-aptırap Häbirneñ ciñennän yolka, köysezlänep yılıy başla­gan ide.

— Äti!.. Äti-e-em! Nigä yılıylar?!

Balanıñ bu hälen iñ elek Sacidä kürep häm añlapaldı, yögerep kilep anı koçagına sıyındırdı, kügärçen ke­bek görli-görli ber ük süzne kabatladı:

— Äy, bäbkäm!.. Känfitne küp aşaganıyım, menä teşem sızlıy, şuña yılıym min. Änä, äbiyeñ dä känfitne küp aşa­gan, ul da şuña yılıy. Anıñ da teşe sızlıy. Ä sin kän­fit yaratasıñmı soñ?

Ämirhan çäyläp torırga kalmadı, ber kerermen äle dip, bolarnıñ üzlären genä kaldırırga aşıktı. Ähsänneñ äle kaytıp citäse, enese belän oçraşası-söyläşäse bar ide.

Öydä üzläre genä tabınga utırdılar. Yılaşıp alın­gan, buşanılgan, häzer inde süzsez kalıngan ide.

Bu tınlıknı Rozaliyä bozdı:

—Äüze teşem sızlıy digän bula!—dide ul, Sacidä apasına kırın gına karap. Alar inde şaktıy aralaşıp ölgergän, şuñadırmı kız Sacidä yanınarak yılışıp tora ide.

—Ä,äyttem şul üskänem, äyttem!—dide Sacidä, äle üze dä berni añlap betermiçä. Rozaliyä anıñ kulındagı küçtänäç känfitkä törtep ük kürsätte:

— Ä nigä küp aşıysıñ, alaysa, konfetnı?!

Kinät barısı da kölep cibärdelär. Ähmätgali kartnı ozatkannan soñ bu yortta kölü tavışları berençe tapkır yañgırıy ide...

Häbir zirat buylap şaktıy ozak yörde. Tege koşnı ba­rıber taba almadı, üz küze belän kürä almadı. Ä bit bik yakında işetelgän ide anıñ tavışı, närsäder äytergä te­lägän kebek ide bit ul Häbirgä?

— U-hu-u-u!..

Häbir yänä siskände. Koşnıñ tavışı bik yakında, ar­tık yakında yañgırıy ide. «Ähä-ä!.. Kayttıñmı?! Atañ ka­bere yanına kildeñme?.. Ul isän çakta sin kayda ideñ? Aña bik tä avır vakıtlarda sin kaylarda yugalıp yördeñ?.. Sin bit kaytmadıñ, sin bit çittä yördeñ, çittä!..» — dip kıçkırasıman ide ul koş.

— Çittä...— dip kabatladı Häbir üzaldına. «U-hu-u!..— dip kolak töbendä genä yañgıradı koş tavışı.— Çittä, çittä-ää!.. Kaylarda yördeñ, kemnärgä hezmät it­teñ?! Üz atañnı onıttıñ, onıttıñ!..»

— Çittä-ä...— dip suzdı Häbir, avır sulap, häm bu süzne äle kiçä genä, kemnänder işetkän buluı isenä töş­te. Kayda, kemnän? Ä,äye, samoletta kaytkanda.

Häbir yul buyı küzätep karap kayttı. Asta, samolet ka­natlarınnan bik küpkä tübändäräk, bolıtlardan da astarak, anıñ tugan cire, tugan yagı cäyräp yata ide. Başka vakıt bulsa Häbir hislären tıya almas, nişlärgä belmiçä kanatlanır, kızına barısın da kürsätä-kürsätä söyläp kaytır, söyläp tuya almas ide. Läkin ul bügen nindider ber bitaraflık belän öretelgän, hissez-önsez torıp kalgan keşegä ohşagan ide. Yuk, bitaraf tügel, küñelen nindider şom sargan keşe kebek ide ul. Häbir bu biyeklektän aska taba karap fiker yörtä, uylap kayta häm üzen tugan cir östennän tügel, urman-kırlar östennän dä tügel, ä bälki kitelgän küñellär, cimerelgän yazmışlar, çınga aş­magan hıyallar östennän oçıp bargan kebek his itä ide. Nilektän şulay ide bu - monısın üze dä añlap be­termäde.

Kinät Rozaliyä ukşıy başladı. Köçänep, ukşımaska, kosmaska tırışıp kaytkan ikän, inde tüzä almagandır, sabıy. Häbir totıp torgan käğaz kapçıknı yartılaş tu­tırgaç kına ciñel sulap aldı bala, kurçagın koçaklap, küzlären yomdı.

- Menä şundıy samoletlarda intekterälär bezneñ ba­lalarnı—dide Häbir karşında utırıp kaytkan ber ba­bay.—Äbit çit illär belän kul kuyıştık, mondıy samo­letlarda oçırtmaska passacirlarnı, dip. Yuk, çit il al­dında çıtlık marca kebek köyäzlänälär dä, süzendä ber dä tora belmi beznekelär..

— Bu «kukuruznik»ta cäy buyı cirgä aşlama da agu si­bälär bit äle!— dipsüzgä kilde anıñ yänäşäsendäge berha­tın.— Agu sibälär-sibälär dä, şunda yänä keşe taşıy­lar...

Häbir alarnıñ süzenä katışmadı. Uçın kızınıñ mañ­gayına salıp, kısıbrak tottı.Säğatenä dä karaştırdı. Kaytıp citärgä vakıt ide inde. Çallını uzgaç ta samo­let tübänäyä başlarga tiyeş. Şähärneñ üzen kürgäç Häbir tüzmäde, kızına endäşte:

— Menä, kızım, kaytıp ta citäbez. Asta Çallı şä­häre.— dide.— Häzer şunı gına uzabız da...— Şunı äyt­käç, şiklänerlek urın kaldırmaska teläpme, karşısındagı älege babaydan kabatlap soradı:—Çallı şähäre bit bu, şulaymı?

— Yuk, balam,— dide tegese, süzenä ällä nindi kinaya salıp.— Bu Çallı tügel, bu häzer — Brecnev şähäre.

— Niçek inde?!— dip gacäpländeHäbir.— Min yalgış­tım mikänni? Äniçek? Kayan kilep çıktı monda andıy şähär?

Babay üzençä ketkeldäp kölde. Annan soñ äytte:

— Sin, balakay, alaysa, yä küktän töşkänseñ, yä ci­de cir çitendä yörgänseñ ikän,— dide.— Menä şulay, Brecnev şähäre dip yazabız, Brecnev şähäre dip ukıybız häzer. Närsä, belmi ideñmeni? Alaysa, çittä yörgänseñ in­de sin, çittä...

— U-hu-u-u!..— dip avaz saldı tege koş tagın ber mär­täbä. Bu avaz Häbirneñ artınnan yöri, anı ezärlekläp bara sıman ide.

Zirattan çıkkaç ta öylärenä taba kitmäde ul. Anıñ äle tagın ike urında bulası, ike urında tuktalıp uyla­nası bar ide. Çitildä çakta daşul turıda uylap-sagınıp yörde: berse — Baltamak çişmäseneñ suın ber tuygan­çı, tamak töpläre öşegänçe eçü, ikençese — Kala tauga kütärelep, üsmer çakta taşka yazıpkaldırgan yazularınuku, tau tübäsennän tugan avılına ber tuygançı karap toru ide.

Kiçä alarga kilgäç Ämirhan abıysı aña äytte:

— Avılga bik kıyın, enekäş,— dide.— Baltamakka, me­nä, neft suları töşä. Çişmägä töşkäç, artezian koyıla­rına da kerä inde ultozlı su. Kolonkalardan daşundıy sukilä başlayaçak, dimäk, ozaklamıy. Ä nindi çişmä ide bit Baltamak! Suı ballı bulganga, bal kebek tämle bul­ganga Baltamak dip atagan bit inde anı halık. Yuk, be­terdelär, enekäş, bezneñ yaklarnı. Et urınına talap be­terdelär...

Häbir çişmä buyına töşep tuktaldı. Su näq elekkeçä kaynarlana, üz tiräsendäge bozlarga bärelep çelteri ide. Häbir anıñ suın uçı belän ürelep aldı, irennärenä tiderergä teläde, ämma tuktalıp kaldı. Menä şul mäldä, aña,sunı tatıp karagaç ta, yıraklarda yörgändä dä avızdan täme yugalmagan çişmäneñ täme kitär kebek toyıldı.

Häbir çelteräp sikereşkän tamçılarnı uçında uy­nattı. Şuşı kömeş sunıñ agulı buluına hiç tä ışanası kilmi ide. Kürer küzgä nindi saf, çista bulıp tora, ä üzendä — agu...

— U-hü-u-u!..— dip işetelde yänä zirat yagınnan. Häbir urınınnan kuzgaldı. Äkren genä atlap Kala tau yagına taba kitte. «Menä,—dip uyladı ul tauga taba atlagan­da,— sin zur-zur eşlär başkarırga hıyallandıñ. Sin be­lem aldıñ, keşe buldım dip uyladıñ, çit illärdä yördeñ, çit illärneñ yözen kürdeñ, anda cimerelgän yortlarnı tözekländerdeñ.Äbit şul vakıt eçendä sineñ üz yagıñ, üz ileñ, üz avılıñ küzgä kürenep cimerelgän, talangan... Anı häzer kem tözekländerer?.. Häyer, tözekländerep tä bulmas...»

Häbir tauga taba atladı, anıñ itägenä kilep citkäç tuktalıp, başın yugarı kütärde. «Yuk, menep citep bul­mas bügen monda»,— dip uyladı ul. häm kinät isenä töş­te: Tahir belän ikese, malay çakta, şuşı tau başına kem aldanrak menep citä, dip yarışalar ide. Tahir?.. Kiçä ul Tahirnıñ monda, tugan avılına, komissiyä belän kaytuın işette. Ähsän abıysı söyläde. Maktap ta, ğayepläp tä äyt­mäde — häbär söylägändäy genä söyläp ütte.

«Äye, Tahir...— dip uyladı Häbir, tauga kütärelä baş­lap.— Tahir da bit zur filosof bulırga tiyeş ide. Ul da bit keşelekneñ, yäşäüneñ asılı turında zur açışlar yasarga hıyallangan ide. Yuk, cimerelgän barısı da... Ta­hir da yırak kitä almagan, tugan avılına tikşerü belän kaytudan uza almagan...»

Uylarına birelep atlamasa Häbir äle ikelänep torgan bulır ide. Läkin ul atladı da atladı, atlagan sayın öskäräk kütärelde. İnde taunıñ yartısına menep citkänen si­zep kinät tuktap kaldı häm isenä töşte:

Aska töşkän sayın basım arta —

Cirneñ üzäge tarta.

Öskä mengän sayın basım kimi —

Ämma barıber başım kükkä timi...

Butakmaknı şuşı taugaürmälägändä yış kabatlıy­lar ide alar malayçakta.

— Başım kükkä timi! — dip kabatladı Häbir häm taunıñ tübäsenä tabaaşıgıbrak, ücätlänebräk ürmäli başladı.— Başım kükkä timi!..Timi!..

Häbir tırıştı-tırmaştı. İnde anıñ häle tämam bette, başındagı bürege inde niçätapkır töşep, niçä tap­kır Häbir anı çak kına totıp kaldı; anıñ iteklärenä kar tuldı, bitlärennän, çäçlärennän tir aktı. «Ähä-ä!..— dip ürsälänep uyladı Häbir.— Keşe menätormışta da şulay tırmaşırga, şulay ürmälärgä tiyeş. Ä bez uylamıybız, bez yazmış öçen can tırmaşmıybız, bez bähetne yatlarga ciñel kaldırıp kitäbez...»

Nihayät, ultaunıñ tübäsenä menep citte. Gäüdäsen köç-häl belän turaytıp bastı,arıgan ayakların söyräp kilep taş östenä utırdı,tugan avılına östän, tautübäsennän küz saldı.

—Menä,kızım, bez avılga kaytıp cittek,— dide ul, avıl uramınnan üz yortların ezläp.— Tugan yakka kayt­tık, kızım... İlgä kayttık....

Nigä äle ul, tuganavılına küz saluga, şulay kinät kenä Rozaliyäne iskä töşerde? Üze bala çagında ürmäläp mengän şuşı tauga kütärelgängäme? Balaçak... Ul çaktan birle küpme sular akkan, gomer ütkän... Ä gomer ber genä. Menä, Rozaliyä... Anıñ gomer yulı nindi bulaçak? Häbir anı, mähşärle cirlärdä yäşätep, avılga alıp kayttı. Ni­hayät. Läkin nindi avılga? Çişmäse agulangan, baylıgı talangan, yazmışları kat-kat cimerelgän avılga... «Keşe, ägär dä ul çın keşe bulsa,— dip uyladı Häbir,— ğailä korgançıga, balalar tudırgançıga qadär ük uylarga ti­eş: nindi tormış äzerli ul üz balalarına? Ni-närsä kaldıra, nindi tormış büläk itä. Kol itep kaldırıp kitäme ul üz dävamın bu dönyada, ällä azat itep, hör tor­mış büläk itepme? İldä ni däräcädä bulaçak ul sabıy­nıñ qader-hörmäte?..»

Häbir tau taşına menep, kütärelep bastı. Avıl östennän küz yörtep çıkkaç çittäräk karalıp, zäñgärlänep kü­rengän ziratka taba töbälde.

—Şulay, ätkäy, şulay...— dide ul, üz uyların ätise belän kinäşkändäy.— Şulay bulmasa yäşäüneñ kiräge dä yuk. Qadere bulırga tiyeş keşeneñ ildä. Ägär şulay tügel ikän, kız bala tusa — kaygı da häsrät, ir bala tusa — häsrät tä kaygı...

Häbir üze kunaklagan taş östenä tagın da caylabrak bastı. Äyterseñ ul monnan yırakkarak karıy ala, ofıknı kiñäytä ala ide. Kulların yugarı kütärep, kiñ itep sulış aldı, böten köçenä, bar köçenä sörän saldı:

—Ähä-hä-häy-y-y!..

Şulay itep bar köçenä kıçkırdı da tınıp, kaytavaz kilmäsme digän sıman, kolak salıp tınlap tordı. Yuk, tavışınıñ kaytavazı kilmi dä, işetelmi dä ide.

Häbir yänä sulış aldı, yänä kükrägen kiyerep, bar dön­yanı yañgıratırday bulıp avaz saldı:

—Ä-hä-hä-y-y-y!..

Kolagına nider kilep işetelgändäy buldı. Tukta, kaytavaz tügelme soñ bu?! Häbir, tını kısılıp, kayandır kilgän tonık tavışka nıklabrak kolak saldı, häm üze­neñ aldanganın añladı: yuk, kaytavaz tügel ikän... Barı tik ferma yagınnan bärännär, sarıklar kıçkırganı gına tonık ber güeldäü bulıp işetelä ikän...

Click or select a word or words to search the definition