Əiel – Əlem

QALAMYNDA JYLU, JAZUYNDA ŞUAQ BAR
1-BÖLIM
2-BÖLIM
3 – BÖLIM

Halqymyzdyñ san ğasyrlyq tarihynda oryn alğan azapty joldarynda
i̇er-azamattarmen birdei bilek sybana kürese bilgen asyl analarymyz az
bolmağan.
Qoldaryñyzğa tigeli otyrğan tanymal jurnalist Tañsūlu
Aldabergenqyzynyñ alğaşqy jinağynyñ aty aityp tūrğanyndai, sol
analarymyzdyñ bügingi jalğasy – Təuelsizdik tūsynda da mədenietimiz ben
ədebietimizde, qoğamnyñ türli salalarynda qyzmet jasağan azamattar men
qyz-kelinşekter ömiri jaily bolmaq.

QALAMYNDA JYLU, JAZUYNDA ŞUAQ BAR
Jurnalistikağa möldir lirizmmen kelgen Tañsūlu Aldabergenqyzynyñ ər
maqalasyn oqyğan saiyn beijai qalmaitynym ras. Nysanasyna alğan
taqyryby san aluan bolğanmen özimiz ömir sürip otyrğan qoğamnyñ
keskinkelbetin köremiz onyñ jazğandarynan. Syrlasu, sūhbat, taldau ma,
qalaida körkemdiktiñ bir nyşany jatady astarynda. Būğan işki saraiynyñ
tazalyğy, sūlulyq ataulyğa iñkərligi, sezimtaldyğy əser i̇etetin tərizdi.
«Mynau asyğystau, Uiatsyzdau ğasyrğa siz sekildi qazaqtyñ Uiañdyğy men
qarapaiymdylyğyn saqtağan qaratory qyzdary kerek-aq» dep qoltañba
bergen Oralhan Bökeidiñ mūny dereu tüsingeni qandai ğajap! Mine,
osyndai izettik, Uiañdyq, izgilik Tañsūlu tañdağan janr türleriniñ salmağyn
arttyryp tūr. Nazarlaryñyzğa ūsynylğan kitap «Əiel – Əlem» dep beker
atalmasa kerek, öitkeni onyñ aiasyna syimaityn jait kemde-kem. Əiel –
ūly ūğym, tūnğan tylsym i̇ekenin jinaqtyñ ön boiynan añğarasyñ. Avtor
keiipkerleriniñ əreketinen zaman – qoğam – adam atty üştiktiñ tolyqqandy
beinesi aiqyndalyp, tirşilik soqpağynyñ taram-taram izine ūlasady. Jer,
kökte joqty izdemeidi, öresi jetpegenge qol sozbaidy, Oralhan ağasy
aitqandai qarapaiymdylyğy, iağni ömir körinisterin bükpesiz, şynaiy
beruge talpynysy oqyrman kökeiin döp basady.
Birinşi bölimde qazaqtyñ belgili əielderimen jürgizgen sūhbattary
toptastyrylğan. Şetinen jaqsy, jaisañdar. Asa körnekti söz zergerleri
Səbit Mūqanov, Ğabiden Mūstafin şañyrağyndağy Məriiäm, Zeinel
apalarymyzben söilesip qalğany qandai səttilik dep oilaisyñ. Uaqyt
ötken saiyn mūndai sūhbattardyñ bağasy biıktei beretini öz-özinen
tüsinikti ğoi. Farida Bekjanqyzynyñ Qaltai Mūhamedjanov, Nəsip
apaidyñ Jūmeken Nəjimedenov turaly üzik syrlaryn jetkizui köp jaittan
habar bergendei. Ləilə Ğalymjanova, Habiba İelebekova, Şolpan
Jandarbekova, Gülfairus İsmailova, Zəmzəgül Şəripova, Bijamal
Ramazanova, Ğainiken Bibatyrova, Əliiä Beisenova, Kəmila Qūdabaeva,
Sauyq Jaqan, Maira Iliiäsova, Gülməriiä Barmanbekova, Zəureş
İesbergenqyzy, Ğaziza Əbdinəbieva, Toiğan Izimova jəne basqalarynyñ ömir
joldary tūtastai tarihi kezeñniñ mazmūnyn qūrağandai. Belgili
tūlğalardyñ belgisiz qyrlarymen tanystyrady, i̇emin-i̇erkin syrlasady. Birbirine ūqsamaityn türli tağdyr arqyly qazaq əieliniñ, əsirese önerdegi
jankeştiligin nəziktikpen jetkizip, sūhbat ielerin tolğandyrğan jaittar
oqyrmanyn da türli oiğa jeteleidi.
Kitaptyñ i̇ekinşi böliminiñ keiipkerleri Kəuken Kenjetaev, İerkeğali
Rahmadiev, Qalmūqan İsabaev, Dulat İsabekov, Baqytjan Momyşūly,
Qasym Jəkibaev, Mūzafar Əlimbaev, Seiit Kenjeahmetov, Ümbetbai
Uaidin, nesin aitasyz, mūndai kisilermen əñgimelesudiñ özi ğanibet i̇emes
pe?! Tyñdai qalsañ, aqtarylğan şejire, tosyn məlimet, qyzyq derek.
«...Baiağy Otyrardağy joğalyp ketken kitaphanadağydai qyruar i̇eñbekti –
Qaltaidyñ kitaphanasynan tabuğa bolar ma i̇edi» – dep süisinedi əigili
kompozitor İe. Rahmadiev dosy Qaltai Mūhamedjanov turaly. «Teatrğa
kelmei tūrğan kezde biz siiäqty jastarğa Küləşti köru – arman bolatyn»
deidi Kəuken Kenjetaev. İertis-Qarağandy kanaly qūrylysy bastalmai
tūryp, bolaşaq arna boiymen 500 şaqyrymdy jaiau jürip ötken, Abai
i̇esimin Berlin köşesine bergizuge atsalysqan Qalmūqan İsabaev, añyzğa
ainalğan əkesiniñ ərbir sözine, söileminiñ tüp-törkinine zertteu jürgizuge
kirisken Baqytjan Momyşūly, ūntaq jep ösken ūrpaqtyñ ökili, teatr, kino
sañlağy Qasym Jəkibaev, söz marjanyn tereñnen terip, tas padai örgen
Mūzafar Əlimbaev, ūlttyq salt-dəstürimizdiñ entsiklopediiäsyn jasağan
Seiit Kenjeahmetov, qas-qabağy da, qalamy da ədepke, imandylyq,
adamgerşilikke tūnğan satirik jazuşy, ūstaz Ümbetbai Uaidinniñ qadirqasieti avtor saualdaryna bergen jauaptary arqyly odan əri arta tüsken.
Tittei jalyqtyrmaidy, qyzyğuşylyq tudyryp, tūñğiyğyna tarta
baulidy. Būl materialdary i̇elimizdiñ ruhani bailyğyn i̇eselegen i̇eren
tūlğalarğa arnaluymen asa qūndy, ömiri – önege jandardyñ oi-pikirleri
dəl mezgilinde tasqa basylyp qalğanyna ne jetsin. Tañsūlu
Aldabergenqyzynyñ syr-sūhbattarynyñ osy tūrğyda bügingi künniñ ğana
i̇emes, keleşektiñ sūranysyn da aqtaityny anyq.
Tilşi közi ərdaiym qyrağy. Ainalasyndağy jamandyq, jaqsylyqtyñ
i̇eşqaisysy nazarynan tys qalmaidy. Iriliūsaqty özekjardy məseleler de
kitaptyñ i̇ekinşi bölimine arqau bolypty.
Jinaqtyñ körkemdik jügin i̇eselep tūrğan soñğy böliminde Tañsūludyñ
əñgimeleri men möltek syrlary toptastyrylypty. Mūnda avtor
qoltañbasy aişyqty, tili jatyq, sezimi sergek. Būiamasyz ömir şyndyğy
i̇eriksiz bauraidy. Ülken problemalar qamtylğan şağyn əñgimelerin
tebirenbei oqu mümkin i̇emes. Adam tağdyrynyñ san aluan qyry avtordyñ
sezinui, tüisinui arqyly jetedi jürekke. Artyq təptişteu de, ūzaq-yrğau
oqiğa da joq, biraq özgeniñ mūñ, ökiniş, quanyş, sağynyştaryna
maltyqqan keiipkerleriniñ ünsiz əreketteri soñyna şeiin qyzyqtyra
jeteleidi. Tuyndylarynyñ körkemdigin mine, osy tūstan dəlirek
aiqyndaisyñ, ünsizdiktegi ünderdi megzep otyryp, kündelikten aqtarylğan
syrlar osy oiymdy tolyqtyryp tūrğandai. Qym-quyt tirliktiñ sanaly
jan keşer mūndai körinisteri bərimizge ortaq, işki dünieñdi baiyta
sergiltedi, sergitedi. «Şaraptyñ qyzuy», «Ağatai, anamdy... aldap
əketiñizşi!», «Sergeldeñ sezim», «Kögildir mahabbat», «Asylym i̇eñ...», «Üş
tal gül», «Men, sen jəne jañbyr...», «Əiel mahabbaty», «Saudager
kelinşektiñ syry» İemeurin, işara ştrihtar ana men qyzynyñ, küieui men
əieliniñ araqatynasyn sonşalyqty nanymdy jetkizedi tartymdy
oqylady.
Talai jylğy i̇eñbegin jüielep, oqyrmanğa ūsynyp otyrğan Tañsūlu
Aldabergenqyzynyñ būl kitabyn i̇erterek kütken i̇edim. Qalamynda jylu,
jazuynda şuaq bar, kez kelgen tuyndysy janğa jaily əser i̇etedi. Qazaq
əieliniñ bolmysyn öz mümkindiginiñ deñgeiinde meilinşe tabiği
beineleuge beiim. Mūñy, sory, quanyşy, ümiti, küdigi, ökinişi, rahaty,
baqyty qatar jarysqan aru, ana, əjeler, ata, ağalar, ini, qaryndastar –
Tañsūludyñ keiipkerleri özimizge jaqyn, əbden tanys, künde körip jürgen
jandar. Sondyqtan da «Əiel – əlemniñ» oqyrmany köp bolatynyna
senemiz.
Mağira QOJAHMETOVA jazuşy,
Halyqaralyq «Alaş» ədebi syilyğynyñ laureaty,
«Balbūlaq», «Dertke daua» basylymdarynyñ bas redaktory,
türli jobalar avtory
1-BÖLIM
Jūmaq – ananyñ aiağynyñ astynda
ŪLAĞATQA ŪLASQAN QARAPAİYMDYLYQ
Jazuşy Ğabiden Mūstafin kim i̇edi? Onyñ azamattyq bolmysyn, ruhani
kelbetin bügingi ūrpaq qalai tanidy? Qazir közqarastar zamany. Özimizge
mūrnymyzdy şüiirip qaraityn psihologiiä basym sipat alyp tūrğan tūsta,
əsirese, osy qasietpen auyra bastağan i̇endigi tolqyn jastardyñ alabūrtqan
köñilin özimizge tartu üşin olarğa Ğabiden Mūstafin turaly ne aituymyz
kerek? Jazuşynyñ şyğarmaşylyğyna qaita üñilu, qaita tanytu –
ədebietşilerdiñ qasietti mindeti bolsa, biz qalamgerdiñ adami qasietterine,
ömirdegi qarapaiym tirligine onyñ otbasy müşeleriniñ közimen üñilgen
i̇edik.
Sonymen, alğaşqy sūrağymyzdy jazuşynyñ 90-nan asyp otyrğan
bəibişesi Zeinel apaiğa bağyttadyq.
– Ğabiden ağanyñ süiikti asy, Sizge jiı qaitalaityn sözi qandai i̇edi?
– Jarty ğasyrdan astam jūbymyz jazylmai, jarasty ğūmyr keşken
Ğabemniñ aiauly beinesi közden ketse de, köñilden əste ūmytylmaq i̇emes.
Minezi salmaqty, bolmysy bölek, sabyrdan jaralğandai jan i̇edi. Oğan
Oktiabr revoliutsiiäsynan keiingi talaily tağdyry, soğys zardabynan
kelgen alapat kesir i̇eñ aldymen densaulyğyna qanşalyqty nūqsan keltirse
de, sonyñ bərin sabyry, tözimi jeñgendei i̇edi. 60 jyl boiy bir ğana
büiregimen ğūmyr keşken Ğabeñniñ qasterleitini ūlttyq tağam boldy.
Büiregine bailanysty aşy tūzdy tamaqty köp qalamaityn. Sondyqtan da,
ünemi onyñ ūnağan tamağyn daiyndaitynbyz. Öte jaqsy köretindikten jaz
boiy üiden qauynqarbyz, jyl boiy alma-almūrt üzilmeitin. Bəkene
bəkisimen almanyñ syrtyn tazalap jegendi jaqsy köruşi i̇edi.
Ol öte balajan, kisige qaiyrymdy, qamqor boldy. Közge köringen üş
balasyn janyndai jaqsy kördi. Balasynbai olardyñ aitqan pikirlerin
tyñdap, sanasyp otyratyn. Əsirese, Janarğa «myna tamaqta qandai
vitaminder bar, jesem be, jemesem be i̇eken» deitin külip. Jönine qarai
təkappar da, talapşyl boldy. İeñ jaqsy körip, qatty riza bolğan
sətterinde «bizdiñ Zeine, bəibişe, bizdiñ akademik», – dep nūrlanyp sala
beretin. Osy sözdi i̇eş jasandylyqsyz şyn köñilimen aitatyn.
Köñili kirşiksiz, jüregi baladai taza i̇edi.
– Kiımdi Siz tañdauşy ma i̇ediñiz?
– Qymbat kiımge asa əues i̇emes i̇edi. Biraq ədemi jürip, taza kiınudi ūnatty.
Əsirese, kiımniñ yñğaily, jürip-tūrğanğa qolaily boluyn köp aitatyn.
Şeteldik i̇emes, özimizdiñ dünielerdi bağalauşy i̇edi. Jibek köilek, tik jağa,
keide jağasy kestelengen kiım kise, özinşe təkapparlanyp, məzmairam
bolyp qalatyny da i̇esimde. Közge oqşau köringendi, i̇elden i̇erekşelengendi
jany süimeitin. Galstuk degendi jinalys, resmi oryndarğa barğanda
bolmasa, tağa bermeitin. Kez kelgen nərseniñ qymbat-arzanyna qaramai,
jarasamdy bolğanyn aityp, balalardy da qarapaiymdylyqqa tərbieledi.
Öz talğamymen kiındi. Jazdy künderi ainalasy aşyq aiaqkiım men töbesi
aşyq baskiım kietin.
– Şyğarmalaryn jazğanda küi tañdauşy ma i̇edi? Bos uaqytynda nemen
şūğyldanady?
– Ğabeñ halyq əuenderin qatty qūrmettedi. Qūrmanğazy, Təttimbet, Mūhit,
Dinanyñ şyğarmalaryn, Küləş, Qūrmanbek, Rişat pen Müsilim,
Bibigülder salğan ənniñ öte qūmar tyñdauşysy boldy. Üide sol
küitabaqtar əli de saqtauly. Al, bir dünie jazar aldynda əldenege
mazasyzdanğan adam siiäqty i̇eki iyğyn qozğap qoiyp, şapanyn qaita-qaita
qymtap, köp oilanyp, köp tolğanady. Ol keide tamaq işip otyrğanda da, ol
öz keiipkerlerimen birge «jüretinin» baiqaitynbyz. Balalary: «papam bizdi
ūmytty» dep kületin. Sondyqtan da köşede kele jatyp, oiğa şomğany
sonşa i̇eşkimdi körmei, közge ilmeitin. Köptegen tanystary būl minezin
tüsinbei renjip te jürdi. Kezdeskende aityp, tüsinisip jatatyn. Bos
uaqyty, tipti de bolğan i̇emes. Aragidik jazudan tynys alğan sətterinde
Abaidyñ ənderin jaimen qoiyp, özi i̇esik aldynda artyq-auys dünielerdi
jinap, taldardy kesip, kütip, alma jinaumen şūğyldanatyn.
– Qandai adamdarmen aralasqandy ūnatuşy i̇edi? Kisiniñ qandai qasietin
joğary bağalady?
– Soñğy 20-25 jyl boiyna biz Qarğalyda tūrdyq qoi.
Sonda «Almaty» sanatoriiinde respublikamyzdyñ ər tükpirinen kelip
demalyp jatqandar səlem beruge jiı keletin-di. Tipti tanymaityndar da.
Al, özine jaqyn, əñgime-qaljyñy jarasqan – Mūqañ, Ğabeñ, Əbdilda, Iliiäs,
İerkeğali, Jūban, Saparğali, Serik jəne Əliiä Qirabaevtar üiimizdiñ jiı
qonağy bolyp, aralas-qūralas bolğan jandar. Jas jazuşy-aqyndar da üige
jiı keletin. Asqar Süleimenov, Mūhtar Şahanov, Ahat Jaqsybaevtar
ünemi jağdaiyn sūrasyp, kelip-ketip jürdi.
Jas bolsa toqsannan asty. Keibiriniñ aty atalmai jatsa, renjimes dep
oilaimyn. Köp nərseni ūmytyp ta qaldym, qarağym.
– Közge ystyq körinetin tūtynğan zattary bar ma?
– Ərine, bar. Öz qolymen jasağan süieniş taiaqtary, oryndyğy, oinağan
kartasy, kişkentai radioqabyldağyşy, ədemi qyran qūstyñ beinesi sol
küii tūr ğoi. Jatqan orny, jūmys üsteli, otyrğan oryndyğy, özi tañdap
alğan jihazdary, bəri-bəri Ğabemniñ közindei ystyq. Qazir düken
sörelerinde samsap tūrğan ədemi şeteldik üi jihazdary qyzyqtyrsa da,
balalaryna əkesiniñ közindei bolğan əlgi dünielerden artyq mülik joq.
Aiauly anamyzğa altynğa da bergisiz, i̇eşteñege de aiyrbastai almaityn
nūrly künderin sağyndyryp, odan saiyn i̇eljiretkisi keldi me, əñgimeni
qyzy Janar jalğastyrdy.
– Əkeñizdiñ i̇erekşe qasietin aityñyzşy?
– Men əkemniñ öte qarapaiym, meiirimdi, ədil de keñpeiildiligin i̇erekşe
aitar i̇edim.
Köpşil, i̇eldiñ qyzmetine, jas i̇erekşeligine qaramaityn.
– Bala tərbiesine qalai qarauşy i̇edi? Mamandyq tañ dauyñyzğa kömegi
boldy ma?
– Ol bizdi i̇eñbekke baulydy. İeñbekqor adamdarğa qūrmetpen qarauğa üiretti.
Tek bilimdi, i̇eñbekqor adam ğana öz deñgeiinde baqytty, saltanatty ğūmyr
keşetinin qūlağymyzğa qūiyp ösirdi. Anam i̇ekeuiniñ bir-birine degen
qūrmeti, asyl sezimderi, aialai bilui – biz üşin būdan artyq ömir mektebi
bolğan joq. Bireudiñ syrtynan birdeñe aityp ne bolmasa bireuge renjigenin
körgen i̇emespin. İeşqaşan öreskel minez, oğaş qylyq baiqatpaityn.
Bir sət i̇esimnen ketpeidi. Mūhtar ağa Əuezov, mamam üşeui ūzaq uaqyt
aqyldasty. Sonda meditsina, jalpy jaratylystanu ğylymy jöninde mağan
köp əñgimeler aitqan. Osy bir əñgimeniñ asa qyzyqty əri mañyzdy bolğany
sonşalyq, qazir oilap otyrsam, sol küni meniñ bolaşaq tağdyrymdy da
şeşken i̇eken. Men qazir sol əñgimeniñ jemisin körip jürgen janmyn. Bügin
de ömirde adasyp, joly bolmai jürgen jandardy körsem, solarğa meniñ
əkemdei bir qamqorşy bolmağan ğoi dep oilaimyn.
Osy sət əñgimege jazuşynyñ ūly Qairat Mūstafin aralasty.
– Əkeñizdiñ mūrajaiy turaly ne aitasyz? İeger jasaqtalyp jatsa,
mūrağattary jeter me i̇edi?
– Əkemniñ bizge qaldyrğan mol mūrasy – ömiriniñ soñğy jyldaryn ötkizgen
Qarğaly poselkesindegi meken-jaiy. Onda özi jinağan san aluan kitaptary,
dos-jarandarymen jazysqan hattary, oqyrman köñilinen şyqqan
şyğarmalary, alaqanynyñ taby qalğan zattary tūr. Özimniñ jeke qorymda
atamnan bastap, əkemniñ myñ jarymnan astam ər jyldary tüsken suretteri,
iağni otbasylyq bes-alty albomy bar. Əsirese, əkemniñ seksen jyldyğy
men aqtyq saparğa attandyrar səttegi suretteriniñ özi birneşe albomnan
tūrady. Ol albomdar əkemniñ aituymen tek mende ğana i̇emes, on besten
asatyn nemere-şöberelerine de arnap, bölek-bölek jasalynğan. Būl
suretter əkemizdiñ jarqyn beinesiniñ köşirmesi siiäqty qymbat dünieler.
İeger qaladan qaşyq demese, osy üidiñ mūrajai boluyna biz qarsy bolmas
i̇edik. Būl iske i̇elep-i̇eskerip, Jazuşylar odağy mūryndyq bolyp, ükimet
tarapynan kömek jasalynyp jatsa, nege qūptamasqa?!
TÜİIN: Jazuşy jönindegi əriptesiniñ, otbasy müşeleriniñ ne qarapaiym
oqyrmanynyñ qaisysynyñ da bolsyn əñgimesine baiyppen zer salyp,
tobyqtai tüiin tüier bolsaq, qarapaiymdylyq degen ūğymğa taban tirer
i̇ediñiz. Onyñ ömiri qarapaiymdylyqtan tūrğan i̇eken. Şynynda da onyñ
öner men ömirdegi qarapaiym tirşiligi tal boiyñyzğa bir qoñyr əuen,
qoñyr saz qūiğandai əser qaldyrady. Ol sət saiyn Sizge, bərimizge
qarapaiymdylyq qağidasynan dəris oqyğan danağa ūqsap bara jatqandai
köriner i̇edi.
Məriiäm MŪQANKELINI:
TAĞDYRYMA RİZAMYN
Birazdan oida jürgen şarua – Məriiäm apaiymnyñ köñil küiin,
densaulyğyn sūrap qaitu i̇edi. Onyñ səti öziniñ tuğan küni tüsti. Məriiäm
Mūqankelini –halqymyzdyñ birtuar sañlaq jazuşysy, söz zergeri Səbit
Mūqanovtyñ qara şañyrağynyñ qazirgi iesi, biraz jyldardan beri özim
biletin, jaqsy köretin syilas apailarymnyñ biri i̇edi.
Qarap otyrsam, baqytty ūrpaq i̇ekenmin. Keşegi ömirden ötken syrbazsyrşyl Syrağañnyñ (Syrbai Məulenov) bəibişesi Küljamal, SSSR jəne
Qazaqstan Respublikasynyñ Halyq artisi, professor Şolpan apailarmen
(Jandarbekova) on bes-jiyrma jyldai syilas, syrlas aralasyppyn. Sol
Küljamal apamyz arqyly Məriiäm apaimen tanysyp, talai əñgimelerin
tyñdap, batasyn alğanyma da qanşama jyl ötti deseñşi!
Əkemiz Səbittiñ üiine muzei qyzmetkeri, tağy bir syilas kelinşek Gülnər
Qūdabaevamen bardym. Kire beristegi keñ jaryq bölme – zalda appaq bolyp
Aq anam – Məriiäm külip qarsy aldy. Jüzine qarap, bügingi künniñ sətti
bastalğanyna quandym.
– Oi, ainalaiyn, saryqaryn bəibişe bol dep bata berip i̇edim taldyrmaş
kelinşek keziñde. Tura bəibişe bop qalypsyñ, jaqsylyqtaryñ ūzağynan
süiindirsin,– dep betimnen süidi.
Biraz jyl körispedik, jasy bolsa jüzge taiap qaldy, ūmytyp ta qalğan
bolar degen küdigimniñ tas-talqanyn şyğardy. Özimnen-özim əlgi oiyma
yñğaisyzdana bastadym, apaidyñ kütimi, jarasymdy kiimi, şiraq sözderi
köñilimdi könşitip tastady.–Öziñdi körip qairan Külekem i̇esime tüsti ğoi.
Ol ketkeli köñilden quanyş köşti, qatarlastaryñnyñ aman bolğany da
adamğa küş i̇eken,– dep betin bir sipap ötti.
– Küljamaldyñ barynda ylği aqyn-jazuşylardyñ jesirleri, basy men
bolyp jii bas qosuşy i̇edik. Öziñniñ bir jazğanyñ da bar ğoi, «Jesirler
şəii» dep, işke jinalğan mūñ-şerimizdi bir külip, bir jylap otyryp, ūzaq
syrlasuşy i̇edik. Onyñ menen köp kişiligi bolsa da, ünemi habarlasyp,
aqyldasyp jüretin. «Əi, Məke, bügin teatrğa baramyz, jinal nemese
pəlenşeniñ tuğan küni, kelip alyp ketemin» dep bir jaqqa baratyn bolsaq
tañerteñnen i̇eskertip qūiatyn-dy. Jaratqannyñ mūnysyna da şükir,
degenmen i̇el men i̇eldi, auyl men auyldy bailanystyryp, hat-habar alyp
tūratyn osyndai aqylman bəibişelerdiñ de soñy sol Külekeñder i̇eken ğoi.
Sonymen ketti qyzyq bitkenniñ bəri...
Daiyndap kelgen sūraqtar jaiyna qalyp, biz əñgimeniñ köñil sergitetin
jağyna köştik.
– Məriiäm apai, i̇erteñ tuğan küniñiz, Səbit ağa ne syilyq jasauşy i̇edi?
– Tuğan kün degendi de qoldan jasadyq qoi, biz tuğan kez solai boldy ma,
qūjatqa öte salaq bopty ğoi halqymyz. Keiin metrkesiz-aq jazdyryp
aldyq. Ol kisi jetim öskendiki me, ünemi balalarymen, qyzdarymen
aqyldasyp otyratyn. Qyzdar kişkentai kezderinde əkesiniñ menen
jasyryp alğan syilyqtaryn aityp qoiyp, qyran külkige batuşy i̇edik.
Sondağysy gauhar tastary bar altyn saqina-bilezikter. Səbeñ əu bastan
əieldiñ jaqsy kiinip, jarqyratyp alqa, jüzikterin tağyp ədemi bolyp
jürgenin jaqsy köruşi i̇edi. Əsirese, aşyqşaşyqtan göri i̇etek-jeñi ūzyn,
kiimderdi ūnatatyn. Özi de keñqoltyq mol pişilgen dünieler kietin. Düken
aralauğa jany qas i̇edi. Bərin öziñ bilesiñ ğoi dep otyratyn, sondyqtan
daiyn kiim aluğa özim baratynmyn. Ol kezde ükimettiñ arnaiy dükenderine
bekitilip qoiğanbyz. Al keide tapsyryspen kiim tiktire qalsam, ainalyptolğanyp, betinen süiip balaşa öbektep: «Mine, daiyn kölikpen barasyñ da
qaitasyñ, ölşep qana alady» dep, jalynyp-jalbarynyp aparuşy i̇edim.
Odan göri qalam men qağazdy şimailaudy jaqsy kördi. İeñbekqor i̇edi,
jaryqtyq. Balajan i̇edi, meirimdi bolatyn. İekeumiz bir şəi despei ğūmyr
keştik. Özime satyp alğan köilekterdi de qonaqqa barmai tūryp, özi birinşi
köretin. «O, qandai mol jarasamdy, tüsi de jaqsy i̇eken, öñi de jaqsy i̇eken»,
– dep balaşa məz bolatyn-dy. «Əielderde səndi kiimder mol bolğany
jaqsy. İerkekterge bir-i̇eki kostium-şalbar bolsa, bes-alty jeidesi bolsa
jaraidy» deidi.
– Nemene jalañaş jüresiñder me?–dep küluşi i̇edim. – Men de kiem, sen de
kiinesiñ, – dep satyp əkelgen kiimderdi qarap şyğyp:
– Əi, Məke, sen osy meniñ razmerimdi qalai bilesiñ, dəp-dəl ğoi mynauyñ,
– deitin kədimgidei tañyrqap.
– Osy uaqytqa deiin seniñ talğam-talabyñdy, dene-bitimiñdi bilmei ne
bitirip jürmin,–deitinmin. – Öte i̇eñbekqor i̇edi. Qağazqalamyn qasynan
tastağan i̇emes. Osy jetpiske tolğanda ğoi deimin, demalysqa ketetin
boldyq ta:
– Səbe, sen i̇endi bereriñdi bergen adamsyñ, öziñ üşin bir demalys bolsyn,
men sömkeñe qağaz-qalam salmaimyn,– dedim. Qinalyñqyrap baryp basyn
izedi. Sodan ūşyp kettik, Məskeu tübinde jazuşylardyñ demalys orny
bar. Ornalastyq. Seruendep, kino-kontsert körip bir jūmadai uaqyt ötti.
Baiqaimyn, tyqyrşyp əreñ jür. Auzy jybyrlap, kübirlep qūiady. Bir küni
tünde ūianyp ketken i̇ekenmin. Bölmege bolarbolmas şamnyñ jaryğy tüsip
tūr. Ūiqyly-ūiau jatyp asa mən bere qoimadym. Biraq sergek i̇edim, közimdi
aşyp qarasam, töseginde Səbeñ joq. Dybysymdy bildirmei, jan-jağyma
jailap qarai bastadym. Söitsem... jūqa şəlim bar i̇edi, sony kölegeilep
üstel üstindegi şamnyñ jaryğymen jazyp otyr. Oiyn būzğym kelmedi.
İerteñine tük bolmağandai tañerteñgi astan soñ, seruendep jürmiz.
– Keşe jañadan kisiler tüsti ğoi deimin, biraz uaqytqa deiin şamnyñ
səulesi tüsip tūrdy. Tüski asta körermiz, kimder i̇eken, – dep alañsyz əñgime
bastadym.
Səbeñ alğaşynda ündemei qaldy da, artynan selkildei küldi.
– Əi, Məke, nağyz qusyñ-au, – deidi. Balaşa məz.
– Oi-büi, jazğan-au, qu bop neğyldym, körgenimdi aitqanym ğoi..
– Əi-əi-əi, qusyñ, sen bərin bilgensiñ. Men ğoi tünde qolym qyşyp
jūmys istegen,– deidi jautañ-jautañ qarap, Sol joly «Tört tağandy»
jazyp qaitty. Osyndai da jağdailar bolğan.
– Öte syilastyqta ğūmyr keştik dediñiz, jazuşylar i̇eldiñ, halyqtyñ
adamy dep jatamyz. Qyzğanğan keziñiz boldy ma?
– Oibai, qyzğanbağanda. Nege qyzğanbaiyn, mañdaiy jarqyrağan ondai
kisini qyzğanbağanda kimdi qyzğanamyn. Ol özi meniñ qyzğanşaq i̇ekenimdi
biletin. Biletin de i̇eşkimge jolamai, meniñ köñilime küdik Uialatpauğa
tyrysatyn-dy. Qaida barsa da qasynan qaldyrmaityn. Səbemniñ
arqasynda körmegen jerim, barmağan i̇elim joq. Meni qaidan qyzğansyn,
janyp tūrğan kezim, i̇eşkimge qaraityn şamam da joq, Səbeñdei azamattyñ
jarymyn, i̇eşkimdi mensinbeimin. Düniede qol jetpeitin tek qana özimniñ
Səbitim. Ol özi əzil-qaljyñğa, bos sözge asa üiir i̇emes, tomağa-tūiyqtau,
adal, ədil jan boldy.
Sosyn Ğabit, Ğabidender meni qyljaq qylatyn.
– Oi, malbağar, jaiyña jür, typ-tynyş qana, beti jyltyrağandardyñ
soñynan sūqtanbai, – deimin ğoi.
– Oibai, mynağan jolauğa bolmaidy,i̇ei, būl birdeñeni büldirer, – dep
kületin myrs-myrs i̇etip.
Appaq aq köbikti jūmsaq qar jauyp tūrğan bir küni bərimiz qonaqqa bara
jattyq. Qar qalyñ-aq tüsken i̇eken. Əñgimeleri men, Səbeñniñ bolsa da qyñq
demeitin ədetin biledi de, meni jağalaidy ğoi baiağy. Sosyn janyna
jəimen bardym da, aiağynan şalyp qalyp i̇edim, beiqam kele jatqan əlgiler
i̇etpetterinen tüskeni. Al kep kül... «Oibai, Səbe, Məkeñ qandai küşti-i̇ei,
i̇ekeumizdi i̇eki jaqqa sūlatty ğoi» dep i̇er-azamattar əbden külsin. Mendegi
qaidağy küş, ondai qimyldy kütpegen özderi ğoi.
Şynynda da sol kez bir qimas dəuren i̇eken ğoi, jyl ötken, uaqyt ötken
saiyn i̇esiñe tüsedi. Səbeñniñ arqasynda tūstas aqyn-jazuşylardyñ
i̇erkesine ainalğan sol bir jyldar közden ketse de, kökirekte sairap tūr.
Əuezovten, qadirli Mūqañnan bastap syilap tūruşy i̇edi. Səken qandai i̇edi,
bet bitkenniñ sūluy, ol kisiniñ de aldynan ötip, ne jüzine tura qaramai,
«sizbiz» desip öttik. Qandai syrbaz, sūlu, şeşen i̇edi. Aqboz atyna minip
şyğa kelgende, baiağy sal-serilerden birde kem i̇emes, symbatty. Talai
dəmdes boldyq. Səbeñ sol kisiniñ üiinde tūryp, rabfakti bitirdi, əkemizdei
qabyldadyq. Syiladyq. Gülbahrammen syrlas, dos boldyq. Səbeñniñ
qasynda jatyr. Barğan saiyn tətti, sətti künder i̇eske tüsedi.
– Əşekei būiymdaryñyz köp bola tūra, qūlağyñyzdy tespegeniñiz qalai?
– Əkemniñ tilegi solai bolypty. Tört jasymda əkeden jetim qaldym.
Əkemniñ anasy Zeineptiñ tərbiesiniñ arqasynda adam qataryna qosyldyq
qoi. Jalğyzdyñ jalğyzy boldym ğoi, qaitsin, baryn auzyma tosyp, əkesiz,
anasyz degizbei, qatarymnan kem i̇etpei ösirdi. Sodan i̇eki-üş jasym bolar,
qūlağyma syrğa salaiyn dep, uqalap jūqartyp otyrğanyn körgen əkem:
– Apa, qaidağy pəleni qaidan şyğardyñ, balanyñ janyn auyrtyp, salmaiaq qoişy, sol syrğañdy, apa, tespeşi,– dep şyryldap qūia beripti. Əjem
jaryqtyq jalğyz balasynyñ sol tilegin bertin kele qūlağyma qūiyp
qoiğan boluy kerek, men de sol tilekti attap kete almadym, qarağym. Tipti
syrğa turaly, əşekei-būiym turaly oilai qalsam, əkemniñ beinesi
kölbeñdeidi de tūrady köz aldymda. İesimdi bilip kele jatqanda anam
tūrmysqa şyğyp ketti de, Zeineptiñ qūşağynda qala berdim...
Zeinep əjem kelbetti, ədemi, tau halqyna ūqsaityn qyr mūryndy, ūzyn
boily kelisti kisi i̇edi. Səbeñ keremet jaqsy kördi, özi de jetim ösken adam
ğoi, ananyñ meiirimine qanbai öskendiki me, qasymyzdan bir i̇eli qaldyrmai,
qaida köşsek te birge jürdi. «Şeşe, şeşe» dep bəiek bop jatatyn-dy.
1936 jyly qaitys bolğanda da öz qolymen jerledi, osy «Saiahattyñ»
ornynda zirat bolatyn, soğan qoiğan. Keiin sol zirattar būzylyp, ornyna
avtobeket salynatynyn i̇estigende, üige qatty küizelip keldi.
– Məriiäm, ana şeşeidiñ süiegin aluymyz kerek, zirat būzylady i̇eken, –
dedi.
– Oi-büi-au, oğan bere me i̇eken?–dedim men de i̇esim şyğyp.
Sodan gorkomğa baryp, rūqsat alyp, əlgi kisiniñ süiegin qazdyryp, arnaiy
adamdarmen birge qazirgi Raiymbek babamyzdyñ boiyna jatqyzdy. Keiin
əjemniñ basyna belgi qoidyryp, ülken sauapty is jasap i̇edi. Aiağym jürgen
kezge deiin Zeineptiñ basyna baryp qūran oqyp tūrdym, qazir qyzdarym
baryp tūrady. Sol kisiniñ aialy alaqanynyñ arqasynda, joqty-bardy
sezdirmei toqşylyqta ösirgeniniñ arqasynda Səbeñe qosylyp i̇edim, odan
jaman bolğam joq. Səbeñdi mağan, meni Səbeñe jolyqtyrğan tağdyryma
myñ san təube jasap otyramyn...
Məriiäm apaidyñ appaq jüzine bolar-bolmas diril paida boldy. Alqynbai
i̇eki sağattan astam söilep otyrğan ol kisini şarşatyp almaiyn degen
oimen, əñgime arasynda əzildesip te alamyz. Birneşe ret suretke tüsirip
aldyq. Sonda apai «tūra tūr, qarağym, bet-jüzimdi jöndep alaiyn, mende
qaibir kelbet qaldy deisiñ» degeni.
– Bet-jüz demekşi, ədemi qalpyñyzdy qalai saqtap qal dyñyz? Ūzaq
jasauğa astyñ da kömegi boluy kerek, əiel retinde süisinip daiyndaityn
asyñyz ne? – dep sūradyq.
– İei, ainalaiyn-ai, sūlulyqtyñ, körkemdiktiñ auyly alys qaldy ğoi. Sol
jastyq degenniñ özi sūlulyq degen i̇emes pe, jas kelgen saiyn qaidağy
saqtap qalu, əiteuir qyrtys-qyrtys bop otyrmaiyn deimin de, anda-sanda
betimdi əli de kütetinim bar. Būl i̇endi bir jağy özim üşin, sosyn
töñiregiñdegilerge qūbyjyqtai körinbeu üşin jasalatyn tirlik qoi.
– Əkemizben şetelderde köp boldyñyz, jas keziñizde qai i̇eldiñ būiauyn
qoldanuşy i̇ediñiz?
– Səbeñniñ arqasynda körmegen i̇el-jerim qalmady. Onda da betime ūnamdy,
terime ūqsas, üilesetin būiau ğana alatynmyn. Köbine qūrbylaryma
syilyqqa taratyp jiberemin de, əjemniñ üiretken baiağy özimniñ
ainalaiyn aq airanymnan artyğyn köre almauşy i̇edim. Şaşym qandai i̇edi,
sol şaş qoi Səbeñniñ közine tüsken. Qap-qalyñ, jibektei ūzyn būrymdy
qazir közge tüsire bermeisiñ. Şaşymdy da sol aqpen juyp, beti-qolymdy
da bir mezgil airanğa şylap, terimdi nərlendiru osy künge deiin qalmai
kele jatqan ədet. Al, i̇endi anda-mūnda bolmasa betime opa, i̇ernime būiau
jaqqan əiel i̇emespin. Bizdiñ kezimizde sudyñ da taza, auanyñ da taza kezi ğoi,
taza auamen seruendegendi janym qalaityn.
Süigen asymdy ğana uaqyt talğamai süisine pisirip, asyqpai-aptyqpai
jəimen babymen işkendi ūnattym. Əiel bolyp i̇et büldirip alğan kezim joq.
Jylqynyñ i̇etin keibireuler qap-qara qatyryp alady ğoi, men saqtağan i̇et
ünemi sol küiinde tūratyn. Soğymnan soğymğa deiin büldirmei saqtauşy
i̇edim. Jolğa köp şyğamyz. Səbeñniñ bir ədeti jolauşylap jürip syrttan
tamaq işpeuşi i̇edi. Sondyqtan qazy-qarta, jaljaiamdy moldau pisirip,
toñazytyp, tipti şaiğa qosatyn kilegeiimdi de birge ala jüretinmin.
İesimnen ketpeitin sondai jolsapardyñ biri Aziiäda teñiz üstinde
teplohodta Səbeñniñ 60 jyldyğyn toilağanymyz. Qūdai-au, üş jüzdei
adam bar ğoi deimin, sonda dastarqandy üiden əzirlep əketken aspen-aq
toltyryp, i̇eldiñ əbden riza bolğany bar.
Jaña aittym ğoi, armany joq Səbitimniñ, ony mağan, meni oğan
jolyqtyrğan tağdyrğa rizamyn. İeki jetim bop qosylyp i̇edik, Qūdaiğa
şükir östik-öndik. Bermedi i̇emes, Jaratqan iem tört ūl, i̇eki qyz berdi. Amal
joq, ūldarym da ketti. Nemere qyzym men üş qyzym bağyp-qağyp otyrğan
jai bar. Tağdyryma ökpem joq. Səbit körmegen jüzdi körsetkeli otyrğan,
būl ūzaq jas degen de Jaratqannyñ pendesine qiğan dəuleti i̇eken. Aiauly
Səbitim, altyn Səbitimnen osylai ajyrasqanym bolmasa, osy balalardyñ
aldynda qasyna barsam degen ğana tilek.
Əñgime auanyn tağy da özgertuge tura keldi. Jasy bolsa jüzge taiap,
jaqsyğa jaqsy jar bolğan, köpti de körgen, köp te jasağan anamyzdy biz de
köbine köñildi əñgimege tartyp otyrğanymyz da tüsinikti bolar.
– Məriiäm apai, osy qazaqtyñ batyr ūly Baukeñ Sizden qaimyğypty deidi,
ras pa?
Aq apamnyñ jüzine külki üiirilip sala berdi.
– İe, ol qaimyqqany i̇emes, syilağany ğoi. Baukeñ qandai i̇edi, kezdeisoq kisi
janyna jolai bermeitin sūsty, qatal köretin. Seri i̇edi özi. Qonaqqa barsaq
bizdiñ qasymyzğa jaiğasatyn-dy. Sonda ūnatpaityn kisi otyrsa, mūrty
jybyrlap, tynyşy ketetin. Sony baiqaimyn da, «Əi, tynyş otyr,
nemene jybyrlap kettiñ?» desem, «Məke, qoidym, qoidym» deidi. Öte
jaqsy syilastyqta boldyq. Birauyz artyq ne qarsy söilep körgen i̇emes.
«Qūdaidan qoryqpaimyn, Məriiämnan qorqamyn» deitin.
– Tek, Alla saqtai gör, aita körme, – deitinmin. Solai qarağym, syilasqan
syilylardyñ bəri ketti. Myqty densaulyq bolsa, jaqsylyqtyñ bərin
köredi i̇eken kisi, Alla tağalam densaulyq bersin dep tile.
– Siz öziñiz aitqandai, janyñyz qalağandai, Səbittei qazaqtyñ jary
bolyp tarihta qalasyz. Ol kisiniñ atynda köşe, mektep, muzei bar.
Kitaptary jañaryp şyğyp jatyr, artynda myna şaruasy qaldy-au
degendei būiymtaiyñyz joq pa?
– Aitar synym, ökpem de joq. Qanağat degendi öz basym öte jaqsy köretin
kisimin. Jasym bolsa kelip qaldy, uaqyt degen öz degenin jasaidy, boidan
küş-quat kete bastady, sonda osy jasqa kelip «mağan, mağan» dep
sūraityndai ne basyma kün tusyn?! Sūranşaqtyq, sūğanaqtyq tabiğatyma
jat nərse i̇edi, solai bop ömirden ötsem arman joq. Dañğaradai üiim bar,
ərine, Səbitimniñ oşağy. Jaqynda qala basşysynyñ tapsyrmasymen
orynbasary telefon şalyp, jağdaiymdy sūratypty. Riza bolyp qaldym.
Joqtyqty kördik, aş-jalañaş boldyq... bardy da, bailyqty da körgen,
toiğan adammyn. İel siiäqty būiymtai aitsam, osy i̇el azamattary qolymdy
qaqpas i̇edi, degenmen bes-on som üşin abyroiymdy töger jaiym joq. Alla
riza bolsyn, hal-jaiymdy sūrağandarğa menen dūğai səlem dersiñ. Aman
i̇eken, balapandarynyñ qamqorlyğymen Qūdai qalasa töbesi köringen jüzge
jetsem degen bir būiymtaiy bar i̇eken dersiñ, – dep i̇ezu tartyp qoidy apai.
– Səbeñ jaqsy kisilerdiñ şapağatyn köp kördi dediñiz, özi de talaiğa
jaqsylyqtyñ jaryğyn tüsirdi i̇emes pe?..
– Dūrys aitasyñ. Əsirese, alğaş üi bolyp qalyptasa bastağan şağymyzda
bizdiñ üige student jastar köp keletin. Dastarqanymdy i̇endi jinai
bastasam, tağy bireui kirip kele jatatyn. Bəiek bolyp dəm əzirlep,
şyğaryp saluğa əreñ ülgeretinmin. Olar kelgen kün biz üşin meiramnan
kem i̇emes tərizdi. Sol tūstağy studentter arasynda «qaryndaryñ aşsa
Səbeñdikine baryñdar, tamaqqa toiğyzyp, aqşasyn salyp beredi» degen
əzil bolsa da şyndyqqa ainalğan söz bar. Əsirese... bir küni osyndai
jastardy şyğaryp salyp, i̇endi tüski asqa keletin Səbeñe as daiyndap
jatqanmyn. İesiktiñ qoñyrauy qaita syñğyrlai jöneldi. Sağatqa qarasam,
əli i̇erte, Səbeñ i̇emes. Aşsam, qoltyğynda qystyryp alğan dəpteri bar bir
qara bala tūr.
– Səbit Mūqanovtyñ üii me? – dep sūraidy.
– İə, iə, kire ğoi, – dep işke i̇engizdim. Səbeñ keldi. Tanystyq. Ğabdolla
degen qarapaiym şaruanyñ balasy – Məlik i̇eken. Qazaq folklorynyñ
tūñğyş ökilderiniñ biregeii, ğalym. Keñester Odağynyñ Batyry Məlik
Ğabdullinmen osylai bastalğan tanystyq, keiin tuğan balamyzdai bolyp,
əkelibalalydai ğūmyr keştik.
Mümkin, Məlik ölmegende Səbeñ de ölmes pe i̇edi dep oilaimyn keide, kim
bilsin? Öitkeni, Məliktiñ qazasynan keiin i̇es jiiä almai qoidy Səbeñ.
Kündiz-tüni i̇egiletin-di. Qabyrğasy qaiysyp ketti, beli bügilip ketti. Ne
kerek, sodan keiin köp ūzamai, üş aidan soñ özi de ketti ğoi izinen. Artynan
i̇ergen inige, birge tumasa da tuğandai qabyldağan Məlikke degen, onyñ
jazğandaryna, atqarğan tirligine köñili ösip jüretin de, «əi, osy balanyñ
otbasyndağy köñil-küii dūrys bolsa, būdan da jaqsy dünieler jasar i̇ediau», – dep syrttai ökinip, jany aşyp otyratyn...
Talailarğa inabatty kelin, jaqsy jeñge, jetimderge közqarasy men qabağy
tüzu, asyldyñ synyğy Aq apam– Məriiämmen bolğan əñgime, tağy da
köñilsizdeu aiaqtaldy. Ömir bolğan soñ, onyñ üstine köppen syilas, tyğyz
aralas bolğan soñ, onsyz tirlik te bolmaitynyn ol kisi de, biz de amalsyz
moiyndağandaimyz. Qazaq ədebieti men mədenietiniñ auyr jügin süiregen
qazaqtyñ qaiyspas qara şalyna adal jar, balapandaryna meiirimdi ana
bolğan osynau Aq apammen əñgime şynymdy aitsam, öte əserli boldy.
Qağaz betine tüspegeni, tüsire almaityn keibir jaqtary qanşama... Mümkin
kezinde olar da aitylar...
Qoğamnyñ bügingi kelbeti, adamzattyñ bolaşağy jönindegi keremet
pəlsafağa toly oilary meni keremet tolğandyrdy. «Toqsan auyz sözdiñ
tobyqtai tüiinin» aitar bolsaq, betimen ketken boijetken men bozbalağa
ata-ananyñ salqynqandylyğy, tirşilik qamy dep aqşanyñ soñynda ketken
ata-analardyñ balağa böler uaqytyn köñil köteruge aiamauy, uaqtynda asyn
daiyndap, jatqyzyp-tūrğyzyp otyrğan ananyñ meiirimin tolyq sezinbegen
ūrpaqtyñ bolaşağyna alañdauy aqylman anamyzben bolğan əñgimede tys
qala almady. «Əiteuir, artynyñ qaiyryn bersin, osynşama bai qazaq
ədebieti, sony mañdai ter, sanaly oiymen jasağan əkelerdiñ i̇eñbegi qaitar
kez alys i̇emestigin, qazaqtyñ mai tamyzar maida qoñyr tili ölmese kerekti» degen ədemi sözimen ədemi əñgimemizdi aiaqtadyq.
«BŪL BOSAĞAĞA KELGENIME 74 JYL BOLDY», – DEİDI KÖKEN
ANAMYZ YSQAQBAİQYZY ÜMBETOVA
Almaty – Taşkent kürejolynan Ūzynağaş selosyna qarai
būrylğanymyzda, kün de Uiasyna qyzara börtip i̇enip bara jatty. Şyñyna
köz ilespeitin Alatau silemderin betke alyp biz mingen kölik Aqqainar
auylyna bettedi. Qalanyñ şuynan qaşyp demalatyn-aq jer i̇eken. Taudan
i̇esken qoñyr jel i̇eptep boidy alyp, denemiz səl-pəl toñazyğandai boldy.
Qarakestek auylynyñ tūsynan öte bergenimizde bir top səigülik mingen
auyl jigitteri qatarlasa şauyp ötti. Ainala tym-tyrys. Kökpeñbek. Talterektiñ basy ğana baiau terbelip ədemi bir əuenge i̇elitip tūrğandai.
Əlgindegi körinis köz aldymyzdan būl-būl ūşyp artta qala berdi.
– Əi, Daniiär, əlgi jerden jyldamdyqty basyñqyrap, aialdañqyrap ötpediñ
be, ədemi bir əlemdi lezde joğaltyp jiberdiñ-au...
Meniñ oiymdy köliktiñ aldyñğy qatarynda otyrğan Nūrlannyñ dausy
bölip-aq jibergeni.
– İə, qap-ai boldy bizdiñ de sözimiz.
Şirkin, tabiğattyñ keñdigi ğoi, i̇elimizdiñ qai tükpirine barsaq ta özindik
i̇erekşeligi, sūlulyğy köz tartady. Degenmen, Almaty oblysynyñ şyn
məninde Jer jənnaty i̇ekenin, sol bir tylsym sūlulyqty künde körip,
sezinip jürgenimizge iştei təubamyzdy aityp, ərkim öz oiymen bolyp
kettik bilem, ünsizdik ornady.
Janymdağy «İerke-Nūr» jurnalynyñ redaktory Farida hanym da tətti bir
sezim qūşağyna i̇engendei. Onyñ ne oilap, nendei mūñğa batyp ketkenin de
janymmen tüsinetindeimin. «Qairan, Aiekem, artta qalğandardy biraz
uaqyt mūñğa bölep kete bardyñ-au» dep oiladym men de keşe ğana jol
apatynan qaza bolğan osy basylymnyñ basşysy Aisūlu Sarbozqyzyn
tağy da i̇eske alyp. Anasynyñ soñynan bir i̇eli qalmai boijetse de jas
balaşa i̇erip jüretin köziniñ ağy men qarasy qyzy men küieubalasyn da
birge ala ketkeni janymyzdy jūmbaq bir əlemge süiregendei küi keşip biz
qaldyq.
Tağdyr ğoi...
İə, tağdyr-talaiy solai bolğany da, ana qūrsağynda jatqanda-aq
mañdaiymyzğa jazylğannan qaşyp qūtyla almaitynymyzğa tağy da köz
jetkizgendei, ömir bar jerde ölimniñ qatar jüretinine
moiynsūnğandaimyz.
Ananyñ qūrsağy demekşi, osy saparymyz jaily Faridadan i̇estigenimde,
iştei bir jaqsy yrymğa balap, quanğanym da ras. Qoğam jəne memleket
qairatkeri, özimiz syrttai tileules bolyp jüretin oblys basşysy Serik
ağatai Əbikenūlynyñ anasy jaily maqala jazyp beruimizdi ötinip, jolğa
şyqqan betimiz i̇edi.
Jeri, i̇eli üşin attan tüspei qyzmet i̇etip kele jatqan azamatty ömirge
əkelgen şüikedei kempir i̇esik aldynda bizdi i̇erkelei qarsy aldy.
– Qarañ qalğyr bügin küni boiy işim bürip auyryp, i̇eseñgirep otyrğanym,–
dedi közindegi közildiriginiñ üstinen bizge i̇eljirei qarap. Osy bir otyrysy
pəlenbai jyl būryn o düniege attanyp ketken bizdiñ de şüikedei
kempirimizdi i̇esimizge salğandai, jüregimiz jylyp sala berdik. Appaq
jaulyğyna malynyp otyrğan meiirimdi kempirdiñ qūşağyna bas qoiyp
ağyl-tegil jylağym kelgeni... Tūla-boiymyzğa tarap bara jatqan sağynyş
atty seldi sabyrğa şaqyryp, i̇eñkeiip baryp şeşemizdiñ mañdaiynan
süidik. Ol kisi de qūşağyna qysyp baryp i̇emirene süidi de, əlgi sözin
qaitalady.
– Apa, əkimniñ anasy bolğan soñ ba, joq əlde jasyñyzdan osyndai i̇erke
boldyñyz ba?– dep küldim mañdaiyna tüsken jaulyğyn jöndep jatyp.
– İe, joğa da, jasymnan osyndai «qağynğan» kempirmin,– dep balaşa küldi
de, ol kisi bizdi üige bastady.
– Apa, batyr da, aqyn da Anadan tuady. Qanşa qūrsaq köterdiñiz?
– Qarağym, Qūdaidyñ bergeni bolar, şalym on toğyz, men on alty jasta
bas qostyq. Qyryq jasyma deiin on tört perzent süidik. Üş ūlym
şalymmen birge ketip qaldy. Allağa şükir, qalğandaryna qanağat,
solardyñ amandyğyn tilep otyrğan jaiym bar. Solardan tarağan qyryq
şaqty nemerem bar, aldy qyryqqa kelip qaldy. Şöberelerim bar.
Osylardyñ aldynda tileuin tilep qaraiyp otyrmyn ğoi. Mynağan jaqsam
boldy, əiteuir,– dep qarsy otyrğan kelini Gülnərdi körsetip qoidy.
– Apa, keliniñiz jaqsy ma, joq keliniñizdiñ şaiy jaqsy ma?– dedik ol
kisiniñ əñgime yñğaiyna jyğylyp.
– Özi de, şaiy de jaqsy. Jalpy, i̇esteriñde bolsyn, ūldan göri kelinmen
dūrys bolğan jaqsy. Qūrsağyñnan şyqqan nemeñ i̇eşqaida ketpeidi, al
ürim-būtağyñdy ösirip otyrğan kelinniñ qabağy dūrys bolğany jaqsy
teginde. – Üşinşi ūlym Ğabitimniñ kelinşegi Gülnər osy, jiyrma bes
jyldan asyp barady, osynyñ qolyndamyn. Şükirşilik, 74 jyl boldy osy
bosağağa kelgenime, ystyq-suyğym ötken oşağym ğoi. Qai qyzğa, qai ūldyñ
üiine barsam da, osyğan, osy şañyraqqa asyğyp tūramyn. Qara şalymnan
qalğan qara şañyraqtyñ iesi Aianym bar. Atasynyñ kenjesi. İekeuiniñ
rūqsatymen şalymyz i̇ekeumizdiñ atymyzğa köşirip alğanbyz.
Əñgimege kelini Gülnər aralasty.
– Atam keremet sauatty, biık, iri kisi boldy. Balajan-tyn. Ūlymyz düniege
kelgende: «Qanşa ūl-qyz ömirge əkelsek te, birde-bireui meniñ atyma
jazylmapty-au, osy Aiandy özimniñ közim tirisinde öz atyma audaryp
alaiyn» – dep yqylasy audy. Qalai qarsy bolarsyñ, kelistik. Söitip,
basqa qaiyn əpke, qainağalarymnan joly ülken bolyp, osy əulettiñ
kenjesi sanalady. Mine, özi de keldi, – dedi i̇esik jaqqa qarap.
Şynynda da boi dese boi, türi-basy kelisken bozbala səlemdese i̇endi.
Aiandy ainalyp-tolğanyp otyrğan şeşemizge qaita būryldyq.
– Apa, bir balañyzdyñ qoğam, memleket qairatkeri i̇ekenin bilemiz.
Köpşilikpen, qara halyqpen jūmys isteu oñai şarua i̇emes, bireuge ūnasy,
bireuleri qyzmetine syn aityp jatyr. Ūlyñyzdy sondai sətterde qalai
qoldaisyz, qorğaisyz?
– Balama «Köp tileui köl» degen, qarağym, i̇eliñniñ, halqyñnyñ üddesinen
şyğa bil, taza bol , adal bol, asyp-taspa birqalypta bol, sonda ğana
jağasyñ,– dep ünemi qūlağyna qūiyp otyramyn. Baidyñ da, kedeidiñ de,
bastyqtyñ da, qarapaiym kisiniñ de keudesindegisi bir şybyn jan. Barar
jeri de bir. Tegi momyn, kisi aqysyna süzilmeitin, qanağatşyl. Töbesin
aman körgenime quanamyn. Aman bolsyn qaraqtarym. Balalaryma rizamyn,
birde bireui əbes qylyqtaryn körsetpeidi, teris minezden ada. Şylym
şekpeidi, işimdikke jandary qas. Serigim kişkentai kezinen i̇erekşe boldy.
Əskerden kelgende əjeptəuir boişañdau i̇edi, qyzmet degen de jandy jep
qūiady ğoi deimin, şögip ketti. İeşkimniñ ala jibin attama, mümkindigiñ
bolsa i̇elge ber dep tərbieledik. Keşegi Qyzylağaş oqiğasy tūsynda
balammen birge qaiğyryp, qabyrğam qaiysty. Tabiğattyñ tylsym minezi
jeterlik, apat aityp kelmeidi degen osy da. Qūdaiğa şükir, artynan
dūrystaldy ğoi. Qaşan da sabyrlylyq, qanağatşyldyq adam balasyn
qandai qiyndyqtan bolsa da alyp şyğady. Halyqqa sabyr bersin!
Şalym da aqyldy, sabyrly kisi boldy. İekeumiz 55 jyl birge tūrdyq.
Köpşil, balajan. Ol da, men de ata-anadan jalğyz boldyq. Ata-i̇enem tautasty aralap jürip, Qūdaidan sūrap alğan jalğyzy. Meniñ jalğyz
bauyrym bolyp i̇edi. Əkem marqūm: «Ūlym kökte jüredi, al jerde
qyzymnyñ balasyn bağyp biz otyramyz» dep armandap jürip, əskeri
ūşqyş bolypty da, 1944 jyly qaza bolyp ketti. Nūrman Tuğanbaev degen
qazaqtan şyqqan tūñğyş əskeri ūşqyş bolatyn. Artynda ūrpaq ta
qalmady, qairan bauyrym iz-tüssiz joğaldy. Balalarym jügrip jürip qai
qalada jerlengenin tapty-au, amal ne, jer qaşyq, syrtynan atyn atap
Qūran bağyştağanym bolmasa qolymnan ne keledi. Jalğyzdyq degen adam
balasynyñ basyna bermesin, ainalaiyndar, öte qiyn jağdai ğoi.
Sondyqtan bolar, osy br üreili sözden qoryqtyq pa, şalymyz i̇ekeumiz
baladan qaşpadyq. Öz töbesine baryp jatqanyna 15 jyl toldy. Ūrpağyna
bas-köz bolyp artynda men qaldym.
Şalym qyzmetker boldy. Sovhoz direktory, partiiä ūiymynyñ jetekşisi,
bas zootehnik boldy. Sözşeñ, əñgimeşil, zor adam bolatyn-dy. Tatu-tətti
ğūmyr keştik. Amandyq bolsa, biyl jeltoqsan aiynda 90-ğa tolamyn.
– Apa, öte jas körinesiz. Jaqsy jasaudyñ syry nede, tamaq talğap jeisiz
be?
– Ösken-öngen əuletpiz. Qyz ūzatyp, kelin tüsirgen degendei, jalpy adam
balasynyñ ainymaly minezin jaqtyrmaimyn. Kimge bolsa da birdei bolu
kerek, tört kelinim bar, qūdalarym da tekti azamattar.Küieu bala, kelin dep
bölmei, birdei yqylaspeiil tanytyp, köpşil bolsañ, Jaratqan da adamnyñ
peiiline beredi deidi ğoi. Artyq işken astyñ da sūrauy bar. Obalsauapty
bilgen de jön, tamaqty qalauymşa işemin, artyq i̇emes, ərine. Al, köp jasau
degeniñiz, bir Allanyñ qolyndağy tirlik, təubə, ūrpağym aman bolsyn. Osy
jasyma deiin bir adammen bet jyrtysyp, ūrysyp körgen kisi i̇emespin. İerazamattyñ da kirgen-şyqqanyn añdyp, qaida bardy, qaidan keldi degendi
bilmeppin. «İer-azamat tüzdiñ adamy» degen qağidany berik, biık ūstanğan
ūrpaqpyz ğoi.
– Tört kelin dep qaldyñyz, öziñiz tañdap, qūda tüsip alğan keliniñiz bar ma?
– Mūhittyñ əieli – Anardy balam əskerden kelerinde alty ai būryn üige
tüsirip aldym. «Apa, balañyz ūnatpasa qaitemiz» deidi, «əi, ədrem qalğyr,
menen asyp qaida barady» degem, jaman bolğan joq. Myna jağy
Andreevka, ar jağy Mahambetke deiin qūdalyqqa baryp keldim ğoi.
Seriktiñ kelinşegin de on alty jasynda tüsirgem, östi-öndi. Jekjat bolğan
jerlerim de ösken-öngen adamdar.
Bailyq i̇eşkimge serik bolğan i̇emes. Jer basyp tiri jürgenge i̇eşteñe
jetpeidi.
– Şalyñyzdyñ qūrdastary bar ma, kelip tūratyn şyğar?
– Balam əkesiniñ atynan meşit saldyrğan. Közi tirileri kelip bata jasap,
əñgime-düken qūryp tūrady. Odan artyq qoldan ne keler. Töbedei bolğan
törem betkeide ūrpağynyñ amandyğyn tilep, məñgilik ūiqyda. «Men de
kelermin, būiyrtqan bir küni» dep basyna barğan saiyn qaljyñdasam.
Ondai kezde Serikten bastap balalarym qorqyp ketedi. «Əli rūqsat joq
sizge» deidi zəreleri qalmai... Būiryq kelse, aldy-artyña qaramaitynyñdy
iştei sezinse de, qimaidy ğoi...
Appaq Ana səl-pəl mūñ basqandai ünsiz qaldy. Perzent teriniñ janyn
jaralap aitqan sözin salmaqtap otyrğany baiqalady. Ananyñ jüregindei
nəzik, Ananyñ mahabbatyndai taza, meiirimindei sezim joq şyğar būl pə
nide, qatygezdik pen qataldyqqa jol bermeitin, dünieni ədemi əuenimen
əldilep kele jatqan osyndai keiuana Analarymyzdyñ aramyzda aman
jürgeni qandai küş, quat beredi deseñizşi?!
Qazaq, ədette, ata tegine, qanyna qarap maqtansa da, ana qūrsağyn, ana
jatyryn da ünemi i̇eskerip otyrğan. Əsirese, tektilikti ana qūrsağynan
izdegen. Qazaqtyñ qanyna siñgen osyndai qağidağa süiener bolsaq, osynau
şüikedei ğana qazaqtyñ qara kempiriniñ qūrsağy, şyn məninde, altyn
i̇ekenin moiyndamauğa bolmas. Altyn asyqtai ūl-qyzdarynyñ aldy büginde
bir əulettiñ ğana i̇emes, bükil bir qazaq qoğamynyñ kədesine qyzmet i̇etip kele
jatsa, nege ğana ol ananyñ meiiriminen, mahabbatynan ainalmasqa?!
Ainalaiyn Əz-Ana, aq jaulyğyñ Alataudyñ appaq şyñdaryn i̇elestetip,
aldymyzda jüre ber degen perzenttik tilek jüregimizdi jaulap Almatyny
betke aldyq...
AQTOQTYDAN – BÜBIHANĞA DEİIN...
Birneşe kün jürip, Şolpan apaidyñ rūqsatyn aldym-au. Onda da
spektaklden keiin kezdesuge kelistik. «Otyz ūlyñ bolğanşa»
pesasyndağy saqau da i̇erke Bübihan-Şolpannyñ jurnalisterge qūiatyn
talaby da osy i̇eken – i̇eñ birinşi spektakldi körip, sahnadağy beinesimen
tanysu.
«Işten şyqqan şūbar jylan» demekşi, jan-təniñmen oryndaityn
beineñdi kez kelgen pende toqmeiilsip qabyldauy mümkin: jaqsy şyğardym
dep. Sondyqtan da öz köziñmen körgenge i̇eşteñe jetpeidi», – dedi ol kisi.
Spektakl de bitti. Mədina-Madonnany i̇eske alu keşinen keiingi köñilküiimiz, sahnadağy önerdiñ tağy bir keşinen azdap sergigendei. Kezdesu
i̇erteñge qaldy. Degenmen, əñgimemizdiñ taqyrybyn i̇esine salyp ülgerdik.
Aitylğan meken-jaiğa jetip, i̇esik aldynda i̇eptep dem alğandai səl kidirdim.
Jüregi qūrğyr dürs-dürs. İendi şe, qazaq önerindegi aty añyzğa ainalğan,
alğaş opera jəne balet teatrynyñ irge tasyn qalauşylardyñ biri de
biregeii Qūrmanbek Jandarbekovtiñ qara şañyrağynyñ bosağasynda
tūrsam. «Densaulyğy qūrğyr da bolmai jür» degen Şolpan apaidyñ dausy
qūlağyma tūryp aldy. Mümkin, bügin de səti tüspese şe, degen ürei de joq
i̇emes.
İesikti balasy aşty. Işki bölmeden «kire ber» degendi i̇estidim. Söitkenşe
qolynda bir buma qağazy bar özi de şyqty.
– Əñgimemiz qazaq əielderi jöninde bolsa degennen keiin, ūiqym bölinip,
qaidağy-jaidağy i̇eske tüskeni, – dedi ol kisi. Şarşap tūrsa da dausynan
reniş baiqalmaidy. – Ömirde de, önerde özim aralasqan, şyğarmaşylyq,
jeke otbasylyq qarym-qatynasta bolğan qyz-kelinşekter i̇eske tüskeni, –
dep bir qaiyrdy Şolpan apai.
– İə, əuelgi oiymyzda osy bolatyn. «Qaraközden» basqa ədebiettegi qyzkelinşekterdiñ bəriniñ obrazyn jasağan, bir ğana Mūhtar Əuezovtiñ 14
personajyn beinelegen, önerde özindik qoltañbasy bar Şolpan apaidy i̇eli,
teatr süier qauym onsyz da biledi. Aqylman ana, adal jar, büginde i̇elge
aitar özindik örnegi bar Jandarbekovany ANA, ƏİEL retindegi
oitolğanysyn bölisu i̇edi. Qūrmanbektei birtuar talant iesiniñ aiaulysy
bolğan kisiniñ körgeni men bilgeni, özi keiipker bop i̇engen analar
beinesindegi baiqağan-tüigeni – bizdi qyzyqtyrğan düniede de osy.
– Şynynda da «Qaraközden» basqa ədebiettegi qyzkelinşekterdiñ obrazyn
jasadym. Qaraközdi oinamağan sebebim de boldy. Özimniñ aktrisa retindegi
kötergen, kögergen beinem – Aqtoqtynyñ tağdyry, basynan ötkizgen azaby
men tozağy ūqsas tragediiälyq beine bolğandyqtan, auyrlau soğatyn boldy.
Özim de, Qūrekeñ de asa yntalana qoimadyq. Bir Mūhañnyñ özinen 14
beineni oinadym. Ol biri jaqsy uaqyt i̇edi ğoi. Jaqsy bolatyny – jas i̇edik.
Albyrt, taza i̇edik. Qazir zaman özgerdi. Adam da özgerdi. Körermen de,
qoiylatyn şyğarma da jañardy. Əsirese, soñğy alty-jeti jylda teatr
repertuary jañaşa sipat alyp, klassikalyq dünieler azaia bastap i̇edi. İendi
jaña basşylyq qaita qolğa alyp jatyr. Ədebiettiñ jañaryp, ösip otyruy
zañdylyq. Degenmen, klassikalyq şyğarmalardyñ orny tym bölek qoi.
Onda ūlttyq bolmys-bitim, būiauy qanyq tərbie-təlim jatady. Məselen,
körkem şyğarmalarda būryn qyzdyñ keñ mañdaiy, appaq bilegi,
sausaqtary, şiedei qypqyzyl i̇erni, jüris-tūrysyn suretteu arqyly
tərbieniñ qalyptasqan bir ürdisi qosa jüretin. Biz de, teatr sahnasyna
tūñğyş şyqqandar sol sūludy, aqyldy arulardy beineleu arqyly obrazğa
kiruge, solar siiäqty jürip-tūruğa ūmtylu arqyly boi tüzeitinbiz. Obrazğa
ğana i̇enip qoimai, solardyñ boiyndağy qasietterge boi üiretetinbiz. On
segiz jastağy kezim. İeliktep, üirenuge qūştar kez. Alğaş «Aqtoqtyny»
şyğararda tamaqqa təbetti tejep, dene bitimimizdi qalypta ūstau üşin,
sahnağa şyğar aldynda bir şiki jūmyrtqa, jarty suhari men bir stakan
jyly sudy işudi ədetke ainaldyrdym. Sondyqtan da Hadişa i̇ekeumiz
sahnada jiyrma jyldai jas qyzdardyñ rölin ūstap tūrdyq. Qyryqtan
asqanda ğana kelinşkterdi, i̇eluge jaqyndağanda əiel, analar beinesine auy
sa bastadyq. Bizdiñ kezimizdegi dramaturgter men qoiuşy rejisserler
ūlttyq bolmysty, sanany, ədet-ğūrypty jaqsy biletin-di. Sol kezdegi kezkelgen qoiylymda qyzdarymz i̇erkektermen qalai söileu kerek, i̇er-azamatar
aldynda özin qalai ūstau kerek i̇ekenin, baqyraiyp betke tike qaramai, biiäzy
boludy üiretetin birden-bir qūral bolğany tarihtan da belgili qūbylys.
Ərine, ər zamannyñ oqiğasy da ərqily.
– Siz sahnada tek qazaq əieli ğana i̇emes, batystyñ, onyñ işinde orys
jazuşylarynyñ da şyğarmalaryn somdap jürsiz. Sahnadağy əielderdiñ
boiyndağy aiyrmaşylyq turaly aita ketseñiz?
– Ərine, aiyrmaşylyq bolady. Batystyñ, mysaly, Şekspirdiñ, orys
klassikteri – Çehovtyñ, Gogoldiñ, Griboedovtyñ, Ostrovskiidiñ
keiipkerleri – qazaq əielderine müldem ūqsamaidy. Olarda i̇erkindik basym,
özderin i̇erlermen teñ dərejede ūstauda öte i̇erkin.
– Ondai i̇erkindik qazaq qyzdary bizde de bolğan. Biraq ol i̇erkindikti olardyñ
basyna tüsken tağdyr auyrtpalyğy əkelgen. İağni, sol qoğamdağy salmaq
məjbür i̇etedi. «Aqan seridegi» jany nəzik, biiäzy Aqtoqtylar keiin Haziret
Aqandy i̇elden quyp, süimegen Jarmūhanğa küieuge beremiz dep şeşkende,
Aqtoqty aşynğannan Haziretke qarsy şyğyp, öz tağdyry üşin aşyq
küresedi. Batyldanady. Boidağy Uiatty kenegen aşu-yzağa jeñdiredi.
Janyna batsa, aryna kir keltirer jağdaida öz ary, təni, jeke basy üşin bel
buğan qairatty qyzdar, ərine barşylyq. Biraq, soğan jetkenge deiingi
jağdai əbden şarşatyp, qaljyratyp, baryp jeñiske jetkeni ülken
aqyldyqpen qosa tözimdilikti de paş i̇etedi. Bərine birdei būqpantailamai,
öz basyna tüsken tağdyr təlkeginen şyğatyn da jol taba bilgen.
– Sahnada bir-birine qarama-qaişy rölder boldy ma?
– Boldy. Qaltai Mūhamedjanovtyñ «Jat i̇elindegi» İevabroer degen nemis
əielin aituğa bolady. Sondai-aq «Böltirik börik astynda» Marfūğa sol
kezdegi jañaşa kiınetin, orysşaqazaqşa söileitin, ömirge degen közqarasy
jeñildeu, jüristūrysy da būrynğylarğa ūqsamaityn, tağdyry da bölek
qyz. Mūhamedjanov şyğarmalarynda jalpy, tragediiä men satira qatar
örilgen. Birinen oiyndağysyn bükpesiz aşyq aita alatyn, nemis əieline tən
ötkirlik baiqalsa, birinen bolmysyn i̇erkelik arqyly jetkizetin i̇erkindik
körinedi. Al Gogoldiñ «Revizoryndağy» Anna Andreevna da minezdi i̇erkin
əiel. Qalany basqaratyn küieuine sengen, molşylyqty süietin, özinşe
tolğan, toiğan əiel. Būl da men somdağan keiipkerlerime qarama-qaişy
obrazdardyñ biri. Sahnadağy jüris-tūrysy, söileui məneri bölek, ömirge
közqarastary ərtürli əielder būlar.
– Önerdegi i̇emes, ömirdegi qūrbylaryñyzğa būrylsaq...
Əielderdiñ önerdegi tağdyrynan göri, özim biraz aralasqan qazaqtyñ
mañdaialdy qyzmetker əielderi turaly aitaiyn. Köbi o dünielik bop ketti.
Səbirany, Rahiiäny, Rauşandy, keşegi qimas qūrby, önerge birge kelgen
Bikenderdiñ orny ərine bölek. Solardyñ, solar siiäqty alyp öner
adamdarynyñ arqasynda, mümkin biz, qatarğa qosylğan şyğarmyz. Adam
anasyn, sosyn ūstazyn ūmytpau kerek. Jaqsylyq jasağan adamdy ūmytpau
kerek. Jastyñ ūlğaiuyna bailanysty bolar, keide auruhanağa jiı jatatyn
kezder bolady. Sondai bir kezde qazaqtyñ mañdaiyna bitken ğalym
qyzdarynyñ biri ğalym, akademik, professor Ləilə Bazanovamen bir
palatağa tüsip qaldym. Kez-kelgen syrqattyñ janğa batatyny şyndyq.
Degenmen, i̇emdeuşi dərigermen birge bölmelesterdiñ yqylasy da şipa
ondaida. İekeumiz mədeniet, öner, teatr haqynda pikirlestik. Auruhanada
kezdesuimizdi yñğaisyz qabyldasaq ta, iştei i̇ekeumiz de quandyq.
Şolpan-au, i̇ekeumiz de tezirek jazylatyn boldyq. Bilemin ğoi seni, bilemin.
Sonau Aqtoqtyñnan keşegi «Şyğystağy bir beibaq» degen japon pesasyn
jaqsy şyğardyñ ğoi, – dep riza bop qaldy.
Qazaq əielderiniñ işindegi ğylymğa, memlekettik qyzmetşilerdiñ biri de
biregeii Ləilə hanymmen tanystyq osylai bastalğan i̇edi. Tek qyzmet i̇emes,
tūrmysta da aiauly ana i̇ekenin ūl-qyzdarynyñ boiynan körip men de ol
kisini jyly qabyldadym. İnteligentsiiänyñ teatrğa öte az keletin kezi,
Ləiləniñ boiynan baiqağanym: öner taqyrybyndağy sauatty əñgimeleri,
klassikalyq şyğarmalar töñiregindegi aşyq pikiri qyzyqtyrdy. «Aqan
seri-Aqtoqty», «Qozy-KörpeşBaian sūlu» «Qobylandy», «İeñlik-Kebekti»
birneşe qaitara körgenin aitty. Əsirese, «Şyğystağy bir beibaqtağy» on
jasar qyzdyñ alpysqa deiingi ömirin beineleuim qatty əser i̇etkenin süisine
aitty. «Bükil bir ğūmyr ğoi būl» dedi tamsanyp. Meni ğana i̇emes, Qalibek,
Serke, İelubai, Şəkeñdi, Səbira men Rahiiäny, Hadişa men Habibalardy
auzynan tastamai, ünemi aityp otyratyn.
Baljan Böltirikova da ziiäly ortadan şyqqan qazaq qyzdarynyñ biri.
Sovminniñ mədeniet jönindegi orynbasary bolğandyqtan, əñgimemiz tipti
jarasymdy i̇edi. Köbine opera, balet töñireginde syr qozğaimyz. Zañ
boiynşa, Stanislavskiidiñ zañy boiynşa, artist zalğa, körermenge
qaramauy kerek. Degenmen, zaldyñ birinşi qatarynan men Baljandy jiı
köretinmin. Qazaqi bolmysqa jaqyn taza oinaidy dep ol da joğaryda
attary atalğandardy ünemi aitatyn. Bizdiñ Qūrekeñ ol kezde opera jəne
balet teatrynyñ körkemdik jetekşisi i̇edi. Ol kisi qoiğan «Birjan-Sara»,
«Qyz-Jibek» Stalindik syilyqtyñ laureaty bolğanyn, oğan Qūrekeñniñ
i̇eñbegi siñgenin aityp ötti. Arasynda əzildep qūiamyz.
– Şolpan, Qūrekeñe neşe jasyñda tūrmysqa şyqtyñ, – dep sūrady birde.
– On segizimde, – dedim.
Oi-būi, jiyrma jas ülken i̇eken ğoi, – dedi külip.
Bilmeimin. Qap-qara qoiu şaşty artqa qaiyrğan, moinynda köbelek
galstuk, qara kostium, aiaqta laktalğan qara tufli. Asa taiağy tyq-tyq dep
kelip jürip, əiteuir qolyna tüsirdi ğoi dep qūiamyn. İekeumiz külemiz.
Zəure Omarova – teatrdağy kəsipodaq ūiymyn basqarğan kezimde, qyzmet
babymen tanysyp, ūzaq syilastyqqa ūlasqan tağy bir aiauly jan. Üidiñ qat
kezi. Demaluğa joldamanyñ tapşy kezi. Zəure ol kezde halyqty əleumettik
qorğau ministrliginde isteitin. Meni körgennen: – İə, Şolpan, tağy ne
sūrap keldiñ deidi amandyqtan soñ. Şaruamdy aita jönelemin. Kelse
qolynan, kelmese kimge, qaida baru kerek i̇ekenin aitady. Osy küngi Lenin
dañğylynyñ boiyndağy artister tūratyn üi sol kezde Zəureniñ
siltemesimen baryp, Baljannyñ arqasynda jetken olja.
Ləila Ğalymjanova da şyğarmaşylyq bailanys jasau arqyly tanysqan
qazaqtyñ oqymysty, qairatker qyzdarynyñ biri. Kinostudiiänyñ
predsedateli bolyp tūrğan kezinde köptegen aqyl-keñesin tyñdadyq. Sol
jolmen jürdik te. Ol kisimen ər əñgimeden keiin mağan «osy öner turaly
Toqpanov köp bile me, əlde Ğalymjanova köp bile me i̇eken» degen oi
keletindi. Öte bilgir, şeşen əiel. Ərbir qoiylymdağy keiipkerden bastap,
oinağan akterlerge bağa berip qana qoimai, syn pikirlerin ortağa salyp
otyratyn. Ydyrysty, Nūrmahandy köp aityp, i̇erekşe bağalaityn.
Keiinnen Mədeniet ministri boldy. Önerge tereñ tüsinetin, özin öte
qarapaiym ūstaityn aqylman, ūltjandy, önerjandy basşy kerek i̇ekenine
köz jetkizgen jyldar i̇edi ol.
Ğaziza Jūbanova – meniñ önerdegi ülken ūstazym siiäqty. Asqar Toqpanov
pen Rəbiğa Qalabaeva degen professor apaiymyz konservatoriiäda sabaq
beruge şaqyryp bolğan soñ, kömekşi boluğa kelistim. İeki jyl üirenip,
üşinşi jyly jeke klass alğanmyn. Birinşi jyly – Asanəliler, i̇ekinşi
jyly – Torğyndardy Asekeñe assistent bop jürip şyğardyq. Sodan bir
küni Ğaziza Ahmetqyzy:
– Əi, Şolpan, seniñ joğary bilimiñ joq i̇eken ğoi. Mūnyñ bolmaidy.
Studentterdi jinap üiretkenşe, öziñdi-öziñ qinaityn uaqyt jetti. Oqy,
syrttai bolsa da oqy, – dedi. Konservatoriiädağy tanylyp qalğan ərtisūstazdardy ataqsyilyqqa ūsynatyn kezde, meniñ qağazdarymdy körgen ğoi.
Söitip, özim alğaş klass alğan jyly, rektorymnyñ aitqany bar,
Qūrekeñmen aqyldasyp, syrttai ūlttyq bölimge tüstim. Oilamağan jerden
janaşyr basşy, aqylşy dos tapqandai i̇esim şyğyp jürip, tört jyldyñ
qalai ötkenin de bilmei qaldym. Özimmen qatar bitirgen klasymdağy 18
studentimdi i̇ertip, tūñğyş Taldyqorğan oblystyq teatryn aşyp i̇edik.
Biken Rimova atyndağy sol teatrda Almahandar əli sahnada jür. Sonda
deimin-au Ğazizanyñ basşy retindegi adaldyğy, aqyldylyğy i̇esime tüsse,
işim jylidy.
Şabal Beisekova – önerde de, ömirde de jaqyn bolğan qūrbym, syrlasym
i̇edi. On segiz jasymyzda önerge qatar keldik. Körşi tūrdyq. Jastyqtyñ
qyzyğy, önerdiñ qyzuyn qatar jürip sezindik. Ol operada, men akemteatrda
sahnanyñ ystyq-suyğyn tattyq. Onyñ dausy i̇erekşe bolatyn. Öte ədemi
dauys, Şabaldyñ dausyn qazirgi Nūrjamaldyñ dausyna ūqsatyp, keide
keremet küi keşemin. Halqymyzdyñ önerine i̇eñbek siñirgen azamat Kəukenge
jaqsy jar, qyzdaryna aiauly ana bola bilgen. Əiel, Ana retindegi təlimtərbiesine Qəukenniñ quyrşaqtai taza jüretini kuə. Qyzdary əkelerin
aialap-aq otyr. Osynyñ bəri ananyñ aq sütimen tarağan, üirengen önege
i̇emes dep kim aitar?!
Qūrekeñ ketip qalğan qiyn kezderde de janyma jeleu bolğan, balalaryma
əkesi ketse de, közkörgen qimas jan bolğan syilastyğymyz əli de üzile
qoiğan joq. Qūrekeñ öte jaqsy köruşi i̇edi. Əsirese, Küləş «kişkentaiym»
dep i̇erkeletetindi. Qaratory, orta boily süikimdi Şabal-Jibek tyñdauşy
jüreginde məñgi qalğan beine ğoi. Meniñ bir ökinişim – Şabaldy soñğy
saparğa şyğaratyn sətte, ömirdegi qimas janmen qoştasu auyrlyğynan
jürek syzdap, jedel jərdemmen auruhanağa tüsip qaldym.
Şolpan apai jürek tüsin bir sipap ötti de, tereñ kürsindi. Özinen ğöri
joğarydağy jaqsylardy köbirek söz i̇etip otyryp, keştiñ qalai batqanyn
bilmei qalyppyz.
– Ömirimdegi, şyğarmaşylyq ğūmyrymdağy qimas ta aiauly jandardy tağy
bir i̇eske alyp, əsirese, jastyq şaqqa saiahat jasağandai jeñildep qaldym.
Tipti auyryp jürgenim de ūmytylğandai. Raqmet, ainalaiyn, – dedi
jüzinen rizaşylyq baiqatqan Şolpan apai şyğaryp salyp tūryp.
KSRO halyq artisi, Qazaqstan Memlekettik syilyğynyñ laureaty,
professor, büginde seksenge kelip, onyñ baqandai alpys i̇eki jylyn önerge
jūmsağan, əli de teatr şymyldyğynan şyqpai, hal-qadirinşe halyqqa
qyzmet i̇etip kele jatqan körkem tūlğanyñ auzynan şyqqan sözge biz de məz
bolystyq.
Almatynyñ, əsem Almatynyñ əsem köşeleriniñ – önerdegi alpauyttardyñ
biri Tölebaev köşesiniñ boiymen jaiau tartyp kelemiz. Dala köktemniñ
künindei jyp-jyly. Şolpan apaimen bolğan əñgime de jyp-jyly
qalpynda kökiregimizde kümbirlep jatyr. Sahnadağy, qasietti
akemteatrynyñ sahnasyndağy dausy men otbasyndağy meiirimdi ünin oişa
salystyramyz. Mūñdy Aqtoqtydan bastalğan dumandy öner jarysy saqau
da i̇erke Bübihanğa («Otyz ūlyñ bolğanşa») deiingi əielder beinesi köz
aldymyzda kölbeñdeidi. Kün jyp-jyly...
HABİBA İeLEBEKOVA
Kez-kelgen nərsege qanağatşyl köñilmen, bar yntayqylasymen beiim
keletin qarapaiym halqymyzdyñ köneköz qariiälaryna qarap təubağa
kelesiñ! Būryndary tau halyqtary ğana ūzaq jasaidy degen qalyptasqan
ūğymğa bizdiñ halyqtyñ da i̇eptep i̇enui birtürli qanymyzdy tasytyp, boiğa
quanyş syilasa, oiğa da jeteleitini anyq. Seksen men jüzdiñ arasyndağy
talai analarymyzben dəmdes bolyp jürip, solardyñ boiyndağy qazaqi
ədet-ğūrypty, i̇er-azamatyna degen şeksiz qūrmet pen balalaryna degen
möldir mahabbat tañdandyryp, mümkin Alla tağalanyñ ūzaq ğūmyr
syilauy da osy bir adaldyqtyñ, tazalyqtyñ jemisi şyğar degen oiğa
jetelegeni de ras.
Öner men ömirdi, tirşiliktiñ san jetpeitin qily qiyndyğyna moiymai,
i̇er-azamatymen birdei tarih betterinde qalyp bara jatqan osyndai aiauly
analarymyzdyñ biri – Habiba apaiğa qarap otyryp, bir ədemi oidyñ
jeteginde ketkenimdi nesine jasyraiyn.
Habiba İeLEBEKOVA! İə, qazaqtyñ birtuar jeztañdai ənşi Jüsipbek
İelebekovke adal jar bolğan, balapandaryna meiirimdi ana bolğan osynau
keiuananyñ jüzine qarap otyryp, ötken ömirdiñ, azdy-köpti sahnalağan
beineleriniñ appaq jüzine salyp ketken qym-qiğaş izderine qyzyğyp
qaraisyñ.
Qai qazaqtyñ əieli i̇eriniñ aldyna tüsip qyzmet quyp ne bolmasa ataqdañqqa qyzyqqan? J-oq, meili ol keremet daryndy, i̇elden asqan qabiletti
bolsyn, biraq otbasy, oşaq qasynda bərinen de i̇eriniñ, ūrpağynyñ aldynda
qarapaiym ğana meiirimdi ana i̇ekenin i̇esten şyğaruşy ma i̇edi?! Tanymal
aktrisanyñ əñgimesinen de osyny ūqtyq, añğardyq... Öner, teatr jaily
i̇emes, osy uaqytqa deiin ömirden körgeni, tūrmysqa jaqynyraq, tirşilikten
alystap ketpeitindei aşyq-jarqyn əñgimege qarai bet būrğandy təuir
körgen siiäqtymyz...
– Teatr sahnasynda – 73 jyl! Al Mūhtar Əuezov teatryna – 80, sonda osy
öner şañyrağynyñ tarihy meniñ tarihym desem artyq ketpeitin
siiäqtymyn. Olai deuge, mümkin haqym da joq, öitkeni meniñ aldymda da
qandai marqasqalar bolğan, halyqqa qyzmet i̇etken, sosyn... tağdyrdyñ
jazuymen ömirden ötken. Jalpy, men Jaratqannan keiin əruaqtarğa qatty
tabynatyn janmyn. “Öli riza bolmai tiri baiymaidy”. Onyñ üstine men
olardyñ közin kördim. Körip qana qoiğam joq, i̇etene aralastym. Mūhañ
(Əuezov), Ğabeñder, Şəken, Qallekilermen pikirles, syrlas boldyq. Mine,
önerdiñ küşi, önerdiñ qūdireti osy! Annan-mynnan şarq ūryp izdeitin
baqyt degenniñ özi de men üşin osy. Bireuge baqyt, bəlkim, qyzmet, baqdəulet bolar. Meniñ baqytym– önerde ülken töñkeris jasamasam da,
sahnada jürgen kezderim, sol qazaq önerin jer-kökke syiğyzbai, alasūra
jankeşti ğūmyr keşken, qazaqtyñ önerin bi bola ma, ən men küii bola ma,
kökirekterine syiğyza almai ömirden ketken keşegi Serağañdardyñ
tabanynyñ izi qalğan sahnada jürgenimniñ özi men üşin keremet ataq, baq.
Serağañ demekşi, osy teatrdyñ maitalmany, qara nary Serke
Qojamqūlovty oiğa alğan saiyn bir keleñsiz oqiğa i̇esime tüse beredi.
Serağañnyñ 110 jyldyğyna orai qyzdary kelip teatr basşylarymen
aqyldassa kerek, “teatrdyñ 80 jyldyğymen qosa atap ötemiz” degen
jauappen qaitady. Biraq toi kezinde auyzğa da alynbady, atausyz qaldy...
Marqūm Şolpan Qūrmanbektiñ 100 jyldyğyna alañdap ömirden ötti.
Oñtüstik öñiri Şymkent qalasynda əjeptəuir atalyp ötti-aq. Astana
qalasynda ötip jatqan jiynğa i̇eki qyzy da şaqyrylyp barypty-aq, biraq
sahnağajas bala jetektegen bir əiel men nemere bolyp keletin oñtüstikte
bir ərtis bar i̇edi sol, tağy bir jigit şyğypty. “Qūrmanbektiñ i̇et
jaqyndary” degen ğoi, al kindiginen tarağan i̇eki qyzy dalada qalsa kerek!..
Nemere dep otyrğandary jalğyz ūly Bolattyñ özbek qyzynan tuğan
balasy, oryndy şyğar...
Men mūny nege aityp otyrmyn, qazaq öneri dep, i̇eşqandai bilimsiz, tabiği
darynmen bolaşaqqa jetkizgen, öltirip-öşirip almai ūrpağyna amanat i̇etip
tapsyryp ketken sol şaldardyñ ūrpağyn bireu bilse, bireu tanymaidy da.
Biz siiäqty, men siiäqty közkörgender ketse, tipti ūmytylady ğoi... Osyndai
ədiletsizdikterdi körip jüregim qan jylap qalatyn sətter de bolady.
Bizde bar-joğy 7 şal, sol qasietti jeti sanynyñ qadirqasietin əli de bile
almai kelemiz-au, ədemi əsem qalamyzdan solarğa bir mūrajai būiyrmadyau dep oilaimyn jatyp alyp.
Habiba apaidyñ janaryna kelip qalğan jasty körip, biz de ünsiz qaldyq.
Jüris-tūrysyna, əñgimesine qarap toqsannan asqan deuge qimasaq ta, köñil
auanyn köñildi oqiğalarğa būrmaq oimen, jas kezinde, Jüsekeñmen alğaş
jüzdesken şağy turaly sūrauğa tura keldi.
Aktrisa i̇emes pe, ol kisi de lezde köñildenip sala berdi.
Bolsa gülsiz, Būlbūl ünsiz
Ünsiz būlbūl jəi bir qūs, Ünsiz ömir.
Söngen kömir
Ünsiz jürek bos quys...
Mağjan aqyn osylai demei me, aqynnyñ būlbūl qūsy sairauy üşin gül
boluy, ədemi nuly toğaiy boluy kerek. Ondai ədemilik, sūlulyq bolmasa
qūsyñyz sairamaidy. Sosyn Əbdilda aqynnyñ:
Kelşi, səulem bir bolaiyq,
İegiz güldei yrğalaiyq.
Qos jūldyzdai bir janaiyq,
Birge ūşaiyq qanat jaiyp...
Ötsin jyldar, meili ötsin,
Bir qartaiar mezgil jetsin,
Tek jürekten ot ketpesin,
Mahabbatyn kemitpesin,– degeni siiäqty, i̇eger mahabbatyñ taza bolsa,
biriñdi-biriñ şyn süiip, şyn qūrmetteseñ adamnyñ jolyndağy
qiynşylyqtar tük te i̇emes. Artyñda taza mahabbat tūr seniñ. Bailyqqa da
pendeñiz solai qarasa, bailyq degen süiispenşiliktiñ qasynda ne təiiri?!
Bir-biriñdi şeksiz süiü, ūnatu adam janyn, tənin ğana rahatqa bölemei,
ğūmyryn məndi-səndi i̇etedi. Jeke bastyñ ləzzatyn, quanyşyn oilau
jaqsylyqqa aparmaityn jol. Adam bir otbasy bolğannan keiin
joldasyñnyñ jaiyn sen oilap, seniñ jaiyñdy ol oilauy kerek! Jai
oilap qana qoimai taza mahabbatpen oilau, janaşyrlyq közben qarau
qajet. Sondyqtan şyğar, əkeñ i̇ekeumiz bala tərbiesine de, üi şaruasynda
da bəlendei qiyndyq körgen joqpyz.
– Jüsekeñ keremet ənşi, symbatty kisi boldy, qyzğanğan tūstaryñyz
boldy ma?
– Ondai nərseler, ərine, bolmady i̇emes, boldy ğoi. Biraq qūpiiä bolyp qala
bergeni dūrys şyğar. Bəribir ol meniki, men soniki bolyp ömirden ötip
baramyz, jürekte jatqan syr sol üñgirinde jata bergeni de dūrys şyğar.
Sen i̇eriñniñ jolynda ğūmyryñdy sarp i̇etip, sonyñ qas-qabağyna qarap,
ölerdei jaqsy körip, odan basqa jer betinde i̇erkek joqtai alañdamai ömir
sürseñ, ol da dəl solai boluy kerek. İeriñ ondai bolmasa, əielge odan ötken
auyrlyq, tipti baqytsyzdyq joq.
... Tek jürekten ot ketpesin,
Mahabbatyn kemitpesin,– dep Əbekeñ aitpaqşy, mahabbat adaldyğy,
tazalyğy, i̇erli-zaiyptynyñ yntyzar-yqylasy birdei bolğanda ğana ol
otbasy baqytty. Al əiel, tipti, baqytty!
İer-azamattar köbine körseqyzar, şydamsyz halyq. Al, əielder ondaida
şydamdy keledi. Tūrmystağy qiyndyq bolsyn, tipti Uiat ta bolsa aitaiyq,
tösek məselesi bolsyn əielder ( bəri dep aituğa bolmas) biraq köpşiligi
şydamdy, tözimdilik tanytady. Biz, əielder i̇erimizdiñ abyroiyn, onyñ
janynyñ auyrmauyn, janyna jara salmaudy oilap otyramyz. Al, i̇erazamattar ol jağyna köbine köz jūmyp qaraidy. Sol siiäqty, Jüsekeñ
i̇ekeumiz de qoltyqtasyp barğan talai toi-domalaqta: “nege əielimen keldi
i̇ekendi” közderimen ūqtyrğan sylañ kelinşekter kezdespedi i̇emes, kezdesti.
Özara kübir-kübir... jaltaq-jaltaq i̇etip közderimen işip-jep, reti kelse
əzil-qaljyñmen tüirep ötken keşter boldy-au! Dombyrasynyñ ükisi
ülbirep,keñirdekten şyqqan ədemi əuenmen birge terbelip otyrğan sətteri
talailardyñ közquanyşyna, al men közqūrtyna ainalğanymyzdy keiinnen
bilip jürmiz ğoi. Ol kezde jaspyz, anandai jezkömei ənşiniñ jarymyz,
balalarynyñ anasymyz... tipti qyzğanudy da bilmeppiz ğoi.
– Degenmen, qazaq əielderi ūstamdy, sabyrly keledi i̇emes pe?..
– Ol jağy tağy bar, osy ömirimde az körgenim, az tüigenim joq. Onyñ
üstine, i̇eki birdei öner adamy bir oşaqtyñ basynda, bir şañyraqtyñ
astynda ğūmyr keşse, tipti oñai dünie i̇emes. ...Əieliñ seni süise, Sen de
ony süi...
Mūndai tazalyq, süiispenşilik i̇erdiñ i̇erinde ğana bolady. Al, özin-özi
i̇erkeginiñ jolynda qūrban i̇etuge daiyn əielder bolğan, bar. Mysaly,
Ğabeñniñ Husnii qalai süidi, qalai jağdaiyn jasady, jas balaşa
məpeledi, solai ömirden ötti. Özin-özi ūmytyp, sonyñ oilağany oñynan
bolsa i̇eken dep ömirden ozdy... Sol siiäqty Kəukenniñ Şabaly, Asanəliniñ
Mairasy da sondai aqyldy, sabyrly, öz azamatyn öz ğūmyrynan biik
körgen, körip qana qoimai ony Jaratqannyñ aldynda dəleldep ketken
jarlar...
Oi, nesin aitasyñ, qarağym, ne bir keremet kezder ötti ğoi bastan, öner
adamy sonysymen de baqytty, sonysymen de qymbat, sonysymen de
i̇erekşe! Toqsannyñ i̇ekeuindemin, osy ğūmyrymda talai quanyştardyñ,
öner quanyşynyñ, sol sahnağa degen kəusar mahabbattardyñ kuəsi boldym.
Birdi aityp birge ketip jatsam aiyp i̇etpe, bügin özi keremet tolqyp
otyrmyn. Köpten beri dəl osylai aşylyp söilemep i̇edim, sen meni bir
tolqytyp, bir küldirip, bir jylatyp otyrsyñ...
Habiba apai appaq aq jibek oramalymen közin əlsiz dirildegen
sausaqtarynyñ ūşymen sürtip qoidy.
– Jaqynda “Ən qanatynda” degen i̇erterekte tüsken kinofilmdi kördim.
Sonda Maira bolyp – Torğyn, İsany – Ənuar Moldabekov oinapty. Būryn
da körgem, biraq dəl osy jolğydai qabyldai almappyn. Oipyrmai,
Ənuardai ənşi joq i̇eken-au, közi qandai, ot-au, ot! Köziniñ janarynda
filmniñ tarihy, neni aitqysy kelgeni, bəri-bəri ... Sairap tūr-au, sairap
tūr. Ne degen qabilet, ne degen talant! Ənuardai süikimdi, talantty ərtis
joq şyğar.
Keşegi əke-analarynyñ izinen i̇ergen, boiyndağy baryn halqyna sarp i̇etip
bere almağan şeksiz talant iesi osyndai jas ərtister de ketti-au
aramyzdan! Tağdyrdyñ jazuy solai, biraq Alla tağala qanşa ğūmyr berse
sonyñ bərin halyqtyñ igiligine, önerine janyn sala i̇eñbek i̇etken Ənuardai
azamattar az i̇emes... Qartaiğan saiyn köz jasyñ daiyn tūrady i̇eken,
köñilşek bolyp baramyn. Qimaisyñ!
Qimaityn sətter köp...
Habiba apaimen əñgime ər salada örbigenimen, sahnağa ainalyp soqpasqa
tağy bolmaidy. Köbine ana obrazyn somdağan aktrisağa qandai armany
baryn sūradyq.
– Arman degende, Jüsekeñniñ artynda qalğan Dariğasy, Ahan, Birjan,
İestailardyñ əuletinen jalğyz i̇erkek kindik Şəkenim ösip keledi. Bilimdi
azamat, bildei qyzmetker, sol jalğyz bolmasa i̇eken, ürim-būtağy köp bolsa
i̇eken dep tileimin. Bir barğanymda jūmys üsteliniñ üstinen “Qazaq
halqynyñ 100 şeşeni” degen kitapty közim şalyp, iştei keremet
quandym. Nemere qyzdarym, Qūdaiğa şükir barşylyq, biraq osy bir
jūdyryqtai jürektiñ orny tipti bölek bolyp tūr. Sonyñ üilengeni,
übirli-şübirli bolğanyn körsem...
Sodan keiingi bir arman, osy uaqytqa deiin jüzden astam rölde oinadym,
üş kitabym jaryq kördi. Təuba, degenmen “Ğasyr qasireti” degen bir
düniem bar, sony özim əñgimelep otyryp, tyñdarmanğa ūsynsam degen
nietpen “Qazaqstan” telearnasyna berip i̇edim, keşigiñkirep jatyr. Onda
keşegi aşarşylyq, soğys qasireti, poligon tūsy, odan qala berdi
jeltoqsan oqiğasy, bəri-bərin qamtyğan özimşe tebirenip otyryp şyqqan
dünie i̇edi, sol oqyrmanğa jetse...
İə, adamda arman tausylğan ba?! Bolğan üstinen bola tüsse, baiyğan üstine
baii tüssem deitin bügingi qomağai zamanda ala bergenşe boiymdağyny
bolaşaqqa berip ketsem deitin mūndai armannyñ dəl bügin bolmasa de
oryndalatynyna senimdi oimen aktrisamen qoştasuğa tura keldi.
Qolymdy sipap tūryp: “Qaltaidyñ izinen i̇ergenderge səlem ait, baqytty
bolsyn” degenin əriptesterge jetkizgenşe asyqtyq...
LƏİLƏ ĞALYMJANOVA
İesikti sūñğaq boily aqqūba əiel aşyp, jyly amandasty. Izdegenimiz de osy
kisi i̇edi. Mədenietti. Körkem. Qazaq əieliniñ, onyñ işinde qoğamğa, i̇elimizge
i̇eñbegi siñgen bilimdi de baiypty basşy qazaq əieliniñ öte aqyldy, körgenbilgeni, oqyğantoqyğany, joğary mərtebeli oryndarda qyzmet atqarğany
jəne asa ūqypty bolğany təkappar jüris-tūrysynan-aq közge ūryp
tūrğandai.
İendi bolmasa, qaita şyğyp keterdei jantalasqan biz özimizdi asyğys
tanystyryp öttik. Asyğyp-aptyğudyñ da özindik sebebi bar i̇edi. Ləilə
Ğaliqyzy alğaş telefon şalğanymyzda:
– Qarağym, daiyn sūraqpen kelmeseñ, seksen bes jylğy ğūmyrnamamdy
təptiştep aityp otyratyn uaqtym da, jağdaiym da joq. Jağdaidy köñilküi, al köñil-küidi aua raiy bileidi bizdiñ jasymyzda, – degeni bar.
Ol telefondağy əñgime. Bügin müldem basqaşa. Köñildi. Almatynyñ ne
qys, ne köktem i̇ekeni belgisiz jaimaşuaq bir jyly küni de jymysqy
syğyraiyp töbeden bolar-bolmas jylji bastağan kezi.
– Öziñdi dausyña qarap jas jurnalisterdiñ biri me desem, salmaqty
təjiribeñ bar siiäqty. Əi, bəribir balasyñdar ğoi... Üniñ jyly i̇eken, – dep
küle jürip jazu üsteline bastady.
... Ata-anadan i̇erterek qalğan, meiirimine qana almai armanda ösken
ūrpaqtyñ birimin. Əkem būrynyraq ketse kerek. Al on üş jasymda anam
köz jūmypty. Biraq sol jasqa deiingi anamnyñ üni əli künge qūlağymda
desem senersiz. Əsirese, sol kezdegi analardyñ auzynan şyğatyn “Uiat
boladysy” meniñ şeşemniñ keremet sözi i̇edi. “Ainalañdy jinap, şaşyñdy
tarap qoi, əkeñ kele jatyr, Uiat bolady” deitin marqūm. Osy bir-aq auyz
söz, “Uiat boladysymen-aq” ömirbaqilyq tərbieni qanyma, janyma siñire
alğan anam, men oilaimyn öte aqyldy jan boluy kerek. Odan keiingi jyly
sözder, qyzmet babyndağy maqtaular, biliktiñ buy, şynymdy aitsam,
tirşiliktiñ bükil qyzyğy men şyjyğy osy bir-aq auyz sözge tatymaidy
da! Sondyqtan əke-şeşeden körgen bir müşel jasqa jeter-jetpes tərbiem
meniñ ğūmyryma jalau boldy, tuym boldy desem de qatelespeimin jəne
artyq aitqandyq i̇emes. Keiin öz balalarym men nemerelerimdi de osy sözdi
aityp tərbieledim. uiaty joq adam, ol – i̇endi adam i̇emes qoi.
Olardan keiingi təlim-tərbiem anamnyñ siñlisiniñ moinyna jükteldi. Ol
zamannyñ talaby solai boldy, orysşa oqydyq, orysşa tərbiege ūryndyq.
Oğan ökinuge de bolmaidy. İelimizdiñ təuelsizdiginiñ, i̇egemendiginiñ orny,
ərine, bölek. Tarihi örleu, jañaru desek te, keñes dəuirin müldem tarihtan
syzyp tastaityndai da jönimiz joq. İeñ bastysy halyqtyñ tegin bilim
aluy, büldirşinderimizdiñ balabaqşalarda tərbielenui, tipti joğary oqu
oryndarynda stipendiiä alyp qabiletti jastarymyzdyñ bilimdiligin
arttyruy, tipti keñestiñ qūzyrynda bolğanymyz bolmasa, mədenietimiz ben
önerimizdiñ damuy... Men mūnyñ bərine topyraq şaşa almas i̇edim.
– Ləilə Ğaliqyzy, Siz memleket jəne qoğam qairatkerisiz.
Respublikamyzdyñ ösip-örkendeuine, əsirese, mədenietine siñirgen
i̇eñbegiñiz i̇el i̇esinde. Mədeniet pen önerdi aityp qaldyñyz. Öziñiz irgesin
qalağan, qalyptastyrğan, basqarğan mədenietke bügingi közqarasyñyz? İeger
salystyrmaly türde qarasaq, bügingi təuelsizdik, bügingi öner, mədenietti
qalai bağalar i̇ediñiz?
– Ol kezdegi tarihşy, ədebietşiler turaly bilsem de aitpai-aq qūiaiyn.
Al, mədeniet töñiregindegiler turaly əñgime basqa. Jazuşy, ərtister men
ənşi-küişiler jaily nege aitpasqa, men sol ortadan şyqtym, östim,
öndim. Qazaqtyñ tarihyn, ədebiet, saiasatyn da oqydyq, bildik. Biraq
mədenietimen östik. Halyq ənderi men küilerin i̇estip, qūlağynyñ qūryşy
qanyp, besikte terbelmegen birde-bir ūrpaq ökili joq. Bərimiz besik
jyrymen östik. Jyladyq. Jūbandyq. Jattap östik. Būl anyq! Al, sol
halyq ən-küilerin nasihattauşylar, iağni oryndauşylar öte-möte syily
boldy. Olarğa degen tyñdarmannyñ yqylas-peiili de i̇erekşe, qūmarta,
i̇elite tyñdadyq. Halyqtyñ öz salt-dəstürin, ynta-inabatyn, təlimtərbiesin biz solardan kördik, ülgi tūttyq. Sahnadağy ğana i̇emes, ömirdegi,
qarapaiym tirşiligindegi jüris-tūrysy, söileu məneri, özderine
tabynuşylar, qoldauşylar arasyndağy özderin ūstaulary, bəri-bəri
mañğaz, təkappar, tazalyqtyñ simvolyndai körinetin-di.
Drama, opera teatrlary bolsyn, ərtister sonysymen syily i̇edi. Əsirese,
ūlttyq būiauy basym ən-küilerge degen sūranys tipti, i̇erekşe-tin. Al,
büginde... Şyny kerek, qaryn aştyratyn tūstary köp. Aitylyp ta,
jazylyp ta jatyr, degenmen tağy da aitu kerek, myna jön-josyqsyz
batystyñ arsyn-gürsin muzykasy, odan qala berdi ne estrada i̇emes, ne basqa
i̇emes, özge tügil özderi de ūqpaityn jeñil əuender... Tipti qai arnany aşyp
qalsañ da, keşiriñiz, jartylai jalañaş... anaiy qimylqozğalys. Qūdai-au,
keşegi Qallekiler irgesin qalyptastyrğan qazaqi əzil-qaljyñ da büginde
terisi ainalyp jeñil mazaqkülkige boi aldyrdy. Arasynda biren-saran
ğana bolmasa, kişigirim əzil otaulary da anaiy söz tirkesterine, jeñil
külkige əues. Keibireuler tipti onyñ oryndap jatqan komediiäsyna, sözine
i̇emes, tüp-törkinine tereñdemei, körermenge jetkizip tūrğan syiyqtaryna
külip otyrğandarymen de şarualary joq. Ūlttyq būiau, ürdis atymen joq.
Kemşiligin mysqyldai körsetip qana, i̇elin tərbielegen keşegi
satirikterdiñ bügingi izbasarlary da körermen sanasynyñ, talğamynyñ
özgergendigin syltauratyp, kelsin-kelmesin, qabyldasyn qabyldamasyn i̇el
aldyna ūsyna beretin boldy. Sosyn jazğyştar köbeidi. Jeñil. Tym jeñil.
Bir sözben aitar bolsaq, arzan, arsyz külkiler desek, bəzbireulerdiñ
köñiline tieri sözsiz. Biraq “aitylğan söz atylğan oq”, qaityp alar jağdai
da joq.
Jaña siz talai mədeniettiñ mañaiynda jürgenderdi atadyñyz. Şyn
məninde, olar öz i̇eñbekterimen, qabileti men talanttarymen qoğam talabyna,
körermen talğamyna döp kelgen öner adamdary i̇edi. Zeinetkerlikke
şyqqanyma da otyz jylğa taiap qaldy, bəlkim keiingilerdi bilmeitin
şyğarmyn. Biraq köpşilik jerlerde köp bola qoimasam da, kündelikti
jañalyqhabarlardy üzbei oqyp, teledidar köruge uaqyt jetedi ğoi.
Önerde töñkeris jasap jatqandar,əi, qaidam joq-au, joq.
Qyzmettiñ əseri, tərbieniñ küştiligi me, meniñ tūstastarym kitapqūmar
boldyq. Oqyp qana qoimadyq, ony jinadyq ta. Sondai bai kitaphanamdy
keregimdi alyp qaldym da, nemereme syiladym. Al qazir kitap oqylmaidy.
Baiağyda meniñ ūlym 5-6 synypta oqyp jürgende Əuezovtiñ “Abai jolyn”
oqyp şyqty. Sondağy əkesi i̇ekeumizdiñ quanğanymyzdy körseñiz. Jaqynjuyqtyñ, joldastardyñ bərine telefon şalyp, süiinşi sūrap, maqtanyp
degendei məre-səre bolğanbyz. Ol kezde, imperiiänyñ tūsynda bizge barlyq
sala boiynşa orys halqy ülgi boldy ğoi. Orystyñ ədebieti, orystyñ
mədenieti, orystyñ saiasaty üstemdik qūrdy. Sonyñ özinde biz qazaq
mədenieti üşin, folklorymyz ben muzykamyzdy saqtap qaldyq. Al, qazir
i̇elimiz təuelsizdikke qol jetken tūsta, kerisinşe, ūlttyq būiaudan auytqyp,
basqağa i̇elikteu, ərine janyñdy auyrtatyn məsele. Öz ūltymyzdy özimiz
bötensip, özimizdiñ tegimizdi aituğa qorqyp jürip te, halqymyzdyñ önerin
saqtap qaldyq. Qazir men qazaqpyn dep, qazaq i̇ekenimizge maqtana alatyn
jağdaida otyryp köp məselelerde būqpailap jatamyz. Qai salada bolsyn,
büginde mümkindik mol, i̇erkindik berildi. Biraq əli de küş-quatymyzdy özge
i̇eldiñ bolar bolmas düniesine qyzyğyp, i̇eliktep jürgen tirligimizge jürek
syzdaidy. Bükil mümkindik qolda bola tūra, əli jaibaraqattyq basym.
Nege kino salasy damymady, kenje qaldy dep jatamyz.
Dūrys kino tüsiru üşin stsenarii avtory, rejisseri şyndyqty beineleu
kerek qoi, al aituğa bolmady. Biren-saran tarihi kinolentalar barşylyq,
sol qoğamğa sai jañaşyl boluy üşin mindetti türde stsenarist ne bolmasa
basty röl ūly orys halqynyñ ökili boluy kerek boldy. Olarsyz, olar
aralaspağan birde-bir körkem şyğarma jaryqqa şyqpauşy i̇edi. Qazaqta
nebir bilikti, birtuar kinorejisserler boldy, biraq bireuge təueldi, sonyñ
aitqanyn ğana jasauğa işki i̇erik-jigerleri jibermedi ğoi dep oilaimyn.
Şəken Aimanovtyñ birensaran dünieleri şyğyp jatty, öitkeni ol basqa
ūlttardyñ ökilderimen öte tyğyz bailanysta boldy. Sol siiäqty Abdolla
Qarsaqbaev kimnen kem i̇edi! Onyñ talanty, köregendigi artyq bolmasa,
i̇eşkimnen kem i̇emes-tin. Degenmen, qai qoğamda, qai memlekette bolsyn,
ükimettik tūrğydan demeu bolmai, kez kelgen ūlttyñ öneri damymaitynyn
basa aitu da kerek.
– Ləilə Ğaliqyzy, söziñizdi bölgenime aiyp i̇etpeñiz, sol tūstağy
mədenietke Qonaevtyñ közqarasy turaly sūraq bar i̇edi. Jalpy, qazaq
mədenietiniñ janaşyrlary Iliiäs Omarov, Jūmabek Təşenov, Özbekəli
Jənibekov syndy azamattar jaily ne aitasyz?
– Mine, osy jağyna auysqaly jatyr i̇edim özim de. Önerge, qazaq önerine,
mədenietine i̇erekşe köñil bölgen kisi, ol – Dinmūhamed Ahmetūly i̇edi. Özi
de asa mədenietti, parasatty i̇edi ğoi. “Biz kelemiz, ketemiz. Al öner,
mədeniet qairatkerleriniñ aty öşpeidi, ölmeidi. Öitkeni ol öner –
halyqtyñ qazynasy ğoi. Zauyt-fabrikany i̇eki jylda, zəulim qalany törtbes jylda tūrğyzuğa bolady. Al öner, halyqtyq öner jyldar, ğasyrlar
boiy qalyptasady, ösedi, örkendeidi, damidy” deitin.
Qoldady, ünemi nazarda ūstady degen ne söz, ol, ərine materialdyq
jağdaidy tüzeu degen söz ğoi. Özderiñiz bilesizder, ol kezde keñestik dəuir,
bərin Məskeu şeşedi. Kimdi qyzmetke alu kerek, alynsa oğan qanşalyqty
dərejede ailyq tağaiyndaluy kerek, mūnyñ bəri Məskeude, memlekettik
josparlau komitetinde şeşiledi. Odaqtyq bolğandyqtan respublikalyq
kiristiñ üstinen tüsken qarjynyñ bir bölşegi i̇elde qalatyn-dy. Onyñ
üstine Mədeniet ministrliginiñ kömek qory degen boldy da, keibir
jağdailarda sony jasyryn bölip qūiatynbyz. Sonda Dimaş ağa Ahmetūly
aitatyn: “Öziñ derbes aqşa jaza ber, seniñ üstiñnen aryz tüsedi, biraq
birdeñe i̇etip qorğarmyz” deitin. Ol kisiniñ Ortalyq Komitette
abyroibedeli myqty boldy. Aitqanyndai-aq tekseristen-tekseris, keide
aiqai-şuğa ūlasyp jatatyn. Əsirese, Məskeude oqyp jatqan qazaqtyñ
jastaryna sondai aqşalardan aiamauşy i̇edim.Sol siiäqty, öner adamdaryna
da syltauratyp köbirek syiaqylar berip otyrudy da qyruar şaruasy bola
tūra baqylap otyruşy i̇edi. Öz halqyn riiäsyz şeksiz süigeni sonşa
osyndai şarualarğa kelgende asa qağilez tanytatyn. Al joğarydan qabaq
tüzu bolğan soñ, biz de i̇ebin tauyp, əsirese öner adamdaryna qatty köñil
bölindi.
Bizdiñ qarjy ministri Kim degen azamat boldy, sonyñ aldyna baryp şyğu,
qabyldauyna kiru, būl i̇endi , men üşin öte auyr azap i̇edi. Bölingen qarjy
nege jetsin, aqşa sūraimyz baiağy, teatr, kinoteatrlardan basqa klubtar
men kitaphanalar, bəri ministrlikke qaraidy ğoi. Sonda “ balabaqşada
botqa jetpei jatqanda avtoklubqa qaidağy aqşa”, – dep ünemi qarsylyq
tanytady. Söitip jürgende, kəris teatrynyñ jağdaiy turaly əñgime i̇estise
kerek, bir barğanda “bilesiz be, kəris teatrynyñ jağdaiy məz i̇emes i̇eken ğoi,
Odaq boiynşa jalğyz teatr, soğan köñil böliñizşi”, – dep aiaq astynan
əñgime qozğasyn. Mağan da keregi osy söz. Ol kezde kəris, ūiğyr teatrlary
köşpeli bolğan. Orynbasarlarymmen aqyldasa otyryp, olarğa ne qajettiñ
bərin tizip, i̇eki-üş künnen keiin-aq aldyna aparyp tastadym. Közi tas
töbesine şyqqan Kim myrza “tek kəristerge ğana jağdai jasaiyq” dei
almady, i̇eki teatrdy da tūraqty oryn tauyp, ornalastyruğa rūqsat aldyq.
Respublikalyq muzykaly drama teatry bolyp toptasyp, ştattaryn,
jalaqylaryn belgilep, ailap-jyldap üi körmei, köşip-qonyp jüretin
artisterdiñ ülken problemasyn biz osylai şeşip bergenbiz. Qysta
qystauda, jaz jailauda alty-jeti ailap jüretin şopan-malşylarğa kino,
kontsert körsetetin jyljymaly avtoklubtar da sol jyldary
ūiymdastyryldy. Onyñ işinde arnaiy kinoqondyrğylar, şağyn
kitaphanasy bolady. Audan ortalyqtarynda mədeni-ağartu uçilişeler de
aşylyp jatty. Keiin bizge qarap, sauda ministrligi de avtodükender
şyğara bastady. Qyrğyzdar da ūiymdastyryp i̇edi, ūzaqqa sozylmady.
Öitkeni, bizdiñ qoldauşy, arqa süieuşimiz myqty i̇edi. Qonaevtyñ işke de,
syrtqy əlemge de bedeli keremet boldy. Özi SSSR Ortalyq Komiteti Saiasi
biurosynyñ müşesi. Sondyqtan da bolar, basqa respublikalarmen
salystyrğanda bizde SSSR Halyq ərtisteri jəne sol siiäqty mərtebeli
syilyqtar köp beriletin-di. Sonyñ bərinde de basy-qasynda, ərine,
Dinmūhamed Qonaev tūrdy.
Al, Iliiäs Omarov öte mədenietti, birtoğa kisi i̇edi. Menen keiin Mədeniet
ministri boldy. İeki jyl orynbasar, alty jyl ministr bolğan men,
Ministrler Sovetiniñ mədeniet bölimine bastyq bolyp keldim. Ərine, men
üşin ol qyzmetten ketu joğarylau i̇emes i̇edi, degenmen meniñ ornyma
Omarovtai azamattyñ barğanyna iştei quandym. Biraq densaulyğyna
bailanysty i̇eki jyldai ğana otyrdy.
Jūmabai Təşenovti Sovminniñ predsedateli bolğanyn bilgenmen, jaqsy
tani qoimaimyn. Biraq ol kisimen tyğyz bailanysta bolğan adamdardyñ
auzynan i̇estigenim, osy oñtüstik oblystardyñ aimaqtyq böliniske tüser
tūsynda köp i̇eñbegi siñgen jalğyz qazaq dep i̇estitinmin. Şynşyl, turaşyl,
birbetkei, təkappar, namysqoi. Ol kezde işki-syrtqy saiasat jasyryn,
jariiä bola bermeidi. Degenmen osyndai “i̇erliginiñ” arqasynda köp ūzamaiaq qyzmetpen qoştasqan körinedi. Özbekəli, Jənibekovtiñ öner üşin
jasağan biraz i̇eñbegi i̇el i̇esinde ğoi. Ol ünemi aitylyp ta, jazylyp ta jatyr.
İerekşe, jaratylysy bölek jan i̇edi.
– Siz qyzmet atqarğan tūsta memlekettik bilikte qyzkelinşekter sanaulyaq boldy. Al qazir müldem basqaşa, ministr, departament basşylaryn
bylai qoiğanda, halyq qalaulylary arasynda da qazaq qyzdary jetkilikti.
Būl qoğamğa əlde əielderge degen közqarastyñ özgerui me? Genderlik
saiasatqa qalai qaraisyz? Jalpy, belsendi əiel kim?
– Öz basym teledidarda bas rejisser bolyp jürgen jerimnen
ministrlikke keldim. Sol özi bizdiñ ğana i̇emes, Ortalyq Komitettiñ özinde
isker əielderge köñil bölinip, Bükilodaqtyq qozğalystyñ bastalğan tūsy
bolatyn. Sol lekpen qyzmetke tağaiyndaldyq ta kettik. Alğaşynda
əjeptəuir jazumen ainalysyp jürgen kezim, basynda qarsylyq tanytypaq baqtym. Marqūm Mūhtar ağa Əuezov meniñ əke-şeşemniñ közin körgen,
jazğandaryma qabağy tüzu syilas azamat i̇edi. “Qyzmetten bas tartpa, əli
jassyñ, jazuğa ülgeresiñ, sağan ministrlikti tek qana i̇er-azamattar
basqarady dep kim aitty”, – dep salğan jerden qoldau körsetti. Zatym əiel
i̇ekenin, üi şaruasy, küieu, i̇eki bala bar, kündelikti şaruamdy tyndyryp
jüre bergim kelgen. Joldasymmen aqyldasa kele, orynbasary bolyp
kelistim ğoi. Sodan i̇eki jyldai otyryp, 1959-1967 jyldar aralyğynda
ministr boldym. Odan keiin Sovminde bölim bastyğy, odan Memlekettik
kino komitetine orynbasar bolyp bir jarym jyl otyrdym da, tört jyl
predsedateli bolyp jürip, sol jerden zeinetkerlikke şyqtym. Mūny nege
aityp otyrmyn, osy jyldar işinde tüigenim, əiel qanşa myqty, köregen,
ūiymdastyruşylyğy sūmdyq bolsa da, ol – ana, ol – jar. Qaita
joldasymnyñ auyl şaruaşylyğy institutynda sabaq bergeni, onyñ
balalarğa köbirek köñil böluge mümkindigi bolğany, meni alañsyz qyzmet
atqaruyma köp septigin tigizdi. Sol jyldarda qolymnan kelip tūrsa da,
birde-bir ret şetelge baryp demalyp, qydyru degendi bilmeppin. Bilmedim
i̇emes-au, jylyna bir-aq ret beriletin i̇eñbek demalysymdy balalarymmen
ötkizip, solardyñ janynda bolğandy qalaitynmyn. Ary ketse, myna
Ystyqkölge ğana baratynbyz. Seksennen asqan jasymda meniñ tüigenim de,
ūqqanym da, əiel kez kelgen məseleni emotsiiämen tez şeşuge tyrysamyz da,
al i̇er-azamattar köbine ūzağyraq tolğanyp, baiyptap, əbden iin qandyryp
baryp, salqynqandy türde şeşetini. Meniñ aqylşym bolğan meditsina
institutynda sabaq beretin əpkem aituşy i̇edi: kez kelgen joğary oqu
oryndarynda qyzdar öte jaqsy oqidy, ūqypty, lektsiiälarda da qalmai
qatysyp alğyrlyq tanytqanymen, bitirgennen keiin bəribir jigitter
myqty maman bolyp qalyptasatynyn təjiribeden körip te, bilip te
jürmin. Būl jerde qyzdardyñ tūrmysqa şyğatyny, səbili bolatynyn,
sosyn qyzmet atqarğan künde de tek qana sol şeñberde qalyp qūiatynyn
aitsa kerek. Al i̇er-azamattar jan-jaqty. Ol saiasatker. Ol ədebietşi, ol
tarihşy da. Ministr de jəne otbasyn asyrauşy da. Söitip jürip, özin-özi
kütuge de, demaluğa da uaqyt tabady. Sondyqtan da, qazirgi əiel basşyğa,
əiel deputatqa, əiel ministrge i̇eşqandai qarsylyq joq. Biraq, biz əielder
qyzmetpen i̇emes, özimizden tarağan əuletpen, ūrpaqpen ğana əiel i̇ekenimizdi
i̇esten şyğaruğa bolmas...
Sol siiäqty, genderlik saiasat ta öte kürdeli məsele. İerazamattar tūrğanda
bəribir əieldiñ joly jiñişke, nəzik. Ökinişke orai, köbine solarmen
jağalasamyz dep dörekilikke de ūrynyp jatatynymyz ökinişti.
– Üi qyzmetşisi degenge qalai qaraisyz?
– Əlgindei qyzmette jürgende öz basymda da qyzmetşim boldy. Jii
auystyrmadym. Bügingiler turaly mynany aitqym keledi: jaña qazaqtar üi
şaruasyna aralastyratyn qyzmetşini de beişara pende siiäqty
qabyldamasa i̇eken. Bir tanysymnyñ üiinde jasy i̇egde tartqan bir əiel bar.
Üiine qaraidy, bala tərbiesine kömektesedi. Sol üidiñ tört jasar balasy
əlgige kün körsetpeidi i̇eken. “Mama, ol keşe sen joqta söitti, myna jerde
sürtpedi, tamaqty dūrys qūimady” siiäqtylar, sonda deimin-au, ol
ūrpaqtyñ sanasynda “ol bizdiñ üidiñ qūly, qalai bolsa solai jūmsau
kerek” degen ūğym tūr ğoi. Būl ne degen sūmdyq! Mūndai jağdaida əleuetti
ūrpaq tərbieleu mümkin i̇emes, kim bolsa ol bolsyn, ülkendi ülken, kişini
kişi dep bilmeitin meiirimsiz buyn osylai tərbielenedi.
– Bos uaqtyñyzda nemen şūğyldanasyz? Otbasyñyz turaly aitsañyz...
– Jeti jyl boldy, joldasym qaitys boldy. İeki baladan bes nemere, tört
şöbere süiip otyrmyn. Olarğa ünemi qaitalaudan jalyqpaityn bir ğana
sözim bar: qanşa şaldyğyp, jūmystan şarşap kelseñ de on-on bes minut
bolsa da balañdy bauyryña qysyp, qūşaqtap jat. Ol kökiregiñniñ
ystyğyn, jüregiñniñ dürsilin sezinip össin! Ata-ana meiirimin sezinip
ösken, kökireginiñ iisin boiyna siñirip ösken ūrpaq meiirimdi, qaiyrymdy
bolady! Myñ jerden bastyq bolsañ da, sen i̇eñ birinşi əkesiñ, anasyñ!
Ünemi nemerelerime telefon şalğanda: “şöberelerime ülken əjeden səlem
ait, ol senderdi sağynypty, şaqyryp jatyr, kelip ketiñder degendi
aityñdar”, – deimin. Tilderi tətti, qylyqty. Söilegende ədemi bir əuen
i̇estip tūrğandai əserge bölenemin. Söitem de tereñ oiğa berilemin.
Oipyrmai, qazaqtyñ tilindei, i̇eki tistiñ arasynan syzylyp şyqqandağy
ünindei keremet əuen joq şyğar. Ne degen əsem, kerbez, qūlaqqa sondai
jağymdy dybysty tek qazaqtan ğana tabuğa bolady. Byldyrlağan tilderi
süisindiredi. Nemereden de şöbere, tipti, tətti bolady i̇eken, solarğa qarap
iştei tağdyryma təube jasaimyn. Būlar barda, ūrpaq barda qazaqtyñ tili,
qazaqtyñ ən-küii, qazaqtyñ ədemi salt-dəstüriniñ ğūmyry jalğasa
beretinine öz basym kəmil senemin...
Ötken ğasyrdyñ mədeniet ministri Ləilə Ğalymjanovadan qandai armany
baryn sūrağanymyzda, “i̇eñ bastysy i̇eldiñ, halqymnyñ, ūrpağymnyñ
tynyştyğy. Meiiriminen göri qatygezdigi basymdau myna zamanda jannyñ
tynyştyğyna i̇eşteñe jetpeidi. Sondaqtan da i̇el aman, jūrt tynyş
bolsyn. Ösip kele jatqan ūrpaqtyñ jürekti, adal, ədil bolğanyn qalar
i̇edim” degen jauap aldyq. Oiğa batqan appaq jüzine qarap otyryp, biz ol
kisiniñ əli de aitar oilary men tolğanystary, öz qatarlastary jaily
qyzyqty oqiğalar men derekterdiñ barlyğyna şübə keltirmedik. Əñgimeni
asa baiypty aitatyn, özine ğana jarasatyn ədemi bir külkisimen
janymyzdy baurağan aq jaulyqty anamyzdyñ aldynan meiirlene şyqtyq.
“Jaratqan ğūmyr berip jatsa, tağy da jolyğarmyz, aman bolyñdar”
degenin appaq köñilden şyqqan aq batasyndai qabyldadyq...
ZƏMZƏGÜL ŞƏRIPOVA:
ÖMIRIMDI SAHNASYZ İeLESTETE ALMAİMYN
Ol bala bolyp quyrşaqpen oinamady. Ətkenşek teuip, sary dalanyñ
sarğaldaqtaryn termedi. Ol,tipti, ataananyñ aialy alaqanynda i̇erkelep,
köl-kösir meiirimine şöli de qanbağan, baqytty balalyq şağy sūrapyl
soğyspen qatar kelgen ūrpaqtyñ biri. Biraq...
Ol i̇es bilip, i̇etek japqaly Jaratqannyñ bağasyz syiy – kelbetti, ajarly,
qazaqi qoñyr ünge bai körkem bop östi. Öte zerek, salmaqty. Onyñ
boiyndağy osy i̇erekşe qabileti tarih betterinde qaldyrdy. Əsirese, sonau
soğystan keiingi jyldardağy radiointsinirovka, radioəñgimeler, jalpy
sol kezderdegi qazaq radiosynan taraityn kez kelgen habarda syñğyrlağan
üni köpşilikke i̇etene tanys. Oqu, tyñdauşyğa jetkizu məneri kez-kelgen
jazuşynyñ qolynan şyqqan şala, bir qainauy jetpegen dünie bolsa da,
şiyrşyq atyp, taza ünmen oqylğan sətte türlenip sala beretin.
Ol önerge ölerdei ğaşyq bolğan, əli de sol qalpy. Seksenge iek artyp
otyrsa da, «syrly aiaqtyñ syry ketse de, syny ketpegen» ornyqty sözi,
sonau alysta qalğan jastyq şaqqa degen sağynyşy tostağandai közderine
möldir tamşylar irkip, dauysyndağy bolar-bolmas diril bəri jarasyp-aq
tūr.
Biz əñgime i̇etkeli otyrğan Qazaqstannyñ Halyq ərtisi Zəmzəgül apai
ŞƏRIPOVA:
– Senimen əñgimeni, «Jastyq şaqty sağynu, jastyq şaqta oinağan
rölderimdi sağynu» dep ataiyq, – dedi jarqyldai. Biz bas izep kelistik.
Birde qazaqqa məşhür Asağañ (Asanəli Əşimov) «Öner degenniñ qūdireti
şekkiz ğoi. Sol şeksizdiktiñ qūdireti bolar, akemteatryndağy ölermen
önersüigişter ūzaq jasaidy» – degeni bar-tyn. Zəmzəgül apaidyñ
oryndyğynan ūşyp kete jazdağan otyrysyna qarap, ol kisini seksenge
kelip qaldyğa qimadyq. «... önerdi süidim aldymen»,
Keiin süidim jardy men, – dep özi jazğandai, bükil ğūmyryn önersiz,
sahnasyz i̇elestetu qiyn i̇ekenin ər sözi saiyn qaitalap otyrğan ol kisige
iştei süisindik. Önerdiñ buy əli basylmağan, sahnany otbasy, oşaq
qasynan biik ūstağan osynau jyldarğa degen sağynyşy keudesine öksik
bop kelip-ketip otyrğan qalpyna qarap qyzyqtyq. Kez kelgen şyğarmadan
üzindi, aragidik öz jüregin jaryp şyqqan öleñderin oqyp, bir ədemi küi
keştik.
– Men özi soñğy jyldary osyndai əñgime-kezdesulerden qaşyp jüretin
boldym. Öitkeni, densaulyq ta jaramaidy, – dep aldy arasynda.
Aktrisanyñ jüzin bolmaşy mūñ torlağandai, tamağyn da qaita-qaita
jūtynyp qūiady.
– O, ne degeniñiz, əñgime əli bastala qoiğan joq qoi, – dep küldik biz de.
– Balalyq şağym qiyndau tūspen qatar keldi. Ol i̇endi jalğyz meniñ
qaiğym, jalğyz meniñ tağdyryma jazylğan talaiym i̇emes i̇edi, meniñ
tūstastarymnyñ bəri de ol auyrtpaşylyqtan qaşyp kete almadyq. Onyñ
üstine men anasyz östim. Əkem de köp ūzamai sol auyldağy jesir əielmen
köñil qosty da, meni Ükimet tərbiesine ötkizdi. İnternattyñ qaibir
jetisken tamağy bar deisiñ, birde toq, birde aş. İeñ bastysy jalañaş
i̇emespiz. Özim osy bir joqşylyqqa, tarşylyqqa i̇eregiskendei asa alğyr,
zerek bolyppyn.
Sol kezderi i̇eldiñ i̇eñsesin köterip, ruhani küş beruge nasihat jūmystary
asa belsendi jürgiziletin-di. Köşpeli spektakldermen dala teatrlary i̇eleldi, auyl-auyldy aralap, köñil köteruge, halyqtyñ ruhani öresin ösiruge
qyzmet i̇etetin. Osyndai bir saparda Küləş, ataqty qazaqtyñ būlbūl ənşisi
«Qyz Jibekpen» keldi. Tyñdauğa qūlaq kerek, tüisik kerek. Bala jüregimiz
lüpildep, ənşiniñ aldy-artyna şyğyp, əbden i̇esimiz ketti. Əsirese, mende
mülde i̇es joq. Əni qandai, səni qandai, ənşige ğaşyq bolyp qaldym. Sol
arqyly önerge, sahnağa qūmarlyğym ūiandy. Mekteptegi körkemönerpazdar
üiirmesine qatysamyn, ən aitam, öleñ oqimyn, kontsertter jürgize
bastadym. Söitip jürgende Əuezovtiñ «Syn sağatta» pesasyndağy Rəşti
sahnaladym. Keremet qoşemet körsetilip jatyr. Quanyşymda şek joq,
bitti, aktrisa boldym dep jürmin ğoi baiağy. Qazir oilap otyrsam, meniñ
önerdegi ömirim Mūqañ şyğarmalarynan bastalğan i̇eken.
– Almatyğa, mədeni ortağa qai jyldary keldiñiz?
– Jeti jyldyqty bitirip, mümkindigi barlar audan ortalyğynan oquyn
jalğastyrudy oilap jürgende, meniñ i̇esildertim Almaty boldy da tūrdy.
Osy bir arman jetelep kelip, bailanys tehnikumynan bir-aq şyqtyq. Bir
küni kino akterlerin daiyndaityn oqu orny turaly i̇estidik. Ūmytyp
barady i̇ekenmin, qasymda ağaiyndas qūrbym bar. Salyp ūryp sonda keldik.
Məskeulik aty-şuly mūğalimder dəris beredi i̇eken. Jetekşileriniñ biri –
Asqar Toqpanov bolyp şyqty. Sūrastyra kele, bizdiñ on jyldyqty
bitirmegenimiz, jasymyz tolmağany kedergi boldy. Ol kezde 13-14-ter
şamasyndamyn.
– Qaidağy öner, qaidağy teatr... Baryñdar, oqularyñdy oqyñdar,– dep
i̇esikten kirgizbeidi de.
– Ağatai, bizdi birinşi tyñdap köriñizşi,– dep men i̇etim tiri, pysyqtau
boldym, digerlep qoimaimyn. İesikti qaita aşty da:
– Al, kele qoişy, tyñdasaq tyñdap köreiik,– dedi. Üzilis kezinde işi
pysyp otyrsa kerek.
Men bar önerimdi salyp jatyrmyn, ən de aittym, öleñ de oqydym. Özim
jattap alğan şyğarmalardan üzindi de oqydym. Əiteuir, auzymda tynym
joq. Toqtamadym. Toqtasam, quyp jiberetindei, osy i̇esikten şyqqym joq.
Səl saiabyrsyğan sətte közim tüsip ketip i̇edi, külimsiregen qalypta riza
bolyp otyr i̇eken.
– Jaraidy, sen qal, seni ərtis ğyp şyğaramyz, –dep meni alyp qaldy.
Sonymen kino-aktrisa degen diplom alyp şyqtym da, kinostudiiäğa
qaldyrdy. Dubliaj jasağanymyz bolmasa, jyl boiy kino tüspedi. Barypkelip jürdik. Külpan Ahmetovanyñ küieui Satybaldin degen aqyn bolatyn,
sol kisi: «Seniñ dausyñ jaqsy, filarmoniiäğa tüsip oqyp alsañşy» dep
ügittep, Baqytjan Baiqadamovqa jiberdi.
Filarmoniiäğa tüsip, Baiqadamovtyñ horynda tağy bir jylym ötti. Jeke
ən aityp, kontsertter de jürgizbedim. Osylai jürgende radiodan diktor
boluğa ūsynys tüsti de, sonda ornalastym.
– Sonymen... teatrğa əli jaqyndar i̇emespin deisiz ğoi...
– İə, radioda tört-bes jyl jūmys istedim. Biraq, önerge jolymdy aşqan
osy radiodağy jyldar i̇edi. Öitkeni, ol kezde efirden jazuşylar, aqyndar
kelip öz şyğarmalaryn oqityn ne bolmasa oqytatyn Birde Rahiiä apai
keldi. Osylai bastalğan tanystyq, jetelep jürip meni sahnağa jetkizdiau
əiteuir. Teatrda Əsimjanov degen rejisser boldy, ol kisi de meni qoldap
jüretin. «Ğaliiäbanudy» qoidy da, men – Ğaliiäny, Quat Əbuseiitov –
Haleldi oinady. Osy spektaklmen Tatarstanğa baryp qaittyq. Söitip
1952 jyldan bastap spektaklderge qatysa bastadym da, basyñdy qatyryp
qaiteiin, nebir kedergilerge soqtyğyp jürip, «Port Artur» dramasyndağy
japon qyzyn, Əbişevtiñ «Künşildiktesinde» tağdyry qiyndau jas
kelinşektiñ rölderin oinadym. Ol kezde pesany qabyldauğa Əuezovten
bastap jazuşy-dramaturgi bar, körkemdik sovet qabyldap alatyn.
Zəmzəgül apaidyñ jüzi əldebir quanyşty jağdaidy i̇eske tüsirgendei, balbūl jainap, qozğalaqtap ketti.
– İesiñizge jağymdy bir sət tüsti-au, – dep biz de yntyğa tüstik.
– Jağymdy bolğanda qandai. Sol bir sət əli kezge deiin köz aldymda qaldy.
Quansam da, köñil küiim tüsse de sol bir minuttyq sət jebeidi, köteredi.
«Būl Zəmzəm i̇emes, Kəusar boldy». Būl – ūly jazuşy Mūqañnyñ, iə,
Mūhtar Əuezovtiñ auzynan şyqqan söz. Söz i̇emes, maqtau, riiäsyz
rizaşylyq. Men arqyly, meniñ şyğarğan rölim arqyly qazaq önerine
rizaşylyğy, qazaqtyñ qara sözine, qazaqtyñ qoñyr ünimen ərlengen
əñgimesine, pesasyna rizaşylyğy. Töbem kökke bir-aq i̇eli jetpedi.
Ūştym, kökke samğadym. Osy bir auyz jyly söz meni ömir boiy köterip
keledi. Əli künge deiin teatr bosağasyn attağanda, teatr sahnasymen ər keş
saiyn qoştasqanda meniñ jadymda tūrady. Önerdegi bağymdy aşqan da
osy jalğyz auyz söz boldy. «Aiman-Şolpanda» – Aimandy, «Abaida» –
Qarlyğaşty, keiin Qūrmanbek Jandarbekov «Qaraközdi» qūiatyn boldy da,
Rahiiä apai Börijandy oinady. Sahnağa, i̇eldiñ nazaryna jibermei tūryp
üstel basyndağy tyñdau asa tartys ty, qyzyqty ötedi ol kezde.
Ərqaisymyz özimizge bekitilgen röldi oqyp jatyrmyz. Bitkennen keiin
olar özara taldaidy da, bizdi syrtqa şyğaryp jiberedi. Osyndai bir sətte
Rahiiä apai:
– Əi, sen Əuezovke qatty ūnadyñ, qara da tūr Qaraköz bolasyñ – dedi meni
qūşaqtap.
Biraq belgisiz sebeptermen osy pesa qoiylmady da, keiin 1963 jyly ğana
sahnalandy. Ol kezde, ərine, Mūqañ körmedi. Odan kinostudiiälar şaqyra
bastady, tanymal bola bastağan kezim. Şəkenniñ birneşe kinosyna tüstim.
«Dala qyzyna» tüsuim de qyzyq. Būl rölge basynda Hadişa apai bekitilip
qoiypty da, biz jai epizodtyq körinisterde jürdik. Bir küni meni basty
rölge tañdapty. Hadişa apai anau-mynau artyq sözi joq, baladai añqau kisi
ğoi. Ündemei jürip kiimderin daiyndap qoiypty. Keiin aitady: «Men kiim
tiktirip, qaşan kinony bastaimyz, qaşan şaqyrady dep kütip jürsem,
«Zəmzəgül Şəripova tüsetin boldy» dep otyr» – dep küledi. Qyzğanu degen
atymen joq, basqa bireu bolsa, «basynda nege aitasyñdar, əure ğyp» dep
biraz şulatar i̇edi. Taza önerge jany auyratyn, jany aşityndar arasynda
qyzğanyş degen bolmasa kerek-ti.
Sodan Məskeuge onkündikke baratyn boldyq. Kinodağy rölderim de
barşylyq. Biraq Aqtoqtynyñ orny bölek. Şolpan apai men Şəken, i̇ekinşi
tobynda – Ydyrys i̇ekeumiz-tin. Keiin Qalekeñ, Ydyrys mylqaudy oinady
da, men Musinmen partner boldym. Kinoğa ülken bağa berildi. Məskeulik
būqaralyq aqparat qūraldarynda tynym joq, maqtauğa kende i̇emespin.
Sodan Aqtoqtynyñ da kezegi keldi, birinşi küngi Şolpan apaiğa i̇el riza,
qūşaq-qūşaq gül... Men şyğatyn küni əlgi apaiym kietin kiimimdi
bermeidi. Al kep jyla, jalyn... joq, i̇eşkimge köner i̇emes. «İeki künde de
özim oinaimyn, bermeimin» – deidi. Dəl sol küngidei köz jasym tögilmegen
şyğar, küñirenip kettim, küiip kettim. Ömirimdegi, önerimdegi i̇eñ asyl beine
sol – Aqtoqty, kişkentai kezimnen arman bolğan Aqtoqty osylai jer
soqtyryp ketti. Sodan ary qarai «Dala qyzymen» Rigaga kinofestivalğa
kettik. Osy sapardan kelgenimde, Respublikağa i̇eñbek siñirgen artist atağy
kütip aldy. Odan keiin Qūrmet belgisi ordenin aldym, Şolpan apaiym da
i̇elmen birge i̇elpildep kelip qūttyqtap jatyr. Alğaş öner syilyğyn alyp
jatqanda kimge ökpe artarsyñ, qūşaqtasyp, süiisip jatyrmyn. Keiin
marqūm Şolpan apaimen syrlas, syilas, pikirles bolyp kettim...
«Biz osy jerde tūramyz», «Ömir joly» kinokartinalarynda, odan keiin
Bolat Şəripovtiñ «Zaman-ai» (Səken Jünisov) filmine tüstim. Teatrda
bükil klassikalyq şyğarmalarda, əsirese özim jan-tənimmen jaqyn
köretin «Qaraközdi» on jyldai jalğyz oinadym. Osy rölim üşin «Halyq
artisi» atağyn aldym. Jüzden asa rölderde izim bar, qazir «Otyz ūlyñ
bolğanşada» ylği kəri artister oinaimyz. Jas ūlğaiğan soñ jastarğa
oryn beru ömirdiñ zañy.
... Ömirdiñ əsemdigin bile almappyn jasymda,
Jaqsy dostar bolyp i̇edi qasymda.
Jalğyz qaldyñ, qartaidyñ da,
Kərilik sen de basynba.
Basynyp jatyr densaulyq
Tynyştyq joq birauyq.
Qimasaq ta ömirdi,
Ketemiz ğoi , sol qauip, – dep köñildiñ bir səttegi küizelisterin qağazğa
tüsirip, i̇ermek i̇etemin.
... Qartaiğan soñ sahna qaşty menen, Şamañnyñ jetken jeri osy degen...
Syrtynda sahnanyñ qaldym-au dep,
Küiinip, qapalanyp, qaiğy şegem...–dep birde külip, bir jylap ğūmyr
keşip jatyrmyn. Alla tağalamnyñ mūnysyna da myñ təube.
... Jüzden astam röl jasap, sahnağa ömir berdim,
Qaiğy-qasiret, mahabbat sezimderin.
Köp izdedim, tynbastan i̇erinbedim,
Obrazyn türli adamnyñ jasaimyn dep,
Qatygez, qiyndyqtyñ bərin kördim.
Bitti bəri,
Boldym kəri,
Kərilikten ketti ğoi bettiñ əri...
– Bettiñ əri demekşi, Zəmzəgül apai əli de körkemsiz. Osy qalpyñyzdy
qalai saqtadyñyz?
– Negizi bettiñ jaratylysy tüzu. Jas kezde adam, tipti, tüzu bolmasa da
ədemi ğoi. Üirengen ədet boiynşa sylap-sipap jüremiz, degenmen əjim
degen...
– Öz uaqtymen tüsken əjim de ədemi körinedi i̇emes pe?
– Ərine, ol mindetti türde. Qanşa kütimde bolğanmen uaqyt öz degenin
alady. Jetpistiñ ortasynan asyp bara jatqan ğūmyrymda qimyldyñ, dene
qimylynyñ, üzbei jasaityn dene şynyqtyru jattyğularynyñ paidasy
keremet i̇ekenin aitqym keledi.
Osy jerde tağy da öleñ dəpterin aqtara bastady.
– Adam balasy ömir boiy ğaşyq boluğa, bireuge süikimdi boluğa tyrysyp
bağady ğoi. Osy bir sezim ölmesin, ol ölgen jerde pendeñiz de quaryp,
kereksiz bir əlemge ainalyp ketedi.
İendi ğaşyqtyq turaly jazğan bir öleñimdi tyñda:
Syrttai süiem bir adamdy,
Özi i̇eñbekqor, özi aqyldy.
«Jasyl baqqa baraiyq» dep,
Bügin meni şaqyrdy.
– Bardyñyz ba?
– Joq, barmadym, syrymdy da jaimadym.
– Ol kisi bar ma? Būl öleñ qūpiiä bolmasa qai şamada jazyldy?
–Bar, ərine, tiri. İeluge kelip qalğan kez ğoi deimin.
– Al, öziñizge ğaşyq bolğandar da jetetin şyğar?
– İe-i̇e, qarağym, «ğaşyqpyn, süiip qaldym» deuşiler köp boldy ğoi. Biraq
ol kezde özi ədemi, öner dese ölermen men baiğūstyñ olarğa böler uaqytym
da tapşy i̇edi. Köñil de, uaqyt ta jetpedi ğoi deimin. Onyñ üstine olarğa da
meniñ mahabbatym i̇emes, ataq-abyroiym qajet bolğanyn iştei bolsa da
sezetinmin. Sosyn da qaşqaqtadym, üriktim. Ötti sonau jaqsy bir kezim
meniñ,
Ğaşyq bolyp ah ūryp köz ilmedim,
Köz ilmedim, tağy da seni izdedim,
Seni izdedi laulağan sezimderim...
Biz teatr üiinen şyğyp, Abai dañğylynyñ boiymen biraz seruendep, qimai
qoştastyq. Biraz jer jürip baryp, artyma būrylğanda körgenim: basynda
appaq qalpağy, üstinde appaq tyğyz toqylğan jamylğysynyñ i̇etegi
jelbirep, qolyndağy appaq sömkesin qoltyğyna qysa ūstağan qazaqtyñ
appaq qyzy bügingi appaq anasy – Zəmzəgül aiağyn təkappar basyp ketip bara
jatty. Qonyşy ūzyn, səndi i̇etiginiñ ökşesi jerge tyq-tyq i̇etip, alystağan
saiyn önerdegi izim de osyndai, körermenimniñ köñilinde öşpes iz
qaldyrğan degendi ūqtyrğandai əserde boldyq.
Önerdiñ, qazaq öneriniñ, qazaq teatry sahnasynyñ sənine ainalğan osyndai
analar kerueni kötergen jüginiñ auyrlyğyna moiymai, alysqa, so-nau
alysqa ketse degen jaqsy bir tilek kökeide qalyp qoidy...
BİJAMAL RAMAZANOVA
Gazetimizdiñ jaña jyldyq jañalyqtarynyñ – «Ardager» atty jaña
aidardyñ aşyluy. Aty aityp tūrğandai-aq, qoğamdağy özindik orny bar,
i̇elimizdiñ ekonomikalyq jəne əleumettik ömirinde i̇esimderi i̇erekşe
atalatyn i̇eñbegi siñgen qairatker i̇er-azamattar men qazaq qyzdarynyñ ömir
joldary, qyzmet i̇etken jyldary, jalpy qoğamdağy alar ornyn söz
i̇etpekpiz. Al, qazaqtyñ qairatker ūldarymen birdei i̇eñbek i̇etip, i̇eline i̇eleuli
qazaq qyzdary da az i̇emestigin özderiñiz de jaqsy bilesizder, oqyrman.
Olai bolsa, osyndai birtuar asyl qyzdarymyzdyñ biri – Bijamal
Ramazanova jaily aidardyñ alğaşqy syrsūhbatyn ūsynğandy jön kördik.
Bijamal Ramazanova! Osy bir i̇esim bala kezimizden jadymyzda jattalyp
qalğan, sonau jyldary Qazaq SSR Joğarğy Soveti prezidiumynyñ
respublikalyq basylymdarda jariiälanyp jatatyn qauly-qararlary
arqyly i̇etene tanys. Ükimettiñ qūndy qağazdarynyñ bərinde osy bir
qazaqtyñ qairatker qyzynyñ qoltañbasy məñgilik tarih betterinde qaldy.
Sonau alpysynşy jyldardyñ ortasyna deiingi uaqyt aralyğynda
tapjylmai qyzmet i̇etken Joğarğy Soveti prezidiumynyñ hatşysy talai
i̇el ağalarymen qyzmettes bolğan, i̇el tağdyryna, jer tağdyryna
bailanysty kökeikesti məseleler töñireginde qanşama ter tögip, asa
qajetti qūjattardyñ öz qolynan ötkeni jaily bir sət oi jügirtip aldy da,
əñgimeni öz otbasy, ata-anasy jöninde bastap ketti...
«Əkem marqūm i̇eñ aiağy şege qaqsa da, at i̇erttese de qaldyrmauşy i̇edi.
Sonyñ bəri i̇eñbekke i̇erte aralassa, jalğyz tUiağynyñ bir qajettilikke
jarasa degen nietinen tuğan bolar, sirə. Biraq, odan men jaman bolğan joq
siiäqtymyn». Özi turaly asa maqtau sözdi jaqtyra bermeitin sabyrly da
salmaqty keşegi Joğarğy Sovettiñ hatşysy qyzmetin atqarğan qairatker
qazaq qyzynyñ boiynda qyzmetpen birge qalyptasqan baisaldylyqty köru
onşa qiyn i̇emes tərizdi. Adam boiynda tua bitti qasiettermen qatar, bertin
i̇el qoğam, qyzmet babymen birge qalyptasatyn ösu, i̇eseiü jyldaryndağy
sanağa taralatyn jaqsy joralğy, qasietter bolady degenge bəlkim, bireu
senep, bireu senbes.
Bijamal apaidyñ boiynda osyndai bir bekzattyq, təkapparlyqty
baiqasaq ta, osyndai tektilik bar jerde asa meiirban, qaiyrymdylyqtyñ
da qatar siñgenin köru de qiynğa soqpas i̇edi. Biz ony köpşilikpen tyğyz
jūmys istegen talai jylğy ozyq təjiribesinen, əiel-analyq meiiriminen,
kez kelgen şaruany qaiyrymdy şeşuge tyrysatyn birbetkeiliginen dep
tüsindik.
Qaida barsam da ata-anam birge köşti.
– Balalyq şaq deitindei, bizde baqytty, alañsyz balalyq şaq bolğan joq,
– dep bastady ol kisi əñgimesin. Bizder – ərine, HH ğasyrdyñ bastapqy
kezindegi ūrpaqtardyñ birimiz. Sondyqtan da basymyzdan keşken
qiynşylyqtar da az bolmady. İeñ birinşi közimizdi aşqannan aşarşylyq
jyldaryn kördik. İesimizdi i̇emisemis bile bir jerden bir jerge köşip-qonyp,
bosyp jürgen i̇eldiñ nəpaqa soñynda jürgenin i̇eptep işimiz sezetin. Bala
bolsaq ta taudyñ jabaiy juasyn tamaq i̇etken, sodan jan saqtağan talai
jūrtty köz kördi, qūlaq i̇estidi. Odan keiingi meniñ tūstastarym otyzjetiniñ
nəubətin körgen ūrpaqpyz. Öz otbasymyzğa tülen tigen joq, biraq «bügin
anadai bolyp jatyr, i̇erteñ mynadai bolady i̇eken», «bir tünde alyp ketipti»
degenge de qūlağymyz üirendi. Ol da ötip i̇endi i̇es jiyp,bas kötere
bastağanda Ūly Otan soğysy būrq i̇ete qaldy. Onda men nebəri on tört
jasta i̇edim. Sonda balalyq şaq, jastyq şaq degenniñ bəri biz üşin
qainağan ömir, tynymsyz i̇eñbek degen söz.
Əkem İesirkepūly Ramazan orysşa, arabşa sauatty, közi aşyq kisi boldy.
Köp balaly otbasynda düniege kelse de, aq pen qyzyldyñ soğysynda 192226 jyldary Aqsu audanynyñ Qyzylağaş öñirinde bauyrlarynan
aiyrylyp, tūl bolyp qalady. Öziniñ aituynşa, Qapalda qyzmette jürip,
aman qalsa kerek.
Özi ata-anadan jalğyz boldy, men de onyñ jalğyz tUiağy i̇edim. Qasynan bir
i̇eli qaldyrmaityn-dy. Şalğy da şaldym, oraq ta ordym, şege de qağyp, at
ta i̇erttedim. Attyñ qūlağynda oinaityn-dy marqūm, men de at jalynda
östim desem artyq i̇emes. Özderi jasy ūlğaiğan kezderinde ömirge kelsem
kerek, sodan da bolar, ömir baqi i̇elim-jūrtym, ata-babam qaldy demedi, men
qaida barsam da birge köşip jürdi.
1942 jyly Türgen peduçilişesiniñ qysqa merzimdi mūğalimdik kursyn
oqyp, bitirdim de, qyzmetti Şanqanai orta mektebinen bastadym. On bes, on
altydağy kezim, joldamamen Qoğaly audandyq oqu bölimi Qarakemerge
jiberdi. Sonda men attyly, əke-şeşem jaiau-jalpylai, jükterin kök
i̇esekke tiep alyp alğaş menimen birge köşip keldik. Özi jalğyz, onyñ
üstine i̇er balada i̇emes, nəzik qyz bolğan soñ ba, asa meiirimdi, balajan i̇edi.
İekeui de toqsanğa jeter-jetpes şağynda qolymnan məñgilik saparğa jol
tartty ğoi. Ömir baqi ata-anamnan, əsirese əkemnen daryğan
i̇eñbeksüigiştik, tabandylyq, qolğa alğan isti degenine jetkizbei
qoimaityn qaisarlylyq minezime özim de iştei süisinemin. Betine qarap
otyrğan jalğyzym dep i̇eşteñe istetpei, beiimdemei baryn auzyma tyğyp
otyrsa ne bolar i̇edim. Osy ömirimde nendei jaqsylyq qolymnan keldi,
kimge qandai kömegim tidi, ne bolmasa tilim tidi degende, jerge qaraityn
jağdai kezdespepti. Soğan şükirşilik jasaimyn da, əkem aldynda məñgi
perzenttik boryşymdy aqtağandai jeñildep qalamyn.
Qyzmetke keler joldar...
Sodan Qarakemer mektebinde mūğalim bolyp jürip, qoğamdyq jūmystarğa
belsene aralastym. Komsomolğa öttim. Gazet şyğaramyz, ügit-nasihat
jūmystarymen i̇el-i̇eldi aralaimyz. İeñbektegen baladan i̇eñkeigen qartqa
deiin tek qana bir qiiäl, bir arman, ol – Jenis. Elektr jelisi joq, şamğa
qUiar maidyñ özi tapşy, ondaida adamnan qulyq artylğan ba, qoidyñ
qūiryq maiyn paidalanamyz. Qysta qar toqtatamyz, köktemde ər soqanyñ
soñynda bir-bir baladan, olardyñ soñynan birbir mūğalim jürgenimiz
tyrbañdap. Əjeler jün tütip, jip iiredi, biz oquşylarmen birge şūlyq,
köbine soğystağy maidangerlerge qolğap toqimyz. Onyñ arasynda i̇eñsesi
tüsken i̇eldiñ köñil küiin, demalysyn baqylap, türli kontsertter men
körkemönerpazdar üiirmelerimen jūmys tağy bar.
Söitip jürip komsomol ūiymynyñ hatşysy boldym, tek mektep
oquşylary ğana i̇emes, kolhoz jəne oqytuşylary bar, 70-80 müşesi bar
ülken ūiymdy basqardym. Audandyq komsomol komitetiniñ müşesimin.
Söitip jürgende 1945 jyly oblystyq oqu bölimi men oblystyq komsomol
komitetinen telegramma keldi. Sodan baiağy kök i̇esekke jükti artyp alyp,
«Taldyqorğan qaidasyñ» dep tartyp otyrdyq. Ol kezde tərtip öte küşti,
sosyn şaqyrğan qyzmetten bas tartu degen tipti ölimmen teñ. Obkom
komsomolğa revkomissiiänyñ müşesi i̇etip sailady da, mektep bölimine
nūsqauşy i̇etip qabyldady. Ol kez alys audandarmen telegramma-hattarmen
jūmys jürgiziletin kez ğoi, mağan osyndai bir qūjat daiyndau
tapsyryldy. Özimşe orysşa da biletin siiäqty i̇edim, əlgi jerde abdyradym
da qaldym. Sol kezden bastap, meniñ ömirlik təjiribeme
respublikamyzdyñ i̇eki ata gazety «Kazpravda» men «Sotsialistik
Qazaqstandy» salystyryp otyryp oqu ainymaityn ədisime ainaldy.
Alğaş qolyma alğan kitabym «Pohojdenie Nasreddina» boldy. Tüsinip
oquğa tyrystym, audarmaşydan sūraitynmyn. Əitpese, jattap
alatynmyn. Birer jyldan keiin Qaratal audandyq komsomol komitetiniñ
hatşysy i̇etip sailady. At basyn, köş basyn solai qarai būrdyq. Sonda
jürgende men alğaş ret ükimet nagradasyn aldym. Nebəri jiyrma bir
jasta keudeme «İeñbek Qyzyl Tu» ordenin taqtym. Būl Lenin ordeninen
keiingi asa ülken orden sanalatyn. Tağuğa Uialyp jürdim. Partiiä men
komsomol i̇egiz, birtūtas salağa ğoi. Audandyq partiiä komitetimen tyğyz
bailanystamyz, sekretary təjiribesi mol, meiirimdi Seitim Qaskeev degen
kisi boldy, özi deputat. Sol kisiden üirengenim köp boldy.
Ömir mektebi degen osy. Jalğyz ösken, kəri ata-anasy, aqyl-keñes
sūraityn ne əpke ne ağa-bauyry joq meniñ ömir mektebim osylai
qalyptasty. Ömir meni sondyqtan da i̇eki qarap, bir şūquğa, asa saq boluğa,
tiiänaqty boluğa üiretti. Oğan ata-anamnan daryğan qabilettiligim mol
bolsa da, meniñ tağy bir süienerim, ol – ABAİ boldy. Qai sətte de, qandai
köñil küi əueninen de ünemi meni ABAİ qūtqaryp keledi. Sonau 1948
jyldağy alğaşqy kitabynan bastap, künine bolmasa da, aptasyna paraqtap,
özime küş-quat alamyn, i̇esep beremin.
Soğystan keiin halyqtyñ əl-auqaty, tūrmysy jaqsara bastady. Əielderdi
de köpşilik-qoğamdyq qyzmetke tarta bastady. Jer-jerlerde əielder
keñesteri qūryldy. Taldyqorğan oblystyq atqaru komiteti men qalalyq
keñeste jūmys atqaryp jürdim de, Almaty oblysyna obkom hatşy bolyp
sailandym. Partiiä men komsomol komitetterinde, jergilikti atqaru
organdarynda jürip jinaqtağan təjiribem meni QSSR-niñ Joğarğy
Sovetten bir-aq şyğardy. Bir ğana audan, qala oblys i̇emes, respublika
deñgeiinde jūmys jauapkerşiligi de küşeie tüsti, ərine.
Joğarğy Sovette hatşy bolyp ūzaq jyldar qyzmet atqardym. Ol jerdiñ
bir i̇erekşeligi – qağazdardyñ bəri i̇eki tilde jürdi de, meniñ qazaq tilin taza
biletinim köp paidasyn tigizdi.
Əñgimeni üzgimiz kelmese de, til məselesi auzy bitpegen jarağa ainalğany
sonşa, osy jerde bir sūraqtyñ yñğaiy kelip qaldy.
– Qazaq tilin be, joq əlde orys tilin bilgeniñiz köp paida boldy ma?
Öitkeni, sen jauap beresiñ. İeñ birinşi jauapty hatşynyñ qoly,
sondyqtan qanşa paraq, qanşa baspa tabaq bolsa da, oquyn tekseruiñ
qajet. Qadağalap oqisyñ, əsirese zañ terminderi öte auyr, qiyn. Bir sözdiñ
özinde birneşe sinonim bar. Ondai sətterde Keñesbaev ağamyz ben Rabiğa
apai siiäqty til mamandarymen aqyldasyp, keñesip otyratynmyn.
Joğarğy Sovettiñ ūjymynda jetpis-seksen adam ğana boldy, biraq 350
deputaty bar, respublika boiynşa köpbalaly analardyñ nagradalary sol
jerden taraityn bolğandyqtan, osyğan qatysty mekemelerdiñ bəri
Joğarğy Sovettiñ qūzyrynda. Daiyndalğan qūjattar Məskeuden süzgiden
ötetin. Qazaqtyñ mentalitetine qatysty keibir qūjattar tipti ötpei qalyp
ta jatatyn-dy. Məselen, bükil Sovetter odağy boiynşa kəmeletke
tolğannan keiin ğana tūrmys qūru kerek degenge, şyğystyñ halqyna asa
keliñkiremeitini aityldy, biraq ötpedi. Aitys-tartys tudyryp jatatyn
osyndai tirlikterge kelgende de, i̇eldiñ müddesi, bolaşağy üşin aqyldasyp,
kelisip qyzmet atqaruğa tura keldi.
Al til saiasatyna keletin bolsaq, būl jerde mynağan asa mūqiiät
bolğanymyz jön. Ol – ūrpaqtar auysuymen tyğyz bailanysty qūbylys
der i̇edim. Məselen, biz tūstardyñ barlyğy derlik taza qazaqi təlimtərbieniñ şekpeninen şyqqandar. Al bizdiñ balalarymyz orys mektebin
bitirgender, iağni tilderi orysşa şyqqandar. Nege deisiz ğoi, meniñ
zamandastarym öz ana tilin taza bilse de, orysşağa şorqaq boldy da,
qyzmet barysynda, joğary oqu oryndarynda köp kedergilerge kezikti.
Sondyqtan öz balalarymyzdy osy saiasatty ūstanyp, orys mektebinde
oqyttyq. Ol jasyryn i̇emes,kez kelgen qazaq otbasynda qūryğanda bir bala
orys tildi bolyp östi. Sol bizdiñ ūrpaqtan tarağan ata-analardyñ qazir öz
ūltyna, öz tiline jat bolyp, ögeisip qaluy, mine, osy ūrpaqtar auysuynda
jatyr. Bəri namysşyl, i̇elin-jerin süiediaq, biraq sezimderin jetkizuge
dürdəmal til jetpei jatady. Al odan keiingi nemere ūrpaq qaitadan ana
tilindegi mektepterge bara bastady. Biraq, bir ökiniştisi, üiinde ata-anasy
oqu-syzuyna jərdemdese almaidy. Öitkeni oilau orysşa, til joq,
ədebikörkem til joq. Söitip, balalarynyñ jağdaiyna, ata-anasynyñ
jağdailaryna qarap köptegen azamattar nemerelerin qaitadan orys
mektebine beruge məjbür.
Qazaq tili i̇eşqaşan ölmeidi. Ösip kele jatqan jaña tolqyn tildi
öltirmeidi, öşirmeidi. Onyñ üstine syrttan kelip jatqan qandastarymyz
da ūlttyq sana-sezimi, būiauy, salt-dəstürin joğaltpai şoğyr-şoğyr
bolyp köşip kelip jatyr. Qytai, Monğoliiädağy aitpağannyñ özinde,
Reseidegi otandastarymyz ūlttyq mentalitetin qatañ ūstanğanyn közimiz
körip otyr. Sondyqtan da uaqyt bir orynda toqtap qalmaityny siiäqty, öte
kele bəri ornyn toltyrady. Ūrpaq almasu, jalğasu degen, mine, osy.
Būl məselede meniñ kelispeitin bir ğana jaiym bar. Bizden əldeqaida
mədenietti dep aitamyz ğoi, biraq bizdiñ mədenietimiz basqalardan kem
i̇emes, degenmen örkenietke ūmtylu degen jalpy ūğymğa kelise qoimaimyn.
Japoniiäny alyñyz, nege olar 12 jasqa deiin balalaryn tek öz tilide
oqytady. Nege, öz tilinde, mine, barlyq gəp osynda. Sondyqtan qazir üş til
dep jatyrmyz, orys tilin köşede onsyz da üirenedi, üidegi til de orysşa,
öitkeni olardyñ ata-anasynyñ özi əli tolyq üirenip bolğan joq. Osy
jağyn qatañdau oilasa, şyğys halyqtarynan ülgi-önege alsaq artyq
bolmas i̇edi.
Öz basym ağylşyn tiline de talpynys jasadym. Öitkeni, on üş jyl
Qazaqtyñ Aziiä-Afrika i̇elderimen yntymaqtastyq komitetin basqardym.
Meniñ aldyma būl qoğamdy Mūhtar Əuezov, ol kisiden keiin Tölegen
Təjibaev degen azamattar basqarğan. On bes respublika işindegi jalğyz
əiel men boldym.
– Sondyqtan qajettilik bolğan jerde adam bərine de üirenedi deisiz ğoi?..
– Əlbette.
– Qazaq əielderi qyzmetten göri üidegi tirlikti birinşi orynğa qūiady ğoi.
Būl rette ne aitar i̇ediñiz?
– Ol bizdiñ özimizdi Jaratuşy aldyndağy mindet, paryzymyz ispetti.
Joldasym Şapağat Otan soğysynyñ maidangeri, būrynğy komsomol,
partiiä qyzmetkeri. İekeuimizge tağdyr ömir baqi bir i̇esikten kirip, bir
i̇esikten şyğudy jazypty. Ömir jolymyz, i̇eñbek jolymyz birge
qalyptasty, sondyqtan birbirimizdi tüsinu qiy i̇emes. Al tüsinistik,
syilastyq, adaldyq bar jerde, tirlik keşu de asa qiyn bolmas. İekinşi
jağynan, ata-anam qolymyzda boldy dedim ğoi, as-su əzirleu, balalardyñ
tərbiesi de şeşem marqūmnyñ moinynda boldy.
Jalpy öz basym əielge tən tirlikke de beiimmin. Qonaq ta şaqyryp,
qonaqqa da baryp, jas boldyq bərine de ülgerip jatatynmyn. Əsirese,
kiim-keşek tiguge əues boldym. Senseñiz, osy künge deiin tösek
jabdyqtaryn satyp almaimyn. Metrlep alyp qūiamyn da, şetinen jañalap
tigip otyramyn. Al əiel tiginşi bolsa, kiım-keşek te kir bolmaidy. Qarny
toq, kimideri taza i̇erkek te tynyş qoi.
– Qyzmetşi, bala tərbieleuşi ūstaityndarğa köz qarasyñyz...
– Qoldamaimyn. Bala kütuşi, üi şaruasyndağy qyzmetker, as daiyndauşy
degenge müldem qarsymyn. Bala qaşanda ataananyñ söileu məneri tügili,
jüris-tūrysymen de tərbielenedi. Qarap ösedi, körip ösedi. Al bireu
tərbielegen bala – böten bala. Ol əke-şeşesiniñ yqylasyn, tipti renişküiinişin, quanyşyn körmegen bala qolğabys i̇etuge niettenip tūrady i̇emes
pe?! Sondyqtan, balanyñ öz ata-anasynyñ tərbiesinde bolğany abzal.
Öz basym Saliqa Oñğarbaeva degen ozat sauynşy boldy, sol kisini pir
tūttym. Sol kisiniñ söileu məneri, jürgen jürisi, mañaiyndağylarğa
qarym-qatynasy, otağasyna degen iltipaty – bəri-bəri küni büginge deiin
köz aldymda. Anamnan keiingi jaqsy qasietterim sol kisiniñ kölbeñdegen
köleñkesinen daryğan tərizdi.
– Būrymdy qyz bolğan siiäqtysyz…
– İə, būrymdy qyz bolğanym ras. Şaşymdy i̇eki örim i̇etip qatty örip
tastaitynmyn. Tabiğatynan būiralau boldy da, ol jağynan qiyndyq
tudyrğan joq. Al, ainağa qaramaityn əiel bolmas. Biraq əiel bolyp syrğa
tağyp, saqina saluğa da əuestenbeppin ğoi. Bir qyzyq jağdai boldy,
İndiiäğa delegatsiiä basqaryp baratyn boldym da, sonda «mūnyñyz qalai
Şyğysqa bara jatyrsyz, sizdi de Şyğys əieli dep qaraidy ğoi, ne
qolyñyzda, ne moinyñyzda joq» degen soñ, tipti bir tanys əielden sūrap
jüzikterin tağyp ketkenim bar.
Ol bir i̇endi joqtyqtan i̇emes, tabiğatymnan syrttyñ şaruasyna beiim
bolyp öskendikten, tipti mən bermegendikten de bolar. Al, jalpy
sūlulyqty, tazalyqty janym jaqsy köredi. Özimdi-özim kütuge şama bar.
Qazir, öziñ körip otyrğandai, qalalyq Ardagerler keñesinde qyzmettemin.
Özimiz qatarlylardyñ mūñ-mūqtajyn, bar-joğyn tügendeuge tyrysyp,
qolymyzdan kelgenşe əli de qoğamğa paidamyz tise i̇eken dep jürgen jai
bar.
Bijamal apaidyñ «biz qatarlastar köp i̇emes, tegin demalys oryndary men
sanatoriilerge joldamalar ūiymdastyrylsa, öitkeni jastary i̇egde
tartqanda qai jolsaparğa şyğa qūiady deisiñ, barmaidy da ğoi, biraq
köñilderi ösip qalar i̇edi» degen pikiri kökeide sairap biz kettik. İesikten
şyqpai jatyp şyryldap qūia bergen qara telefonnyñ ar jağyndağy
qarlyğyñqy dauys bizdiñ de sanamyzda jañğyryp qalğan qart ataanalarymyzdy i̇esimizge bir tüsirip ötkendei. Qairan, ardaqty i̇eldiñ ardager
ūldary! Bir kezderi sylañdağan boijetken, seri köñildi bozbala boldy
degenge bir türli sengiñ kelmeidi-aq. Biraq, ömir öz degenin, tağdyr öz
alaryn alğan soñ, beişara küi keşip qalarymyzdy, qolda barda
jaqsylyqty solarğa jasasaq özimiz de i̇erteñ sondai syidy talap i̇eter i̇edik
degen bir jymysqy oi sanamyzdy orap, köktemniñ alğaşqy jañbyryna
betimizdi tosyp jürip kettik.
FAİNİKEN BİBATYROVA
Ol kisige qarap otyryp, qazaqtyñ qyzdarynyñ ədemi, körkemdigimen qosa
öte qarapaiymdylyğyna tağy da tañ ğalasyñ. İeljirep tūratyn
bauyrmaldyğyn aitsañyzşy. İelimizdiñ mədenieti men ğylymyna zor
i̇eñbegi siñgen qazaq qyzynyñ appaq jüzin torlağan mūñnyñ syry köp
keşikpeiaq aşyldy... Auyr qazağa ūşyrağan bir joldastarynyñ asyna
qatysyp, nebir nūrly künderdegi birge bolğan şaqtardy ötken uaqytpen
i̇eske aludyñ qanşalyqty qiyn, jan auyrtar sət i̇ekenin sezingen saiyn adam
boiy auyr tartyp, köñilsizdik bileitin pendəui köñil küiin biz de tereñ
tüsindik. Tüsindik te keşirim sūrap, mümkin bolsa kelesi künge keludi ötine
sūrap i̇edik, ol kisi: «Qaita senimen əñgimeden keiin serpiletin siiäqtymyn»
– dedi, bolmaşy jymiyp. Qazaq qoğamyna i̇eleuli üles qosyp kele jatqan
Qazaqstannyñ i̇eñbek siñirgen qairatkeri, tarih ğylymdarynyñ kandidaty,
Qazaqstan Respublikasy Bilim jəne ğylym ministrligi Ğalymdar üiiniñ
direktory Ğainiken Aidarhanqyzymen əñgime osylai örbidi...
Əñgimelesken saiyn özimiz syrttai qairatty da jigerli, birbetkei isker
qazaq qyzy dep qabyldaityn osy bir sūlu da kerbez əieldiñ jaratylysy
tym nəzik, sağynyş pen mūñğa, quanyş pen qaiğyğa qabyrğasy qaiysatyn
qarapaiym ğana pende i̇ekeni odan saiyn yntyqtyra tüskendei.
Söz basy
– Bizdiñ qazaq özindik pedagogikasy, pəlsafasy, etnotərbiesi i̇erekşe halyq
qoi, – dep bastady apai əñgimesin. – Men mūny jañalyq aştym dep aityp
otyrğan joqpyn. Būl pikirim kez kelgen taza qazaqi ürdispen tirlik keşip
kele jatqan ərbir otbasyndağy tərbieden körinetin körinis. Əsirese, ana
sütimen daryğan jaqsy bir qasietimizdiñ biri meiirimdilik, bauyrmaldyq
qoi. Öz basym osy bir qasieti üşin halqymdy, i̇elimdi şeksiz jaqsy
köremin. Talai qyrğyn-sürginnen, tağdyrtalaiynan aman alyp kele jatqan
da osy qasietimiz.
Men qazaqtyñ köpbalaly qarapaiym ğana otbasynda düniege kelippin. Əkeşeşemniñ tūñğyşy boldym. Al qazaq otbasynda tūñğyştyñ
jauapkerşiligi, jügi öte auyr i̇ekeni aian. Qazir ğoi «tūñğyş» degenderiñiz –
jalqau, i̇erke şoljañ. Bizdiñ zamandastar, artynan i̇ergen köştiñ bərin
qūtty ornyna qondyrğanşa, sol öziñniñ soñyñnan i̇ergen köştiñ qaida,
qalai ornalasuyna əke-şeşeden göri biz jauapty bolyp öskenimizdi meniñ
tūstastarymnyñ kez kelgeni moiyndaidy. Biz – meiirimdi ūrpaqpyz! Öz
bauyrlaryna i̇erekşe qarymqatynaspen qarap, tərbiesine alañdağan
jauapty ūrpaqpyz! Jüregindegi meiirim jüzine şyğyp tūrğan imandy
ūrpaqpyz! Biz – qoğamdyq jūmystağy qatañ tərtipti otbasyndağy qatal
tərbiemen ūştastyra qabyldağan ūrpaqpyz!
Bügingi as meni qatty tolqytty. Jürektegi sağynyşty qozğağan, qandy
tolqytqan bir kün boldy. Özimnen keiingi siñlim küieuinen keiin
qyrşyndai balasynan aiyrylyp qalyp i̇edi, kezekten tys demalys alyp
sonda baruğa, qasynda bolyp əbden mauqymdy basyp keluge ketip baramyn.
Qazaq – danyşpan halyq qoi: «qaiğy qaiğyny qozğaidy» degendi qalai tap
basyp aitqan deseñşi!
Qazaqtyñ təlim-tərbiesi i̇eşkimge ūqsamaidy
Synaptai syrğanap ötip jatqan uaqyt i̇emes pe «jastyqtyñ minip
tūlparyn» dep jürgende bir küni zeinetker bola qaldyq. Ər uaqyttyñ
özindik ədemiligi, özindik qyzyğy bar. İeger ornyñdy dūrys tapsañ, oiyñdy
aşyq aityp, öziñdi laiyqty ūstai bilseñ qyzmetten de, ömirden de syisyz
ötpeisiñ, i̇eşkimnen kem bolmaisyñ.
Meniñ i̇eñ ülken baqytym – i̇eki ğasyrdyñ da kuəsi bolğanym. HH ğasyrda
ösip-önip, toğyz jyl komsomolda, odan qalğan ğūmyrymnyñ bərin
partiiälyq, qoğamdyq jūmystarda boldym. Sondyqtan da HH ğasyrdy
maqtan i̇etemin de, HHI ğasyrğa raqmet aitamyn. Söitemin de, i̇eki ğasyrdyñ
kuəsi boludy mañdaiyma jazğan tağdyryma myñ şükir, təube deimin. İetken
i̇eñbegimiz de joq i̇emes. Onyñ bağasyn, ərine, i̇el beredi. Biz qoğam aldyndağy
mindetimizdi atqara bildik, sol qyzmet arqyly halqymyzğa perzenttik
boryşymyzdy aqtadyq desem, əbden bolady. Öitkeni, jetpisten asqan
şağymda əlde de sol halyqtyñ joğyn joqtap, baryn tügendep otyrğan
jaiym bar.
Al sol i̇eki ğasyrda i̇eki qoğam boldy ğoi. Öz basym, «oibai, partiiä mynadai
i̇edi, komsomol mūndai bolğan» degen pikirdi jii qūlağym şalady, biraq men
kelispeimin. Mūqan Tölebaev ögiz arbamen pianino aparyp, «BirjanSarany» jazğan kişkentai ğana auylda tuyppyn. Jetisudyñ jeti özeniniñ
biri – Lepsiniñ boiynda. «Kökjie» degen auyl, osy özen boiy qalyñ toğai.
Jideli toğai bolatyn. Balalyq şağymyz soğys jyldarynda, iağni
tarşylyq pen joqşylyqtan qaşyp qūtyla almaityn kezeñde ötti. Küni
boiy jide teremiz, i̇etegimizge toltyryp əkelgen jideni anamyz marqūm
birese suğa qainatyp, keptirip qaq jasaidy, jartysyn sağyz ğyp
şainaimyz. Qūmnyñ işinde kişkentai ğana taiymyzğa minip, mal bağyp,
tirlik i̇ettik.
Əkem Aidarhan men şeşem Ajarhan auyl syilağan, qadirli kisiler boldy.
Soğysqa barmady, öitkeni soğys bastalğanda i̇eldegi i̇erkekkindik əskerge
alynyp jatqanda «Sen kommunissiñ, i̇eldiñ tynyştyğyn saqta, bas-köz
bol» degen tapsyrma alğan biraz azamat militsiiä formasyn kiip, auylaimaqta i̇eñbekti ūiymdastyruğa qalğan ğoi. Sodan militsiiänyñ qyzy,
balalary boldyq ta, tərbie de, talap ta qatal boldy. Onyñ üstine anam
körgendi, kökiregi ūiau, şala sauatty kisi bolsa da, bizdi mümkindiginşe
bilimge bauludy i̇erte maqsat i̇etken jan i̇edi. «Qyz Jibek», «Qamar sūlu»,
«Qobylandy batyr» siiäqty etnotarihi jyrlardy ünemi oqyp beretin.
Oqyğandağy maqamy, əuezdi üni keremet bolğany sonşa, əli künge
qūlağymnyñ tübinen sol bir aiauly qarlyğyñqy ün ketpeidi... Al, əkem öte
mədenietti, parasatty kisi boldy. «Ülken kisilerdiñ aldynan keseköldeneñ
ötpe, tanysañ da tanymasañ da, amandas, sūrasa jöniñdi ait» dep otyratyndy. Qazaqtyñ i̇eşkimge ūqsamaityn etnopedagogikasyn qatañ ūstanuşy i̇edi.
Odan beri talai i̇el aralap, jūrtpen aralasyp kele jatsam da, dəl sondai
tərbie jelisin i̇eşkimnen körmedim desem artyq aitqandyq i̇emes.
Qonaev ūlttyñ ūly perzenti ğoi
SONYMEN, otbasyndağy təlim-tərbie, ilimge, bilimge degen qūştarlyq
auylda qaluğa mūrşa bermedi. Onyñ üstine özim de i̇eti tiri, pysyqai bolsam
kerek. Auylda, audanda komsomol jūmysyn atqaryp jürgen
ūiymdastyruşylyq qabiletim ortalyqtan bir-aq şyğardy. Kök tirep
tūrğan köke joq, şiettei bala-şağa, əke-şeşede qauqar joq. Osynyñ bərin
oilai kele, joq, tirşilikti bastau kerek, bastau üşin bilim kerek i̇ekenin
iştei tüisindik te, auyldan attanyp kete bardyq qoi.
Qoişy, əiteuir, satylap-satylap jürip, i̇elimizdiñ bir tuar perzenti
Dimekeñniñ aldynan bir-aq şyqtyq. Ol tūsta qyzkelinşekterdiñ bilikke
aralaspağan kezi. Aqmolada Farida Hamitova degen hatşyny ğana i̇estimin.
«Öziñdi komsomoldan jaqsy bilemin, meniñşe senen ülken qoğam qairatkeri
şyğady» dep, Jambyl oblystyq partiiä komitetine hatşylyqqa bekitti de
jiberdi. Qabyldauyna Məskeude Ortalyq komitet janyndağy akademiiäda
oqyp jürgen jerimnen şaqyryldym. Keñ, jaryq kabinetiniñ ana basy men
myna basyna jetu qandai qiyn i̇edi, onyñ üstine i̇esikten törge deiin
ündemei jüru tağy yñğaisyz. Özim nəpnəzik, aiaqta biz ökşe tufli.
Sasqanymnan, «Dimaş Ahmetūly, kabinetiñiz qandai ülken, Sizge jete
alar i̇emespin», – deppin. Ondai qarapaiym, kişipeiil, ondai parasatty
adamdy öz basym körmedim. Sonda ornynan külimsirep tūryp mağan qarsy
jürdi. «Men onda Statenin joldasqa aitaiyn (is jürgizuşisi bolğan), Galia
Bibatyrovağa meniñ kabinetim ūnamady, ne kişireit, ne basqaşa jasa
deiin», – dep küldi. Tolqyp, abyrjyp kele jatqanymnyñ bəri ūmytyldy.
«Ūly adamdar öte qarapaiym bolady» degenge qalai senbessiñ!
Odan keiin de talai ret kezdestik, kezdesken saiyn «komsomolkam meniñ»
dep arqamnan qağyp qūiatyn. İeluge tolğan kezimde ğoi, «Dimaş Ahmetūly,
qaşanğy komsomol bolyp jüre beremin, i̇eluge keldim ğoi», – dedim. Sonda
aşyla bir külip, baiağy öziniñ «sen əli ösetin balasyñ» degenin i̇esine alyp,
talai ret ūsynys jasasa da, Jambyl oblysynyñ obkom sekretary
Bektūrğanovtyñ: «Oibai, ondai ideolog qaidan tabamyn» dep jibermei
qoiğanyn aitty. Basqalardyñ i̇eñbegin joqqa şyğaryp, dattamaimyn,
qoğamda ərkimniñ öz orny, öz töri bar, ərine. Degenmen, ol kisidei qazaqqa
i̇eñbegi siñgen qairatkerdi kezdestirmedim. Osy jasyma deiin körmedim,
biraq qazaq degen ūly halyq qoi, mümkin bir zamandarda tuylar. Biraq HH
ğasyrda men biletin Qonaevtai qazaq joq! Şynyn aitu kerek, taza patriot,
i̇elin, jerin şeksiz süigen, bükil sanasezimin, aqyl-parasatyn aiamağan ūly
kemeñger, qairatker i̇ekenin iştei bərimiz de moiyndaimyz.
Sol otyrğannan obkom hatşysy bolyp tabany kürektei on üş jyl
otyrdym. Jetisuda tuyp-öskenim bolmasa, Jambyl oblysy mağan öte
ystyq bolatyny da sodan şyğar. İelimde qazir i̇et jaqynnan i̇eşkim qalmady
desem de bolady. Biraq əkem atynda köşe bar, sol köşeniñ tūrğyndary
üşin jylda baryp, syi-siiäpat jasap, Qūran bağyştap qaitamyn. İel işi
bereke ğoi, baryn dastarqanğa salyp jaiyla kütip jatady. Əiteuir əkem
marqūmnyñ aruağy riza bolsa i̇eken dep men de barymdy arqalap, ər üige
syilyq jasaimyn. Olarğa bir ğana būiymtai aityp ketemin, əkem
atyndağy köşe taza bolsa i̇eken, külqoqysqa batpasa i̇eken degendi qaitaqaita aita bergim keledi... Al Jambyl oblysy janyma jaqynyraq, osy
öñirde östim, jetildim, qyzmette töseldim, təjiribe jinadym. Adaldyqtan
attağan joqpyn, i̇eşkimge jasağan qiiänatym da joq. Keñes dəuiriniñ
dəuirlep tūrğan kezi, men de dəuirledim. Sol zamandarda düniege kelgen
Ğainikenderdiñ sany onnan asady, aldy tūrmysqa şyğyp ta ülgerdi.
Jaqsylyqtarynan əli künge deiin qalmaimyn, habar jetse baruğa, batamdy
beruge, aianbaimyn. Qonaqjailylyğyna köñilim de, közim de toiyp
qaitamyn...
Büginde i̇el qoğam qairatkeri, memleket qairatkeri dep qabyldap jatsa, ol da
Qonaevtai i̇el basşysynyñ arqasy der i̇edim. Biraq, kedergilerge qaramai,
i̇eliniñ mədenietin, ekonomikasy, ğylym-bilimin jetildirude, kadr
daiyndauda ol kisidei köregen, talğamy men talaby küşti qairatkerler azau, az.
Mihail İesenaliev, Özbekəli Jənibekovter nağyz azamattar i̇edi
İelimizdiñ tarihyna, mədeni tarihyna üñiler bolsam, Dimekeñdei adal
qyzmet i̇etken tağy bir tūlğalardyñ kelbeti sanada kölbeñderi sözsiz.
Əsirese, qazaq halqynyñ mədeni mūralary, tarihi i̇eskertkişteri, mədeni
oşaqtary – teatrlar turaly əñgime bola qalsa, osy bir qos azamattyñ
i̇esimderi i̇eske oralady. Halqymyzdyñ alğyr perzenti, alğaşqy komsomol
Ğani Mūratbaevtyñ i̇eskertkişin jasatqan da, atyn tarihqa qaita jañğyrta
alyp kelgen azamat ta osy – Özbekəli. Qany qazaq bolyp qainağan jan.
Şynyn aitu kerek, i̇elimizdiñ oñtüstik aimağy qanşyl, qazaqtyñ saltdəstürin, ədet-ğūrpyn tereñ sezinetin, sanada ünemi jañğyrtyp otyratyn
ölke. Oñtüstik andai-myndai degendi jii aitamyz, qazekeñ birin biri
jamandamasa işi jarylyp ketui əbden mümkin. Jaqsylyq jağymyzdy
aityp qanşa maqtansaq ta, osyndai kemşin tūstarymyz da jeterlik.
Ünemi oi üstinde, qolynan qalamsaby tüspeitin. Syrt közge suyq, sūsty,
qatal köringenimen, jan düniesi öte nəzik jaratylğan azamat i̇edi.
Tağdyryma riza bolatynym, qazaqtyñ mañdaiyna baq bolyp tuylğan
osyndai jūldyzdy azamattarymen qyzmettes bolğanym. İesenəliev te,
Jənibekov te orta boily bolğanymen, oiy, sana-sezimi asa joğary,
jaratylysy bölek i̇edi. Reseide tuyp-össe de, qanyna tartyp tuğan Mihail
daryndy, qabiletti, sauatty, al Özbekəli sonysymen qosa
ūiymdastyruşylyq qabileti i̇erekşe basşy boldy. Aitqanynan
qaitpaityn, birbetkei, öjet. Nauryz merekesin tiriltu üşin qanşama
i̇esikten beti qaitsa da, dini ūğymdağy meiram degen sansyz qarsylyqtarğa
tötep beru tek Özbekəliniñ ğana qolynan keletin tirlik. Ortalyq komitetke
jazyp jürip, əiteuir qazaq küntizbesine i̇engizip ketti, jaryqtyq! Al, qazirgi
Qostanai oblysy, būrynğy Torğaiğa siñirgen i̇eñbegi, tökken teri auyzben
aityp jetkize almaityn tirlik. Sol öñirde ömirge kelgen tūñğyş muzyka
teatry, ən-bi ansamblderi, ondağy ūlttyq būiauğa tūnyp tūrğan ūlttyq
kiimder, əşekeilerdi bylai qoiğanda, tarihi mūrajailardyñ qaita
jabdyqtalyp, jañaruy, jasağan bağa jetpes i̇eñbegi əli künge i̇el i̇esinde.
Közi tiri sol kezdegi oblys basşylary kezdes ken saiyn onyñ talapşyldyğyn, talğampazdyğyn
jyr ğyp aitady. Tipti qolyna qazyq-balğasyn ūstap, jerdi qadamdap
ölşep, qai jerde teatr üii, qai jerde baq otyrğyzyluy kerektigine deiin
belgilep öziniñ jürui qazirgi kresloda otyryp, telefonmen şarua şeşetin
basşylarğa ülgiönege der i̇edim. Ondailar şaruany şeşse jaqsy ğoi, biribirine siltep, kisini tausylmaityn əurege salady i̇emes pe?! Solar osyndai
azamattardyñ tirliginen təlim alsa, bügingidei molşylyq zamanda neni
bolsa da jaryp şyğuğa bolar i̇edi. Biraq... qaidan bolsyn, ərkim öz basyn
küittegen, qarnynyñ toiğanyn ğana oilaityn zamanğa tap boldyq qoi.
«Qazaqrestavratsiiä» degen ūiym aşyp, qalai bolsa solai jūmys istep
kelgen, əbden tozyğy jetken mūrajailar men kitaphanalarğa öz qolynan
jan bitirip i̇edi. Kim ne dese de, sony körgen, azamattyñ mañdai ter, i̇eñbegin
körgen biz, mine, tirimiz, sondyqtan ony aitu paryzymyz. Orasan sol
i̇eñbektiñ atağyna jarmasyp jürgender de köp, biraq taza i̇eñbek Özbekəliniki
der i̇edim. Söitken, qazaq mədeni tarihyna orasan zor i̇eñbek siñirgen
Özekeñderdiñ aty aityla bermeitini, mereitoilary ünsiz ğana ötkeni
tarihymyzğa qara küie jağu i̇ekenin büginderi i̇eşkim sanasyna syiğyza
almai keledi...
Qairan, Ğabeñder...
Osy bir kezeñde, əsirese, Jambyl oblysynda jürgende qazaqtyñ talai
syily azamattarymen dəmdes, tabaqtas boldym. Olardyñ işinde suretşi,
öner, qoğam qairatkerleri, aqyn-jazuşylarmen de i̇etene aralastym.
Öitkeni, sol tūstar da Jambylda ataqty «Alatau» triosynyñ dürildep
tūrğan kezi. Men qyzmetke kelgende kiimderi de, mekemeleri de jū pyny
ğana top i̇eken. Osy küni atağy jer jaryp tūrğan Altyn bekti şaqyryp,
jañadan ğana otbasyn qūrğan kezi i̇eken, oblys ortalyğynan i̇eki bölmeli
pəter bergizip, osy ansamblge jetek şi i̇etip qoidym. Alğaşynda jetekşi
bolğysy kelmei, biraz qiqañdap jürgen, ol kezde pəter məselesiniñ küiip
tūrğan kezi, sodan tez kelisti. Ol ansamblmen şetelderdiñ birazynda bol
dyq. Sonda Qazaqstandai alyp i̇eldiñ kişkentai ğana bir oblysynda
osyndai talantty, qabiletti, daryndy ənşiler bar i̇eke nine qairan qalyp,
qol soqpağan i̇el joq şyğar. Şirkin, öner adam darymen qyzmettes bolğan,
aralas-qūralas bolğan qandai qyzyq, köñildi.
Əsirese, Ğabeñniñ (Ğabit Müsirepovtyñ) «Ğainikeş, Moiynqūmğa
qaraqūiryq keldi me?» – dep telefon şalatyny, sodan sən-saltanatymen
kelip, dem alyp, seruen qūryp qaitatyn kezderi əli künge ūmytylmaidy.
Soñğy kezderi janary talyp, közi onşa körmei jürdi. Soğan qaramai ol
kisige şai qUiatyn kelinşektiñ de ədemi bolğanyn qarastyramyz. Əitpese,
aşulanyp ketip qaluy mümkin. Kezekti saparynda ədemi bir keş
ūiymdastyryldy, Moiynqūmnyñ kerbez bişileri bi bilep, ənşileri tañğa
deiin ən saldy. Sonda: «Ai, Ğainikeş, osyndai birinen biri ötken
sūlulardy qaidan jinağansyñ?» – dedi. «Oibai, Ğabe, közim körmeidi
deisiz, alystan olardyñ sūlu i̇ekenin qaidan bilip qoidyñyz?», dep əzilşyny aralas qaljyñdaimyn ğoi. «Sūlulyqty köru üşin köz i̇emes, tüisik
kerek qoi», – dedi ol kisi ağynan jarylyp. – Alystan körmesem de,
olardyñ myñ būralyp, myna bir əuenge i̇elitip, i̇eljirep bilep jürgenin
sezip otyrmyn». Janaryna kelip qalğan möp-möldir tamşylar appaq jüzin
juyp ketkeni. Öz halqynyñ önerin, bii men küiin şeksiz süigen, adamnyñ
jany i̇eljirep tyñdağany qandai ğajap! Moinyn bolmaşy ğana būryp,
mañaiyna köz tastauy özine keremet jarasuşy i̇edi. Appaq qol oramalynan
ədemi bir ətirdiñ iisi tanau jaryp, qaltasynan alyp qaita-qaita janaryn
sürtkileidi. Qandai təkappar, kerbez, kelisti kisi deseñizşi! Üsti-basy
mūntazdai tap-taza, şalbarynyñ qyry ūzaq tūru üşin odekolonmen
ütiktetedi i̇eken. Ne degen serilik deseñşi?! Əldenege əserlengen kezinde
közine kədimgidei mölt-mölt i̇etip jas keletin. Ne degen nəziktik, tazalyq,
sūlulyq dep tañğaluşy i̇edik. Tuğan halqynyñ ədebietine qomaqty üles
qosyp qana qoimai, ony janymen süiüi, qūştar boluy, önerine i̇eljirep,
közine jas aluy qandai tosyn qūbylys, körinis. Osyndai ūly adamdary
bar, ədebietine, önerine jany aşityn, jüregi auyratyn qairatkerleri
bolğan, əli de bar halqymyz bir kezderi Ğalymdar üiin qūrtyp jiberudi,
qaltalylarğa satyp jiberudi de oilastyrğanyn oilasam, töbe şaşym tik
tūrady.
Partiiä qyzmetinen keiin «uh» dep bir dem aludy oilap jürgenimde, osy
Ğalymdar üiine qyzmetke şaqyryldym.
Talasqa tüsip, kökpardai ary tart ta beri tart bolyp tūrğan kezi, qypqyzyl tartysqa kelip tüstim. Meniñ aldymda Sūltanğazin direktor bolğan.
Būl 24 aqpan 1991jyl bolatyn. Alğaşqy jyldary aiaqtan tik tūryp ketu
oñai bolmady. Biudjetten bölingen şamaly qarjysymen qabyldap aldym,
biraq əbden tozyğy jetken ğimarat, syqyrlağan i̇eden, i̇esik-terezeler...
Onyñ bərin retke keltirip, i̇endi jūmys bastai bergende naryq keldi... «Öz
künderiñdi özderiñ köriñderdiñ» qūrbanyna ainaldyq ta kettik. Bes qabatty
ülken ğimarattyñ ülken, kişi zaly, joğaryda qystyq bağy tağy bar.
Qarajat joq, sondai keremet ülken ğimaratty ūstap tūru qiynğa soqqan
kezde, osy əlsizdigimizdi paidalanyp əldebir qaltaly bireuler satyp aluğa
ūmtylyp jatty. Barmağan i̇esik pen tesik qalmady desem bolady.
Dimekeñniñ közi ğoi, qazaqtyñ akademikteri, ğalymdary bar, nege
Ğalymdar üii bolmauy kerek? Qai memleketke barsañyz da delegatsiiänyñ
mindetti türde Ğalymdar üiine bas sūğudan bastaidy. «Qūdai-au, ol jerde
Sətbaevtan bastap nebir qazaqtyñ ziiälylarynyñ izi jatyr, aruaqtan
qoryqsaq netti» deimin ğoi baiağy. Ömiri i̇estimegen nebir ğaibat sözderdi de
i̇estidim. Bir ministr siñlimniñ: «Apai, priçem zdes aruaki, prodadim, tam
budut respublikanskii finansovyi tsentr», – degen sözinen soñ jüregim
toqtap qala jazdady. Men de qatty kettim, sol aiqastyñ soñy Ğalymdar
üiiniñ aman qaluymen şeşildi. Sodan beri de on jeti jyl bolypty,
demalysqa ketkim-aq keledi. Biraq sonşama küresten qalğan jer, köñilge
qimas, közge ystyq, əiteuir bilekte küş, jürekte qan jürip tūrğanda i̇eldiñ
bir jağyna yqtasyn bolyp otyrğan jaiymyz bar.
İə, ərine, Ğalymdar üii kerek! Qanşama ədebiet, öner qairatkerleri
keşegi naryqtyñ alqymnan alyp tūrğan künde riniñ özinde öz
oqyrmandarymen, tyñdauşylarymen osy bir ğimaratta bas qosyp tūrdy.
Nebir şyğarmaşylyq keşter men jyly jüzdesuler ūiymdastyryldy. Əli
künge halyqtyñ igiligine ainalyp otyrğan būl otau keşegi ömirden ötken
ūlylardyñ tUiağy – bügingi ardaqty ardagerlerimizdiñ jii kezdesip, sūhbat
qūratyn birden-bir ūlyq oryn dese de syiymdy.
Al osy əsem de saltanatty ğimarattyñ şaşauyna şañ juytpai, berekesin
kirgizip otyrğan qazaqtyñ mañdaiy jar qyrağan Ğainikendei asyl qyzy
desek te oryndy maqtau bolary sözsiz.
Halqymyzdyñ ardager arularynyñ köş basynda kele jatqan qarapaiym da
bauyrmal basşynyñ jüzine süisine qarap, otbasyna, özine iştei ūzaq
ğūmyr tilep qoştastyq.
QAZAQ ÖNERINIÑ «BOTAKÖZI»
Qazaqstannyñ halyq suretşisi
Gülfairus İsmaiylovamen əñgime
Ədette Jaña jyldy, tipti, qarsyz qarsy alyp jatatyn əsem qala Almaty
biyl jeltoqsan aiynyñ alğaşqy küninen-aq appaq aq mamyq körpege
oranyp aldy. Qalyñ-aq. Oñtüstiktiñ jylymyq auaraiyna qalyptasyp
qalğan qala jūrtşylyğy əu basta əbirjip-aq qalğany da ras. Degenmen,
jyl mezgilderiniñ qai-qaisysy da öz atyna zaty laiyq, qalypty
bolğanyna ne jetsin?!
Künniñ lezde «joğalyp» kök aspandy tūtastai bir tüske bölegen aua
raiynyñ būlyñğyr keipi Gülfairus apaidyñ da ömiriniñ köleñkeli
jaqtaryn i̇esine salyp ötkendei əli de ədemi janary sulanyp baryp
basyldy.
– Keşe ğana i̇ekinşi közime operatsiiä jasatyp şyqtym. Adam degen öte-möte
sezimtalmyz ğoi, dərigerdiñ aldynan aman şyğa qoimaspyn degen
qorqynyş boiymdy bilep, alasapyran küi keşip i̇edim. Qūdaiğa şükir,
otbasyma aman-i̇esen oraldym, qarağym. Soñğy jyldary jaqyndarymnan
köp aiyryldym. Onyñ üstine ajal degen de jasaryp ketti, kim bilsin,
adamdardyñ pəndəui piğyldary özgerdi me dep te qorqamyn,– dedi ol kisi
terezeden Alataudyñ aqbas şyñdaryna alystan köz tastap.
– Jo-joq, ajaryñyz baiağy bala künimizdegi körinisti qai talağandai
əserdemiz, – dedik biz qazaqtyñ talantty qyzynyñ köñil auanyna jyğylyp.
İə, qazaqta talantty qyzdar asa köp bolmağan, qazir de solai.
İelbasymyzdyñ bilik basyna qyz-kelinşekterdi köptep tartyp,
ūltymyzdyñ anasyna degen qūrmetine köñil bölip kele jatqany köñilge
demeu. Talantty qyzdar, daryndy qazaq qyzdarynyñ işinde şoqtyğy biık,
qazaq önerinde özindik qoltañbasy bar, əsirese, qylqalam men qazaq
mədenietiniñ teatr salasyna da i̇eren i̇eñbek siñirgen Gülfairus
İsmailovamen əñgime dəl osylai bastaldy.
– Qandai dert bolsa da uaiymsyz, jaibaraqat ötpeidi ğoi. Köptegen
tanystarym maqtauyn jetkizgen soñ, qazaqstandyq ukrain qyzy, qalalyq
ortalyq i̇emhananyñ bilgir dərigeri Larisa Nikolaiçukti izdep baryp i̇edim.
«Uaqytyn ötkizip alypsyz» dep basyn şaiqağanda qorqyp kettim. «Jastau
keziñizde jasatu kerek i̇edi» dedi tağy da. Şyny kerek, basymdy «ölimge»
bailağandai bolyp kelistim. Operatsiiäğa ketken 15 minut jyljymai-aq
qoiğany... Işimnen Jaratqanğa jalbarynyp, dūğa oqi berdim, oqi berdim...
Operatsiiä bitkennen keiin dəriger Larisa Nikolaevna «qalaisyz, i̇ekinşi
közge jasaimyz ba, joq əlde oilanypqaldyñyz ba?» degende oilanbastan
«jasaisyz» deppin. Şynynda da, bir Alladan bolatyn būiryq i̇ekenin
sezinip tūrsañ da, dərigerlerdiñ aldy kez kelgen pendege qorqynyş
Uialatatyny anyq. Qoly jeñil, meiirimdi dərigerge tüsseñ jaqsy, kim biledi,
adamğa adamnyñ senimi joğalyp bara jatqandai ma?
Ömir boiğy qağazğa üñilu degeniñizdiñ zardaby i̇endi şyğyp jatyr ğoi.
Közimdi aşqannan i̇eñbek i̇etip kelemin. Tuğan əkem qyz tudyñ dep tastap
ketkennen keiin anam i̇ekinşi ret tūrmysqa şyqqan. Ögei əkemnen bes bala
tudy, ülkeni men bolğan soñ, otbasyndağy auyrtpalyqtan qaşyp qūtyla
almaisyñ. Onyñ üstine, ögei əkem Mansūr keremet aqyldy, meiirimdi əke
bola bildi. Soñymnan i̇ergen bauyrlaryma men de sondai qarym-qatynas
jasadym. Əli künge deiin solardyñ baryna da, joğyna da alañdap
otyramyn. Əkem marqūm dəriger bolasyñ deitin, al men suretke jaqyndau
boldym. Bizdiñ balalyq şağymyz soğyspen qatar keldi de, balalyqtyñ bal
dəmin basqalarğa qarağanda az tattyq. Odan göri töñiregimizdegi
jaqyndarymyzdyñ köz jasynyñ kermek dəmin tereñirek sezinip, qabağyn
bağyp ösken ūrpaqpyz. Soğystağy əkeme hat jazyp, üidegi, i̇eldegi amandyqjañalyq degeniñizdi hat soñyna suret arqyly jetkizemin. Bala qiiäl desek
te, logikam myqty bolsa kerek, qağaz betine örnektelgen körinisterdi körip,
özime özim riza bolatynmyn. Əkem qazaqtyñ batyr ūly Bauyrjanmen bir
polkta bolğan adam. Tipti partorgy bolğan. Bir küni meniñ jazğan
hattaryma, ondağy suretterge nazary auğan batyr: «Bizdiñ qazaq qyzdaryna
jūmbaq əlem ğoi, jaqsy suretşi şyğady i̇eken qyzyñyzdan», – dep oilanyp
qalypty.
Biraq önerdegi jolym kinodan bastaldy. Arman quyp Məskeuge attandyq.
Sonda jürgende Donskoi «Alastalğan Alitet» atty körkem filmge tüsuge
şaqyrdy. Şynymdy aitsam, tağdyryma da, ömirimdegi səttilikterdiñ bəri
osy kinodan bastaldy desem de bolady. Suretşi bolsam degen bala qiiälğa
i̇endi kinoöneri kelip qosylğany, şyn məninde, myqty betbūrys boldy.
Aty-jöni qūlağyma əkem arqyly siñip qalğan qazaqtyñ batyr ūly
Bauyrjanmen sol jyldary jolyqtym. «Kinoda ne bar, sen suretşi boluğa
tiıssiñ» degende, suretşige kerek qūral-saimandarğa aqşa jetpegendikten
kinoğa tüsip jürgenimdi aittym. Oilanyp qalğan Baukeñ keiin
Peterbordağy Repin atyndağy körkemöner institutynda oqyp jürgenimde
üzbei aqşa salyp tūrdy. Sol qamqorlyğyn əli künge işim jylyp i̇eske alyp
otyramyn.
– Momyşūly ğana i̇emes, sizdiñ şyğarmaşylyq ğūmy ryñyzda qazaqtyñ
talai igi jaqsylarynyñ əseri bolğanyn bilemiz...
– Əsirese, «Qyz Jibek» körkemfilmin tüsirer kezde de ol kisiniñ kömegi
tigenin qalai ūmytarmyn. Rejisseri Sūltan ağa Qojyqov filmniñ bas
suretşisine ūsynys bildirgen kezde talai azamattar qarsy boldy. «Nemene
bir qazaqtyñ jigiti joq pa» degen əñgimelerge de nükte qoiğan Momyşūly.
«Gulfairustyñ şyğarmaşylyğyn kişkentaiynan bilemin, dekoratsiiäsy
tügili kiımderin de senip tapsyruğa əbden laiyq», – dep i̇esikti tars jauyp
şyğyp ketkende, iştegiler demderin ala almai otyryp qalğany əli köz
aldymda. Jatqan jeri jaily, imandy bolğyr, bir kezderi i̇eşkimge, tipti
tuğan əkesine kerek bolmai qalğan men siiäqty qarapaiym ğana qazaq qyzyna
közqarasy i̇erekşe bolğany əli künge janyma jylylyq Uialatady. «Qazir
kerek bolmasañ da bolaşaqta talailar seni izdeitin bolady», – dep
arqamnan qaqqany qanat bitirgendei jigerlendiretin-di. Söitip əjemniñ
auzynan i̇estigen, qūlağyma siñip qalğan ğaşyqtyq jyry armannan
şyndyqqa ainalyp sala berdi. Filmniñ bas suretşisi ğana i̇emes, tipti
Jibektiñ anasy Aiközdi oinap şyqtym ğoi. Sūltanğa suretin ğana jasap
bereiin degem, oilana kelip Jibektiñ anasyn ūsyndy. Qarsy boldym.
Öitkeni, «on jasar balam bar, auyr tiedi, şarşaimyn» dedim. «Onsyz da
kündiz-tüni tüsiru alañynda jüresiñ, şarşamaisyñ, ülgeresiñ» dedi. Təptəuir obraz. Biraq film bitkenge deiin özimizdiñ de sau-tamtyğymyz
qalmağan şyğar. Ər köştegi qyz-kelinşekterdiñ kiıminen basqa köştiñ
sən-saltanatyn jasau degeniñiz, tüie degenniñ özi i̇ebedeisiz januar ğoi,
qūral-saimandarymyzdy ölşep-jiktegenşe ornynan atyp tūryp, tipti
keide aidalağa qaşa jöneledi. Qolymyzda ine-jip qala beremiz. Otyra
qalyp jylaimyz. Qasymda jaldap alğan kömekşi biren-saran jas qyzdar,
olardyñ da amaldary tausylady. Tipti şöl dalada bir jūtym suğa zar
bolğan künderimiz de boldy. Köş degen şūbalañqy, qanşama tüiege
artylğan dünie-mülikke sonşama köz maiymyzdy qūrttyq. Degenmen,
jasağan istiñ qorytyndysy nətijeli bolsa, kez kelgen qiyndyqty
ūmyttyratyny aqiqat. Keiinnen Tbiliside ötken festivalde «Qyz
Jibek» i̇erekşe bezendirilui jağynan bas jüldeni ielendi. Büginde qazaq
öneriniñ köşbasynda «Qyz Jibek» te öz orny bar, körermenin
jalyqtyrmaityn ğūmyrly tuyndylardyñ birine ainaldy. Qazaqi saltdəstürge bai, halqymyzdyñ i̇eldigi men i̇erligin qatar nasihattaityn,
ūrpaqtan ūrpaqqa berer təlim-tərbiesi, önegesi mol şyğarma. Jarty
ğasyrğa juyq ekrannan tüspei kele jatqan būl şyğarmanyñ əli de talai
ūrpaq süisine tamaşalaityn bolady.
Odan keiingi bükil ğūmyrym Abai atyndağy Opera jəne balet teatrynda
bas suretşi bolyp qyzmet atqarğan jyldarym, şyn məninde, qazaq öneriniñ
marqasqalarynyñ arasynda ötti. Əsirese, şeşemniñ jaqyn qūrbysy,
qazaqtyñ kümis kömei ənşisi, sūlu da kerbez Küləş Baiseiitovadan alğan
tağylymtərbiem tipti basqa əñgime. Anam Qaiyrnese Küləşpen birge
oqyğan, tūrmysqa şyğyp balaly boldy da, ənşi bola almady. Əndi ədemi
salatyn, symbatty, sūlu bolğan. Şarany, əsirese Küləşti men de, nağaşy
əjem de keremet jaqsy köruşi i̇edik. Jiı köremiz ğoi, üige keledi, anam
i̇ekeuiniñ əñgimeleri bitpeidi-au. Sylqyldap külip, əzilderi jarasyp,
syrlasypsyilasyp ötti ömirden. Arasynda meni əñgime i̇etip qūiatyn,
«suretşi i̇emes, ənşi bolsañ qaitedi» deitin anam da öziniñ armany bolğan
sahnada meni jürse i̇eken dei me, əiteuir kün ūzaq sybyrlasyp jürgeni.
Onyñ oryndauyndağy spektaklderde meni qasyna i̇ertip alyp əjem
teatrdan şyqpaityn. Bilet te almaimyz, qyzmetkerler kiretin jaqtan
kirip-şyğyp jüre beretin. Ol kisilerdiñ sahnadağy jüris-tūrysy, söileu
məneri, qyzmettesterimen qarym-qatynasy, əsirese, ən salğan tūstağy
balbūl janğan jüzderi netken keremet deseñşi?! Nağyz öner dep tuyp, öner
dep ketken talanttar ğoi. Mağan Küləştiñ i̇eñbegi az siñgen joq. Aqylkeñesin, öner, sahna mədenieti jöninde nebir tərbielik məni zor əñgimeler
aityp beretin-di. Meniñ şaşym ūzyn, būrymym bilektei i̇edi. Sonda
gastrolge şyqqan saiyn nebir ədemi şaşqa tağatyn qyzyldy-jasyldy
lentalar əkelip beretin. Men məzbin. Məskeude talai opera teatryna da
i̇ertip bardy. Orystyñ Barysova degen ataqty opera ənşisine i̇ertip aparyp,
dausymdy da tyñdatty. Sonda ol: «Myna suretşiler uçilişesin
bitirgennen keiin mağan kel, seniñ dausyñ jaqsy, ənşi bolasyñ» dedi. Ol
meni Küləştiñ qyzy i̇eken dep qalsa kerek. «Joq, meniñ jaqyn qūrbymnyñ
qyzy, meniñ de qyzym ğoi» dep ədemi bir jymiyp, mağan i̇eljirei qarağany
əli de köz aldymnan kete qoiğan joq. Biz «Botaközge» tüsip jürgende qaitys
boldy ğoi. İtbaidy Qanabek ağamyz oinaityn-dy, öte auyr qaiğyny
bastan keşirdik. Küləş dünieden ötkendegi Qanabektiñ küizelisi, köz
jasy...
Qazaqtyñ tanymal suretşisi, añyz suretşisi Əbilhan Qasteevpen əkem
Jarkentte balalar üiinde birge ösken. İekeui keremet dos-joldas boldy.
Əkem maidanda bolğan jyldary ol kisiniñ de qamqorlyğyn köp kördik.
Tuğan qyzyndai jaqsy köruşi i̇edi. Keiinnen boijetip, oqu bitirgen kezde de
Sidorkinge tūrmysqa şyğamyn degende de jalğyz qoldağan adam sol kisi
bolğan. «Orys bolsyn, orman bolsyn, i̇eñ bastysy azamat bolsyn, jaqsy
jigit siiäqty» degen.
– Ol kisini i̇erkeletip Janatai dep atağanyn da qūlağymyz şalğan?
Alğaşqy tanysqan kezderiñiz, tūrmys qūruğa niet bildirgen kezin i̇esiñizge
tüsirip körelikşi?
– Ras, menen bir kurs tömen oqyğan İevgenii Qazaqstanğa soñymnan izdep
kelip üilendik. Studenttik kezdiñ bir qyzyğy – öner oşaqtaryn aralau,
ondağy jürip jatqan spektaklderden qūr qalmau i̇edi ğoi. Alğaşqy kezderi
Leningradty aralau, ondağy attary añyzğa ainalğan mūrajailardy, tipti
onyñ ğajaiyp Aq tünin qyzyqtau degen qanşalyqta arman bolğanyn
büginde aita almaimyn da. Sabaqtan bosai qalsaq qalanyñ sondai tarihi
jerlerine saiahat jasauğa ūmtylatynbyz. Janymdağy qyzdar köbi
jergilikti ūlt ökilderi boldy da, olarğa asa tañsyq dünie i̇emes i̇edi. Al
jalğyz aralauğa qorqamyn. Böten, ülken qalada jalğyzdan jalğyz
jüreksinesiñ. Osyndai bir sətte ashanada ūzyn boily orys jigiti özinen-özi
kelip: «Siz bügin keşke bossyz ba, ol kezde İsaakiev sobory əli
aşylmağan-tyn, soğan bir tanystarym arqyly kireiin dep i̇edim, birge
barasyz ba?» degende, şynymdy aitsam, quanyp kettim. Ol kezde men
i̇ekinşi, al ol birinşi kursqa i̇endi tüsken beti i̇eken. Bardyq. Onyñ tanysy
bizge şai qoiyp, syi-siiäpat körsetip jatty. Al meniñ quanyşym tipti
bölek. Sodan birge aralaityn boldyq. Balmūzdaq jeimiz, kofe işemiz.
Körgen-bilgenderimiz jaily pikirlesemiz, talasamyz. Osy bir jigitpen
tağdyr qosamyn dep müldem oilamağan i̇edim. Kurstaspyz, dospyz. Böten oi
joq. Qaladağy köptegen muzei-üilerdi, kinoteatrlardy kördik. Oi-örisi
öte biık, talğamy bölek jigit i̇eken, asa mədenietti. Əsirese, dini dəstürli
merekeler kezinde opera ənşileriniñ birikken kontsertterin tamaşalau
keremet! Al men ənşi bolamyn dep i̇eki jyl daiyndyq kursyn, odan keiin
i̇eki jyl konservatoriiäda oqyğanym bar, ən salğandy ūnatatynmyn. Solai
jürip meni ūnatyp qalsa kerek, törtinşi kursta jürgende «sensiz tūra
almaimyn, oquyñdy bitir de, Leningradta qal, kelesi jyly men bitiremin»
dedi. Men kelispedim. «İelge baramyn, bauyrlarym jas, anama kömektesuim
kerek» degendi syltau i̇etemin ğoi baiağy. Qarsylyq bildirip alyp, ol ketken
soñ ūiyqtai alsamşy?! Dos dep jürip özimniñ de jaqsy köre
bastağanymdy sonda sezdim. Soñymnan jügirip, söz aitqan birde-bir jigitke
dəl osylai janym auyrmağan siiäqty. Biraz uaqyt ötken soñ ol tağy da:
«Men Məskeuden bitiretin şyğarmyn, seni körip jürip, būlai jüre
almaimyn, əsirese, seniñ amandaspai öte şyğatynyñ jüregime auyr tiedi»
deidi. Sonymen men bitirip kettim de, ol soñymnan Qazaqstanğa izdep keldi
ğoi. Əke-şeşesi de jaqsy kisiler i̇edi. Əsirese, maidanda bolğan, soğysqa
qatysqan əkesi meniñ əkemmen syilas joldas bolyp ketti. Alğaşynda
qarsy bolğan əkem keiinnen «Mahabbattyñ ūlty bolmaidy i̇eken ğoi» dep
riza bolatyn.
«Mağan timeseñ Nevağa batyp ölemin», – dep ölerdei ğaşyq bolğan ol öleölgenşe qazaq halqyna adal qyzmet i̇etti ğoi dep oilaimyn. Qazaqtyñ
qasietti qara şaldarynyñ biri Əbilhan ağa Qasteev: «Qazaq qyzyn ğana
i̇emes, meniñ ūltymdy jan-tənimen süigen «Janatai» ğoi būl», – dep jaqsy
körgeni de, onyñ suretşi retinde şyğarmaşylyğyn da i̇erekşe qadir
tūtqany ras.
Basqa ūltqa tūrmysqa şyğu degen, qazaq qyzyna, onyñ işinde men siiäqty
qarapaiym ğana qyzyna betke tüsken şirkeudei bolğany da ras i̇edi. Biraq,
Jeniasyz ötken ğūmyrymdy köz aldyma i̇elesteter bolsam, i̇eger men oğan
tūrmysqa şyqpasam, dəl osyndai ataq-abyroiğa jeter me i̇edim, əlde
jetpes pe i̇edim degen de oi qylañ beredi. Nege deisiz ğoi, öitkeni, qazaq
əieliniñ tañnyñ atysy, künniñ batysy qolynan qazan i̇emes, qalamy tüspei
ğūmyr keşu degeniñizdi i̇elestetip köriñizşi? Būl jerde qazany ottan
tüspegen, bauyrynda balasy, otağasynyñ qas-qabağyn baqylap, ağaiyntuys, kelimdi-ketimdi qonağyn aialai biletin qazaq əielinen özimdi alşaqpyn
dei almaimyn. Degenmen, Jaratqan İem tabiğatymdy səl-pəl
darynqabileti i̇erekşe tağdyr syilağan i̇eken, ony boida saqtamai qazaq
önerine beiimdegen i̇eken, jazmyştan ozmyş joq! Al, meniñ osyndai
özgeşeligimdi bağalap-tanyp, soğan mümkindik jasau Jenianyñ ğana
qolynan keldi. Üidegi tirlikke i̇er-əiel demedik, teatrdan keiin şeberhana
kütip tūrdy. Onyñ tirligine men, meniñ şyğarmaşylyğyma ol kedergi
jasamadyq. Əbilhan ağamyzdan bastap talailardyñ kitaptarynda Jenianyñ
qoltañbasy qaldy. Tiiänaqty, oily suretşi i̇edi. İelu üş jasynda ömirden
ötti. Əkesi i̇ekeumizdiñ jolymyzdy quğan jalğyz ūlymyz bar. Ol da öz
ortasy, öz körermeni bar jaqsy suretşi.
Qazaqtyñ jeztañdai būlbūly Bibigül Ahmetqyzy jaqsy qūrbym. Tüidei
jastymyz. Ömir baqi körşi tūrdyq. Syrymyz da, jyrymyz da bir.
Balalardyñ bəri köz aldymyzda östi. Meiramkül üide de, teatrda da öz
qyzymdai bolyp ösip i̇edi, ğūmyry qysqa boldy. Bibige ğana i̇emes, qyzdyñ
qazasy mağan da oñai tigen joq. Talantty i̇edi. Qazaq opera öneri oisyrap
qaldy. Meniñ talai spektaklderimde auyryp qalğan ənşilerdi auystyryp,
oryndap jürdi.
– Əuezovpen de jaqsy syilastyqta boldyñyz...
– Əuezovtiñ qyzy Ləilamen tanys boldym da, Jenia oquyn bitirip kelgen
soñ ol kisige bardyq. Əlde özi şaqyrdy ma, qazir i̇esimde joq, jūmys
ornynda bizdi qabyldap, salğan suretterimizben tanysyp, «birge jūmys
isteimiz» dep şyğaryp saldy. Otbasyn jaña qūrğan jas semia üşin ol
kezde tūraqty jūmys tabu degeniñiz jarty bailyqpen teñ. Onyñ üstine,
qazaq ədebietiniñ aqsaqaldary sanalatyn Mūhañmen şyğarmaşylyq
bailanysta bolu tipti abyroi i̇edi. Qamqorlyğyn aiağan joq. Talai
kitaptarynyñ körkemdik jağyn bezendirude, suretterine Jenianyñ kömegi
boldy.
Al, Səbeñniñ şyğarmaşylyğy men üşin bir töbe. «Men kitabymdy jaqsy
körmeimin, Botaközimdi jaqsy köremin» dep qaljyñdaityn. «Botaközdi»
oinağanymda, şyn məninde, maqtanğanym i̇emes, köpşilik būl tuyndyny
meniñ janaryma arnap jazylğandai qabyldady. Səbeñniñ özi de «sağan,
seniñ köziñe arnap tağy bir şyğarma jazyp jatyrmyn, ony da sen
oinaisyñ» deitin-di.
– Teatrda bas suretşi bolyp jürip talai aktrisalardyñ suretin de
salğanyñyzdy bilemiz?
– İə, suretşi bolu ömirlik maqsatym bolğan soñ, men ömir baqi, tipti əli
künge deiin qylqalamymdy qolymnan tastağan i̇emespin. Otbasylyq şarua
bolsyn, teatr bolsyn künine bir ret şeberhanamda rahattanyp otyryp
qağaz betin şimailau i̇es bilgennen ədetke ainalğan dağdy ğoi. Şeberhanam
men üşin jūmaqtyñ töri desem, artyq aitqandyq bolar ma, degenmen,
anadaidan būiauy tanauyñdy qytyqtaityn, nebir siqyrdy iısi men
mūndalaityn kişkentai ğana qūstyñ Uiasyndai şeberhana kez kelgen qalam
ūstağan suretşiniñ qūtty mekeni.
Ras, aitasyz, men köptegen aktrisanyñ suretin saldym. K üləş tiñ,
Şaranyñ, əsirese, Ğabeñniñ Aqtoqtysy – Şolpan Jan darbekovanyñ
portreti özimniñ ğana i̇emes, tamaşalağan ta lailardyñ közquanyşyna
ainalğany aqiqat. Ainalaiyn Şol pan i̇ekeumiz tatu-tətti körşi boldyq.
Qandai ədemi! Qaitalanbaityn aktrisa! Dina Nūrpeiisovanyñ portreti de
özim jaqsy bağalaityn dünielerim, būlar köptegen şetelderdi de aralady.
– İeki birdei öner adamynyñ, onyñ işinde suretşiniñ bir otbasynda ğūmyr
keşkeni qalai i̇eken?
– Jenia jaily söz bolğanda aittym ğoi, ol meniñ şyğarmaşylyğyma
menen de ğöri jany auyrğan, janaşyrlyq bildirgen azamat. Keide syrttan
kelgende: « Gulfairus, bügin bir qazaqtyñ qyzyn kördim, keremet sūlu
i̇eken! Nağyz sağan kerek figura!», – dep quanyp keluşi i̇edi. Keide: « Qazaq
qyzy sen ğana ma desem, Qazaqstanda sūlular öte köp i̇eken ğoi» dep əzildep
otyratyn. Söitip, men oğan, ol mağan keiipker tañdauşy i̇edik... Jenianyñ
«Aldar Kösesin» körgende Kəuken «meni de dəl osylai qaşan polotnoğa
tüsirer i̇ekensiñ» dep qatty qyzyqqan. Köp dünieleri jasalynbai qaldy...
Kişkentai kezimde nağaşy əjemniñ tərbiesinde östim dedim ğoi. Bala
bolyp oinamaidy i̇ekenmin, bir būryşta otyryp alyp qağazdan köz
almaimyn. «Əi, mynanyñ közinen köz qalmaityn boldy ğoi» dep əjem
meniñ oñ qolymdy bailap qūiady i̇eken. Sonda būlqynyp-būlqynyp şeşip
alamyn, al şeşe almasam sol qolymmen de suret syza beredi i̇ekenmin.
Suret – meniñ besikten ana sütimen boiyma siñgen arman! Sondyqtan,
ğūmyryma öte rizamyn. Sözimniñ basynda Baukeñniñ əkem kerek qylmai
tastap ketkenin aityp jylağanymda: «Qazir i̇eşkimge kerek bolmasañ,
öskende kerek bolasyñ» dep jūbatqanyn jiı i̇esime alamyn. Alamyn da
iştei təube deimin, büginde halqym, tuğan qazaq halqym aty-zatymdy
jaqsy biledi. Syilaidy, qūrmetteidi! İeñbegimdi bağalaidy. Odan artyq
qandai baqyt kerek?! Al, qazir sol jyldardyñ qalai jyljyp öte
şyqqanyn da baiqamai qalyppyz. Jas bolsa seksennen asyp barady.
Janardyñ jaiyn jaña aittym, i̇eki közime de operatsiiä jasattym. Qūdaiğa
şükir, tabanymnyñ astyn körip, jer basyp jürgenimiz de bir baqyt. Odan
keiingi baqyt Bibimen ystyq bauyrsaq, qoñyr şai üstinde şertiletin
əñgime-düken...
Qazaqtyñ mañdaiyna bitken körkemöner iesi suretşi qazaq qyzynyñ –
büginde i̇el anasy retinde asa syily Gulfairus apaidyñ közi tağy da sonau
Alataudyñ aqbas şyñdaryna baryp şağylysqan sətinen tez aryltqymyz
kelgendei əzilge süiene tağy da sūraq qoidyq.
– «Syry ketse de syny ketpegen» degendi aitqan qazaq halqynyñ talantty
da sūlu qyzysyz. Sizge ğaşyq bolğandar köp bolğan şyğar dep oilaimyn?
– Oi, nesin aitasyñ. Student kezimde de talai qazaq jigitteri ğaşyq boldy
ğoi. Əsirese, basqa ūlttyñ jigitine tūrmysqa şyqqanyma talailar «tisin
qairap» jolyqqanda qyrşañqy sözderimen ilip, özderiniñ ğaşyqtyq
sezimderiniñ basqa bir jek köruşilikke ainalyp ketkenin i̇eptep sezdirip te
jürdi. Nebir talantty, büginde i̇esimderi i̇el i̇esinde jürgen azamattar da söz
salğan. Biraq meniñ köñilim i̇eşqaisysyna būrylmady.
– Siz i̇eki qoğamda ömir sürip kelesiz. Təuelsiz i̇eldiñ körkem önerine köñiliñiz
tola ma?
– Təube! Balalyq şaqta körgen joqşylyq pen qiynşylyqtyñ orny
tolğan bügingi künimizge iştei şükirşilik jasap otyramyn. Al, öner qai
qoğamda da öz jügin arqalap keledi. Öitkeni, ol i̇eşkimge təueldi i̇emes. Jeke
menşik. İelimizde ekonomikalyq dağdarys dedik, qaita qūru dedik, desek te
nebir körkem tuyndylarymyz şetelderde jeke avtorlyq bolsyn, birikkenūiymdasqan bolsyn suretşiler öz körmelerin ūiymdastyryp keledi.
Düniejüzi moiyndağan qazaqstandyq suretşiler sanauly bolsa da bar.
Olardyñ tüsin tüstep, atap jatpai-aq qūiaiyn, biri atalyp biri atalmai
qalsa, köñilderi qalyp jürer, qartaiğannyñ belgisi bolar, i̇esime tüsire alar
i̇emespin. Degenmen, qazaq bar jerde onyñ tili, dini bar jerde söz öneri,
körkemöneri ölmek i̇emes. Ūrpaqtan ūrpaqqa jetip otyratynyna, jalğasyp
otyratynyna öz basym kəmil senemin!
İə, ol kisiniñ qolynan şyqqan qabyrğadağy avtoportretterge köz sala
otyryp, qylqalam şeberiniñ türli būiau siñgen ədemi sausaqtaryna qyzyğa
qaradyq. Kezinde «tal boiynda bir min joq» dep aqyndar jyrlaityn sūlu
da symbatty qazaq qyzynyñ seksenniñ señgirine şyqsa da körkemdiktiñ
qalpyn būzbai, özi de sözi de salmaqty myna keipine nege qyzyqpasqa?!
Qoştasarda aitqan myna sözi: «Ainalaiyn, senimen əñgime jüregimdegi
talailar salğan jaranyñ auzyn tyrnap ötkendei ömirdegi ökinişter men
sağynyşqa ainalyp ketken jaqsy sətterge saiahat jasap ədemi bir küi
keştim. Kelip tūr, bizge amandasu mindetteriñ ğoi», – dep mañdaiymyzdan
iıskep şyğaryp salğany janymyzdy terbetip kete bardyq. Mūrnyma
būiaudan da küşti, adam aityp jetkizgissiz bir əlem iıs keldi.
Ol aq jaulyğy jelmen jarysyp jelbiregen Əz-Ananyñ meiirimge toly
jūpary i̇ekenin tolqi otyryp moiyndaisyñ...
QAZAQ ƏİELINIÑ ORNY – ÖNERDE
Jazuşy-jurnalist Mağira QOJAHMETOVAMEN syrlasu
Osy bir jazuşyny körgen saiyn, əñgimelesken saiyn ol kisiniñ myna
ömirge qūştarlyğy, ğaşyqtyğy, adamdardyñ bir-birine degen
süiispenşiligi men syilastyğy turaly talğam-tolğanystary ünemi qairan
qaldyrady. Öz halqynyñ bolaşağyna janymen, bükil bolmys-bitimimen
alañdauşylyq bildire otyryp, i̇eliniñ bolaşağy – jastar turaly, olardyñ
əbes qylyqtaryna jany auyratyny sonşalyq, olarğa təlim-tərbie
berudegi tyndyryp jürgen azapty joly tañdandyrady. Ne degen küş-quat,
ne degen i̇erazamattarğa ğana tən qajyrlylyq şüikedei ğana jazuşy
əieldiñ qai jerinen ağylyp jatyr i̇eken?! Ünemi asyğys, ünemi
jūmysbasty osy bir sezimtal qazaq qyzyn būl joly tağy bir qyrynan
tanyğandai boldym. Ol jaqsy ənşi de i̇eken. Qazaqtyñ halyq əni
«Qarğaşty» üzildire şyrqağanda i̇eriksiz köñilge mūñ Uialaidy. Bəse, deisiñ
sondaida, bəse sonşalyqty jany nege nəzik, sekemşil, taza deseñ, osyndai
da öneri bar i̇eken ğoi...
Bizdiñ qolymyzğa tüsken jazuşynyñ «Japadan-jalğyz» ötken ğasyrdyñ
ər jyldarynda jazylğan kitabyn közimizge jas alyp otyryp oqyp
şyqtyq.
Mağira Qojahmetovanyñ soñğy jyldary şyğarmalaryn oqyp, zertteu
üstindemin desem, mümkin bireu küler, bireu süisiner. Al sol süisingender
«joqtau-jylaudy» da, bəlkim, dūrys qabyldar. Öitkeni, qazirgidei
qatygezdeu qoğamnyñ qataldau oqyrmany kitap oqudy, ğaşyqtyq, mahabbat
turaly jyr-dastan oqudy ūmytqaly qaşan!.. Osyndaida özimdi baqytty,
şeksiz baqytty ūrpaqpyn deuge, tipti auyz toltyryp aiqailauğa qūqym
bar. Bizder kezinde Mağira, Şərbanu, Kamilalardy, Tölen, Saiyn,
Dulattardy, Fariza men Şahanovtyñ «Tanaközin» oqyp, jattap östik qoi.
Sol şyğarmalardağy keiipkerlerdi özimizdei qabyldadyq. Özimiz de solai
ğaşyq bolyp, solai süiüge tyrystyq. Jigitter İerbol boluğa, biz, qyzdar
Meñtai boludy armandadyq. Aramyzdan talai Tölegen men Jibekter
şyqty. Osy bir ədemi oidyñ jelisimen jazuşy-jurnalist Mağira
Qojahmetovanyñ da sol albyrt jastyğy ispettes, jiyrma men qyryq
bestiñ arasynda jazylyp, tipti i̇eşbir jerde jaryq ta körmegen
dünielerine birge saiahat jasaiyq, oquşym!
– Mereke qūtty bolsyn, Mağira apai. Əñgimemiz Analar meiramy küni,
onyñ üstine jastyq dəurenge saiahat bolğandyqtan qyzyqty boluğa tiis...
– Ərine, qyz-kelinşekterdiñ meiramy – köktemniñ alğaşqy meiramy.
Qystyñ yzğary əli kete qoimasa da, i̇eldiñ jüzinen bir jylylyq
sezilgendei bügin.
Qazir respublika boiynşa jurnalist qazaq qyzdarynyñ asa talantty
qūramy qalyptasqan, sonyñ i̇eñ myqty körinisi «Türkistan» gazetinde.
Mūndağy ərbir tilşi qyzdyñ qaitalanbas orny bar. Bir-birine ūqsamaityn
qoltañbasyna, tapqyrlyqpen ūştasyp jatqan jañalyqtaryna iştei
quanamyn. Jalpy, meniñ özim de tüsinbeitin bir qasietim, ol – özim
jasamağan, tipti jasai da almaityn keibir tirlikke təuekel i̇etip baryp
jatatyndarğa taniyn,tanymaiyn iştei şeksiz quanyp jüremin. Proza
jazatyn qazaq qyzdary ölgeni, tirisi bar, sausaqpen sanasa, onnan aspaidy
i̇eken. Ərbir jazuşy (aqyn, jurnalister i̇emes) qazaq əieline ūlttyq sirek
tūlğa retinde qaraimyn. Qalam ūstağan qyz-kelinşekterdiñ qai kezde de
tağdyry oñai bolmağan ğoi. Sondyqtan jurnalistikanyñ auyr jügin
moiymai, nəp-nəzik moiyndarymen süirep kele jatqan siñlilerimdi gazetti
paidalanyp qūttyqtau joldaimyn. Jazu barysynda bir mezgilde əri añ, əri
añşysyñ... Qaqpan qūrğanyñ men qaqpanğa tüskeniñ birdei.
– Mağira apai, aldymda jatqan «Japadan-jalğyz» kitabyñyz i̇ertede
jazylğan dünieler i̇eken. Nege jariiälanbady, mümkindik bolmady ma?
– Mümkindik boldy ğoi, biraq sol dünielerge qaita soğudy oilamappyn. Al
soñğy jyldary Məriiäm Hakimjanovanyñ üş tomdyq jinağy jaryq
körmeiinşe, özimniñ şyğarmaşylyğyma qūlqym da bolğan joq. Öitkeni ol
Məriiäm apaidyñ özime amanaty i̇edi. Qazaq qaşanda amanat jolynda qūrban
bolğan halyq.
Biraz jyldarym osy üş tomdyqpen ketti. Onyñ üstine daryndy,
darynsyzy bar zamandas əriptesterimniñ on bes-jiyrma tomdyq
şyğarmalar jinaqtaryn körgenimde, birtürli yñğaisyzdanamyn. Qazirgi
köp qabatty salynyp jatqan sapasyz qūrylys, syrty jylt-jylt, biraq
adamdy işine tartpaityn tolyp ketken supermarketterdei əser i̇etedi
mūndai kitaptar.
Əu bastan qalamym moral-adamgerşilik taqyrybyna beiim boldy. Ol
kezde oçerk-maqalanyñ özin əñgime siiäqty jazatynbyz, Tūñğyş
jariiälanğan əñgimem Oralhan Bökeidiñ kömegimen «Şamnyñ jaryğy»
«Jūldyz» jurnalyna şyqty. Al myna kitapqa i̇engen şyğarmalarym da sol
jyldary jazylğan. Zaman ağymy solai boldy ma, əiteuir sol kezeñderde
auyl jigitteriniñ köbi qyz alyp qaşyp sottalyp jatatyn-dy. Öz basym
talai təlkekke tüsken tağdyrlarmen betpe-bet keldim. Sonda
oilaitynmyn, Qūdai-au, adamdarğa ne bop ketken, bir-birine işki
sezimderin jetkizip, añsaryn bildirip, sözben jetkize almağan sezimin dülei
küşke salatyny nesi? Nege ğana qatygezdikke barady i̇eken, qazaqtyñ əpədemi qyz-jigitteri öz tağdyrlaryna nege nemqūraidy qaraidy degen san
sūraqtar mazalaityn. Jalpy qarym-qatynastyñ işki mədenieti degen qai
qoğamda da bolsyn artyq i̇etpeidi. Osy bir ündestik jetpegen jerde
dörekilik, adam janyn auyrtatyn anaiy qylyqtar osydan kelip şyğatyny
meniñ qalam ūstağan alğaşqy jyldarymnan-aq köñilime myqtap ornyqty.
Qazir özimniñ şyğarmaşylyğyma köz tastasam, men negizinen körkem
şyğarmany qyryqqa deiin ğana jazyppyn da, odan keiin tek tanymdyqzertteuşilik jağyna köp qalam terbeppin. Joğarydağy mazalağan oilardy
i̇eskersek, būl da meniñ sanaly türde barğan taqyrybym. Jazuşy öziniñ
ömir sürgen ortasynyñ demin sezinui qajet degen qağida da osyndaida
aitylğan,bəlkim. Qazir men oilaimyn, baiağy qyryqqa deiingi dünielerdi
jazbas i̇edim. Nege? Jazuğa şyndap kirissem, keremet povest, roman jazar
i̇edim. Biraq, qazirgi zamanğy oqyrmanğa ol müldem kerek i̇emes. Būrynğydai
bes jüz bettik romandy i̇eşkim de oqymaidy. Al bizde sol baiağy qatyp
qalğan ürdis, süreñsiz, jattandy. Sondyqtan men, jalpy özimizdiñ bügingi
oqyrman talğamyna əser i̇eteiin dep, sol özime deiingi joq nərseni jasağym
keledi. Ol ədebiette bola ma, joq önerde bola ma, bügingi qoğamğa ne kerek?
Nege mūqtaj, intellektualdy deñgeide ne əser i̇etui mümkin? Adamnyñ
qūpiiäsy, adamdar özine-özi kömektesse, i̇eger i̇erik-jigeriñ myqty bolsa,
nendei şielenisti bolsyn şeşe alatynyna adamdardyñ sanaly türde
senui, nege beişara tirlik keşuimiz kerek degendei adam balasynyñ tüsinip
bolmaityn ərqily tağdyrlary soñğy jyldardağy şyğarmalarymnyñ
arqauy. Osy rette «Tüssaiahattar» degen i̇eki tom daiyn tūr. «Japadanjalğyzdyñ» jalğasy retinde «Jūldyzdardy qalai şaqyrasyz?» dep
atalatyn i̇ekinşi kitabym da baspağa daiyn. Būl da i̇ertede jazylğan
dünieler. Jalpy, men öz keiipkerlerimmen bala jastan birge kelemin.
Məselen, Aiany on üş jasymnan jaza bastadym. Ərine, kündelikterime.
Aia – mylqau qyz. Biraq tūla boiy tūnğan muzyka, əuen. Negizi qoğamdağy
talanttyñ orny ğoi. Adamnyñ, talantty adamnyñ işki sezimi, arpalysy,
işki küş-quattyñ tağdyry būl. Qazaqtyñ qai zamanda da qasiretine
ainalğan i̇er-azamattardyñ işimdikke üiirligi, qūmarlyğy, jigersizdigi
qarşadai qyzdyñ neke suda tuyp, suda öletin, joiqyn
küştiñ,ozbyrlyqtyñ qūrbanyna ainalğan tağdyry jalğyz Aianyñ ğana
i̇emes, bükil qazaq qyzynyñ tağdyry dep qarasaq ta bolar.
Qai zamanda da adam neğūrlym tereñ, talantty bolsa, solğūrlym ömir sürui
de qiyn ğoi. Sosyn qazaqtyñ qyzdarynyñ işki sezim iirimderiniñ bailyğy,
ūstamdylyğy, abyroiy aiaqqa taptalyp jatsa da, sol azamattyñ tepkisine
şydas berer tözimdiligi keide mifologiiälyq, müldem jaidaq siiäqty. Biraq
özime ūnaidy. Qazirgi közqaraspen zerdelesem, būl dünielerdiñ kez
kelgeninen kemşilik tabar i̇edim. Sony köruge qūlyqty da bolmadym.
– Jaña bir söziñizde kündelik dep qaldyñyz...
– Kündelik jazu bir jaqsy ədet. Ol bir köñil küige bailanysty jazylatyn
qūpiiä syrlar ğoi.
– Olardy jinaqtauğa qalaisyz?
– Əzirge oida joq. Jaña aittym ğoi, ərkezdegi köñil küige bailanysty dep.
Mümkin əldekimder turaly qatty aitylğan, oilağan tūstarym boluy əbden
mümkin. Bizdiñ bügingi mentalitet ony ūğa, tüsine bermeidi. Ökpeleidi,
reniş tuady. Sondyqtan asyğys joq. Artyq jerleri öte köp.
– Biz nege osy jasqanşaqtyqty, köñilge qaraudy qoimaimyz? İeger ol
əriptesteriñiz jöninde aitylğan artyq pikirler bolsa, tüsinistikpen
qarauğa bolmas pa, nege o dünielik bolğannan keiin aityluy kerek?
– Oiyñdy tüsindim. Tipti men oilağandai bəlendei ökpeleitin tūstary
bolmauy da mümkin. Biraq, ədebiet pen önerdegi baqtalastyq,
körealmauşylyq, ozğandardyñ aiağynan şaluşylyq degen nərse ömir baqi
ilesip kele jatqanyn jas ta bolsa bilesiñder. Meniñ əriptesterimniñ jeke
şyğarmaşylyq tūrğydan aitar uəjderi joq. Biraq, soñğy kezderi
«patriot» atanaiyn dep i̇emes, öz betimşe gazet-jurnal şyğaryp, öz
betimşe i̇eger tyndyra alyp jatsam,ərine, balalarmen jūmys isteuim
əldekimderge jai bir belsendilik siiäqty körinetin tərizdi. Osyndai qañqu
sözder i̇estigen tūstağy ökpe-naz qattyraq aitylyp ketui mümkin ğoi. Keide
ömirden tüñilip keter sətterde ondai əñgimeni anam da aityp qūiady. «Osy
şarualarğa basyñdy qatyryp qaitesiñ, taza şyğarmaşylyqpen
ainalyssañşy» deitini bar keide. Al men qol qusyryp otyra almaimyn.
Ünemi uaqyt jetpei jüredi. Osy otyrğanda da senimen söilesip otyryp,
bügingi josparlarym oiymdy san būzyp otyr. Osyny aitsam, keibir
qatarlastarym «qiiäli» dep küledi. Qatarlastar deitin büginde qatarymyz
da sirep barady. Bir-birimizdi joğaltu aramyzdy jaqyndata tüse me desem,
odan saiyn alşaqtap bara jatqan siiäqty. Sondyqtan da, balalar üşin
jūmys isteu meniñ i̇eñ janym qalaityn şarua.
– Şynynda da, jazğandaryñyzdy oqyp otyryp, qūpiiä, jūmbaq əlemder
jöninde köp tolğanady i̇eken adam. Əsirese, tüs turaly, i̇eger alystan
syilasatyn bireulerdiñ keide qatarynan üş-tört kün tüsiñnen
şyqpaityny bolady...
– Tüs körip, joru – adamnyñ özine-özi kömektesu dep ūğynu kerek. Kez
kelgen tüste bir i̇eskertu bolady. Tüs köru degenniñ özi Jaratqanmen jalğyz
bailanys. Bükil sürelerdiñ özi tüs arqyly, aian arqyly i̇engen ğoi.
Sondyqtan ol Jaratuşy men pendeniñ arasyndağy jalğyz talşyq. İeger
bir kisi jii i̇ense, oğan seniñ qajettiligiñ, kömegiñe mūqtajdyq. Avtory öziñ
bolğandyqtan, tüsti jori da bilu kerek. Qazir men balalardyñ körgen
tüsterin qağaz betine tüsiruge üiretip jürmin. Jurnaldyñ jas
oqyrmandarynan hat ta köp keledi, olarğa osyndai adam jaratylysynyñ
qūpiiälaryn tüsine tüsu üşin osyndai tapsyrmalar berip jatamyn. İağni
psihologiiälyq tərbieleuge ūmtyludamyn. Öitkeni, qazir masqara bolğanda,
jahandanu jürip jatyr ğoi. Teledidar, kino arqyly bizge myqtap i̇enip
aldy. İendi bizdiñ qazaq sol jahandanudan adamzatqa tən i̇emes qasietter men
ədetterdi siñire bastadyq. Keide qazaqşağa audarylğan kinolardy aragidik
bolsa da qaraimyn. Sonda ne körsetedi deisiz ğoi, birbirine i̇essiz ğaşyq
bolğan i̇erkekter, ne bolmasa şeşesine ölerdei ğaşyq bolğan jas jigittiñ
keiin onyñ qyzyna qūmarlyğy, əitpese əkesi men balasynyñ bir qyzğa
ğaşyq boluy... Nebir keremet kinolar audarmağa zəru, al əlgindei arzanqol
dünielerdiñ joly bolğyş. Nege? Tük tərbielik məni joq, arzan oidy,
sezimdi nasihattaityn kinolar nege qazaqqa tez jetedi? Öitkeni, bizdiñ
jastardyñ psihologiiäsy da solardy tez qabyldauğa beiim.
Qazaqta əjeniñ nemerege, atanyñ qyzyna i̇emirene i̇eljirep jaqsy köretinin
jetkizetin ədemi i̇emeurin, ymmen ūğysqan jaqsy dəstüri qaida barady?
Jaqsy körudi jetkize biludiñ özi ülken tərbielik qūral bolğan i̇emes pe?!
İendigi arman qazaqtyñ ülkendi syilau, ata-anany qadirleu, bala men kelinge
qalai qarym-qatynas jasau, mine, osyny biz basqalardyñ ədetimen
aiyrbastamauymyz kerek. Osy saltdəstürimizdi meili ğylymi türde
bolsyn, təjiribesimen kelistire otyryp jazaiyq, əiteuir gumanistik
talap-talğamymyzdy özimizge qaitaruymyz qajet. Salt-dəstürimizge
etnografiiälyq türde qaramau kerek. Ony qaitadan qanymyzğa siñiruimiz
kerek. Əitpese, i̇endi bir on-on bes jylda ūldarymyz qyz, qyzdarymyz
jaratylysqa qarsy tūrmasyna kim kepil?! Ol üşin əlgindei kinolardy
qūrtu kerek. Qazaqtyñ miy na kirmeittin, siñbeitin mūndai dünieler əu
bastağy nəziktik, ūlttyq mentalitetimizdiñ közge körinbeitin sypaiy
syilastyğyn, imandylyğyn tiriltuimiz bərimizdiñ mindetimiz boluy şart.
Düniejüzilik mədeniet pen önerden mūnsyz maqūrym qalamyz desek, korei,
japon, tipti qytai önerinde alar tərbie basym. Olardyñ mədenietinde,
önerinde, muzykasynda bizge jaqyn bir ibalyq bar.
Jazudağy maqsat ta sol – jastardy jamannan jirenip, jaqsydan önege
aluğa bügingi tirliktiñ şamasy jetse deimiz ğoi. Əitpese jazudyñ,
ədebiettiñ de küni ketip bara jatyr. Jazuşynyñ küni kün i̇emes,
syrtymyzdan i̇el küledi; ana jazuşy üi sūrapty, myna jazuşy məşine
sūrap minipti, ananyñ oblys mereitoiyn ötkizbei qoiypty degen sypsyñ
söz janyñdy jegidei jeidi-aq. Jañağy sausaqpen sanarlyq prozaik
qyzdardyñ da sūğanaqtyğy joq, i̇eşkimnen i̇eşteñe sūrap jatqanyn iə i̇estip,
iə körmeppin. Ataqqūmarlyqtary joq, syilyqtan da dəmetpeidi i̇eken. Öz
basym osy uaqytqa deiin mereitoi tügili, tuğan kün toilap körmeppin.
– Osy əñgimeni syrtyñyzdan jii i̇estimiz...
– İeger öz basymdy oilasam, talai şarua tyndyruğa bolady i̇eken.
Şynymdy aitsam, keide şarşap ketemin. Biraq üirenip qalğan tirlik, qol
qusyryp otyruğa dət jibermeidi. Biyl jügirip jürip jurnamen tenderge
qatystyq, şamaly qarjy bölindi. Əitpese, osy uaqytqa deiin öz
küşimizben, kişkentai oqyrmandarymnyñ jeleuimen şyğyp keldik.
Qūdaiğa şükir deimiz, qazaqtyñ qara domalaq balalary üşin istep jatqan
tirligime ökinerim joq. Qazaqtyñ ərbir balasy meniñ de balam tərizdi.
Öitkeni, men ömir baqi işki qyrsyq-qyñyrlyq, jalqaulyq, i̇enjarlyq,
qarama-qaişylyğymnan azattyq aluğa jantalasyp kele jatqan adammyn.
Osy adami, əieli qasietimnen ūrpaqqa səl-pəl bolsa da tərbie bere alsam,
ömirden bosqa ötpegenim de. Işim sezedi, tirligim jas jetkinşekterge
ūnaitynyn kün saiyn kelip jatqan hattarynan-aq baiqaimyn, jemissiz
i̇emes. «Qūrmetti Mağira apai! Jurnaldy daiyndap-jasaityn özderiñ
siiäqty balalar» degen sözderiñiz ərbir balany belsendi boluğa şaqyryp
tūrğandai əser i̇etedi» degen siiäqty jyp-jyly hattar jii alamyn. Būdan
artyq jūmystyñ nətijesi bola ma, aitşy?
Al əielderdiñ, qazaq əielderiniñ orny – önerde. Öner dep otyrğanym da,
otbasy, oşaq qasyndağy bala tərbiesine qatysty öner. Qazaq əieliniñ özi
tərbieniñ ordasy, oşağy i̇emes pe?! Minbege qūştar, qūmar bolmau kerek.
QAZAQ RADİOSY – QAZAQ HALQYNYÑ ÜNI, –
DEİDI DİKTOR-DOTsENT,
QAZAQSTAN RESPUBLİKASYNYÑ
İeÑBEK SIÑIRGEN
ƏRTISI SAUYQ JAQAN
Qazaq halqynyñ san myñdağan tarihy, mədenieti men öneriniñ bir salasy –
Qazaq radiosy da ğasyrlyq mol asyl mūrağa ie. Dəlireginde, ie ğana i̇emes,
ūltymyzdyñ təlimtərbiesinde, ūlağatty ədet-ğūrpynda da tərbie
qūralyna ainalğan mədeni sala. Təuelsizdigimizdiñ mereili toiynan keiin
ile-şala qazaq üni – Qazaq radiosynyñ torqaly toiy atalyp ötti. Qūpiiäğa
toly syr sandyqtyñ Altyn qorynyñ syrly da şerli şejiresi de mol.
Qūpiiälylyğy da sonda, atam zamannan qazaq öneriniñ alğaşqy
qarlyğaştarynyñ ünin i̇estigiñiz kelse, syr sandyqtyñ kiltin būrai
salyñyz, ar jağynan mədenietimizdiñ məñgilik muzykasyn, dəstürli
önerimizdiñ saliqaly da sapaly tarihy aldyñyzdan aşylary sözsiz. Sonnau tarihqa tereñ boilamai-aq, sol sañlaqtardyñ jüzin körip, sözin i̇estip
ösken, büginde Qazaq radiosynyñ asyl ardagerlerine ainalğan, i̇esimin
i̇estigen i̇el i̇eleñ i̇ete tüsetin süikimdi de süiikti qazaq qyzdarynyñ biri –
Sauyq JAQANOVANY torqaly toi aldynda əñgimege tartudy jön
sanadyq.
– Əñgimemizdi i̇erterekte birge qyzmet atqarğan, radionyñ ystyq-suyğynda
birge bolğan əriptesterimnen bastaiyn. Öitkeni, ğasyrlyq ğūmyr keşken
osynau jyldardyñ özi tarih qoinauyna jaqyndağan saiyn sağymğa
ainalyp, sağynyş bolyp qalatyny bar ğoi. Birazy məñgilikke o dünielik
bolyp ketse de, beineleri tūstastarynyñ köñilinen kete qoiğan joq. Al,
Qazaq radiosy arqyly nəzik te syrly ünderi myñdağan tyñdarmandarynyñ
jadynda saqtaluy, tipti, baqyt i̇emes pe?!
Tek Qazaq radiosynda ğana i̇emes, i̇eñbek jolyn jergilikti audan, oblys
töñireginen bastap kelgen, teleradionyñ tilin, mədenietin jaqsy meñgergen
Qazaq radiosynyñ qūrdasy Sara Omarqojaeva, Jañyl AiapbergenovaBirjanova, Asyl
Rahymjanova, Raisa Amanbaeva, Ziiäda Beketova, Güljan Qaiyrjanova,
Şolpan Baiğabylova, Amanjan Serikov, Bolat Bijibaev, Şolpan
Ahmetova, Bürkit Bekmağambetov, Ūljan Sağyndyqova, Mūrat Ospanov,
Qūrmanğazy Dinasylov halyqtyñ süiispenşiligine bölenip, büginde
ardagerlerdiñ köş basynda kele jatqandar. Olardyñ qatarynda Mina
Seiitova, Şəripa Beisekeeva, Məmbet Serjanov, Hatira Əzimbaeva,
Myrzabek Quatbekov, Jənel Asqarova, Marat Toğataev, Bolat Masin,
Aiman Aqşalova, Omarhan Qalmūrzaev, Əmir Jūmabekovter ortamyzda
orny oisyrap tūrğan kerim azamattar. Keiingi tolqyn işinde Amanjan
Serikov, Bolat Jūbaev, Raisa Amanbaeva, Nūrgül Qaiyrjanovalar sol
ūzyn-sonar köşti jalğastyryp kele jatqan qyz-jigitter. Men tek
diktorlardy ğana aityp otyrmyn. Al, Ənuarbek Baijanbaevpen birge
qatar otyryp, efirge şyğu degeniñiz baqyttyñ baqyty. Ol kisi jaily
əñgime məñgilik dastanğa ainalğaly qaşan?!
– Sauyq Məsiğūtqyzy, ötkendi i̇eske alu da bir ğanibet. Degenmen, aqparat
qūraldary işinde radionyñ özine tən i̇erekşeligi bar ğoi, əñgimeni osy
jağyna qarai būrsaq?
– Dūrys aitasyñ. Radio – dybystau, söileu arqyly habar taratatyn
qūdiretti, tipti siqyrly qūral deuge bolady. Ol – jañalyq jarşysy, ol –
ömir tynysynyñ jürek soğysy, mədeniet-tūrmys, ol – ədebiet, öner, ənmuzyka, ol – önerkəsip, auyl şaruaşylyğy, ol – ğylym, bilim, tipti saiasat,
i̇eñ aldymen ol – memleket. Mine, radio osylardyñ bərin aua arqyly dünie
jüzine senimdi şynşyl dauyspen taratuşy Alla tağalanyñ adamzat
balasyna bergen birden-bir ölşeusiz syiy. Osynşalyq jükti 90 jyl boiy
Qazaq radiosy oidağydai atqaryp keledi.
Meniñ radiodağy qyzmetimniñ bastaluy 1966 jyldan, Mina Seitova
apamyzdyñ qamqorlyğynan bastaldy. Pysyq, qaisar qazaq qyzy ūzaq
jyldar diktorlar bölimin basqardy. Təulik boiy 17 diktor – 9 qazaq, 8
orys jəne bir-birden kəris, ūiğyr, nemis diktory bolatyn. Türli janrdağy
mətinderdi oqytyp, dauys i̇erekşeligi, diktsiiäsyna qarap, üniniñ
aşyqtyğyna, dybystyñ anyq şyğuyna qarap tañdaityn. Al, Ənuardek
Baijanbaevtyñ dauys yrğağy kez kelgen qazaqtyñ jüreginde kümbirleuşi
i̇edi. Onymen qatar otyryp habar oqu diktorlyq mekteptiñ i̇eñ bir şyñy
boldy. Talant – Alladan deimiz, ol ras. Ənekeñ tabiğatynan öte sezimtal,
jan düniesi ruhani bai, minezi men aqyl-parasaty kelisken, daryny men
qabileti üilesken i̇erekşe jaratylğan jan i̇edi. Bügingi tilmen aitar bolsaq,
radionyñ jūldyzy i̇edi. Radio tyñdauşy halyq Baijanbaev oqyğan
habarlardyñ avtory barlyğyn bilgisi de kelmeitin. «Ənuarbek
Baijanbaevtyñ özi solai dep jatyr ğoi» dep imandai ilanyp otyratyndy. Būiamasyz adal, şyn köñilden şyqqan əuez, jağymdy ün, işki sezim
bailyğy, bəribəri jinalyp kelip, radiodan əuezdi saz bölinip tūratynyn
bərimiz moiyndauşy i̇edik, tənti boluşy i̇edik. Meniñ de bip baqytym –
Ənekeñe i̇eliktep, tildiñ mağynasyna qarai qandai yrğaq, dauysty köteru
men tömendetu, baiaulatu men şapşañdatudy, kidirister men tynys
belgilerin sezdirudi dauyspen, dybyspen meñgerudi üirendim.
Qazirgidei i̇emes, ol kezderi diktorlar küni-tüni, senbi- jeksenbi, tipti
mereke künderinde de jūmysta jüretinbiz. Alañnan paradtar kezinde
reportajdar jürgizu, ükimet qaulyqararlaryn, basşylardyñ
baiandamalaryn, ūrandar oqu da diktorlardyñ qūzyrynda, tipti tikelei
efir studiiäsy tek diktorlar kire alatyn jabyq i̇esik i̇edi. Al, bügin şe?
Bügin diktor mamandyğy joq, radiojurnalisterdiñ jūmysy kürdelene
tüsti. Jurnalister mətinin jazady, ony kompiuterde teredi, özderi
montajdaidy, muzykany da özderi tañdap, özderi oqidy. Tehnika alğa
şyqqan zamanda jurnalister de jañaşa jūmys ülgisine köşti. Būl
jañalanudy keide qūp körmeitin jağdailar da kezdesip qalatyny jasyryn
i̇emes. Radiohabardy taratuşy habardy oqyp qana şyqpai, marjan
tilimizdiñ əuezdiligin, ədemiligin, olardyñ artikuliiätsiiäsy, diktsiiäsy,
dauys tembri, auyzeki tiliniñ zañdylyqtaryn saqtap oqu,
yrğaqintonatsiiäsy, dauys emotsiiäsy, akterlik şeberlikti meñgeru, habar
oqu barysyndağy dem alysy, psihologiiälyq, logikalyq kidirister siiäqty
tolyp jatqan özine ğana tən i̇erekşelikterdi saqtau kerek. İağni, bir özi
birneşe mamandyqty qatar alyp otyru degen jük jükteledi. Bügingi
aqparat qūraldary maman-kadr daiyndauda osyndai qasietterine
bailanysty Qazaq Ūlttyq universiteti jurnalistika fakultetinde
jañadan «Söileu tehnikasy» atty pən qosyp, men sol sabaqtan lektsiiä
oqimyn.
Radioefiriniñ jūmysy oñai i̇emes. Əsirese, bügingi Təuelsiz Qazaqstannyñ
efiri sapaly, saliqaly, tərbielik məni zor, aitqanyna sendire alatyn,
jauapkerşiligi ülken nasihat qūraly i̇ekenin ūmytpauymyz kerek. İeñbegi
közge körine bermeitin jūmbaq sandyqtyñ atqarar qyzmeti, jügi auyr-aq.
– «Közge körinbeitin» demekşi, Qazaq radiosynyñ tarihymen i̇esimderi
birge atalatyn talai marqasqa diktorlar üiip-tögip syilyqqa batyp
jatpasa da, halyq jadynda qalatyny bir baqyt dep öziñiz jiı aitasyz?
– Jaqynda «Qazaqstannan» Mədeniet bağdarlamasynda 55 minuttyq
«Jüzdesu» habaryna şaqyryldym. Öte ədemi bir kezdesu boldy. Jalpy,
ömir süru, jaqsy ömir süru üşin adam balasynyñ aldynda ülken bağdarşam
boluy qajet. Men de ömirge kelgen soñ oñ-solymdy tanyp, i̇eseie
bastağanda osy Qazaq radiosynan Zəmzəgül apamyzdyñ dausyna ğaşyq
boldym. Teledidardyñ i̇endi şyğyp jatqan kezi. Al, radioñyz
respublikamyzdyñ kez kelgen auyl selolarynda sañğyrlap tūratyn-dy.
Meili, ol sovhoz ortalyğy ne bolmasa on şaqty ğana otbasy tūratyn
kişkentai auyl bolsyn, üidiñ bir būryşynan əuezdi ən men körkem
şyğarmalardan üzindiler, tipti balalarğa arnalğan türli habarlardy
tyñdai alatynsyñ. Sonda tünniñ bir uağyna deiin ədemi əuezge toly
birinen-biri ötken qoñyr dauysty diktorlardy köz aldymyzğa i̇elestetip,
armandap östik. Əsirese, meniñ Zəmzəgül Şəripovağa degen süiispenşiligim
i̇erekşe boldy. Bala bolsam da dauys mənerinen-aq ol kisiniñ habar oqyğan
kezdegi otyrysy, qimyly sanamda sairap tūratyn. Habardy jetkizuşiniñ
myqtylyğy da sonda ğoi, tyñdap otyryp öziñ de sol yrğaqqa terbelip, əsem
bir əuenge i̇eltip bilep otyrğandai sezinesiñ. Üninen bet-beinesindegi
qūbylysty tanyp, kişkentai ğana qobdişadan şyğyp jatqan janğa jaily
dybys yrğağyna men de qosylyp otyratyndy şyğardym.
Osyndai arman jetelep Almatyğa keldim ğoi. Odan keiingi jyldarym
tipti, keremet. Qazaq radiosynyñ patşalary – Baijanbaevtarmen qūianqoltyq jürip qyzmet jasau, tau tūlğaly Mūqağalilardyñ jüris-tūrystary
qandai ğajap! Əsirese, olardyñ auzynan öziñ jaily jaqsy pikir i̇estu degen
sūmdyq qoi!?
Osynau toqsan jyldyñ işinde əigili diktor Ənuarbek Baijanbaev, osy
biyl redaktor Altyn İmanbaeva ğana, biri Halyq artisi, biri Qazaqstanğa
i̇eñbek siñirgen qairatker atağyn alypty. Taiauda aqyn, teleradio jurnalist
Düisenbek Qanatbaevtyñ qaitys bolğanyna jyl tolyp, ülken dastarqan
basynda qarapaiym ğana bir zeinetker: i̇es bilgeli Qazaq radiosy serigi
bolğanyn, köp tyñdaitynyn, būrynğylardy bylai qoiğanda Düisenbektiñ
habarlaryn tūşyna tyñdaitynyn aita kelip, «Altyn qorda» saqtalğan
osyndai qūndy radiohabarlardy nege memlekettik syilyqtarğa
ūsynbaitynymyzdy jetkizdi. Al, şyn məninde osyndai dünieler joq i̇emes
qoi. Öz basymdy aityp otyrğanym joq, men Halyq artisi bolmasam da,
qairatker bolmasam da, radio tyñdaityn qarapaiym halyq nazarynda
jürgen azamatşamyn. Onyñ işinde 1995 jyly «İeñbek siñirgen artist»
degen ataqty radiodan men, al teledidardan Lasker Seiitov pen Rabiğa
Amanjolova üşeumiz alğanbyz. Məsele, tipti ataqta da i̇emes, degenmen,
jasap jatqan, öziñniñ halqyñ üşin jasap jatqan tirligin i̇eşkim de
mindetsinbese kerek, degenmen, sol qym-quat tirliktiñ nətijesin de körgeni
jaman bolmas i̇edi ğoi.
Jalğyz mereitoida ğana i̇emes, memleketimizdiñ basqa da aituly künderinde
radio, teledidar i̇eñbekterlerin, əsirese, onyñ ardagerlerin ūmytpai i̇elepeskerip jürse, nūr üstine nūr i̇emes pe?! Būl pikirimdi torqaly toiy
dürildep ötken Qazaq üni – Qazaq radiosynyñ mereitoiy üstindegi nazy
dep qabyldarsyzdar.
İə, şyn məninde Qazaq üni – Qazaq radiosynyñ qazaq halqy üşin jasap
kele jatqan qyzmeti bir ğana əñgimemen bitpek i̇emes. Olai bolsa,
əriptesterimizdi toilarymen qūttyqtap, şyğarmaşylyq tabys tileimiz.
TELEDİDARĞA JAN-JYREGIMDI BERDIM, – DEİDI
Belgili telejurnalist Gülməriiä Barmanbekova
OL – mergendik sportymen ainalysqan tūñğyş qazaq qyzdarynyñ biri.
OL – qazaq tilinde sport taqyrybynda efirge şyqqan tūñğyş qazaq qyzy.
OL – tūtynuşy taqyrybyn tūñğyş qozğağan respublikadağy «SAPA»
telebağdarlamasynyñ avtory əri jürgizuşisi.
OL – i̇eñ aldymen şyğarmaşylyqty qosa alyp, tyñdarman men körermen
köñilinde jürgen jurnalist qana i̇emes, ədemi əje, aiauly jar, ANA...
İə, biz əñgime i̇etkeli otyrğan Gülməriiä osyndai jan.
Osy bir şynaşaqtai ğana jannyñ söileu mədenieti men kerbez jüristūrysyna qarap iştei qyzyqtyq. Qyzyğy men şyjyğy qatar jüretin
şyğarmaşylyq toptağy kez kelgen əiel-jurnalisterdiñ qolynan qalamy
men ojauy tüspei jürip-aq qyruar şarua tyndyrumen birge öz bolmysyn
da salauatty ömir saltyna beiimdep saqtai alatynyna öz basym, şynymdy
aitsam, quandym, qūptadym da. Syrttai tilektes bolyp jürgen onymen
əñgimeni qyzmet hikaialarynan bastağandy jön kördim. Öitkeni,
ğūmyrynyñ sanaly jyldaryn qazaq telejurnalistikasyna arnap kele
jatqan zamandasymyzdyñ būl taqyrypta aitary da mol i̇ekenin işimiz
sezedi. Sondyqtan da köpten köñilde jürgen keiipkerəriptespen əñgime
onyñ şyğarmaşylyğynan bastalyp ketti.
– Əñgimeni öziñiz ūzaq jyldar qyzmet atqarğan «Qazaqstan» telearnasy
jaily, jalpy jurnalistika jaiynan bastasaq?
– Alpysynşy jyldardyñ aiağynda Jambyldağy pedagogikalyq
uçilişeni üzdik bitirip, Qazaq universitetiniñ jurnalistika fakultetine
joldamamen kelip tüstim. Belgili telekommentator Sovet Mazğūtov birinşi
kurstan bastap-aq, qabiletimdi baiqady ma, jürgizuşilikke beiimdedi.
Universitet bitirgen soñ, bir jyldai Qazaq radiosynda jürdim de, 1980
jyldan bastap Qazaq teledidarynyñ sport redaktsiiäsyna sport
jürgizuşisi bolyp qyzmetke ornalastym. Sport kommentatory bola jürip,
talai bükilodaqtyq çempionattardan tikelei reportajdar daiyndap,
gimnastşylar Səule Barlybaeva, Qarlyğaş Qalieva, alpinist Zəureş
Aitmūqanova siiäqty qazaqtyñ sportşy qyzdary jaily «Jarys jolynda»
atty oçerkter jinağymdy jaryqqa şyğardym.
– Əsirese, öziñiz jürgizgen avtorlyq «Sapa» telebağdarlamasy əli künge i̇el
auzynda...
– Qazaq teledidarynda qyzmet i̇ete jürip, densaulyq, qoğamdyq-saiasi,
əleumettik taqyryptarğa qomaqty habarlar əzirledim. 1995 jyly
tūtynuşy taqyrybyn qozğağan respublikadağy tūñğyş «Sapa» avtorlyq
bağdarlama düniege keldi. Tūtynuşy degen ūğymnyñ özi i̇el sanasyna i̇endiendi siñe bastağan kez. Teledidar üşin müldem tyñ taqyryp i̇edi.
Teleekrandağy «Tamaşa», «Aitys», «Qymyzhana» bağdarlamalary siiäqty
«Sapanyñ» da ğūmyry ūzaq boldy. On jyl boiyna körermenniñ
közaiymyna ainaldy.
Bağdarlamanyñ düniege keluiniñ özi bir qyzyq. Sol jyly (1995 j)
Stambūlda ötken «Əlem jəne naryqtyq ekonomika» degen taqyryptağy
seminarğa issaparmen bardym. Teleoperator i̇ekeumiz türik bazarynyñ
körinisterin tüsirip kele jatqanbyz. Kenet bir sözderdi toqtausyz
qaitalağan jas balanyñ şyryldağan dausy i̇estildi. Qūjynağan halyqtan
körinbeidi. Biraq dausy qūlaq jaratyndai. Solai qarai ūmtyldyq.
Şamamen 6-7 jasar i̇er bala i̇eki közin tars jūmyp alğan, qolynda i̇erlerdiñ
iş kiimi... «Mynandai işkiim jalğanda joq. Kigen de armanda, kimegen de
armanda. Bağasy su tegin», – dep otyr dep audardy tilmaş.
Men jağamdy ūstadym. Ol kezde bizdiñ i̇elde biren-saran «janynan
tüñilgender» bolmasa, sauda degenniñ ne i̇ekeni qalyñ köpşiliktiñ qaperine
kirip şyqpaityn. «Spekuliatsiiä» dep namys köretin.
– Tük tappağandai balağa dambal satqyzğany nesi i̇eken?
– dedim tilmaşqa.
– «Hodovoi» tauar! Paidaly, künine kem degende 50 dollar tabady,– dedi ol
orysşa-qazaqşa aralastyryp.
Men dereu i̇eseptei qoidym, on künde 500, al otyz künde 1500 dollar!
İelge oralğannan keiin de əlgi balanyñ dauysy köpke deiin qūlağymnan
ketpei qoidy. Köp keşikpei mağan da i̇el auzyna ilige qoimağan, «qany jerge
timeitin» özekti əri körermenderge «hodovoi», bəsekelesterdi jer
qaptyratyndai, taqyryp özgeşeligimen «şyñğyra aiqailap tūrğan» habar
oilap tabuğa tura keldi. Jaña kelgen basşylar redaktorlardy
«arqalarynan basyp» iriktep, tsikldy habarlarğa tender jariiälap jatqan.
Əriptesterimniñ arasynan meniñ ideiämdy tüsinip, qoldau körsetetin
redaktor tappai, biraz būryn zeinetke şyqqan, maman retinde özim pir
tūtatyn Firuza Perzadaevağa baryp aqyldastym. Ol rizaşylyğyn
bildirip, jiğan-tergen mol təjiribesin ortağa salyp, bağyt-bağdar berdi.
Naryqty da, bəsekelestikti de qalyptastyratyn, ekonomikany qozğalysqa
tüsiretin küş tūtynuşy i̇ekendigin qoğamnyñ özi moiyndap ülgermegen şaq.
Al, «tūtynuşy qūqy» degen atymen jat qūbylys bolatyn. Atalmyş
taqyryp basqa būqaralyq aqparat qūraldarynyñ biriniñ qaperine kiripşyqqan i̇emes.
Mine, osy taqyrypqa joba jasap, tenderge tapsyrdym. İesimde, 12 adamnan
qūralğan komissiiä bir auyz sūraq qoimastan, jobany qabyldap, qala berdi,
bir aptadan soñ, 1995 jyldyñ 19 qaraşasy küni jaña joba efirge şyqty.
Alty jyldan keiin «SAPA» menimen birge «Almaty» telearnasyna
auysty. Ökinişke qarai, on jyl efirden tüspei kelgen habar jaña
basşylar kelip, onyñ formatynyñ özgertiluine bailanysty toqtatyldy.
Qūrylym jañaryp, arna kontseptsiiäsy tübegeili özgergesin, iri kölemdi
habarlardyñ bəri jaña standartqa sai bolmai qalğan i̇edi. Al, taqyryp
özektiligin əli joğaltqan joq. Mysaly, osy küni «Qazaqstan»
telearnasynda daiyndalatyn «Halyq baqylauy» habary «SAPA» -nyñ
zañdy jalğasy dep aituğa əbden bolady. Mazmūny sol qalpy da formasy
ğana azdap özgertilgen. Ətteñ, dəp bügingidei tehnika sol kezderi qolymyzğa
tüsse ğoi... Tau töñkerer me i̇edik... Köp ideiälar basqa keledi...
«Almaty» telearnasynda bes jyldai qyzmet istedim. Sol jerde
jürgenimde i̇elimizdegi isker əielder qauymdastyğynyñ töraiymy Rauşan
Sərsenbaeva «Businesswomen.kz» degen jurnaldyñ qazaqşa nūsqasyna
redaktor boluğa ūsynys jasap, telearnamen qoştasuğa tura keldi. Sosyn
«Sūltan» degen jurnal şyğardyq ta, sol jerden zeinetkerlikke şyqtym.
Qazir üide, nemerelerime bas-köz bolyp, arasynda jeke
şyğarmaşylyğymmen ainalysyp degendei, demalu degenniñ ne i̇ekenin
janymmen sezinip, tirlik keşip jatqan jaiym bar. Şükirşilik, ( til-auzym
tasqa, ğūmyrly bolsyn) jalğyz ūlym bar, jağdaiymdy jasap otyrğan sol.
Qyzymyz – Rauanamyzdyñ ğūmyry qysqa boldy, Alla tağalam özi berdi, özi
aldy. Biraq bir ökiniştisi, artynda tUiaq qalmady. İeki birdei nemerem
anasymen birge jol apatynan qaza tapty... Auyr qasiretti kötere almai
iilip keter jağdaiymdy sezgen ūlym: «Ömir baqi qyzmet istediñiz, zeinetke
şyqqan künnen bastap əkem i̇ekeuiñniñ jağdaiyñdy özim jasaimyn, demal,
sergi, jazmyşqa amal joq» dep jūbatty. Sodan baryp i̇eñse köterilgendei.
– Ömirden i̇erte ozğan tanymal telejurnalist Beibit Qūsanbekovtiñ Sizdi
«Qazaq teledidarynyñ İeñlikgüli» dep bağalağanyn öziñizdi tanityndar
jaqsy biledi...
– Qazaq teledidarynyñ özi 1958 jyly ömirge keldi ğoi. Sonyñ alğaşqy
30-40 jyldyq dəuirinde telejurnalisterdiñ tūraqty tolqyny
qalyptasyp keldi. Osy küngidei biri kelip, biri ketip sapyrylysyp jatqan
i̇emes. Mysaly, bizder özimizdiñ aldymyzdağy Sūltan Orazalin, Qajy
Qorğanov, Ğūsman İgisinov syndy şeşen de şeber telekommentatorlardy
pir tūtyp östik. Ləsker Seiitov pen Məriiäm Aiymbetova ekranğa
şyqqanda auzymyzdy aşyp, közimizdi jūmyp tyñdaitynbyz. Solardan
ülgi aluğa tyrysatynbyz. Al, Beibit men qatarly tolqynğa qarap tüzeldi,
şyñdaldy. Sodan bolar osyndai bağa bergeni. Bizdiñ zamanymyzda bağany
körermenniñ özi qalyptastyratyn.
– 30 jylğa tarta uaqyt teledidar salasynda qyzmet i̇ettiñiz. Teledidar
sizge ne berdi, siz oğan ne berdiñiz?
– Men teledidarğa jan-jüregimdi berdim. Riiäsyz süidim.
Al onyñ mağan bergeni odan da mol. Biik minberden parasatty oi tolğauğa
üiretti. Qoğamğa ineniñ jasuyndai bolsa da paidasyn tigizetin, i̇elin,
jerin, ūltyn, tilin, dilin qūrmetteitin tūlğa qataryna tərbieledi. Ömir
süru mədenietine baulydy.
Qoğamnyñ qai salasynda, qandai tirlik atqaryp jürsek te, əielqairatkerlerdiñ otbasy, oşaq qasyndağy, bala tərbiesindegi mindeti ūşanteñiz i̇ekenin tağy bir i̇eske tüsire otyryp, əñgime əuenin de osy jaqqa
būrdyq.
– Joldasyñyz, otbasyñyz jaily aitsañyz...
– Kenjebek te şyğarmaşylyq jolda jürgen i̇elge tanymal suretşi. Öner
adamy, bir-birimizdiñ alğaşqy synşymyz da özimiz... Meniñ jazğanymdy
ol, onyñ salğanyn men jaratpai jatatynbyz. Ūl men kelin jeke
kəsipkerlikpen ainalysady. Alua degen nemerem ösip keledi. Senbi,
jeksenbi künderi atasy i̇ekeumizdiñ qūzyrymyzda bolady. Taqpaq jattap, ən
salamyz, i̇ertegi aitamyz, əiteuir demalys künderimizdiñ qyzyğyna
ainalady.
– Al, qalğan bes künde şe?
– Qalğan uaqytta belgili bir kün tərtibi qalyptasqan. Ər sağatymdy
jüieleu – ata qanymen, ana sütimen daryğan qasiet. Teledidarda ötken
jyldarym körkem dünielerden alşaqtatyp jiberdi desem, ökpe artqandyq
i̇emes şyğar. Būl sala jyldamdyqty, jedel ūiymdastyruşylyqty talap
i̇etetin oryn ğoi. Körkem şyğarma jazuğa uaqyt bolmaidy. Ötkende belgili
jazuşy Mağira Qojahmetova bir jazğan dünielerimdi oqyp körip: «Seniñ
işiñde bildei bir jazuşy tūnşyğyp jatyr. Öziñe-öziñ obal jasama, i̇endi
sen prozamen ainalys» dep nūsqau bergende oilanyp qalğanym bar. Ömirde
jan saraiyñdy riiäsyz şarlap, jol silteitin adamnyñ bar bolğany qandai
baqyt deseñizşi!
Tañerteñ mindetti türde jeti-segiz şaqyrym jaiau jüru – būrynnan
qalyptasqan ədetim. Dostyq dañğylymen qatarlasa taudan qūlap ağatyn
kişi Almaty özeniniñ boiymen Ainabūlaqqa deiin baryp qaitamyn. Meni
əsem Alataudyñ qarly şyñdary qatty qyzyqtyrady. Mergendikten göri
alpinistik sportty tañdauym kerek i̇edi. Auylda ösken qyz ol kezde
alpinizm degenniñ ne i̇ekenin bildi ğoi deimisiz.
Sonyñ i̇esesin osy küni qaitarğandaimyn. Özim sekildi «goramandarmen»
birge tau kezip, sonau Kökjailauğa deiin seruendep qaitatyn da ədetimiz
bar. Mūndai demalystyñ rahatyn i̇eşbir sözben aityp jetkizu mümkin i̇emes.
Bir jasap qalasyñ. Kenjekeñ şyğarmaşylyq adamy bolğandyqtan ba,
jany tym nəzik. Babyn tabu kerek. Otbasynyñ janğa jaily aurağa
bölengenin qalaimyn. Səl bosasam kompiuterge otyryp, oiğa kelgen jaqsy
bir dünielerdi terip qūiamyn. Odan qala berse, qazir aqsaqaldyq jasqa da
kelip qaldyq, toi-tomalaq, tuğan-tuys, dos-jarandardyñ arasynda jii
boluğa tyrysamyz. Ənge qūmarmyn. Keremet talantym bolmasa da, özimşe
jaqyn-juyqtyñ toilarynda ən şyrqaityn da ədetim bar.
– Mergendik sportty tañdadym dep qaldyñyz...
– İə, sportqa kişkentaiymnan jaqyn boldym. On bes jasymnan bastap
tüpkilikti ainalystym. Myltyq atudan SSSR sport şeberligine
kandidattyqqa deiin jettim. Tūrmysqa şyqqan soñ qaldy ğoi.
– Sizge qarap otyryp, belgili bir aqyn ağamyzdyñ ədemi bir kelinşekke
ūzaq qarap otyryp: «Osy sūlu kelinşekter nege balany az tabady i̇eken» dep
ökingenine kuə bolğanym i̇esime tüsip otyrğany...
– Oiyñdy tüsindim. Zaman solai boldy ma, əiteuir, meniñ tūstastarymnyñ
basym köpşiliginde bir ūl, bir qyz tuyp qūia salu standartqa ainalyp i̇edi
ğoi. Jūmysbasty boldyq, pəterde jürdik degendei. Osynyñ özi jai syltau
ma dep te oilaimyn keide. 70-80 jyldardyñ basty «syzdauyğy» basqada
bolğan siiäqty. Keñes dəuiriniñ jymysqy saiasatynyñ salqyny ma i̇eken, sol
kezdegi i̇estiiär degen ülkenderimizdiñ özi «üisiz-küisiz jürip, jylda bala
tuu neñdi alğan» degendei əñgimeler aityp jatatyn. Ülken qaladağy
künköristiñ azabynan öz balalaryn jeñildetken türi bolsa kerek... Jas
boldyq, qyzmettiñ qyzyğy boldy, bala tərbieleuden göri, qyzu tirliktiñ
buy jeñdi, keiin ökinetinimizdi oilap ta jatpadyq. Jalpy, balany köp
tabudyñ densaulyqqa da paidaly i̇ekeni ol kezde bügingidei aşyqjarqyn
aitylmaityn-dy. Tipti köp bala tügili, poligamiiä məselesi de joğary
jaqtağylardyñ pikir talasyn tudyrğan joq pa? Qyrğyzstanda köp əiel alu
turaly zañ qabyldanyp kete jazdap baryp, bir dauys jetpei toqtap qaldy.
Bizde de əñgime qozğalyp, «onda biz de köp küieuge şyğatyn bolamyz» dep
əiel joldastar öre türegelgesin, i̇er-azamattarymyz tyrp i̇ete almai qaldy.
Alaida əñgime būl məselege qai qyrynan kelude bolyp tūrğan joq pa. Əiel
men i̇erkektiñ o bastağy jaratylysy qaisysyna qandai mindet jükteidi,
sony jete ūğynsaq qoi. Afrikada əli künge deiin bir jabaiy taipa bar
körinedi, bes-alty ağaiyndy i̇erkek bir əiel alady. Osy jaidy bizge
köşiriñiz de, ne bolaryn köziñizge i̇elestetip köriñizşi... Mūndağylardy
Afrika taipasymen salystyruğa bolmaidy. Qai balasyn qai küieuinen
tuğanyn bile almai anasy dal, tegi belgisiz balalardyñ da berekesi bes
bidai bolmasyna kepildik joq. Otbasynan bereke ketkesin, qoğam qai oñyp
jaridy.
– Əñgimemiz i̇endi qyzyp kele jatqan siiäqty?!
– Köp əiel alu turaly söz bolsa, Mūhammed (ğ.a.s.) Paiğambarymyz jaily
aitylyp jatady. Toğyz, i̇endi bir derekterde alty əiel alğan desedi. Ol,
i̇endi əielqūmarlyqtan i̇emes i̇ekenin tüisigi bar pendeñiz jaqsy bilui kerek.
Mysaly, Aişany ğana qyzdai alğan, qalğandaryn jesirlikten,
auyrtpaşylyqtan qūtqaru üşin, asyrauşysy nietinde ğana alğan. Öziniñ
mahabbatyn osylai bölisu arqyly izgiliktiñ, qamqorlyqtyñ,
meirimdiliktiñ qandai bolatynyn ūqtyrğan. Qazirgi zaman azamattarynyñ
būğan oi-örisi, sana-sezimi, paiym-parasaty daiyn i̇emes. Əleumettik
tūrmystyq jağdaiy da kötermeidi. «Bir toqty jaratsam, bir tal jusandy
artyq jaratamyn» degen Alla Tağalanyñ būiryğyna kim senedi dersiz.
Əri-beriden keiin miyğynan myrs i̇etedi.
– Öziñiz būl məseleni jurnalist retinde köterip körgeniñiz bar ma?
– Osydan birneşe kün būryn Sūltan Sartaev ağamyzben kezdesip qaldym.
Amandyq-saulyqtan soñ ol kisi birden: «Gülməriiä, üidegi inişekke ūrpaq
örbituge rūqsat berdiñ be?» – dep sūrady. Alğaşynda sūraqtyñ mənin
tüsiniñkiremei sasyñqyrap qaldym da, lezde osydan üş-tört jyl būryn
bolğan əñgime-sūhbatym i̇esime tüsti. Sonda men: «Ağa, ūrpaq örbitu
məselesine kelgende beibereket ömir sürip jatqan azamattar men
azamatşalar barşylyq. Qoğamnyñ osy dertin körsek te körmegendei
bolyp otyrğannan göri, osy bir məseleni nege zañdastyrmasqa. Məselen
öziñiz sekildi asyl ağalarymyzdan nege köptep ūrpaq örbitpeske?», – dep
sūraq qoiğanmyn. «Ainalaiyn, myna söziñdi bizdiñ üidegi jeñgeñ
i̇estimesin. Oğan men de, ol da, qoğam da daiyn i̇emes. Mağan jeñgeñnen basqa
i̇eşkimniñ keregi de joq», – dedi de ağamyz: « Öziñ qalai, üidegi inişekke
rūqsat i̇eter me i̇ediñ», – dep qarsy sūraq qoiğan. İendi mine, zamanymyzdyñ
öresi biik zañgeri arada biraz uaqyt ötkenine qaramai, osy bir əñgimeni i̇eske
salyp tūr. Kezinde məseleni qysqa qaiyryp qana toqtatyp tastağanymen,
jandy jaranyñ betin tyrnağan dəp sol saualdyñ birneşe jyl ötse de,
kökeiinen ketpei jürgeni ğoi. Keiipkerin ūzaq uaqyt tolğandyryp
jüretindei sūraqtar qūia bilu de jurnalistik şeberliktiñ bir qyry bolarau. Sonda men zañger ağamyzdyñ jauabynan qūdai qosqan qosağyna degen
mahabbatyn i̇eşkimmen böliskisi kelmeitindigin, sezimge, qarym-qatynasqa
adaldyğyn añğarğam. Būl i̇endi bügingi künniñ zañdylyğy! Şynaiy
mahabbaty men pək sezimin izgilikke, parasattylyqqa jeñdirip bərine
birdei qarau, bərine birdei qamqor bolu tek paiğambarymyzdyñ ğana
qolynan keletinin ūğynğandai bolğam. Al i̇eldiñ bəri paiğambar i̇emes qoi.
– Köp əkeden tuğan balalar tegin ajyrata almai əlekke tüsedi dep öziñiz
aityp otyrsyz. Al bəibişe men toqaldan tuğan balalardyñ baldai tətti
ömir sürerine kepildigiñiz bar ma? Əlde tərbiege asa köñil bölingen
jağdaida būl məseleni retteuge bola ma?
– Ərine. Ol üşin əu bastağy tərbie i̇er balalar ūrpaq örbitu, al
qyzdarymyzdyñ tikelei mindeti bala tuu, ony tərbieleu i̇ekenin
kişkentaiynan qūlaqtaryna qūiyp, siñiru kerek. Tegi bir balalardyñ
qarym-qatynasyn tabiğattyñ özi retteidi. Būl i̇endi əieldiñ sana-sezimine,
i̇er-azamattyñ parasatyna da bailanysty. Meniñ Syrğatai degen jeñgem
perzent kötere almaitynyna közi jetkennen keiin balalar üiinen on üş
jastağy qyzdy tərbielep, kəmelettik jasqajetken soñ küieuine qosqan.
Kültannan düniege kelgen 7-8 balalardyñ bəri ülken şeşeniñ tərbiesinde
boldy da, sol kisini «ana» dep östi. Soğystan keiingi jyldar i̇eldiñ birde
toq, birde aş zamany. Sonyñ özinde meniki-seniki dep bölmei,
qanağatşyldyqpen qaryn toiğyzyp, keñpeiildilik tanytyp, ūrpaq qamyn
bərinen de biik qūia bilgen aqylman analarymyz barşylyq. İer-azamattyñ
əleumettik jağdaiy kötermese de, «Jamannan jarty qasyq as qalğanşa,
jaqsydan tūqym qalsyn» degen halyqtyq sanany qasterlep, pendeşilikten
joğary tūrğan. Qyzğanşaqtyq, iştarlyq, künşildikke jol bermeuge
tyrysqan. Artynda qalar sanaly ūrpaq üşin «Keñ bolsañ, kem bolmaisyñ»
degen danalyqty ğūmyrlyq ūstanymyna ūran i̇etken.
– Sonymen, Sūltan Sartaev ağamyzdyñ keiingi kezdesuinde öziñizge qoiğan
saualyna ne dep jauap bergeniñizdi aitpadyñyz ğoi.
– Ne deiin. Qoğamdağy şyndyqty bükpesiz jetkizip ədettengen minezime
basyp: «Inişegiñizge baiağyda rūqsatymdy bergenmin. Biraq özi meni senen
basqa i̇eşkim asyrai almaidy dep jür ğoi» dedim. Osy aitqandarymnyñ dəp
bizdiñ üidegi inişegine qatysy bolmasa da, ağamyz meniñ neni meñzep
tūrğanymdy tüsindi, ləm-mim dep auzyn aşqan joq.
Biraz uaqytqa sozylğan əñgime-sūhbattyñ soñynda Gülekeñe Qazaq
teledidary qaitadan qyzmetke şaqyrsa, ne der i̇ediñiz degen sūraqty
qoidyq.
– Jo-o-q,– dedi Gülməriiä basyn şaiqap. – Barmas i̇edim. Birinşiden, mümkin
bolsa, demalğanğa i̇eşteñe jetpeidi i̇eken. İekinşiden, kreativtik
közqarastağy jas mamandar jaña tehnologiiäny jaqsy meñgergenimen,
təjiribeli ūrpaqtyñ ömirden jiğan-tergenin ūtymdy paidalana alu
danalyğyn meñgere alğan joq. Ülkendi syilap qasterleu degenniñ ne i̇ekenin
özderi qartaiğanda bir-aq sezineri ökinişti-aq. Teolog ğalymdardyñ
aituynşa, kosmostyq ölşemmen alğanda adamnyñ ğūmyry köbelektiñ
ğūmyryndai öte qysqa körinedi. «Masatydai qūlpyrğan qairan jastyq,
qazan ūrmai, qar jaumai solady i̇eken» dep jyrlağan halqymyz ne degen
aqyldy i̇edi deseñizşi.
Jalğandy jalpağynan basyp, törtkül dünieniñ tügel tüñdigin türuge
tyrysqanymen, osy bir adami pəlsapanyñ tereñine boilaudy mindet
sanamaityndarğa qarap otyryp qarnyñ aşady. Būl tendentsiiä tek
telejurnalistikağa ğana i̇emes, qoğamnyñ kez kelgen salasyna tən.
«Qarnymnyñ aşqanyna i̇emes, qadirimniñ qaşqanyna qinalamyn» demei me.
Jastarğa ökpe artaiyn dep otyrğan joqpyn. Jalpy bügingi qoğamda
menmenşildik, boikökirektik, özimşildik köbirek körinis tauyp bara
jatqanynan seskenemin. Ülkenniñ aqyl-keñesin kerek i̇etpegen jerde,
qadiriñdi qaşyrmai ğana jöniñdi tapqanyñ əldeqaida abyroily tirlik der
i̇edim. Onyñ üstine, sürinip-qabynyp tirşilik keşetindei, bir kündik nəpaqa
üşin bir jyldyq ğūmyryñdy sarp i̇etip, jastarmen jağalasypjarmasatyndai mende qajettilik te joq. Qūdaiğa şükir, köilek kök, qaryn
toq. Ūlym aitpaqşy, i̇endigi jerde tek özim üşin, özimniñ jan rahatym üşin
ğana ömir süruim kerek dep şeştim.
«İeÑ SŪLU ƏİELMEN» SŪHBAT nemese qyzyl köilek kigen qyzdy
izdegen künderge şeginis
Pendeñizdiñ qiiälynyñ jüiriktigi... şeksiz-au, şeksiz. Quanyştan, tipti
sağynyştan... keide tipti mūñğa batar kezderiñizde de oidyñ tūñğiyğynan
şyğa almai, ai, arpalysasyñ-au. Ala-qūiyn terbegen janyñdy qaida
qūiaryñdy bilmei, sağynyş, əlde mūñ Uialağan tūla-boiyñdağy osynau bir
sezimditizgindei almai, janyñdy jūbatar jaqsy bir əuenniñ yrğağymen
əudem jer jürip-aq ketesiñ. Osyndai bir sətterden aryla sala jüregiñe
jaqyn, aurasy ədemi jandardy izdeitin sətteriñ de jiı bolady.
Ösken, balalyq bal dəureniñ ötken qasietti Saryarqany, onyñ işinde
kömirli öñirdi oiğa alğan saiyn, topyraqtary torqa bolğyr əke-şeşem,
olardyñ közderin körgender de azaiyp bara jatqany janyña batsa da, köz
aldyñnan kölbeñdep, kədimgi kinolentasyndai zyryldai jöneledi... Odan
qala berse bauyrlar... tipti jastyğyñnyñ qyzyğy men şyjyğy birge ötken
qūrbylar, büginde aldy i̇eludi i̇eñserip qalğan qariiälar auylyna bet tüzegen
keruen-köş köz aldymnan qimas bir iz qaldyrğandai küi keşesiñ.
Saryarqa! İelimizdiñ ortalyq aumağynda ornalasqan osynau körikti Arqa
tösinde Aqsu-Aiuly degen qiiälymnan ketpeitin qasietti auyl bar. Bozala
tañnan i̇el-jūrtymdy jergilikti radiodan syñğyrlağan dausymmen ūiatyp,
büginde seksennen asyp, danagöi aqylmandar jasyna jetip otyrğan
audandyq gazette tilşi qyz atanğan dəuren, ol i̇endi, ərine, kökirekten keter
me?!
Tilşi demekşi, osy bir qiiäl-ğajaiyp şyğarmaşylyq ortany şeksiz süiip,
jurnalist bolsam degen arman da sol Arqa tösinde tanylğan ədemi bir
jazuşynyñ dünielerin oqyğan saiyn özine tartyp, izdep jürip oqityn,
arman arqalap Almatyğa kelgen jyldarymda da qyzyl köilek kigen qyz
körsem, jan düniemde əlgi jazuşyğa degen mahabbat odan saiyn laulai
tüsetin-di.
Oquğa da tüstik. Jurnalist te atandyq. Arada biraz jyldar otbasy, oşaq
qasynda ötip jatty. Birde... Töle bi men Beibitşilik köşesiniñ
qiylysynan özime tanys beine jarq i̇ete qaldy!
Qazaqta alty jüzden asa jazuşy bolsa, solardyñ işinde prozaik qazaq
qyzdary sausaqpen sanauly ğana. Attaryn atap, tüsterin tüstemei-aq, öz
oqyrmandary bar sol ədemi kelinşekterdiñ biri – biz əñgime i̇etkeli otyrğan
Kəmila Qūdabaeva, şyn məninde jany qalai sūlu bolsa, şyğarmaşylyğy
da sondai sūlu, ədemi,körkem. Büginde aramyzda şyğarmaşylyq bailanys
ornap, syilas-syrlas qūrbydai bolyp jarasqaly bizdiñ baiqağanymyz, ol
ədemi jar, aqylman ana, batağöi əje. Öziñ airyqşa syilaityn, jaqsy
köretin osy bir jazuşymen bügin syr-sūhbat jürgizudiñ səti tüskendei.
Olai bolsa, jazuşy, Qazaqstan Jazuşylar odağynyñ müşesi, Valentin
Pikul atyndağy Halyqaralyq ədebi syilyqtyñ laureaty, respublikalyq
«Arujan» atty qoğamdyq əielder jurnaly bas redaktorynyñ orynbasary
– Kəmkeñniñ özin tyñdasaq.
«Qyzyl köilekti qyz» povesi qalai jazyldy?
– Kəmke, kez-kelgen şyğarmaşylyq adamynyñ tuğan jer, ösken ortasy
jaily əñgime qozğau dəstürimen men de sizdi Saryarqağa jetelegim keledi.
Siz jer jənnaty Jetisudyñ tumasy bolğanyñyzben, köp jyldarynyñ,
şyğarmaşylyq jyldaryñyz Arqa jerinde qalyptasty desek, kelisetin
bolarsyz?
– Ol ras, « kelinniñ betin kim aşsa, sol ystyq» degendei, Arqa törindegi
kömirli Qarağandy oblysynda attai on alty i̇eñbek i̇etippin. Qazaq
memlekettik universitetin bitirgen soñ, bizdiñ kezimizdegi tərtip boiynşa,
Ortalyq Komitettiñ joldamasymen Qarağandy oblystyq gazetine keldim.
Gazettiñ redaktory Beisek İsabekov ağa jyly qabyldady, ədebi qyzmetker
i̇etip tağaiyndady, keiin de öz balasyndai qamqor bolyp otyrdy. «Jaqsy
üige tüsken kelin – kelin, jaman üige tüsken kelin – kelsap» demei me, men
jaqsy ortağa tüstim, redaktsiiäda təjiribesi mol jurnalister: Mashūd
Haliollin, Oraz Sağynaev, Rymqūl Süleimenov, Sailauhan Nəkenov
syndy azamattar bar i̇eken. Men olardan köp nərse üirendim, jurnalistik
şeberlikti şyñdau mektebinen öttim deuge bolady.
Odan keiin Jezqazğan oblystyq «Jezqazğan tuy» gazetinde birneşe jyl
nasihat böliminiñ meñgeruşisi bolyp jūmys istegende redaktsiiä
basşylary Ūzaqbai Töleuov, Sabyr Sauytbaev syndy mamandardan ülken
təlim-tərbie aldym. Ūzekeñ syilağany bolar, mağan «ülken qyz» dep
söileitin. Bir joly gazettiñ tüngi kezeginde otyrğanmyn. Oblystyq
baspahanalardyñ quaty qazirgidei i̇emes, kompiuter degen de tüske kirmegen
uaqyt, betterdi köz maiyñ tauysyp tüni boiy oqimyz, tehnika būzylyp, ne
synyp qalsa, tañğa deiin jüremiz. Söitip tünde jūmys istep otyrğanda
Ūzekeñ redaktsiiäğa kelip, meni jəne qasymda otyrğan balalarymdy körip:
– Qap, ülken qyzdy tüngi kezekke qoimañdar dep aityp i̇edim, būl qalai
bolğany,– dep mağan jany aşyp jatyr.
– Bir adamymyz – issaparda, i̇ekinşisiniñ balasy auyryp qalypty,
amalsyzdan osy aptada Kəmkeñdi i̇ekinşi ret kezekke qoidyq,– dep jauapty
hatşy aqtala söiledi..
Qyzmette, ömirde özime jasalğan mūndai qamqorlyqtardy qalai
ūmytarsyñ?!
– «Qyzyl köilekti qyz» povesi qalai jazyldy? Sondağy keiipkerler oidan
şyğarylğan ba, əlde ömirde bar adamdar ma?
– Jastyq şaq ūmytylmaidy deitin bolsaq, bizdiñ jastyq şağymyz –
studenttik kezderimiz ğoi. Şynyn aitsam, «Qyzyl köilek kigen qyzdy»
ūly jazuşy Şyñğys Aitmatovtyñ əñgimeleri men povesteri qatty
ūnağandyqtan, sol ūly suretkerge səl bolsa da i̇eliktep jazdym, atyn da
Şyqañnyñ «Qyzyl oramaldy şyrailym» degen şyğarmasynyñ atyna
ūqsastyryp qoiğan i̇edim. Būl povesimde oidan şyğarylğan birde-bir
keiipker joq, bəri ömirden alynğan qyz-jigtter. Bizdiñ studenttik
jataqhanada üiden kelgen posylkalaryn i̇eşkimmen bölispei, şabadanyn
kereuetiniñ astyna tyğyp qoiyp, tətti tağamdaryn biz ūiyqtağan kezde
jeitin qyz bolğan. Bolaşaq mamandyğy jaily oilanudan göri, i̇erteli-keş
jigitterge qaitsek ūnaimyz degen məselemen mi qatyratyn qūrbylar da
bar-dy... Bir kezde solar turaly jazğym keldi. Ərine, jastyq pen mahabbat
– i̇egiz dünie. Jastyq şaqta qyzdar da, jigitter de tek mahabbat izdeumen
bolady. Biraq aldymen mamandyq aludy, bilimdi kekeñitudi, ğylymğa
ūmtyludy, paiym-parasat izdeudi köbimiz oilai bermeimiz. Közdegen
maqsatym – osy məseleni oquşyğa jetkizu i̇edi. Orys halqynda: «sokol
gibnet ot peçali, kury gibnut ot liubvi» degen söz bar. Būl qyzdarğa
mahabbattyñ keregi joq degen nərse i̇emes. Biraq ömir tek qana küiipjanudan tūra ma? Mahabbat degeniñ de ömir boiy lapyldap tūratyn, qoldan
jağyp qoiğan «məñgilik alau» siiäqty deuge de kelmeidi... Qyzdar osy
tūrğydan oilansa degen ərketim ğoi. Būl bügingi jastarğa da kerek məsele
tərizdi.
Adamnyñ aty köp jazğanymen şyqpaidy
– Almatyğa oralğan sətiñiz, jalpy alğaş qalağa kelgen sət sizge qalai əser
i̇etti?
– Almatyny alğaş ret oquğa tüsuge kelgende kördi. Armandaymnyñ
toğysqan jeri bolğandyqtan özime i̇erekşe ystyq. Basqa birde-bir qalağa
aiyrbastağyñ kelmeitin əser būl. Aryqtaryn boilap syldyrap aqqan
sulary, alma ağaştarynyñ şeşek atyp alalulağan gülderi, taudan soqqan
samaly, appaq qardan səlde orağan şyñdary ūmytylmaityn suret,
qaitalanbaityn sūlulyq. Qazir qalamyz būrynğydan da ajarlana tüsti.
Əsirese jaña jol airyqtaryn tünde tamaşalağandy jaqsy köremin.
Aspandağy jaryq jūldyzdardyñ bəri janymyzğa köşip kelgendei, nūryn
şaşyp jaqynnan jarqyrap tūrğandary qandai keremet deseñizşi. Jalpy,
tüngi Almaty – ğajap dünie.
Almatynyñ i̇este qalarlyğy tağy bir ülken oqiğamen bailanysty. Ömirlik
jar tañdau, otbasyn qūru osy jerden bastaldy. Bizdiñ üidegi Tūrymjan
ağañyz da Qazaq memlekettik universitetiniñ tülegi. Zañ fakultetin üzdik
bitirdi. Balqaş, Qarajal qalalarynda sudia, Temirtauda prokuror qyzmetin
atqardy. Almatyğa oralğanda Qazaq KSR Joğarğy Keñesinde 15 jyl qūqyq
qorğau organdarynda zañdylyqtyñ saqtaluyna jauap beretin zañ böliminde
tiiänaqty jūmys istedi, odan ary Təuelsiz i̇elimizdiñ Bas prokurorynyñ ağa
keñesşisi boldy. İustitsiiä polkovnigi. Keiingi toğyz jylda universitet
studentterine sabaq berip keledi.
İekeumizdiñ otbasyn qūrğanymyzğa da i̇elu jylğa taiap qalypty. Üilenerden
būryn qyz ben jigit bolyp kezdesip, alysyraq ketsek hat jazysyp tūrdyq.
Sondağy onyñ bir haty əli i̇esimde: sen jai ğana qabiletti i̇emessiñ, sen
talanttysyñ, dep mağan i̇eñ birinşi qatty sengen adamnyñ biri de ağañ i̇edi...
Osydan birer kün būryn, tañğy şai üstinde, Almatyğa alğaş kelgenimiz
jaily əñgime şyğyp qaldy. Men əzildep:
– Men Almatyğa kelmesem, sen basqa bireuge üilenip, bügingidei meniñ
mereitoiymdy ötkizuge daiyndalamyn dep şala bülinbei, typ-tynyş
otyruyñ mümkin i̇edi!.– deimin. Ağañ būl sözderge rahattanyp, i̇ekeumiz əbden
küldik. «Būl i̇endi tağyr» dep səlden soñ sabamyzğa tüstik. Ağañ şaiyn işip,
biraz uaqyt ünsiz oilanyp otyrdy da:
– Sen qaida bolsañ da, kimge şyqsañ da – bəribir jaqsy əiel bolar i̇ediñ!..–
dep men mülde kütpegen sözderdi aitqanyn qaitersiñ!
– Şyn aitasyñ ba? Kim bilsin, biraq mūnyñ qyzyq nərse boldy,– dep qaita
küleiin. «uialğan tek tūrmas» dep jatady ğoi, biraq işimnen, ərine, ağaña
qatty riza boldym. Büitip moiyndau da ərkimniñ qolynan kele bermeidi
ğoi.
Ūly adamdardyñ ömirin köbirek oquğa ūmtylamyn
– Siz az jazasyz, biraq öte tereñ, tipti jazuşyğa tən qiiäl quyp, oqiğa quyp
ketpei, dünieleriñiz filosofiiälyq talğammen jazylady. Sebep?
– Būl öte jaqsy sūraq əri meniñ şyğarmaşylyğyma öz tarapyñnan
berilgen joğary bağa dep qabyldaimyn. Kitapty köp oqityn adam retindegi
jeke pikiriñe quanyp ta qaldym. Ras, men az jazamyn. Bəlkim, ol köp
oilanatynymnan da şyğar. Gazette jürgende de maqala degenderdiñ özin de
sūryptap, sirek jazatynmyn. Özime əser i̇etken, ūnağan jəne biletin
dünieni jazğym keledi. Ər oqyğan adamğa paidasy bolu jağyn da i̇esten
şyğarmaimyn. Əiteuir, atym şyqsyn dep jaza bermeimin. Adamnyñ aty
köp jazğanymen şyqpaidy i̇emes pe...
Jəne özim ūly adamdardyñ ömirin köbirek oquğa ūmtylamyn. Sondai-aq
filosoftardyñ, dala danyşpandarynyñ ömirlerin bilip, aitqan
ösietterin ūqqym keledi. Poeziiäny ūnatamyn. Taiauda i̇eski dəpterlerimniñ
birin aqtaryp otyrsam, 1973 jyly qaraşa aiynda «Mədeniet jəne
tūrmys» jurnalynda jaryq körgen aqyn Mendekeş Satybaldievtiñ br
öleñin jazyp alyppyn. Tört şumaq öleñ. Sonyñ i̇eki şumağyn keltire
keteiin: ...
Aş qarynnyñ toq bolmağy – səl nərse,
Qorğasynnyñ oq bolmağy – səl nərse.
Qaqpan jatyr qamsyzdyqtyñ tübinde,
Adamnyñ da joq bolmağy – səl nərse...
Oi, adamdar, oi jügirtip osyğan,
Qamyqsañdar, Qamyğuğa qosylam!
Külli əlemniñ oilağanda tağdyryn,
Səl nərseden jañyludan şoşynam!– dep jyrlaidy aqyn.
Qazir ol jurnal da joq. Aqyn da dünieden ozyp ketti. Biraq sözi qaldy.
Tereñ filosofiiäsy qaldy. Qamsyz jürme, oilanatyn bol, jer betindegi
bükil adamzattyñ tağdyry bir ğoi dep otyr i̇emes pe... «Synyqtan basqanyñ
bəri jūğady, synyqtyñ da syzdağany jūğady» degendei, mağan da
myqtylardan bir əserler jūğysty bolğan şyğar. Laiym solai bolğai.
– Ədemisiz, sizdiñ kitaphanañyzdan belgili qalamger ağamyzdyñ
qoltañbasyndağy: «Ədemiligiñizden aini körmeñiz!» degen pikir öte dəl
jazylğan i̇eken...
– Sen «Ağalardyñ alaqany» kitabyna qoltañba jazyp qal dyrğan Safuan
ağa turaly aityp tūrsyñ ğoi. Būl bir özgeşe kezdesu boldy. Meniñ «İeñ
sūlu əiel» atty kitabym i̇endi şyqqan 1990 jyl bolatyn. Bizdi «Almaty»
sanatoriıne oquşy jūrtşylyqpen kezdesuge şaqyrdy. Baspadan birneşe
adam bardyq, sol arada kitabymyzdy satu ūiymdastyrylğan i̇eken. Ol kezde
ədebietti nasihattaudyñ, kitapty satudyñ osyndai türleri bar bolatyn.
Sanatoride Safuan ağa da demalyp jatyr i̇eken. Ol kisi meniñ kitabymdy
aldy, mağan öz kitabyn qoltañbasymen syiğa tartty. Az sözge köp mağyna
syiğyzatyn syrbaz jazuşylardyñ biri i̇edi ğoi Safuan ağa. Universitetke
alğaş oquğa tüsken jyldary qolymyzğa tigen Safuan ağanyñ İneş qyz
turaly kitaby, sol sūlu, i̇erke student qyzynyñ beinesi küni büginge deiin
kö aldymda...
Qala Əkimine rizaşylyğymdy bildiremin
– Bos uaqytta nemen şūğyldanasyz?
– Qol bosasa, kitap oqimyn, gazet-jurnaldardy üzbei qaraimyn. Əielderge
bailanysty jañalyqtardy izdeimin, sebebi özim əielder jurnalynda
qyzmet i̇etip otyrmyn ğoi. Ülken nemerem Əlişer Məskeudiñ Lomonosov
atyndağy universitetiniñ magistraturasyn bitirip jatyr. Küni keşe
diplom jūmysymdy üzdik bağağa qorğadym dep bizdi quantty. Onyñ ömirine
de, tynyğuyna, densaulyğyna köñil bölip otyru qajet. Al kişkene
nemerem Aidana – Iliiäs İesenberlin atyndağy gimnaziiänyñ 10 synybynda
oqidy. Sonyñ mektebine baram, olar ötkizetin ərtürli keşterge qatysamyn.
Aidanam biyl frantsuz tilinen ötken qalalyq olimpiadada birinşi oryn
alyp, respublikalyq olimpiadağa joldama alğan-dy. Sodan Aqtauda ötken
bükil respublikanyñ ozat oquşylary iriktelgen, ərtürli pənderdi
qamtyğan Olimpiadağa qatysyp, qola medalğa ie bolyp qaitty. Taiauda
olardy Respublika Saraiynda qalamyzdyñ əkimi İesimov myrza qūttyqtap,
omyrauğa tağatyn altyn belgimen marapattady... Osy sətti paidalanyp, jas
ūrpaqtyñ jaqsy bilim aluyna, jalpy ğylym-biim, densaulyq, qalanyñ
ekonomikasy men əleumettik məselelerine zor köñil bölip, özi bas bolyp
köptegen qalalyq şaralarğa qatysyp jürgen üşin aidai Almatymyzdyñ
əkimi Ahmetjan Smağūlūlyna şyn jürekten rizalyğymdy bildiremin.
Sebebi meniñ Aidanam sol kezdesuden qanşa əser alyp, quanyp keldi
deseñizşi! Al bala quansa, bizder – analar baqytqa bölenemiz degen söz i̇emes
pe. Şynynda jūmys istegen adamda bos uaqyt degen bola bermeidi.
Qyzmetten səl qol tise, qonaq şaqyratynymyz da bar. Qūdaiğa şükir,
ülkenderimiz bar, abysyn-ajyndarymyz, kelin-kepşikterimiz, qūdaqūdağilarymyz degendei... Bərine laiyqty syi-siiäpat körsetu, saltdəstürdi jalğastyru ləzim. Balalarymyzğa, kelinderimizge mūnyñ bərin
estafeta ūsynğandai ğyp «ötkizip» beruimiz kerek. Tərbie degen – qūr söz
i̇emes, ol kədimgi tirşilik, künbe-küngi təuir i̇eñbek, «qazanğa salmağandy –
qasyqpen izdeme» dep jatady i̇emes pe.
– Adam boiyndağy qandai qasietti bağalaisyz?
– Meniñşe, i̇eñ küşti qasiet – namysty bolu. Atababalarymyz namysynyñ
küştiligimen i̇elin qorğap, jerin qorğap qalğan. «Aqyrettiñ azabynan
dünieniñ namysy küşti» degen sözdi i̇estidim. Būl tegin aitylmasa kerek...
Kəmkeñmen əñgime tausylar i̇emes. Ənşeiinde tūra qalyp, ūzaq-sonar
əñgimeniñ qyzyğyna tüsetin biz, bügin tipti, ədemi bir qyzyq ta ūzaq
jolsaparğa şyqqandai, i̇eske alar jaqsy sətterdi oişa süzip ötkendeimiz...
– Əiel – sūlulyq! Sūlulyq – sezim! Al, sezim, ərine, – Mahabbat! Olai
bolsa, sūlu əieldiñ auzynan küni boiy osy bir qūdiretti sezim jaily
i̇estmedik qoi,– dep küldim əñgime soñynda.
– Ərine,– dep küldi Kəmkeñ de. – Mahabbattyñ qūdiret i̇ekeni aqiqat!
Degenmen, sol sūraqty jyly jauyp qoiyp, bala-şağanyñ amandyğyn
tilep, tynyş qana otyrmaimyz ba, bizge sol jarasar... Mahabbatta nemiz
bar?!– degende, i̇ekeumiz qosyla küldik.
« ...MÜMKIN «ƏNŞI MAİRA AUYLY» BOLAR, BIRAQ JETIMDER
ÜİI DEP ATAMAİMYN...
– deidi dəstürli ənderdiñ oryndauşysy, Qazaqstanğa i̇eñbek siñirgen artisi
Maira Iliiäsova tağy bir qaiyrymdylyq şarany qolğa alar tūsta.
Şynymdy aitsam, Mairanyñ soñğy kezderi demalys kontsertterimen birge
talai qaiyrymdylyq şaralardy qatar jürgizip kele jatqanyna syrttai
quanyp jüruşi i̇edim. Qazaq qyzdarynyñ qaisarlyğy turaly oiğa ala
qalsaq, öner i̇emes qoğamnyñ basqa bir salasynda qyzmet i̇etip jürgender
auyzğa birinşi alynary sözsiz. Al, öner, qazaq öneriniñ tarihynda məñgilik
öziniñ körkem köşin bastap kele jatqan osynau ənşimen əñgime barysynda
tabiğatynan alğyr, qaisarlyğyna da köz jetkizip, tipti quandyq. Onyñ
boiyndağy kisige degen meiirimdilik, bauyrmaldyq, əriptesterine degen
tilekteri, jas ənşilerge, talanttylarğa degen şeksiz iltipaty, tipti öziniñ
talanty men qabiletin büginde sirek kezdesetin osyndai adami qasietteri
odan saiyn ajarlandyryp tūrğandai küi keştik.
– Maira, siz belgili ənşisiz. Biraq soñğy kezderi sizdi özgeşe qyryñyzdan
körip jürmiz. Mūnyñ syry nede boldy i̇eken?
– Sahnada jürgenime otyz jyldai bolyp qaldy ğoi. Onyñ üstine
ūstazdyqty qatar alyp kele jatyrmyn, «Maira» bastauyş ən aitu
prodiuserlik ortalyğy bar. Al adam i̇eseie kele ömirden tüigenderin
artynan i̇ergenderge üiretuge sanaly türde baryp, ūrpaqtar jalğastyğyn
jolğa qoiyp otyruy zañdylyq. Osyndai oilardan birneşe bağdarlamajospar qatar keldi de, əueli «Jan anam» jobasyn qolğa aldym.
«Jan anam» degende, men ana meiirimin az körgen qyzdardyñ birimin. Üş
jasymda anam qaitys bolypty. Meniñ i̇esimde i̇emis-i̇emis qana beinesi
qalğany bolmasa, özin de, dausyn da bilmeimin. Biraq sūñğaq boily
qaratory, keremet ən salady i̇eken. Ony özimnen ülken əpkemnen i̇estitinmin.
«Türi de sağan ūqsaityn, ədemi ən saluşy i̇edi» dep ünemi aityp otyratyn.
Asa şeber, ismer kisi bolsa kerek. Asty da dəmdi daiyndaityn, sabyrly,
aqyldy bolğan desedi. Üşinşi müşelinde ömirden qaitady, biraq jeti-segiz
balany ömirge əkelgen. Menen keiin de i̇eki perzent ömirge kelgen i̇eken,
şetinep ketipti. Sol ūrpaqtan qalğan törteudiñ kenjesi menmin. İeseie kele,
jetinşi synypta jürgende əkemizden aiyryldyq. Əkem marqūm «meniñ
Mairam keremet ənşi bolady» dep ünemi maqtanyş sezimmen, ümitpen
aityp otyratyn. Rasynda da bes jasymnan ən saldym. Tyñdap otyrğandar
tügel körsin dei me i̇ekenmin, aiağymnyñ astyna oryndyq qoiyp alady
i̇ekenmin. Ata-ananyñ meiirimi men mahabbatyna toimai qalğan soñ, olardyñ
aldyndağy perzenttik boryşymdy qalai, qaitip ötesem i̇eken degen oi qai
kezde de köñil tükpirinen ketken i̇emes. Dəl büginge deiin osy bir balalyq
arman-maqsat osyndai bir jobalardyñ ömirge keluine türtki bolğandai.
Özimniñ anamnyñ ğana i̇emes, bükil Jer betine tirşilik nərin seuip kele
jatqan analarğa arnap «Jan anamdy» tyñdarmandarğa ūsyndym. Biyl
altynşy ret Respublika saraiynda ən süier qauymmen qauyşty. Nətijesi
jaman i̇emes, halyq jaqsy qabyldady.
– Ne köp kontsert köp. Sol köptiñ ortasynda öz jobalaryñyzdyñ özgeşe
boluy üşin ne isteisiz?
– Joq, ər kezeñniñ ənderi, ony halyqqa jetkizuşi oryndauşylary bolady.
Jəne olar ənniñ tabiğatyna, tarihyna, oryndalu şeberligine qarai
ərtürli bolyp keledi. Sol siiäqty tyñdauşylary da ərqily. Qazaqta aqyn
köp. Sol köp aqynnyñ jyrlarynyñ bəri demei-aq qūiaiyq, köbisi
analarymyzğa arnalğan. Aqynnyñ aduyndy ötkir jyrlaryna sazdy əserli
əuen jazğan sazgerlerimiz de, Qūdaiğa şükir, barşylyq. Olai bolsa,
jobalar bir-birin qaitalaudan alys.
– «Jan anam» jobañyzda qolarbağa tañylğan mügedek balanyñ tağdyryna
araşa bolğanyñyzdy kördik. Ananyñ közinen tamğan jasqa sarai teñselip
ketti desek, əsireleu bolyp şyğar, degenmen janymyz küizeldi. Ananyñ
janyn Ana tüsinedi. Degenmen, osyndai qaiyrymdylyq şara kontsert
barysynda ğana oiyñyzğa keldi me, əlde...
– Birde, «Jan anamnyñ» üşinşi kontsertine daiyndalyp jürip,
teledidarda «Aialy alaqan» bağdarlamasynan jiyrma jasar, on sausağy
joq balanyñ anasynyñ kömegine ğana süiengen şarasyz halin körip,
jüregim syzdady. Dərethanağa da süiemeldep bara jatqan anasynyñ
janaryndağy mūñdy körip odan saiyn jandüniem küizeldi. «Meniñ
balamnyñ ər sausağy i̇eki jarym i̇evro tūrady, kömektesiñizder, i̇eger i̇eki-üş
sausaq bolsa, alpamsadai azamatym qūryğanda şalbarynyñ tüimesin sala
alatyn jağdaiğa jeter i̇edi. Özim de densaulyğym joq, ölip qalsam balama
kim qaraidy»,– dep ekrannan botadai bozdağan anasynyñ dausy köpke deiin
qūlağymnan ketpei qoidy. Telearnağa habarlasyp: «Mağan osy balany
beriñder, özim kömekteseiin», – dep meken-jaiyn sūrap aldym. Kezekti
kontsertke anasy i̇ekeuin şaqyrdym. Arasynda əlgi teledidardan özim körgen
siujet körsetildi. Zaldağylarğa «İeger myna jandaryñyzda otyrğan balağa
kömek körsetkileriñiz kelse, myna jəşikterge mümkindikteriñizge qarai
qarajat jinaiyq», – dedim de, zalğa üş jerge jəşik qoidym. Sonda bizdiñ
qandastarymyzdyñ meiirimdiligine tañqaldym, jəşikke qarai ağylğan
halyq... 5 myñ dollar jinalypty, men öz qaltamnan 2 myñ, Maqpal 500
dollar berdi de, 7500 dollar aqşany balanyñ anasyna tapsyrdyq. Bir
jyldan keiin əlgi Quandyq balamyz qolyna operatsiiä jasatyp qana
qoimai, astynda su jaña məşine, əp-ədemi kelinşegimen birge kontsertke
kelip, kelesi bir balağa jəşikke aqşa tastap jatqanyn körip, bizdiñ de
mereiimiz ösip qaldy. Būl joly i̇eki büiregi semip, Qytaida i̇eki jarym jyl
tösek tartyp jatyp qalğan on jasar kişkentai qyzğa kömekteskimiz kelgen,
6 myñ dollar jinap berdik. Kəsipkerlerge ümit arttyq, 50 myñ dollar
kerek i̇eken, annan-mynnan qarjy jinaldy-au, biraq ülgere almadyq,
büldirşin qaitys bolyp ketti. Odan keiin semeilik büldirşin– kündelikti
uys-uys dərimen ğana qaltqūlt i̇etip otyrğan Maqsat degen balağa
kömektestik. Osy jolğy «Jan anamda» şöp jinap jürgen kombainğa i̇eki
aiağyn şainatyp alğan Nūrgeldi degen balağa jərdemdestik. Köziniñ oty
bar, bolaşaqta tis dərigeri bolğysy keletinin aityp, janyp tūrğan bala.
Protez salsa da aiağynyñ süiegi öse beredi. Sondyqtan jiyrma bes jasqa
deiin i̇eki-üş ai saiyn süiekke operatsiiä jasap otyru kerek i̇eken, ol
degeniñiz qyruar aqşa ğoi. Būl joly 4 myñ dollar jinap berdik. Öz basym
kompiuter syilağym kelip i̇edi, bar i̇eken. Alğyr oily, kompiuterdiñ
qūlağynda oinaidy. Jasyp otyrğan joq,ömirge qūştarlyğynda şek joq,
qaisar.Sodan beri osyndai qaiyrymdyq şarağa köp köñil böle bastadym.
Tört səbige kömek körsettik. «Jan anamnyñ» negizgi maqsaty da osy.
– Qazaq estradasyndağy jas jigitterdiñ qaiğyly jağdailardan köz
jūmuyna da beijai qarai almadyñyz. Bauyrjannyñ, Nəbidiñ, Ruslannyñ
analarynyñ közindegi mūñdy bükil qazaq i̇eline körsete bilgeniñizge de kuə
boldyq...
– İə, būl bir qaiğyly jağdai boldy. Qazaq estradasynyñ nağyz
jūldyzdary bolatyn-aq jigitter i̇edi. Jasyndai bolyp keldi de, jarq i̇etip
joq boldy. Ruslan meni tuğan anasyndai syilaityn, men de tuğan balamdai
keremet jaqsy kördim. Almatydağy mamamsyz deitin-di. Jap-jas
azamattardy ötken şaqpen i̇eske aludyñ özi sondai auyr mağan, qyrşyn
ketti ğoi. Ünemi janymda boldy, «Sağyndyrğan ənder-aidyñ» birinşi
kontsertin özi jürgizdi, stsenariiin de özi jasady. Quanğanda da, renjigen
sətterinde de mağan jügirip keletin. «Qazaqstannyñ» bas prodiuseri
Altynbek (Rahmetov) i̇ekeui keremet dos boldy.
Qaitqandaryna bir jyl tolyp qaldy ğoi. Ananyñ qaiğysy orny tolmas
qaiğy. Sol balapandaryn joqtap, köz jastary köl bolğan analarğa: «İe,
balalarymyz az ğūmyr keşse de i̇el i̇esinde qalatyndai sanaly ğūmyr sürgen
i̇eken ğoi, ūmytpaityn halqy bar i̇eken» degen demeu bolsyn degen maqsattan
tuğan şara boldy... Kontsertke şaqyryp, tyñdarmandarğa oryndarynan
tūrğyzyp körsetip, syi-siiäpat jasap, köñilderin səl-pəl bolsa da
kötereiik degen niet. Qazaq aitady ğoi: «Köñil köñilden su işedi» dep, ol
qasiret bizdi de bei-jai qaldyrmağanyn bildireiik degen oi ğoi. Nəbi men
Bauyrjan da qandai azamattar i̇edi?! «Jazmyştan ozmyş joq» degendi de
sol qazekeñ aitqan. Önerde de, ömirde de tuğan anasyndai janyna jaqyn
tartqandyqtan, öner dese janyp tūrğan Ruslandai azamattardy i̇eske alu,
tipti meniñ ğana i̇emes, kez kelgen qazaq önerin süigen azamattyñ paryzy dese
de artyq bolmas. Büginde qatygezdeu qoğam bolyp tūr ğoi, qaltasyndağy
qarjysyna mastanyp, jeke bir barlyqtyñ-bailyqtyñ qyzyğynan basqa
qyzyq joq dep sanaityn meiirimsiz ūrpaq köbeigen zaman. Öziñiz de bilesiz,
ataanasyn qarttar üiine tapsyrğan, anasy men qyzy, ağasy men qaryndasy
aralaspai qalğan jağdailar ainalamyzda köp-aq. Qarttar üii men balalar
üiiniñ tūraqty tūrğyndarynyñ 80 paiyzy özimizdiñ bauyrlarymyz i̇ekenin
körip te, bilip te jürmiz. Al, mūndai qaiyrymdylyq şaralary ömir men
ölimniñ arasynyñ tym-tym jaqyn i̇ekenin i̇eske tüsirip qana qoimai, birbirimizdi tirligimizde syilai biluge, qanymyzda bar bauyrmaldyqty qandai
jağdaida da saqtauğa tyrysaiyq degendi meñzeidi. Öitkeni, ömirdiñ özi
quanyş pen qaiğydan tūratynyn tüisigi bar peñde janymen tüsinuge tiıs.
– «Sağyndyrğan ənder» jobasy da «Sağynyştan» i̇erekşeleu şyğypty.
Ənşilerdi toptau arqyly halyqtyñ ruhani düniesine jañaşa qarağyñyz
kele me?
– «Jan anamğa» bes jyl tolğan kezde men retro ənderge köştim.
Alğaşynda ərtürli «Sağyntqan ənder», «Sağyntqan əniñ», «Qazağymnyñ
ənderi-ai», «Halyq əni– halyq qazynasy» siiäqty aidar taqqymyz kelip,
sodan «Sağyndyrğan ənderge» toqtadym. Mūnyñ bərine oi salyp, oitürtki
bolğan «İel» prodiuserlik ortalyğynyñ jaqsy tört jobasy bar: «Ən men
ənşi», «Inju-marjan», «Sağynyş» atty ən keşterine arnalğan. Öte jaqsy
joba. Būl i̇eki jobanyñ attary ūqsas bolğanmen, i̇ekeui i̇eki bölek dünie. Biraq,
maqsat ortaq: i̇ekeui de i̇eñkeigen qarttan i̇eñbektegen balağa deiin uildep,
guildep, syzylta salatyn, i̇el i̇esinde məñgi saqtalğan, ūrpaqtan ūrpaqqa sol
küii i̇eş özgerissiz jetip, jalğasyp kele jatqan şyğarmalar. Kezekti keş
ūiymdastyryldy. Keş öte jaqsy ötti. Biraq, belgili bir top qana ənder
oryndaidy. Belgili tanymal ənşiler, bas-aiağy jiyrmağa juyq. Köbi
jastar. Öz basym sol retro ənderden susyndap qana qoimai, möldir
būlağynan qanyp su işken adammyn. Ata-anam da sol əndermen östi. Qai
kompozitordyñ kez kelgen ənin aita alamyn. Qazaq ənderiniñ kümis kömei
ənşileri Bibigül apamyzdan bastap, kieli sahnağa i̇endi ğana şyğyp jürgen
jas tolqynmen birigip nege ən oryndamasqa degen oi sanağa kirip alğan soñ,
ony jüzege asyrmauğa bolmady. Ən önerine beiimi bar, talaptanyp jürgen
kez kelgen jas ənşi özderiniñ aldyndağy tanymal ənşilermen birigip ən
aitudy armandamauşy ma i̇edi?! Alğaşqy i̇eki jarym sağatqa sozylğan keşte
65 ənşi qatysyp, 32 ən oryndalyp, keştiñ köşin Bibigül Ahmetqyzy öziniñ
şəkirti Tolqynmen ən aityp bastady. Nūrğali ağamen birge ən salsam dep
armandağan birneşe tenor balalardy sahnağa şyğardyq, Rozamen,
Maqpalmen birge sahnada ən aitudy armandaityn jas ənşiler köp qoi,
ūrpaqtar jalğastyğy degen de osy. Onyñ üstine ağa buyn, orta, kişi buyn
ökilderimen birigip ən aitudyñ paidasy da köp. Bügingi jastardyñ köbi ən
teksterin, əuenin būzyp aitatyny jasyryn i̇emes. Jaña zamannyñ
ağymymen ənderdi oryndaimyz dep əuendi batystyq bir sarynğa būrmalap
jatady. Onyñ üstine qalai, qaitip oryndaumen qatar sahna mədenietine de
üirenedi. Būl jobany halyq jaqsy qabyldady. Bizdiñ de belgili
tyñdarmandarymyz qalyptasty, qatary köbeidi. Tipti, bir joba azdyq
i̇etetin boldy da, keiingi i̇eki joba tipti, halyqtyñ sūranysymen jüzege asty
desek te bolğandai. Sodan keiin biz mümkindiginşe sapaly dünie jasauğa
tyrystyq. Tapqantaianğanymyzdy sol jobanyñ kelesi kontsertine
daiyndyqqa jūmsaimyz. Sondyqtan da «Sağyndyrğan ənder-ai» aldyñğy
oryndağy, halyq öte jaqsy qabyldağan joba boldy. Al, üşinşi joba
retinde «Jūldyzğa 77 sūraq» dep şağyn bağdarlama alyp i̇edim, əli şikileu
körindi. Mümkin, basqaşa bir qyrynan kelu, əlde teleşou siiäqty
ūiymdastyru kerek pe i̇edi, oilanyp qaldym. Uaqyt körsetedi. Al, i̇endi
«Altyn dombyra» atty auqymdy joba dəstürli ənderge arnalğan. Osyndai
nietten «Altyn dombyra» düniege keldi. Söitip, öner keşine qūrmetpen
şaqyrylğan Astanadan Qairat Baibosynov, Oraldan
Hatimolla,Türkistannan Qajybek Bekbosynov, qyzylordalyq Almas
Almatov, semeilik Güldana Noğaibaeva, atyraulyq Qairat Kəkimov,
almatylyq Səule Janpeiisova, Aigül Qosanova, İerlan Rysqalilar
qatysyp, tyñdarmannyñ köz quanyşyna ainaldy. Tiri dauyspen aitar əndi,
onyñ üstine dombyrany sağynğan halyq i̇eki jarym sağatqa juyq
tapjylmai otyryp, riza bolyp tarasty. Zalda ineşanşyr oryn qalmady
desem, maqtanğandyq i̇emes. Biraz uaqytqa deiin jerjerden rizaşylyğyn
bildirip, rahmet aitqan halyqtyñ sanynda şek bolmady. Tek, bir
qinalğanym, ūiymdastyruşylyq şara degeniñiz janyñyzdy jep qūiatyn
tirlik. Sondyqtan şarşağanym bilindi. Mairanyñ əni «Mairany» aitqanda
tipti tamağym keuip, dausym jöndep şyqpady ğoi deimin, özime ūnamadym.
İeñ basty məsele – zaldy toltyru, bilet satyluyn qadağalau. Būl
oryndalmady ma, i̇eñbegiñniñ bəri qūmğa siñgeni dei ber. Meniñ
jobalarymdy i̇el maqtaidy, al şyn məninde onyñ bəri mağan oñaiğa soğyp
jatqan joq. Būl rette, mağan ülken demeu bolyp, kömek körsetip kele
jatqan «Qazaqstan» teleradio korporatsiiäsyna raqmetim şeksiz. Meniñ
barlyq bağdarlamam boiynşa jürgen kontsertterimdi tegin tüsirip,
teleekrannan respublikamyzğa körsetip kele jatyr. Osy joly on kün
qatarynan «Altyn dombyrany» tegin jarnamalap berdi. Qazaq radiosy da
tegin jarnamalady. Osyndai iri aqparat qūraldary ünemi bir jağymnan
demep jatqanyna quanamyn. Qalalyq əkimdik, sondai-aq, deputat-kəsipker
Nūrtai Sabilianov myrzanyñ kömegin de aitpasqa bolmas. «Jalğyzdyñ üni
şyqpas» degendei, ərine, meniñ jalğyz özim būlarsyz ne tyndyra alar
i̇edim, Alladan qaitsyn. İeşkim de bireu üşin i̇emes, ortaq qazyna, qazaqtyñ
ortaq mədenieti men önerine qyzmet i̇etip jatqanymyzdy tüsinetin osyndai
ūjym, azamattardyñ arqasynda aiağymyzdan tik tūryp kelemiz. İeger Öner
akademiiäsyn bitirmegende ne rejisser, ne jurnalist bolar i̇edim dep
qiiäldap qūiatyn kezderim de bolady.
Men kez kelgen tirlikke oilanyp-tolğanyp kirisetin, əbden tolğağy jetken
soñ ğana jüzege asyratyn, şynymdy aitsam ūzaq «tolğatatyn» adammyn.
Oidy jüzege asyrğannan keiin de, ūzaq uaqyt kelesi dünielerge oişa sapar
şegip jüremin dep biraz ideiä larymnan aiyrylyp ta qalatyn
jağdailarym bar.
Bes ai boldy «Saq» etnotobyn qūryp jūmys jasap jatyrmyn. Jalpy,
oiğa alğan maqsatty der kezinde i̇eşteñege qaramai, alañdamai öz betiñşe
tirlik jasap, jüzege asyryp jiberu kerek i̇eken. Səl keşiktiñ be, qaitalau
siiäqty qabyldanady. Aty tarihi at bolğan soñ, tipti kiımderimizden de sol
zamanğy sən ülgilerin körsetuge tyrystyq. Səngerlermen de jūmys jaqsy
jürip jatyr. Tūmar hanşaiymnyñ kiım ülgilerin körsetip, jalpy saq
zamanyna sapar şekpekpiz. Sosyn joğaryda aitqanymdai, jeke studiiä
aştym, būl da ūzaq jyldardan arman bolğan tirlik i̇edi. Biraq mūnyñ bəri
qiyndyqsyz bolmaityn dünie, öitkeni qyruar qarjy qajet. Al qarjy
tabu, ünemdep jetkizu degeniñizdiñ əbden qajytatyny tağy bar. Mūnyñ
bərin jinap qoiğanda, özimizdiñ ūlttyq būiauy qanyq, məñgi ölmeitin qazaq
ənderin nasihattauğa degen mahabbat bərin de jeñip tūr. Respublikalyq
baiqaularda jüldeli oryndar alğan jastardy şaqyrdyq. Öitkeni, oblys
köleminen asa almai, nasihattaluy jetpei jatqan talanttar qanşama?
«Altyn dombyrada» da Jüsipbek İelebekov, Əmire Qaşaubaev, Ğarifolla
Qūrmanğaliev, Kenen Əzirbaev, Dəneş Raqyşov atyndağy baiqaularda bas
jüldege ie bolğan ənşilerdi köpşilik jaqsy bile bermeidi ğoi, öitkeni, ol
kontsertter teledidardan tolyq körsetilmeidi de. Mine, solardy
köpşilikpen bir-i̇ekili tabystyrdyq. Bolaşaqta bərin de qamtysaq pa degen
oi bar.
– Osy şaralardyñ bərine, qūpiiä bolmasa, qarjyny qaidan tauyp
jatyrsyz? Ənşi Maira baiyp ketipti degendi jiı i̇estimiz...
– «Sağyndyrğan ənder-aiğa» belgili bir azamat kömektesken, alğaşqy
kontsert bolğan soñ i̇eldiñ köñilinen şyqsyn, dūrys bolsyn dep zalğa da,
jaryqqa da joğary deñgeide qarjy tölegenbiz. Al, negizgi demeuşilerim –
halyqtyñ özi. Qazaqta baişykeş jigitter köp bolğanymen, önerge, qazaq
sahnasyna, mədenietine jany aşityndar joqtyñ qasy. «Altyn
dombyrany» qūiatyn şyğarmyn, şarşadym, basqa-basqa i̇emes, qarjy
məselesi şarşatty dep oilağanmyn. Qazaqtyñ metsenat jigitteriniñ biri
Nūrtai Sabilianov uəde berip otyr, sondyqtan «Altyn dombyramen»
qoştaspaityn siiäqtymyz.
«Jaqsy söz jarym yrys» demekşi, əlgi «baiyp ketipti» degen sybys bolsa
da jürekke jyly i̇estiledi i̇eken. Mümkin, kontsertti jiı ötkizip tūrğandyqtan
aitylğan bolar, al kontsert ötkizip baiidy degen tipti bos söz. Ony
ūiymdastyryp jürgender jaqsy biledi. Men üşin i̇eñ bastysy,
ūiymdastyrğan şaranyñ özin-özi aqtauy ğana. Al i̇endi artylyp jatqan
jağdaida kiım ülgileri men sapa jağyna jūmsar i̇edim. Sondyqtan tağy da
aitqym keledi, meniñ demeuşilerim – tyñdarmandarym. Qoldauşym da,
jebeuşim de – halyq! Halyq aman bolsa, qazaq ənderi de ömirşeñ!
– Osy küni biletti qoldan üstemelep satuşylardy toqtauğa bolmai ma?
– Ol i̇endi aityla-aityla jauyr bolğan məsele. Toqtamaidy, ony toqtatsa
tek sarai əkimşiligi ğana toqtatuy mümkin. Meniñ oiymşa, būl «jeñ
ūşynan jalğasqan» tirlik. İeñ soraqysy ötkize almağandaryn kontsert
bastalatyn kezde qaitadan kassağa ötkizip tastaidy i̇eken.
Būryn temirjol boiynda da osyndai tərtipsizdikter boldy da, qazir
tyiyldy ğoi. Qolğa alsa nendei jağdaidy da retteuge bolady, tek
qūnttamaimyz. Mamyr aiynda Respublika saraiynda kürdeli jöndeu
jūmystary jüredi de, i̇eki jylğa jabylady. Osy aralyqta basqa zaldarğa
auysamyz, mümkin jağdai basqaşa bolatyn şyğar.
– Qazirgi qazaq estradasynda ortaq bir bailanys joq siiäqty, ənşilerge
ortaq ūiym, ortaq mekeme kerek-au. Būğan qalai qaraisyz?
– Şyn məninde, birtūtastyq, birauyzdylyq, ūiymşyldyq joq. Bizde teatr
qoğamy bar, kompozitorlar qoğamy bar, jazuşylar odağy bar, nege ənşiler
qoğamyn qūrmaimyz dep aityp jürmiz.Zeinetke şyğyp ketkenderge
qamqorlyq jasap, ağa buyn ənşilerge özimizge işinara kömek körsetip, bir
jağynan sauapty is jasap, qajetin ötep otyrsaq bolmas pa? Bizdiñ i̇elimizde
tek sportşylarğa ğana asa köñil bölinedi de, jüldeli oryn alyp kelse tipti,
bir-i̇eki bölmeli pəter berip jatady da, öner adamdary ünemi syrt qalyp
qūiady. Qalamyzdyñ tükpirtükpirinde pəter jaldap jürgen jas ənşilerimiz
qanşama? İeger ənşiler qoğamy bolsa, solardyñ joğyn joqtap, baryn
qadağalap otyrar i̇edik. Tağy bir janyñdy auyrtatyn məsele, «Ūlytaudai»
əlemge əigili topty ömirge əkelgen, qazaqtyñ termesin alğaş estradamen
oryndağan Qydyrəli Bolmanovtyñ i̇eşqandai atağy joq. Talaidan i̇eldi
tamsandyryp kele jatqan Səule Janpeiisovanyñ özi osy taiauda ğana aldy.
Al osylardan keiin, qanşama jyl keiin sahnağa şyqqandar ataq alyp,
i̇eñbek siñirgen ənşiler atanuda. İeger ənşiler qoğamy bolsa, öz ret-retimen
ūsynylyp, bağalaryna qarai syi-siiäpatyn, atağyn alyp jatar i̇edi ğoi.
Bizdiñ aldymyzdağy tolqyn, keiingi buyn, odan jas buynnyñ basyn
biriktirip aqyldastar alqasyn qūryp, tiiänaqty jūmys jasauğa bolady,
ərine.
Al qazirşe şaşyrap jürgenimiz ras. Qazaq estradasy men Qazaqstan
estradasy bolyp jürgenimiz de ras. Odan da « şala» qazaq estradasy men
«taza» qazaq estradasy degen jön bolar i̇edi. Qazaqşa taza ən aita almaityn,
şala qazaqtar özderine Qazaqstan estradasy dep aidar tağyp alğan tərizdi.
Onyñ işinde aty-jöni belgili, tanymal biren-saran ənşilerimiz de bar, sol
«şalalyqty» mədeniettiñ asqan türi sanap, özderine riza. «Sağyndyrğan
ənder-aida» osyndai bölinu bolmasyn dep, «Pertsy», «Keş–İu», «Meçta»,
«Orda», «Ringo», «ViaNegri» toptary şaqyryldy. Sondyqtan odaq qūru
turaly oidy jüzege asyru kerek, bir bastasaq biraz şarua tyndyruğa bolar
i̇edi.
– Maira, sizdiñ bos uaqtyñyzdyñ joq i̇ekenin jaqsy bilemiz. Degenmen,
bosai qalsañyz nemen şūğyldanasyz?
– Bir jasqa tolyp qalğan Sūltan-Əli atty nemerem bar. Aptanyñ
jeksenbisi qandai kezek küttirmes tirlik bolsa da toqtaidy. Balapanymmen
qala aralaimyn, qyzym men küieu balamdy i̇ertip tauğa seruendeimin. Bükil
şarşağanymdy sol ğana ūmyttyra alady. Sosyn kitapqūmarmyn.
– Sizdi ənşi retinde, prodiuser retinde jaqsy tanyldyñyz. Ūstazdyğyñyz
tağy bar. «Jan anam» atty qoğamdyq-qaiyrymdylyq qor da qūrypsyz.
Degenmen, nege jalğyz bala tudyñyz?
– Jandy auyrtatyn sūraq. Osy sūraq aldymnan jiı şyğady. Biraq men
sūraqqa aşyq jauap beremin. Ömirimdegi ülken bir qateligim de osy boldy.
Ol kezde pəter məselesi qiyn, özim studentpin, joldasymnyñ jalaqysy az.
Balalar baqşasyna ornalastyru qiiämet. Jetektep jürip sabaqqa
aparatynmyn. Osynyñ bəri jürekke tiıp qaldy ma, pəter alğan soñ dep
jürgende, meniñ atağym da biraz jerge baryp qaldy. İel bile bastağan kezde
şetelden-şetel asqan önersaparlary bastalyp ketti. Tanymal bola
bastağan soñ, şaqyru da köbeiedi. Qoişy əiteuir, qartaimaityndai jüre
berippiz ğoi. Arağa on üş jyl salyp kötergen səbiım şetinep ketti.
Qazir özimniñ ənşi qyzdaryma jiı aitatyn boldym. Qyz balanyñ ömirge
kelgennen keiingi i̇eñ negizgi maqsat-müddesi, ol – asyl jar, ardaqty ana
bolu, düniege ūrpaq əkelu. Ol meili kim bolsa da, ənşi bola ma, qandai
mamandyq iesi bolsa da, aldynda osy bir maqsatty jüzege asyru mindeti
tūru kerek.
Qyzym boijetip, boitüzei bastağannan osyndai bir qağidalardy qūlağyna
qūiyp kelemin. Tūrmysqa şyqqannan soñ jūmystan da şyqty. Qūdai
bergeninşe, nəresteli bolğanyn qalaimyn. Meniñ qateligimdi qaitalamasa
i̇eken dep tileimin. Barym-bailyğym Toğjanym aman bolsyn!
Osy bir olqylyqtyñ ornyn toltyru maqsatymen «Jan anam» degen qor
aştym. Qordyñ tirligi jaqsy jürip, jolğa qoiylsa, közderi möldirep
jetimhanada ösip jatqan 15 balany ükimettiñ rūqsatymen alyp, asyrap,
solarğa meiirimdi ana bolğym keledi. Ony balalar üii nemese jetimder üii
dep atağym kelmeidi. Ol mümkin «Quanyş» üii ne bolmasa «Ənşi Maira
auyly» bola ma, qalai ataitynymdy bilmeimin, biraq balalardyñ
jüregine, köñiline kirbiñ Uialatpaityn ədemi bir otau qūrmaqpyn. Jazda
gastroldik josparlanğan jolsaparlarym bar, küzge salym osy bir şarany
qolğa alsam degen ülken niet üstindemin. Meniñ ol balalarym əri önerli,
bilimdi, şymyr da myqty bolyp şyğatyndai salauatty ömir süretin
bolady. Sany bar, sapasy joq balalar üii i̇emes, tört qūbylasy tügel, bar
otbasynda ösip jatqan səbilermen birdei ömir süretin balalar üiin qūryp,
kəmelettik jasqa jetkizgim keledi.
ĞAZİZA ƏBDINƏBİEVA:
ÖNERGE KELSEÑ, JARQ İeTIP JANA BIL
Keide didarlasqyñ kelgen keibir kisimen əñgimelesudiñ səti tüspei,
ūzağyraq jürip alatynyñ bar. Ğaziza apai da birazdan beri oida jürgen.
Əsirese, toqsanynşy jyldary öner əlemine jaqsy jol sala kelgen
teleserialdarda Əbdinəbievanyñ i̇erekşe qoltañbasy bar i̇ekenin öner süier
qauym i̇eşqaşan ūmytpas. Aktrisany jaqsy biletinder əli künge «tetia
Roza» dep ataitynyn da talai qūlağymyz şalyp qalğany bar.
Ol kisiniñ bizge ūnağan airyqşa bir qasieti – özinen göri özgeler:
əriptesteri, qatarlas-sahnalastary jaily köbirek aitqandy jaqsy
köretini i̇eriksiz tənti i̇etti. Jany jaqsy adamdar ərqaşan osyndai ğoi.
Qazaqstannyñ i̇eñbek siñirgen artisi, «Qūrmet» ordeniniñ iegeri Ğaziza
Əbdinəbievany syrttai jaqsy bilgenimizben, būryn-soñdy şüiirkelesip
körmegen aktrisamyz i̇edi. Kabinetine kirgenimizde divannyñ üstinde jatqan
iubkany qolyna alyp iiskelep qoidy da:
– Bilesiñ be, myna iubka Səbira apamnyñ iubkasy, qasietiñnen ainalaiyn,
özine ūqsap mol pişilgeniniñ de paidasyn tigizip jatyr, – dep riiäsyz külip
aldy da əñgimesin jalğastyryp ketti. – Akademiiälyq teatrğa auysyp
kelgendegi meniñ bir ūtqanym da osy boldy-au dep oilaimyn. Səbira apam
oinağan spektaklderde oinai bastağanym, sol şyğarmalarda ol kisi kigen
myna kiimderiniñ meniñ qolyma tüskeni, bəri de tegin i̇emes. Səbira
apamnyñ iubkasy teatrda menen basqa i̇eşkimge şaq kelmeidi. Əli künge
qūlağymyzdan dausy ketpeitin i̇erekşe daryn iesi. Səbira Maiqanovany
i̇eske aluğa arnalğan biylğy «Teatr kökteminde» sol kisi oinağan
spektaklder arasynan bas jüldeni jeñip alyp, jazda Antaliiäda dem alyp
keldim. Būl da bolsa «Jaqsynyñ şarapaty» bolar.
Al, qazir ūlttyq būiauy qanyq «Ainalaiyn, nemerem» atty teleserialğa
tüsip jür i̇edim. Körermen jaqsy qabyldağan «Ağaiyndylardan» i̇esimi
jaqsy tanys Aqan Sataevtyñ basşylyğymen tüsirilip jatyr. İmanjüzdi,
bilimdi əri öte qarapaiym jigit. Olai deitinim, rölde oinap jürgen kez
kelgen artistiñ jağdaiyna qarai jūmys josparlaidy i̇eken. Sosyn,
şyğarmadağy keiipkerdiñ qysqa da nūsqa harakterin bir japyraq qağazğa
jazyp qolyña beredi, sol talaptan şyğuyñ kerek. Būl jūmysty
ūiymdastyra biludegi jaqsy ülgi ğoi, özime ūnady.
Jalpy, öz basym qanşama kinoğa tüsip jürsem de, teatrdağy jūmysyma
kedergi kelgen, ne bolmasa sūranyp körgen jan i̇emespin. «Perekrestok» ne
«Sarançada» da birde-bir ret teatrdağy repetitsiiädan qalyp körmeppin.
Kinoğa şaqyrğan topqa osyndai mindetteme qūiamyn. Kelisedi. Qaşanda
teatr sahnasy men üşin bərinen biik.Osy joly da jūmys solai jürip
jatyr. Tüsirilim tañğy segizden bastalady.
Jastar teatrynda jiyrma bes jyldai i̇eñbek i̇ettim. Sodan keiin törinde
talai marqasqalardyñ izi qalğan, kieli şañyraq – Əuezov teatryna keldim.
«Jyrtyq üidiñ qūdaiy bar» degendei, əsirese, Maiqanovadai i̇erekşe
daryn iesiniñ mol pişilgen kiimderi meniñ aldymnan qūt bolyp şyqty.
Səbira apaidy kiindirgen Əsiiä degen qyz bar. Jylyna bir ret apaidyñ
kiimderin mağan berip qūiady. Tozyñqyrap qalğan bir i̇etigin jöndetip
qoidym. Bir i̇etigin kiip jürmin. Myna iubkany da tazalatyp, jyrtylğan
jerlerin öñdetip, arasynda mañdaiyma basyp təbəriktei təu i̇etip qūiamyn.
Tolğanai-Səbiranyñ kiimderi mağan ğana şaq i̇etip tigilgendei. Soğan
baqyttymyn. Jazuşy Dulat İsabekov Səbira apama arnap pesa jazğan.
Sol «Mūrageri» 1978 jyldary jazylğan dünie ğoi, ol kisi ömirden ötken
soñ toqtap qalğan i̇eken, men kelgennen keiin sahnağa qaita şyqty. Orazhan
Kenebaev qaita qoidy. Qazaqstannyñ i̇eñbek siñirgen artisi Baqyt
Janğalieva i̇ekeumiz oinadyq. Səbira apaiğa ūqsamasaq ta keibir tūstarda
dauys mənerine, sahnadağy jüris-tūrysyna i̇eliktep qūiamyz.
Sodan keiin spektaklde rejisserdiñ, qatar oinaityn akterlerdiñ
közqarastary, jyly qarym-qatynastaryna köp nərse bailanysty.
– Jastar teatrynda ūzaq jyl i̇eñbek i̇ettim dediñiz. Önerdegi sol alğaşqy
qadamyñyz jaily əñgime örbitsek...
– Ol i̇endi tarihy tereñde jatqan, i̇ekinşi kursta oqyp jürgennen-aq
tabanymnyñ ystyğy qalğan sahna – jastar teatry ğoi. Öner degen özi
adamğa küş beretin, jelpindiretin, köñiliñdi köteretin qasietti sala i̇emes
pe? Studentterdiñ bəri massovkağa qatysamyz. Əri mamandyğymyzğa
beiimdelemiz, əri bir somnan aqşa töleidi, soğan məzbiz. Sahnada əri-beri
jügiremiz de jüremiz. Bir küni «nege men jügire beruim kerek» dep, jügirip
ötken toptan bölinip, sahnada jan-jağyma jaltaqtap qarap qalyp qoidym
da, səlden keiin soñdarynan tūra jügirdim. Zalda qarap otyrğan rejisser:
«myna qyz kim, mağan şaqyryñdarşy»,– dedi orysşa. Özim birauyz
orysşa bilmeimin, tüsinbeimin de. Qasymdağylar da añ-tañ. Söitsem, əlgi
qimylym ūnasa kerek, «repetitsiiädan qalmai, kelip jürsin» depti. Sodan
teatrdan şyqpaityn boldym. Söitip jürip spektakldegi janama
röldermen qatar, jeke beinelerge qol jetti. Üşinşi kursta jürgende
«Mahabbat nege ūianbady?» degen spektaklde oinadym. Būl meniñ alğaşqy
jasağan jeke obrazym.
80-şi jyldary Aral jaqqa gastrolde jürip, qiyrdağy bir auylda bir
üige toqtadyq. Mūğalimder otbasy i̇eken. Sonda əlgi üi ieleri sol
spektaklde tanysqanyn aityp, myjylyp qalğan i̇eski biletterin körsetip,
məre-səre bolyp qaldyq. Meniñ de jastau kezim, əlgi biletti, spektakldiñ
programmasyn ne bolmasa əlgi jas jūbailardyñ aty-jönderin jazyp
almağanyma qazir qatty ökinemin.
Jastar teatry bolğannan keiin jas qyz-kelinşekterdiñ rölin oinap jürip,
alğaş Əkim Tarazidiñ «Jaqsy kisi» spektaklinde Balziiä degen ananyñ
rölin oinadym. Janat Hadjiev qoidy. «Aldymyzda apalarymyz bar ğoi»
desem, «qaşanğy qyz bolyp jüre beresiñ, sağan betbūrys jasau kerek»
dedi.
Talai rejisserlarmen qyzmettes boldym. Bolat Atabaevtyñ qataldyğy,
Əubəkir Rahimovtyñ iskerligi riza i̇etse, ondağy qyzmettes, sahnalas bolğan
akter-aktrisalardyñ önerine qalai süisinbessiñ!? Küləi Mūratəlieva
degen aktrisamyz boldy, qos janary şarasynan şyğyp kete jazdap
sahnanyñ törinde otyrğanda bir keremet! Bibiza Qūlanbaeva şe, añyrağan
ünin sol boiy qoldana almadyq ta. Məkil Qūlanbaevtardyñ otbasy ğoi,
sondyqtan da sahnalastarymnyñ ərqaisysynyñ şyğarmaşylyq
ğūmyrymdağy əseri meilinşe mol. Mariiäm Jaqsymbetova degen kün
didarly aktrisa boldy. Onyñ qaitalanbaityn sūlulyğy əli künge ony
biletinderdiñ jüreginde. Aqmañdailynyñ özi, sahnağa şyğa kelgende
töñiregine səule şaşyp, zal nūrlanyp keter i̇edi. Keide oilaimyn, solar
jaily qağazğa tüsireiinşi dep, biraq qol timeidi. Solardyñ jalğyz közi
Qasym ağa qaldy, büginde ol da i̇eleusiz. Seksen jyldyğyn atap öte me,
ötpei me, belgisiz...
Jastar teatry – meniñ jastyq şağym, ömirimdegi i̇eñ bir qimas kezeñderim
ötken jer. Ūlylardyñ izi – Jəkibaev Qasym ağamnan basqa i̇eşkim qalmady,
jürekti auyrtpaiyn dep köp bas sūğa bermeimin. «Gamletti» Altynbektei
oinağan i̇eşkim joq şyğar. Əmina apam qandai keremet! Osylar jaily
tipti keide auyzğa da alynbai jatady, işiñ aşidy-aq. Ömirimniñ i̇eñ bir
qimas şaqtary, baqytty kezeñderi sol teatrda ötti. Güljamal
Qazaqbaevanyñ bir jaqsy qasieti bar, ol ünemi qoiyn dəpterine jazyp
jüredi.
– Sizden bir baiqağanym, öziñizden göri özgeler jaiynda aitqandy ūnatady
i̇ekensiz. Būl jaqsy qasiet-au...
– Qazaq aitady ğoi, «İlegeniñ bir teriniñ pūşpağy» dep. Öner degen ülken
bir qasietti şañyraqtyñ astynda, körermenderdiñ quanyşyna bölenip
jürgennen keiin, sol talğamy tereñ köpşilikke ūsynatyn ortaq dünieler
üşin ter tökken qairan ağa-apalarymyzdyñ jürip ötken bükil ğūmyrlary
ülgi-önege ğoi. Al özimnen keiingilerdiñ bəri syilap tūrsa, öneriñdi
bağalap tūrsa, bilmegenin sūrap tūrsa, ərine, aqyl-keñesiñ jetip jatsa,
birlese jūmys istegenge ne jetsin. Teatrda bir bölmede «tūratyn» Danagül,
Gülşattar mağan deiin de körermeni qalyptasqan aktrisalar. Bizdiñ
aldymyzdağy tolqyn, tipti keremet. Marqūm Şolpan apai Jandarbekova,
Hadişa Bökeeva, İelebekova Habiba apailar şe? Şəripova Farida apamnyñ
öneri tügili, sahnadağy jüristūrystaryna əli künge ğaşyq bolyp kelemiz.
Söileu məneri, dauysy, qūlaqqa jağymdy üni, kerbez jürisinen əli künge
taimağan sūlu! Keiipkerlerimen birigip, tūtasyp ketetin rölderi qandai!
Əlgi keiipkerleriniñ obrazyna kirigip ketkenderi sonşa, sözderin jattap
alğandary sonşa, öz sözderimen tolyğyptolysyp ədemi bir iirimge tüsip
alğan. Önerdegi qara şaldardy aitpağannyñ özinde Səbira, Biken, Əmina
apailar, şyn məninde qaitalanbaityn tūlğalar ğoi.
«Birjan saldyñ» tüsirilimi kezinde Habiba apaimen Burabaida on i̇eki kündi
birge ötkizdim. Əñgimeşil-aq. Tañdy tañğa ūryp əñgime-düken qūramyz.
Jigitterge ən salğyzady. Sonda biz kədimgidei şarşap qalamyz, al ol kisi
özin sonşalyqty sergek ūstaidy. Tipti qai jyly, qai küni qandai
spektakldiñ premerasy qalai jürdi, bərin jatqa aitady.
İeste saqtau qabiletine tañğaldyq.
Sonau, toqsanynşy jyldardyñ basynda, toqyrauğa ūşyrağan zamanda
biraz talantty azamattarymyz teatrmen qoştasyp, künköris qamymen
qyzmet auystyryp jatty. Bertinde de biraz qyz-jigitter, əsirese, jigitter
ketip qaldy. Degenmen de, büginde teatrda ər tolqynnyñ özinşe jas
şamalaryna qarai qalyptasqan şyğarmaşylyq toptary bar. Qazaq önerin
qalyptastyrğan, irgesin qalağan nebir daryndy akterler jaily kün-tün
əñgimeleuge bolar i̇edi, ərine...
Biz aktrisanyñ əldenege alañdap, «Qazaqfilmge» tüsirilimge asyğyp
otyrğanyn sezdik te, sūrağymyzdy teleserialdarğa būrdyq.
– Öziñiz toqyrau dep qaldyñyz, al sol jyldary i̇elimizdiñ töl tuyndylar
qatary ūzyn-sonar teleserialdarmen tolyqty. Būl taza önerge jata ma,
əlde ömirimizge künköris qamymen i̇engen jañalyq pa?
– Ərine, öner! Būl toqyrau jyldaryndağy halyqtyñ əlauqatynyñ
tömendep, i̇elimizdiñ ekonomikasy aqsap tūrğan öliara kezeñde, halyqtyñ
köñil küiin basqa bir jaqsy nyşandarğa bölu maqsatynda
ūiymdastyrylğan şaralar. «Perekrestok» orys tilinde bolğanymen,
mentaliteti taza qazaqşa joba. Qazaqi tərbie, ata-əje, nemere, kelin, küieu
bala orys tilderinde «sairağanymen» tirlikteri, tek qalada ötip jatqan
oqiğalar degeniñiz bolmasa, taza qazaqi tirşilik. «Ağaiyndylardy» qalai
töl tuyndymyz demeske, öitkeni, qazaqtyñ ūlttyq təlim-tərbiesi, ürdisi
añqyp jatqan joq pa?! Qazaqtyñ qany tasyp jatyr, ağaiyndylardyñ birbirine meiirimi, bauyrmaldyğy bylai tūrsyn, körşilerine deiin qazaqi
auyldyñ ğana i̇emes, qalalyqtardyñ da tirligine jaqyn əri taza töl
tuyndylarymyzdan birde kem i̇emes. Əñgimeleri bylai tūrsyn, üi-jai,
qora-qopsyqtaryna deiin qazaqtyñ tirligi i̇emes dep köriñizşi? Ekranğa köz
salğannan jüregiñ jylyp sala beredi. Teledidardyñ da mümkindigi mol.
Qazir «Ainalaiyn, nemerem» tüsirilip jatyr. Güljamal Qazaqbaeva,
Bekjan Tūrys, Kədirbek İeleusizov jəne men.
– Büginde akter-ənşiler toişyl degen pikirge qalai qaraisyz?
– Qai zamanda da ənşi-akterler sal-seri bolğan. Onyñ üstine, toihana ma,
teatr ma, halyqtyñ aldynyñ bəri sahna ğoi. Toi ieleriniñ özi sony mərtebe
sanaityn jağdaiğa jetti, «pəlenşeniñ toiynda anau ənşi bolypty»
degenniñ özine marqaiatyn qazaqtar barşylyq. Sondyqtan men üşin əbestigi
joq.
– Sizdi komediiäda da, tragediiäda körip jürmiz. Janyñyzğa qai janr
jaqyn?
– Men negizi tragikomediiäny jaqyn köremin. Jylap otyryp külip, külip
otyryp ağyl-tegil jylau degeniñiz, jan dünieñizdiñ jañaruy ğoi. Biraq,
ökinişke qarai, būl janr köp jazyla bermeidi, şyğarmalar joq bolğan soñ
qoiylmaidy. Öte sirek. Ərine, «Ana-Jer-Ana», «Qaraközdiñ» orny bölek.
Ərkim öziniñ janyna jaqyn şyğarma jazady ğoi, ömirge əkelgen ər
perzentiñniñ tağdyry da ərqily bolatyny siiäqty, şyğarmaşylyq ğūmyr
da dəl solai. Öz basym Sūltanəliniñ körkem dünielerin, əsirese, arnau
şyğarmalaryn jaqsy köremin, janymmen qabyldaimyn. Taza sezimge
qūrylğan şyğarma qai zamanda da şynaiy bolmaq. Balğabaev siiäqty
dramaturgter teatrmen bailanysyn üzbese, teatr repertuaryna jany
aşyp, atsalysyp tūrsa, artisterdiñ de şabytyna şabyt qosylar i̇edi.
Qazaq ədebietinde qūndy dünieler jetkilikti-aq. Degenmen, tirşilikten
alystap ketpeitin sezim, şynaiy bauyrmaldyq, mahabbat, ömir jaily
tuyndylardyñ halyqqa köptep ūsynyluy qajet-aq. Jalpy, öner adamdary
qos tağdyrly ğoi, öz ğūmyryñ, sahnadağy ğūmyryñ. Tipti, keide i̇eki jürek
bar siiäqty dep oilaimyn.
– Əñgimeñizge qarağanda, teatrda da, ömirde de baqytty siiäqtysyz. Öner
adamynyñ baqyty nede?
– Ərine, qyz balanyñ ömirge kelgennen keiingi negizgi mindeti – tūrmys
qūryp, səbi süiü ğoi. Tirşiliktegi səttilikterdiñ bəri otbasynan bastau
alatyny belgili. Öz oşağynda baqytty adam qyzmette de joly bolğyş,
aiy oñynan tuyp tūrady. Būl jağynan meniñ mañdaiymnyñ bağy bar
aktrisamyn. Joldasym da, ata-i̇enem de önerge jandary auyryp tūratyn,
tüsinetin jandar bolyp kezdesti. Al balalarymdy özimniñ kəsibime bauluğa
jüreksindim. Tipti, senseñiz, birde-bir ret teatrğa alyp kelmeppin. Keide
būl qylyğyma ökinemin de, öitkeni, boiynda önerge degen ynta-yqylasy
bar adam öte əserşil, adam janyn tez ūğatyn, meiirimdi bolyp ösedi. İer
balalar bolğan soñ solai ūstanğan boluym kerek, kəsipteri jaman i̇emes.
Degenmen, keide boilarynan jylt i̇ete qalğan jasudai əserli qylyq
körsem, «əi, osydan akter şyğar ma i̇edi» dep qalatynym bar. Önerdiñ joly
öte auyr i̇ekenin sezingendikten de, önerge keldiñ i̇eken jarq i̇etip, jaryq
jūldyzdai januyñ kerek dep oilaimyn. Al jolyñ bolmady i̇eken, basqa
kəsip izde. İer-azamattyñ otbasynyñ tiregi, asyrauşysy i̇ekenin i̇eskerip
keide ūldarymnyñ basqa mamandyqty qalağandaryna təube deimin. Akter
tanymal boluy kerek, barğan, jürgen jerlerinde bireulerdiñ tanyp-bilip
jatqanyn janyñ qalap tūrady...
Öner adamdaryn i̇el bilip, halyq tanyp jatqanymen de, i̇eñbektiñ i̇elenip
jatqany da janyña jylylyq syilaityny aqiqat i̇ekenine köz jetkizgendei
boldyq. Önerdiñ üş tarmağynda da özindik qoltañbasy qalyptasqan
aktrisany Almatynyñ joğary jağynda ornalasqan «Qazaqfilm»
ğimaratyna deiin şyğaryp salyp tūryp, önerdegi ömiriniñ ūzaq boluyn
tiledik...
SEN MENIÑ ÖMIR GÜLIMSIÑ...
«...Ol mağan bar asylyn syilady. Keremet sūlulyğyn qidy. Ğajap ənin
tərk i̇etti. Öz ğūmyryn arnady. JanUiama altyn bosağa bolyp bekidi.
Baqyttyñ, barlyqtyñ qazynasy boldy. Yryzdyğymnyñ moldyğyn,
bailyğyn tasytty.
Maqtan tūtar – ūl, közge körik – qyz əkeldi düniege. Baldai tətti nemereler
örbitti mañaiyma. Bağymdy, sağymdy köterdi. Merei-bedelimdi ösirdi.
Asqaq i̇etti. Şamama laiyq aspandatty. Adamdyq adal qasietimdi
tərbieleuge tyrysty. Parasatymdy biıktetuge küş saldy. Jamandyğymdy
jasyrdy. Jaqsylyğymdy asyrdy...»
Būl, qazaq söz öneri, qazaq jurnalistika salasynda jürgen kez kelgen
əriptester ūlağatty ūstaz dep qabyldaityn, sürgen ğūmyry, jasağan igi
tirlikterine köz tūiatyn asyl ağamyz Əbilfaiyz Ydyrysovtyñ
«Tañşolpan» romanynyñ alğysözinen alynğan tirkester.
İer-azamattyñ baqyty da sol əielge, tağdyry jūptasqan qosağyna
bailanysty i̇ekeni köp rette aityla bermeitini tağy bar. Degenmen, sol i̇erazamatymyzdyñ tasynyñ örge örleui, ömirde de, qyzmette de jolynyñ
boluy osy otbasyndağy, oşaq qasyndağy jaryna bailanysty i̇ekeni aidan
anyq. Əbilfaiyz ağa men ol kisiniñ jūbaiy Zaria təteidi biletinder «Bügingi
künniñ qyz Jibek pen Tölegeni» desedi. Bir-biriniñ qadir-qasietin biletin,
bilgen üstine süie tüsetin, syilai tüsetin baqytty jūptar, mine, soñynan
i̇ergen jas ūrpaqqa osyndai təlim-tərbiege ūmsyndyratyn ədemi sözder
qaldyrsa kerek. Öz əuletine ğana i̇emes, osyndai oily, ūstamdy
mahabbattary arqyly töñiregine de şuaq şaşyp kele jatqan osy bir
kelisti körkem jūppen əñgime-sūhbat qūru, ərine, əserli bolary sözsiz.
Almatynyñ əsem keşteriniñ birinde, Əbilfaiyz ağanyñ jarty ğasyrdan
artyq qosağy bolğan sūlu da kerbez Zaria tətemizdiñ qūrt qosqan ystyq
sorpasyn işip otyryp əñgime, tipti, qyza tüsti.
– 1993 jyldyñ səuir aiy meniñ baqytty ğūmyrymdağy köleñkesi qalyñ,
kölegei jağy basymdau künder bolyp i̇endi. Əbekeñ tösek tartyp jatyp
qaldy. Men: «İei, tağdyr, öte baqytty ğūmyr syilap i̇ediñ, i̇endi jarty jolda
ne bolğanym, azamatymnan aiyra körme» ,– dep i̇egildim kündiz-tüni...
Zaria apaidyñ ədemi jüzine lezde mūñ Uialap şyğa keldi. Janaryna kelip
qalğan möldir tamşylardy körgen Əbilfaiyz ağa əñgime arnasyn lezde
būryp jiberdi.
– Şynymdy aitsam, tañylyp jatqan tösekten osy təteleriñniñ syzylta
salğan əni tūrğyzdy. Ony i̇estip-bilip jürgen de şyğarsyñdar, būl kisi
keremet ənşi ğoi... Ən sūrasaq qaitedi, – dep bizge jymiiä qarağan ol kisiniñ
jüzinen jaryn sol bir janyna batqan auyr künderdiñ i̇elesinen aryltqysy
kelip otyrğanyn añğaru qiyn i̇emes i̇edi.
Meiirimdi, jüregi de jany da nəzik Zaria tətei de tez jinala qoidy da:
– Men onda üntaspağa jazylğan, İerlanym jazdyryp bergen ənderdi
jaimen qosyp qūiaiyn, – dep ornynan syrbaz köterildi.
Ən! Qazaqtyñ mahabbat, qissalaryndağy añyzğa bergisiz i̇essiz ğaşyqtyq!
Tūla boiyñdy i̇eljiretip, alpys i̇eki tamyryña qan jügirtken osyndai
qūdiretti sezimge toly qazaqtyñ halyq ənderi-ai, şirkin! Ən bar da ony
oryndauşy bar, ərine. Būl rette, üntaspağa əlsiz ğana yñyldap qosylyp
otyrğan osy bir süiikti jardyñ appaq jüzine qarap, əli de əlgi bir əñgimeestelik əserinen aryla almai otyrğanyn sezindik. «İeñliktiñ qoştasu əni»
bizdi ədemi bir küige böledi. Halyq əni «Jalğyz arşa» şe? Tyñdaityn
qūlaq qana i̇emes, ülken jürek kerek ənder ğoi būlar. Aqan seriniñ
«Qaratorğaiy» şe! Oipyrmai deisiñ, sözi qandai, əueni qandai! Janyñdy
rahat bir sezimge böleidi...
Bizdiñ de ənge terbelip, əldebir sağynyş-sezimge aldanyp qalğanymyzdy
baiqağan Zaria tətei əñgimesin qaita jalğastyryp əketti:
– İemhanada jatqanda aiaq jağyna qosymşa tösek qoidyryp, qasynda
jattym. Dərigerler: «Öziñizdiñ de qan qysymyñyz köterilip tūr, üiiñizge
baryp, dem alyñyz» deidi, barmaimyn. Sol jatqannan i̇eki ai jatyp, amanesen üige de keldik-au. Otbasyna kelgen soñ tipti köñildenip, balaşağasynyñ ortasyna qaita tüsip, ömirge qaita kelgendei köñil ornyna
tüsti-au!
Quanyşy men qaiğysy qatar jüretin ğūmyrğa ne ökpe aitarsyñ?! Qūdaiğa
şükir, būl künde bəri de artta qaldy. Sabağyn berip, əli künge
universitette qyzmetin jalğastyryp otyr. Qolynan qalamy tüsken joq.
1997 jyly ūly Mūhtar Əuezovtiñ 100 jyldyğy qarsañynda auyryp
jatyp, tüsinde ğūlama jazuşyny köripti. «İeldiñ bəri men jaily jazyp
jatyr, sen nege ünsizsiñ. Janymda jürgen şəkirtim i̇ediñ, janyñdağy
joldastaryñ da jaqsy i̇edi» depti.
Tüsin aitqan sətte işimnen təube jasap, qatty quandym.
Qazaqtyñ Mūhtary «tūr ornyñnan, qalamyñdy al qolyña» dep tūr ğoi,
jazylyp ketedi i̇eken, qolyna qalamyn qaita ūstaidy i̇eken dep quanyp,
bildirmei i̇egilip jylap jürmin. İesikke alañdap, meniñ köñil küiimdi
baqylap qana jatatyn Əbekeñe bildirgim-aq kelmeidi. Yñyldap ən
aitamyn. Ağalaryñnyñ jaña aityp jatqany sol ğoi...
Əlgi tüsten keiin-aq Əbekeñ şirai tüsti. Qolynan qalamy tüspedi. Jüzine
de şyrai kirip, syrqatyn ūmyta bastady. Oğan, ərine, men de şeksiz
quandym. Sol şabytpen «Tañşolpan» şyqty. «Syr men şyndyq»
jazyldy. «Mūhtar Əuezovke iñkərlik» dep atalatyn 9 novelladan tūratyn
kitaby şyqty. Əbekeñniñ şəkirtteriniñ bəri jaqsy, degenmen ainalaiyn
Mūhtar balam (Qūl-Mūhamed)ağalaryñ auyryp jatqan jyldary köp demeu
jasady. Düniede janyñ qinalğan kezdegi jyly lebizder, qarymqatynastan asqan i̇eşteñe joq. Mūhtardyñ sol tūstağy ərbir şalğan
qoñyrauy, amandyq sūrap i̇elpildegen bala köñili mereiimizdi ösirdi.
– Ağamyzdyñ sizdi qalai jaqsy köretinin, syilaitynyn bilemiz. Al, İerlan
balañyz anasyn qalai i̇erkeletedi i̇eken?
– Balam sūlulyqty jany jaqsy köredi. Sondyqtan bolar, meniñ ünemi
jaqsy kiınip, ədemi, jinaqy jürgenime közi üirenegen.
– Anasy degende İerlannyñ qūrmeti şeksiz. Köñilinen de, közinen de tasa
i̇etkisi kelmeidi, – dep əñgimege Əbilfaiyz ağanyñ özi aralasty.
– Sizdi ūstaz retinde jaqsy köremiz, syilaimyz. Bügingi əñgime tizginin
mahabbat, otbasy jaiyna auystyrsaq...
Bizdiñ sūrağymyzdy Zaria tətei:
– O, mağan ağalaryñ bir körgennen ğaşyq bolğan, – dep bölip jiberdi. –
Mağan alğaşqy jazğan otkrytkasynda «mynau dala güli, sen meniñ ömir
gülimsiñ» degen sözderi meni de beijai qaldyra almady. Ol kezde jastar
bir-birine otkrytka syilauşy i̇edi ğoi. Sol ğūmyr boiy boitūmarym boldy.
– İə, onysy ras! Būl 1953-54 jyldar bolatyn. Taiauda sol boitūmaryn
joğaltyp alyp, üide kişigirim « azamat soğysy» bastalyp kete jazdady, –
dep küldi Əbekeñ jarqyldai. – Abyroi bolğanda, tez tabyldy. Bizdiñ osy
uaqytqa deiingi jūptasqan ğūmyrymyz talai aitylyp ta, jazylyp ta jür.
«Tañşolpanda» da büge-şigesine deiin aitylğan. Tört tomdyq jinaqtyñ
birinşi tomy qalai tanysqanymyzğa, qalai qosylğan jyldarymyz, i̇ekinşi
tomda jas jūbailyq ğūmyrymyz aitylğan..
Universitetti bitirgen jylymyz, pəterde tūramyz. Iztai Məmbetov degen
aqynmen birge tūrdym. Jigitpiz, jar süigimiz keledi. Ahmetbek Dəurenbekov
degen klastas, özi jurnalist joldasym boldy. Toptasyp jüremiz. Ol kezde
jastar teatrğa köp baratyn. Gazet-jurnalğa būrqyratyp maqala jazamyz,
qalamaqy qaltada. Balalar üiiniñ tərbiesin körgen, aştyq pen toqtyqtyñ,
barlyq pen joqtyqtyñ qadirin bilip öskendikten, qarajat ünemdeudi de
bilemin. Qyzğa asa jolamai, qaşqaqtai jürgen kezimiz. Sondyqtan, öz
basym alğaş ūnatqan, alğaş süigen qyzym da osy təteleriñ dep sendire
alamyn.
«Qyz Jibek» operasy jürip jatqan. Qanşa körseñ de körgiñ kele beredi.
Təteleriñdi de alğaş teatrda kördim. Qap-qara şaşy tögilgen, közi
moiyldai ədemi qyz jürekti dir i̇etkizdi. Ylği būrymdy qyzdar. Sol
körgennen bir jylğa deiin joğaltyp alyp, bir toida qaita tauyp aldym.
Sondağy quanğanym-ai, mine, sodan beri birgemiz. Sol keşte syzyltyp ən
saldy, men de qūralaqan i̇emespin.
– Jalpy, əiel mahabbaty, əiel seziminen asqan qūdiretti sezim joq şyğar...
– Jastyq şaqta bolmady i̇emes, söz aitqan jigitter boldy. Degenmen,
Əbekeñ öte salmaqty, sabyrlylyğymen meni özine ğaşyq i̇etti. Bizdi
tanityndardyñ Qyz Jibek pen Tölegen deitini ras. Nemerelerimiz de Qyz
Jibek dep, Tölegen dep kelemejdep i̇erkeletedi, – dep küldi Zaria tətei.
Jaratqan sezimniñ suyğanynan saqtasyn! İerli-zaiyptylardyñ arasynda
sezim şynaiy bolğanda, syilastyq taza bolğanda, adaldyq bolğanda ğana
ğūmyrly, tūrmysy səndi bolmaq. İer-azamattyñ moinynda otbasynyñ
salmağynan basqa, qyzmettegi jauapkerşilik jügi auyrlau bolady. Ol
jükti jeñildetuge, tabysty boluyna üidegi otanasynyñ da üles-salmağy
birdei boluy kerek. Bala tərbiesi siiäqty i̇er-azamatyñyz da ünemi
qamqorlyqty, meiirimdi tilep otyrady. Azamatyn perzentindei məpelegen
asyl analarymyz az bolmağan ğoi. Bir-birin qoldap-qolpaştap ömir
keşkennen artyq qandai baqyt kerek. Būl jağynan, Qūdaiğa şükir,
ağalaryñyz i̇ekeumiz baqyttymyz! Otbasynyñ berekesi de, merekesi de –
əielde!
Əiel mahabbatynan, əiel süiispenşiliginen, onyñ i̇essiz ğaşyqtyğynan
asqan sezim de, syr da joq. Al, ol syrdy, sol bir jūmbaq ta qūpiiä sezimiñdi,
öziñdi süigenge arnauyñ, ol i̇endi baqyttyñ baqyty der i̇edim. İerlizaiyptylardyñ arasyndağy tazalyq,süiispenşilik, ol i̇endi, təlimtərbieniñ bastauy. Ūrpağyñ ata-ananyñ arasyndağy qarym-qatynasqa
qarap boi tüzeidi, oi tüzeidi. Sondyqtan ülken mahabbattan alar ülgiönege
de myqty, küşti bolmaq!
İə, əieldiñ janyn əiel ğana tüsinedi, onyñ jan düniesindegi buyrqanğan
tətti sezimdi sezinu, ğaşyqtyğyn sezinu, onyñ sağynyşyn, mūñyn tüsinu,
birge quanyp, birge mūñaiu üşin de parasatty azamatqa jolyğu kez kelgen
pendeñizge būiyra bermeitin tağdyr i̇ekenin de moiyndauymyz kerek. Qolda
barda qadirin bilmei, bir səttik sezim şarapatyna bölenip, jarynyñ janyn
jaralap, əri-səri küi keşip adasyp jürgen jandarğa ülgi bolarlyq əñgime
nüktesin qoiğymyz kelmei, biz de ədemi bir sezimmen syrtqa şyqtyq..
TALANT PEN TAĞYLYM
Qazaqtyñ alğaşqy kəsibi rejisserleriniñ biri Zəureş İesbergenqyzy
jaily esse
Şynymdy aitsam, men Siz turaly tipti bilmeidi i̇ekem. Kerisinşe, Sizdi
syilaityn, öneriñizdi bağalaityn osy bir jazuşyny keremet jaqsy
bilemin jəne riiäsyz jaqsy köremin. Osynau zamandy qanşalyqty qatygez,
meiirimsiz dep qabyldasaq ta, qalyñ toptyñ arasynan dəl osy kisidei
bireuge şyn jany aşityn, qolynan kelse jaqsylyğyn aiamaityn, tipti
tağdyrdyñ qandai soqpağyna tüsip ketken pendeñiz bolsa da izdep jüretin,
ol jaily dūrys pikirler qalyptastyruğa ūmtylatyn osyndai, dəl Mağira
apaidai adamdy osy uaqytqa deiingi ğūmyrymda kezdestirmeppin. İə, men
biletin jazuşy Mağira Qojahmetova ünemi adamzatqa izgilik oilap
jüretin, əsirese, qazaq qyzdarynyñ qoğamdağy orny men qyzmetine asa
jany auyryp, solardyñ joğyn joqtap, baryn asyra körsetkisi kelip
tūratyn jan.
Jan apa, men de Sizdi sol kisi arqyly būrynnan biletin, tanityn siiäqty
əserde jürmin. Öziñizdiñ önerge, qazaq önerine, onyñ işinde teatr önerine
qosyp kele jatqan qyruar i̇eñbegiñizdi sol kisi arqyly saralap,
qabyldağandai boldym.
Sahna degen kieli de qasietti öner töriniñ ədemi hanşaiymy
bolğanyñyzdy da jazuşy auzynan i̇estip, i̇elimizdiñ i̇eki qiyrynda tirlik
keşip kele jatqan qos qūrbynyñ bir-birine degen syilastyğy,
janaşyrlyğy, tipti, jarasymdy qarymqatynastaryñyzğa iştei riza
boldym. İeger mynau jūmyr jerdiñ betindegi tirşilik ieleriniñ bəri dəl
sizderdei ağynan jaryla tileules bola alar bolsa, bilmeimin, onda dünie
tek jaqsylyqtan terbelip tūrar ma i̇edi?!
«Ol myqty ənşi, talğamdy rejisser, kerbez aktrisa i̇edi, biraq tym-tym
qarapaiymdylyğy jeñip ketedi». Būl jazuşy qūrbyñyzdyñ sözi.
İeger Sizdiñ M.Əuezovtiñ «Tüngi sarynyn», S.Jünisovtiñ «Japandağy
jalğyz üiin», Ə.Əbişevtiñ «Belgisiz batyr», Z.Qabdolovtyñ «Sönbeitin
ot», M.Gorkiidiñ «Soñğylar», N.Hikmettiñ «İeleusiz qalğan i̇esil i̇er», buriat
dramaturgy Q.Şagjinniñ «Sandyqtan şyqqan şaitan», başqūrt
dramaturgy M.Kərimniñ «Tau qyzy» siiäqty mazmūndy da kürdeli
spektaklderdi sahnalağanyñyzdy bilmesem, būl pikirge qosylar i̇edim.
İeger Sizdiñ «Qara qypşaq Qobylandyda» – Qarlyğany,
«Aiman-Şolpanda» – Teñgeni, «Optimistik tragediiäda» – komissardy,
«Jekpe-jekte» – əiel beinelerin şeber somdağanyñyzdy bilmesem, būl
pikirge qosylar i̇edim.
İeger Sizdiñ batystyñ ən-serileriniñ ənderin, əsirese, Dosattyñ
«Jamalyn», Jylgeldi, Ədil, Şoltaman, Öskinbai sekildi mañğystaulyq
sal-serilerdiñ, negizinen halyq jəne halyq kompozitorlarynyñ ənderin
oryndauşy, nasihattauşy retinde bilmesem, «Jadau kök», «İerkem-ai»,
«Qara qanşyq», «Jyloi», K.Kümisbekovtiñ «Meniñ dalam»,
Ş.Qaldyaiaqovtyñ «Syğan serenadasyn», İe.Hasanğalievtiñ «Asyl
armanyn» qūlaq qūryşyn qandyra oryndaitynyñyzdy sezbesem, tağy da
qūrby pikirimen kelispeuge bolar ma i̇edi?!
Joq, Siz qarapaiym ğana tirlik keşpepsiz. Jaratqannyñ boiyñyzğa ata
küşi, ana sütimen bergen mol qasietterdi Siz tek bir ğana öner salasyna
sarqyp kelesiz. Al, būl qarapaiymdylyq pa i̇eken? Jo-joq, būl jerde
Sizdiñ barğa qanağatşyldyğyñyz, joqty izdep sarylyp
tausylmaitynyñyz, neni bolsa da önerden kütip, boiyñyzdağyny önerdiñ
osy üş tarmağyna da qalai bolsa solai jūmsap kele jatqanyñyz, ərine,
ülken i̇erlikpen teñ der i̇edik. Degenmen, jazuşy Mağiranyñ osynau qiyn da
qyzyq öner jolyndağy Siz sekildi talantty, qabiletti, tuma daryn iesiniñ
osy künge deiin jarq i̇etip jūldyzdai jarqyramai, i̇elimizdiñ batys öñirinen
asa almai, öziniñ laiyqty bağasyna jete almai kele jatqan ūzaq jylğy
ğūmyryñyzdy aiağan türi, jany auyrğany i̇ekenin de janymyzben tüsinip,
jüregimizben qabyldadyq.
Əitpese, Qūrmanğazy atyndağy konservatoriiänyñ rejissura fakultetin,
respublikalyq estrada studiiäsynyñ ən-vokal fakultetin bitirip, sonau
1964 jyldan tapjylmai osy salada i̇eñbek i̇etu, ol i̇eñbekti bəlsinbei,
mindetsinbei halyqqa qyzmet i̇etu dep sanau tek Siz siiäqty qaisar
qyzdardyñ ğana qolynan keletin tirlik. Rejisserlik diplomdy Jambyl
oblystyq teatrynda M.Baijievtiñ «Əke tağdyry» spektaklinen qorğağan,
büginde i̇elimizdegi akemteatrynyñ direktory bolyp otyrğan birge oqyğan
kurstasyñyz İesmūqan ağa Obaevpen A.P.Çehovtyñ «Vania ağaiynda»
seriktes bolyp, sahnağa şyğu, sol tūstağy, iağni alpysynşy jyldardyñ
basyndağy körermen i̇esinde əli saqtauly. Odan beri qarai jetpisinşi
jyldardyñ basynda qazaq mədenieti men önerinde özindik qoltañbasy
qalğan memleket jəne qoğam qairatkeri marqūm Özbekəli ağamyz
Jənibekovpen birge Torğaidağy oblystyq muzykalyq drama teatrynyñ
negizin qalauşylar qatarynda da Sizdiñ i̇esimiñiz i̇el i̇esinde, əli ūmytyla
qoiğan joq. Ūmytylmaidy da! Öitkeni, būl öner oşaqtarynyñ bəri tarih
qoinauyna siñip ketkeli qai zaman, al tarihty i̇eşkim de, i̇eşqaşan syzyp
tastai almaidy i̇emes pe?!
Jan apa, bəlkim meniñ būl pikirlerimmen kelispessiz, mümkin meniñ
qalamym asyra siltep jiberdi dep te sögersiz. Biraq...
Aqtau qalasyndağy N.Jantörin atyndağy oblystyq muzykalyq drama
teatrynda ūzaq jyldağy qyzmetiñizdi, Mañğystau topyrağynan şyqqan
tūñğyş kəsibi rejisser, aktrisa, ənşi Zəureş İeSBERGENDI, şyn
məninde, önersüier qauym bizden de jaqsy biletinin, bilip qana qoimai
Sizdiñ önerdegi jolyñyzdyñ ərbir sətti de sətsiz kezeñderine jandary
auyratyndardyñ qataryna meni de qosyp qoiyñyz degendi ğana aitqymyz
keledi.
BALADAN «BAQSYĞA» DEİIN...
Jambyl oblystyq qazaq drama teatrynyñ aktrisasy Nesipkül
OMARBEKOVAMEN əñgime-sūhbat
Sizdi oilağan saiyn meni bir sağynyş kerueni sonau, sekseninşi jyldarğa
süireidi...
İə, alğaş student atanğan 79 jyldyñ küzi. Almatydai əsem qalanyñ beldi
de bedeldi joğary oqu ornynyñ studentimiz. Sabaqtan qol bosai qalsa,
teatrdan şyqpaimyz.
Birde süikimdi qūrbym Şyrai Jambyl oblystyq qazaq drama teatry kelip
jatqanyn, onda tuğan əpkesi Sizdiñ de bar i̇ekeniñizdi aityp, jinala
bastadyq.
Düniejüzi moiyndağan Şyñğys Aitmatovtyñ «Betpebet« spektaklinde Siz añğal da perişte səbi rölin oinadyñyz.
Alğan əserimiz keremet.
Sonymen...
Öziñiz jaqsy bilesiz, Sizdiñ tuğan siñliñiz Şyrai i̇ekeumiz öte jaqyn qūrby
boldyq. Odan keiin de talai Siz qatysqan spektaklderdi, tipti, Tarazğa
baryp ta körip jürdik. Sizdiñ teptegis appaq mañdaiyñyzğa əreñ-əreñ
syiyp tūrğan tostağandai köziñiz, ədemi tanauyñyz, tipti şabyttanyp
söilegen söileu məneriñiz de, sylqyldai külgen külkiñiz, sahnadağy kerbez
de kerim jürisiñiz sol sətterde meni bolaşaqqa sapar şektirip, janymdağy
jan qūrbymnyñ tolysqan şağyn köz aldyma əkeletinmin. Öitkeni, ol
jyldarda Siz nebəri otyzda ğanasyz. Al biz tipti jiyrmağa jeter-jetpes
jastamyz. Odan keiingi tağdyr joly bizdi azapty da qaiğyly kezderde
jolyqtyrdy. Siz meiirimdi siñliñizden, al biz süikimdi qūrbymyzdy
joqtap qala berdik...
Sodan keiingi ūzaq jyldardan soñ Sizben i̇ekinşi ret kezdesip otyrmyn.
Ərine, köz aldymda müldem basqa körinis, şeksiz sağynyş keulegen
keudemdi bir mazasyzdyq basyp otyrğandai küi keştim. Sizdiñ
moinyñyzdan qysa qūşaqtap ağyl-tegil jylağan on-on bes minut uaqyt
ğasyrlarğa jetelep ketkendei köz aldymnan jyldar jyljyp, künder
zuyldağandai. Sosyn bir küldik, qaitadan köz jasymyzğa i̇erik berdik...
Ədemi kezdesudiñ soñy osynau maqalağa jol saldy. Ūzaq jyldar
körispesek te, Sizdiñ sahnadağy ömiriñiz, önerdegi ğūmyryñyzdan şet qala
almağanymdy bilemin. Sondyqtan da, osynau sağynyşqa toly kezdesu
qağaz betine dəl sol küiinde tüskenin qaladym. Öitkeni, Siz qazaq önerin
nasihattap qana qoimai, büginde i̇elimiz tügili, şetelderge de qazaqtyñ
ūlttyq önerin, sol önerdi jasauşylardy moiyndata alğan kemeldi
şağyñyzdasyz.
Bügingi əñgime arqauyna ainalyp otyrğan Jambyl oblystyq qazaq drama
teatrynyñ aktrisasy, Qazaqstan Mədeniet qairatkeri Nesipkül
OMARBEKOVA mağan osyndai jağynan da asa qadirli əpke sanalady.
– İə, sender onda balasyñdar. Sonda da meniñ quanyşymdy, sahnadağy
quanyşymdy bölise alatyn sezimtalsyñdar. Bir-biriñe öte meiirimdi
boldyñdar. Sol meiirim, tipti i̇eki jaqtyñ da bauyrlaryn bauyryndai
syilasyp, aralasyp ketuge jeteledi ğoi. Ol jyldar da artta qaldy.
«Ornynda bar oñalar» degendei, artynan i̇ergen balalarynyñ amandyğyn
syrttai tilep, tileules boludan basqa ne amal bar?
Bala demekşi, öz basym qyryqtyñ bel ortasynan asqanğa deiin tek balalar
beinesin jasadym ğoi. İesiñde şyğar, sahnada ömir baqi bala bolyp ketken
öner sañlaqtary da joq i̇emes tarihymyzda. Al, qazaqtyñ öte bai ədebi
şyğarmalarynda añğal da añqau, aramdyqty bilmeitin taza balalar beinesi
mindetti türde kezdesedi. Zorlyq pen zombylyq, meiirim men qatygezdik
qatar jüretin qai zamanda da jazylğan körkem şyğarmalardağy balalar
beinesin somdau oñaiğa soqpaitynyn bireu bilse, bireu bilmes. Öitkeni, sol
i̇eresekter sekildi olar da bolyp jatqan oqiğalardan tys qala almaidy ğoi.
1971 jyldyñ qañtar aiynyñ 5- jūldyzynda qazaq öneriniñ aqsaqaly Asqar
Toqpanov qyzmetke qabyldady. «Myna bala bizge kerek bala» dep asa jyly
iltipat-yqylas bildirgen-di. Söitsem, jalpy önerde jasöspirimderdi
beineleitin akterlar qajet degeni i̇eken ğoi. Bir jyldan soñ ol kisi
Almatyğa auysyp ketip qaldy. Basynda Abai atyndağy oblystyq drama
teatry i̇edi, keiin oblystyq qazaq drama teatry bolyp atalamyz. Qyryq
jyldan astam uaqyt osy teatr qabyrğasynda, sahnasynda kele jatyrmyn.
Bir kezeñder boldy, teatr zalyn toltyra almağan, tipti akteraktrisalardyñ basqa bir kəsiptermen ainalysyp ketken kezderi boldy.
Basşylar da jii auysyp jatqan künder de boldy. Al ondai alasapyran
sətterde, ərine, toqyrau sözsiz bolady. Köppen birge meniñ de qabyrğama
qatta batty. Öitkeni, sahnada seni ğana baqylap, qadağalap otyrğan i̇eşkim
bolmady. Ərkim öz betinşe əzirlenuge tyrysty. Bireuge ökpe aityp,
renjuge de bolmaityn tirlik keştik. Qazir qalypta tüstik. Degenmen,
büginde de teatr repertuarynda «Ana- JerAna», «Betpe-bet» sekildi
dünieler joq. Mūndai serpilis bolmağan soñ, men armandaityndai beine
de i̇esiñe oralmaidy i̇eken. Qoldağy barymen bazar boldyq.
Osy uaqytqa deiingi men somdağan jasöspirimder kişkentai bolsa da
jürekterine mūñ Uialağan, myna tirşiliktiñ işki psihologiiälyq
iirimderinen şyğa almaityndai küileri de boldy. Tipti tragediiälyq
obrazdy balalar da barşylyq. Qandai jağdaidağy bala bolsa da meniñ oñ
jambasyma kelip tūrğan keiipkerler i̇edi. Al, ömirde öte kirpiiäz, talğampaz
adammyn.
– Atap ötseñiz?
– Şyñğys Aitmatovtyñ «Betpe-betinde» Kişkentai degen balany, Dulat
İsabekovtyñ «Kişkentai auylynda» on tört jasar Perizatty oinadym.
Əsirese, osy i̇eki bala-obraz meniñ jan dünieme öte jaqyn, sezimtaldyğy,
ömirge közqarastary jağynan öz boiymdağyny körgendei əsermen oinap
şyqtym. Basqa köptegen keiipkerlerimnen göri osy i̇ekeui öte ystyq. Odan
keiin Baqtiiär Əbildaevtyñ «AişaBibisinde» Məni hanymdy oinadym.
Qytai hanşaiymy, bir ai Məskeude bilimin jetildiretin institutta oqyp,
təjiribe almasyp keldik te, Şekspirdiñ «Korol Lirin» bir institutqa
baryp qoidyq ta, men Lirdiñ kenje qyzy Kordeliiäny oinadym. Men ol
kezde qyryqtan asqan kezim. Sonda Reseidegi bizdiñ kuratorymyz,məskeulik
rejisser Mihail İejeveitsin mağan ūzaq qarap: myna kisiniñ oinau
qabiletiniñ şeberligine laiyqtap, şama-şarqyna qarap ol kenje qyzdy on
üş jasar i̇etip şyğaramyn,– dedi. Laiyqty bağamdy berdi.
Önerdi süimesek, önermen auyrmasaq ğūmyrymyzdy arnamas i̇edik qoi.
Qazaq öneriniñ bir pūşpağyn ilep jürip jatqan jaiymyz bar. Sahnadan
ketsek tirlik toqtap qalatyn siiäqty...
Al qanşa qabiletti, daryndy bolsañ da seniñ ar jağyñda otağasy, otbasy,
bala-şağa tūratyny tağy bar. Solardyñ tirligine aralasa jürip, uaqyttyñ
qalai öte şyqqanyn da añğarmai qalyppyz.
– Sizdiñ «Baqsy« atty körkemfilmge tüskeniñizden de habardarmyz. Uaqyt
demekşi, şyn məninde kinoğa keş keldiñiz ğoi.
– Söitip , sahnadağy «balalyğym» alpysqa qarağanşağymda
«Baqsyğa» ūlasty da ketti. Ras aitasyñ, tym keş, al keş bolsa da sol
film meniñ ömirime ülken özgeris, tipti betbūrys jasady desem, sener me
i̇ediñ. Önerdegi ğana i̇emes, şyn məninde ömirime, işki jan dünieme ədemi bir
būlqynys i̇endi. Oblystyñ şap-şağyn ədemi bir sahnasynan Aiğa, aspanğa–
kökjiekke laqtyryp jibergendei əserde jürmin desem, artyq aitqandyq
i̇emes. Mümkin, būl kinotuyndy əldebireulerge ūnar, ūnamas, halyq özi
qalai qabyldasa da öz i̇erki ğoi. Degenmen, rejisser Gülşat Omarova men
stsenariiin birge jazğan əri prodiuseri Sergei Bodrov tüsirgen «Baqsynyñ»,
iağni Aidaidyñ ömirime jaqsy özgeris ala kelgenin jasyrmauğa qaqym bar
şyğar. Film Almaty oblysy Üñgirtas auylynda tūratyn protatip BiFatima əjemizdiñ qasynda üş kün, üş tün tünep jatyp, odan tört ai boiy
tüsirilim alañdarynda ketken uaqytyma ökinbeimin. Al, jalpy baqsylyq
qazaq halqynyñ dəstürinde bar yrym-jyrymdar ataularynyñ biri bolğan.
Qanymyzda bar qasiettiñ biri dep te aituğa bolar.
Önerde baiqau bolğanmen, bəsekelestik, baqastyq bolmauy kerek dep
oilauşy i̇edim. Mūndai qaqtyğystar da boldy. Degenmen, özimdi öte
salqynqandylyqqa jeñdirip, osy uaqytqa deiin işimde tomağa tūiyq
qalyppen ğūmyr keşip kele jatyrmyn. Öz basym əldebireulerge köztürtki
bolatyndai keremet basty rölderde oinauğa talaptanğan da, ūmtylğan da
joqpyn. Sondyqtan önerdiñ aldynda, sahnalastarym aldynda arym taza.
Kinoğa şaqyrğan da məskeulik «İeurazi» jasöspirimder kompaniiäsy. Onyñ
aldynda Əmina Ömirzaqova jaily derekti film tüsiremiz dep, teatrğa
kelip ketken-di. Özime senimsizdeu boldym, öitkeni, önerdiñ serileri
şoğyrlanğan Almatydan taba almai qalyp pa i̇eken dep oiladym da qoidym.
Al, kinoğa tüsudi armandamaityn akter-aktrisa bolmaityn şyğar. Jas ta
ketip bara jatyr. Sonda tüsirip jürgen jigit: «Siz qūdai būiyrtsa osy
küzde jūldyz bolğaly tūrsyz« degeni. «Jaqsy söz – jarym yrys» degen
külip aldyq ta, məz bolyp qala berdik. Būl jyldyñ basy bolatyn. Birneşe
ai ötken soñ «tezirek teatrğa jetiñiz, kinodan kisiler kelip tūr», – dep
habarlasty. Şynymdy aitsam, aiağym tartpai əreñ Uialğannan bardym
Menen basqalardy tüsirip bolyp, dalada kütip tūr i̇eken. Öner
institutynda sabaq beretin Ənuar Raibaev degen jigit i̇eken. Basynda
Əmina apaiğa tüsedi i̇ekenmin dep qaldym. Söitsem, joq, siz basqa «Baqsy«
degen kinoğa tüsesiz deidi.
– Oi bai, baqsy kempir tügili men əli künge deiin sahnada kempir bolyp
körmegen adammyn, – dep bez-bez i̇etippin.
– İeşteñe i̇etpeidi, myna bir-i̇eki körinisti qağazdan oqyp beriñizşi, – dep ol
tūr.
Teatrdyñ aldyndağy kökte otyra qaldyq ta oqyp şyqtyq. Bir apta ötti me,
joq pa, şaqyru kelip tūr. Üidegilermen, əriptesterimmen aqyldasyp i̇edim,
olar «bar, bar» dep qoimady. Solai keliskenmin. Studiiäğa jüreksinip
kirsem, nebir baqsylar tolyp jür. Əlem-jəlem kiingen,biriniñ qolynda
dombyra, qobyz, baian ūstağan türli-türli baqsylar... Köptegen
tüsirilimderden keiin mağan toqtap, bekitti.
Mağan kinoğa tüskendegi i̇eñ qinalğan kezim şaşymdy kesetin tūs boldy.
İeluden keiin, sahnadağy «bala keiipten» «əiel-ana» keiipke köşip şaş
ösirip jürgenmin, əjeptəuir ösip qalğan şaşym üşin küres bastaldy da
ketti. Tyrysyp otyryp aldym. Biraq kelisimşartqa qol qoiylyp
ketkennen keiin tüsirilim alañynda bəribir olarmen kelispeske bolmady.
Qan qysymym köterilip ketti. Toptağylardyñ i̇esteri şyğyp ketti. Şaştyñ
kesirinen qasymda dərigerimiz birge jürdi ğoi. Tüsten keiin «Əulieağaş«
degen qasietti jerge baryp, şyraqşy kisiniñ batasyn alyp, Qūran oqytyp,
tüsirilu rəsimin jasadyq. Keiinnen bəri i̇esterine alyp külip, meniñ taza
qazaqi qylyğymdy aityp məz bolyp jürdi.
Şyny kerek, mağan kinoğa tüsu oñai bolğan joq. Qinaldym. Aktrisa
retinde i̇emes, jarqyldağan kameranyñ aldynda bəribir bir beimazalyq
boiyñdy bileidi i̇eken. Keibir jai körinisterdiñ özinen şatasyp, degbirim
qaşqan sətter de boldy. Biraq tez beiimdelip, obrazğa tez i̇endim. Onyñ
üstine Gülşat Gollandiiäda tūrady i̇eken, köptegen körinisterde qazaqi
ūğymdarğa özim de tüsinik beruime tura keldi. Ol ūsynystarym prodiuser
men rejisserdiñ köñilinen şyqty. Öitkeni, mümkindiginşe halyqqa
tüsinikti boluy üşinmeniñ de ülesim bar ğoi, sondyqtanda keibir tūstarda
jylap ta alğan kezderim boldy. Biraq kelisimge tez keludiñ, bərimizdiñ
közdegenimiz bir maqsat bolğandyqtan kelisip pişilgen dünie jaryqqa
şyqty. Al daiyn dünieni körgen kezde qatty quandym.
– Ökiniş-reniş ūmytyldy deisiz ğoi...
– Negizi būl kino Türkistan qalasynda İassauide tüsirilmekşi bolğan.
Biraq jöndeu jūmystary jürip jatty da, Būqarağa baryp tüsirilgen ğoi.
Soğan ğana ökindim, özimizde tüsirilgende müldem basqaşa bolar ma i̇edi
degen bir oi köñilde qalyp qoidy. «Əttegen-aiym» osy boldy. Al, aktrisa,
basty keiipkerdi oinaudağy qabilet-qarymyma, jetkize alğanyma kinodan
keiingi maqtau sözder, jyly pikirler quantty.
«İeñ üzdik əiel obrazy», «İeñ üzdik obraz» üşin Resei, Çehoslovakiiä jəne
Avstraliiä siiäqty iri memleketterden syilyqtar aldym. Keiin 1998
jyldyñ jeltoqsan aiynda Dubaida ötken halyqaralyq kinofestivaline
barğan saparymda da öte riza bolyp qaittym. Ondağy kezdesulerden alğan
əserim i̇erekşe boldy. İelge oralğan kezde köptegen tanystaryma «Qyryq
jyl teatrdan körmegen jaqsylyqty qyryq künde kinodan kördim» dep
aittym. Pendeşilikke salynyp artyq ketsem, Jaratuşym keşirsin, al
şyn məninde solai bolğany aqiqat! Sol şetel saparlaryndağy mağan
körsetilgen qūrmet, bizdiñ halyqtyq önerge, i̇elimizge degen közqaras,
iltipatty körgende quanyştan közime jas keldi. Almatydağy körsetilimde
de jaqsy qabyldandy. Kinoger Sergei Əzimovti birinşi köruim, sol kisiniñ
özi: «Bilesiz be, siz qazaq önerindegi əielder galereiäsyna jaña bir əiel
obrazyn i̇engizdiñiz» dep qūttyqtady.
Kinoda talap ta qatal i̇eken. Ərbir minuttyñ i̇esepteuli. Uaqyttyñ qadirin
sezindim. Tipti rejisser Gülşat Omarovanyñ qazaq mədenieti men öneriniñ
janaşyry bolğan Iliiäs Omarovtyñ nemeresi i̇ekenin bilgende, «altynnyñ
synyğymen» birge jūmys istegenime şeksiz quandym. Tektiniñ ūrpağy
i̇ekenin, öziniñ tuğan halqynyñ önerine atsalysyp jürgen qarşadai ğana
qazaqtyñ qara qyzynyñ qaisarlyğyna tañğaldym. Riza boldym. Qazaq
qyzdarynyñ qabiletti, sauatty, talantty i̇ekenindedau joq, ərine – Biyl
Təuelsizdigimizdiñ jiyrma jyldyğy atalyp ötpekşi. Təuelsiz i̇eldiñ
təuelsiz önerine közqarasyñyz?
– Önerde bəsekelestik bolğanmen, təueldilik bolmauğa tiis. Öner
halyqtyki. Öner, ol – meniñ tağdyrym! Al tağdyr degen bir pendeñizdiñ
bükil bir ğūmyry deitin bolsaq, ol jolda quanyş pen qaiğy, birde jaryq,
birde köleñkesi qalyñ boluy əbden mümkin.
Körkem önerde, bəlkim i̇eski közqaras deuşiler tabylar, degenmen, jürekti
selt i̇etkizer dünieler joq. Atys-şabys, qanjosa, əkesi balasyn, balasy
anasyn öltirip, «rahat« ömir keşip jatqan şeteldik tuyndylar basym. Būl
meniñ jeke pikirim dep qabyldarsyz, Ar jağyna barmai-aq, Əzağañdar,
Əzirbaijan Məmbetov, Maman Baiserkenov siiäqty myqty rejisserler
jetpei jatqan tərizdi.
– Sonda sizdiñşe, ədebi körkem dünieler bar, teatrlandyryluğa şama
jetpei jatyr dep oilaisyz ba?
– Ərine, qazaq ədebieti öte bai, qūndy da şejireli tuyndylar barşylyq.
Al myqtylar azaiyp bara jatyr. Mūqağali, Tölegender, Əuezov pen
Müsirepovter büginde közderi joq bolğanmen, basqany qaidam, öz basym
qinalğan sətterimde solardyñ şyğarmalaryn oqimyn. Oqimyn da, qaita
«tirilgendei« bolamyn. Attary atalmai qalsa aiyp i̇etpes, dəl osyndai
qalamgerlerdiñ sahnağa sūranyp tūrğandary qanşama?! Degenmen, ümit
üzuge tağy bolmaidy.
– Soñğy jyldarda sahnağa az şyğasyz-au deimin...
– İə, sol kinodan keiin Səken Jünisovtiñ «Qysylğannan qyz boldym»
tuyndysynda Səbira degen röl tidi. Sahnağa köp şyqpasam da, bos
uaqytym tek qana önerge, öner tuyndylaryna arnalady.
– Əiel zatyna önerdiñ köşinde jüru asa oñai şarua i̇emes. Degenmen,
joldasyñyz Asan men qyzyñyz Perizat ta osy salada jür i̇emes pe?
– İə, joldasym Asanmen talai jyldarym bir sahnada ötti. Perizat bolsa
da bişi, «Qazaqkontsert« birlestiginiñ bedeldi bişisi. Basynda qarsy
bolmap i̇edim, qazir jyldar ötken saiyn ökingen kezderim de bolady.
Öitkeni, bişi bolu üşin ünemi bir qalypta, tüzu de symbatty bolu
zañdylyq. Qyzymdy önerge bailap qoiğandai sezinemin. Biraq myñ
būralyp bileitin «Altynaiyn», «Aişa Bibisin» körgende masattanyp-aq
qalamyz.
Öner joly qanşalyqty qiyn bolsa, sonşalyqty qyzyq ta!
«TIREGIM – NARQOBYZYM» ,
– deidi Qazaq kinematografisteriniñ «Qūlager-2009» baiqauynda
«Kelin» kinosyndağy i̇ene röli üşin «Jyldyñ i̇eñ üzdik əiel röli»
syilyğynyñ iegeri Tūrahan Sadyqova
Biylğy qys aqbas Alatau tügili, əsem Almatynyñ özin appaq qalyñ körpege
orap tastady. Saryarqanyñ qytymyr aiazy soltüstikten oñtüstikke baiau
köşkendei. Qala tūrğyndaryn əjeptəuir əbigerge tüsirgen aqpannyñ
yzğary meniñ i̇esime balalyq şağymdy tüsirgendei, ədemi bir küi keşip kele
jatyp barar jerimizge de jetip qalyppyz.
Talğar audanynyñ Tūzdybastau kentinen ötkennen keiin joldyñ sol
jağynda ornalasqan şağyn auyl tym-tyrys, aldymyzdan şəuildei
şyqqan küşikterden basqa jön sūraityn tiri pende körinbeidi. Mümkin,
jūmysta bolar. Izdegenimiz – Qūrmanğazy köşesinde tūratyn aktrisa
Tūrahan Sadyqova apaiymyz. Aqpan aiynyñ 27 jūldyzynda qalamyzdağy
«Kino üiinde» 70 jyldyğyn atap ötkeli otyrğan aktrisa tym şiraq, tyñ
körindi bizge.
– Qalanyñ u-şuynan qaşyp, özimniñ tuyp-ösken jerim Qarasazğa tabiğaty
qatty ūqsas osy jerge qonystanyp jatyrmyz,– dep i̇esik aldynan
jairañdai qarsy alğan aktrisa Talğar tauynyñ jotalaryna alystan
añsary aua qarady. Şamaly künde jetpiske tolatyn ana-aktrisanyñ oiyna
qimas sağymğa ainalğan balalyq şağy, ösken ortasy tüskeni anyq
Jasaurağan közin ədemi barqyt halatynyñ jeñimen jeñil sipap ötken ol
bizdi üige bastady.
Qoñyr ğana tirlik keşip otyrğan qoñyrqai üidiñ tabaldyryğyn attai bere
bizdiñ de sanamyzdan tuğan bosağağa degen sağynyş jylt i̇etip baryp,
jüregimizdi syzdatyp ötti. Peş tübinde pysyldap jatqan ala mysyqqa
deiin auyldağy berekeli de beiğam tirlikti köz aldymyzdan ötkize tör
bölmege jaiğastyq. Jaiğastyq ta jan-jağymyzğa köz sala bastadyq. Törde
ornalasqan küi sandyqtyñ üstindegi qoñyr qobyz əlgi əserimizdi odan
saiyn lapyldatyp jibergendei denemizdi jyp-jyly lep şarpyp ötti.
Joğary jağynda aktrisanyñ ülkeitilgen portreti, türli kezdesulerdegi
belgili şetel akterlerimen tüsken suretteri qatar-qatar ilinipti.
– İə, qairan Qalekeñniñ irgesin myqtap qalap ketken gazetinenbiz deñder.
Sondai sañlaqtardy qara jer qaiyspai köterip jatyr-au, jaryqtyqtar,
qazaq öneri üşin ömirge kelip, sol önerdi nasihattau jolynda şeiit
bolğandar... İmandary salauat bolsyn, – degen keiipkerimiz bizdiñ
qasymyzğa jaiğasty da, jüzimizge ūzaq qarady. Sonda ğana baiqadyq, bir
kezderi möldirep tūratyn tostağandai qos janarynyñ oty əli de söne
qoimapty. Tipti tike qarauğa batylymyz jetpedi.
– Tūrahan apai, alğaş habarlasqanymyzda, menen de tanymal aktrisalar
bar ğoi dep i̇ediñiz, şyn məninde Sizdi «Kelinge» deiin bilmegenimiz ras.
Önerge qalai keldiñiz, əñgimeni osydan bastasaq?
– Onyñ ras. Osy uaqytqa deiin belgisizdeu, i̇eleusizdeu bolyp kelgenim
jasyryn i̇emes. Meni tanytqan jaña öziñ aitqan kino boldy. Ol turaly
əñgime keiinirek. Al önerge keluim, ol bir ğajap əreket.
Balalyq şağynda adam i̇eliktegiş, qiiälşyl, armanşyl bolady ğoi. Men de
kişkentaiymnan ən-jyrğa qūmar bolyp östim. Narynqol audanynyñ
tabiğaty kerim Qarasazda ömirge kelip, közdi aşqannan taudyñ köz tartar
şyñdaryna, onyñ i̇etegindegi ağyl-tegil möldir suyna qūmar bolyp östim.
Qasietiñnen ainalaiyn Raiymbek babamnyñ tikelei şöberesimin. Əkem
i̇eñgezerdei alyp kisi boldy. Anam marqūm da kelbetti, jüzinen külki i̇emes,
ən tögilgen kisi i̇edi. Qyz bolyp boi tüzegenge deiin at arqasynan tüsken
i̇emespin. Atqa jaidaq minip, añ aulağandy janym jaqsy kördi. Köz aldyñda
kölbeñdegen kökala, saryjazyq dalada ən salmai köriñiz?!.. Jelmen
jarysqan astyñda jüirik at, delebeñdi qozdyryp, tipti jüregiñ ən salady.
Audandyq halyq teatryn basqara jürip qazaq halqynyñ ədebi
şyğarmalarynyñ talaiyn sahnaladyq. Ol spektakldermen auyl-auyldy
aralap, qalalyq-oblystyq öner bai qaularyna qatystyq. Jeñimpaz
atandyq. Osyndai önersaparlarynyñ birinde közge i̇erekşe tüssem kerek,
sol kezdegi mədeniet ministri Ləila Ğalymjanovanyñ qolynan oblys tyq
baiqaudyñ laureaty degen birinşi diplom aldym. Audandyq atqaru
komitetinde i̇eki jyl qatarynan deputat bolyp, qoğamdyq jūmystardy da
qatar alyp jürdim. Biraq önerge degen qūştarlyğym qaita jetelep kelgen
men Almaty öner studiiäsyna oquğa tüse almadym. Biraq boidağy batyldyq
ministrdiñ qabyldauyna kirgizip, bastalğanyna jarty jyl ötip ketse de
oquğa qabyldandym. Akterlikti öte jaqsy bitirgenimmen, önerde köptegen
tosqauyldar sahnağa şyğuğa jibermei jürdi. Jambyl oblysynda birneşe
jyl, odan Almatyğa qaityp kelu... Kez kelgen mamannyñ öz dittegen maqsatmūraty bar i̇ekenin i̇eskersek, bizdiñ salanyñ da şyğar biıgi – Əuezov
atyndağy akedemteatry ğoi. Osy teatrdyñ sahnasyna jetu men üşin
qiiämet-qaiym boldy. Alğaşynda Əmina Ömirzaqova apam siiäqty
bəzbireulerge meniñ de tanauym ūnamady. Qoişy, əiteuir batyldyğymmen
Dinmūhamed Ahmetūlyna deiin bardym...
Sodan beri qyryq jyl boldy, Qūdaiğa şükir, talai öner sañlaqtarynyñ
közin körip, önerlerine tənti bolyp jürip, bireulerge üiretip, bireulerden
üirenip kele jatqan jaiym bar.
– Öner joly öte auyr jol deitinimiz de sondyqtan bolar, degenmen nege,
kim kedergi bolğanyn aita alasyz ba?
– Qazir oilap otyrsam, birbetkeiligimnen köp taiaq jegen siiäqtymyn. Ana
sütimen daryğan adaldyq, şynşyldyq ərkez aldymdy orap, keibireulerge
ūnamasa kerek. Sol jyldary qazaq sahna öneriniñ töltuyndylarynyñ biri
de biregeii – «Ana-Jer-Ananyñ» sahnalanyp jatqan kezi. Tolğanaidyñ
monologyn keremet daiyndadym. Səbira Maiqanova men Farida
Şəripovalar sahnalaityn-dy. Meniñ i̇erekşe daiyndalğanym ūnamai
qaldy da, şettetildim. Keiin qaita i̇emtihan tapsyrğanymda, sahna öneriniñ
düldili Serke Qojamqūlovtyñ: «Mine, qandai dauys, qazaqi dauys, taza
ūlttyq ün, qospasyz osyndai tazalyq kerek sahnağa. Teatrda taza qazaq tili
joq.
Moiyndañdar», – dep riza bolğany bar.
– Siz somdağan keiipkerlerge toqtalsaq?
– İə, qyryq jyldan astam ömirimdi teatr sahnasyna berdim. Keremet basty
rölder bolmasa da, biraz şyğarmalarda qoltañbam qaldy. «Ketbūğydağy»
qobyzşy şaldy somdadym. «Qaragözdegi» Aqbalany oinadym. Sahnağa az
şyğatynym – jalğyz «Qamar sūluda» ğana oinaimyn. Soñğy on jylda
i̇eşqandai röl berilmedi. Jastardy köteru kerek deitin şyğar, degenmen
bizdiñ de jastyğymyz osy sahnada ötkenin keide i̇elep, i̇eskere bermeimiz.
Men oinağan kez kelgen spektaklde nebir talanttylaryñyz i̇ekinşi
sostavqa tüsip qalatyn-dy. Ömir baqi önerine ğaşyq bolğan, janyma
jaqyn tūtqan bir ğana aktrisa boldy. Ol – Rahima Qoişybaeva. Jaqsy
kördim. İeliktedim. Asqar Toqpanov mağan «Əlişer Novaida» Enega degen
Əlişerdiñ dos əielin bergende: «Mynau, Rahiiä ğoi, Rahiiä Qoişybaeva ğoi»
degeni bar. Ol ötirik aita almaityn azamat i̇edi ğoi. Soğan sondai baqytty
sezinip jürdim. Öitkeni, alğaş Almatyğa kelgende Rahiiä apaidyñ «Meniñ
əkem kim?» degen spektakldegi rölin körgenim bar. Sodan sol kisige ğaşyq
boldym. Sosyn Əmina Ömirzaqovany keremet jaqsy kördim. Keşegi
Serağalar, Ömirzaqtar, Jantörinder, Şolpan ketken soñ, Farida ketken
soñ Zəmzəgül apaidyñ özi anda-sanda töbe körsetkeni bolmasa, kelmeidi.
Sender jassyñdar, baiağyda Rauşan Əuezbaeva degen aktrisa bolğan, o,
şirkin dünie-ai, ömirden bir ataq ta ala almai ketti, solar ketken soñ,
Ydyrys ağa ketken soñ, Toqpanov ketken soñ teatr ūsaqtalyp ketkendei
körinedi mağan. Būl meniñ jeke pikirim, aiaq-qolym sau, densaulyğym myqty,
dəl qazir qandai röl berse de alyp şyğar i̇edim. Biraq, amal ne, ondai
mümkindik joq. Aşpyn, büginde önerge aşpyn... Meni ūstap tūrğan – kino.
Frantsiiänyñ myqty Şlender degen rejisseriniñ bir kinosyna tüstim.
«Oskar» syilyğynyñ laureaty. Şalqyp oinadym. Ekrandağy i̇erkindik
degendi janymmen sezindim. Germaniiänyñ Kelmer degen talantty
rejisseriniñ bir kinosyna şaqyryldym. Körsetile bastaldy. Reseidiñ
birneşe kinosynda qobyzben şyqtym. Al, sahnada joqpyn. Bolat
Atabaevtyñ köptegen şyğarmalarynda oinadym. Rejisser retinde keremet
azamat. Onyñ jolynda da köptegen tosqauyldar boldy. Ketip tyndy.
Şarşamaityn, i̇eşkimdi alalamaityn adami qasietterin syilaimyn. Odan
keiin qobyzdy sahnada alğaş ret Asanəli Əşimov «Amangeldini» qoiğanda
paidalandy. Önerdiñ maiyn tamyzdym degenderdiñ köbi qobyzdyñ qadirqasietin əli künge sezine almai keledi. Al qazaq teatrynyñ sahnasyn
qobyzsyz, dombyrasyz közge i̇elestetip köriñizşi?!
– Əñgimemizdi kinoğa qarai būrsaq?.. Būqaralyq aqparat qūraldarynda
qyzu pikirtalas tudyrğan «Kelinde» siz i̇enesi boldyñyz?
Önerge «mylqau» közben qaradyñyz...
– Būl qazaq önerinde būryn-soñdy bolmağan mylqau kinolenta. Köz
aldyñda ötip jatqan oqiğalarğa tek közben, jürekpen qarap, qabyldaisyñ.
Osy ünsizdikti men Bolat Atabaevtyñ «Şağala» spektaklinde i̇eki sağat boiy
ünsiz oinap şyqtym. Sahnada ünsiz otyryp jan düniemdegi bolyp jatqan
oqiğalardy syrttağy körermendermen ünsiz ğana syrlasamyn. Ər
ornymnan tūrğan epizodta halyqtyñ qol şapalaqtap qūrmet körsetkeni
ülken tüsinuşilik i̇emei nemene?! Sondyqtan ol qasiet meniñ boiymda
i̇erterekte boldy. Ər akterdiñ köteretin jügi boluy kerek i̇ekenin jan
jüregimmen sezinsem de, özimde sonşalyqty auyr jüktiñ baryn sezbeppin.
Sözben jetkize almaityn iırimderin jürekten jürekke jetkizdim dep
oilaimyn. Ərine, qoğamdyq pikirmen sanaspauğa bolmas. Degenmen, adami
qoğamnan alys, pəndəui piğyldardan ada, şabandyq ailatəsilderdiñ
zamany – VII-VIII ğasyrdağy tirlik qoi. Būl jerde jezökşelik, bügingi
jahandanu dəuirindegi arsyzdyq, Uiatsyzdyq közqaras tükke deqajet i̇emes.
İağni, islam dəuirine deiingi kezeñ. İeger filmniñ basynan körgen
bolsañyzdar «Altai, bizdiñ dəuirimizdiñ II ğasyry» degen jazuy bar.
Kinonyñ rejisseri İermek Tūrsynov öte talantty bala. Añşymen
kempirdiñ taitalasatyn tūsy bar. Sonda «sen menimen taitalasatyndai kim
i̇ediñ» degendi köz janarymen, sūsty jüzimen bildiredi. Osy tūsty ūstap
qalğan İermek: «Apa, qazaqşa, türikşe demei-aq, osy tūsty ünsiz jasau
kerek siiäqty» degen pikirinen soñ, kinomyz tügeldei sözsiz, tilsiz,
ymyramen berildi. Meniñ ğana i̇emes, bükil artisterdiñ qabileti jetti, tözimi
jetti.
Būl – ūrpaq məselesimen tyğyz bailanysty. İeneniñ bükil armany ūrpaq
öltirmeu ğana. Baqtaşy ölgennen keiin qarşadai balağa telui nemese
añşynyñ əreketi, bəri ainalyp kelgende bir şaranany añsaudan tuyp
jatqan oqiğalar. Jalpy, «Kelindegi» kelindi jezökşe körudiñ keregi joq.
Ol sol zamandağy ərbir əieldiñ basynan ötken oqiğa. Özi süigen añşy
jigitimen baqytty ğūmyr keşuge mümkindigi bolmağan. Bireuler qazaqtyñ
salt-dəstürine jat qylyqtardy surettegen masqara film dese de, būl
meniñ janyma jaqyn keiipker boldy. Janymdy salyp oinağanym da
sondyqtan bolar, men de bir perzentke zar bolyp jürip, jalğyz tUiaqqa əreñ
jetkem...
Tūrahan apai əldene i̇esine tüskendei ornynan jyldam tūrdy da i̇esikke
bettedi. Biz osynau şüikedei ğana sary kempirdiñ soñynan qarap oiğa
battyq. Məsele, ol dünieniñ jağymdy-jağymsyzdyğynda i̇emes, janyñdy
jaralar auyr da yñğaisyz qimyldardy tilsiz, ymmen qalai ğana jarylyp
ketpei beineledi i̇eken. Būl kisiniñ de tağdyrdan ala almağan sybağasy
boldy ğoi degen bir oilardyñ jeteginde otyrğanda aktrisanyñ özi de qaita
kirdi.
– Əlginde jalğyz tUiaq dedim ğoi , jalğyz qūlynym Azamatym tañğy asyn
işpei ketip qaldy ma dep şyqsam, köligin şūqylap jatyr i̇eken, – dedi
bolar-bolmas jymiyp. Önerde de, ömirde de tağdyrym oñai bolmady.
Qazaq azamattarynyñ tübine jetken maskünemdik bir kezderi bizdiñ de
otbasymyzdyñ oiranyn şyğarğan. Sol küiikten ūlym Jomartty
joğalttym da, biraz jyldar jalğyzdyqtan japa şektim. Söitip, bir
keşirip, bir ökpelep jürgende tağdyr mağan osy bir japyraq şaranany
tartu i̇etti. Sonyñ qabağyna kirbiñ tüspesin degen nietpen ğūmyr keşip
kelemin, qarağym, – degen diril aralas üni tamağynan jas aralas yrğaqpen
şyqqandai boldy bizge.
– Janyma jaqyndyğy bar degeniñiz sondyqtan i̇eken ğoi...
– Qoğamdyq pikir ərtürli bolğanmen, düniejüzi öner synşylarynyñ
közqarasy birdei i̇ekenin de jasyruğa bolmaidy. Öitkeni, osy film 14
memlekette körsetildi. Qanşama kinofestivalderine qatysty. 400
kinodan 40 kinoğa öttik te, odan toğyz filmge tüstik. Odan bestikke öteiin
dep tūrğanda osyndai jañsaq pikirlerdiñ kesirinen,tipti «Oskar»
syilyğyna ūsynylyp baryp tūryp, tabaldyryğynan qaittyq. Öitkeni,
sol tūsta Qanat Saudabaev bastağan delegatsiiä sonda jürdi. Men oilaimyn,
osylardan bir şikilik şyqty ma dep. Öitkeni, osy rölim üşin Memlekettik
syilyqqa ūsynylğanymda meni hatşy Saudabaev tizimnen syzyp tastapty.
Şyndyqty aitpasam tūra almaityn minezim bar, ony bir kezdeskende özine
de aitqanmyn.
Degenmen, būl filmmen talai i̇elge jolym tüsti. Sonda baiqağanym,
amerikandyqtar bolsyn, Kanada, Soltüstik Koreiä jūrtşylyğy bolsyn öte
jaqsy qabyldady. Jüzdesulerde «būl bizdiñ de tarihymyzğa,
tağdyrymyzğa jaqyn i̇eken» degen pikirlerdi jiı i̇estidik. Basqasyn
aitpağannyñ özinde əmeñgerliktiñ tūsauynan şyğa almai qalğan şyğys
halqynyñ qanşama arulary jaily añyz-dastandar bar. Al osy
añyzdaryñyzdyñ özi bolğan oqiğa, nanymdy tağdyrlar. Sol siiäqty
«Kelinniñ» de bir zamandarda küni oñynan tuyp, jaqsy jaqtary da aitylar.
Ol ölmeitin tuyndy. Ondağy i̇ene – Ūmai ana. Ol aspanğa tabynğan, Böri
anağa tabynğan. Kimnen bolsa odan bolsyn, biraq ūrpaq kerek. Baqsylyq
dəuirdiñ körinisi, añşyny jüzdegen jyldar jatqan taudağy qalyñ qardyñ
astynda öltirui, odan keiin qatal i̇ene kelinin de öltireiin dep jatqanda
qūrsağyndağynyñ bülk i̇ete qalğanyn körip, raiynan qaitatyny...
Halyqtyq tərbieden de joğary tūrğan ūrpaq məselesi dep qabyldau kerek.
Kökke, otqa tabynğan, qoldan jasap alğan keş kelgen nərsege tabynğan
zamanda qaidağy jezökşelik, din ataulynyñ joq kezi. Sondyqtan da
osyndai közqaraspen qarau qajet.
– Tūrahan apai, küi sandyqta oinap, qobyz tartady i̇ekensiz...
– Qobyzdyñ atasy – Qorqyt jaryqtyq qoi. Būryn əueletip ən
salğanymmen, osy bir qasiet bertin qondy mağan. Sodan beri jalğyz
mūñdasym, syrlasym boldy. Köñil küidiñ auanyn özgertetin de osy
qobyzym. Birde qūlağyma mūñly bir əuenmen birge «ūsta qolyña, tart
qobyzdy» degen ün keldi. Tañğalyp ūiandym. Sodan bir oi maza bermei jürdi
de, aqyry qolyma qobyz ūstadym ğoi. Seiilhan Qūsanov degen sazgerdiñ
jūbaiy Rauşan Nūrpeiisova degen ūstazyma aittym. «Əi, sen i̇eluge keldiñ
ğoi, qaidağy oqu» dep əbden külsin. Betimnen qaitpadym. Sodan qobyzşy
bir qyzdy qosyp Ahmet Jūbanovtyñ valsin prima qobyzben üiretti.
Sodan i̇emtihan tapsyrğanda konservatoriiänyñ Mūhitov degen professory
tañ ğalyp, basyn şaiqady. Söitip, i̇eluden asqanda Çaikovskii atyndağy
muzyka uçilişesine tüsip, on alty bala tüsip i̇edik, dombyradan bireu, al
qobyz klasyn men ğana bitirip şyqtym. Qylqobyz, prima qobyz jəne
narqobyz degen türleri bar. Meniñ qolymdağy narqobyz. Qazir Qorqyttyñ
i̇eş jerde oryndalmağan «Təñir» küiin notağa tüsirip jatyrmyn. «Ölmeitin
öner» degen pesa jazdym, qarajat qolbailau bolyp jatyp qaldy. Qaida
barsa Qorqyttyñ köri degen añyzda ajaldan qaşyp jürgen Qorqytty
ūstazy Arystan-bab: «Qait, Syrğa qait, qobyzyñdy tart!». Sonda qobyzyn
tartqanda artynan quğan ajal da, qorqynyş ta ğaiyp bolyp: «İe,i̇e, būl
ömirde tek öner ğana ölmeidi i̇eken ğoi», – dep moiyndağan küi atasy
Qorqyt jaily əñgime əli künge i̇el arasynda jiı aitylady. Sol siiäqty
meniñ de süienerim – Azamatym bolsa, tiregim narqobyzym. Būl i̇ekeuinsiz
ğūmyrymdy i̇elestete almaimyn...
İə, Tūrahan apaidyñ əñgimesi bizdiñ de köñilimizge talai oi saldy. Önerdiñ
qūdireti, əsirese qazaqtyñ qoñyr dombyrasy men syrly da mūñly qobyzy
i̇el tarihynan talai-talai añyz-jyrlardy ğasyrlardan ğasyrğa jetkizip
kele jatqany, tūtas qazaq halqynyñ tarihymen birge jasap kele jatqany
da sondyqtan bolar dep tüidik.
Biz əuezdi bir əñgimeniñ əserinen aktrisa apamyzdyñ basqa da adam
psihologiiäsyn, psihikasyn zerttep kele jatqany, halqymyzdyñ qanynda
bar baqsylyq, iağni təuiptik-i̇emşilik qasieti jaily əñgimeni keiinge
qaldyrudy jön sanadyq. Gazettiñ fototilşisi İerkin i̇ekeumiz jaiaulatyp
Almaty-Talğar kürejolynyñ boiyna jetkende appaq qar qaita ūşqyndai
bas tady...
ÖZ ŪLTYNA ÖZGENI ĞAŞYQ İeTKEN ÖZAĞAÑ...
Alpysynşy-jetpisinşi jyldardağy sahna sañlaqtarynyñ biri de
biregeii bolğan tanymal bişi Toiğan Izimova osylai deidi.
– Toiğan Ospanqyzy, bizde ūlttyq bi önerine jüieli türde daiyndaityn
mektep bar ma?
– Sahnağa kəsipqoilyq deñgeide daiyndaityn mektep i̇ekeu-aq. Onyñ biri
A.Seleznev atyndağy Almaty horeografiiä uçilişesi – 10 jastan bastap
segiz jyl oqytady. Olardyñ oquy negizinen əlemdik klassikalyq bige
bağyttalğan, iağni klassikalyq bi ərtisterin daiyndaidy. İekinşisi – bizdiñ
J.İeleubekov atyndağy kolledj. Özderiñiz biletin bolarsyzdar, alpys
besinşi jyldary Iliiäs Omarov degen ülken ağamyz mədenietti basqaryp
otyrğan kezde, körkemöner janrynan dəris beretin Güljahan Ğalieva degen
halyq ərtisi apamyz bolğan. Osy kisilerdiñ tikelei basşylyğymen
«Qazaqkontsert» janynan i̇eki jyldyq studiiä bolyp aşylğan-dy. Ol kezde
mūndai studiiä bükil Odaqta – Məskeude, sosyn Riga qalasynda ğana
bolatyn. Üşinşi estradalyq tsirk kolledji bolyp osy Almatyda aşyldy.
Al, bərimizdiñ jastyq şağymyz ötken «Gülder» tūñğyş estrada ansambli
i̇edi. Mədenietti basqaryp otyrğan kisilerdiñ yqpaly zor boldy ma, ol
ideologiiänyñ keremet kezi i̇edi ğoi. Sondyqtan da qazirgi astanamyzda
«Armandastar», Torğai oblysy qūrylğan kezde «Torğai əuenderi»,
«Şerter», Qarağandyda «Gəkku»siiäqty ər oblys ortalyğynda aşyla bas
tady. Joğarydağy uçilişede klassikalyq ülgide daiyndaityn bolsa,
kolledj ūlttyq, halyqtyq ülgide, iağni qazaq biıne köbirek köñil bölemiz.
Sebebi, 3 jylda özimizdiñ balalardy kədimgi kəsipqoilyq deñgeide ülkenülken ansamblderge daiyndauymyz kerek qoi.
– Almaty horeografiiä uçilişesiniñ atyn ielengen Seleznev kim?
Körşiles özbek ağaiyndardyñ Tamara hanumy siiäqty, bizdiñ Şara
apamyzdyñ aty nege berilmegen?
– Būl oqu orny alğaş öner mektebi bolyp aşylğanda, basyqasynda
Aleksandr Seleznev bolğan desedi. İeñbegi siñgen boluy kerek. Solai
atalady ğoi. Kezinde biraz dauly məselege de ainalğan. Birte-birte
ūmytyldy. Al, Şara apamyz 1991 jyly qaitys bolğannan keiin kelesi
jyly alğaş ret osy uçilişe Qazaq biıniñ Ş.Jienqūlova atyndağy
respublikalyq baiqauyn ötkizdik. 1992 jyldyñ səuir aiy bolatyn.
Ūiymdastyrğan bişiniñ şəkirti, oquşysy Ğainikamal Beisenova apamyz.
Sol baiqau kezinde joğary jaqtan kelgender, būl öner jarysyn i̇eki jylda
bir ötkizip tūrudy aitqan. Sodan jūrtqa belgili naryqtyq ekonomika
bastaldy da, qarjyğa kelip tirelgen soñ bəri qaldy. Sony, i̇endi biyl Batys
Qazaqstan universitetin basqaryp otyrğan Dəmitov degen ağamyz qaita
jañğyrtty. Universiettiñ horeografiiä kafedrasynyñ meñgeruşisi Aigül
Qūlbekovanyñ ūiymdastyruymen baiqau Oralda ötti.
Respublikamyzdyñ tükpir-tükpirinen 400-dei adam qatysyp, 104 bi
qoiyldy. Komissiiänyñ törağasy, i̇elge tanymal azamat Bolat Aiuhanov
bastap, köptegen talantarymyzdyñ biın tamaşaladyq. Əsirese,
kafedranyñ «Nazerke» ansambli i̇erekşe közge tüsti. Olar «Qara jorğa»
küiine qoiylğan bi ərtürli: şapşañ, jele jortys, qatty şabystan qaita
jai yrğaqqa köşetin qūbylmaly bidi qoidy. Sondai-aq, Toibekova degen
qyzdyñ biı köz aldymyzğa operadağy «Polovetskie pliaskidi» alyp keldi.
Kiımi, özin-özi basqaruy – qazaqtyñ keñ dalasyn i̇elestetti. Toptyq jəne
jeke oryndauşylar baiqauynda qazaq biın oqudyñ, oqytu ədisin jañaşa,
basqaşa sipat alğanyn kördik. Kördik te quandyq. Būryn ər jerde ərqalai
qoiylyp jürgen bi qazir ədistemelik bağdarlama boiynşa üiretiletinine
süisindik. Qazaq biıniñ deñgeii öte joğary i̇ekenin, jüieli türde
oqytylatynyn osy baiqau dəleldep-aq berdi.
– Qazaq mədenieti men öneri turaly söz qozğala qalsa, öner
janaşyrlarynyñ i̇esine marqūm Özbekəli ağamyz Jənibekovtiñ i̇esimi
tüsetini nesi i̇eken?
– İə, ol ras. Özağañnyñ i̇eñbegi i̇erekşe. Bizdiñ aldymyzdağy öner
ökilderiniñ aituy boiynşa, Iliiäs ağa Omarov ta osyndai kisi bolğan i̇eken.
Öner dese işken asyn jerge qūiatyn, jüregi auyryp, jany syzdaityn kisi
bolypty. Özağañ – meniñ önerdegi i̇eñ qimas dos, janaşyr ağa, tipti
sahnalas serigim boldy desem artyq aitqandyq i̇emes. Öitkeni, qyzmet basty
i̇ekenine qaramai, ər bidiñ daiyndyğyna özi qatysatyn. Jiyrma jyldan
astam uaqyt qyzmettes boldym. Məskeulik Goluşkeviç pen Özağañnyñ
tyğyz şyğarmaşylyq bailanysynyñ arqasynda «Altynai» bi ansambli
düniege kelgen. Ol i̇eki jyldan keiin memlekettik mərtebe aldy. Būl ataq kez
kelgen öner ūjymyna oñailyqpen berile bermeitin-di. Ortalyqtyñ biligi
üstem kezdiñ özinde jañağy Goluşkeviçtermen iyq tiresip, qatarlasa
jürip, qazaqtyñ tarihyn, önerin sonau «Qobylandydan» bastap,
JyrJyrauğa deiin öziniñ yqylasy arqyly basqa jūrtqa üiretti. Öz
halqyn, önerin süiü arqyly, özge ūlt ökilin sol önerge ğaşyq i̇etti. «Baqsy
oiyny», «Qazaq biıniñ grammatikasy», «Qazaqtyñ 5 biı» atty kitaptar
jazğan Olga Vsevolodovna qaitys bolğanda, Özağañ qatty ökindi.
«Əttegen-ai, bes-on jyl ömir sürgende, qazaq biı turaly tağy da birneşe
kitap şyğarar i̇edi» dep ökindi. Biz tañğalğanbyz. İendi Özağañ i̇eske tüskende,
bizdi de osy ökiniş bileidi. Jalpy, qazaq biı i̇emes, qazaq önerine, onyñ
işinde ūlttyq önerge jany i̇erekşe auyratyn ol kisi de i̇erterek ketip qaldy.
Ömiri i̇eşkimge jekip, aşulanyp söilemeitin. Qimylymyzdy tüzeu arqyly,
özimizdi tərtipke salyp otyratyn.
Bidi ğana qoiyp qoimai, bişiniñ kiımine de özi aralasuşy i̇edi. Ūlttyq
kiımge i̇erekşe köñil böletin. Kiım ülgilerin mūrajailardan izdeitin.
«Altynaidy» tolyq kiındirgen, kiım ülgilerin syzyp, tikkizgende de özi
basy-qasynda jürdi. Əiteuir, ol kisiniñ köliginde ne taqiiä, ne səukele, ne
şapan qosa jüretin. Sol kiımderdi bidiñ qūrylysyna, bi üstindegi köñil
küige bailanysty tañdağanda quanatynbyz. Sondyqtan da «Bastau»,
«Saiys», «Kiız basu», «Şalqyma» bileriniñ kiım ülgisi qazaqtyñ bekzat
bolmysyn i̇elestetpeidi dep körşi?!
–Uçilişeni bitirgen kəsipqoi bişi ğana qazaqtyñ ūlttyq biın bileuge tiıs
degen pikir de bar...
– Būl qate boljam. Sondai pikir i̇estigende, qarnym aşyp qalady. Ol da
orystildi özimizdiñ azamattardyñ qalyptastyrğany, olardyñ oiynşa, tek
Məskeude ğana joğary deñgeide bilim aluğa bolatyn siiäqty. Qazaqtyñ biın,
şaşbauyn, syrğasy men alqasyn, jalpy ūlttyq biın şetel bizge deiin-aq
tanyğan. Talantty adamğa Məskeu i̇eşqaşan ölşem bola almaidy.
Halqymyz toişyl, jyrşy halyq bola tūra biı bolmağan degendi aqylğa
syidyryp köriñiz.
– «Gülderdiñ» güli bolğan Güljan (Talpaqova) zamandasyñyz qaida?
– Jaña aittym ğoi, bizdiñ bükil jastyq şağymyz «Gülderde» ötti. Sol
jyldary Güljanmen biraz qyzmettes boldym. Ol bir tūla boiy tūnğan
daryn i̇edi. Tabiğattyñ bergen sūlulyğy ony bi əleminde tipti qūlpyrtyp
jiberetin. Sahnada qalyqtap jürisi keremet səndi i̇edi. Keide oilaimyn, sol
kisi sahnadan tym i̇erterek ketip qaldy-au. Tağy da Özağañ i̇eske tüsedi,
«mümkindikteriñ bolsa, densaulyq köterse i̇eluge deiin sahnadan tüspeñder»
deitin-di. Zaman özgerdi. Keide zorlyqpen şyğarylady, sahnağa şyğarmai
qoisa, ketpegende qaitesiñ. Bidiñ özi öte nəzik, bir sətte qatelesudi
kötermeidi. Sondyqtan da bolar, Şara apamyzdan keiin sahnada ūzaq
jürgen jan bolmady.
– Öziñizdiñ soñyñyzdan i̇ergender turaly ne pikir aitar i̇ediñiz? Önerdegi
baqtalastyq degendi qalai tüsinesiz?
– Önerde alalyq bolmaidy. Önerdegi baqtalastyq – talantty,
talantsyzdar aralas jerde, toptasqan ortada bolatyn dünie. Al men
bapkeri myqty, aqylşysy köregen ökilmin. Jeke şyqtym. Jeke östim. Öz
i̇eñbegimniñ arqasynda jettim, i̇eger bir jaqsylyqqa jetken bolsam. Al,
şəkirt daiyndauğa kelsek, öte jaspyn dep oilaimyn. (Küledi). Bidi bir
balağa qoiu üşin qanşama pedagog ter tögedi. Klassikalyq bi, sahnalyq bi,
tarihi-tūrmystyq bi, şyğys biı, jaña yrğaqty bi ülgileri, bəri bölekbölek sabaq. Önerde daiyndyq, qalyptasu birdei jağdaida ötedi. Ol bir
kieli de ortaq dünie. Oğan kim qalai barady, qandai bedel jinaidy, ol
ərkimniñ öz bağy. Sondyqtan da «Altynai», «Saltanat», «Gülderdiñ»
bişileri osy oqu ornynyñ tülekteri bolğandyqtan, şəkirtterim de solar
dep oilaimyn. Halyqaralyq «Şabyt» baiqauynyñ jüldegeri Diana
Qasymjanovany jeke aituyma da bolady. Men barymdy üiretip
jatyrmyn. Al, qaisysy jūlqynyp şyğyp, dara şabady, ol ər şəkirttiñ
özine bailanysty. Degenmen, keiingi kezderi sahna da, öner de saudağa tüsip
ketti me dep qorqamyn. Dañğazalyq basym. Nebir talantty qyzdar ülken
kontsertterden körine bermeidi. Öner adamdarynyñ arasynda da basqaşa
bir psihologiiä qalyptasty. Məselen, Şūğyla özindik mektebi bar,
talantty qyz. Alğaş osy bala şyğa bastağanda i̇el arasynda būryn-soñdy
qazaq biı qoiylmağandai, tarihy bolmağandai syñar pikirler aitylyp
jatty. Ondai jansaq pikirlerdi abailap aitqan jön. Sauatty aityluy
kerek. Əitpese, sandaludyñ qajeti joq. Qandai halyq bolmasyn öleñjyry, biı qatar damyğan. Qazaq halqynda tipti birneşe türi bolğan.
Tarihtan habary joq adamnyñ özi de toi-tomalaqta yrğaqsyz ən salyp
otyrğan birde-bir jan bolmaitynyn tüsiner. Al bi degenimiz qimyl ğoi.
Olai bolsa, ən salmaityn, sol ənniñ yrğağy terbemeitin sezimsiz jan
kördiñiz be?! Qazaqty ənsiz, jyrsyz i̇elestetu mümkin i̇emes, tipti de.
Sol siiäqty, Perizat Omarbekova degen jas talantty qyz bar. Sol qyzdy
nege sahnadan körmeimiz? Nege kontsertterge qatyspaidy! Perizat qandai
sūlu, symbatty qyz. Boi da, oi da kelisken. Sahnanyñ körki-aq. Biraq,
kontsertter onsyz ötedi. Öitkeni, olardyñ süireuşisi joq. Kez kelgen qazaq
biın qoisa, alyp-aq keter talanttar az i̇emes. Izdeuşiler joq. Sahnadan
alystap, boidağy bardy jalpylama şəkirtter daiyndauğa jūmsap jürgen
bizde ne kömek bolsyn!? Talanttar barşylyq, jağdailary joq. Men aitar
i̇edim, önerdi uaqytqa, qarjyğa təueldilikten saqtauğa ūmtylu kerek.
Əitpese, ökiniş özekti örter kezge tap bolarmyz... – Əñgimeñizge raqmet!
AQYNNYÑ ĞAŞYQTYQ HATY
Ədebiet maidanyndağy, onyñ işinde jyr süier qauymğa i̇esimi tanys
Jūmeken aqyn Nəjimedenov tiri bolsa 65 jasqa tolar i̇edi.
«Ornynda bar oñalar» demekşi, sol qara şañyraqtyñ kiesi, iesi bop
otyrğan Nəsip apaimen əñgimelesudiñ səti tüskendei. Jaña basylymnyñ
tabiğaty, bağyt- bağdaryn aityp, mümkin bolsa aqynnyñ bozbala şağy
turaly bilgimiz keletinin aittyq.
– Bar ğoi, alğaşqy öleñderi, mağan jazğan hattary tügel saqtauly. Biraq
ony jariiälauğa bere bermeimin, özim de i̇estelik –syr jazsam ba degen oiym
bar, densaulyq köterip şaşam kelse,– dedi ol kisi közine jas alyp. Men
odan saiyn qyzyğa tüstim. İeki sağatqa sozylğan qyzyqty əñgimeden keiin
ğana aqyn jary kelisken syñai tanytty.
– Alğaş körgen keziñiz?
– Ol kezde Gurev oblysy, Teñiz audanynda Qarjau degen auyl bar-tyn.
Bastauyş klasty öz auylymyzda oqimyz da, joğary klasty Qoşalaq degen
jerge ər auyldan oquşylar jinalady. İel arasyela joğarğy, tömengi auyl
dep atalayp ketken kişigirim auyldar köp-aq. Jūmkeken Qyr balalarymen
bizden bir jyl būryn kelip osy mektepte oqyp jür i̇eken. Alğaşqy qoñyrau
degen atymen joq, oquşylardy aulağa jiyp alyp, tizim boiynşa
tügendeidi d, kim tüske deiin, kim tüsten keiin oqidy, sony aitady. Osy
jiynda qap-qara qalyñ şaşty, ol kezde soldattardyñ kietin matadan
kostium kiiü– sənge ainalğan, jyltyr tüimeden omyrauy körinbeitin, juan
galstuk bailağan aqyn jigitti tūñğyş kördim. Biraq auyl arasy jaqyn
bolğandyqtan, onyñ üstine körşi tūrğan Jibek degen qūrbym Jūmekenniñ
nemere qaryndasy bop keledi. Syrttai bir-birimizge maqtap jüredi i̇eken,
sondyqtan atyna qanyqpyn.
Oquşylar sany qazirgidei köp i̇emes. Sondyqtan ba, əiteuir öte tatumyz.
Körkemönerpazdar üiirmesinen, ədebi keşterdiñ belsendi müşesimiz,
radiouzelden oquşylardyñ kontsertteri berilip tūrady üzilis saiyn.
Jūmeken – öte önerpaz i̇edi. Öleñ oqityn, dombyramen ən salatyn, küi
tartqanda i̇erekşe bop ketetin. Əsirese, skripkamen «Būlbūl» küiin
tartqanda oquşylar tügil, mūğalimderimiz ūiyp tyñdauşy i̇edi. Men
mənermen öleñ oqitynmyn. Baqyt, Nazym degen syrlas qūrbylarym boldy.
Birde Nəbidolla degen bala Baqyttyñ qūlağyna sybyrlap, mağan
qarağyştai beredi. Ol Jūmekenniñ klasynda oqidy. Söitsem Jūmekenniñ
haty i̇eken, alğaşqy ğaşyqtyq haty. Būryn-soñdy ondai hat almağam, onyñ
üstine özi öleñ jazatyn aqyn jigitten alğanym...
Qaita-qaita oqimyn, körip qalatyn siiäqty. Sodan bastap nebir jyrğa,
syrğa toly hattar ağyldy. Üşeumiz jabylyp oqimyz, Nazymnyñ qara
syrmen syrlanğan kişkentai sandyğy bar, hattardy soğan jasyramyz.
– Qai jyldary?
– Būl 1953-54 oqu jyldary. Myna suretke sol jyly tüskenbiz.
– Qai jyly üilendiñizder?
– 1957 jyly qosyldyq. Qūdaiğa şükir, jaman ğūmyr keşpedik. Ūldary men
qyzdary, nemereleri ösip keledi. Özi ölerdei jaqsy köretin qazaq halqyna
mūra – öleñderi qaldy artynda. İerterek ketip qalğany bolmasa...
Aqyn jary süigen jarğa degen mahabbaty, sağynyşyn köz jasy arqyly
şğaryp, bosañsyp aldy.
– Keide kündelikti tirlikten şarşañqyrap qajyñqyrağan sətterde osy
ğūmyr-namağa uaqyt bölemin.
– Ğaşyq-namağa degen dūrysyraq bolar,– dedik biz ol kisini köñildendire
tüskimiz kelip.
– İə,– dedi ol kisi bolmas jymiğan küii. – Myna bir hatyn oqyp, ötkende
ağyl-tegil jylap aldym. Mahabbattan i̇esimiz şyğyp jürip, ol kezde nendei
jauap jazğanym, ərine, i̇este joq. Degenmen, bir hatymda «jazysqan
hattardy saqtauğa tyrysaiyq, kerek bolady, oilan» dep jazğan boluym
kerek.
Mümkin, ağalaryñnyñ i̇erterek ketetinin, az ğana ğūmyrynda osyndai
bağasyz bailyğyn – öleñderiniñ, jyrlarynyñ, hattarynyñ ğana ğūmyry
ūzaq bolatynyn qūrğyr jürek sezdi me i̇eken.. Mağan onsyz ömir süru öte
qiyn boldy. Ülken jürekti, syrşyl jürekti aqyn-jardy joğaltu jeñil
bolğan joq. Al balalaryma, oqyrmandaryna, iağni izdeuşilerine qarap
şükirşilik i̇etemin.
– «Qyz ben Jigitke» alğysöz, tilegiñiz bolsyn, būiymtaiymyz – aqynnyñ
bir jyry men hatyn jariiälauğa rūqsat berseñiz?
– Qaidam, bir jağynan yñğaisyzdau siiäqty, meili jastarğa pəlendei oi
tüigizip jatsa, qajetine jarar bolsa bereiin. Rahmetimizdi aityp,
redaktsiiäğa jetkenşe asyqtyq...
SÜİERIM!
Aruym! Sizge degen mahabbat jalyny künnen künge örşude... Abai aitady:
«Mahabbatsyz dünie bos,
Haiuanğa ony qosyñdar»,– deidi. Qysqasy, mahabbatsyz, süiispenşiligi
joq jəne i̇eşqandai jyly jürektilik joq adamdy, adam dep qaraudan göri
aiuan qataryna qosu– oryndyraq i̇ekenin qazaq halqynyñ kemeñgeri köre
bildi, ösiet i̇etip aita bildi. Olai bolsa, bizdiñ jürekterge kinə artuğa
bolmaidy. Azdap i̇erterek typyrlağany üşin şamalap ökpeleuge bolar da
i̇edi...
«İgiliktiñ i̇erte,keşi joq»– deidi qazaq. Būğan qarağanda jaqsylyqqa,
baqytqa, ömirge talpynğan adamdy i̇eşkim aiyptamaityn tərizdi.
(Oquşylyq tūrğydan qarağanda: «Süiispenşilikti oqyp jürgen kezden
bastap qamdauğa bolady» – dep aitpaidy).
Süiiktim! Sizdiñ körgen tüsteriñiz men turaly öziñizdiñ oi
qorytyndyñyzdan şūğyl ğajap i̇emes. Üitkeni tüs – adamnyñ köñilküiinen aulaq ketpek i̇emes. Mysaly: biz qaiğylanyp jatqanda daman tüs, al
şattanyp jatsañ jaqsy tüs körip, ony keleşegimizge joryp oñyp qalamyz.
Biraq Sizdiñ tüsiñizge mən bermeuge, «ənşeiin ğoi» dep qarauğa bolmaidy.
Mümkin, meniñ baqytty, qyzğylyqty ömir süruime kim şek qūia alady?!
Būdan bylai keibir tuysqandaryña, şyn dos qūrby, qūrdas jeñgeleriñe
bildire beruiñe meniñ qarsylyğym joq. ( Meniñ aldamşy i̇emes i̇ekenimdi
tanyğan şyğarsyñ). Osy syrdy A.Baqyt bile me? Qaşyqtan habarlasu
turaly ne oilaisyz?
Sizdiñ hattaryñyzdy men alğaşynda saqtyqpen jyrtyp jür i̇edim. Soñğy
kezde özim saqtauğa ūiğardym.(Köpşiligi qolymda). J.K.
Basqa aitar syr bolsa aitarsyz.
27.Ü. 53 j.
Siz mağan «Jazylğan hattyñ keregi bolady, oilan!» depsiz ğoi. Men onyñ
keregin bilmeimin.
İeskertkiş retinde hatty tūtasymen, öleñderdi bloknotqa jazyp saqtap
jürmin .Keregi turaly öziñ ait».
REDAKTsİİaDAN: qaraşa aiynyñ soñğy senbisi aqynnyñ tuğan küni.
Bügingi qyz-ūldary – oqyrmandaryna i̇eş jerde jariiälanbağan, tek Nəsip
apaiğa joldanğan ğaşyqtyq hatyn jariiälai otyryp, aqyn aruağynyñ
aldynda basymyzdy iemiz.

FARİDA BEKJANQYZY:
QALEKEÑ QALJYÑ SYİLAİTYN
– Qalağañsyz da bir jyldy artta tastadyñyz. Osy ğūmyryñyzda ömir
turaly jiğan-tergeniñizdi mereke küni syr ğyp aşpas pa i̇ekensiz?
– Ömirdiñ özi şyndyqtan ğana tuady. Əsirese, süiispenşilik, mahabbat
məselesine kelgende būl oiymyz ajarlana tüsse kerek. Şynaiy sezim–
kölgirsudi qajet i̇etpeidi. Ötirik, sypsyñ sözderge boi aldyrmaidy.
Adaldyq pen meiirimdilik mahabbattyñ myqty miregi qaşanda. Qalekeñmen
qalai tanysyp, qalai otau qūrğanymyz jöninde, osydan biraz jyl būryn
respublikalyq gazetterdiñ birinde kölemdi maqala şyqty. Ony
qaitalamai-aq qūiaiyn. Qaitalanğan söz, pikir qaita-qaita ysytylğan
tamaq siiäqty nərin de, dəmin de joğaltady.
Ömir bar da ölim bar. Osy bir qağidany qatal bolsa da moiyndaisyñ.
Janyñda jürgen jaqsy kisilerdi joğaltqanda janyñ auyryp, jüregiñ
i̇eziledi. Köz jasyñdy köl i̇etip otyryp ta tağdyrğa moiynsūnasyñ. Basqa
tüsken kez-kelgen auyrtpalyqty, onyñ işinde qazany şükirşilikpen
köteru kerek i̇ekeni şariğatta da qadap aitylğan ğoi. Degenmen, jer ortasy
jasqa kelgende azamatyñnan aiyrylu kimge bolsa da jeñil bolmasa kerekti.
Mine, men de Qalağañsyz ötken 300- tañymdy qarsy alyp otyrmyn. Ony
joğaltu qanşalyqty auyr bolsa da, menimen birge qaiğyryp, birge i̇ezilgen
i̇elin körip, jaqyn-juyq, jorajoldasty körip, şükir i̇ettim.
Ərine, özi jazuşy, dramaturg bolsa, jazğandary əldekimderge türpidei
tiıp jatsa, ol jazudyñ azaby da bolmai qoiğan joq-ty. Ony közi qaraqty
oqyrman özi de biledi, men qaitalamaiyn.
– Qalağañ būl merekede Sizge ne syilauşy i̇edi?
– Qalekeñ – öte köpşil, qoly da, köñili de aşyq kisi boldy. Tipti i̇eşkimniñ
köñilin qaldyrğan, tili tigen i̇emes desem, küpirlik bolmas. Balapanşa
babyn tauyp, kelimdi-ketimdi kisilerine ünemi aşyq qabaq tanytyp, men de
məpeleluşi i̇edim. Mereke künderi bala-şağasyn jinap alyp, mol
dastarhannyñ basynda i̇emen-jarqyn əñgimesin aityp, qaljyñymen
məresəre bolyp otyratynbyz. Balalardyñ aiqaiy– mağan ədemi əuen,
muzyka ğoi dep otyruşy i̇edi jaryqtyq.
Əiel qanşa aqyldy, körikti bolğanymen, i̇er-azamatsyz ondai sūlulyq
tükke tūrğysyz der i̇edim. Köktemniñ ədemi meiramynda qyz-kelinderimdi
qūttyqtai otyryp, i̇erazamattyñ qadirin biliñder, biz solarmen bütin, sol kisilermen baqyttymyz
degim keledi. Dünieniñ tūtqasyn ūstap tūrğan nebir azamattar üidegi
berekesiz, otbasyndağy yntymaqsyz i̇eşqaşan i̇elge syily bolmaq i̇emes.
Osyny i̇eskergen ana, əiel azamattyñ qalqasynda otyryp-aq, öziniñ degenin
istete alady. Al kerisinşe nebir saliqaly azamattardyñ şaipau əieldiñ
minezinen berekesi ketip, otbasynda da, qyzmetinde de abyroiyn airandai
tökken jağdailar da bolğan.
Qūdaiğa şükir, basqa basqa Qalekeñniñ orny tym bölek i̇eken. Osynau özi de,
tili de ötkir, biraq otbasynda öte meiirimdi, adal Qaltaiğa qosqan
tağdyryma myñ mərte şükirşilik i̇etemin. Özimniñ şyqqan tegimniñ tektiligi
men Qalekeñniñ parasattylyğy qosylğanda, tipti baqytty ömir sürdim. Ol
meniñ ainam i̇edi. Adal jar, tiregim boldy. Keide pendeşilikke, əieldikke
boi aldyrğan kezderimde sabyrğa şaqyryp, sözimdi, özimdi jönge salyp
otyratyn sətteri de az bolmaityn. Bir sət aşulanaiyn deseñ, ondaiğa
jibermeitin. Aşudy aqylğa jeñdirip, əitpese külkige ainaldyryp
otyruşy i̇edi, oğlanym!
Ne syilauşy i̇edi Qalekeñ?! Külkiniñ kömbesi, qazynasyna ainalğan
Qalekeñniñ qaşanda qaljyñy daiyn i̇edi ğoi. Qaljyñ syilaityn-dy...
2-BÖLIM
İer – əieldiñ piri
ŪNTAQ JEP ÖSKEN ŪRPAQ ÖKILIMIZ, – DEİDI QASYM AĞA
JƏKIBAEV
Osynau qazaqtyñ şynaşaqtai ğana sary şalymen əñgimelesu birazdan
oida bar-tyn. Körgeni men tüigeni mol, qazaq mədenieti men öneriniñ auyr
jügin bir kisideiaq iyğyna artyp kele jatqan Qasym aqsaqaldyñ,
şynynda da, aitary az i̇emes. Bauyrmal aqsaqal aqjarylqap əñgimeni birden
bastap-aq ketkeni.
– Ərine, i̇ekeui de qiyn öner bolğandyqtan kino men sahnany böle-jarğan
i̇emespin. Böle almaimyn da. İekeuiniñ de özindik artyqşylyğy, i̇erekşeligi
bar, tipti, ədis-təsili de müldem bölek bolğanymen, ainalyp kelgende
qazaqtyñ qasietti qazynasy ğoi.
Sahnada jürgen öner adamyna, artisterge Belinskii baiağyda aitqan i̇eken:
« ventsom isskustvo iavliäetsia drama» dep. Būl degeniñiz, meniñşe, ūly
kinolardyñ bərin artister jasaidy, önerdiñ kez kelgen türin jasaityn
dramanyñ artisteri ğana degen ūğymdy bildiredi.Sol – dūrys pikir.
Məselen, ūly kinolardyñ bəri artisterdiñ i̇eñbegine bailanysty ğoi.
– Sahnany sağynasyz ba?
– Ərine, sağynamyn! Men on segiz jasymda, 1948 jyly tört jyldyq teatrkörkem suret uçilişesin bitirgenmin. Akter, rejisser jəne suretşiler
daiyndaityn uçilişe bolatyn, keiin suretşiler Gogol atyndağy öner
ordasy bolyp bölinip ketti. Jeltoqsannyñ 12 jūldyzynda, Qūdai
būiyrtsa, 81-ge tolamyn. Osy jyldarymnyñ i̇eñ qymbat i̇elu jylyn teatrda
ötkizdim. On jyldai «Qazaqfilmde» jūmys istep, basty röli, janama
rölderi bar biraz kinolarğa tüstim. 1984-94 jyldary Dosqan Joljaqsynov
direktor bolyp kelgende, öziniñ şaqyruymen Ğ.Müsirepov atyndağy
Jastar teatryna keldim. Önerdegi, əsirese, kino önerindegi qyzmetimniñ
bağalanbai jürgeni janyna batsa kerek, jağdaiymdy jasauğa tyrysty.
İetken i̇eñbegimniñ jemisi şyğar, Qazaqstannyñ i̇eñbek siñirgen artisi i̇edim,
Qazaqstannyñ Halyq artisi degen qūrmetti ataqqa ie boldym.
– 2005 jyldan beri densaulyğyma bailanysty jūmysqa jaramai qaldym.
Əsirese, jürekpen oinauğa bolmaidy ğoi, i̇ekinşi jürek talmasy auyrlau
boldy. Taetrğa Dosqannan keiin Temenov degen jigit keldi. Otty jigit i̇eken,
sözden söz tuady ğoi, aityp keteiin, talantty əri pysyq jigit i̇eken. Jas
artisterge teatr mañynan jataqhana saldyrdy, sport zaly, biliard zaly
bar, az uaqyttyñ özinde əjeptəuir jūmys tyndyrdy.
– Sizdi ünemi jastardyñ rölinde köremiz...
– İə, ol baiağyda ğoi. Men sizge aitaiyn, qyryq jasqa deiin
jasöspirimderdiñ rölin oinadym. Meniñ tūstastarymnyñ mañdaiyna
jazylğan auyrlyqtar, əsirese balalyq şaqtary soğys jyldaryna tūspatūs kelgen sormañdailardyñ birimin ğoi. Natalia Sats Qarağandydağy
lagerde i̇eken. Qazir orystyñ balalar teatry sol kisiniñ atymen atalady.
Meniñ şyğarmaşylyq ğūmyrymda ol kisiniñ alar orny i̇erekşe, sondyqtan
marqūm ornynan bir aunap tüssin, aituğa tura kelip tūr. «Çio-Çio san»
operasyn qūiatyn boldy da, basty röldi qazaqtyñ Küləşi (Bəiseiitova)
oinamaqşy bolady. İekinşi qūramynda Olga Kim degen kəris kelinşek bar.
Sonda Küləşti tūñğyş kördim, tūñğyş ret tyñdadym. Keremet! Kim qūiady
degende, əiteuir, Nataliağa toqtalady. Onyñ əkesi Məskeude MHAT
teatrynda muzyka böliminiñ meñgeruşisi bolğan, Aq patşanyñ uağynda
bolşevikter töñkeriske daiyndalyp jatqanda Baumandy üiine jasyrğan,
bolşevikterge bolysqan kisiligi bar azamat i̇eken. Sodan Ortalyq komitet
Məskeuden Satsty şaqyrtyp alady. Ol kezde bəri Məskeu arqyly
şeşiletin zaman ğoi. Söitip «Çio-Çio sandy» qūiady, bir ariiäsyn, əlgi
orkestr iamasy deidi ğoi, basyn salbyratyp jatyp oryndaityn jeri bar.
«Çio-Çio san» operasynyñ bas keiipkeri aiağy auyr bolğandyqtan, jattyğu
kezinde bes-alty jasar balany arqasyna bailap qoiyp jattyqqan desedi.
İekiqabat əieldiñ işindegi balasyn osylai qorğağan, qandai ədis deseñizşi!
Opera keremet sətti şyğady. Satstyñ küieui Riazanov degen 37-şi jyldary
ministr bolğan i̇eken, ūstalyp ketip qaitpai qalğan. Osy operadan keiin
Nataliağa Reseige i̇eñbek siñirgen aktrisa degen atağyn qaitaryp berip, ol
Qazaqstanğa keledi de, 1945 jyly 7 qaraşa küni Almatyda Jasöspirimder
men balalar teatryn, al kelesi jyly, iağni 1946 jyly qazaq truppasyn
aşady.Ol kezde bir keñse, bir bastyq degendei ortalyqtandyrylğan teatr
dep atalady.
Birin aityp birine ketip otyrmyn ğoi, ainalyp kelgende, Allanyñ bergen
daryny bolmasa bolmaidy ğoi. Qabiletqarymymen qatar, qandai da
şyğarmaşylyq adamynyñ qolynda myqty qaruy boluy kerek. Suretşiniñ
qolynda qylqalamy bar, naturasy bar, iağni añ-qūs bolsyn, tiri pende
bolsyn salatyn düniesi bar, sony salady. Al kompozitordyñ muzykalyq
aspaby bar, notasy bar, sonymen jazady. Salystyrmaly türde aitar
bolsaq, müsinşiniñ de öz önimi özinde, al bizde, dramanyñ artisterinde özi
ğana. Būl – jeke pikirim.
Rejisserdiñ kömegimen sahnalanğan şyğarma arqyly siz ben bizdiñ ruhani
aralasuymyz, sahna men zaldyñ arasyndağy qarym-qatynas, üilesimdilik
qalyptastyruğa ūmtylys jüredi. Sodan keiin «skvaznoi deistvie» degen
bolady. Spektakldegi avtordyñ aitaiyn degen ideiäsy. Pesañyz ədebi
şyğarma ğoi, al spektakl müldem basqa.Onyñ üstine, ədebi til
şūbarlanğan zaman boldy. Şynyn aitu kerek, qazir artisterge qūral –
oqityn kitap joq! Qazaqta talai rejisserlar boldy, Maman Baiserkenov,
marqūm Asqar Toqpanov, solardyñ özi men siiäqty orysşa-qazaqşa oqityn.
T.Jürgenov atyndağy Öner akademiiäsynyñ özinde orysşa-qazaqşa.Til
şūbarlanğan jerde söz-söilem qūrylysynyñ da būzyluy zañdylyq.
Kündelikti qoldanystağy i̇emes, körkem ədebiettiñ, körkem dünieniñ
bülinui,ol sahnanyñ ğana i̇emes, qalyñ qazaqtyñ sory.
Maman Baiserkenovtyñ jazğan bir kitaby qolyma tüsti, oqydym. Jaryqqa
şyqqan kitaptyñ soñynda qandai oqulyqtar paidalanylğan tizimdegi
önertanuşylardyñ birdebireuin tanymaimyn. Özim kitapqūmarmyn, köp
oqydym, əli de oqimyn. Tipti pikirlerin qoldanğan adamdar tügili, əlgi
kitapty tüsinsem būiyrmasyn. Sahnada 40-50 jyl jürip men ūqpağan
şyğarmany, bügingi ūrpaq qaidan ūqsyn?! Būl məseleni köp bolyp
oilanuymyz kerek.
Mektepti bitirerde, segizinşi synyptan keiin onjyldyqty bitirumen qatar,
kəsibi sala boiynşa mamandyq alyp şyqtyq... Sonda bir joldasym osy
öner jolyn tañdaiyq dedi, jataqhanasy bar, stipendiiäsy bar i̇eken, soğan
qyzyqtyq. Mağan sonda mūğalimder tañğalypty, bireui ğana qazaq, Sydyqov
degen drama teatrdan.Qalğandarynyñ bəri orystar, «obrazno» söile,
surettep söile deidi. Şaliapin degen orys halqynyñ daryndy artisi
boldy. Sol Mihail Aleksandroviç Çehovtyñ «Gamlet», «Hlestakovty» da,
tipti komediiä-drama, kez kelgen janrda oinağandaryn körip, tañğalğan i̇eken.
Ol Anton Pavloviç Çehovtyñ tuğan nemeresi bolğan. Tilsiz, söilemsiz,
mylqau kinolardyñ uağynda İeuropağa baryp kinoğa tüsken. Kezinde ol
turaly Morov degen jazuşy «Tragediiä hudojnika» degen kitap ta jazdy.
– Əlginde Küləştiñ közin kördim, operasyn tyñdadym dediñiz.
Jaqsylarmen jürgen künder i̇eske jiı tüsetin şyğar?
– Qazaqtyñ talai rejisserlerimen jūmys istedim. Onyñ arasynda i̇evreidiñ
Barn degen jaqsy rejisseri boldy, Barukaev degen osetin de boldy. Asqar
Toqpanov birikken teatrdyñ körkemdik jağyn basqardy. Orystyñ myqty
rejisserlerin bağyndyratyn.
Şəken Aimanovtyñ kinolaryna tüskenim joq, şyğarmalaryn bağalaityn
rejisserim. Teatrğa jiı keledi, ünemi jalğyz i̇emes, şūbyryp nökerlerimen
jüretin-di. Amandasyp jüremiz. Talantty. Jüris-tūrysynyñ özi bölekşe.
Jaratyly sy bölek adamdar ğoi. Bir küni kelgende «Stsenarii jazdym»
dedi. Mūhtar Əuezovtiñ «Abai» romanynan. Jas Abaidy Altynbek
Kenjekov öte jaqsy oinady. Qūnanbaidy Bəidilda Qaltaev degen artist
jandyrdy. Onyñ Abaidy oinağysy kelip i̇edi, biraq Şəken ağa osylai
şeşti. Mağan Dərkenbaidy berdi. Oi büi, talaidyñ qoly jete almağan,
Ömirzaqtar qanjyğasyna bailağan Dərkenbai ədildikpen alysyp jürgen
jalğyz kedei, töñiregimniñ bəri bai-şonjarlarmen alysyp, jağalasyp
jüretin som röldi bergenine əuelde tosylyñqyrap qalsam da, Şəkenniñ
senimi ülken küş-quat bergendei, boiymdy əldebir şabyt kernep şyğa
keldim.
– Seniñ ərtistigiñ jaman i̇emes, dausyñ da myqty, al i̇endi Abaidyñ əkesin
oinaityn akterdiñ dausy küşti i̇eken, basasyñ ba? – dedi.
– Basamyn, – dedim. Onyñ dausynda, orysşa aitqanda, metall joq, müldem
az.Meniñ dausym zor, küşti-aq. Onyñ üstine soğys jyldarynda oqydym
dedim ğoi, sonda i̇evreilerden sabaq aldym. Ol kezderi operanyñ ənşileri
siiäqty drama artisterine de dauys qūiatyn-dy. Sonda kədimgidei aptasyna
üş ret teatrdan kelip, dauys yrğağyn qalyptastyratyn tūraqty sabaq
jüretin. Joğary, orta jəne tömengi nemese keñirdekten şyğatyn bölik dep
bölinedi. Men maqtanğanym i̇emes, osy üş buynda da öte joğary deñgeide
söilei alatynmyn. Al qazir sahna artisteri tügil ənşilerge de ondai talap
qoiyla bermeidi. Tynysymnyñ keñdigi sondai, meniñ bir alğan demim
qağazdyñ jarty bettik sözi, demde oqyp nemese dem almai aityp şyğa
alamyn. Tağy sydyrtyp i̇emes, babymen taza, aşyq, anyq aityp
şyğatynmyn. Dausym zor, diapozony keñ bolğanymen, boiym alasa,
qazaqşa aitqanda qortyq deidi ğoi. Sondyqtan da qyryq jasqa deiin
jasöspirimderdi oinadym.
Söitip, Şəken ağai senim bildirip, tipti Dərkenbai-meni özi kiındirdi.
Spektakl bitken soñ:
– Qasym jaman oinağan joq, mağan ūnady,– dedi. Ol kisiniñ auzynan mūndai
maqtau söz i̇estu degeniñiz, sūmdyq mərtebe ğoi.
– Sizge qol jetpes arman bolğan röliñiz bar ma?
– Akter bolğan soñ, ərine, nege bolmasyn?! Meniñ qabiletim de, darynym da
jetetin obrazdar boldy ğoi. Orta bilimmen-aq şamam da jeter i̇edi. Oiymda
talailary boldy, qazir aitsam bireuler miyğynan külip jürer, atamai-aq
qūiaiyn. Bir ğana kemşiligim, oi ozyq bolğanymen boiymnyñ qysqalyğy,
şyny kerek, köp kedergi boldy.
– Sizge arnap jazylğan şyğarmalar da bar. Əsirese, «Türkistannyñ»
irgesin qalağan jazuşy-dramaturg Qalağañ, Qaltai Mūhamedjanovtyñ
öziñizge arnağan pesalaryn bilemiz...
– İə, jazuşy Səken Jünis qazaqtyñ birtuar rejisseri Əzirbaijan
Məmbetov i̇ekeumizdiñ balalyq şağymyzğa arnap «Jaraly künder» degen
soğys jyldaryndağy balalar tağdyryn sahnalady. Al Qaltai
jazuşylyğymen qatar azamattyğy da joğary qalamger i̇edi. «Quyrdaq
daiyn», «Özime de sol kerek», «Böltirik börik astynda» degen
şyğarmalaryn arnady.Özi de ünemi kelip qatysyp otyratyn-dy. Sonda ər
spektaklden keiin:
– Sahnağa Jəkibaev şyqqanda meniñ qanym köteriledi, – deitin. Sonda
menimen qosa «oinap şyqqandai» bolady ğoi deimin, riza köñilin
bildirgeni, ər spektakl saiyn jalyqpai sol sözin qaitalaityn.
Qasym ağa əldebir qimas künderdiñ şuağyna şomylyp otyryp,
«basşylaryña aita bar, gazetke qyzmetke kelip-ketip jatqan jaña tolqyn
jurnalisterge Qaltaidyñ şyğarmalaryn nasihattap otyrsyn» degen
səlemdi aitudy tapsyrdy.
– Sizdi körermenderiñiz «Jansebil», «Qan men ter», «Qyz ğyş qūs»
kinolary arqyly da jaqsy biledi. Əsirese, «Jan sebildegi» «tağdyryñyz»
öte aianyşty. Aiaq-qoly sau adamnyñ mügedek arbasyna tañylyp otyruy
degen sūmdyq şyğar...
Qasym ağa keñkildep külip aldy. Kinony tüsiru barysyndağy qyzyqty
oqiğalar i̇esine tüsse kerek. Köz aldymyzda bir şökimdei bolyp otyrğan
qazaq öneriniñ qara jorğasy əñgime saiyn biıktep bara jatqandai. Səlden
soñ əñgimesin əri qarai jalğastyrdy.
– Negizi kinoğa keşirek tüstim. Ūsynystar bolyp jatty, i̇eñ alğaşqy
kinolardyñ biri «Biz Jetisudanbyz» degen kinoğa da şaqyrylyp i̇edim,
jolym bolmady. Sağatbek degen jas bala tüsti. Al, kinonyñ nanymdy,
jaqsy şyğuy köbine operatorğa bailanysty ğoi. Əbdilda Qasteev tüsirdi,
ataqty Qasteevtiñ balasy. Arbanyñ astyna i̇eki aiağymdy tyğyp bailap
tastağan. Arbadan şalqalap qūlaityn jerim bar, sūmdyq körinis. Jazuşy
Jüsipbek Qorğasbek pen rejisseri marqūm Aiağan Şəjimbai ta talantty
jigitter ğoi. Aiağan qanşyl, namysşyl azamat i̇edi. Ol keñes dəuiriniñ
özinde «halyq jaulary» jaily derekti filmder tüsirgen, körkem
filmniñ de bağyna tuğan daryndy rejisser i̇edi. Jazuşynyñ
şyğarmasynda keiipker tap-taza şolaq i̇emes, jartylai mügedek bolsa
kerek. Biraq mağan qoiylğan talap əlgindei, i̇eki qol, i̇eki aiağy da joq.
Teatrda bolsa talasyp-tartysuğa, aqyl-keñes aituğa, pikir qosuğa bolady.
Al kinoda tek qoiuşy rejisserdiñ aitqanyna bağynuyñ kerek.
Talai əñgime bolyp jürse de qaitalap aitaiyn, Aiağan stsenariidi reseilik
talantty kinoaktrisany izdep baryp beredi, al Nina Mordiukova özine
ūnasa da, belorustyq qūrbysy Galina Makarovany ūsynady. Sol kezdiñ
özinde jetpiske taiap qalğan kezi, būl qalai bolar i̇eken dep iştei oilanyp ta
qaldym. Sodan daiyndyq, tüsiru bastaldy da ketti.
Birde tüsiru alañynda ary-beri ötken poiyzdyñ artynan jügire-jügire
şarşap, dem aldyq. Künniñ qainağan ystyğy, ary-beri jügirgennen ol da,
men de diñkelep otyrmyz. Terlep kettim de, basymdağy taqiiämdy alşy dep
i̇edim, ol taqiiäny aldyma qūia saldy. Bir kezde janymyzdan ötip bara jatqan
jeti-segiz jasar qyzy bar kelinşek taqiiäma tiyn tastady. Söitsem, bas
kiımim şalqalap qalğan i̇eken. Sodan jetegindegi qyzy anasynyñ qūlağyna
birdeñe dep sybyrlap, keri būryldy da, qaitadan 3 som tastap jönine ketti.
Sonda oiladym, meniñ myna keipim taza qaiyrşyğa ūqsağany, şyn məninde
obrazdyñ şynaiy şyğyp jatqan ğoi degen oi keldi. Sodan senimdirek
bolğany kinonyñ sətti tüsirilimimen aiaqtaldy ğoi...
– Qasym ağa, sizdiñ ğūmyryñyz bizge añyz siiäqty. Tağdyryñyz jaily kitap
jazu oida joq pa?
Balkonnan syrtqa köz salyp otyrğan qariiänyñ köñiline səl-pəl kirbiñ
tüsirip alğanymyzdy iştei ūqsaq ta, köñildegi sūraq auyzdan şyğyp ketti...
«İe,i̇e, qarağym, meniñ tağdyrymdy adam balasyna bermei-aq qoisyn,
i̇eşkimge tilemeitin, asa auyr ğūmyr keştim men» dep baryp qaitadan ünsiz
qalğan dana aqsaqaldyñ janaryna kelip qalğan möp-möldir tamşyny
körmesek te, janymyzben sezindik. Jüregimiz syzdap qūia berdi.
Təuelsizdikke qol jetkizer tūstağy qazaq halqynyñ tarihyndağy
Jeltoqsan oqiğasynyñ zardaby būl otbasyn da ainalyp ötpegeninen
habardar basymyz, ədemi bir əserin mūñğa ainaldyryp jibergenimizge tağy
da qinaldyq. Degenmen, köpti körgen, jaqsylarmen tabaqtas, dəmdes
bolğan, önerdiñ qyzyq-şyjyğyn tatqan aqylman qariiänyñ sabasyna tez
tüskeni bizdi de auyr oidan alyp şyqty.
– Meniñ tağdyrymdy dos tügil dūşpanyma bermese i̇eken dep ömirden
ötemin, qarağym. Alla tağalanyñ mañdaiyña jazylğanynan körmei
ketpeidi i̇ekensiñ. Tağdyr qatal jazalady meni, ony təptiştep aityp, jazyp
jandy auyrtqannan ne paida?!
Kitapty şaban oqysam da, köp oqimyn, əsirese tarihi dünieler
ūnaidy.Al, kitap jazu degen sənge ainalğan zaman boldy ğoi, biraz tanymal
jazuşylar ūsynys ta jasap i̇edi, kelispedim. Kezinde Ospanhan Əubəkirov ta
ūsynys jasap i̇edi, körşi boldyq. Önerdegi ğūmyrymdy körermenderim
jaqsy biledi, al jeke ömirim, ol meniñ jeke qazynam. Mümkin
jaqsylyğynan, quanyşynan körgen qiyndyq-azabym köp te bolar,
degenmen, ol jeke tağdyr ğoi, adam tağdyry! Jamandyjaqsyly öner
adamynyñ tağdyry! Közim tiri kezimde ol bağasyz qazynağa i̇eşkimdi
jolatpaimyn, al... kündelikti küibeñ tirlikten tuğan oilardy qağazğa
tüsirip jüru degen de jaqsy qasiet. Gazetterden Asanəliniñ kündeligin
oqyp otyramyn. Ol azamat ta qazaq halqynyñ təñiri bergen maqtanyşy
ğoi. Pikirleri köñilge qonady.
– Bir sūraqty qoisam, köñil küiiñiz būzylyp qalar ma i̇eken, degenmen
seksen jyldyğyñyz nege respublika köleminde atalyp ötpedi?
– Öitkeni, men joğaryda aitqanymdai, ūly akter de, danyşpan akter de
i̇emespin. Men tek qana öz kəsibimniñ, öz qabilet-qarymymnyñ, öz isimniñ
mamanymyn. Ony i̇eşkim tartyp ala almaidy.
Önerdegi i̇eñbegimdi özinşe bağalap, syilap, «osy şaldyñ i̇eñbegi zor i̇edi-au,
bağalanbai qaldy-au», – dep janūşyryp ataq əpergen Dosqan balama
raqmet. Respublika köleminde şalqyp atalyp ötpese de, ūjymymen birge
kelip qūttyqtap, azynaulaq syi-siiäpat jasağan teatrdyñ qazirgi
basşylyğyna da rizamyn. Jastar hal-jağdaiymdy telefonnan bolsa da
sūrap, habarlasyp tūrady. Odan artyq ne baqyt, qandai tağdyr kerek
deisiñ?..
81-ge tolamyn dep otyrmyn ğoi, myna jaryq düniede körgen-bilgeniñ bir
küngidei bolmaidy. Osy kinonyñ arqasynda Taimuvskii Molovod degen
bar, Soltüstik mūzdy mūhit, sonda boldym. Talai kinosañlaqtarymen birge
kinoğa tüstim...
– Ūzaq jasaudyñ, ədemi qartaiudyñ syry nede dep oilaisyz? Siz seksennen
astym deseñiz de, biz baiağy sahnadağy özimiz körgen Qasym ağataimen
əñgimeleskendeimiz...
– O-o, ol alysqa ketken zamanmen teñ.Əitpese, ūntaq jep ösken ūrpaq
ökilimiz.Aşarşylyqtan soğysqa ūlasqan balalyq şaq... Ər ūlttyñ özindik
i̇erekşeligi bar, as-tağamdary bar. Osy qyrğyzdar «qazaqtar jylyna bir
tsentner qyl jeidi» deidi i̇eken. Şirkin-ai, sonda i̇et jegişter özderi
bolğany ğoi! Sonda nemene qazaq soqyr ma i̇eken, soqyr i̇ekeş soqyr da
qylqybyrdy auzynan alyp tastap jeidi ğoi. Öz basym təbetim tartqan
dəmnen qalys qalmaimyn. Degenmen, jas ūlğaiğan saiyn ər nərseniñ de
şegi, şeti bolatyny aqiqat.
Mədeniettiñ maiyn işip, önerdiñ ədemi örisin keñeitken, kino men sahna
önerin qyzdyñ qos būrymyndai körkem örgen qazaqtyñ qaisar şaly –
Qasym ağa Jəkibaevpen aradağy əñgime osylai örbidi...
KƏUKEN KENJETAEV:
KÜLƏŞTI SAĞYNU
Küləş, Şara, Qanabek, Qūrmanbek, Manarbekterdiñ ömiri – qazaq teatr
öneriniñ tarihy dese bolady. Talai aitylyp ta, jazylyp ta jür. Əli de
tausylar i̇emes. Aitqanymyzdan aitpağanymyz, jazğannan jazbağanymyz
köp. Kezinde aita da, jaza da almadyq. Tarihtağy aqtañdaqtar «būl
qazaqtyñ keremet qyzy» deuden şoşyndyrdy da, üriktik. Degenmen, uaqyt
öte kele tarihtyñ şyndyqqa toly betteri de aiqara aşyldy. Olar jyl
ötken saiyn jañğyra beretin, ūrpaqtar özgergen saiyn jañara beretin
önerdiñ aqiqattary deuge bolady. Əitpese, kəsibi mamandyğy joq,
qolynda diplomy joq bola tūra, tabiğattyñ bergen syiy – tūla boilary
tūnğan öner, talant ananyñ aq sütimen, tuğan i̇eldiñ qasietti topyrağymen
darymady deuge kelmes.
Osy bir qasiet, önerge degen alaböten qūştarlyq –Küləşti (ol kezde kez
kelgenge būiyra bermeitin) Keñester odağynyñ Halyq ərtisi degen
abyroily ataqqa jetkizdi. Sahnadağy Küləş, aktrisa Küləş körkem-aq i̇edi.
Onyñ körkemdigi boiyndağy asqan talanty men körermenge degen,
körermenniñ oğan degen yqylas- peiili bolatyn. Jany sūlu. Öneri sūlu.
Al, qazaqi ajar, köriktiliginen Şara əpkemiz tipti bölek-tin. Ol Küləştan
da sūlu i̇edi. İekeui de sahnanyñ körki boldy. İerkesi boldy. Birinsiz-biri
atalmaityn. Qatar jürdi. Kiım kiısteri, sən ülgileri de birdei, bir şeberdiñ
qolynan şyqqandai jarasymdy kiınetin.
Teatrğa kelmei tūrğan kezde, biz siiäqty jastarğa Küləşti köru – arman
bolatyn. Syrtynan körip məzbiz. İeluinşi jyldary teatrğa kelgennen
keiin, meniñ bağyma qarai Küləşpen bükil Keñester odağyn tügel
araladym. Bibigülmen de köp saparlas boldym. Keide i̇ekeuin oişa
salystyramyn. Küləştiñ önerdegi baqyty Bibigülde de bar. Alla
tağalanyñ üiip-tögip bere salğan sūlulyğy sahnağa şyğyp, appaq tisterin
körsete jymiyp, tizerlep iılgeni – zaldağy i̇eldiñ köz quanyşyna ainalyp,
du i̇etkizedi. Tipti, odan keiin ən salmai-aq kelip, qaita şyğyp ketse de riza
jūrt.
Ənşi köp. Qazaq əu bastan önerlige bai halyq. Biraq, ər ənşini qabyldau
ərqily. Küləşta adamdy özine tartyp tūratyn önerden de bölek bir qasiet
boldy. Köp saparlas boldym dedim ğoi. Birde Qarağandyda tūratyn əpkem
men jezdem şaqyrğan soñ, Küləşti i̇ertip bardym. Sondağy jinalğan
halyqty körseñiz, jezdemniñ kişkentai ğana qaraşa üii tügil, aulasyna
syimai ketti. Külekeñdi köru üşin. Soğystan keiingi tozyğy jetken,
jūpyny kiıngen auyl adamdarynyñ ortasynda özi de, kiımi de kelisken
Küləş. Marqūm Baiğali ( Dosymjanov) i̇ekeumiz anadaidan syrttan
baqylap tūrmyz. Kiımderi jūpyny bolsa da, özine degen, önerge degen
jyrtyq, könetoz kiımniñ ar jağynan betke ūryp tūrğan yqylas-peiildi
tanyp, riza bolğan ənşi, kerbez Küləş qyzu əñgimeden bal-būl janyp
otyrdy.
– Əi, Kəuken, – deidi Baiğali, – qaraşy Küləşti, sen i̇ekeumiz ğoi, olai
otyra almas i̇edik.
– İə, iə, sūraqtaryna ğana jauap berip, olai i̇emen-jarqyn otyra
almaimyz-au, – dep men de iştei maqūldap qūiamyn. Biz qanşa kün bolsaq,
bükil auyl-aimaq sonşa kün Küləşqa tynyştyq bermedi.
Mine, Küləştiñ süikimdiligimen qosa, körermenge, öz tyñdauşysyna degen
diplomatiiälyq qarym-qatynasy da i̇erekşe i̇edi. Onyñ boiyndağy
qarapaiymdylyqqa tañdana qaraitynbyz. Körgen kisini özine tartyp
tūratyn.
Küləşti izdeu, Küləşti jazu – öte igilikti is. «Küləş nege ary qarai
oqymady» deisiñ. Onyñ oquğa qabileti de, mümkindigi de bolğan. Önerde
basqa i̇el sezine bermeitin bir ötpeli, köşkindi kezeñ bolady. Onsyz da
tamyljyp tūrğan tabiği dauysty ar-beri retke keltirip,būrap jatudy
qolaisyz sanady ma, jasy da kedergi bolğan bolar, bəlkim, Qanabek qarsy
bolmasa da, onşa oquğa yntalana qoimady. İeuropalyq retke kelgen
dauyspen ən salatyndar az bolmağan ol kezde de. Mümkin, oqymağany da
dūrys bolğan şyğar dep te oilaimyn keide. Öitkeni, qaltadağy diplomnan
da qūdiretti kömeiden şyqqan özindik uyz üni bar ğoi. Konservatoriiäğa
tüsip, ony bitiremin degenşe, ol dauysty saqtai alar ma i̇edi, almas pa i̇edi?!
Qazirgi ənşilerdi sol kezdegi Küləştiñ dausymen salystyrsañyz, ərine,
oqyp, ysylğan, oryndaudyñ neşe türli tehnologiiäsy jağynan əldeqaida
biık ənşiler az i̇emes. Tipti, dausy jağynan Küləştan da keremet boluy
mümkin. Al, oqu-toqusyz, ananyñ aq sütimen daryğan, üiretip-tərbieleudi
qajetsinbeitin, tūla boiy tūnğan talant i̇eşkimniñ jeteleuine
bağyndyrmaityn alpauyt küş siiäqty. Osyndai qasiet Şarada da bolğan.
Balettiñ ne i̇ekenin bilmei-aq, sahnada bidiñ klassikalyq türin
qalyptastyrdy i̇emes pe?! Būl da dəl Küləş syqyldy. Ony da biletip
tūrğan bap. Ol öner qūdireti! Önerge degen qūştarlyq, yntyq köñildiñ
qūdireti!

AQSELEU SEİDIMBEK:
ŪLTTYÑ ŪLT BOLYP QALYPTASUY – MƏDENİ MŪRASYNAN
“...İeger, ərbir halyqtyñ tarihtağy orny jalpy adamzat mədenietiniñ
damuyna qosqan ruhani ülesimen ölşener bolsa, onda qazaq halqynyñ
Uialmai betke ūstary muzykalyq mūrasy bolsa kerek...”
Belgili jazuşy, ğalym Aqseleu Seidimbektiñ osy sözi ūlttyq muzyka
önerimizdiñ asyl mūratyn aiqyndap bergendei.
Ūlttyq önerdiñ qyr-syryn düniəui ilimdermen sabaqtastyra söilegende
abyz küişidei tebirenis küiin keşetin Ahañ bügingi oi-tolğanystarynda
san salaly önerimizdiñ ər tūsyn köktei şola kele, muzykamyzdyñ baitaq
əlemi turasynda baiypty əñgimelegen i̇edi.
– Əñgimeni ūlttyq önerdiñ tabiğatynan bastar bolsaq, nağyz öner qaşan
da, qai kezde de tek qana ūlttyq bolyp düniege keledi.Əsirese, ūlttyq töl
tumalardy aitqanda, qazaq halqynyñ muzykalyq mədenieti öziniñ tereñ
tarihymen, filosofiiälyq bai mazmūnymen airyqşa, aiqyn körinis
tabady. Būl tūrğydan kelgende, ruhaniiättyñ: söz öneri, qol öneri, özimiz söz
i̇etkeli otyrğan saz öneri bar. Öz basym osylardan saz önerin (muzyka)
i̇erekşe böle-jara bağalaimyn. Bizden kem tüspeitin söz önerin tudyrğan
i̇elderdi joqqa şyğaruğa bolmas. Biraq əlemde epikalyq tuyndylar
tudyrğan i̇elder sanaulyaq. Baiyrğy batystağy, şyğysymyzdağy i̇elderdiñ
muzyka mədenieti tarihyna üñiler bolsañyz, epikalyq şyğarmalar
tudyrğan, poeziiäny tudyrğan sol sanauly i̇elderdiñ biri qazaq bolğanyna köz
jetkizu qiyn i̇emes. Müiizi qarağaidai körşilerimizdiñ köbinde epos atymen
joq. Şyğysymyzdağy Qytaida, oñtüstigimizdegi arab-parsy i̇elderinde qol
öneriniñ ğajaiyp ülgileri bar, ərine. Degenmen, ədemi iırimderi men nəzik
örnekteriniñ jūmbaqqa toly syrlaryn i̇eşkim de qaitalai almaityn qazaq
önerine teñ kelmes.
Qazaq halqynyñ muzykalyq mədenietine qatysty i̇eñ bir baiyrğy derek
közderi arheologiiälyq aiğaqtar bolyp tabylsa, sol əlemge əigili ruhty
arheologiiälyq oljalardyñ işinde büginde qazaqtar tūtynyp jürgen,
sahnağa alyp şyğyp jürgen qobyz, dombyra, sazsyrnai, üskirik, qoñyrau
syndy aspaptardyñ boluy, qazaq ruhaniiät əleminiñ tym arydan bas
talatynyn körsetedi.Olardyñ alğaşqy nūsqalary bizdiñ jyl sanauymyzğa
salsaq, IV-V ğasyrlarmen tūspa-tūs keledi. Bir ğajaby, sol kezde jasalğan
alğaşqy nūsqalary qanşa uaqyt ötse de, köp özgermesten saqtalğany. Būl
degen söz, ūly dala köşpendileriniñ myñdağan jyldar aiasynda şyñdalğan
ğajaiyp mədenietiniñ kindik jūrttağy mūrageri – qazaqtar bolğanyn
körsetedi. Tarihi tamyrlastyğyn tarih qoinauynda joğaltyp almauy tübi
bir türki jūrtyna aian.
Sondai ülken mūralardyñ biri – Attilağa bailanysty jyr. Qazaq
dalasyndağy Batysqa qarai jol bastağan ataqty qolbasşy ğoi. Joryq
şepterinde ünemi qobyz tyñdaityn bolğan. Joryqtan oralğanda i̇eki qatar
bolyp səndi kiıngen qyzdar qarsy alyp, şyğaryp salyp otyrğan. Demalys
keşterinde i̇erekşe epikalyq jyrlardyñ aitylatyny, sol jyrdy
tyñdauşylardyñ biri qaiğyryp, ötken ömirine qimastyqpen qarasa,
i̇ekinşisi i̇erekşe tebirenis küi keşken. Sol siiäqty qypşaqtardyñ “Kodeks
Kumanikus” (1303) atty kitaby negizinen qypşaq tilin nasihattauğa
arnalğan. Biraq, muzyka zertteuşisi B.G. İerzakoviç osy i̇eñbektegi ənniñ
tüptamyryn zerttei kele, qazaqtardyñ muzykalyq tiliniñ keibir
elementterin tauyp, baiyrğy “Aqsaq qūlan» küiiniñ jəne keiingi “İelim-ai”
tarihi əniniñ əuendik qūlaqküiimen astasyp jatqanyn aitady.
Mūny aityp otyrğan sebebimiz, sol əuende de bizdiñ muzykalyq
aspaptarymyzğa tabiğaty jağynan ūqsas aspaptarynyñ boluy. Öitkeni,
mūnyñ sebebin qazaq halqynyñ biryñğai özimen tektes türki halyqtarymen
şekaralasyp, türki əleminiñ kindik mekeninde boluynan da, köşpeli ömir
saltynyñ tūraqtylyğynan da izdeu kerek.
İendi osy muzykalyq mədenietimizde i̇erekşe oryn alatyn ən-küi öneriniñ
özindik janrlyq i̇erekşelikterine toqtalsaq, mynany aituğa bolady. Küi
degenimiz – şeksiz muzykalyq dünie. Tağy da ğylymi derekterge zer salar
bolsaq, qazaq dalasyndağy mədeni-ruhani dəstürindegi küidiñ alar orny
tym i̇erekşe i̇ekenin moiyndaisyñ.
Qazirgi türki halyqtarynyñ birazyna ortaq Qorqyt (IH ğ.), Ketbūğy (HII-H
ğ.ğ.), Sary Saltyq (HIII-HIV ğ. ğ.), Qaztuğan (HÜ ğ.) siiäqty tarihi
tūlğalardyñ muzykalyq mūrasyn büginge jetkize alğan birden-bir halyq –
qazaqtar bolyp otyr. Məselen, Qorqyttyñ küileri qazaqtan basqa birde-bir
ūltta saqtalmağan. Qorqyttyñ büginge jetken 10-nan astam küii bar. Olar
notağa tüsip, üntaspalarğa jazylyp, qobyzşylardyñ repertuarlarynan
berik oryn alğan. Qorqyt küileriniñ tek qazaq arasynda saqtalyp
qaluynyñ özindik tarihi sebepteri bar. Birinşiden, Qorqyt şyqqan
oğyzdardyñ kindik jūrty qazaq dalasy i̇edi. İekinşiden, qazaqtardyñ HH
ğasyrğa deiin köşpeli ömir saltta boluy iısi türkilik dəstür men dildiñ
(mentalitettiñ) taza saqtaluyna sebepşi boldy. Üşinşiden, köşpeli ömir
salty islam dininiñ dendep ornyğuyna des bermedi, HIH-HH ğasyrlarğa
deiin būrynğy Təñirlik nanymsenim üstem bolyp, Təñirdiñ jerdegi ökili
dep i̇esepteletin baqsylardyñ i̇el işindegi bedeli i̇eleuli boldy. Al, baqsyny
Təñirmen tildestiretin aspaby – qobyz i̇edi. Söz joq, qobyz şalğan kez
kelgen baqsy tek qana baqsy saryndaryn sarnatumen şektelmei, olar
özderine ūly ūstaz sanağan Qorqyttyñ küilerin de añyratyp tartqan.
Sonymen qatar, dəstürli muzykany saqtap qaluğa, bizdegi avtorlyq
muzykanyñ moldyğy da əser i̇etkendigimen de maqtanuymyzğa bolady.
Mysaly, ÜIII ğasyrdan 20-ğa tarta qobyzğa arnalğan küi bolsa, HIHII
ğasyrdan jetken «Aqsaq qūlan» küiiniñ qazir onğa tarta varianty bar.
Asanqaiğydan, Qaztuğannan, tipti beridegi Baijigitten 30-ğa tarta küi
jetti. Ol küilerdi öziniñ ata-babalarynan üirenip, büginge jetkizgen Talas
Əsemqūlov degen azamat. Tipti, Abylai hannyñ onğa tarta küileri i̇el
qūlağynda. Ūly handarymyzdyñ kezinde mol mūrasyn dəriptemek tügili,
attaryn atauğa tyiym salğan kezeñdi de bastan keştik...
Qazaq halqy öziniñ əuendik intonatsiiäsyn ğana, qasietin ğana daralap
qoiğan joq, sonymen qatar körkem öner retinde de damydy, östi. Oğan aiğaq
– Qūrmanğazy, Dəuletkerei, Qazanğap, Təttimbet, Dairabai syndy aityp
tauysa almaityn asyl mūralar. Ən önerimizden Aqan, Birjan, İestai siiäqty
iri tūlğalar jaryp şyqty. HH ğasyrdyñ i̇ekinşi jartysynda akademik
Ahmet Jūbanovtyñ köregendiginiñ arqasynda qazaq mədenietin örkendetu
jolynda, öner oşaqtaryn aşuda mol i̇eñbek siñirdi. Ol qazaqtyñ 10 myñğa
tarta ən-küilerin jinap, notağa tüsirdi. Sonyñ nətijesinde, küi janrynan
mol mūra qalyptasty. Osynşalyq bai mūramyzdyñ i̇eñ köp qory
dombyramen, qobyz, sybyzğy, sazsyrnai, jetigen, şañqobyz,
mesqobyzdarda oryndalady. Ən de sol aspaptarğa qosyla beredi. Keñes
ükimetiniñ kezinde i̇europalyq əuendik-sazdyq i̇erekşelikteri sənge ainaldy
da, bizde küi folklorlyq janr bolyp qaldy. Al, taza ğylymi-zertteu
ədistemelik tūrğysynan kelsek, nağyz mədeniet, əsirese, ruhani mədeniet
tek qana ūlttyq-etnikalyq töltumalyqta körinis tabady. Jəne sol töltuma
qasietin tūğyr i̇ete otyryp qana damidy, şyñdalady.
Əñgimelep otyrğan ūlttyq önerimizdiñ tarihyn söz i̇etkende, mindetti türde
bügini nazardan tys qalmauy kerekti. Osy rette köñilge kirbiñ tüsirer
jaittar barşylyq. Barşylyq i̇emes-au, tolyp jatyr. Basqa i̇eldiñ mədeniruhani qūndylyqtaryna jalañ i̇elikteu özinen-özi qaitalau bolyp şyğady
dedik. Ökinişke orai, bizde BAQ-tyñ, əsirese radioteledidardağy
beibastaqtyq qazaq muzykasyn şala-jansar küige tüsirip keledi. Soñğy
bes-alty jylda qazaq ən öneriniñ klassikteri Jüsipbek İelebekov,
Manarbek İerjanov, Ğarifolla Qūrmanğalievtardyñ didaryn körmeitin
boldyq. Olardy körmegen, i̇estimegen, sanasyna siñirmegen qaulap ösip kele
jatqan ūrpaq tağdyry i̇eşkimdi oilandyrar türi joq. Demek, qazaq radioteledidary bizdiñ ūlttyñ jadyn öşiruge köbirek qyzmet i̇etip keledi. Tün
ortasynan auğanda ğana ūlttyq muzykadan kontsert beruden asqan qorlyq
bar ma? Būl qorlyqqa qalai şydarsyñ, töriñde tūrğan teledidaryñdy
syndyra almaisyñ. Mūndai qorlyqqa ara tüsetin ükimetimiz, bizdiñ
ministrligimiz boluy kerek! Al, olardyñ «sen timeseñ men timen badyraq
köz» dep ün-tünsiz otyruy ainalyp kelgende, astyndağy kreslosynan
airylyp qalmaudyñ amaly siiäqty.
Ūlttyñ ūlttyq mədenieti ūrpaqtyñ jadynan öşip barady. Qazaq muzykasy
Qazaqstandağy telearnalardyñ 80-90 paiyzyn qamtuy qajet. Al, qalğan
10 paiyzy əlem muzykasyn tanystyru deñgeiinde ğana körsetilui kerek.
Əlem muzykasy, onyñ işinde amerikandyq jeñil yrğaqqa qūralğan şoubiznes zamany örşip tūr. Öz ata-babasyn tügendei almaityn ūrpağymyz
sol öner jūldyzdarynyñ aty-jönderi men şyğarmalaryn jaqsy biledi.
Osy oraida, airyqşa qadap aitatyn nərse, mynau kommertsiiälyq «KTK»,
«Rahat», «Şahar» syndy arnalardağy jurnalister, əsirese muzykalyq
bağdarlamalardy ūiymdastyruşylar əlgi muzykağa sonşalyqty yntyq
bolsa, öz ata-anasyna, balalaryna tyñdatsyn. Biraq qazaq halqynyñ
ūrpağyna, ruhani tamyryna balta şappasyn! Būl – qiiänattyñ qiiänaty.
Būl – bizdiñ adamdyq qūqymyzğa qol sūğu, bizdiñ ükimetimizdiñ,
Parlamentimizdiñ, tiısti bilik oryndarynyñ bizdiñ sonşalyqty taptalğan
ruhymyzğa nemketti qarauy.
Būdan artyq ne aituğa bolady. Qainaidy qanyñ...
Jurnalist retinde, halqymnyñ ruhani-mədenietiniñ janaşyry retinde
jan-jüregim şyryldap aitarym osy. Qazaq muzykasynyñ ötkeni men
bügingi turaly aitarymyz osy. Aita beretin, tausylmaityn, şegi joq
taqyryp der bolsaq, kün tərtibinen bir sət tüspeitin mañyzdy məsele de
osy. Öitkeni, onda halyqtyñ bolaşağy, ümit-senimi jatyr. Ūltty
qalyptastyruda, ūltty ūlt i̇etude, ūlttyñ ūlttyq ruhyn körsetude
muzykalyq mədenietimizdiñ, kieli mədenietimizdiñ yqpaly i̇erekşe i̇ekenin
i̇esten şyğarmasaq kerek. Osy problemağa nazar audaryp, gazet būryşynan
oryn berip, şyryldap jazyp jürgenderiñizdi közim şalyp qalady, soğan
rizaşylyğymdy bildiremin.
SEİIT KENJEAHMETOV
So-nau Torğaida jatqan satirik-jazuşy Seiit ağamen telefon arqyly
habarlasqanymyzda, köñil küiiniñ əldenege alañdauly i̇ekenin añğardyq. Ol
kisi otbasynda jaily, şyğarmaşylyğynda mol mümkindik jasağan əulet
anasynyñ i̇eptep syrqattanyp qalğanyn, soğan köñil alañ, jürek küpti
bolyp jürgenin aitty. Syrbaz satirikke asyl jar, balalaryna aqylman
ana bolğan tətemizge amandyq tilep, daiyndağan sūraqtarymyzğa jazbaşa
bolsa da asyqpai jauap beruin ötingen i̇edik. Əñgime, ərine, ədebiet, til,
tərbie jaily bolğan soñ, qalamy jüirik jazuşy oqyrman,
əsirese,«Türkistannyñ» oqyrmandarymen jüzdesuge tez kelisti. Olai
bolsa, jazuşyny tyñdasaq...
– Seiit ağa, əñgimemizdi bügingi ədebiet, mədeniet jaiynan bastasaq...
Təuelsizdik alğaly da jiyrma jylğa juyqtapty, osy jyldar işindegi
təuelsiz i̇eldiñ təuelsiz ədebieti turaly oiyñyz?
– Bügingi ədebiet pen mədeniet turaly tek jazuşylar ğana i̇emes, bükil
ziiäly qauym men oqyrmandar da ülken oi üstinde. Nege deseñiz, öz tizginin
özi ūstağan i̇el i̇esebinde bizdiñ atalğan salamyz əsirese, alğaşqy 6-7 jyl
işinde bəri de qūldyrady. Jüzdegen kitaphana jabyldy. Ondağy kitaptar
dalada şaşylyp jatty. Sol ədebietti jasaityn jazuşylarymyz tek
öziniñ ğana i̇emes, qajetsiz, qūnsyz dünie i̇esebinde qalğan əlemdik
klassikalyq şyğarmalaryn körgende müldem abdyrap qaldy. Söitip
kitaptyñ qūny, jazuşynyñ bedeli əbden tömendedi. Mūndai jağdaida ne
jazyluşy i̇edi, əiteuir jeñil – jelpi birdemeler jazylğan boldy. Onyñ özi
basylmaidy. Birsypyra jazuşylar aqşaly bireulerdiñ i̇esteligin nemese
solardyñ özderin kötermelep, kölemin qalyñdatyp kitap jazyp berip,
künin kördi. Turasyn aitqanda, jazuşylar i̇eşkimge kereksiz bolyp qaldy.
Jazuşylar odağy da, baspalar da būrynğy abyroi – bedelinen aiyrylyp,
qarajatsyz otyrdy.
Qysqasy jazuşylar üşin qiyn kezeñ tudy. Jazu i̇emes, qalai ömir süru
jaily ğana oilaityn boldy.
– Osy kezde öziñiz qandai küide boldyñyz? Qalai kün kördiñiz?
– Men jasymnan qiyndyqpen, i̇eñbekpen ösken adammyn. Mədenietke de,
ədebietke de, qol önerine de, suretşi, qūrylys isine de beiim i̇edim.
Alğaşqy qiyndyq kezinde joğary oqu ornynda ədebiet, mədeniet
tarihynan lektsiiä oqydym. Ol kezde ūlttyq mədeniet pen etnografiiä
məselesi az zerttelgen i̇edi. Al men būl isti i̇erte qolğa alyp, jinaqtağanmyn.
1993 jyldan bastap meniñ etnografiiälyq birneşe jinaqtarym: “Jeti
qazyna”, “Qazaq halqynyñ ədet-ğūryptary” atty kitaptarym jyl saiyn
basylyp tūrdy. Jəne oğan qalamaqy da alyp tūrdym.
– Söz basyndağy ədebiet jaiyna qaita oralsaq.
– Sol tūralağan ədebiet əli de oñyp tūrğan joq. Ras, azdap qalamaqy
bölindi, kitaptarymyz da şyğa bastady. Biraq onyñ bəri mardymsyz.
Jazuşy i̇eñbegin alyp toimaidy. Oqyrman oqyp toimaidy. Būryn, osydan
30-40 jyl būryn bir kitabymyz şyqsa, ol bizdi birneşe jyl asyrauğa
jetetin i̇edi. Ras, qazir belgili qalamgerlerimizdiñ 5-10 tomdyq tañdamalary
şyğarylyp jatyr. Biraq tirajy əri ketse 1-2 myñ dana ğana. Būl basqany
qoiğanda kitaphanalarğa jetpeidi, ne oqyrmandarğa jetpeidi. Oqyrmandar
qolyna timegen kitapty bar dep aitu qiyn.
Men öz basym ədebiet joq dep aita almaimyn. Halyq bar jerde ədebiet
bar. Oqyrman qauym bar. Biraq oqyrman qauymnyñ negizi – əli de sol ağa
buyn ökilderimizde tūr. Ədebietti izdeitin de, pikir aitatyn da solar. Qazir
köpşilik: “jastar kitap oqymaidy” degendi köp aitady. Halyq jai
aitpaidy, men oğan tolyq qosylamyn. Jastardyñ köbi kitapqa qaramaidy.
Būl jazuşy, aqyn joq degen söz i̇emes. İe.Aşyqbaev, İran-Ğaiyp,
S.Aqsūñqarūly, T.Ahmetjan, Adai Sabyr, M.Qojahmetova, S.Tūrğynbekov
şyğarmalary qandai. Kəkimbek, Ğabbastar əli siltep keledi. M.Mağauin,
G.Belger şyğarmalaryn jūrt izdep oqidy. Osy jerde tağy da aşyna
aitatyn bir sözdiñ reti kelip tūr. Jazuşylardyñ i̇eñbegi i̇elenip, memleket
qamqorlyqqa alyp jatyr ma? Biliktiñ 5-6 jazuşyny jarylqağany
jazuşy qauymyn köterip tastağany i̇emes. Kerisinşe, bizdiñ memleketimiz
ötken jyly ədebietimizdi tūqyrtyp, jazuşylardyñ bedelin tağy da qatty
tüsirdi. N.Aitūly, S.Aqsūñqarūly siiäqty bəigeden ozyp kelgen tamaşa
aqyndarymyzdy tobyqtan qağyp qūlatty. Olarğa Memlekettik syilyq
berilmedi. Jazuşylar qauymy jerge qarap qaldy. Özderiñiz
aityñyzdarşy, qazaq ədebietiniñ tarihynda Memlekettik syilyq
berilmei qalğan kez boldy ma? Bolğan joq. Tipti bizdiñ qalamgerler
Lenindik, Memlekettik, əlemdik bedeldi syilyqtar alğan joq pa?! Qazaq
ədebietiniñ bedeli joğary i̇emes pe i̇edi!
Al, i̇egemendik alğan kezde mynadai Uialatyn jaiğa tap boldyq. Būl atalğan
1- 2 aqyn ğana i̇emes, M.Əuezov, S.Mūqanov, Ğ.Müsirepov bastağan saliqaly
qazaq ədebietiniñ şekesine tigen soqqy boldy. Būl sözim bilikke jaqpas,
biraq aqiqatty aitu meniñ azamattyq paryzym. Bərin ait ta birin ait, i̇eñ
qiyny kitaptardyñ jetispeuşiligi jazuşylarymyzdyñ i̇eñbeginiñ
bağalanbauy halqymyzdy ruhani aştyqqa ūşyratuda. Tağy da aitamyn
ədebietimizge memlekettik qamqorlyq bolmai, kitaptar men gazetjurnaldarymyzdyñ tirajy öspei, aramşöptei qaptap ketken ziiändyziiänsyz orys ədebietteri azaimai, öz tilimiz örkendemei, ilgeri basa
almaimyz.
– Degenmen, soñğy 5-6 jyl işinde sizdiñ “Qazaq halqynyñ salt-türleri”,
“Qazaq halqynyñ tūrmysy men mədenieti”, “Qazaqtyñ darhan dastarqany”
degen asa qūndy kitaptaryñyz 5-10 myñ danamen jəne birneşe ret qaita
basyldy ğoi.
– Būl kitaptardyñ jöni basqa. Öitkeni būl tağylymy men tanymdyq
i̇eñbekterim halyqtyñ talaby men talğamyna səikes keldi. İeñ bastysy
şetelderge qazaq mədenietin tanytatyn birden-bir tanymdyq i̇eñbek bolyp,
qazaq, ağylşyn, orys tilderinde basyldy. Mərtebeli jerlerde syi-siiäpat
i̇esebinde tarady. Qazir əlemniñ 50-ge juyq i̇eline tarap ketse de, öz i̇elimniñ
mektepteri men kitaphanalaryna əli de jetpei otyrğanyna qinalamyn.
– Sizdi sonau Keñes dəuiriniñ özinde qazaq tili, öz ana tili üşin az ğana
belsendi toptyñ bel ortasynda jürip, qazaq mektepteriniñ tağdyryna da
atsalysqanyñyz, büginde añyzğa, tarihqa ainalğandai...
– Keñes dəuiri tūsynda bizdiñ halqymyzdyñ tili ğana i̇emes, mədenieti de
barynşa toqyrady halyqtyñ ruhy tömendep, ūlttyq bolmysy da özgeriske
ūşyrady. 1989 jyldan bastap tilimiz turaly söz qozğala bastady. Sətin
salğanda təuelsizdik alyp, jer-jerde, oblys, respublikada “Qazaq tili”
qoğamdary qūrylyp, olar belsendi jūmys istedi. Men 1991 jyly Torğai
oblystyq “Qazaq tili” qoğamynyñ törağasy bolyp sailandym. 1992 jyly
Almatyda qoğamnyñ Halyqaralyq qūryltai sezinde Ahañ men Jahañnyñ
əruağy qoldap, meni sözge birinşi şyğardy. Men, barlyq şyn sözimdi, aşy
pikirlerimdi osynda aşyq söilep, aşyna aittym. “Bas kespek bolsa da, til
kespek joq” dedim. Sezd delegattary mağan qatty qoldau körsetip,
dürkirete qol soğyp, dem berip otyrdy. Üziliste Respublika Prezidenti
N.Nazarbaev ədeii kelip, qolymdy alyp, mağan zor rizalyq sezimin bildirdi.
Qoğam barlyq jerde jaqsy jūmys istedi. Torğai oblysynyñ, Arqalyq
qalasynda köptegen jaña qazaq mektepteri aşyldy. Olarğa laiyqtap
sözdikter, kitapşalar şyğardyq. Arqalyq pedagogikalyq institutynda
qazaq tili mamandaryn daiarlaityn 2 jyldyq kurs aşyldy. Öz basym
Arqalyq qalasynan ūlt mədenieti men tilin tereñdetip oqytatyn arnaiy
jeke mektep, aşyp onda on şaqty mūğalim jūmys istep, jalaqy aldy. Būl
kez – jūmys joq, i̇eñbekaqy joq auyr kezeñ bolatyn. Til məselesi öte auyr
əri qiyn i̇edi. Arqalyq qalalyq keñesiniñ sessiiäsynda “Vostoçnyi” degen
köşeniñ atyn – A.Baitūrsynovtyñ atyna özgertu qanşa dau boldy
deseñizşi! Əsirese, osynda önip- ösip toiynğan basqa ūlttardyñ ana
tilimizge degen tabandy əri arsyz qarsylyğy jürekti syzdatty. Biz būl
jerde öz tilimizdiñ küşi arqyly ğana jeñip jürdik. Aqyry sol jyldary
aşylğan orta mektepter, bala-baqşalardyñ köpşiligi jabylyp, halyq
irgesi sögilip, i̇eñbek dalağa ketti. Sol kezdegi aşylğan ğajaiyp mektepter
men balabaqşalardyñ qazir orny da qalmağan.
– Büginde ziiäly qauymdy “ziiändy qauym” sanaityndar, jalpy syn
aituşylar köbeidi. Aqyn-jazuşylardy pir tūtqan halyq i̇edik, əsirese,
bügingi ədebietşi – jastar, oqyrman bolsyn, Keñes dəuirine şoşyna, syni
közqaras qalyptastyrğan. Būl pikirge qalai qaraisyz?
– Mūnyñ sebebi de joq i̇emes. Bizdiñ ziiäly qauym ökilderi basylyp qalğan.
Küreste jaltaq. Men Astana qalasynda 6 jyldan astam uaqyt tūrğanymda
keibir ğalymdar men aqyn-jazuşylardyñ jaltaqtyğyn, öz basy men öz
jaiyn ğana küitteitin küiki tirligin körip, tañğaldym. Men olarmen būryn
syrttai ğana aralasqanym bolmasa, iştei körgen i̇emes i̇edim. Özim biletin
ziiäly qauym ökilderiniñ keibiri ataq, mansap, syilyq üşin baryn salatyn
pende bolyp şyqty. Ziiäly qauymnyñ söziniñ bilikke ötpeui, i̇eñbekteriniñ
jaryq körmeui, tūrmystyq jağdaiynyñ tömendeui de jasyryn i̇emes.
Halyqtyñ da ziiäly qauymdy ūmyta bastağany sol sebepti bolar. Degenmen,
atalğan qauym mūndai jağdaida ruhy men namysyn tömendetpei
Jeltoqsandağy Jūban men Safuan ağalardai atoi saluy kerek-aq i̇edi!
Keşegi Ahmet, Əlihan, Mirjaqyp əkelerimiz jeñilse de, jeñiske bergisiz iz
qaldyryp ketti ğoi. Qaisybirin aitasyñ, basşylyqtan qoldau
tappaityndyğyn sezgen jandar tilin tistep qaldy.
İə, men Keñes dəuirinde östim. Şyn sözim, biz siiäqty soğysta ölgen əkesiz
jetimderdi jetkizdi, oqytty, tərbie berdi. Sonyñ arqasynda men köptiñ
biri ğana i̇emes jazuşy boldym. Jəne özime laiyq jūmys istedim.
Halyqtyñ əl-auqaty da jaqsy boldy. İeñ bastysy ər adamğa jūmys boldy
būl Keñes kezeñiniñ jaqsy jağy. Biraq kommunistik saiasattyñ bizdiñ
halyqtyñ dini men bolmysyna ünemi josparly türde balta şauyp otyrdy.
Jürse aiağyna, söilese tiline tūsau saldy. Qazaqtyq ruh, salt-dəstür,
ūlttyq i̇erekşelik mülde joiylyp bara jatty. Tilimiz təlkekke tüsti. Qazaq
azamattarynyñ öresi qanşa biik bolsa da, öz biigine köterile almady,
köpşiligi ədeii quğyndaldy. Bylaişa aitqanda bağy da, tili de bailandy.
1928 jylğy tərkileu, 1931-1933 alapat aştyq, 1937 jylğy jappai jəne
jazyqsyz repressiiä, tağy basqa zorlyq, zombylyq taby əli de i̇el i̇esinde.
Osyndai qyrğynda meniñ atababam da qyrğyn tapty. 1922 jylğy jūt pen
aştyqta babam öldi. 1932 jyly atam öldi. 1942 jylğy qyrğynda öz əkem
öldi. Būl bir meniñ ğana qasiretim i̇emes
Demek, Keñes kezeñine şoşyp qaraudyñ tolyq dəleli bar. Sondyqtan ol
zamandy añsaudyñ qajeti joq. Onyñ basqa da ziiändy əreketteri jetkilikti.
Ol kez əleumettik-tūrmystyq jağdaiy jaqsy bolğanmen qazaq siiäqty
halyqtardy tübi qūrdymğa jiberetin qoğam bolatyn. Belgili qazaq ğalymy
M.Aryn: “Keñestik dəuirdiñ ğūmyry ūzaq bolğanda, qasköilik əreket jüzege
asyp, dəstürdiñ müldem joq bolyp ketui de yqtimal i̇edi. Onda til de joq
bolatyn i̇edi. Al til men dəstürdiñ joq boluy degeniñ ūlttyñ joq boluyna
əkelip soqtyrady”, – dep jazdy. Şyn söz.
– Sizdi, əsirese, jazuşylyqpen qatar, qazaqtyñ tūrmystyq salt-dəstürine
degen közqarasyñyz, tipti janaşyrlyğyñyz degenimiz dūrysyraq bolar,
i̇erekşe qalamger dep tanimyz. Büginde tiip-qaşyp bolsa da, toitomalaqtarda bolmasa, əli de būl taqyrypta auyz toltyryp maqtana alar
jağdai qalyptasqan joq. Sol salt-dəstürdiñ özin tərbie tərizdi otbasy,
oşaq qasynan bastağan jön-au ...
– Halqyn süigen adam, saltyn da süiüge tiis. Men halyqşyl jəne öz
halqymdy barynşa süietin adammyn. Meni keibireuler “ūltşyl” deidi.
Meni Keñes kezinde de solai deitin. Men oğan renjimeimin. Halqyn süigen
adam ūltşyl bolmai tūra almaidy. “Ūltşyl” degen söz anyğyna kelgende
“halqyn süietin adam” degen söz. Men de solardyñ birimin. Taza qazaqy
auylda, taza halyq tərbiesin alyp östim. Əke körmesem de əkemdi körgender
men qazynaly qarttar keñesin alyp, ülgisin kördim. İeseigen soñ halyq
tərbiesi men onyñ ədep, ədet, salt -dəstürleriniñ jəne onyñ ülgilerin,
təlimderin jazyp otyrudy ədetke ainaldyrdym. Ūzyn sözdiñ qysqasy bir
özim salt-dəstürlerdiñ 430-dan astam türin jazdym. Onyñ syrtynda yrym,
tyiym, qağida, jön-josyqtaryn jəne jinaqtadym. Ne kerek qazaq
tūrmysy men mədenietine, ūlttyq bolmysyna qatysy bar dünielerdi
jastai jinai berdim. Būğan məlimet bergen köpşiliktiñ de, özimniñ arab,
latyn jazularyn bilgenimniñ de öte zor paidasy tidi. Alğaşynda būl
dünielerim basylmady. Oğan jasyğan, moiyğan joqpyn. 1990 jyldan
bastap gazet-jurnal betterine üzdiksiz jariiälana bastady. Ony alğaş “Ana
tili” gazeti jariiälady. Qazir Respublikalyq gazet-jurnaldarğa meniñ osy
i̇eñbekterimdi jariiälamağan baspasöz joq şyğar. Jaqau Dəurenbekov, Serik
Əbdiraiymovtar jeke kitabymdy şyğaryp berdi.
Köp söz ne kerek, 2004 jyldan bastap joğaryda atalğan 3 kitabym
“Almatykitap” baspasynan (E.Batalova) jyl saiyn jaryq kördi. Onyñ
syrtynda “Ana tili” baspasynan (J.Dəurenbekov) “Jeti qazyna” atty 3
kitaptan tūratyn i̇eñbegim 6-7 ret qaita basyldy. Mūnyñ bəri meniñ az
i̇eñbegimniñ janğany dep i̇esepteimin. Əñgime, öleñderim, ğylymitanymdyq
jinaqtarymdy qosqanda 27 jinaq şyğardym.
Qazir, “İelimizde tarihymyz, tilimiz, salt-dəstürimizdi örkendeteiik!” degen
ūrandy sözder köp-aq. Biraq sol salt- dəstürimizdi qalai jetildiremiz,
keiingi jastarğa qalai üiretemiz. Būl jöninde nətijeli is joq, tek köpirme
söz. Nauryz merekesinde ūlttyq kiim kiip, kiiz üi tigemiz, dastarqanğa
qoidyñ basy men araq qūiamyz. Mūny ūiymdastyruşylar özderinşe ūlt
dəstürin nasihattadyq dep bösedi. Qazir ūlt mədenieti turaly söileitin
“bilgişter” tipti köp. Olardyñ qymyzdyñ 40 türi bar dep soğatyndary da
bar. Avtory da joq, qai baspadan şyqqany da belgisiz “Qazaq yrymdary”,
“Tüs köru”, “Salt-dəstür” siiäqty dümbilez, sauatsyz kitaptar köbeiip ketti.
Salt-dəstürimizdi balabaqşada, mektepterde, oqu oryndarynda oqytu
i̇eşkimniñ oiyna kelmeidi. Men būryn osy isterge bağdarlama jasap
mektepte, joğary oqu oryndarynda (Arqalyq memlekettik pedagogikalyq
institutynda, Astana gumanitarlyq kolledjinde t.b) oqytqan
bolatynmyn. Degenmen jalğyz qazdyñ da, jalğyz qazaqtyñ da üni
şyqpaityny belgili ğoi. Bir quanatynym mūğalimder, ata-analar,
tərbieşiler, jastar meniñ kitaptarymdy izdep jürip alady, özime de
jolyğady, alystağylar hat jazady, şaqyrady. Būl meniñ i̇eñbegimniñ
halyq qajetine tolyq jarağany ğoi. Demek men baqytty jazuşymyn.
Tübinde meniñ salt-dəstür jönindegi i̇eñbekterimdi tuğan halqym tərbie
isinde jüzege asyratynyna meniñ i̇eş kümənim joq. Olai bolsa, tərbie
otbasy, oşaq qasynan bastau aluy qajet. Men de, meniñ zamandastarym da
tərbieni solai alğan.
Ər halyqtyñ özinde, tarihynda ūlt salt-dəstüriniñ ortasy men qyzmetiniñ
orny öte joğary. Ony i̇eşteñemen teñeuge de aiyrbastauğa da bolmaidy.
“Öz ūltyn syilamau, ony maqtanyş i̇etpeu – satqyndyqtyñ belgisi”, –
deide batyr Bauyrjan Momyşūly. Ne isteisiñ qazir öz ūltyn
syilamaityn, salt-dəstürden ada qazaqtar öte köp, iə, öte köp. Maskünem
i̇erkek, əiel, jartylai jalañaş qyz-kelinşek, betimen ketken jas.... öziñ
qorqasyñ. Astanada “Otyrar kitaphanasynyñ” bir qyzmetker əieli öz
balasynyñ synyptasynan joğarğy qabattan ūlyn şaqyryp berudi
ötingende, anau bala aqysyna 20 teñge aqşa sūrağan. İeñ soraqysy
Parlamentte i̇erler i̇eki əiel alu turaly məsele kötergende, deputat əiel:
“İeger i̇erkek i̇eki əiel, alatyn bolsa, onda men de birneşe küieuge tiemin”
depti. Būl boiynda qazaq Uiaty, qazaq qany joq adamnyñ sözi ğoi.
Osyndailar qalai Parlamentte otyrady? İe, biz ne istemei, ne körmei
jürmiz. “Ölimnen Uiat küşti” deitin i̇edi. Şamasy sol Uiat ta ketip barady-au
deimin keibir adamdar boiynan.
– Ədebiettegi, önerdegi “jiendikpen” (plagiattyq) jüzdesken, kezdesken
keziñiz boldy ma?
– Meniñ “jandy” jerimnen tidi būl sūraq. 2008 jyly meniñ
şyğarmalarymdy ūrlağandardyñ sany 44-ke jetken i̇edi. Jaqynda J.
Serikbai degen 45-şi “jienim” tabyldy. Ol meniñ “Halyq aua raiyn qalai
boljağan?” degen i̇eñbegimdi sol qalpymen respublikalyq gazetke köşiripti.
Mūndai “jienderimniñ” işinde mektep mūğalimderinen bastap
professorlarğa deiin bar. Ökiniştisi sol, olar i̇eş şimirikpesten, anyğy
Uialmastan meniñ salt-dəstürler turaly ütir, nüktesine deiin i̇eş özgerissiz
köşirip i̇eñbekterimdi öz atymen jariiälağan. Tağy da aitamyn, meniñ
dünielerimdi qanşa ret paidalansa da, avtoryn körsetse olarğa alğystan
basqa aitarym bolmas i̇edi. Öitkeni men būl dünielerdi halyq üşin jazdym.
Bir quanatynym meniñ osy jazğandarym halyqqa kerek i̇eken, paidaly i̇eken.
Men soğan süisinemin.
Osy is jöninde avtorlar qoğamy (M.Sqaqbaev) köptegen ūrylardy sotqa
berdi. Jeñip te şyqtyq, biraq osy isti qaraityn sottar birneşe ret
ədiletsizdik körsetti. Sonyñ bir mysalyn ğana aitaiyn, meniñ 48 i̇eñbegimdi
öz kitabyna paidalanğan, ğalymsymaq isin qarağan Astana qalasynyñ
Almaty audandyq soty Diqanbaev öz şeşiminde: “S.Kenjeahmetūlynyñ 1
şyğarmasyn 48 ret paidalanğan” dep ükim şyğaryp, 1 ğana i̇eñbegime
ötemaqy alyp berdi. “Mūnyñyz qalai?” degenimde, ol: “Men sotpyn, ükimdi
şyğardym, joğary jaqqa aryzdana beriñiz” dedi. Mūny Astana qalalyq
soty da bekitip jiberdi. Au, qanşa bilimsiz bolsa da bir kitapqa bir
şyğarmany 48 ret paidalandy degenge bala da senbeidi ğoi. Biraq i̇egemendi
i̇el sottary soğan senetin körinedi.
“Ūrylar” men “jienderim” əli de jetkilikti. Olarmen aldymen sottasyp,
sot soñynan boqtasyp, boqtasyp bolğan soñ boq basyp jüruden i̇endi
şarşadym əri jiirkendim. Osynyñ bəri ar-Uiattyñ azaiğandyğy, bilim men
ğylymnyñ arzandağany, zañdy ədilettiñ ketkendigi me dep qorqamyn-au,
qorqamyn.
– Sizdiñ əigili Ahmet Baitūrsynov, Mirjaqyp Dulatov, Amangeldi, Əlibi
tuğan jerde tuyp-öskeniñizdi bilemiz. Torğaidağy sol jerdiñ qazirgi jaiy
qalai?
– Ras, ūlylar tuğan ölkeniñ ūlanymyn. Torğaiym – meniñ pirim. Mirjaqyp
əkemizben bir auylda, bir Qyzbelde, bir Saryqopada tudym. Oğan
maqtanamyn. 70 jyldyq ömirimniñ 60 jyly osy Torğai dalasynda ötti.
Tuğan jerimniñ öskeni de, örkendeui de, qūlağany da, qūldyrağany da köz
aldymda ötti ğoi. Barlyq şyğarmalarym osy Torğai jerinde jazyldy.
Torğai oblysy i̇ekinşi jabylğan kezde 3 ai qys jylusyz, otynsyz,
jaryqsyz, susyz tas üide otyrdym. Amalymnyñ joğynan balalarym
arnaiy üi salyp, 2002 jyly Astanağa qonys audardym. İeuraziiä Ūlttyq
universitetiniñ “Otyrar kitaphanasy” ğylymi-zertteu ortalyğynda
jūmys istedim. Sol kezdegi universitet rektory M.Joldasbekov pen
kitaphana direktory jazuşy T.Jūrtbai mağan airyqşa qamqorlyq
jasady. Ondağy birge istegen 7-ten astam qyz-jigitterge şeksiz rizamyn.
Torğaiğa jylyna 4-5 ret kelemin. Alğaşqy jyldary jağdai öte auyr
bolğanyn bükil Qazaqstan biledi. Bir i̇emes üş mikroaudan ūlpatanymen
qūlap, qirap joq boldy. Jūrt jūmyssyz, myñdağan halyq i̇eriksiz qonys
audardy. İetken i̇eñbek, tökken ter köz aldymda bordai tozyp jatty.
Qaladağy 75 myñ adamnyñ jartysynan astamy köşip ketti. Daiyn üidi
qūlatyp, qūrylys materialdaryn Astana, Qostanai, basqa da qalalarğa
əketip, i̇eptiler üi salyp aldy.
Būl ürdis 10 jylğa sozyldy. Uaqyt ötti. Biraq 1916 jyly SanktPeterburgtağy aq patşağa qarsy naizamen şyqqan halyqtyñ ör ruhy
sönbepti. 1844 jyly Kenesary han arqa tūtqan i̇eldiñ jigeri jasymapty.
Abylai hannyñ aibarly serigi Şaqşaq Jənibektiñ qairaty qaitpağan
i̇eken. Jastardyñ jalyny sönbegen i̇eken. Dünie tügendeler, qūlağan üi
tūrğyzylar, joğalğan mal tabylar. Bərinen de öşpegen jiger, sönbegen
jürek oty bar i̇elge i̇eşteñe jetpeidi. Men soñğy bireki jylda osyny
kördim. Dostarym men zamandastarym, qimas jerlesterim meni i̇elge
şaqyrdy. Osy jyldyñ mamyr aiynda i̇elge oraldym. Özim on tört jyl
jūmys istegen Arqalyq instituty, onyñ rektory professor
J.Şaimardanov bastağan būrynğy əriptesterim, dostarym qūşağyn aiqara
aşty. Keñ peiil, jaily oryn, jaqsy jūmys ūsyndy. Bir sözben aitqanda
tuğan Torğaiyma oraldym. Astanadağy əsem üiimdi balalaryma, jaqsy
jūmysymdy da qaldyrdym. Mağan üi de, jūmys ta tabylady. Torğai i̇eli
mensiz ömir süre alady. Al men Torğaisyz ömir süre almaitynymdy būryn
da aitqanmyn.
– Ədebiette qai sala, qai taqyryp kemşin jazylady dep oilaisyz?
– Qazirgi jastarda patriottyq sezim mülde az. Bəri de basqa ūlttyñ, anyğy
orystyñ tərbiesi, ülgisimen ösip qalyptasqan. Öz halqyna, tiline,
dəstürine mensinbei qaraidy. Öz ūrpağyñ öz i̇elin, jūrtyn süimese būdan
artyq qasiret joq! Ondai ūltta bolaşaq ta joq. Olai bolsa, bizge
patriottyq, i̇eldi süie biluge baulityn körkem dünieler kerek. Biz ağa buyn
batyrlar jyryn, i̇ertegilerdi, i̇erlik dastandardy köp oqydyq jəne
Qobylandy, İer Tarğyndai batyr bolsaq dep östik qoi. Qazir qarap tūrsaq
halyq batyrlarynyñ i̇erligin özine ülgi i̇etetin jas ūrpaq auyldarda əli
azdap bar, qalada joq. Qazirgi tarihi taqyryptarda jazylğan oqulyqtar
men ədebietterdiñ özi jüzge, ruğa bölinetin bolypty. Ötken tarihtağy
i̇erlik oqiğalarda, Otan qorğau isinde jüz, ru, taipa degender bolmağan.
İelimiz dūşpandaryn solai jeñgen.
– Öziñiz oilağan, Qūdai quat berse osy jağynan oi tolğasam, qalam
terbesem degen dünieler bar ma? Aldağy şyğarmaşylyq josparyñyz
jaily birer auyz əñgimeleseñiz?
– Ökinişke orai bizde adam ruhyn tüsirip, jigerin jasytatyn oqiğalar köp.
Būl əsirese halyq aityp jürgenindei politsiiä, qarjy politsiiäsy jağynda
köp oryn alady. Mūny kez kelgen gazet betinen, ər audannan kezdestirip
jürmiz. Qostanai oblysynyñ Arqalyq qalasynyñ qarjy politsiiäsy
(bastyğy A. Əlmağanbetov) özderi zañsyz is qozğağan J.K degen azamattyñ
tuysy A.Əuezhanov uaqytşa paidalanuğa bergen jeñil maşinasyn
tərkilep alyp ketip, 4 aidan beri iesine qaitarmai otyr. Maşinanyñ
zañdy iesiniñ qūjaty da bar. Zañdy betke tükirgen būl ədiletsiz əreket
qazaqtyñ “Küştiniñ k-i. diirmen tartady” degen i̇ersi maqalyna tolyq
səikes keledi. Mūndai jolsyz isterdi sol qazaq “it te süiekti k– ne qarap
jūtady” dep sözben soiğan. Zañdy belden basqandar qazaqtyñ maqalyna
tükirgeni bar ma?! Būl əreket baiağy 1937 jylğy quğyn-sürgindi qaita
əkelgendei əser i̇etedi. “Şaş al dese, bas alatyndardyñ” dəl osyndai
“belsendiligi” ər jerde kün saiyn kezdesip otyrğanyn baspasözder jii
jazyp jür. Qūdaidan qoryqpaityn, i̇elden Uialmaityn, zañdy külkige
ainaldyrğan küş qūrylymdarynyñ jeke adamdarynyñ küni men ömiri
ūzaqqa bara qoimas. “Qiiänat qiiämetke ketpeidi” degen atalarymyzdyñ
ataly sözi bar. Qazir, osy taqyryp meni qatty tolğandyryp jür.
İə, özim oilağan, Qūdai quat berse, qalam terbesem degen oi ər qalamgerde
bolady ğoi. Ədebiet aqsaqaly Ğabit: “Ədebiet kəsip i̇emes, öner” degen.
Men negizinen syqaqşy jazuşymyn ğoi. 2008 jyly tañdamaly syqaq
öleñderim men mysaldarymdy şyğardym. (Nūr-Astana baspasy). İendi
tañdamaly əzil, syqaq əñgimelerimdi (30 baspa tabaqtai) əzirledim. Qazir
jaña əñgimeler jazyp jatyrmyn. Etnografiiälyq əñgimelerim tağy bar.
Qazaqtyñ tərbielik salt-dəstürlerin mektepter men oqu oryndary,
balabaqşalar üşin metodikalyq nūsqau retinde şyğarmaqpyn. Al, ūlt
bolmysy jöninde, onyñ qağidalary men jön-josyqtaryn əli de
tolyqtyra, jalğastyra beremin. Ol tausylmaityn qazyna dep i̇esepteimin.
Mağan qazaqtyñ salt entsiklopediiäsyn jazu tapsyryldy. Mūny aiaqtap ta
qaldym. Səti kelse Qytai i̇elinen de kitaptarym basylyp kelip qalar.
– Ağa, söz soñynda “demokratiiäğa” qatysty birer auyz oi qozğai ketseñiz?
– Demokratiiä turaly i̇elimizde ərtürli pikir bar. Biraq bizde ol əli pisipjetilmegen. Ərkim auzyna kelgendi aityp: “Būl demokratiiä”, – deidi, i̇endi
bireuler oiyna kelgendi istep “būl da demokratiiä”, – dep jür. Demokratiiä
negizinen memleketimiz əbden nyğaiyp, zañ əbden küş alğanda, halyq osy
jol men tərtipti tolyq igergende ğana tolyq ornaidy.
MŪZAFAR ƏLIMBAEV
Alpys jyldan astam söz marjanyn tereñnen terip, taspadai örip, san
ūrpaqty ruhani kəusarmen susyndata bilgen qabyrğaly qalamger, aqyn,
jazuşy, qoğam qairatkeri qazaqtyñ Mūzağasy atanğan Mūzafar Əlimbaev
ağamyz da büginde baba jasyna jetken halqymyzdyñ ardaqty aqsaqaly
bolyp otyr.
Osy aiauly aqsaqalymyzdyñ 87 jasqa tolar mereitoiy qarsañynda (29
qazan) «Türkistan» gazetiniñ tilşisi men «İelşejire» qoğamdyq qorynyñ
operatory ol kisiniñ otbasynda bolyp əñgimelesip, jeke mūrağat qorymen
tanysyp qaitqan i̇edi.
– Mūzağa, əñgimemizdi bügingi ədebiet, mədeniet jaiynan bastasaq.
Təuelsizdik alğaly jiyrma jylğa juyqtapty, osy jyldar işindegi
təuelsiz i̇eldiñ təuelsiz ədebieti turaly oiyñyz. Qazaqtyñ tili, ədebi tili
jaily pikiriñiz?
– Bügingi ədebietimiz jaily saliqaly, salmaqty pikir aitu mağan bügin asa
qiyn, sebebi köpten jürek dimkəsine ūşyrağandyqtan zamandas
qalamgerlerdiñ qalam qairatyn qaltqysyz qadağalap otyruğa dərmenim
jetpeidi. Būrynyraqtağydai i̇eleuli degen tuyndylardy bosatpai bas
salyp, qolma-qol oqu, saralau qaida?! Şamam jetkenşe qolyma tüskeninen
yntyğa süzetinim, ərine, poeziiälyq şyğarmalar.
Poeziiämyz, inşalla, abyroisyz i̇emes, tuğan halqymyzdyñ bügingi armanañsaryn, köñil küiin əjeptəuir ədemi jyrlap kele jatqan siiäqty. Prozada
tarihi taqyrypty zerttei zerdeleu basymdau körinedi.
Keñes dəuirine kekireie qaraityndarmen kelisu qiyn. Sol kezeñde de qazaq
halqy tarih törinen oiyp tūryp oryn alar orasan tabystarğa ie boldy
i̇emes pe?! Būl şyndyqty i̇eşkim de mansūqtai almas. Ras, öz tizginimiz
özimizge timegen, bodandyq zaman keştik... Mədenietten, ğylym-bilimnen
jūrdai i̇edik, bərin de ağa halyqtan üirendik dep şimirikpesten şyndyqty
būrmalağan «sabazdar» da tabyldy. «Orys tilin bilmeseñ, ömir süruiñ
qiiämettei qiyn bolady», – dep balalarymyzdy jappai derlik orys
mektebine berdik. 700-dei qazaq mektebimiz jabylyp qaldy... Balañdy orys
mektebine bermeseñ, ūltşyl atanyp, kommunist partiiäsy qatarynan şyğu
– dağdyğa ainaldy. Men de balalarymdy amalsyzdan ana tili mektebinde
oqyta almadym... Üide üibike i̇ekeumiz bas bolyp ana tilinde söilegendikten
üş ūlym da qazaq tilin jaman bilmeidi, nemerelerim de atalar tilinde
söileuge yntaly. Nemereler qate söilese, belgili ataudy tüsinbei
qoldansa, i̇eresekter taban astynda tüsindirip otyruğa tiis.
Qazaqy salt-dəstür, ədet-ğūryp jappai ürdiske ainalmasa da, köbinese
saqtaluda dep i̇esepteimin. Ūlttyq tərbieni söz i̇etsek, üiinde biryñğai
orysşa şüldirleitin «jaña qazaqtar» tosqauyl bop otyrğanyn nesin
jasyramyz. Al, jalpy alğanda qazaq tiline degen yqylas küşeiip keledi
dep oilauğa bolady. Būl məsele jöninde baspasöz betinde bedeldi tūlğalar
az söilep jatqan joq. Ana tilimizdiñ körkemdik qasietterin, əuezdiligin,
beineliligin, örnektiligin jan-jaqty zerttei, aşa tüsip, ügitnasihatymyzdy üdete tüsuge tiistimiz. Mūny oqymystylar da,
jurnalister de, jazuşylar da jigerlene üzdiksiz köteruge boryşty. Būl
nasihatqa radio da, teledidar da tolassyz, bilek sybana biliktilikpen
atsalyssa qūbaqūp, nūr üstine nūr! Kitaptardağy, gazet-jurnal betterindegi
sözderdi jañsaq qoldanystardy batyl synau təjiribesi tereñdei tüsse
i̇eken. Özge tügili tipti til mamandarynyñ özderi de jazğandarynda sözderdi
būryp qoldanatyny qynjyltadyaq. Basqalarğa ne joryq, «Ana tili»
gazeti, ondağy qalamgerler tildegi salaqtyqty qyrağy saqşydai qalt
jibermei, ədil synap otyrsa i̇eken degen tilek aitqymyz keledi. Qazaq tili
janaşyrlary osyğan jappai belsene kirisse, leksika tazalyğy kirşiksiz
bolar i̇edi. Baspasöz betterinde bükil halyqtyq müddelerdi i̇erlerşe
qorğauğa, i̇elimizdiñ aqsaqaldarynan bastap, jasöspirimderine deiin tarta
bileiik, osyğan jasynan qyzyqtyra üireteiik. Ūlttyq namysty tu ğyp
köteru qandastarymyzğa tən qasiet boluğa tiis! Soğan barşanyñ közin
jetkize bilsek, ğanibet.
Oqysaq ta, qyzmet atqarsaq ta, türli jarystarğa qatyssaq ta, tek ūlttyq
namys tūrğysynan qaraiyq. Būl ūltşyldyq i̇emes, ūltjandylyq!
Ūltşyldyq özge ūlttyñ namysyn aiaqqa taptasam degendik. Şyndap
kelgende, ūltşyldyq – būl delqūlylyq, tentektik, ozbyrlyq.
Ūltşyldyqtyñ jolyn kesu, tosqauyl qoiu – bərimizdiñ internatsionaldyq
paryzymyz. Orysqa da, qazaqqa da, ūiğyrğa, tatarğa da... Barşağa osylai
deuden talmaiyq.
– Ədebiettegi, önerdegi «jiendikpen» (plagiattyq) jüzdesken keziñiz
boldy ma? Köptegen jyrlaryñyzğa ənder jazyldy, bügingi ən teksterinde
qazaqşylyqtan basqaşalau ürdis basym degenge qalai qaraisyz?
– Ədebiette, önerde «jiendik» degen ərqaşan boi körsetetin minez. Mağan
jas talapker kezimniñ özinde de jiendik jasauşylar boldy. Men qazaq
radiosynan jaña öleñderimdi oqydym. Sol tuyndyda «dollaryñnan» ,
«dolbaryñnan» degen ūiqastar bar i̇edi. Arada alty kün ötpei jatyp-aq bir
aqynsymaq solardy paidasyna asyryp, qajetine jaratyp, öleñ jaza
qoiypty, sonysyn gazetke bastyrdy da. Būl jyldarda meniñ jaña
aforizmderimdi biteudei nemese «öñdep» öziniki dep jariiälauşylar da az
ūşyraspady. Solarmen sottasyp jatuğa arym şydamaidy, mūrşam da joq.
Degenmen de baspasöz betterinde de, radio men teledidarda nasihattaudy
aiausyz əşkereleudi üzdiksiz ürdiske ainaldyrsa izgilik dep tanylary haq.
Ən-öleñder jaiynda kezinde men talai-talai zerttemeler jazdym. Bügin
de jazğym kelip ketedi. Oğan qūlyq bolğanmen quat qaida?!
«Aqmañdailym», «Aqsūñqarym», «Maraldym» siiäqty şynaiy halyqtyq
ən bop şyrqalğan ən-öleñderdei tuyndylardy tap bügin jazu qolymnan
kelmes i̇edi. Ən-öleñderdi men i̇eki jolmen jazdym. Birde daiyn ənge
sazgerdiñ tapsyrmasymen, birde özimniñ qūştarlyğymmen öleñ tudyryp,
sazgerge ən jazdyrdym. Olardyñ yrğaqtamasy men ūiqasnamasy ər aluan.
Məselen, «Aqsūñqarym» əniniñ qaiyrmasy 15 tarmaq iağni 15 joldyq öleñ.
Ən-öleñderimdi jeke jinaq i̇etip bastyrudyñ səti tüsken i̇eken. Basylym
«Aqmañdailym» dep atalyp, 1984 jyly «Öner» baspasynan şyqty. Odan
keiin jañalağan joqpyn.
Alğaşqy tyrnaqaldy öleñimdi on tört jasymda anamdy joqtap, 1937
jyldyñ kökteminde şyğarğan i̇ekenmin.
«... Ökinem i̇erte ömirden ötkeniñe,
Köre almai qyzyğymdy ketkeniñe.
Özgeler öz balasyn i̇erkeletse,
Jetimdik süiegime jetpedi me?!» – dep közime jas tolyp otyryp, auyzşa
aitqan aşy zarym osy bolypty. Jalpy, analardyñ asyl tağylymyna
arnalğan öleñ-jyrlarym birqydyru şyğar-au...
Al, qazir şe?..Ənin de, öleñin de özi jazyp, özi şyrqaityn «əmbebaptar»
töbe körsetedi. Birjan saldar köbeise qūba-qūp qoi... Ətteñ olai i̇emes!
Solardyñ ən-öleñderi gazet-jurnaldarda jariiälanğanyn oqyp, qarnyñ
aşady... Redaktordyñ talğamsyzdyğyna qairan qalasyñ. Öleñ mətininde
i̇eldi i̇eleñ i̇etkizer i̇erekşelik, jamağatqa «Pa, şirkin!» degizerlik jañalyğy
joq, tym qūrysa i̇ejelden-aq belgili oidy özinşe beinelep jatsa bir səriau. O da qarasyn körsetpegen. Kökjasyq, köpirme sözder ğana. Aty bar
ənşilerimizdiñ sondai sölsiz sözdi ənderdi qalai ğana tañdap alğanyna
tüsinbeisiñ. Jastardyñ talğamyn būzatynyn i̇eskermegenderi qalai?! Qai
gazetten ūşyratqanym qazir i̇esimde joq, əiteuir mynandai ənöleñ mətinin
oqyğanym bar:
«... Qanşa jyldar ötti,
Öziñdi körmegeli
Özgermepti sol nəzik üniñ
Sağymnan nūr jamylğan,
Basyma qonğan qūsym meniñ,
Qadirlim, qinalasyñ
Nesine oilanasyñ
Köñiliñ qūzdai küñirenip
Jolymyz i̇eki tarau
Tağdyrğa bar ma amal
Tirşiligim özgerer ömir...»
İə, siz osynau sözder üiindisinen ne ūqtyñyz? Mən-mazmūny mynau i̇eken
dep təptiştei alasyz ba? Öleñde ūiqas degen boluşy i̇edi ğoi. «Köñiliñ
qūzdai küñirenip» siiäqty metaforaly teñeui qandai ədemi?! Ətteñ, bükil
mətin osyndai örnekten qūralsa ğoi. Būl syryn aityp otyrğan būrynğy
ğaşyğy ma, əlde beitarap bireu me?
Jūmbaqtai būldyr,
Tūmandai küñgirt...
Sazyna qanşa i̇eltise de, sanasy samalaly pende yntyzar köñilmen osy əndi
şyrqar ma i̇edi? Əi, qaidam?! Ən mətini tyñdarmandy beijai qaldyrmai,
sezimine ot berui kerek i̇emes pe?! Iñkərlik ğaşyqtar lebiziniñ özegi boluşy
i̇edi ğoi. Ətteñ, ony tappadym-au. Ökintetin ən mətinderi tym köbeiip ketti.
Jasyq öleñderdiñ jolyn kesudi köp bolyp, qol ūstasa oilasuymyz qajetau!
Bireulerdiñ i̇esepteuinşe, meniñ ən-öleñderimniñ sany üş jüz i̇eludei i̇eken.
Ūly kompozitor, talaily talant Ahmet Jūbanovtan bastap, Latif
Hamidi, Nūrğisa Tilendiev, Baqytjan Baiqadamov, Sydyq Mūhamedjanov,
Əbilahat
İespaev, Əset Beiseuov, Şəmşi Qaldaiaqov, İeskendir Hasanğaliev, Sadyq
Kərimbaev, Qūdys Qojamiarov, İbragim Nüsipbaev, Ömirbek Baidildaev,
Ğalymjan Tamendarov, Dəneş Raqyşev, Myñjasar Mañğytaev, Qapan
Musin,
Boris İerzakoviç, Ğaziza Jūbanova, Düngenbai Botbaev, Iliiä Jaqanov,
Tileubai Ybyraev, Jolaman Tūrsynbaev, Məkəlim Qoişybaev, Aqan
Qasymov, Kenjebek Kümisbekov, Ğarifolla Qūrmanğaliev, Rahpan
Baiqoñyrovtardyñ ənine aluan taqyrypta ən-öleñder jazyppyn...
Ülkender, ata-analar, əsirese, mūğalimder men tərbieşiler jas balanyñ –
qyzdyñ, ūldyñ qabiletin, nendei i̇eñbekke, önerge beiim i̇ekenin anyqtap bilu
şart. Paluan, küresuşi balany ənşi bolasyñ dep küşteu qiiänat jasaumen
birdei, bolaşaq azamattyñ baq-talaiyn bailau bop şyğady. Büldirşindi
türli mamandarğa, önerpazdarğa, psihologtarğa körsetip alu kerektigin
i̇esten şyğarmağan abzal. Jas jetkinşekti jaqsy, dūrys jolğa saludy
i̇eresekter beinet, maşaqat sanai körmesin. Būlai izdenu – halyq
bolaşağynyñ qamy i̇ekenin ūmytpaiyq.
Bala tərbieleudegi basty tūlğa – ata-ana. İekeui neğūrlym bilikti, parasatty
bolsa, ūl-qyzdary, ūrpağy soğūrlym tapqyr oily, talapty da talantty
bolady. Bala tərbiesin balabaqşağa, mektepke, institutqa itere salyp,
yrdu-dumanğa boi ūru – künəharlyqpen teñ.
– Bala tərbiesi demekşi, Mūzağa, balalyq şağyñyzğa saparlap körsek...
– Qairan balalyq – i̇essiz danalyq dese degendei-aq. Əkemniñ üii i̇eki
qabatty üş bölme bolatyn. Böreneden qiylğan. Üstiñgi qabaty i̇eki bölme,
asty jertöle. Sol üi Şarbaqty audanyndağy Maraldy temirjol
stantsiiäsynda əli tūr. Sol aiadai üide syğysyp jatamyz. Əkem, şeşem, üş
ūl bala. Qonaq kelse, törimiz soniki. Tösekke jatqan soñ men ylği da
qonaqqa qolqa salyp, i̇ertegi aitqyzatynmyn. Ol kezdegi qazaqtyñ auyz
ədebieti qazynasyna bəri məttaqam, əñgime aitqyş. Būryn i̇estigenimnen
bastasa, «basqasyn aityñyzşy» dep qonaqtyñ işki qazynasyn
aqtartqyzatynmyn. Al osy küngi ülkender kişkentailarğa kösiltip añyzəñgime, i̇ertegiler aita ala ma? ai, az-au, az!
Soğys maidanynan soñ basym aman oralyp i̇edim, tañdap jar süiip, üş ūl
ösirdim, alty nemere qyzyğyn körip kelemin. Taiauda ğana şöbere kördim.
Osynyñ bəri baqyt dep atalsa kerek! Tağdyryma təntimin deitinim sodan.
Men mağzūmmyn iağni moldanyñ-mūğalimniñ balasymyn. Əkem Aitmağambet
Əlimbaiūly Jūmanov Ufa qalasynda joğary dərejeli dini mekteptiğaliiäny bitirgen. Sodan Maral dyğa kelip mektep aşyp, mūğalim bolğan.
Baianaul qazağy Maraldyğa kirme. Kirme bola tūra atyrapqa
bilimdarlyğymen, ədildigimen aty jaiylğan, Aiteke dep atalğan syily
kisi. Mūsa, Zūfar atty i̇eki ūldyñ əkesi. Mūsa Kerekudegi orys mektebin üzdik
bitirgen jyly on segiz jasynda ökpe auruynan (tuberkulezden) qaitys
boldy. Zūfar Aitmağambetov respublikağa belgili jurnalist, ağa gazet
«Sotsialistik Qazaqstan» redaktsiiäsynda bölim meñgeruşisi bolyp qyzmet
istegen. «Auyl şaruaşylyğy» baspasynda bas redaktor qyzmetterin
atqarğan.
Men i̇eki ağamnyñ arqasynda tört jasymda arabşa əlippeni üirenip, töte
jazudy tanyp, kitap oqyğan balamyn. Ğūmyr boiy kitap qūmarlyğymnyñ
bastauy sonda jatyr. Segiz jasymda əkemnen, on tört jasymda anadan
jetim qaldym. Tarşylyq taiağy astynda östim. Joqşylyq degenniñ de
jūğymsyz dəmin tattym. Biraq tağdyryma riza bolatynym, Mūhtar Əuezov,
Səbit Mūqanov, Ğabit Müsirepov siiäqty ūlylardyñ bauyrynda, jürek
jyluyna bölenip, önerpazdyq mektebinen öttim. Qasiretin qaptatqan,
taqsiretin tasqyndatqan bolmysymnyñ i̇esesine öner atty (tvorçestvo)
quanyşqa keneltti.
– Kitaphanañyzda qanşa kitap qory bar?
– On myñdai kitap bar. Sonyñ işinde düniejüzi ədebietiniñ 200 tomdyq
kitaphana, 100 tomdyq balalar kitaphanasy bar. Əsirese, mūrağat sözdikter
köp. Anyqtama qajet bolğanda, qalalyq kitaphanağa barğyştap uaqytymdy
ketirmeitinmin, bəri üiden tabylady.
Qūdaiğa şükir, ūldar öz aldyna otau bolyp, şañyraq kötergende de, mol
i̇etip kitapqoryn syiladym. Üşeuine i̇enşilegennen qalğandary ğoi,
mynalar...
Jalpy, i̇erteden sanamyzğa siñgen ədet, kitap köp oqimyn. Qolym bosta
qūmarta paraqtaitynym – «Kyrgyz tilinin tüşündürmə sözdügu». Öz
tilimizdiñ öresin köteruge sebi tiedi. Kökektiñ ūrğaşysyn qyrğyz tilinde
«seinek» deidi i̇eken. Osy ataudy ana tilimizde nege paidalanbasqa? Birbirine i̇eşqandai jaqyndyğy joq jandardy bauyrlastarymyz «qainasa
qany qosylmağan» deidi. Tapqyrlyqtyñ nağyz özi. «Qarañğy halyqqa kəpir
de molda». Döp aitylğan ğoi. Qalmaqtar sonau jaugerşilik zamandy
«Būryt» dep atağan. «Tiliñe tisiñ kuə bolsyn» (Maqal). «Qapaly» degendi
«qapadar» deui de qūlaqqa jağymdy. Türkitildes ədebietin tynymsyz oqyp
tūrudyñ qyruar paidasy bar.
– Aldağy jūmys josparyñyz jaily da i̇estigimiz keledi. Mūzağa, soñğy
kezderi nemen ainalysasyz?
– Epikalyq polotno tudyru qariiänyñ qoly i̇emes i̇eken. Qabyrğasy qalanyp,
kümbezi köterilgen bir düniem bar. Ol «Zerdeniñ zeri» dep atalatyn
ğūmyrnamalyq poema. Sony kemeldendire beru – i̇endigi i̇ermegim, qolaily
tösekte jatyp alyp auyzşa aforizmder şyğaru. Būğan kündiz de, tünde de
tolas bolmasa kerek.
Osydan i̇eki-üş kün būryn qazaqtyñ sūñğyla maqtany akademigi Ismet
Keñesbaevtyñ «Qazaq frazeologiiäsynyñ tüsindirme sözdigin» bir aidan
astam asyqpai qarap şyqqanymdy kündeligime jazyp qoiyppyn. Ana
tilimizdiñ yrğyn bailyğyna kenelgisi kelgen yntyzardyñ qolynan tüspes
ruhani qazynasy derlik kitap! Bir tomdyq 1977 jyly jaryq köripti. Sol
qūndy kitap qaitalanyp basylsa, kidirissiz əri mol taralymmen baspadan
şyqsa, qazaq tili janaşyrlary qandai qanağattanar i̇edi. Mədeniet jəne
aqparat ministri Mūhtar Qūl-Mūhammedtiñ qūlağyna altyn syrğa...
Türkologiiä əlemindegi şoqtyqty ğūlamanyñ asqan kişipeiildigin
aiqyndai tüsetin qoltañbasyn ( əste özimniñ bir maqtanyp qaluym üşin
i̇emes) osy sūhbat işinde keltire ketsek artyq bolmas: «Ardaqty ana
tilimizdiñ qūnarly da şüigin salasy – tiiänaqty söz tirkesterin tirnektep
jinap, inemen qūdyq qazğan i̇esebi, qyryq jyl boiy istelgen i̇eñbegimniñ
nətijesi – osy Sözdigimdi məşhür aqyn, ülken jurnalist, əigili
publitsist, söz körki men parqyn jete bilgen dañqty, jaqsy dos inim
Mūzafardyñ ədil synyna arnaimyn. Avtor Ismet Keñesbaev
(qoly) 22.06. 77.»
Azanda ūianyp, tösekten tūrarda men:
– «Tuğan jer! Seniñ nəriñ –
Meniñ qanym.
Düniede seniñ baryñ
Meniñ bağym!» – deimin.
Künde qaitalaimyn.
Ata-babalar dəstüri şyrağyn şyñ basyna şyğaryp, əspettep jürgen
aqsaqaldardy körgende, i̇eski sözderin i̇estigende bir jasap qalasyñ... Alaida
jasamystyñ bəri sūñğyla i̇emes. Alpystan assa da, professor basymen
dastarqan törinde jinalğandar közinşe bata bere almağan bozymdardy
körip, talai ret jerge qaradym. Sodan men ər tūsta bata öleñder jazyp,
oqyrmandarğa ūsynyp jüremin. Bir mərte batalar kitapşasyn da bastyryp
şyğardym.
Öleñ-batalarymnan:
İeñbegiñ jana bersin,
İel ədil bağa bersin!
Köş kölikti bolsyn,
Dos serikti bolsyn.
Jan i̇erikti bolsyn,
Jar körikti bolsyn.
İer bedeldi bolsyn,
Zer bederli bolsyn.
Jer qūnarly bolsyn,
Döñ şynarly bolsyn.
As keneuli bolsyn,
Jas i̇eleuli bolsyn.
Tau öristi bolsyn,
Bau jemisti bolsyn.
Jyr namysty bolsyn,
Jyl tabysty bolsyn.
Əulet tübirli bolsyn,
Ūrpaq ğūmyrly bolsyn.
Ūlyñ ūğymdy bolsyn,
Qyzyñ jūğymdy bolsyn.
Jastar qanatty bolsyn,
Qarttar sanatty bolsyn.
Əz armanmen ağyñdar,
Jyldaryñyz köp bolğai.
Mahabbatpen jalyndar,
Dumanyñyz köp bolğai.
Atasyna tartatyn,
Ūldaryñyz köp bolğai.
Şeşesinen artatyn,
Qyzdaryñyz köp bolğai.
Abyroily, arly bol,
Alğyrlardyñ aldy bol.
Tuğan i̇elden aiama,
Qolyñdağy bardy böl, Əumin!
– Jazğan-syzğandaryñyzdy köşirip, kömektesetin hat şyñyz bar ma?
Nemereñiz Aia jöninde jii aityp qaldyñyz?
– Men qalam ūstağaly beri gazet pen jurnaldardyñ qaiqaisysyna da jaña
şyğarmamdy ūsynyp, jariiälatyp kelemin. Redaktsiiä qyzmetkerleri qūraq
ūşyp amandasyp, qol alysyp jatady. Qūdaiğa şükir, jazğansyzğandarymnyñ jariiälanbağany joq şyğar. Degenmen, soñğy kezderi
jazylğan aforizmderim əjeptəuir jinalyp qaldy. Mūndaida aitpai
ketpesem bolmas, əsirese, gazet-jurnaldardyñ işinen «Almaty Aqşamy»
osy tuyndylarymdy üzbei jariiälap keledi. Būl gazet basşylyğy da,
qyzmetkerleri de avtorlarmen qalai jūmys isteudi jaqsy jolğa qoiyp
alğan.
Al Aia turaly, tūñğyş nemere ğoi, jöni de, özi de, sözi de bölek bala ğoi.
Būl sūrağyña öleñmen jauap bersem, qaitedi.
Myñ ūlğa auyspaityn asyl balam,
Bir öziñ sekildisiñ jasyl ğalam.
Ata dep alğaş meni atandyrğan,
Sol küni jañarğandai jahan nūrdan.
Aldyñnan aq kün tusyn qaşanda da,
Öneriñ örlei tüssin aşar alda.
Tileimiz ūzaq ğūmyr, şalqar baqyt,
Anañdai meiirlensin darhan uaqyt.
Aia qazir Almatydağy animatsiiä studiiäsynda stsenarist bop qyzmet isteidi.
Al, hatşym joq, jazğandarymdy üstel basynda qaqşiyp otyryp, küni
boiy qağazğa qadaludan qalğaly qaşan dedim ğoi. Tösegimde jatyp-aq, oiğa
oralğandardy türtip qūia beremin. Uaqyttyñ qai mezgiline de qaraityn, küi
tañdaityn şama joqtyqtan, qağazğa tüsken dünie bir kerekke jarar dep,
tigindisin jinaimyn. Ər müşeldiñ öziniñ aituly oñtaily, üirenşikti
dağdysy bolady i̇eken. Būl sezim de jyldardyñ ūqtyrğany!
– Mūzağa, bügingi Qazaq memleketi, Qazaq i̇eli, Qazaq qoğamynyñ bolaşağy
jaily söziñizben əñgime-dükenimizdi aiaqtasaq...
– İelbasynyñ i̇elge jasağan i̇eren jaqsylyqtarynyñ i̇eñ igiliktileriniñ biri –
«Bolaşaq» bağdarlamasy. Būl tuğan Qazaqstannyñ, qazaq i̇eliniñ öz
tülekterine arnağan şynaiy qamqorlyğy. Talaby taudai jasöspirimderge
Jerdiñ ozyq joğary oqu oryndarynda bilim aluğa jol aşyldy.
Jastarymyz düniejüziniñ 30 i̇eliniñ 630-dan astam jetekşi joğary oqu
oryndarynda bilim alularyna mümkindikteri bar. Būl degen, ərine, qazaq
balasynyñ bolaşağynyñ qandai i̇ekenine aitpasa da köz jetkizu degen söz.
Qazaqstan dep atalatyn derbes i̇el, təuelsiz memleket atanğanymyzğa
jiyrma jyldai bolypty. Sonyñ kuəgeri jasağan tağdyryma şyn
jürekten təntimin. Osyndai alyp i̇eldiñ tūtastyğyn saqtauda, əlemdegi
abyroiyn arttyruda köregen basşynyñ biliktiligin aitpasqa tağy
bolmaidy. Qazaq jeri men i̇eli, tili men dini, salmaqtylyğy men tatulyğy
birtūtas qalypqa qūiylğanyna sene otyryp, bolaşağymyzdyñ bağdary
adastyrmasyn dep tileiik.
İə, tağdyryma demekşi, osynau danyşpan qariiälarmen əñgime-sūhbat
qūryp, dəmdes-syrlas boludy būiyrtqany üşin bizdiñ de bolmysymyzğa
dən riza ūrpaq i̇ekenimiz i̇eske tağy da tüsti. Birneşe sağattar jalyqtyrmai
əñgime aitqan Mūzağaña qarap otyryp, qolymyzğa qalam ūstatqan tağdyr
syiyna iştei şükirşilik jasadyq. Qazaqtyñ mədenieti men ədebietine
mañdai terlerin siñirgen nebir jaqsylar men jaisañdardyñ özderinen,
özderi bolmasa olarğa adal jar bola bilgen aqylmandy bəibişelerinen
alğan syr-sūhbattarym köñilime toqtyq Uialatyp, marqaiğan küide qala
köşelerimen jürip kelemiz...
QALMŪQAN İSABAEV
Şynaşaqtai ğana qazaqtyñ osy bir qara şaly köp söilei bermeitin, ünemi
oi üstinde jüretin, jai ğana jürip qana qoimai, ündemei-aq talai
şaruanyñ basyn qaiyrğanyn ünemi syrt köz söz i̇etip otyrady. Qazaq
ədebieti men mədenietine qaldyryp kele jatqan, tek sol salanyñ ğana
i̇emes, qazaq degen ūlttyñ ūly dünielerinde de qoltañbasy barlyğyn bügingi
köziqaraqty jūrty biledi de. Bilip qana qoimai syrttai süisine
əñgimeleidi. Meniñ bir ağam Qalağañnyñ qazaqilyğyn, otbasyndağy
tərbieliligin, öziniñ inabatty tirliginde qonaqjailylyğyn, ol qonaqty
jūbaiy i̇ekeui ğana qūraq ūşpai perzentteriniñ de qūşaq jaiyp qarsy aluy,
aita bersek keremet ülgi-önegesi bölek otbasy i̇ekendigin ünemi aityp
otyrady. Osyndai jaqsy ağalary turaly soñynan i̇ergen ūrpaq ökilderi
bağalap jatsa, ərine, ol myna tirşilikte pendeñizdiñ baqytty ğūmyr
keşkeni de.
Tağy bir tanymal jazuşy ağamyz Ahat Jaqsybai Qalağañ jaily aitqan
myna bir əñgimesin de sūhbat arasynda dəl sol küiinde oqyrman nazaryna
ūsynğandy jön kördik. Olai bolsa, ağalar jaily ağalarymyzdy
tyñdasaq...
– Qalekeñ – Qalmūqan İsabaev joqty izdep, ünemi jañalyq aşyp jüretin
sekildi. Adamnyñ oiyna kelmeitin əldebir tosyn əreketterdi oilap tauyp,
sony jüzege asyrğanşa tynym körmeitinine talai ret kuə bolğanymyz bar.
İertis-Qarağandy kanaly qūrylysy bastalmai tūryp, bolaşaq kanal
arnasy boiymen 500 şaqyrym jerdi jaiau jürip ötkenin bilemiz.
Jazuşylar qauymy üşin būl özinşe bir jañalyq boldy. Keiin ol
İertisQarağandy kanaly turaly trilogiiä jazğanda ömirlik derekterdi
iriktep, mol daiyndyqpen kirisken i̇edi. Köz körgen, qūlaq i̇estigen oqiğatartystardy şyğarmağa arqau i̇etkende sondağy 500 şaqyrymdyq jaiau
jüristiñ paidasy tigen bolar.
Ötkendi tiriltip, laiyqty ornyn əigileu Qalekeñe būiyrğan, tabiğatyna
tən qasiet tərizdi. Özi oiğa alyp, özi sonyñ izine tüsip, qaşan bir is
şyğarğanşa özine de, özgege de maza bermei, ūzaq jyldar boiyna tynymsyz
izdenetinin qaitersiz. Bir ğana mysal. İekibastūz kömir kenin Qosym
Pişenbaev degen baianauyldyq qazaq aşty degen söz bar. Al būğan dəlel
qaisy?
“İekibastūz kömir kenin Qosym Pişenbaev aşty” degenge kümandanuşylar
köp boldy. Osy məseleniñ şyndyğyn dəleldeuge Qalekeñ bel şeşip
kirisip, naqty dəlelder tabuğa tyrysty. Nətijesinde Verhoturlyq 1
gildiiälyq köpes-tauken kəsipkeri Aleksandr Benardakidiñ 1867 jyldyñ
21 mausymynda jazğan hatynda (zaiavka) sol jyldyñ 12 mausym küni
İekibastūz köliniñ şyğysyndağy “Qarabidaiyq” degen jerde Qosym
Pişenbaev bastağan baianauyldyq 5 qazaq kömir kenin aşqany baiandalğan.
Osy būltartpas dəleldi Qalekeñ Kievten tauyp, jariiä i̇etip, i̇elge jaidy.
Baspasöz betinde Qosym Pişenbaetyñ İekibastūz kenine tikelei qatysty
i̇ekenine köz jetkizu üşin əldeneşe maqalalar jazdy. Qoğamdyq pikir
qalyptastyryp, İekibastūz kenin Pişenbaev aşqanyn kümən keltiruşilerge
moiyndatyp, talassyz pikirge ainaldyrdy. Qalekeñ mūnymen tynbady.
İendi İekibastūz qalasynda Qosym Pişenbaevqa i̇eskertkiş qoiu kerek degen
məseleni köterip, talai i̇esikti aşyp, talai basşynyñ aldyna dəlelderin
jaiyp salyp, degeninen qaitpai, oilağany oryndalğanşa aitumen,
jazumen boldy. Aqyrynda, quanyşqa orai, İekibastūz qalasynyñ ortalyq
köşeleriniñ birinde biik tūğyrdyñ üstinde qazaqy şapan, börkimen, ūzyna
boiymen tūrğan Qosym Pişenbaevtyñ biik i̇eskertkişi ornatyldy. Būğan
qosa osy qaladağy ūzyn köşelerdiñ biri – Pişenbaev köşesi ataldy.
“Būl da bir bitken is boldy” degendei, Qalekeñ i̇eskertkiştiñ aşylu
saltanatynda söz söilep, i̇eldiñ alğysyna bölendi. Ūmyt bola jazdağan
Qosym Pişenbaevty biik tūğyrğa tūrğyzyp, qazaq ūltynyñ mərtebesin
köterdi.
Osyndai məselelerde Qalekeñde tynym joq. Kezekti bir isti oilap tauyp,
jüzege asyrudyñ joldaryn izdep, tağy da jüzege asyruğa kirisedi. Sonyñ
biri – Germaniiädağy bir kezderi – soğystan keiin özi komendant bolğan
İlmenau qalasynan tört şaqyrym jerdegi Gabelbahta nemistiñ ūly
aqyny Geteniñ mūrajaiyna 1979 jyly Abaidyñ “Qarañğy tünde tau
qalqyp” audarmasyn tabys i̇etedi. Geteden Lermontov, odan Abai audarğan
osy bir i̇eki şumaq öleñdi granit tasqa jazdyryp, özi köterip aparyp,
mūrajaidyñ qabyrğasyna ilgizip, Abaiğa arnalğan şağyn müiis aştyryp,
qazaqtyñ dombyrasyn qoiğyzyp qaitqanda Qalekeñ tağy da “Būl da bir
bitken is boldy” dep, iştei masairağan şyğar.
Qalekeñniñ qozğauymen, kirisuimen Almatyda, Astanada, Semeide jəne
Qarağandy oblysyndağy Abai qalasynda Getege köşeniñ aty berildi.
Mūnda arğy bir i̇esep bar i̇edi. Getege Qazaqstanda tört qalada köşe atauy
berildi. Qazaqtyñ ūly Abaiyna Germaniiänyñ Berlin qalasynda nege köşe
aty berilmeske?! Qalekeñ osy məseleni köterip, joğarğy oryndarğa qozğau
salyp, aqyldasyp-keñesu, ūiymdastyru şaralary nətijesinde, 2000
jyly Berlinde Abaidyñ atyna köşe berildi. Köşeniñ aşylu saltanatyna
qatynasu üşin Qalekeñ Berlinge baryp qaitty.
Qalekeñniñ i̇eldikti tanytatyn, joğalğandy tauyp, jariiä i̇etetin mūndai
bastamalary jeterlik. Qaisybirin aitsaq ta ūzaq əñgimeniñ taqyryby
siiäqty.
Jaqynda Qalekeñniñ üiine baryp əñgimelesip otyryp, söz arasynda;
– Qaleke, qazirgi künde Sizdi nendei məsele mazalap jür?– dep sūradym.
Qalekeñ oilanyp qaldy. Kürsinip qoidy. Özimşe oilaimyn, qaşanda
oilağan isti jüzege asyru, birden qoldai ketu oñaiğa tüspese kerek.
Mūndaida kedergiler köp bolady. Bireulerge barasyñ, bireulerge hat
jazasyñ, bireulerden ötinesiñ. Sarylyp jauap kütesiñ. Bolmağan soñ
qaitadan mazalap, i̇eske salyp, dəleldeisiñ. Būnyñ bəri Qalekeñ üşin
tañsyq nərse i̇emes, talai bastan keşken, tözimin tauyspai, san ret qaitadan
kirisken.
Mine, osyndai janaşyr qalamger inileriniñ ystyq yqylasynan keiin biz
de Qalmūqan ağa İsabaevtyñ köñil küiin, jağdaiyn bilu maqsatymen,
büginde ülken bir əuletke ainalğan otbasyna at basyn tiredik.
– Ülken raqmet! Jağdaiosy. Uaqytymen seruen, mezgilimen
as işip, tostaq bosatu, jaman i̇emespiz,– dep küle qarsy alğan jazuşy
ağamyz irkilmesten əñgimesin jalğai berdi. – Ne bolsa da köppen körgen
ūly toi bolady. Qazaqta jaqsy mətel bar osyndai, ol özi kez kelgendi
tizgindei alatyn, toqtata alatyn mətel. Qazekeñ ondaiğa şeber ğoi. Jūrt
körgenniñ bərin biz de körip jürmiz.Aş i̇emespiz, ol i̇endi bir ğana
şañyraqtyñ astyndağy tirlik. Əlemdi alatyn bolsaq, azattyq, i̇egemendik
alyp tynys keñidi. Aua jūtu i̇erkindigi paida bolğandai boldy. Mūnyñ bəri
syrttan seniñ ömiriñdi jasap, baqylap otyratyn syrt közdiñ joqtyğyn
körsetedi.
Öz basyma kelsem, seksenniñ bel ortasyna da jetip qalyppyn. Tabiğat ta
qyzyq qūrylğan ğoi, seniñ künderiñniñ aiaqtalyp kele jatqanyn asa uaiymqaiğyğa salyndyrmau üşin soñyñnan ūrpaqty ösirip kele jatyr. Solarğa
qarap tūryp, təubə deisiñ, şükirşilik jasaisyñ. Aqyryn i̇ermek qylyp
birdeñelerdi jazğan, syzğan bolasyñ.Kündelikti oidy qağazğa tüsirip
üirengen ədet qalatyn i̇emes. Qarap otyrsam, osy jasymnyñ jartysynan
köbi qağaz aqtaryp, arhivterde ötipti. Sol tabany kürektei qyryq jyl – 40
baspa tabaq roman bolyp aldymnan şyqty. Būğan ökinuge bola ma?! Ərine,
joq! İeger ömirge qaita kelip, qaita tirlik keşe bastauğa mümkindik tuar
bolsa, tağy da dəl osy joldy qalar i̇edim. Öitkeni, men ne nərseni jazsam
da, sol oqiğanyñ bel ortasynda jürip, tün demei, kün demei aralasyp,
közben körip, qolmen ūstap jazğan adammyn. Bügingi dünielerge keide köñil
tolmai jatady, nege? Öitkeni, keiipkerdiñ bəri auyldan şyğady, qalağa
keledi... Oqidy, qoldan kelsin-kelmesin qyzmette qalady. Odan keiingisiniñ
bəri qiiäli düniege ainalyp jüre beredi. Ol da kerek şyğar. Degenmen,
aqiqatsyz dünie tolyqqandy şyğarma i̇emes. Bügingi oqyrman da basqaşa,
talğam-tarazyğa köñil böle bermeidi. Sondyqtan kitapqūmarlar azaiyp
ketti. Meniñ būl oiymmen kelispeitinder barşylyq. Jazu bar da,
i̇eñbektenu, izdenu bar. Osy i̇ekeui qiylysqan jağdaida ğana dūrys dünie
tuady. Tili būralañ, jahandanuğa jaqyndaimyz dep jürip, tildi de,
şyğarmany da süreñ jolğa salyp alğandar jetedi. Men kezinde,
Germaniiäda jürgen kezimnen “Komendant” degen roman jazdym. Biraq sol
dünie oqyrman qolyna jetpedi. 1964 jyldyñ kökteminde örtep jiberdi.
Köz kördi, baspağa bermeimin, jariiälamaimyn degen akt jasaldy, qol
qoiyldy. Demokratiiä, jariiälylyq dep jatamyz, qoğamdağy özgerister,
zañsyzdyqtar sol kezde-aq qağazğa tüsken i̇eken.Amal joq, örteldi.
– Qoljazbalar qalğan bolar?
– Qalypty. Bertin kele 1998 jyly qaitadan şyqty. Sol atymen
jariiälandy. Qazir ondai organdar joq, şyğarmaşylyq i̇erkindik paida
boldy. Biraq belgili bir taqyryptan auytqymau kerek. Qalai da jazar
dünieñ oi i̇eleginen, süzgiden ötip, əbden ii qanyp baryp jaryqqa şyğuy
kerek qoi! Öz basym būl jağynan maqtana alamyn. Tağy bir mysal, auyl
şaruaşylyğy jöninde dünie jazğym kelip jürdi de, oilanbastan
kombainşylar kursynda oqyp, i̇eki jaz qatarynan i̇egin orağyna qatysyp,
şöpşiler men pişenşilerdiñ tynys-tirşiligin baqylap jürip, “Kombain”
degen pesa jazyp şyqtym. 1982 jyly jazyldy. Qoiyldy. Tipti,
Mədeniet ministrliginiñ syilyğyn aldy. Sol siiäqty, qyryq jyl boiy
arhiv aqtarğanymnyñ jemisi, “Şoñ bi” degen romanym da osyndai
i̇eñbektiñ jemisi. Napoleondy jeñgen Aleksandr-1 patşa 1822 jyly qazaq
üşin i̇eñ soñğy ustavyn jazğan. Qazaq ömirin belgilep otyratyn, qazaq
ömirin jyljytyp otyratyn. Sony būzdyrğan Şoñ bi qazaqtan şyqqan
tūñğyş han bolğan. Bizde, ədebiette Qūnanbai jaily “qaradan şyqqan
han” degen söz bar ğoi. İağni, Şyñğys han ūrpaqtarynan ğana i̇emes, nağyz
sūltan osy kisi bolğanyn izdenip jürip, derekti dəleldermen jazyp
şyqtym. Qasqaiyp otyryp ustavty būzdyrğan Şoñ bi jailauyn kütuge
Sibir gubernatorynan əsker şaqyrtyp alady i̇eken. On-on bes kazak
orystar, olardy bir sotnik ofitser basqaryp keledi i̇eken. Gubernatordyñ
əlgi sotnikke “ər on kün saiyn sūltannyñ töñiregindegi oqiğalar jaily
habarlap, raport jazyp tūr!” degen jasyryn būiryğy da bar i̇eken.
Familiiäsy ərtürli, Davydov, Mahonin, Lebedov, Usov deidi, tolyp jatqan
raporttar arhivte əli künge saqtauly. Bir qyzyğy, bidi ərqaisysy ərtürli
sipattağan. Biri: “sary, közi qysyñqy” dep jazsa, i̇endi biri: “tolyq, birneşe
jigit atqa köterip otyrğyzatyn-dy” dep sipattaidy. Osylardy oqi,
zerttei otyryp, men romanyma Şoñ bidiñ portretin özim saldym.
Qazir şe?
Jaqynda bir jas jazuşymen əñgimelesip otyryp, osy oiymdy aittym. Ol,
ərine, kelispedi. Men aitam ğoi: “Əi, sen i̇eñbekqor jazuşysyñ, qabiletqarymyn myqty, biraq ne jazaryñdy bilmeisiñ. Bar ana türmedegi öziñ
siiäqty jap-jas jigitterdiñ arasynda birer ai bolyp, olardyñ
psihologiiäsyn zerttep, tirligin baqylap, jan düniesine üñilip kelşi, senen
qandai şyğarma tuar i̇eken” deimin. Sondağy əlginiñ jauabyn tyñdañyz:
“Oi, ağa, ol jaqtağy, tordyñ ar jağyndağy tirlik belgili i̇emes pe,
fantaziiäñ myqty bolsa, barmai-aq jazyp şyğuğa bolar i̇edi”. Būğan ne
deisiñ, daulasa almaisyñ, öz oiynan qaitpaidy. Al, būl ədiste menen ozğan,
mendei i̇eñbek i̇etken jazuşy, əi, qaidam, joq-au. Jaña joğaryda aitqan i̇eki
jazuşy inim aitqandai, şyn məninde şyğarmaşylyqqa da, körkem düniege
de, şyraily qazaq tiline de mendei janyn salğan qazağyñyz köp i̇emes.
– Til demekşi, şynynda da tərbie otbasynan bastalady deimiz, sonau
tilge, dinge qarsylyq jürip jatqan Keñes dəuiriniñ özinde Sizdiñ qazaq
tiline, qazaq mektepterine jasağan i̇eñbekteriñiz de i̇el auzynda...
– Onyñ dūrys, būl oraida köptegen ağalarym men tūstastaryma ökpeli
qazaqpyn. Adam özi ne nərseni bağaly, qūndy dese, sony ūrpaqqa, öziniñ
tikelei ūrpağyna qaldyruğa tyrysady ğoi. Al, meniñ ağalarymnyñ köbi
balalaryna öz ana tilderinde tərbie bermegeni belgili. Sol kezdegi qazaq
ziiälylary asa köp bolmasa da, belgili bir toptyñ til məselesine kelgende
kibirtik tanytqany qanşama ūrpaqqa zalalyn tigizdi. Sonyñ saldarynan
kezinde qalamyzda qazaq mektepteri jabylyp qaldy.
Tūñğyş qyzymyz Baian jetige tolğanda mektepke, qazaq mektebine bereiik
desek, bükil qalada birde-bir mektep joq. Amalsyzdan orys mektebine
tapsyrdyq ta, osy məseleni qozğauğa niettendik. Sodan biraz azamattar,
1967 jyly bir-bir baladan jetelep jürip, Əbu aqsaqal nemeresin, Qadyr
Myrza Əli, Bəkir Təjibaev, Myrzatai Joldasbekov, tağy biraz azamattar
bar, №40-şi mektepten qazaq synybyn aştyrdyq. Söitip jyldan jylğa
qazaqşa synyptyñ balalary köbeidi de, i̇endi mektep ğimaraty tarlyq
jasady da, jaña mekteptiñ qūrylysy jüre bastady. Osy küngi № 12-şi
mekteptiñ tarihy osylai qalyptasty. Odan keiingi bir şarua – kadr
məselesi boldy. Sol kezdegi respublikalyq, oblystyq, audandyq oqu
jüiesindegi orystildi qazaqtar kezinde mektep aşuğa qarsy bolsa da, keiin
tamyr-tanystyqpen ornalasqan mūğalimder ūjymymen küres bastaldy da
ketti. Bireuiniñ əieli, bireudiñ qaryndasy ne qyzy – birauyz qazaqşa
bilmeitinder balalarymyzğa qalai bilim bermek? Halqymyzdyñ bağa
jetpes ūlttyq ürdiske toly saltdəstürin, önegesin qalai qalyptastyrmaq?
Üzilis kezindegi əñgime tügil, oqu ornynda jinalystar əlgilerdiñ
yqpalymen orys tilinde ötetin bolypty. Osy Myrzatai bastap
(ataanalarğa olarmen ūstasu qiyn bolsa da) keibir mūğalimderdi
qyzmetinen quyp ta şyqtyq. Tipti qazaq mektebinde sabaq beremiz dep
qūlşynyp jürgenderdiñ öz balalary orys mektebinde oqidy i̇eken.
Baiqasaq, balalarymyzğa qazaqi tərbie beremiz dep i̇emes, nan tabu üşin
ğana jürgender. Osy bir qiyn kezeñde Rabiqa Nūrtazina direktor bolyp
keldi. Ūiymdastyruşylyq qabileti küşti, bilimdi. Öz şaruasyna öte
qabiletti, isker əiel jūmysyn döñgeletip-aq əketti de, közimiz aşyldy.
Dau-damai da tyndy. Söitip, ömirge əkelgen bes balamyz da osy mektepti
bitirdi. Qazir i̇eşkimnen de kem i̇emes.
– Siz qyzmet babymen, anyğyrağynda, əskeri qyzmetpen biraz
jyldaryñyzdy şetelderde ötkizdiñiz. Söite jüre tuğan tiliñizge
janaşyrlyğyñyz i̇erekşe, mümkin osy jyldardyñ da əseri bar ma?
– Büginde biraz azamattar özderin şetelde tūryp kelgendikten tilderi
şorqaq, şūbalañqy bolyp ketkenin aityp qalady. Men aitar i̇edim, köp
nərse kerenaulyqtan. Ar jağynda jigeri joq, ūlttyq ürdiske tərbieleiin
degen nieti joqtar ğana solai deidi. Birde belgili bir azamattyñ üii qonaqqa
şaqyrdy. Bardyq. Qalalyqtarda dastarqanğa otyrmas būryn bölmelerin
aralatyp, ne bolmasa jūmys bölmesin körsetetin ürdis bar ğoi.
Kitaphanasy öte bai i̇eken. Biraq birde-bir qazaqşa kitap qanşa izdesem de
közime şalynbady. Qanym basyma şauyp, ketuge asyqtym.
– Oi, Qaleke, qaida barasyz? – dep jatyr üi ieleri.
– Qazaqtyñ ruhy joq üide otyra almauşy i̇edim,– dedim de şyğyp jüre
berdim...
Keide tilge bailanysty orta, qorşağan ortasynyñ əseri degen sözdi jii
i̇estip qalamyn. Ol – dalbasa söz. Qanyñ, janyñ, jüregiñ qazaqpyn dep
soğyp tūrsa i̇eşkimniñ qauqary jetpes. Öziñniñ tiliñdi, diliñdi, saltdəstüriñdi ūmytu – tek qana syrtqy ortanyñ əseri i̇emes. Öz basym belgili
bir dərejede aralasatyn ortamyz basqa tildiler degen synyq syltaumen öz
ana tiline mən bergisi kelmeitinderge qarsymyn. Meniñ talai jylym, öziñ
aitpaqşy, şetelderde ötti. On i̇eki jyl əskerde boldym. Əskeri til – orys
tili i̇ekenine qaramai, öz ana tilimdi ūmytpaq tügili, şyğarmalarymnyñ
barlyğy derlik taza qazaq tilinde jazyldy. Qazaq tilinde jazylğan i̇eken
dep i̇eşkim kitabymdy baspai qoiğan joq. Tipti, birneşe i̇eldiñ tiline
audaryldy da.
Jalpy, til məselesinde dərmensizdik tanytuğa bolmaidy. Dañğaza aiqaiğa
ilesip, minberlerde qazaq tiliniñ jyrtysyn jyrtyp, al otbasynda
syqpyty əlgindei bolsa, odan ne qaiyr, ne ümit?! Ana tili, qazaqi tərbie
otbasynan bastaluğa tiis. “Öz ana tiliñniñ aldyna basqa tilderdi şyğarma!”
– dep balalarymnyñ, nemerelerimniñ de qūlaqtaryna əli künge qūiyp
otyramyz.
Ūlttyñ birinşi belgisi öz tili boluy kerek. Öz jeri, öz memleketi, osy
üşeui bolğan halyq qana birtūtas i̇el i̇ekenin, ūlt i̇ekenin aiğaqtaidy. Men
qazaq tilinen i̇eşqaşan aqau jibermegen adammyn.
– İekibastūz hikaiasy turaly öz auzyñyzdan i̇estisek...
– 1960-70 jyldary İekibastūzdyñ aty keremet şyğa bastady. Özimiz tügil,
Sibirdiñ jarty qalasyna elektr, otyn energiiäsyn taratyp, sol sūmdyq
qūbylysty Pavlodar oblysynyñ sol kezdegi sekretarlary mūndai
bailyqty,iağni ken ornyn qarapaiym qazaq aşty deuge auyzdary barmady.
Qimady. Al, Qosym Pişenbaev degen geolog turaly i̇emis-i̇emis əñgimeler
qūlaqqa jetip jatyr. Sodan bilek sybana kiristim de kettim. Obkomnyñ
nasihat jönindegi sekretary İekibastūz kömirin Borodin degen aidauda
jürgen bir injener tapty degendi maqūldap, sol kisiniñ atyna köşe
bergizip te qoiypty. Sodan, qazaqşa aitqanda, izine şam alyp tüstim ğoi.
Sonau Kievtiñ ortalyq arhivinen baryp, derekti məlimetter jinadym.
Tipti, Qosym jürgen jerler, bağyttar, aşqan ken ornyn būljytpai
körsetken kartağa deiin tabyldy. Sonyñ bərin jinap, rettep əkelip
sekretardyñ aldyna tastadym ğoi.
– Çto ty hoçeş teper? – deidi.
– Borodinniñ köşesinen taqtasyn alyp, Qosymnyñ i̇eskertkişin qūiasyz, –
deimin men de tyqaqtap.
– Jo-joq, ol köşe de, taqta da alynbaidy, kompozitor Borodin bolyp qala
beredi, – dep bajyraidy.
– Georgii Alekseeviç, i̇eger sizdiñ osy söziñizdi osy qalpynda “Krokodilge”
jazyp jibersem, ne bolady? – dedim.
Jyndanyp kete jazdady. Sodan ne kerek, jağalasyp, tartysyp jürip
Borodindi jiberdik te, köşeniñ aty da, taqtasy da alyndy. Sodan keiin-aq
Qosym jaily audandyq, oblystyq gazetterge batyldau jaza bastadyq. Ne
kerek, 1994 jyly Qosymnyñ 150 jyldyğyna orai İekibastūz qalasynan
oiyp tūryp biik i̇eskertkişi ornatyldy.
– Ol kezde, Keñes dəuirinde ondai məseleler halyqtar ūltarazdyğyna,
tatulyğyna keri əseri tiedi dep qoryqpadyñyz ba?
– Şyndyq üşin qaşan da, qai zamanda da, qai ortada da küresuge bolady.
Mende naqty dəleldi derekter boldy, nesine qorqaiyn. Arhivte 14-şi qor
bar, osy ken izdeuşilerdiñ fondy. Köp kömektesti, orys köpesteri keledi
i̇eken de, aqşa berip Qosymğa ken izdetedi i̇eken, ol tabady. Al nətijesinde
atağy solardiki bolyp şyğa keledi. Osyndai derekter aldymnan şyğa
berdi, şyğa berdi. Tipti Qosymnyñ ken izdegen joldary, ken būrylystary,
tipti Qosymnyñ şahtasy dep belgilengen i̇eski karta syzbasyna deiin
taptym ğoi. Būl ol kezdegi ūltşyl şeneunikterdiñ būljytpas dəleli,
dəiegi boldy da, qarsylasuğa mümkindikteri de qalmağan i̇edi.
– İeuropany qorğağan on qazaq jaily da öziñizden i̇estisek...
– İə, ol da ūzaq əñgime i̇endi. Berlindi qorğauğa bara jatqan İtaliiä jerinde
faşistiñ bir top rotasy, şamamen 150 soldat bir köpirdiñ boiynda on
qazaqtan qūralğan barlauşylar otriadyna kezdesken ğoi. Söitip, Berlinge
kömekke bara jatqandardyñ jolyn bögep, birneşe kün boiy qyrğyn
şaiqas bolğan. Soñynda, on-aq qazaq jauyngeri bərin jairatyp, özderi de
opat bolğan. Būl, i̇endi sūmdyq qoi, 150 adamğa on qazaq!
Mağan jolyqqanda birde-biriniñ familiiäsy qazaq i̇emes i̇eken, solardy törtbes jyldyñ işinde qazaqşa aty-jönderin tauyp, sol köpirdiñ boiyna
solarğa məñgi i̇eskertkiş ornatu turaly məsele tağy da aldymnan şyğa
keldi. Qazaqtar İeuropany jaudan azat i̇etude tek köptiñ biri ğana i̇emes, nağyz
i̇erlik körsetken jauynger halyq bolğanyn dəleldeu, ərine, oñai bolğan
joq. Tağy da jol, tağy da arhiv, tağy da aitystartys... qarsylyq.. qoişy
əiteuir, aty-jönderi tasqa jazylyp, ülken joldyñ boiyna i̇eskertkiş
qoidyryp tyndym.
– Aty-jönderi nege orys bolyp ketti i̇eken?
– 1941-42 jyldary tūtqynğa tüskende, bərin orys əskerleri dep solai
toltyryp jibergen ğoi. Qaşqany qaşyp baryp qaitadan qosylyp, jete
almağandary qalğan. Bir şaruany tyndyrdym dep i̇elge jetsem, biraz
qarsylyqtar aldymnan tağy da şyqty. Ortalyq Komitetten nege joğary
jaq aralaspai, jeke tyndyryp jürsiz degendei əñgimeler de şyqty, i̇eger
ükimet jağy aralassa, bireu bireuge siltep ol nətije berer me i̇edi, bermes pe
i̇edi, kim bilsin?
Būl məseleniñ soñyna tüsip jürgenim, İeuropada ūzaq jyl qyzmet istegen
adammyn. Soğysqa bardym,soğys psihologiiäsyn bilemin, tipti ər i̇eldiñ
əskerleriniñ psihologiiäsyn, tərtip-talabyn bilemin, qūrylymyn bilemin.
Sosyn İeuropa i̇elderimen, memleketterimen özara qarym-qatynasyn
bilemin. Osyndai mümkindigim bola tūra, qalai qarap otyraiyn.
Əiteuir, keudeñde janyñ, ar-namysyñ bolğandyqtan joqtan bar jasauğa
i̇emes, ar jağynda aqiqattyñ auyly alys i̇emes i̇ekenine köz jetken soñ nesine
alañdaiyn.
– İertis-Qarağandy kanalynyñ Sətbaevtyñ atymen ataluyna da Sizdiñ
yqpalyñyz bar dep i̇estidik. Jalpy, Qanyş ağağa tuysqandyq
jaqyndyğyñyz ba, əlde...
– Onyñ ras, Sətbaidyñ qyzynan tuğanbyz, Sətbaevtarğa jien bolyp
kelemin, anam jağynan. Tuystyq, qandyq jağyn bylai qoiğanda, Qanyş
ülken ğalym Alaşqa ortaq azamat. Al, kanalğa kelsek, onda men tabany
kürektei on bes jyl jūmys istedim. Kədimgi jūmysşylardyñ bel
ortasynda jürdim, qara jūmystyñ, qarapaiym jūmysşynyñ obrazyna
kireiin, şyğarma jazu oida bolğan, sondai maqsatpen baryp, biraz jylym
i̇en dalada, kanaldyñ jağasynda ötti. Arqanyñ aiazyna qaramai, pana tūtar
ağaşy da joq Saryarqanyñ mi qainatar ystyğyna qaramai, kündiz-tüni
i̇eñbek i̇ettim. Qyzyq qoi, öñim tügil tüsime i̇enbegen gidrologiiä, geologiiä
degen salalardy tez tüsinip, meñgeru men üşin tükke tūrmady.
İnjenerlermen aiqasa jürip, jəi ğana olardyñ ömirin zertteu üşin ğana
i̇emes, janymdy salyp i̇eñbektendim. Ol kezde Məskeuge qaraimyz,
qūrylysty da solar jürgizgen.
1970 jyly Leninniñ 100 jyldyğy boldy ğoi. Sonda Qarağandy
obkomynyñ bir sekretary kanalğa kurator boldy. Nauryz aiynyñ bas
jağynda “Molodejnyi” degen jerge kelip, aktivtiñ jinalysyn ötkizdi.
Qanyş Sətbaevtyñ Ortalyq Qazaqstandy sulandyru jönindegi barlyq
i̇eñbekterin jinap kitap şyğarğanmyn, būl kanal məselesi de Sətbaevtyñ
ideiäsynan tuğan şarua, sondyqtan kanal sol kisiniñ atymen ataluy kerek,
sūranyp-aq tūr. Meniñ de bar armanym osy. Jinalys auany basqa jaqqa
būryldy da ketti, zal jym-jyrt. Bitti, i̇eşkim söileitin türi joq. Ne bolsa
da, oiymdy jetkizip qalaiyn dedim de, minberge köterildim. “O, kanalskii
pisatel” dep tanystyrdy.
– Belogor kanaly Lenin atynda, Moskva kanaly Lenin atynda, Volga-Don,
1930 jyly salynğan Ülken Fergana kanaly, Kişi Fergana, Qaraqūm
kanaly Lenin atynda, dep tiziptizip keldim de, al i̇endi biz myna kanaldy da
ūly kösem atyna bersek, mūnymyz mazaq bolmai ma?– dedim jan-jağyma
batyl qarai bastap.
Jūrt tym-tyrys. Ünsizdikti kuratordyñ özi būzdy: əli kanaldyñ 20
protsenti bitken joq, uaqyt bar, oilanuğa dep tarasty. Jūmsaq bitken
jinalystyñ soñğy nətijesi, ğalym atymen ataluymen tyndy ğoi.
Roman da jazyldy. Qūrylysty jürgizgen Bas basqarma qūrylysşylardyñ
qatarynda i̇eñbegimdi bağalap, “İeñbek Qyzyl Tu” ordenimen marapattady.
Mūnyñ da hikaiasy osylai, qarağym.
Qalmūqan ağamen bolğan əñgimeden tüigenim: qazaqtyñ bireuge süisinse
“şynaşaqtai bolyp” degen ədemi sözi dəl osy bir qazaqtyñ şynaşaqtai
ğana bolyp, ündemei-aq tyndyrymdy ğūmyr keşip kele jatqan qara
şaldaryna bağyttalğan bolar. Keiingi bir kezderi Almatynyñ qūbylmaly
aua raiyna bailanysty mazasy bolyñqyramai jürgen qairatker
jazuşynyñ şarşañqy jüzine qarap, aityp şyğuğa, jazyp şyğuğa oponai qanşama şarualary salğan əjim syzyqtaryna qarap iştei süisindik.
İeline, halqyna sanaly, tuğan tilin pir tūtar ūrpaq ğana i̇emes, ne bolmasa
qalyñ oqyrmanyna tek qana aqiqatty oqiğalarğa qūrylğan roman-kitaptar
ğana i̇emes, osyndai syrt közge i̇elene bermeitin, tipti “körmes tüieni de
körmes” degendei, keibir dañğaza oilylar oiğa da alğysy kelmeitin
joğarydağy tirlikteri bügingi özine demeu, janyna ruhani azyq bolyp kele
jatqanyn aşyp aitpasa da, jandüniemizben ūğyndyq. Al, şynaşaqtai
ğana qazaqtyñ qara şalynan örbigen ūrpaqtyñ tyndyrar şaruasy, halqyna
i̇eter qyzmeti, ol i̇endi, tipti bölek əñgime...
İeRKEĞALİ RAHMADİEV:
QALTAİDYÑ KITAPHANASY
Būrynğy Sovminniñ auruhanasyna nauryzdyñ 8-nen keiin, kezekti i̇em alu
üşin barsam, Qalekeñ de jatyr i̇eken. Ömiriniñ soñğy jyldarynda jambasy
synyp, aiağynan biraz qinaldy ğoi. Bir-i̇eki jas kişiligim bolsa da,
qaljyñdasa beretinbiz. Ədettegindei, auruhana töseginde de biraz əñgimeniñ
basyn şaldyq.
Men 26 nauryz küni şyğatyn boldym da, qoştasyp şyğuğa Qalekeñniñ
palatasyna bardym. İekeumiz tağy da biraz qauqyldastyq. Ərine, ara-tūra
əzil-qaljyñğa da boi aldyryp qūiamyz. «Səti tüsse, Məskeuge jürgeli
jatyrmyn» dedi. Sol baiağy jamandyqqa qimaityn patşa köñil-ai deseñşi!
Osy bir ystyq səttiñ aiauly ağamen bolğan soñğy jüzdesu i̇ekenin sezsemşi
deimin-au. Biraq «Məskeuge barğan qazaq ziiälylary aman qaitpauşy i̇edi»
degen sūmdyq oi sanamnan jügirip ötkenin nesine jasyraiyn. Əitse de
Qalekeñmen jaqsy tileumen qoştasqan i̇edik.
Qalekeñdi dəl qai küni, qai jyldan biletinimdi i̇esime tüsire almai
otyrmyn. Birge jürgende ondai jağdailardy, myna orys halqy siiäqty
kündelik jazbağan soñ, bile bermeimiz. Qazaq köbine zerdesine-jadysyna
sengen halyq, ondaiğa ədettenbegen ğoi. Barlyğyn kökiregine toqyp, i̇este
saqtau qabiletine sengen.
Qatelespesem, onymen «Böltirik börik astynda» komediiäsy alğaş
qoiylğanda, Əuezov teatrynda kezdestik qoi deimin. Təşkennen oquyn
bitirip kelgen kezi me i̇eken, əlde oqyp, bitirip jūmys istep jürdi me, ol jağy
naqty i̇esimde joq. Əiteuir, qazaq dramaturgiiäsyna jañaşa bir serpilis ala
kelgeni i̇esimde. Ol – teatr sahnasynda epostyq tuyndylardan basqa dünie
joqqa tən kezeñ i̇edi.
«Aiman-Şolpan», «Qyz Jibek», «İer Tarğyn», «Qozy Körpeş-Baian sūlu»,
«Qobylandy», jalpy, auyz ədebietindegi batyrlar jyry negizinde
daiyndalğan tuyndylar bolmasa, avtorlyq şyğarmalar az qoiylatyn-dy.
Sondai tapşylyq tūsynda örkenietti i̇elderdiñ dramaturgiiäsyna tən
sipatpen, tili qazaqşa, aitar oiy, mysqyl-mazağy, qaljyñy qazaqşa,
özinşe izdenisten tuğan tūñğyş dünie i̇edi būl. Bizdiñ de önerge i̇endi
talpynyp, anda-sanda atymyz atalğanyna balaşa quanyp jürgen kezimiz
bolatyn.
Qalekeñdi i̇eñ bir jaqsy bilip, jaqyn jürgen tūsymyz – 1959 jyldyñ aiağy.
Men ol kezde Jambyl atyndağy filarmoniiäda körkemdik jetekşi i̇edim.
Məskeuden konservatoriiä bitirip kelgen betim. Mūqan Tölebaev osy
qyzmetke şaqyrdy. Men attonymdy ala qaştym.
– Mūqan ağa, qalai jetekşi bolam, onda qazaqtyñ ylği öner jūldyzdary –
Jüsipbek İelebekov, Ğarifolla Qūrmanğaliev, Jamal Omarova, Şara
Jienqūlova, Nūrsūlu Tapalova, dombyraşylar – Qali Jantileu, Lūqpan
Mūhitov, qobyzşylar – Jappas Qalambaev, Dəulet Myqtybaevtar siiäqty
tanymal ərtisterge jetekşilik jasauğa, şynynda da, jüregim daualamaidy.
400 adamdai ülken öner ūjymyn qalai basqarmaqpyn, – dedim. Jaspyn
deimin ğoi baiağy.
Ol kezde qazaq muzyka öneriniñ opera jəne filarmoniiä sekildi i̇eki-aq öner
oşağy bar. Əiteuir, Mūqan ağa köndirdi.\
– Ministrdiñ Qosynov Bektembai degen orynbasary bar. Soğan baryp kel,
– dedi. Ol şymyr ğana kelgen, sözi jinaqy, şiraq kisi i̇eken. Amandyqsaulyq joq:
– Əi, sen nemene qarşadai bop filarmoniiäğa jetekşi bolğyñ kele me? –
dep dürse qūia berdi.
– Ondai oiym joq! Mūqan ağa sizge bar degen soñ keldim, onda keteiin, – dep
būryla berip i̇edim, küldi. Sosyn «mineziñ şalt qoi, sirə, senen birdeñe
şyğar»,– dedi.
Men Qaltaidy aitaiyn dep, özimdi aityp otyrğan joqpyn. Qaltai sol
uaqytta Mədeniet ministrliginde repertuarlyq kollegiiänyñ Bas
redaktory i̇edi. Aralas-qūralasymyz osylai qyzmet arqyly bastalğan-tyn.
Ministr Əmir Kanafin degen azamat bolatyn. Qazirgidei i̇emes, ol kezde
jalğa alsañ da, satyp alam deseñ de pəter berudi partiiä şeşip, partiiänyñ
degeni bolatyn zaman ğoi. İendi otau qūrğanbyz. Tūñğyşymyz bar. Ər üidiñ
bosağasynda jüremiz. Pəter jaldaiyn deseñ, qojaiyndar balaly
otbasylarğa jolai bermeidi. Jaqyndatpaidy. Onyñ üstine bir nemeresin
i̇ertip, i̇elden şeşem kelip jatqan. Otbasynda 4-5 janbyz. Sodan bəibişemiz
i̇ekeumiz filarmoniiänyñ aulasynda kelip-ketip jatatyn ərtisterge dep
salynğan qonaqüi siiäqty üş bölmeli üige ornalasyp aldyq. Suyq,
yzğarly, syz bolsa da sonda tūrdyq. Söitip jürgende, üi salynyp jatyr
i̇eken degen sybys i̇estildi. Qaltai i̇ekeumiz de tizimde bar bolyp şyqtyq.
Pəter məselesi ūşynyp tūrğan kez dedim ğoi. Aşynğan i̇el bitiñkirep qalğan
üi bolsa, būzyp-jaryp kirip alatyn ədet tağy bar. Ol kezdegi zañ boiynşa
jūma küni kirip alyp, senbi, jeksebi i̇eki kün tünep qalsa, prokuror şyğara
almaidy. Sodan biz de şoşynyp qalğanbyz, əlgi üiimizdi küzetemiz. Keşki
tamaqty işip alamyz da, Qalekeñ i̇ekeumiz tüngi «küzetke» ketemiz. Jaspyz.
Əñgimemiz jarasyp, keide bəibişeler pisirip bergen anaumynauğa qosa bir
jartymyzdy ala şyğamyz. Tün sonşalyqty ūzaq bolsa da, əñgimemiz
bitpeitin. Söitip jürip, 60-jyldyñ aqpanynda pəter aldyq.
1961 jyly Mədeniet ministrliginiñ Öner isteri jönindegi (qazirgi
departament) bas basqarmasynyñ bastyğy bolyp bekitildim. Būl jyldary
bir-birimizben tipti jaqyn aralasyp kettik. Jūmysqa birge baramyz, birge
qaitamyz. Meniñ astymda bir jaman kök «Pobeda» bar.
Qalekeñ:
– Əi, İereke, üige mingese keteiik, – deidi.
– Qaleke, qojalyğyñ ūstap tūr-au, əitpese mynau tūrğan jerge jaiau da
barar i̇ediñ ğoi. Amal joq, i̇endi, kölik bolğan soñ minbeske bolmaidy, – dep
külemin. Qaljyñsyz jürmeitin i̇edik. Birde i̇erteñgilik jūmysqa şyğar kezde
men:
– Qaleke, tūra tūryñyzşy, men kofe işip alaiyn, – deppin.
– Jaraidy, kofeñdi işe ber, – degen de qoiğan.
Közime aitpaidy, jamandy-jaqsyly bastyq degen atym bar. Artynan
i̇estidim, meni qyljaq i̇etetin körinedi. «İerekeñdiki dūrys qoi. Ömir baqi
Balqaştyñ boiynda qamystyñ ülpek basyn ügitip kofe ğyp işip ösken i̇emes
pe, qaitsin» – dep küldiredi i̇eken jūrtty. Ornymen, öz jaiymenaitylğan
mūndai qaljyñdy qalai qabyldamassyñ!
1978-80-jyldary Qalekeñmen birigip, opera jaza bastadym. 1981 jyly
teatrda «Tyñ tynysy» operasy qoiyldy. «SSSRdiñ qūrylğanyna 60 jyl»
dep atalatyn Bükilodaqtyq baiqauda opera birinşi syilyq alyp, būl jeñis
Qaltai i̇ekeuimizdi tipti jaqyndastyryp jiberdi. Qomaqty aqşalai syilyq
ta aldyq. Būl operanyñ jazylu tarihy da qyzyq.
Məskeude Maleevka degen jazuşylardyñ, Ruza atty kompozitorlardyñ
jeke-jeke salynğan köp bölmeli şyğarmaşylyq saiajai ispetti üii boldy.
Sonda jattym. Bir aidan soñ Qaltaidy şaqyrdym. Keldi. Kütip aldym.
Ornalasty. Sazdy mənerlep, üzildirip jazu üşin şydamdylyq, tözim kerek.
Yrğağy kelse, sözi artyq körinip, sözi retke kelse, muzykanyñ məneri
būzylyp, əbden qinalasyñ. İekeuleimiz. Men tañğy 6-da tūramyn da, sağat
9-da beriletin i̇erteñgi asqa deiin, tapjylmai jūmys isteimin. Al,
Qalekeñdi sol kezde, qazaqşa aitqanda «tepkilep» jürip, əreñ ūiatyp
alamyn. Tamaqtan soñ aqyldasamyz da, tapsyrmalarymyzdy alyp,
bölmemizge taraimyz. Keide, «əi, arystanym-au, miyñdy tynyqtyrsañşy
bir sət», – deidi i̇esikten syğalap. Seruenge şyğamyz. Baiağy ədemi əñgime,
ədemi əzil.
– Ölğairi, teğairi, ötejairi, ğairiful, – dep bastaidy köñildi sətterinde.
Men de qosylamyn. Ol bilip, mağynasyn tüsinip aitady. Al, men jai
yñyldaimyn. Söitsem, ol Qūrannyñ bir aiattary i̇eken. Talai ret aitty,
tilim ikemge kelmeidi, tüsine de almai qoidym. İeki ai jatyp, i̇elge birge
qaittyq. Opera sətsiz bolmady. Joğaryda aittym ğoi, syilyq ta aldyq.
Birde Qalekeñ:
– Əi, İereke, osyğan birdeñe jetpei tūr, – dedi oilanyp. İeleñ i̇ete qaldym.
Operada Qaltaidyñ kinoda isteitinin paidalanyp, kinohronika əzirledik.
1954 jyly Qazaqstanğa tyñ igeru üşin bükil Keñester odağynan komsomoljastar ağylyp kelgen-di. Sol körinisti i̇engizip, kombainmen astyq tasyp
jatqan kezdi, qoimağa qūiyp jatqan jerin (kinoda – koltsovanie deidi)
iağni, bir körinisti qaitalau arqyly astyqty million pūtqa jetkizuge
bolady i̇eken. Ərtisterdiñ birin Sibirden, Leningradtan, Oraldan,
Məskeudenbiz degen ūrandar ūstatyp, sahnany ainaldyryp ötkizemiz.
Brejnev pen Qonaevtyñ tyñgerlerdi teatrdan şyğaryp salğanyn basty
plan i̇etip, ne kerek, operany ekranğa da daiyndap, keremet bir dünie
jinaqtadyq.
Qaltaidyñ şyğarmaşylyq jolda da i̇eşkimge jolamai, ideiäsyn alyp
qaşatyn əldebireuler siiäqty i̇emes, önerdegi, ömirdegi adaldyğyn basa
aitqym kelip otyr. Halyqtyq önerdi öz düniesindei, ortaq dep ūğynatyn
tamaşa qasietiniñ bir ğana mysaly i̇edi būl. Tipti, Şyñğys Törekūlynyñ
(Aitmatov) jazuşylyq qabiletine dau joq, ərine. Al, ony dramaturgiiäğa,
ülken önerge, sahna önerine alyp kelgen de osy – Qalekeñ-tin.
Qairan, Qaltai! Öreli azamat, adal dos!
Qalekeñniñ qazaq ədebieti men mədenietine bergeni köp, i̇eñbegi orasan.
Degenmen, bereri de əli az i̇emes i̇edi. Təuelsizdigimiz i̇endi qolğa tigende,
osyndai tūlğalardyñ ömirden ötip ketkeni ökinişti-aq.
Qaltai keremet kitapqūmar boldy. Tañğalatynym – i̇eki qatar i̇etip jinalğan
kitap söresindegi qai kitap qai qatarda, kimniñ kitaby i̇ekenine deiin jatqa
biletin. Pəleninşi qatardağy tügeninşi kitap dep otyratyn. Birneşe myñ
kitap: arabşa, parysşa, orysşa, qazaqşanyñ arab ərpindegi, latyn
ərpindegi kitaptar – onyñ ömir baqi jinağan mol bailyğyna, qazynasyna
ainaldy. Üiimdi de osy kitaptarym üşin keñeittim, əitpese, bəibişemiz
i̇ekeumizge bəribir i̇emes pe» dep kületin-di.
Meniñ oiym aitady: bir qazaqtyñ qolynda qalsa, baiağy Otyrardağy
joğalyp ketken kitaphanadağydai qyruar i̇eñbekti
– Qaltaidyñ kitaphanasynan tabuğa bolar ma i̇edi? Sondai-aq, Mysyrdağy
Aleksandrovka kitaphanasyndağy otqa oranğan mol dünieni Qaltaidyñ
jūmys bölmesindegi kitaptar i̇esime tüsiretin. Ol kitapty jinap, ədemi
dünie i̇etip qoiu üşin i̇emes, ər qatardağy ərbir kitapty alystan atap, dəl
tabatyn jəne sol dünielerdiñ bəriniñ tügel sanasyna saqtap,i̇esinde qaluy
meni qairan qaldyratyn. Onyñ osy qasietine ömir boiy süisinip kelemin.
Qalekeñ biyl 75-ke keler i̇edi. Qūdaiğa şükir dep, 80 jasyn, 90 jasyn
toilap, odan keiin 100-ge kelmei ölmeimin dep jürgender de bar. Biraq,
Allatağala pendesin şyr i̇etip jaryq düniege əkelerde, keter uaqytyn da
mañdaiyna jazady deidi ğoi.
Tağdyrdyñ jazuyna ne şara?! Ülken oqymysty, asqan dana Qaltaidyñ əzil
aitqysy kep tūratyn jaidary, jaisañ jüzin körmegeli de bir jyl?!...
Uaqyt degendi qoisañşy, ūşqyr-aq!
YMBETBAİ UAİDİN
Biz kitap oqyp ösken, sol tūstağy aqyn-jazuşylardyñ kez kelgen
şyğarmalarynan tipti jatqa oqyp, sanamyzğa tüiip, özimizdi-özimiz sol
ömirden alynğan şynaiy dünielerdegi keiipkerlerge qarap tərbielengen
ūrpaq i̇ekenimizdi maqtan i̇etuge tolyq qūqylymyz. Qazirgidei aqparattyq
tehnologiiänyñ əbden jetilgen zamanynda oi-jüiemizdi, sanamyzdy
jahandanudyñ şekteuine jeñdirgen, mədeniet pen ədebiettiñ şejireli bir
top ökilderiniñ bügingi momaqan tirligi ünemi oidan da, köñilden de
ketpeidi. Sondyqtan da, jyldyñ basynan beri gazetimizde “Ardager”
aidarymen qoğamnyñ ər salasyndağy, onyñ işinde mədeniet pen ədebietke
i̇erinbei ter tökken, şyğarmaşylyqtyñ azaby men şyjyğyna
şyjğyrylğan qairatkerler jaily ai saiyn üzbei berip kelemiz.
Şyğarmaşylyğynda ədeptilikke baulyp, tərbielik təlim qalyptastyryp,
moral-adamgerşilik jaily, əsirese ədep əlemin keñinen nasihattaittyn
belgili qalamger-ūstaz, satirik-jazuşy Ümbetbai Uaidinmen bolğan
əñgime de osy bağytta bolmaq.
– Ümbetbai ağa, əñgimemizdi bügingi ədebiet, mədeniet jaiynan bastasaq...
Təuelsizdik alğaly da jiyrma jylğa juyqtapty, osy jyldar işinde
təuelsiz i̇eldiñ təuelsiz ədebieti turaly oiyñyz?
– Būl saual-sūraqqa, būl qaratpa sözge men oqta-tekte qaiyrylyp ketip
jürmin. Tağy da aldymnan şyqty. Özimdi de, özgeni de qaitalamai, dūrysy
būrynğy aitqan, jazğandarymdy tolyqtyraiyn. Bardy körmeitin, bardy
bağalamaityn, “joqty” joqtauğa ainaldyryp, zarlai beretin bir jaman
ədet tauyp alğan siiäqtymyz. Olai deuime sebep, qazir köptegen auyz:
“joqqa” tolyp ketti. “Satira joq”, “syn joq”, “dramaturg joq”,
“dramaturgiiä joq”... Solai ma? Būğan jūrt ne deidi, baspasöz ne deidi?
Būl ne qarañ qalğan ədebiet, mədeniet sonda? Bar men joqtyñ dəleli
qaida? Dünieni i̇eleñ i̇etkizetindei, jalt qaratatyndai ədebiet, mədeniet
önimi joq desek bir səri, typtipyl i̇etu ne sūmdyq!
Mədeniet! Sizderdiñ gazette Janūzaq Əkimniñ “Qazirgi qazaq mədenieti
qandai?” (16.07.2009) dep atalatyn kölemdi maqalasyn süisinip oqydym.
Maqalada mədeniet jaiy teoriiälyq tūrğydan jaqsy taldanğan. Köp
məsele qamtylğan. Jañağy “typ-tipylğa” jap-jaqsy jauap bergen. Oiközqarasymyzda ūqsastyq baiqaldy. Qaitalamau üşin maqalanyñ kişkene
praktikalyq jağynan keleiin.
Mədeniet – i̇ekibastan, jalpy i̇esim. Onyñ i̇eñ kişkentai əñgimesi – ər
jağdaida auzymyzdan jii şyğatyn kədimgi teatrdağy “kiim ilgiş”. İeñ
ülken əñgimesi – “Mədeni mūra” bağdarlamasy. Būl bağdarlamany Uaqyt,
Təuelsizdik alyp keldi. Aita bersek, aua jaiylyp ketemiz, birer derekke
kidireiin. Uaqyttyñ qolymen, adamnyñ qolymen babalarymyzdyñ
qanşama mazar-keseneleri bülinşilikke ūşyrady. İestuimizşe, adamdar
mazar-kesenelerdi būzyp, keseginen monşa salypty, qūlyptastardy
qūlatyp alyp diirmen jasapty. Əne, sondai zaman bolğan. Ūşaq qonatyn
alañqai jasau üşin qorymnyñ üstimen traktor, buldozer jürgizgendi 1985
jyly közimizben kördik. Təuelsizdik nemese “Mədeni mūra” bağdarlamasy
sol sūmdyqtardy tüzetip jatyr. Būl bardyñ əñgimesi me, joqtyñ əñgimesi
me?
Aqtöbe oblysynyñ Yrğyz audanynyñ Jañaqūrylys i̇eldi mekeninde
“Janys tamy” dep atalatyn mavzolei bar (Būl i̇eldi meken qazir “Janys bi
auyly” dep atalady). Mavzolei H1H ğasyrdyñ belgisi. “Qabyrğasynyñ
tömengi böligi 8 qyrly, joğary böligi sağanağa ūqsas. 8 jəne 41 qyrly
baraban şeñberi türinde qalanğan. Kümbezi piramida tərizdes satylap
qalanyp aiaqtalğan” (“Aqtöbe entsiklopediiäsy”). Sol mavzolei qūlaudyñ azaq aldynda. Ony qalpyna keltiru jaiynda əñgime bolğaly qai zaman?!
Odan beri qanşama uaqyt ötti. Meniñ özim de baspasöz betinde birneşe ret
söiledim. Degenmen, aqyr tübi qaiyr, biyl qolğa alyna bastady.
Təuelsizdiktiñ arqasy.
Bardyñ əñgimesi.
Mədeniet! Jüris-tūrys mədenieti, söz mədenieti, dastarqan mədenieti,
aita bersek əli qanşama? Söz mədenieti demekşi, toi dastarqany
basyndağy söz boranyn i̇eske tüsirip köreiikşi. “İeki jas baqytty bolsyn!”,
“Ata-anasyna meiirimdi bolsyn!”, “Denderi sau bolyp, i̇eñbekte tabysty,
jora-joldastarynyñ arasynda abyroily bolsyn!”. Osylai kete beredi,
kete beredi. Şyn quanyştyñ sözi, şyn quanyştyñ köz jasy qaida? Baqyt
ülken söz. “Baqytty bolyñdar!” – jaqsy tilek. Alaida, baqyt-baqyt dep
aita bergennen adam baqytty bola qala ma? Balalar men jastardyñ tilek
sözderi de jattandy: “Aşyq aspan, möldir mahabbat, zor densaulyq
tileimin!”.
Keşirim sūrai bilemiz be? Aiaqqa jyğylu degendi qalai tüsinemiz? Səlem
i̇ete bilemiz be? Səlem demekşi, i̇eki jastyñ üilenu toiyndağy jaña tüsken
kelinge səlem i̇etkizu i̇ersilikteri de barğan saiyn örşip barady. Jaqynda
auyldyq jerde bolğan bir üilenu toiyna qatystyq, Toi basqaruşy jas
kelinge aruaqtardan bastap, besiktegi balağa şeiin səlem i̇etkizdi. Səlem
saiyn kemi i̇eki jüz, bes jüz teñgeden aqşa. Üzilis kezinde toi basqaruşyğa:
– Inim, səlemnen qūr qalğan tağy kim bar? – dep i̇edim. Ol qyp-qyzyl bop
ketti.
– Oi, ağa, osy qiyn boldy. Toi ieleri tizim beredi. Bireui ūmyt qalsa
boldy, şañ-şūñ dauys, qap-qara ökpe.
– Tüsindim, ainalaiyn.
Mədenietke bailanysty “bar” men “joqtyñ” bir əñgimesi osy.
Mədeniet – ədep ataulynyñ jiyntyğy. Ötken jyly “Ana tili” baspasynan
meniñ “Ədep əlemi” dep atalatyn kitabym jaryq kördi. Ədebiet,
mədeniettegi “bar” men “joqty” şamaşarqymşa sol i̇eñbegimde birşama
qamtyğan boldym. Jəne ədep əlemin sana, parasat, izet, tərbie, inabat,
Otanşyldyq sezim, namys tūrğysynan dəleldeuge tyrystym.
– Sizdi sonau Keñes dəuiriniñ özinde qazaq tili, öz ana tili üşin az ğana
belsendi toptyñ bel ortasynda jürip, qazaq mektepteriniñ tağdyryna da
atsalysqanyñyz büginde añyzğa, tarihqa ainalğandai...
– Til, ana tili ər ūlt ökiliniñ jandy jeri. Būl məsele qazaq halqynyñ
perzenti – meniñ de jandy jerim. “Mūndai qoğamdy qorğamai, mūndai
qoğamdy qoldamai bolmaidy” dep, kezinde ötken qoğamdy maqtap
öşirgenniñ biri özim. Öitkeni, ol qoğamda da jaqsy söz,jaqsy zañ, jaqsy
ideiälar boldy. Al, i̇endi ana tili jaiyna kelsem, halyqqa, halyqtyñ tiline
adaldyq printsipin ūstandym. Balalarym qazaq mektebinde oqydy.
Nemerelerim de qazaq mektebine bardy. Ərine, balalardy qazaqşa oqytu
maqtanyş i̇emes, paryz! Ötken qoğamda da qazaq tilin qorğadym, söiledim,
jazdym. Oqta-tekte Şona ağamyzdyñ qasynan tabyldym. Onda tūrğan
pəlendei añyz i̇eşteme joq. “Iz” dep atalatyn kitapta (Köpen Əmir-Bek)
meniñ “Ūrpaqtan ūrpaqqa ūlasqan mūra” dep atalatyn maqalama oryn
berilgen. Keñes qoğamy tūsynda sol maqala baspa betinde köp şyrğalañmen
jaryq kördi. Şybyn jan şyñğyrdy.
Būl məselege kelgende qazirde de üreili üreiim joq i̇emes. Bas taqyryby
tatar ğūlamasy Şagabuddin Marjanidyñ sözimen bastalatyn maqala (
“Öziñniñ ana tilin ūqpai baryp, orys tilin üirengen adamdardan jaqsylyq
kütip pe i̇ediñizder? Jaqsylyq kütpeñizder”) ömirdegi türli jağdailardan
tuğan üreiim jaiynda i̇edi. Sony aitaiyn.
“Samal” möltekaudandaryn qaq jaryp, əl-Farabi dañğylyn kesip ötip,
Qajymūqan atyndağy köşege baryp tireletin bir rahat köşe bar.
Adamdardyñ tynyğyp, jürip-tūruyna onda jaqsy jağdai jasalğan. Keide
jalğyz, keide üi-işimmen men de, köbine keşke qarai sol mañda
demalamyn. Qūdanyñ qūdireti, sonda añğarğanym, olai-bylai qanşama
qazaqtar ötedi – ilu de bireui bolmasa, barlyğy derlik orysşa söilep bara
jatady. Bala-şağalarymen jürgen, besik-arba itergenderdiñ auyzdarynan
qūlağymyzğa tietin sözderi: “ataşka”, “Daulet”, “dedulia”, “babulia”, “maa-amm”, Anara, Janara, Aidosa, Muratik, Bulatik, Mariaşa, Sauleşa,
ainalaşka t.b. Qarap otyryp küiinesiñ, qūlazisyñ, kübirleisiñ: “bū ne bop
ketkenbiz?”, “bū qaida baramyz?”
Qala mektepteriniñ aulalarynda da şüldir-şüldir... Būl saual-sūraqtar
aiağynda üreige baryp tireledi.
Til degenimiz – ūlt, ūlt degenimiz – til. Tilge qauip, i̇ekibastan, ūltqa qauip
qoi. İendeşe, bizdiñ ūltymyzdyñ joiylyp ketuine qauip bar ma? Jañağy
şüldir-şüldir asqyna berse, ərine, bar! Dəlelimiz:
“... 1926 jyly halyq sanağy boiynşa Keñester odağynda 194 ūlt bolsa,
soñğy sanaqta tek 101-i qalğany belgili. Basqaşa aitqanda jyl saiyn 1-2
ūlttyñ közi joiylyp, aty öşip otyrğan” ( Ğarai Sağymbai: “Qazaqtyñ tili
nelikten qūldyrap barady?”. “Türkistan”, 14-20 şilde, 1999 j.).
Globalizatsiiä kele jatyr. Tildiñ bir tajaly sol degendei de əñgime bar.
Ğalym Saparğalievtiñ jazuyna, aituyna qarağanda, qazirgi uaqytta
düniejüzinde 4 myñ til bar körinedi. Al, ər i̇eki jylda 4 til joğalyp
otyratynğa ūqsaidy. Sarapşylardyñ boljamyna sensek, osy ğasyrda 5-aq
til qalady i̇eken. Al, kerek bolsa! Ürei-qaupimizge negiz bar ma? Bar! Būl
tyğyryqtan şyğar jol qaisy? Məjbürlik! Halyqty demokratiiä aiasynda
məjbürlikke daiarlau. Halyqtyñ boiyn, oi-sanasyn birte-birte
məjbürlikke üiretu. Keñes qoğamy tūsynda orysşa bilmeseñ, orysşa
oqymasañ nan tauyp jei almaisyñ degennen orysşa oquğa məjbürlik
tuyndady. Ədemi söz, qyzyl söz nasihatynan nətije şamaly, köbisi
jalğan. Qazaq tilin qorğaityn nemese globalizatsiiäny işke köp ötkizbeitin
bizde bir “qytai qaqpasy” bar. Ol bizdiñ Ūly dalamyz, auyl, ūlttyñ sany!
Soñğy kezde auylğa köñil bölinip jatqanğa ūqsaidy. İnşalla, ūzağynan
bolğai!
– Büginde ziiäly qauymdy “ziiändy qauym” sanaityndar, jalpy syn
aituşylar köbeidi. Aqyn-jazuşylardy pir tūtqan halyq i̇edik, əsirese
bügingi ədebietşi-jastar, oqyrman bolsyn Keñes dəuirine şoşyna, syni
közqaras qalyptasqan. Būl pikirge qalai qaraisyz?
– Əlginde kişkene kidirdim ğoi: Keñes qoğamyna bailanysty bir jaqty
pikirge nemese bərine qap-qara küie jağuğa qosylmaimyn. Ol qoğamda da
təuir üide, jaman üide tūrdyq. Ol qoğamda da bolmaşy nərsege məz bolyp
quandyq, küldik, kürsindik, jyladyq. Ol qoğamda da ən saldyq. İeñbek
bağalandy, ədebiet bağalandy, bağalanbady. Aşarşylyq, jappai quğynsürgin (repressiiä) sol qoğamda bolğan apat, qasiret. Ana tili tağdyryna da
osy apat tūrğysynan qarağan ədildik bolar. Şoşynsa şoşynatyndai
sūmdyqtar. Bügingi ədebietşi-jastar, jas oqyrman ol qoğamda ömir sürgen
joq. Moiyndaryna qyzyl galstuk tağyp oktiabriat, pioner bolğan joq.
Komsomolğa, partiiäğa ötken joq. “Əkemiz de – Lenin, anamyz da – Lenin”
dep taqyldap öleñ aitqan joq. Sondyqtan ötken qoğamğa osqyrynyp
qaraityn, barlyq sūmdyqtarğa sender kinəlisiñder degendei ziiäly
qauymğa “ziiändy qauym” dep kelemejdeitinderge bir jağynan bilmestik
dep tüsinistikpen qarasaq, i̇ekinşi jağynan uəj aitatyn da retter bar.
Betke aitu bar da, bet jyrtu, saqaldan alu bar. Aitpağymyz, aita bileiik,
ədepten ozbaiyq degen ğana. Əitpese, būl auağa tez taraityn qūs tūmauy,
şoşqa tūmauynan da qauipti virus! Ziiäly demekşi, ziiäly sözi ne mağyna
beredi, ziiäly adam qandai adam? Būl məseleler qazir köp aitylyp,
jazylyp ta jür. Ziiälylar joq deitinder de bar. Bolmai qaida ketsin?!
– Salt-dəstürdiñ özin tərbie tərizdi otbasy-oşaq qasynan bastağan jönau...
– Solai, ne nərse de əueli ərkimniñ özinen, öz otbasynan. Otbasy oirany
şe, ol da.
Bizdiñ halqymyzda būryn i̇erli-zaiyptylar ajyrasu, neke būzu degendi
bilgen be? Büginde i̇ekiniñ biri... İekiniñ biri bolmasa da qazir ajyrasu tym
köbeiip ketti. “Aiaqtandy ma, tūrmysqa şyqty ma?” – dep bala-şağasyn
sūrai bastasaq, qazir biraz jora-joldastyñ nazary tömen. Ol üşin olardy
kinəlauğa, əñgime qyluğa, aiyptauğa bolmaidy. Ondai jağdaida basty
sebep ūlttyq-halyqtyq salt-dəstür zañynyñ əlsireuinen “Düniede ne
jaman?” degen saual-sūraqqa halyq danalyğy qalai jauap bergen? “Qaityp
kelgen qyz jaman, qaita şapqan jau jaman”! Demek, dəstür zañy qyzdyñ
törkinine qaityp keluin ölim sanağan. Qazir ol ökinişke orai üirenşikti
jağdaiğa ainalyp ketti. İersi bolmai qaldy.
Ūrpaq tərbiesine, əsirese qyz bala tərbiesine būryn halqymyz, i̇ekibastan
asa qatty mən bergen. “Qyzğa qyryq üiden –tyiu, bir üiden – jyiu” dese,
būl ūltttyq-halyqtyq salt-dəstür men təlim-tərbie i̇erejesiniñ işinde qyz
bala tərbiesine degen qanşalyqty jauapkerşiliktiñ myqtylyğyn
ūstanğandyq! Ürdis-önege! Qyz ūzatylarda: “barğan jeriñe syily bol, ne
körseñ de Qūdai qosqan qosağyñmen, janjaryñmen, jan-jağyñmen birge
kör. Tastai bat, sudai siñ!” – dep baiandy ömir sürudi qatty i̇eskertip, qadap
aitsa mūnyñ arğy jağynda ne jatyr? Namys, törkin jūrttyñ namysy!
İerli-zaiyptylardyñ ajyrasuy, nekeniñ būzyluy nemese talaq i̇etu
būrynda da bolğan. Biraq, ol neken-saiaq, sirek kezdesetin-di. Qazirgi otbasy
oiranynyñ sebebi köp. Bir sebebi, minez qaişylyğynan, ərkim özderinikin
dəleldep, biriniñ bilmestigin biri keşirmei i̇eregisip, örşi tüsedi. Dulat
İsabekovşe aitqanda: “jūp qūrğanğa deiingi i̇eki jastyñ əñgimeleri: “ia tebia
liubliu!” Jūp qūrğannan keiingi əñgimeleri: “ia tebia ubiu!” Odan qala berse,
“moi roditeli”, nemese “tvoi roditeli...”
Keñes qoğamy əielderdiñ mərtebesin köterdi. Sol mərtebeniñ i̇ekinşi jağy:
partiiä ūiymynyñ jinalystarynda, biuroda əiel hatşylar i̇engezerdei i̇erazamattardy qaqşityp türegeltip qoiyp, sūq sausağyn şoşaityp
məselesin qarady. Al, qai zamanda qai əiel i̇er-azamattyñ məselesin
qarağan? Meili ol kim bolsa da, əiel qaşanda i̇er-azamatynyñ ar-namysyn
özinen biik ūstauğa tyrysqan, ūstağan da. Qazirgi keibir otbasy oiranynyñ
bir sebebin de osydan izdeu qajet-aq. Ūlttyq-halyqtyq dəstür zañynyñ
morali qalai deidi? “Əiel- əibat, əke-aibat”. Ūlttyq psihologiiälyq, saltdəstür zañy tūrğysynan ata-ana bala üşin ideal! Qazir şe? Bala əkeden
qaimyqpaidy. Əkesinen temeki sūrap tartqan balany da kördik! Sondyqtan
da, bügingi jastar tərbiesi, əsirese qyz bala tərbiesi ūşyğyp, jarasy
alynuğa jaqyn tūrğan məsele. Ol kez kelgen pendeñizdiñ jandy jüregine
tietin, ünemi, kündelikti köñil audaryp otyratyn ūşyqty məsele.
Ūlttyñ tilin, dinin, salt-dəstürin biz tilimizdi saqtap qalumen ğana şektep
jatamyz, al sol tilimizdiñ, ana tilimizdiñ bolaşağy, tağdyry bizdiñ qaraköz
qyz-qaryndastarymyzğa tikelei bailanysty i̇ekenin sezinuimiz kerek.
Bügingi aşjalañaş qoğamda imandy, ibaly əiel-analardyñ tağdyry
ūlttyñ keleşegine kesiri mol batpan i̇ekenin, ol sordan aiyrylu tipti
qiynğa soğaryn əli de jan düniemizben sezine almai kele jatyrmyz ba
degen de qorqynyş joq i̇emes...
– Ədebiettegi, önerdegi “jiendikpen” (plagiattyq) jüzdesken keziñiz boldy
ma? Büginde satiralyq əzilkeş otaular köbeidi, anaiy qaljyñbastar sany
da artyp tūrğan mynau “Uiatsyzdau” qoğamdağy satirağa köñiliñiz tola ma?
– Adam adamdy, halyq halyqty qaitalaidy. Qaitalau ataulynyñ bərin
ūrlyq (plagiat) sanau – qate pikir. “İt üredi, keruen köşedi” iağni “Sobaka
laet, karavan idet”. Qazaqta da bar, orysta da bar. Anany da, mynany da
ūrlyqşy sanap, keide bireuler bireulerdiñ obalyna qalyp jatady.
Ūrlyq, ūrlyqşy joq i̇emes, bar. Özime kelsem, tonalğan kezderim de bar.
Ūstap bergender de boldy. Ötti. Ketti. Olardyñ aty-jönderin aitudy
yñğaisyz sanaimyn. Bir janyma batatyny birli-jarym öleñ joldarymdy,
aforizmderimdi birneşe jerde biraz adamnyñ auzynan qūlağym şaldy.
Avtory qasynda otyr, aitpaidy. Bir basylymda “Terminniñ bəri – söz,
sözdiñ bəri – termin i̇emes” degen taqyrypqa közim tüsti. Meniki! Ondaida
“meniki” deuim de dūrys i̇emes şyğar dep qalasyñ, öitkeni əñgimeniñ
basynda aitqanymyzdai, adamdy adam qaitalaidy ğoi.
Al, satira – tərbie qūraly. Satirada, əsirese, sahnalyq satirada siz
aitqan Uiatsyz sözder jii ūşyrasady. Meniñ hatpen söilesetin ədetim bar.
Qūlaqqa i̇ersi, tūrpaiy i̇estiletin sözderden tazaru jaiyn birer sahnager
iniqaryndastaryma hatpen i̇eskertip qūiamyn. Raqmet, bəri de bas izedi. Bir
sahnager sahnada “ kəri qyz”, “otyryp qalğan qyzdar”, – dep tūryp aldy.
Qatty aşuym keldi. “İekeu bolu baqytyn kütken qyzdarymyz, arularymyz”
dese bolmai ma? Ərkimniñ jūqa jeri bar. “Kəri qyz”, otyryp qalğan qyz” da
olardyñ jūqa jeri i̇emes pe? Tağdyry! Halyq, “otyrğan qyz ornyn tabar”
dep jūmsartpai ma, nege oilanbai söileimiz?
İekeu bolu, jūp qūru baqytyn aldan kütken arularymyzdy saiqymazaqqa
ainaldyruğa qandai qaqymyz bar? “uiatsyz külkiden” şyğyp ketti ğoi,
sondyqtan da ornymen aitylğan əzil-qaljyñ tek qana köñil köteru i̇emes,
jan sergitetin i̇emşara bolsa igi!
– Ədebiette qai sala, qai taqyryp kemşin jazylady dep oilaisyz?
– Qazirgi zaman, qazirgi uaqyt minezin, problemalaryn kötergen, i̇el
tamsanyp aityp jüretindei kesek tuyndylardy i̇eske tüsire almaimyn.
Qatelessem qalamdas-əriptesterimnen keşirim sūraimyn. Fantastika közge
az tüsedi. Jurnalistikada oçerk, feleton, pamflet janrlary “poçti”
körinbei ketti.
– Öziniz oilağan, Qūdai quat berse osy jağynan oi tolğasam, qalam
terbesem degen dünieler bar ma? Aldağy şyğarmaşylyq josparyñyz
jaily birer auyz əñgimeleseñiz?
– Tom-tom bolmasa da kitaptarym tam-tūmdap şyğyp jatyr.
Şyğarmaşylyq oi-jospar barşylyq. Satirasy, ğylymy, basqasy bar –
uaqytyn, sətin kütip üide biraz qoljazba üiüli tūr. Jan düniesi taza,
adamğa adal, köp qitūrqyny bilmeitin, biraq jalğandyqqa, ötirik sözge,
ötirik külkige şydamaityn, bet-auzyn būzyp, barğan jerin keide astankesten i̇etip qaitatyn bir satiralyq obrazdy qaşağanyma köp uaqyt boldy.
Köldeneñ köp şarua kiip-jaryp ketip, sony ūzatyp aldym.
– Ağa, söz soñynda demokratiiäğa qatysty birer auyz oi qozğai ketseñiz.
Jalpy, bügingi qazaq memleketi, qazaq qoğamy turaly közqarasyñyz?
– Avtorynyñ aty-jöni jadymda qalmady: adamzat oilap tapqan bir
qūndylyq – demokratiiä, biraq onyñ özi şala degenge ūqsas joldar bir
ədebietten közime tüsip i̇edi. Osy pikirdiñ jağyndamyn. Demokratiiäny
joğary bilikpen ğana şektei beremiz. Demokratiiäny bostandyq, i̇erkindik
mağynasynda tüsinsek, betimen ketu, aua jaiylyp ketu, auyzğa kelgendi
atalau demokratiiä ma? İeldi qazir sektanttar jailap, basqa şyğyp barady.
Būl ne? Demokratiiä! “Qūdyqtyñ syrtyndağynyñ bəri aqyldy”. Būl da
demokratiiänyñ əñgimesi.
Qazaq memleketi, qazaq qoğamy jaily əñgime de, ainalyp kelgende,
halqymyzdyñ salt-dəstür, təlim-tərbie, tili men dininen ainalyp kete
almaityn tüiini joq ūzaq-sonar əñgime bolsa kerek. Bügingi əñgimede onyñ
bərin qamti aldyq, almadyq ony bir tüiindep qoisaq. Oqyrmanğa
aitarymyz da, jetkizerleriñiz de köp bolsyn.
İə, qai zamanda, qai qoğamda bolsyn, ūlttyñ joğyn joqtap, baryn
jūrtşylyqqa jariiä i̇etetin qolyna qalam ūstağandar i̇ekenin moiyndar
bolsaq, onda būl taqyryptyñ nüktesi qoiylmasy aqiqat. Halqymyzdyñ
tağdyry, bolaşağy beijai qaldyrmaityn, ünemi jazğandarynan öz tuğan
halqynyñ jazu mədenieti ğana i̇emes, söileu mədenietine asa köñil bölip,
ədepten ədemi iirim izdep jüretin bügingi əñgimeniñ keiipkeri Umbetbai
ağağa qarap, şyn mənindegi asa mədenietti qazaqty tağy bir körgendei
şattandyq. Kərige de, jasqa da asa izetpen qaraityn, sabyrly-baiypty
jüris-tūrysynyñ özi ülgi ūstazdyñ boiynan qazaqi tərbieniñ təlimi añqyp
tūrğandai. Köptegen jyldar boiy ğylym men jazuşylyqty qatar alyp
kele jatqan ūlağatty ūstazdyñ jurnalistikağa beiimi bar qabiletti
jastardy tərbieleu jolynda şyğarmaşylyq tabys tilei otyryp,
qoştastyq...
NŪRĞALİ NÜSIPJANOV
Ol kisini biz bilgeli qaşan! Sonau balalyq şağymyzda əni əldilep ösirgen
ənşi ağamyzdyñ bizdi tañğaldyratyny, qaşan körseñ de özgermeitin, ünemi
bir qalyptağy jüristūrysy, tipti i̇eptep syzylğan mañdaidağy əjim
syzyqtary bolmasa qartaimaityndyğy. Boiyn tik ūstaityn, aiağyn
təkapparlana basatyn kədigi ənşiniñ osy bir syryn bilmek oi birazdan
mazalağan-dy. Qazirgi qorlyq-zorlyqpen nan tabatyn, baiityn
qaiyrymsyzdau qoğamda, baiiyğan üstine baii tüssem i̇eken deitin
toiymsyzdau qoğamda ünemi öziniñ sabyrly keipinen ainymaityn ol kisige
qarap qyzyğasyñ, quanasyñ. Qazaqstan Respublikasynyñ Halyq ərtisi,
Memlekettik jəne Qazaqstan Lenin komsomoly syilyqtarynyñ laureaty,
Qyrğyzdyñ Abylas Maldybaev atyndağy halyqaralyq syilyqtyñ
laureaty, Özbekstannyñ önerge i̇eñbek siñirgen mədeniet qyzmetkeri
Nūrğali NÜSIPJANŪLYMEN əñgime de osylai bastaldy.
– Nūrğali ağa, Sizdiñ şyğarmaşylyq ömiriñiz, jetistikteriñiz tyñdarman,
körermenderiñizdiñ köz aldynda. Osynşa qūrmetke bölene jürip, sahnada
da, ömirde de bir özgermeisiz, şynynda da biz bilgeli osy bir qalyptasyz,
bet-əlpette, tipti jüris-tūrysta da bir özgeris joq siiäqty...
– Raqmet! Degenmen, uaqyttyñ i̇enşisindegi nərse ğoi, qanşa qartaimaimyn
deseñ de uaqyt öz degenin isteidi, keregin alady i̇emes pe?! Sosyn i̇el
aldyndağy jauapkerşilikke de bailanysty. Halyqtyñ köz aldynda jürgen
soñ, qampiğan qaryn men irkildegen semizdikti i̇emes, öneriñmen qosa öziñdi
körsetuiñ tağy kerek şyğar. Tamaqty talğap jep, ünemi qozğalysta jürgen
kisige de artyq salmaq jabyspasa kerek. Būl bir ğana jağy. Ol meniñ
tüsinigimde qanymyzğa siñgen sabyrlylyq, ūstamdylyq, tipti ülkenderdiñ
aq batasy bolar. Öitkeni biz qatarlastar ülkendi ülkendei, kişini kişidei
syilai biletin, imany jüzinen tögilip tūratyn tərbieli ortanyñ
tülekterimiz, Būl bizden keiingilerge topyraq şaşu nemese aryna tiiü
i̇emes, ər ūrpaqtyñ özindik bir i̇erekşeligi, ūstanymy bölek bolatynyn
ömirdiñ özi-aq körsetip keledi i̇emes pe?! Odan keiin adamnyñ tegine, qanyna,
tabiğatyna da köp bailanysty. Ataq dañqqa mastanyp, i̇eldiñ qoşemetin
körmei jatyp, i̇eñbegi siñbei jatyp, jalyna jal bailap şyğa keletinder
aramyzda joq i̇emes. Öz buyna özderi semirip, kisi tanymastai jağdaiğa
jetetinder de barşylyq. Osy jasymyzğa deiin i̇eşkimniñ kömegine zəru
bolmai, öz i̇eñbegimmen kele jatqanyma təube deimin. Bireuden birnərse
sūrap, ne qyzmet babyn otbasymnyñ qajetine būryp i̇eşbir basşynyñ
mazasyn alyp körmeppin. Al büginde zaman tipti bölek, ondai
sūranympazdardy bilik basyndağylar da, qyzmet babyndağy basşylar da
jarata bermeidi. İeşkimniñ aldyn oramai, sybağasyna ūmtylmai bir
jolmen, taza jolmen jürgenge ne jetsin! Biz osyny ūstandyq. Toitomalaqqa barmai-aq, əldebireulerdiñ jekemenşik ənşisine ainalmai-aq,
halyqpen, halyq önerimen östik, örkendedik!
– Nūrağa, osy jerde Siz oryndaityn ənder tabiğaty halyqtyq sarynğa
bai, bügingi arsyn-gürsin toi əuenderine kelmeidi ğoi degen pikir tuyndauy
əbden mümkin, keibir ənşi ini-qaryndastaryñyzdy renjitip almaiyq...
– Joq! Ən, öner qaşanda halyq igiligi, öziniñ töl tuyndysy. Ras, meniñ
şyğarmaşylyğym halyqqa jaqynyraq. Degenmen estradalyq əuender de
barşylyq qoi. Toiğa barmaidy i̇emespiz, baramyz, biraq toi üstinde ən salu,
biz üşin, əsirese, özim üşin üirenbegen, üirene almaityn, qūptai almaityn
jağdai. Būl, i̇endi meniñ jeke pikirim, ömirlik ūstanymym. Ol üşin meni
i̇eşkim de söge almasa kerek. Ənşi ğana, öner adamy ğana i̇emes, jalpy kez
kelgen pendeñiz öziniñ jaratylysyna sai, közge de, qūlaqqa da oğaş
əreketten taza bolğany abzal der i̇edim. Al būl qasiet şyğarmaşylyq
adamdar üşin tipti qatañdai ūstanatyn ūstanym bolsa deimin. Ənşilerdiñ
toiğa qatysuy bügingi jaña qazaqtar üşin bəsekege ainalğaly qaşan!
Keiingi jastardyñ arasynan nebir kömeili ənşilerdi köp izdemei-aq tabuğa
bolady. Nebir talantty jastar bar, sahnada i̇eldiñ qūlağynyñ qūryşyn
qandyryp, i̇eldiñ süikimine ainalğandardy əlgindei bəsekeniñ qazanyna
aparyp şyjğyryp jürgen de özimizdiñ qazekem. “Pəlenşeniñ toiynda
pəlen ənşi ən saldynyñ” maqtanyşqa ainalğany sonşa, özimizdi qoiyp,
şetelden şaqyruşylar da osy qazaqi maqtanşaqtyqtyñ kesiri i̇ekeni dau
syz. Abai aitpaqşy, beker mal şaşpaqtyñ keri, osy! Aqşa jürgen jer
qaşanda bəseke, sosyn taza i̇emestigi tağy bar. Tañdauyn, talğamyn halyq
özi-aq talğap alar.
Osy uaqytqa deiin, sonau alpysynşy jyldardan beri qarai Qazaq
radiosynyñ “Altyn qorynda” IO6 avtordyñ Z50-den astam ənderin
oryndappyn. Olardyñ işinde halyq ənderimen qatar orys, ukrain, auğan,
monğol, şvedtiñ halyq ənderi bar. “Alqoñyr”, “İapurai”, “Dedimai-au”
siiäqty qazaqtyñ halyq ənderi mereiiñdi ösiretin, şabytyña şalqar şabyt
beretin, əuenine sözi sai keremet dünieler ğoi. Jaña Qazaq radiosynda
jazylğan dedim ğoi, sol bir zamandarda şyğarmaşylyqtyñ taza boluyna
körkemdik keñestiñ tigizer paidasy mol boldy. Birneşe adamnan tūratyn
onda sazger de, ənşi men aqynyñyz da boldy, keremet bir top jaña tuyndy
bolsyn, būryn jazylğan dünie bolsyn, efirge jiberer aldynda sūryptap,
saralap, əbden ii qanğanda ğana halyq igiligine ūsynylyp jatatyn. Sol bir
ədemi dəstür qalğaly qaşan, ərkim özinşe tirlik keşip ketken tūsausyz bir
zaman boldy. Qoğamnyñ basqa salalary siiäqty i̇emes, mədenietti, ədebietti,
önerdi betimen jiberuge bolmaidy. Mədeniet pen öner jügensiz jerde
dūrys qoğam da qalyptaspasa kerek. “Öner aldy qyzyl tildi” aitqan qazaq,
önersiz ūrpaq tilsiz, dilsiz,tipti dinsiz bolyp qalyptasuy mümkin i̇ekenin
anau zamanda-aq zarlap aityp ketken joq pa? Büginde qoğamda qyp-qyzyl
tartysqa, bylaişa aitqanda kökparğa ainalyp otyrğan ana tilimizdiñ
aqsauyn da osy bir kemşiligimizden izdeu qajet. Basqa basqa, teledidardan
balalarğa arnalğan qazaqşa multfilmderdi baqylañyzşy, şynyn aitu
kerek, jüiesiz, maqsatsyz. Qazaqtyñ mingen köligi ne at i̇ekeni, ne i̇esek i̇ekeni
belgisiz, sümireigen bir qūbyjyq dersiñ. Keiipkeriñizdiñ özi ne sözi, ne
jürisi qiqyjiqy birdeñe. Balalarğa ūsynylğan basqa ūlttardyñ it-qūsy
da, tyşqan-mysyğy da atylyp tūr. Şiraq. Balalarymyzğa tūşymdy
film tügil, əlginiñ ekrandağy sözi men isine i̇eresek öziñ tüsinbeisiñ...
Qazaqi təlim-tərbiesi anyq, köruge köz Uialmaityn tuyndylar biren saran
ğana. Al, kontserttik bağdarlamalardy aitudyñ özi Uiat. Büginde kez kelgen
əndi tabiğatyna kelsin kelmesin bir top jalañaş bişilersiz közge i̇elestete
almaisyz. Ainalaiyndar-au, sahnanyñ kiesinen qoryqsaq netti,
köpşiliktiñ közinen qaimyqsaq qaitedi?! Jartylai jalañaştyq,
sahnadağy Uiatsyzdyq qaidan i̇endi?! Əjeptəuir ənniñ siqyn būzu, tairañdau
büginde üirenşikti önerge ainaldy, qol şapalaqtap otyra beretin
bezbüirek körermen qalyptasty. Halyqtyq dəstürli ənder oryndap
jürgen, salt-dəstürlik qalyptan ūzamağan, bügingi estradağa boi ūrğan,
dendegen zamanda da özindik qoltañbasy bar keibir toptardyñ da keide
ədepten asqanyn körgende köñildi kirbiñ şalady. Degenmen, qanşa
batystyñ əumeser əuenine i̇eliktesek te, halyq önerin, dəstürli önerin
joiyp jibere almaimyz ğoi, onyñ bəri uaqytşa jyn oinaq. Biraq bir
jüielilik jetispeidi. Biz tyñdauşylarymyzdyñ köñilinde jattalyp,
özimizdiñ şamamyzdy belgilep alğan, qalyptasqan ənşimiz.
– Zamanyna qarai adamy, talğampaz qanağatşyl qazaqtyñ ornyn jaña
qazaqtar basty ğoi... Al öner de ortağa, qoğamğa qarai beiimdelgen tərizdi
me, qalai?
– Əñgimemizdiñ basynda aitqanymyzdai, büginde ərbir şeneuniktiñ bir-bir
seri, ənşileri qosa jüretini jasyryn i̇emes. Belgili bir topqa ğana qyzmet
i̇etetinderdi de şyqqyr közimiz körip jür. Degenmen, önerdiñ qūdireti,
önerdiñ qasieti i̇eşqaşan bəseñdemeidi, joğalmaidy. Halyq özi-aq izdep
tabady önerpazyn, saraida bolsyn, sahnada bolsyn, joq, toihanalarda
bolsyn, biraq tyñdarmany, qol soğarlary sol qarabaiyr halyq qoi. Bylai
qarap otyrsañyz, jeke şaqyryp ən saldyrsa da, toida biletse de, öner
halyqtyki. Məsele, būl jerde ənşide de i̇emes, sol halyqqa ūsynylyp
otyrğan ənniñ mazmūnynda, önegesinde der i̇edim. Ənin de, sözin de, tipti
oryndauşysy da özi talğamsyz şyğarmalar köbeimese degen tilek qoi.
Atam zamannan öziniñ tumysyn özgertpei, ūrpaqtan ūrpaqqa sən
saltanatymen jetken ən önerimizdi aqsatpai, biz de bolaşaqqa jetkizsek,
bizden keiingiler de būiamasyz, tabiği qalpynda ūstansa degen tilek qana
bizdiki. Zaman özgersin, jañarsyn, tūrmys özgerip, jaqsarsyn, pendeñizdiñ
de jan düniesi zamanyna qarai sana-sezimi tūraqtansa, oğan tek qana
halyqtyq önerdiñ əseri i̇erekşe bolatynyn sezinse degen niet. Zamanyna
qarai adamy degennen şyğady, baiağynyñ bailary siiäqty bir qauym i̇eldi
asyrap, auyl-aimaqtyñ berekesin keltire otyryp sal-serilerimen, ənşiküişilerimen qosarlana jürse bügingi jaña qazaqtarğa, jaña bailarğa nege
maqtanbasqa! Qazaqtyñ bir baiy bükil bir auyldy asyrağan, jetim jesirin
jylatpağan, jūmyssyzdyq bolmağan ğoi. Bir jağynda soğys jürip jatsa
da, jesir degen bolmağan, bala tərbiesiz qalmağan. İeger jañağy jaña
qazaqtar osylai birbirine meiirimmen qarap, qamqor bola bilse, bügingidei
qarttar men balalar üii köbeimes i̇edi ğoi deisiñ. Əitpese, jekemenşik
ənşileri barlarğa būlai sūqtana qaramas i̇edik, “baidyñ malyn baiğūs
qyzğanypty” tanytpas i̇edik,
– Nūrağa, būl pikirleriñiz talailardyñ oiynda jürgen saual dese de bolar.
Aidarymyz “ARDAGER” bolğandyqtan, öziñiz pir tūtqan, i̇erekşe
syilaityn azamattardyñ işinen Dimaş əkemizdi (Qonaevty) jii aitasyz.
Syilas ağa-ini bolyp aralasa jüre, Sizden toi-tomalaqta ən sūrağan kezi
boldy ma?
– Joq, Dimekeñmen öner adamy, ənşi retinde i̇emes, bir i̇et jaqyn ağa-ini
siiäqty aralastyq. Ərine, türli jağdaidağy kezdesuler boldy, biraq “al
i̇endi əniñdi ait, ait ta qait” degen ötiniş te, būiryq ta bolğan i̇emes. İeldiñ,
jerdiñ tarihy, auyl adamdarynyñ tağdyry, jastar bolaşağy jaily
tağylymy mol əñgimeler ğana aitylatyn.
Ol kisimen alğaş ret Qūrmanğazy orkestrinde partiiä ūiymynyñ
jetetkşisi bolyp jürgende jolyqtym. “Oipyrmai, Nūrğali önermen birge
mynandai partiiälyq jūmystyñ basyn qalai biriktirip jürsiñ?
Şyğarmaşylyğyña kedergi i̇emes pe, qalai ülgeresiñ?” – dep süisinip,
qamqorlyq tanytqany bar. Ol kisiniñ işi-bauyryma kirip, özine tarta
söilegeni bizdi qanşama jyl ağa ini bolyp syilasuymyzğa jol aşty.
Meniñ önerdegi ömirime alañdauşylyq bildirip, şyğarmaşylyğyma jany
auyrğany, kez kelgen pendeni tolqytary sözsiz. Onyñ üstine memlekettik
qanşama şarualary bola tūra, qarapaiym ğana ənşige köñil bölui, soğan
uaqyt tauyp əñgime-düken qūruy, qandai qarapaiymdylyq, köregendik
deseñizşi! Mağan ğana i̇emes, jalpy öner ūjymdaryna közqarasy i̇erekşe
i̇edi. Ol kezde şetelderge, oblys ortalyqtaryna kontserttik
bağdarlamalarmen jii şyğu, qazirgidei qarjyğa bailanysty tūsaulanğan
joq. Ony aitu paryz! Sondai issaparlar kezinde şeteldik ağaiyndar
Dimaş ağamyzdy jii sūrap, səlem joldap jatady. Tipti izimizden izdep
kelip, ol kisige jolyqtyruymdy ötingen talai qandastarymyzdy öz basym
i̇ertip te barğanmyn. Sonda keñ dastarqan basyndağy jolyğysularda tarihi
zerdeli əñgimelerge qūlaq qūryşyn qandyruşy i̇edik...
Birde i̇ekeumiz oñaşa qalğan sətte mağan tañğalyp jürgenin aitty. Men qai
kezde ne istep qoiğanymdy, nendei əbestik jasağanymdy oilap sasyp
qalaiyn. “Seni bilgeli biraz uaqyt bolypty, biraq öz basyñnyñ ne bolmasa
otbasyñnyñ şaruasyn aityp būiymtailap körmepsiñ”, – dedi səl jymiğan
qalpy. “Köke, Qazaqstannyñ bolaşağy üşin, ekonomikasyn köterip,
qanşama qala salyndy. Auyldyñ özi qalamen teñ dərejege jetip qalğan
jağdaiy bar. Al sol igiliktiñ i̇erteñgi küni ūrpaqtarymyz qyzyğyn köredi,
igiligine paidalanady, onyñ işinde meniñ de əuletim bar i̇emes pe, sol
jetedi” – dedim. Ol oilanyp qaldy. Qalyñ qoiu qastarynyñ arasy səl pəl
dirildep, janaryn alysqa, sonau qar basqan Alatauğa i̇eljirei qarap tūryp
qaldy. Al men bolsam, sondai ülken basymen, respublikadan tys qanşama
qyruar tirligi bola tūra, sondai oiğa kelip jürgenine tañğaldym,
süisindim.
– Nūrağa, tağy bir azamat turaly aitpai ketsek bolmas...
– Ərine, Nūrağamyz, Nūrğisa Tilendievtei azamattar jüz jylda bir
tuylady ğoi. “Sarjailau”, “İelim meniñ”, “Aq əje” siiäqty ənderin oryndai
jürip, şyğarmaşylyq tyğyz bailanysta boldyq. Ol zaman şyn məninde,
önerdi qūrmettegen, pir tūtqan zaman boldy. Qazir jeke öner adamdarynyñ
gastroldik şyğyndary şyrqağan zamanda sol tūstardağy öner ūjymdary
irgesi sögilmei, issaparlarğa top tobymen şyğuy sonyñ aiğağy. Jeke
kontsert beru üşin saraidyñ, i̇eger teledidarğa tüsu kerek bolsa, onyñ
şyğyny, bilet ötkizu siiäqty tolyp jatqan ūsaq-tüiek bolyp
köringenimen, qanşama jüikeñdi tozdyratyn tirlik. Al ol kezde ondai
şaruağa bas qatyrmaitynbyz. Ūsynystar, sūranystar tüsip jatatyn.
“Otyrar sazyn” Nūrğisasyz i̇elestetu mümkin i̇emes siiäqty i̇edi, amal joq,
oğan da qūlaq pen köz üirendi. Öner degenniñ balamasy tərizdi körinedi
mağan. Qalaqtai ğana qara şaldyñ boiyndağy qūdiret... önerge degen
qūştarlyq, ğaşyqtyqty körgen biz de baqyttymyz. Əsirese, bir ornynda
tūra almai teñselip qazaqtyñ küiin bükil orkestrmen dirijerlik jasap
tūrğan beinesi talai tyñdarmanynyñ jüreginde bolsa kerek. Sondai
daryndy, halqynyñ önerine baryn salyp, tögildirip ketken ağalar izin
basyp biz de kelemiz...
Nūrğali Nüsipjanūlymen bolğan əñgime osylai ardager ağalary turaly
i̇esteligimen jalğasa berdi, jalğasa berdi. Özi jaña ğana qalaqtai dep
otyrğan Nūrağalarynyñ izin basyp, önerde öşpes qoltañbasy bar ənşige
qarap otyryp, biz de «şynaşaqtai bolğan tūlğadan ūly dauystar, əuender
qalai ğana jaryp jibermei ūstap tūrady i̇eken, ne degen qoñyr ün...» dep
iştei tamsandyq.
Jer jənnaty Jetisu topyrağynda düniege kelip, Almaty Memlekettik
konservatoriiäsynyñ ən fakultetinde jeti jyl oqyp, Abai atyndağy
Qazaq Memlekettik akademiiälyq Opera jəne balet teatrynda
şyğarmaşylyq qyzmet atqarğan kümis kömei ənşiniñ odan keiingi jiyrma
jyldan astam uaqyty ataqty Qūrmanğazy atyndağy Qazaq Memlekettik
akademiiälyq ūlt-aspaptar orkestrinde jalğasady. Qazaq televiziiäsy men
radio habarlaryn taratatyn Memlekettik komitetindegi (1966-1976)
jyldaryn nağyz şyğarmaşylyğynyñ örleu, örkendeu jyldary dep
sanaidy ənşiniñ özi de riza köñilmen. Al, “Qazaqkontsert” janynan aşqan
“Jazira” aspaptyq ansamblinde jürip, talai jastardy tərbielep
şyqqanyn da oqyrman qauym özi-aq işi sezer dep oilaimyz.
BAQYTJAN MOMYŞŪLY:
ƏLI KÜNGE BAUKEÑNIÑ BALASY BOP JÜRMIN...
Aty añyzğa ainalğan batyrlarğa qazaq halqy kende bolmağany tarihtan
belgili. Degenmen, qazaqtyñ Bauyrjany bireu ğana. Büginde batyrdyñ 100
jyldyğyna bailanysty şaralar i̇elimizdiñ ər oblys, audan köleminde
bastalyp ta ketti.
Biz batyr Bauyrjan Momyşūlyna tuğan balasy Baqytjan Momyşūlynyñ
tūrğysynan üñiludi jön kördik. Qara şañyrağyna jüreksine kirip, ondağy
mamyrajai qoñyr qazaqi tirlikke köñilimiz tolyp, batyr ūrpağy ösip-önip
otyrğan oşaqtan marqaiyp şyqtyq.
– Baqytjan ağa, Qazaqstanda biylğy jyl – Momyşūlynyñ 100 jyldyğy,
iağni Sizdiñ əulettiñ jyly ğoi. Ükimet ne dep jatyr?
– Əñgimeni səlemnen bastaiyq. Gazet oqyrmandaryn tarihqa i̇enip jatqan
Barys jylymen qūttyqtaimyn. Ər qazaqtyñ otbasyna bereke-birlik,
i̇elimizge tynyştyq tileiik.
Biz üşin, ərine, būl jyl i̇erekşe jyl, əkemizdiñ jüzjyldyğy atalyp ötetin
jyl. Daiyndyq būdan üştört jyl būryn-aq bas talyp ketken. Sol kezdegi əkim Serik Ümbetovtiñ
qoldauymen Jambyl oblystyq əkimşiligi janynan ğylymi ortalyq
qūryldy. Ony basqarğan özimizdiñ ağamyz, akademik Mekemtas
Myrzahmetov degen azamat. Solar əkemizdiñ şyğarmalaryn, hattaryn,
lektsiiälaryn, 30 tomdyq entsiklopediiälyq anyqtama kitabyn
şyğarmaqşy. Sodan keiin «Öner» baspasy fotosuret albom şyğardy, 15
tomdyq şyğarmalary da oqyrman qolyna tiip qalar dep otyrmyz.
Ükimet tarapynan da biraz qozğalystar bolyp jatyr. Ökinişke orai, anyq
bekitilgen joq qoi deimin, öitkeni qağazğa tüsirilgen joba-josparyn
əkelip körsetken, biraq köñilge onşa qonbady. Oi-ūsynystarymyzdy
qostyq, ony qabyldai ma, qabyldamai ma, joğary jaq özderi biledi. Biraq
əke aruağy aldynda qaryz bolyp qalmaiyq degen oimen i̇eptep ūsynystar
i̇engizdik, kim bilsin, bekitilip qalar. Al, jalpy ondağy is-şaralar
mektepterdegi kezdesuler siiäqty, joğary oqu oryndaryndağy jüzdesuler,
aitys, merekelik kontsertter ğana i̇eken. Respublika köleminde ötetindei
auyz toltyryp aitarlyq i̇eşteñe de köre almadym.
Əkem – əskeri adam. Ol kisi artyna öşpeitin, ölmeitin əskeri ğylym
qaldyrğan kisi. Jasalğan joba-stsenariiden əskeri i̇eşteñe közge tüspedi.
Köp jyldan beri qarai i̇eldiñ de, qoğamdyq ūiymdardyñ da ötinip sūrap
jürgeni əkemniñ atynda ofitserlik orden jasalsa degen ūsynysyn qostyq.
Öitkeni, i̇egemendik alğaly 18 jyl boldy, osy on segiz jyldyñ işinde əkem
təuelsiz Qazaqstannyñ bir japyraq qağazyna ne nagradasyna ie bolğan joq.
Köpşilik qatelesedi, keide «Halyq qaharmany» dep jazyp jatady. Ol
ataqty əkem alğan joq. Tipti, keşegi ükimet basşysyna ūsynylatyn
merekelik şaranyñ jobasynda da osylai atalypty. Biz qaharmandyq
sūramaimyz da, tipti qazirgi kezde būl ataq dəriger, saudager, kəsipker,
ərtisterge de berilip jatyr. Keide, būl ataqtyñ əkeme keregi de joq dep
oilaimyn.
Men əskeri şendegilerge ofitserlik orden tağaiyndalsa degendi sūradym.
Sosyn bireu bilse, bireu bilmeidi, əkemniñ alğaşqy mamandyğy finansistbankir bolğan. Būl kisi Leningradtyñ finakademiiäsyn bitirgen. Qazirgi
«TūranƏlem» bankisi ol kezde «Promstroi» dep atalğan. Osy banktiñ
negizinde «TūranƏlemniñ» 80 jyldyq mereitoiyndağy «Alğaşqy qazaq
bankirleri» degen tizimde əkem i̇ekinşi bolyp tūr. Akademiiäny bitirip
kelgennen keiin osy bankte jūmys istep, az uaqytta qyzmeti joğarylap,
alğan maqtau qağazdary men syiaqylarynyñ tübirtekterine deiin bank
arhivinde saqtalypty.
Osydan keiin mağan tağy bir oi tüsti: “nege i̇eskertkiş moneta şyğarmasqa
degen?”. Əkemniñ jüz jyldyğy qaitalana bermeidi ğoi, osy bir ūrymtal
tūsta osy tirlik te jüzege asyp ketse dep oilaimyn. Sodan keiin tağy bir
tañğaldyrğany, mynau Şymkent, Almaty qalalaryndağy ötkiziletin
şaralar tipti joqtyñ qasy. Al şyn məninde, əkem – Jambyl men
Şymkentke ortaq perzent. Əkemniñ tuğan auyly ol kezde Jambyl
oblysyna qarağan. Tülkibas, Sairam Jualyğa qarağan. Keiin oblys aumağy
qağazğa tüskende Jualy Jambyl oblysyna ketti de, əkemniñ atababalarynyñ, tuystarynyñ 11 auyly Tülkibasta qalyp qūiady da, al 5 auyl
bergi Jualyda qalady. Sondyqtan tuğan jer degende i̇eki oblysqa ortaq
perzent dep tūrğanym sol. Köneköz qariiälar būl turaly jaqsy biledi,
əkemdi öz tumasy dep i̇esepteidi. Biraq jobada Şymkent, iağni Oñtüstik
Qazaqstan oblysy müldem joq. İeñ bir soraqysy, Ükimet basşysy Kərim
Məsimovke daiyndalğan jobada “Keñes Odağynyñ batyry”, “Qazaqstannyñ
Halyq qaharmany” dep tūr. Ainalaiyndar-au, sonda Prezident
apparatynda otyrğandar, jobany jasağandar əkemniñ būl ataqty resmi
türde almağanynan beihabar bolğany ma?!
Ən aityp, merekelik kontsert, aitys, kezdesulermen şektelmei, ğylymi
konferentsiiälar ötsin, jyl boiy əskeri bölimderde əkemniñ jazyp ketken,
artyna qaldyrğan ülgiönegesinen üzdiksiz oqular nege ötkizbeske?!
Əkemniñ atyndağy №131 mektep mūndai şaralardy ünemi ūiymdastyryp
jatady. Jaqynda №17 mekteptegi ötken jiynğa Zeinep apalaryñ qatysyp
keldi. Al, joğary oqu oryndarynyñ köpşiligi aqyly bolğandyqtan,
əiteuir aqşasyn tölep, diplom alsa ğana boldy, əlgindei şaralar
ūiymdastyryla bermeidi. Oqu oryndaryndağy əskeri oqulardyñ
barlyğynda əkemniñ otansüigiştigi, əskeri patriottyq ürdisi tereñdep
jürgizilse, ənşeiin dañğazalyqtyñ tük te qajeti joq. İeldiñ, qazaqtyñ
i̇eldigine syn, öitkeni, qazaq üşin, sol qazaqtyñ ūlan-ğaiyr keñ dalasyn,
jerin süiip ötken əkemdei qazaq batyrlary joq i̇emes, tarihtan olardy
syzyp tastauğa bolmas, degenmen, soñğy jüz jylda tuğan qazaqtyñ
Bauyrjany bireu ğana.
Bauyrjan men qazaq – i̇egiz ūğym dep qabyldau kerek! Öitkeni, qazaq əkemdi
bölgen joq, al əkem qazaqty bölgen joq. Sondyqtan da bizdiñ şañyraqtyñ
ğana i̇emes, būl i̇eldiñ, bütin qazaqtyñ toiy boluğa tiis. İeldiñ ruhyn,
jastarymyzdyñ patriottyq sezimin ūiatatyn toi boluy kerek.
Tağy aita ketetin nərse, 1991 jyly Qaramanovtyñ premer-ministr
kezinde, sol kisiniñ qoly qoiylğan qaulyda Almaty qalasynda əkeme
i̇eskertkiş ornatuğa qauly şyğarğan. Sol qauly əli künge jüzege asqan joq.
Ötken joly Panfilov parkine qūiamyz dedi de, komissiiä qūrylyp, bizdi
şaqyryp, maketin qarağanbyz. Köñilim tolmady, obraz joq, jansyz. Sodan
keiin Momyşūly köşesi men Raiymbek dañğylynyñ qiylysqan jerine
alleiä aşyp, tağy bir oryn daiyndaldy. Əuezov audanynyñ sol kezdegi
əkimi Ədil Nesipbaev degen azamat bauyrymyz daiyndady. Biraq i̇eskertkiş
qoiylmady. Būl jer qalanyñ syrty dep keibireuler rūqsat i̇etpegen be,
tüsiniksiz jağdaida qalyp qoidy. Qaita qalağa kireberistegi, ədemi-aq jer
i̇edi. Biraq bizdiñ pikirimizben sanasyp, şynyn aitu kerek, sūrap jatqan
adam joq. Meni tyñdar qūlaq bolsa, myna parkke qoiuğa qarsymyz.
Birinşiden, būl parkte Otan qorğağandarğa arnalğan Məñgilik alau bar,
monument tūr. İekinşiden, bir jağynda auğan soğysynyñ batyrlaryna
arnalğan i̇eskertkiş, üşinşiden, batyr qalalarğa arnalğan tas i̇eskertkişter
tūr. Ər memlekettiñ prezidentterine arnalğan i̇eskertkişter tağy tūr.
Sodan keiin 28-panfilovşylarğa arnalğan i̇eskertkişter de tūr, bir
jağynda Panfilovtyñ i̇eskertkişi jəne bar. Qysylyp-qymtyrylyp
tūrğan üş zeñbirek, onyñ bərin bylai qoiğanda şirkeu tūr. Sodan keiin ol
jerde qazaqtyñ keremet azamattary Kəripjanov, Böribaevtyñ zirattary
bar. Al əkemniñ i̇eskertkişin i̇eki zeñbirektiñ ortasyna qoimaqşy i̇eken.
Tömengi jağy kökbazar. İeskertkişke gül qūiamyz deitinderdiñ köligi tügil,
özderi de syimaityn alaqandai jer, tipti qisynsyz.
Komissiiäğa şaqyrylğanymda osy oilarymdy aittym. Ökinişke orai,
mensiz de şeşilip qoiğan məsele i̇eken, közbūiau üşin şaqyrylğandai bolyp
qaldym. İeskertkiştiñ özi de qolapaisyz, tek şoşaiğan papahasynan
tanymasañ, tipti kelmeidi. Əkemniñ bas kiim kiiüinde de añğarğan adamğa,
syrt közge bilinbeitin bir i̇erekşelik bar. Ol kisi bas kiiminiñ töbesi ədemi
bolyp tūruy üşin töbesin jippen jiyryp kietin. Obraz joq. Osy
jüzjyldyq ūrymtal tūs, mūnan qalyp qoisa,
Bauyrjanğa i̇eskertkiş müldem qoiylmai ketetin de şyğar degen qorqynyş
ta joq i̇emes. Öitkeni, sonau 1991 jyldan beri qanşa ret qauly şyqsa da
oryndalmai, jüzege aspai bederlengen qağazdar bedireigen küii qalyp
keledi. «Halyq barmaidy» degen syltau ğana. Qalanyñ şetindegi audan
tūrğyndary halyq i̇emes pe? Əkeme bas iip, gül qoiğysy kelgender, qalanyñ
qai şeti bolsa da tauyp barady.
Qala qonaqtary bolsyn, jergilikti halyq bolsyn balanemerelerimen baryp
seruendep tūratyn ornyqty keñ jerge qoiylsa degen oi ğoi. Panfilovty
ūstazy dep i̇ekeuin parktiñ i̇eki jağyna qūiamyz degen oilary dūrys ta şyğar.
Degenmen, əkemniñ de i̇eşkimge qystyrylmai-qysylmai özi-öz bolyp
jarqyrap tūratyn orny bar ğoi.
Bauyrjan jeke tūlğa boluğa tiis. Astanadağy i̇eskertkişti ornatqanda
Böribai Jeksembin özi birge jürip, meni jiijii şaqyryp, tynymsyz i̇eñbek
i̇etti. Nətije jaman bolğan joq. Aqyldasyp-keñesip şeşken dünie qaşanda
ūnamdy bolady. Kez kelgen pendeñizdiñ ata-anasynyñ bet-beinesin, onyñ
jüzindegi ərbir i̇erekşelikke deiin i̇elestete alatyny siiäqty, men de əkemniñ
minez-qūlqynyñ özgerisine deiin onyñ jüzinen, közinen añğaratynmyn.
Qabağyndağy, əsirese i̇eki qastyñ arasyndağy syzyğyna deiin köz aldymda.
Tipti, əlgi i̇eskertkiştiñ tym tabiği, jandy şyğuy da osy meniñ köz
aldymdağy suretpen, əke suretimen səikes kelgeninen bolar. Sondyqtan da
bolar, i̇eskertkiş köñilimnen şyqty.
Əkemniñ özindik i̇erekşelikteri köp-aq. Bas kiimniñ özin i̇erekşe kietinin
aittym ğoi. Al i̇endi adamgerşilik jağynan, zañ jağynan da men jalğyz
mūragerimin, ūrpağymyn. Sondyqtan ol kisige bailanysty kez kelgen tirlik
mensiz bitpeui kerek. İel-jūrttyñ biletinindei, mūny rastaityn, tipti,
qağazym da bar. Sodan keiingi bir i̇eskeretin məsele, ol – ornatylatyn
i̇eskertkişke ūzyn-sonar söz jazbai, qysqa da nūsqa boluy şart. Məselen
«Dañqty qolbasşy B.Momyşūly» dep joğary jağynan jūldyzyn ornatsa.
Al Jualydağy i̇eskertkişte Qazaqstannyñ Halyq qaharmany dep jazuly
tūr. Əldebireulerdiñ sauatsyzdyğynan bütkil i̇eldi şatastyruğa bola ma?
Qaitalap aituğa tura keledi, respublikamyzda İelbasynyñ ğana
jarlyğymen tağaiyndalatyn būl joğary ataq ol kiside joq, bolğan i̇emes.
Saiasi qate ğoi, keibir aqparat qūraldarynda da osylai jazylyp jatady.
Meniñ oiymşa, qazaqtyñ Bauyrjany qandai qūrmetke, qandai ataqqa bolsa
da əbden laiyq. Biraq solai i̇eken dep ondai jauapty ataqty japsyra beruge
tağy bolmaidy ğoi.
– Momyşūly turaly i̇estelik jazuşylar köp. Öziñiz jaña ğana aitqandai,
baspasöz betterinde əkeñizdiñ bükil arhivi Mekemtas Myrzahmetovtyñ
qolynda i̇eken degen sybys ta bar... Osy jariiälanymdarda qanşalyqty
şyndyq bar?
– Uaqyt jyljyp, jyldar ötken saiyn əkemniñ közin körgender qatary da
sirep barady. Sondyqtan i̇estelik aituşylardyñ özi de azaidy. Al azdyköpti syrlas, syilas bolğandar, birge qatar jürgenderdiñ i̇estelik aituy
zañdylyq! Qazaqtyñ batyr ūlynyñ janynda jürip, közbe-köz əñgimesin
tyñdap syrlasqandar, mümkin keide əsirelep artyq-auys aitylyp ta,
jazyluy da dausyz. Ondai kezde pəlendei syn, ökpe aituğa joqpyn.
Əkem qaityp oralsa, bəlkim, olardyñ bet-jüzine qaramas i̇edi. Amal joq,
ölgender qaityp kelmeidi. Ondai sətterde Zeinep jeñgeleriñ i̇ekeumiz özara
syrlasamyz da qūiamyz.
Biz bir qalypqa tüsip qalğan adambyz. Öitkeni, sol kisiniñ qara şañyrağyn
ūstap otyrğan adambyz, taza qazaqşa aitqanda – şyraqşymyz. Sondyqtan
bizge qadalatyn köz de, söz de köp i̇ekenin de bilemiz. Əkem aitatyn: «Ataqty
adamdar ünemi nysanada tūrady. Bylaiğy adamdarğa sol qajet pe, qajet
i̇emes pe, nysanağa oq atuğa daiyn tūrady. Öitkeni, ataqpen birge azap
jüredi» deitin. Sony biz qazir basymyzdan ötkizip jürmiz. İendi, myna 100
jyldyqqa bailanysty, mereitoiğa bailanysty şaralardy jüzege asyruda
ūiymdastyruşylar köbeiip jatyr. Oğan,ərine, özderiñiz bilesizder,
qyruar qarjy jūmsalatyny bar ğoi. Al aqşa jürgen jer qaşanda daulydamaily. Talai ret osyndai jağdailardan barmaq tistegen kezimiz de
bolğan.
Keiingi kezde, soñğy i̇eki-üş jyldyñ işinde baspasöz betterinde, radiodan
Mekem ağa (Mekemtas Myrzahmetov) əkemniñ bükil arhivin ömir boiy
jinap-tergen, i̇endi sol kisiniñ qolyndağy dünieler 45 tom bolyp
jinaqtalyp jatyr i̇eken degendi men de i̇estidim.
Ras, Mekem ağamen əkem öte jaqyn, qandas əri ruhani bauyry bolğan.
Özgege aitpağan syrlaryn sol kisimen bölisken. Syrlas inisi. Öz basym da
ol kisini öte qadirleimin, syilaimyn. Əkem ketkeli meniñ de mūñdasym,
syrlasym, qūrdasymdai izdep tūramyn. Būl Mekem ağanyñ auzynan şyqqan
söz i̇emes, al jurnalisterdiñ mūndai derekti qaidan alatynyn bilmeimin.
Jalpy, kez kelgen dünieni jazu üşin əbden zerttep, zerdelep, baiyptap
jazu kerek şyğar.
Əkem köziniñ tirisinde-aq arhiviniñ bir böligin Ortalyq mūrağatqa
tapsyrğan. Al onyñ da şyn mənindegi iesi men. Öitkeni, artynda qalğan
bükil jazbanyñ iesi zañdy türde menmin ğoi. Sol mūrağattan əkem jaily
bilgisi keletinder aldymen meniñ rūqsatymdy alady. Tərtip solai.
Odan keiingi əkem senim artyp ketkeni – Zeinep. Kelininiñ əu bastan qağazğa,
qalamğa beiimdiligin sezgen bolar, jaryqqa şyqqan, şyqpağan, keñes
dəuirindegi tilge, ūlttyq qūndylyqtarğa bailanysty aşyq aituğa
bolmaityn köp dünieleriniñ iesi, osy jeñgeleriñ.
Oblys əkimi Serik Ümbetovtiñ qoldauymen əkimşilik janynan aşylğan
ortalyq osy dünielerdiñ basyn biriktirip, jinaqtap otyz tomdyq şyğaruy
kerek i̇edi, materialdardyñ köptigi sonşa, 45 tom daiyndaldy.
Akademiiälyq tomdaryn şyğaru üşin köp jūmys atqaryp jatqan Mekem
ağa. Söitip, biz qoldağy barymyzdy berdik. Ağa josparyn jasap, Sekeñ
qoldap, məslihat deputattary bekitip, joğary jaqtan rūqsat alyndy. Būl
tek kitap şyğaru üşin i̇emes, əkemniñ barlyq jazğan-syzğanyn jinap,
ğylymi jüiege keltiru üşin ükimet bes jylğa 25 million aqşa bölipti.
Bir-i̇eki jyl Zeinep pen İerjan da osy ortalyq üşin jūmys istedi.
Orysşasyn ūlymyz İerjan, arabşasy men qazaqşasyn Zeinep daiyndap
berip otyrdy. Al ol ortalyq qyzmetkerleri kədimgidei jalaqy alyp
jūmys istedi. Olarğa əkemniñ aruağy riza bolsyn degennen artyq ne aituğa
bolady.
Əkemniñ bükil arhivin biz tegin berdik. Al, i̇endi sol ortalyq əkemniñ
Məskeudegi lektsiiä oqyğan genştabtağy lektsiiälaryn sūrağanda, olar bir
böligin pəlenbai million qarjyğa satty. Qalğanyn bergen joq, ol əli
qūpiiäsy şeşilmegen degen syltaumen bermepti.
Osy jerde oilap qarañyzşy, i̇eger biz, əkemniñ atyndañqyn paidalanğymyz
kelse, dañqqūmar, bailyqqūmar bolsaq, ün-tünsiz saudalasyp otyrar i̇edik.
Bizge i̇eñ bastysy, əkemizdiñ arhivi qymbat, onyñ ər jerde şaşylmai bir
ortalyqqa jinaqtalğany ğana kerek. Mekem ağa da, ol kisiniñ
qaramağyndağy qyzmetkerler de bizden alğan daiyn önimmen jūmys istedi.
Biren-saran kisilerdiñ «jan-jaqtan tirnektep jinadyq» degenin öz
qūlağymmen i̇estidim de, olardyñ bireuiniñ auzynan derekterdi qara
şañyrağynan aldyq degen söz şyqpağanyna iştei renjip te qaldym...
– Osyndai kereğar pikirlerge Mekemtas ağa nege qarsy pikirin bildirmeidi?
– Ony bilmeimin, aitsa aityp jürgen şyğar. Öz basyma, sözden göri
əkemniñ jazğan-syzğany ər jerde şaşylmai tezirek jinaqtalğany kerek.
Basynda 30 tomdyq degeni 45 tomdyq bolyp şyğaiyn dep jatqany köñilge
demeu. Degenmen, olardyñ i̇eñbegin de joqqa şyğaruğa bolmas, qyruar
jūmys atqardy. Ras, Mekemtas ağağa da əkem biraz şejiresin, əkesiniñ
Qūranyn, tağy biraz qoljazbalaryn berip ketken. Al Zeinepke tabystağany
üide saqtauly. Qaitken künde de üidegi jağdaida mūndai qūndy dünielerdi
öz qalpynda saqtau öte qiyn i̇eken. Birqalypty aua i̇emes qoi, birde jyly,
ystyq, birde suyq degendei, al mūrağatta basqaşa ğoi. Onyñ üstine
mezgilimen dərilenip tūrady. Köpten beri özekti örtep jürgen bir məsele
bar. Ol aityla-aityla əbden jauyr boldy dese de bolady, osy dünielerdi
ūqyptap biriktiretin əkemniñ jeke mūrajaiy turaly. Ol kisiniñ
paidalanğan kitaptary, qoljazbalary, tipti kündelikti tirlikte qoldanğan
zattaryna deiin saqtauly. Müştiginen bastap jastyq, jamylğan körpesine
deiin myna jeñgeleriñ köziniñ qaraşyğyndai saqtap otyr. Alğaş Zeinep
kelin bolyp tüskende syilağan kir juatyn məşinasyna deiin tūr.
Biz Zeinep i̇ekeumiz de jas i̇emespiz, densaulyq degen de məz i̇emes. Bizden keiin
balalar ūqsata ala ma, almai ma degen küdik te jan auyrtyp qūiady.
Sondyqtan osylardyñ bərin bir jerge ornalastyryp, mümkin bolsa
Ortalyq mūrağattan ülken bir bölme būiyrsa dep oilaimyz. Kim bilsin, əli
tynyştyq. Jualy audanynda 100 jyldyqqa bailanysty muzei
jabdyqtalmaqşy bolğan. Ol kezde Jeksembin əkim bolatyn, biz
aqyldasyp, «İeger ülkenirek ğimarat bolsa, qoldağy ərbir zattyñ tarihyn
jazyp, körnekti i̇etip tapsyrsaq» degenbiz. Biraq būl memlekettik katalogqa
i̇enui kerek te, turister men arnaiy izdeitindei əri demalys orny boluy
kerek dep oilağanbyz. Öitkeni, qazir audanda muzei bar, onyñ 80 paiyzyn
Zeinep öz qolymen jasaqtap bergen. Şağyn ğana, onyñ üstine auyldyñ
şetine ornalasqandyqtan kirip-şyğyp jatqandar joqtyñ qasy. İesigi ünemi
jabyq. Al, mūrağat degen öli bolmauy kerek, ol ünemi jūmys istep tūratyn,
kezdesuler, ğylymi konferentsiiälar ūiymdastyrylyp jatatyn köpşilik
oryn boluy kerek qoi. Əsirese, jastar ülgi-önege alatyn mədeni-ağartu
jūmystary jürgiziletin oryn boluy şart.
Əkemniñ ğūmyrynyñ köp uaqyty

Almatyda ötti.

Köpşiliktiñ oiynda, “öziniñ tūrğan üii şe?” degen sūraq tuuy mümkin.
Əkemniñ keiingi əielimen tūrğan üi myna monşanyñ janynda i̇edi, ol
satylyp ketti. Men tuylğan üi būzylyp ketti. Al myna üide əkem tūrğan
joq. Közimizdi jūmyp kirisip keteiik desek, osyndai qolaisyzdyqtar
qolbailau boluda. Panfilovşylarğa arnalğan muzeide, №131 mektepte,
Jualyda, Tarazdağy muzeilerde bir-bir būryştary bar ğoi. Osylardyñ
bərin biriktirse, əjeptəuir körme-muzeige köpşilik jii bas sūğar i̇edi. Jeke
mūrağatqa, ərine, qarjy da köp keteri sözsiz. Degenmen, bir jüiege keltiru
tek əulettiñ ğana i̇emes, bolaşaqtyñ bağyt-bağdarlamasy bolar i̇edi,
keleşekke kerek bolar i̇edi degen ümit qana. Al, Jualydağy muzei
dağdarysqa bailanysty toqtap tūr, salynbaityn boldy.
Azğa qanağat i̇etip, qarapaiym ğana tirlik keşu, būl – bizdiñ otbasymyzdyñ
pozitsiiäsy. Adaldyq, kisige qiiänat jasamau, sūğanaq bolmau, kisige alaqan
jaimau, būl – əkemnen qalğan mūra. Sondyqtan osy uaqytqa deiin əke atyn
paidalanyp, i̇esik qağyp körmeppin. İendigi jerde de salym suğa ketpegenin
qalaimyn.
– Əñgime otbasyna qarai būryldy ğoi, ağa, nemeresi Momyşūly-3 jaily
sūrağymyz kelip otyr. Mamandyğy kim, batyrdyñ ūrpaqtary nemen
şūğyldanady?
– İerjan Ūlttyq universitettiñ jurnalistika fakultetin bitirgen.
«Leninşil jasta», «Ūlanda» biraz jyldar qyzmet istedi. Qaita qūru
bastalğan tūsta «Kəusar būlaq» degen bas pa aşyp, kəsipkerlikpen
ainalysa bastap i̇edi. Ökinişke orai, būl bala jaña zamanğa laiyq naryqqa
i̇enip kete almady. Keibir birge jürgen azamattarynan beti qaityp, basy
tasqa tigendei bolğan soñ, i̇ekinşi joğary oqu ornyna tüsti de, qazir sol
Almaty Energetika universitetinde ağa oqytuşy. Şyğarmaşylyq adamğa,
əsirese İerjan siiäqty i̇eki tilde i̇erkin jazatyn adamğa biznes-kəsipkerlik
degen qol i̇emes i̇ekenin der kezinde tüsindi-au deimin. «Qazaqşa jazsam
şeşesi, orysşa jazsam əkesi jazyp berdi» deitin boldy-au dep qysylyp
jürip, jazğandaryn asa jariiälata bermeidi, əri audarmamen de ainalysty.
İeki nemeremiz bar. Ülkeni Nūrsūltan 5-synypta, Qūdaidyñ qūdireti,
əkemnen aumaidy. Atjaqtylyğy, tipti i̇eki qasynyñ ortasyndağy i̇eki
syzyğyna deiin, qabağyn tüigeni, kisiniñ betine tik qarağanda köziñdi
taidyryp əketesiñ. Köp sözge joq, tūiyqtau bolyp ösip keledi. Babasyna
ūqsağan tağy bir qasieti, i̇esepke jüirik, şapşañ. Fizika-matematika
mektebinde oqyp jatyr. Sabağy öte jaqsy. Əkemniñ tuğan küninen i̇eki kün
būryn ömirge keldi de, Zeinep yrymdap babasynyñ tuğan küninde
şildehana jasady. Minezi de babasynan aumaidy. Bes jasar Madiiärymyz
əjesi Zeinepten aumaidy. Külui de, jylauy da tez. Tez söileidi. Qūdaiğa
şükir, otbasymyzben qazaqşamyz, basqadai boluy mümkin de i̇emes.
(Baqytjan ağa külip aldy da, köziniñ i̇eki Uiasyna kelip qalğan möp-möldir
tamşylardy bizge körsetkisi kelmei, oramalymen sürgiştei berdi...
Ūrpaqtar jalğastyğy, əulet quanyşy söz bolğan tūsta kez kelgen
pendeñizdiñ jany tolqityny dausyz.
Nemerelerine bailanysty bir əñgimeniñ ūşy şyğyp tūrğanyn sezip, biz de
ünsiz qaldyq.)
– Birde i̇eki-üş kün körmei, balalardy sağynyp İerjandykine bardyq, – dep
əñgimesin qaita jalğastyrdy. – Olar da jañalyqtaryn aityp qauqyldasyp
jatyrmyz. Tağy da asa sabyrly, bala bolsa da özin baiypty ūstap otyrğan
Sūltanğa qarap:
– Altynym meniñ, janym, öte aqyldy azamat bolady, – dep i̇emirenip
jatsam, əkesine qarap iegimen meni meñzep: – Papa, papañnyñ ne aitqanyn
i̇estip al! – deidi. Əlgi jerde Zeinep i̇ekeumiz əbden məz bolaiyq.
– Baqytjan ağa, qazaqta «Batyr jüz jylda tuady» degen jaqsy söz bar.
Mine, jüz jyl da ötti. Batyr tuatyn orta qandai bolmaq? Qanyna, tegine
bailanysty bolar, bəlkim. Əsirese, təuelsizdikke qol jetkeli kez kelgen
pendeñiz atababalarynan batyr, kösem izdeu dağdyğa ainalğandai. Būl
qazaqi daraqylyq, dañğazalyq i̇emes pe?
– Būl, şyn məninde ürdis bolyp ketti. Bir añyz i̇esime tüsip otyrğany:
kişkentai mysyq jolbarystyñ suretin körsetip «Mynau meniñ atam»
depti. Osynyñ keri kelgen zaman boldy. Qūdaiğa şükir, qazaqta batyr da,
aqyn da jetedi. Biraq kez kelgen jerden batyr izdep, ony jekeşelendirip
«mynau bizdiki» dep bölip alu, būl halyqty biriktire qoimaidy. Pəlenşe
atasyna i̇eskertkiş qoiypty, şejire jazypty, men nege bəigege at
qospaimyn degen bəsekelestik işinara bolsa da jürip jatyr. Tipti
jasyryn da i̇emes, beleñ alyp ketti. Jalğan namystyñ jeteginde jüru
jaqsylyqtyñ nyşany i̇emes. Şyndap kelgende, qazaq degen halyq,
qazaqtyñ batyrlary tūtas qazaqtyñ qamyn oilap, mūñ-mūqtajyn köksegen,
sondyqtan bileginiñ küşimen, naizasynyñ ūşymen, qylyşynyñ jüzimen
ortaq jerdi, i̇eldi qorğağan. Ondai ortaq batyrlar Qabanbai, Bögenbai,
Ağybai, Raiymbekter işki i̇emes, syrtqy jaumen jaulasqan. Bölinbegen,
halyqtyñ birtūtastyğy üşin küresken, qan tökken. Sondyqtan da
ūrpaqtan-ūrpaqqa dañqtary jetip jatyr. Bügingi ūrpaq solar salğan sara
jolmen jürui, i̇erlikterimen susyndauy, ūltjandylyğynan tərbie-önege
aluğa tiispiz. «Bölingendi böri jeidiniñ» keri kelip jatyr ğoi...
Al meniñ əkemnen qolğa myqtap ūstap qalatyn əskeri ğylym qalyp otyr.
Tipti Keñes Odağy Batyrlarynyñ arasynda əkem siiäqty mūndai mol əskeri
ğylym qaldyrğan kisi kemde-kem. Al bizdiñ i̇elimizde tipti joq. Əkemniñ
artynda qalğan əskeri ğylymy bizdiñ bükil əskerilerdi tərbieleuge
jetedi. Ökinişke orai, əlgi qazaq aitady ğoi,
“Artqy aiyldyñ batqanyn,
İesi i̇emes, at biler.
Azamattyñ qadirin,
Ağaiyn i̇emes, jat biler”, – degendei, nege İzrailde, Kubada, Türkiiädağy
kadetterde əkemniñ əskeri i̇erejelerinen lektsiiälar jürip, i̇emtihandar
tapsyrady. Būl, şyndyq! Al bizde şe?!
Al bizde əkemniñ soğys taktikalaryn, Otan qorğau tehnologiiäsynan lektsiiä
jürgen əskeri bölimşelerdi bilmeimin, osy uaqytqa deiin i̇estigen de
joqpyn. Daiyn tūrğan ğylymi lektsiiälar bolsa da, əskeri tərtip pen
maqsat-müddesin qalyptastyratyn tərbie qūraly, oqu qūraly bola tūra,
i̇eşkimge qajet i̇emes.
Qazaqstannyñ Halyq qaharmany, auğan soğysynyñ batyry Baqytjan
İertaev i̇eki söziniñ birinde Momyşūlyna i̇eliktep i̇erjetkenin, osy uaqytqa
deiin əskeri jolda qandai jetistikke jetse, sonyñ bəri meniñ əkemniñ
arqasy i̇ekenin jalyqpai aityp otyrady. Qai jaqtan kelse de i̇eñ aldymen
əkemniñ ziratyna baryp minəjat i̇etip, sosyn üige, qara şañyraqqa kelip
Qūran oqyp şyğady. Al qazirgi jastarymyzda osyndai pir tūtatyn,
i̇eliktep, ülgi-önege alatyn batyr tūlğa bar dep aita almas i̇edim. Qazirgi
jastardyñ bəri kəsipker, qarjyger bolsam deidi. Olai bolsa, ortanyñ özi,
qoğamnyñ özi ūrpaqty tərbielep jatyr. Əlde janbağystyñ jarapazany
desek te dūrys bolar. Bir köñil böletin nərse, jastardyñ köbi kitapqa
qarai, ruhani düniege, imandylyqqa qarai köş basyn būrğanyn da
jasyrmauymyz kerek, qoldauymyz kerek. Ruhani düniesiz mümkin i̇emes
i̇ekenin tüsingen jaiymyz bar. Degenmen, birinşi orynda bai bolu
tendentsiiäsy örşip tūrğany da jasyryn i̇emes. İeşkim de jaqsy tūrmys,
jaily qyzmet, barlyq-bailyqqa qarsy i̇emes. Biraq tek osy maqsatty ğana
közdeu, ol i̇endi jaqsylyqqa aparmaidy... Sondyqtan da batyrdy da,
qarjygerdi de, şyn məninde qoğam, orta tərbieleui mümkin. Al əu bastağy
qandağy namysşyldyq, i̇erlik, bilimdilik, ol i̇endi atanyñ küşi, ananyñ
sütimen daritynyn tüisigi bar pendeñiz moiyndauy kerek.
– Jastar tərbiesi jaily degende, i̇eske Momyşūly atyndağy əskeri
uçilişe tüsedi, olarmen qarymqatynastaryñyz qalai?
– Būryn Kim Serikbaev, Əbirev degen azamattar basqaryp tūrğan kezde ol
mektep bizdiñ i̇ekinşi üiimiz sekildi i̇edi. Öitkeni, olar bizben ünemi qarymqatynasta boldy. Əkemniñ tuğan küninde, balalar ant qabyldap oquğa
tüskende, bitirgen kezderinde biz otbasymyzben şaqyrylatynbyz. Nege
i̇ekenin bilmeimin, keiingi direktor bizge osy künge deiin tipti səlem bergen
azamat i̇emes. Al öz basym bala i̇emespin, batyrdyñ balasy i̇ekenmin dep
tirlikterine qalai aralasasyñ. Örkökirek te i̇emespin, biraq jasy kişi əri
əkem atyndağy oqu ornyn basqaryp otyr, men qara şañyraqty ūstap
otyrmyn, kişilik körsetu onyñ isi i̇edi dep oilap qūiamyn.
– Əke men bala arasyndağy qarym-qatynas oñai i̇emes. Bauyrjan atamyzben
aralaryñyzda kelispeuşilik əlde tüsinistik basym boldy ma? Ədebiette öz
ornyñyz bar qalamgersiz, əke tasasynda qalyp qoidym dep oilamaisyz ba?
– Men Almatynyñ asfaltynda tuğanmyn. Keñes ükimeti kezinde i̇eldegi
ideologiiä solai boldy, qalada jalğyz qazaq mektebi bar, onyñ özine alysjaqyn audan-auyldardan kelgen malşy-şopandardyñ balalary
qabyldanady. Söitip orys mektebinde oqydyq. Sonda əkem demalysqa
kelgende tek qana qazaq tilinde söileidi. Şala-pūla jauap beremin.
Birde şeşeme:
– Öziñ «Leninşil jasta» jūmys isteisiñ. Mynau orys bolyp ketpeu üşin
sondağy auyldan kelip oqyp, jūmys istep jatqan jas tilşilerdi, pəterde
jürgen jurnalisterdi qasyñda tūrğyz! – deidi ğoi. Sodan bizdiñ üiden kisi
arylmaityn boldy. Əsirese, Kəkimjan Qazybaev, Qaidolla Tilemisov,
Sattar Böltekbaev syndy ağalarym, odan keiin Kamal ağa Smaiylovtar
meniñ taza qazaqi tərbie aluyma septigi tigen azamattar. Meniñ ömirimdegi
üş jūldyzym, osy üş ağam, joğaryda attary atalğan azamattar, olar meniñ
əkemniñ pagonyndağy jūldyz i̇emes, meniñ ömirimdegi jūldyzdarym
bolğanyn maqtanyşpen aityp otyramyn. Olar üide jürgen soñ, qazaqtyñ
tili, əueni qūlağyma siñedi ğoi. Tilimdi qazaqşağa būrğan osy kisiler. Al
mektepte jürgende jazğy demalys saiyn meniñ joldastarym (Əbdilda
Təjibaevtyñ, Ğabit Müsirepovtyñ, Ğabiden Mūstafinniñ, Qanyş
Sətbaevtyñ t.b. balalary) Baltyq, Qara teñizge ketip jatqanda, meni jai
plaskard vagonmen əkem auylğa quady. Jetkenşe jylap baramyn. Əkeme
yzam keledi, batyrdyñ balasy, jalğyz ūly bola tūra jürisimdi qaraşy,
deimin ğoi yzalanyp. Namystanamyn, üş ai auylda şañ-şañ bolyp, sabaq
bastalar kezde qalağa kelemin. Qazir közi tiri jeñgelerim qoşqarğa minip
şabatynymdy, qoilardyñ arasynda şarşap ūiyqtap qalatynymdy əli
künge i̇eske salyp, qaljyñdap otyrady.
Auyldyñ aty – auyl, berekeli, auasy qandai, sonda əkem tuğan jerinen
tamyry üzilmesin, topyrağyna aunap össin, jerdiñ qadir-qasietin sezinsin
degen oimen jiberedi i̇eken ğoi. Aqsudyñ möldir suynan işip, şomylyp
sanasyna ūlttyq küşjiger qūiyp össin degen, ağaiynmen ara jibi üzilmesin
degen i̇eken ğoi. Ony keiin jas ūlğaiğan saiyn tüsine tüsedi i̇ekensiñ.
Jasyratyn ne bar, aragidik səl kesildi, biraq əli üzilgen joq.
Ol kisige beker-aq ökpeleidi i̇ekenmin. Sol bala künnen qalğan ədetim, əli
künge qarynğa salğan qoldyñ maiyn, ypystyq tabağa pisirilgen nanyn
jaqsy köremin, añsap tūramyn.
Sonyñ arqasynda özim tūstastarymnyñ, joldastarymnyñ işinde i̇eñ
qarapaiym, qazaqi bolyp qalğan men ğana. Şyğarmalarymdy orys tilinde
jazamyn, al biraq keiip kerlerim – qazaqtar, şyğarmalarymda qazaqtyñ
salt-dəstüri, qazaqtyñ qoñyrqai tirligi, bəri özimizdiñ qazaqi ortadan
alynğan keiipkerler, oidan i̇emes, ömirde barlar ğana, aitalyq qoğamdağy
qoldan jasalğan pikirlerge onşa köñil bölmeimin. Qağazğa basqa tilde
tüsse de, tüpki maqsat öz ana tilimde sairaidy. Onyñ üstine men qala
balasy bola tūra, Zeineptei dala qyzyna üilengenim, qosaq bolğanym da
şyğarmaşylyğymda köp kömegin tigizdi.
Əkem sodan keiin bolar, İerjandy qazaq balabaqşasyna ornalastyruda
būryn-soñdy i̇eşkimniñ aldyna barmağan, basyn imegen kisi janyn salypaq baqty. Odan keiin qazaq mektebin altyn medalmen bitirip, universitetti
de qazaqşa oqydy.
Al əkemniñ köleñkesinde qalğannyñ özi ülken baqyt qoi. Əkem: «İa
prigovoren k slave, ty obreçen byt synom» degeni əli qūlağymda qalğany
sonşa, mine 70-ke kelip qalsam da, Qūdaiğa şükir, əli Baukeñniñ balasy
bolyp jürmin. Əñgime barysynda aityp ketkenimdei, i̇eşqaşan əkemizdiñ
atyn paidalanyp, qazaqtyñ batyr ūly, qazaqtyñ Bauyrjany degen atqa öz
tarapymyzdan kir jūqtyrmai, şañ juytpai, qolymyzdan kelgenşe əke
aruağyn syilauğa, qanymyzğa siñgen tərbielik önege-ösietin özimizden
örbigenderge ūran i̇etip tabystauğa barmyz.
Meniñ əkem jaily üş kitabym şyqty. «Voshojdenie k ottsu» degen
alğaşqy kitapty jazyp şyqtym da, qoljazbam ūnamady. Qaita-qaita
qaradym, tipti basqaşa jazyp şyqtym. Būl kez keñestik ideologiiänyñ
tūsy, sonda da köñilim tolmady. Qaita jazylğan dünieni qarağanymda, būl
tipti əkege tabynu i̇emes, baspaldaq, şağyn ğana qadam i̇eken. Būl taqyrypqa
əli daiyn i̇emes i̇ekenimdi ūqtym. Biraq jiyrmadan astam kitap, odan da köp
audarmalarym bar. Kitaptarymnyñ işinde mindetti türde əkem jüredi. Əli
künge deiin jazyp otyrğanymda jelkemde qarap tūrğan siiäqty sezinemin.
Redaktorym tərizdi, artyq-auys ketken jerlerimde tüzep: «əi, myna jerde
irilenip barasyñ, saiabyrsy nemese ūsaqtalyp kettiñ ğoi» dep tūratyn
siiäqty.
«Vo imia ottsada» tek əkem jaily i̇emes, əkemniñ tūstastary, qarymqatynasta bolğan syilastary, qatarlastary arqyly əke obrazyn jasauğa
tyrystym. Odan keiin «Synovia velikogo volkanyñ» keiipkerleri de
qazaqtyñ marğasqa ūldary.
Əkemdi köbine öte qatal, sūsty, birbetkei, aldyna kelgen kisige dörekileu,
minezdi dep köbirek aitylyp jatady, ol kisiniñ aitqan ərbir söziniñ
astarynda ösiet, önege jatqanyna mən berilmeitin siiäqty. Məselen,
«Darvin maimyldan, al men böriden jaraldym» deidi. Kördiñiz be, Darvin
ğylymyn tükke alğyssyz i̇etip tastaidy. Mūndai aforizmder ol kiside köp
kezdesedi. Sondyqtan keiingi kezderi əkemniñ syrtqy kelbeti, minez
qaişylyqtaryna i̇emes, ərbir sözine, söileminiñ tüptörkinine zertteu
jürgizip jürmin. Əsirese, ruhani, tən, jan, məñgilik, ruh jaily
jazğandary, əkemniñ tirşilik, tabiğat, baqi turaly közqarastarynpikirlerin zerdelep, zerttep jatyrmyn.
Əkem jaily qanşa jazsam da, zerttesem de, ūşy-qiyryna jeter i̇emespin.
Ol kisiniñ əke retinde, azamat retinde əli aşylmağan betteri barşylyq.
Al i̇es bilip, i̇etek japqaly ondai tüsinispeuşilik bolmady i̇emes, boldy.
Ömir-tirşilik bolğan soñ, bir-birimizge qyryn qarağan kezderimiz de
bolğan. «Batyr añğal, añqau keledi» deidi, mümkin əkemniñ batyrlyğyna,
batyldyğyna qyzyqqan bolar, jigitşilik jasağan kezderi de boldy. Ondai
da, ərine, renjidim. Biraq jyldar öte sanam sabasyna tüskendei, əkemniñ
qazaq degen halyqtyñ alaqanynda jürgen kezderi, i̇erlik pen i̇eldiktiñ tuyn
köterip jürip ondai «i̇erkelik» jasağany da ömirdiñ zañdylyğy bolar degen
toqtamğa kelemin...
İə, Baqytjan ağanyñ özi aitpaqşy, jetpiske kelip qalsa da “əli künge
əkemniñ, Baukeñniñ balasy bolyp kelemin” degenindei, ol kisiniñ balalar
əlemi, jas jetkinşekterge arnalğan keremet dünieleri de
şyğarmaşylyğynyñ bir auyr jügin köterip tūrğandai. Orys tilinde jazsa
da, kez kelgen şyğarmasynan qazaqtyñ ūlylyğy, danalyğy saltanat qūryp
tūratyn jazuşy Momyşūly-2: «Men əli balamyn» («İa i̇eşe rebenok») dep
bizdi ədemi qaljyñmen şyğaryp saldy...
ƏİEL – ƏDEBİETTE DE ƏİEL
Belgili jazuşy Quandyq Tümenbai myrzamen osy taqyryptağy oi-syryn
bölistik.
– Quañdyq ağa, bizdiñ ədebietimiz bai. Onyñ işinde əsirese, əiel-analardyñ
obrazyn jasauda ədebietimizdiñ kökjiegi i̇eşkimnen kem i̇emes, keide asyp
tüsip te jatady. Əiel obrazyn somdauda Ğabit Müsirepovtiñ orny i̇erekşe.
Osy turaly oi örbitsek...
– Əiel obrazy degende, ərine Ğabeñ i̇eske tüsedi. Hrestomatiiäğa i̇engen ana
turaly əñgimeleri men «Ülpan» romany oñ büiirimizde. Əñgimeni səl əriden
bastasaq deimin. Kyzyl sūñqar jazuşy Maksim Gorkiide «Makar Çudra»
degen əñgime bar. Klassika. Mahabbattyñ biık şyñ i̇ekendigi, örlik pen
təkapparlyqtyñ tragediiäğa ūlasqan körinisi. Osy «Makar Çudrany» bizdiñ
bir kurstas jigit jatqa aitatyn. JenPİ-diñ qyzdarynyñ aldynda qara
sözdi tögildirgende tüsingen qyzdyñ bəri tolqityn. Keiinnen tañqala jürip,
onyñ tərbielik mənine tereñ boilaityn. Məselen, Radanyñ Zabardy süiip
tūryp «Aiağyma jyğyl» deui – təkapparlyq, al Zabardyñ oğan qanjar
jūmsap, mahabbatty jūldyzdai jypyrlağan qan tüiirşikterine
ainaldyruy – i̇erkektik minezqūlyq. Bizdiñ kyzdar ömirde təkapparlyqty
basqaşa tüsinedi, İnstitut bitiru özimen terezesi teñ jigit tabu, teñ jigittiñ
özin astamşylyqpen arzanğa jūmsau, «seniñ aulyña baryp tūra almaimyn»
dep asqaqtau, söitip jürip jigitinen airylyp qalğan talai qyzdardy
kördik. Solar arzan aqyl, taiaz təkapparlyqqa salynbasa, büginde mazdap
janğan oşağy, Otanyn qorğağan perzenti bolar i̇edi. Jaqynda i̇eluge tolğan
bir kəri sūlu jalğyzbasty bop mereitoiyn ötkizip tūryp: «Osynyñ bərine
özim kinəlimin», – dedi. Moiyndağanğa ne jetsin. Oraz tögildirgen «Makar
Çudradan» keiin ömirge degen közqarasyn özgertken talai qyzdardy kördik.
– Desek te, Ğabeñniñ əiel turaly əngimeleriniñ orny bölek qoi...
– Ğabeñ Ğabeñ ğoi. Əiel – sezimniñ qūly. «Əiel degenimiz
– əiel» dep Anton Çehov bilip aitqan bolar. Əueli Əuezovtiñ «Karaly
sūluy» men «Kinəmşil boijetkenine» toqtalaiykşy. Əiel janynyñ
jylanşa yskyrynğan ystyq sezimine osy əñgimelerdi oqi otyryp tereñ
boilaisyz.
Əuezov əieldiñ i̇eñ myqty da i̇eñ osal nəsil i̇ekenin ūly şeberlikpen
suretteidi. Qaraly alty jyldy bastan ötkergen Karaköz əiel basyndağy
ağaştai katty, jibektei jūmsaq jesirlik degenniñ ne i̇ekenin öz köñilküiimen paş i̇etedi. «Sol jyldardyñ işinde köldeneñ qarağan köz qanşalyq
qadalsa da, Qaraközdiñ syrtyna şyqqan ne əlsizdik, ne kobaljudy köre
alğan joq. Biraq, sol uaqyttarda Qaraköz körgen azapty bilse i̇edi jūrt!..»
degen joldardy okyğanda «Qairan bizdiñ analar ardy oilağan» degen
Müqağali jyry qabat i̇eske tüsedi. 1925 jyly jazylğan əñgimeni oqi
otyryp, 41-jylğy kelinşekterdi – qazirgi taiaq süiengen analarymyzdyñ
bel buynğan kelinşek kezin köz aldymyzğa əkeler i̇edik.
Əiel jeñip şyqty, ol sarğaiyp jol kütip jürip jeñiske jetti. Əuezovtiñ
«Qaraly sūluy» 25-jyly jazylğanmen jas jesirlerdiñ qazaq
ədebietindegi polotnosy sekildi. «Kinəmşil boijetkende» de əiel
janynyñ siriligi közge ūrady. Tirşilik künderiniñ köbin kinəlaumen
ötkizgen əiel özindik «menin» nəpsiden biık qūiady, ol öziniñ tirşilikke
qajettigin sauyttağy udy kolyna ūstap tūryp tüsinedi. Udyñ aldynda Adam
qairaty jeñiske jetedi. «Sönip-janu», «İeskilik» köleñkesinde, jalpy ūly
Əuezovtiñ 20-30-jyldardağy jazğan dünielerinde dala qasireti közge ottai
basylady. Oqyğandardyñ belgisiz bolaşağy, jylky baqqañdardyñ bas
jarylğan barymta tragediiäsy, osylardyñ bərinde de əiel beinesi
suyrylyp alda jüredi. Būlardyñ i̇eñ basynda küni bir Qūdaiğa karağan on
üştegi qorğansyz Ğaziza bastağan üş mūñlyq – üş əiel. Olar da daladağy
Adam-tağylardyñ jemtigine ainalady. Dala tragediiäsynyñ astaryn əiel
tağdyrymen ədiptegen ūly tuyndy osy «Qorğansyzdyñ küni».
– Ūly Əuezovten keiin?
– Səbit Mūqanovtyñ «Botagözin» oqyğan bala künimizde mūz üstinde
jigittiñ qolynan ūstap konkimen zyr qağyp syrğanağan qyzdy köz
aldymyzğa əkelip, işimiz şymyrlap jaqsy kördik.
– Osy zaman əielderiniñ beinesine kelsek...
– Kəmşat Dönenbaeva, Ūlbala Altaibaevalardyñ i̇eñbektegi kommunistik
biık beineleri beseneden belgili. İendi söz basynda aitkan Ğabeñe
toktalaiyq. Ömirde bolğan aituly əiel-analardy körkem şyğarmağa arqau
i̇etu – ədebiet ürdisi. Məselen, Səkendi ūstap alyp ketken sətte jūbaiy
Gülbahram tirsegine tüsken qara şaşyn qiyp alyp, otqa tastapty. Osyny
«Səken süigen sülular» seriiäsyna körkem dünie i̇etip kirgizse. Al,Ğabeñniñ
Ūlpany ömirde bolğan tūlğa. Ğabeñ osy tūrğyda əlgi ürdistiñ üdesinen
şyğyp tūr. «Ūlpan» – bügin ülkenniñ de, kişiniñ de jüreginde. Ūltuğan
i̇erkekşoralau ösken, süiip tūryp özgeniñ baqyty üşin öz baqytyn tərk
i̇etken əiel. Būl bügingi «təuelsiz toqal» bop jürgen kelinşekterge sabaq.
Özgeniñ şañyrağyn ortasyna tüsiru üşin i̇emes, özi süigen adamynyñ
şanyraq baqyty üşin i̇et jüregi i̇ezile küizelgen Ūltuğan – nağyz əieldiñ
«i̇erkegi». Onyñ jüregi de Ūlpannyñ jüregindei ülken, özi üşin i̇emes, özge
üşin köbirek lüpideidi.
Al, Saltanat pək te nəzik, doiyr bop jaratylğan pendege degen mahabbatyn
sol nəzik jürekke syiğyza bilgen. Būlar – qatygez mahabbattyñ
keiipkerleri. Şūğanyñ tağdyry da köz aldyña köleñdeidi. İeki beine de
jetpisinşi jyldardağy sotsrealizm ədebietiniñ ülken tabysy. İeki əñgime
boiynşa kinofilm tüsirildi. İeki şyğarma da saiasatqa karai būrmalandy.
«Ūltuğan» arqyly Aral tağdyry, jüdep-jadağan teñiz jağalauy
körsetilse, «Gauhartasta» – atanyñ aq taiağyna ie bolyp qalu dəstüri,
şūbartaulyqtardyñ bastamasyn koldau bar.
Ol şynaiylyğymen jūrttyn jüregin baurady. «Botagözdi» 50-60jyldary qūdalyqta qorjyn basyna salatyn bolypty. Kitapty bir-birine
qimağan qūdalar renişi de osy «Botagözden» bastalğan deidi. Ədebietke
degen ykylas osyndai-ak bolar...
Sosyn Beiimbet Mailinniñ «Şūğanyñ belgisi» bərimizdiñ jüregimizdi
jaulady. «Makar Çudrada» qos ğaşyq birin-biri körip tūryp,
təkapparlyqpen ölimge qisa, būlar bir-birimen körise almai amalsyz
ajalğa moiynsūnady. Ğaşyqtyq derti ajal bop jetken Şūğanyñ
beinesinde jasandylyq joq. «Şūğa dese Şūğa i̇edi-au!» dep ah ūrğan
əñgimeni baiandauşy da, şyğarmağa qatysuşy keiipkerler de qalamger
şeberligin ünsiz bas izep moiyndap tūrğandai. Al uaqyt sahnasyna əiel
belsendi bop şyğa bastağan kezderdegi Biağañ şeberligine tağy da təntimiz.
«Rauşan kommunist» pen «Kültai bolys» – osyndai şyğarmalar. Dos pen
qasty basyna taiaq tigende ğana aiyrğan kommunist Rauşannyñ küieui
tektester qazir de aramyzda jür. Biraq, ol kezdiñ belsendileri Rauşan men
Kültai barlyq uaqytta küieuiniñ köñiline qarap, qanşa belsendi
bolğanmen, osy şyğarmalarda bizdiñ ūlttyq mentalitetimiz közge ūryp
tūrady. Al osy i̇ekeuine qarama-qarsy beişara beine – Külpaş. 20jyldardağy jūttyñ tragediiälyq panoramasy ədebietimizde tağy da əiel
tağdyry arqyly beinelenedi. Balasy men i̇erin aştyqtan qūtqaru üşin
sanaly türde i̇ekinşi i̇erge şyqkan Külpaş: «Ətteñ kedeilik, ətteñ aştyk, –
dep opynady.
Qoğamymyzdyñ basynan ne ötpedi, əiel ne körmedi. «Maqtym renjimese,
basqa baiğa tidiñ dep aşulanbasa, i̇eski tūrmysqa kaita qaitu da oiynda joq
i̇emes» i̇edi. Aştyq turaly qanşama derekti, körkem şyğarmalar jazyldy,
biraq osy alty bet əñgime alapat aştyqpen taptalğan i̇er namysyn qabat köz
aldyña tartady. Şañyrağyn saqtau üşin neke saltynan attağan Külpaş
i̇eski üiine qaityp kele jatyp: «Qarağym-ai, i̇etti körgende ne der
«Əiel tūrmai, i̇erkek ūianbaidy» degen halyq danalyğy epigraf i̇etip
qoiylypty. Demek, əiel – qozğauşy küş i̇ekendigi şyğarmanyñ
leitmotivine ainalğan. Ūlpan «bet-auzyna kisi tura qarai almaityn qara
şūbar İeseneidiñ Mona-Lizasy boldy. Süiiktisine, aqylgöiine ainaldy.
Ūlpannyñ aqylymen maldy bop qalğan kedei-kepşik ony «i̇ekinşi İesenei»
dese, söz zergeri Ğabit Müsirepov: «Ūlpan baiğūstyñ būdan keiingi on jyl
ömiri i̇erkek şydai almas, əiel ğana şydar azapta ötip jatyr» dep
surettese, əiel qaitkende de i̇erkek şirkinderden tözimdi i̇ekendigine közimiz
jetkendei. Ūlpan da Ğabeñniñ ölimdi jeñgen əiel-analarynyñ sanatynan
oryn alyp tūr. Jazuşy Adam Mekebaev «Ökpek jeldiñ pərmeni» («QƏ», 45)
atty maqalasynda bir kömeski körinistiñ jarkyratyp betin aşady: «Osy
bir qazaq prozasynda alğaş ekzistentsializmniñ nyşanyn baiqatatyn
ğajaiyp şyğarmany («Ūlpan» romanyn aityp otyr) synşylarymyz
dūrys taldap tüsindirip bergende əlem ədebietiniñ qataryna qosu üşin
kötermeleuge əbden jaraityn-dy. Biraq şyndyğy bylai tūrsyn «Ğabit
Müsirepov tağy bir tamaşa tuyndysymen əielder obrazynyñ galereiäsyn
tolyqtyrdy» degen siiäqty jattandy pikirden əri asa alğan joq» deidi.
Ğabeñdi qandai syrbaz dep i̇estisek, şau tartqan şağynda da əiel janynyñ
möldirligin maidan qyl suyrğandai i̇etip suretteui kimdi de bolsa
tañğaldyrady. Müsirepovtiñ şyğarmaşylyq biık estetikasy jany
qartaimai ötken daryn degendi auyzğa salady. Ol – əiel janynyñ
qaltarysyn tük qaldyrmai körsete biletin şeber ūsta. Mūndai ūstalar tek
tua bitedi.
– Basqa da saqa qalamgerler şyğarmalaryndağy əielder obrazy turaly ne
aitar i̇ediñiz?
– Kemeldengen sotsializm qoğamynda «men əielmin!» dep suyrylyp
şyqqan i̇eki əiel beinesin bilemin. Būnyñ biri – Saiyn Mūratbekovtiñ
Ūltuğany da, biri – Dulat İsabekovtiñ Saltanaty. İekeuin de oqyrman jaqsy
qabyldady, i̇ekeui de i̇este qaldy.
– Quandyq ağa, öziñiz de əñgime, hikaiattarynyzda əiel «məselesine» köp
qalam tartqanynyz belgili. «Bizdiñ mekemedegi mahabbat mausymy»
hikaiatyñyzdy jastar auzynan tastamai aityp jüredi. «Ingen jetelegen
şal» əñgimenizdi oqyğan bir kelinşektiñ «soğystyñ kezindegi sorly
əielder-ai!» – dep kürsingenin kördim...
– Būl hikaiatka negizinen şeneuniktik keñsedegi ömir arqau boldy.
Takyryby – saiasat, mahabbat – saiasattyñ qaptalyndağy «fon» ğana.
Karamzinniñ aşyq teñizde bərin ölimnen qūtkarğan bir kişkentai qyzy
sekildi qatyp-semgen keñseniñ öñine qan jügirtken keiipker sol Gülbarşyn
i̇edi. Dulat ağamnyñ «Mynau qazaqtyñ «Slujebnyi romany» ğoi» degen
jymiysynyñ astaryñda biraz syr jatyr-au dep oiladym. Al «Ingen
jetelegen şalda» küieui soğysqa ketken jeñgesi men əbden boijetip
otyrğan qaiyn siñlisiniñ ilinisip qala bergen köñil-küiin baiqağan aqsaqaləkeniñ i̇eki ūrğaşyny auyl şetine şyğaryp, tüiege mingizip qydyrtuy –
körgendilik əri ömir təjiribesi, bireudiñ jan-jarasyn jeñildetu üşin
öziniñ ar-Uiatyn belge tüiü sekildi körinedi. Qiyn sətterdiñ bərinde de
körgendi ata-analar jas əiel janynyñ babyn aqylmen taba bilgen. Əsirese,
soğys jyldarynda.
Oqyrmanğa «İegemen Qazakstanğa» şyqkan «Diuananyñ qyzy» köbirek
ūnasa, özime «Əieldiñ armany men mūñy» atty əñgime ūnaidy. Nekesiz tuğan
ūlynyñ teksizdigin jürek kaltasyna jasyryp, janūşyrğan Ana bərine
şydap, betine küie jaqqandardyñ i̇eşkaisysynan aiylyn jyimasa, öziniñ
ömirdegi basty aiybyn Otan qorğap, teñin tabar ūlynyñ betine şirkeu ğyp
tüsirmeu – Ananyñ bar armany. Mūñy – adamdardyñ i̇enşisinde. Jalpy,
ədebiettegi əiel men mahabbat turaly aitqanda «Teñizden soqqan dymqyl
jel teñiz tolqyndary men jağalaudağy japyraqtardy alysqa alyp ketip
jatyr» dep bastalğan «Makar Çudranyñ» alğaşqy joly, kurstas Orazdyñ
tebirene şyqqan qoñyr dausy qūlağyma i̇estiledi.
– Əñgimeñizge rahmet!
«QŪS QAİTARUDAN» SOÑ...
Qazaqtyñ dəstürli öneri – küişilik turaly əñgime qozğağanda Əbdulhamit
RAİYMBERGENOV i̇esimi de i̇erekşe atalady.
Küni keşe ğana M.Əuezov atyndağy akademiiälyq drama teatrynda
Qazanğaptyñ «Qūs qaitaru» küiimen attas şyğarmaşylyq keşi ötken
küişini osy keş soñynda birauyz əñgime tartqan i̇edik.
– Əbeke, bizdiñ i̇estuimizşe, önersüier qauym öziñizben osyndai sahnada on
toğyz jyldan keiin qauyşyp otyrğan körinedi. Mereitoi üstindegi osy
quanyşyñyz qūtty bolsyn!
– Raqmet! Alla tağalanyñ boiyma osyndai küş-quat berip, ony öner degen
qasietti salağa jūmsauyma mümkindik jasap, tirşilik syilağanyna myñ da
bir təube deimin. Öner degen de bir baqyt qūsy siiäqty, qonatyn adamğa ğana
qonady. Əu bastan öner qonğan qazaqtyñ balasy bolğanyma şeksiz
baqyttymyn. Auyl balasy – dala balasy ğoi. Saiyn dalany guilge
yzyldağan jeldiñ ötinde, sol siqyrly jeldiñ yñylynan bir ğajaiyp
əuendi izdep ösken dala balasymyn. Üidiñ qai būryşynan şyqsañ da
aldyñdy orai jöneletin añyzaq jeldiñ əueni qūlağymyzdyñ qūryşyn
qandyryp ösken ūrpaqpyz ğoi. Boiymdağy barymdy ana sütimen daryğan
qasiet desem de, əlgindei dala sybyzğylarynyñ üni kişkentaiymnan
terbep i̇erjettim. Sondyqtan bolar, Qūrmanğazy, Təttimbet, Qazanğap,
Dinalar oinağan qasietti qara dombyranyñ tiegine sausağym tigende
i̇erekşe şabyttanamyn. Küidiñ siqyry əli jūmbaq mağan. Osy salada nebir
tynymsyz i̇eñbek i̇etip kele jatsam da, kez kelgen küidi oryndau barysynda
ūşy-qiyry joq şeksizdik jolyğady da tūrady. Odan beter özine
yntyqtyryp, sanamdy qyzyğuşylyq bileidi. Küidi oryndau bar da, ony
tüisinu bir bölek əñgime ğoi. Qarap otyrsañyz, ərbir küi – añyz, dastan...
şerteride aitary da san tarau.
Alğaş ret konservatoriiäny bitirer jyly osyndai önerge degen
yntyzarlyq meni beiməlim bir əlemge süiredi de tūrady. Jaspyz, basta
ideiä jetedi. Tek qana iske asyra bilu kerek. Onsyz da qala tirşiligine i̇enip
kete almai kele jatqan qazaq mektepteriniñ joq kezi. Biren-saran, tipti
dəlireginde i̇ekeu-aq boldy. Konservatoriiäny bitirip, institutta jürgen
kezim. 1984-85 jyldar. Jalpy bilim beretin mektepte taza öner klasy nege
aşpasqa degen oi keldi. Söitip jürgende əigili 86-şy jyl kelip qaldy da,
önerge, öziñniñ tuma öneriñe taza janaşyrlyq körer közge būrmalanyp,
ūltşyl degen atpen mektepten quyldym. Būryn mektep jasyndağy
balalarğa önerdiñ tarihynan habardar bolsyn degen nietim, osydan keiin
şyn məninde ūlttyq patriotizmge ainalyp şyğa keldi. Halqymyzdyñ
şynaiy öneri nege ūrpaqqa üiretilmeui tiis, nege ata-baba ösietinen tys
qaluy kerek, qoişy əiteuir, sanany mazalağan talai sūraqtar küniz-tüni
i̇esimdi aldy. Osylai bas qatyp jürgende №159-mektepke Aiagül Töreqyzy
qyzmetke şaqyrdy. Qazaq mədenieti men önerine degen qamqorlyq, tipti
qazaq tiline degen sūranystyñ müldem oiğa alynbaq tügili, azdağan bas
köterer azamattardyñ qudalauğa tüsui ol kisiniñ de janyn auyrtyp jürse
kerek. Qazaq mektepteri joqtyñ qas. Degenmen i̇el balalaryn qazaqşa
oqytuğa köşe bastağan kez. Ər synypta 35-40 baladan. Önerge qabileti bar
ma joq pa bölmei jappai dombyra üiretu alğaşqyda öte qiyn boldy.
Öitkeni, oñ men solyn i̇endi-i̇endi tanyp kele jatqan jas bala dombyrağa
qalamyn salyp, ne bolmasa tiegin üzip degendei oinap otyrytyn-dy.
Bastauyş synyp mūğalimderiniñ sabağyna qatysyp, aqyldasyp, keñesip
jürgizuge tura keldi. Psihologiiäny, balalar psihologiiäsyn, pedagogikany
qaita qarauğa tura keldi. Şetel təjiribelerine süiendim. Sol üşin
Pribaltikağa baryp, jüzdegen bala qatysatyn horlaryn tyñdap, üirendim.
Qai jerde qandai dəstür bar, üiretetin ədistemeler jinaqtaumen,
zertteumen boldym. Aiağymyz jetken i̇elderdiñ dəstürli muzykalaryn
tyñdap, üirenip, zerdelep biraz jyldar ötti. Söitip «Mūrager» atty
tūraqty bağdarlama düniege keldi, oqulyqtar şyqty, metodikalyq
ədistemeler jaryq kördi de, ministrlikten bekidi. Tek dombyra üirenu
i̇emes, sonymen qatar köne añyz-küilerden bastadym. «Qasqyr», «Aqsaq
qūlan», «Nar mingen», «Botasyn izdegen boz ingen», «Qos müiizdi İeskendir»
siiäqty añyz-küilerdi tarta bastadyq. Būl – dombyrany söilete otyryp,
üirenu ədisi. Sodan keiin Qūrmanğazy, Təttimbet, Dinalar, Aqan seri,
Birjan saldarğa tüsip, onyñ özinde qiyndatpai, tūmys-salt jyrlaryn
lektsiiä siiäqty i̇emes, qyzyqtyra otyryp oqu-ədistemelik təsilmen üirendik.
Aitys dəstürin özdiginen öleñ şyğaruğa paidalanu arqyly on bir buynda
öleñ qūraityn jyraulyq dəstürlerge köşe bastadyq. Birtindep İeuropa
muzykalaryn tyñdaimyz, üirenemiz. Jalpy, oiym öziniñ dəstürin,
mədenietin, qara dombyrasyn, terme jyrlaryn, ənin bilu, bilip ösu kez
kelgen pendeniñ mindeti. Meili, ol muzykant bolmai-aq qoisyn, sol öner
arqyly öz tarihyn, mədenietin bilip, tüisinip össe degen oi maqsatqa
ainalğan. Önerdi süigen adamnyñ qai salada jürse de, kökiregi ūiau, aşyq
bolady.
– «Öner aldy – qyzyl til» demekşi, osyndai maqsat qoiğan sekseninşi
jyldardyñ özinde, Sizdi bolaşaqqa til məselesi qatty oilandyrğan-au,
öitkeni, önerdiñ özi – til ğoi...
– Öz basym önerdi, əsirese muzykany tilden böle almaimyn. Öitkeni,
muzyka tili – ortaq til. Qanşa ortaq degenmen de, sol halyqtyñ özine,
öziniñ tuğan tiline tən i̇ekeni tağy da jasyryn i̇emes. Məselen, biz nege tağy
da qytaidyñ, japonnyñ muzykasyn qyzyğyp tyñdağanmen, öz ūlttyq
əuenderdei rahat sezimge bölene almaimyz. Əueni qūlaqqa qanşa qonymdy,
jağymdy bolğanmen, məsele tüisinude, tüisinude i̇ekeni anyq. Al
dombyrañyz «Aman bol şeşem», «Qairan şeşem» dep bezildei jönelgende
söilep tūrğan siiäqty əser alamyz, tüsinemiz. Sondyqtan da til men
muzykany i̇egiz ūğym desek te, ər halyqtyñ tüisinu, ūğynu üşin tili birinşi
orynda tūratyny belgili şart.
Qazir oilap otyrsam, ūlttyq tərbieniñ joğalyp, ūlttyq ürdisterimizdiñ
tarihtan müldem syzylyp qala jazdağan, ūlttyq patriotizmniñ jarasynan
qan tamğan bir qiyn jyl i̇eken. Ərkimniñ işinde önerge, tilge degen
janaşyrlyğy boldy, biraq aşyqtan-aşyq əñgimege zauqy joq. Tuğan
halqyña degen alañdauşylyğyn arandatuşylyq siiäqty keri əser, keri
pikir siiäqty. Amal joq, ünsiz ğana, typ-tynyş is jürgize beruge tura keldi.
Jyldar jyljyp toqsanynşy jyl da tarih qoinauyna i̇endi. Babalar
añsağan təuelsizdik tuy da alys tan jelbirep, belgi bergendei. İeldiñ i̇eñsesi
de köterilip qalğandai. Keudeni kernegen aşu-yzany jiyp qoiyp, osy bir
maqsatqa taza betbūrys jasauğa bel budym. Mekteptegi jūmysqa qosymşa
teledidar arqyly respublikamyzdyñ tükpir-tükpirindegi balalarğa
dombyra üiretetin kezeñge de jettik. Meniñ quanğanym, Aqtöbe, Kökşetau
öñirlerinde tüsiruge barğan saparlarymyzda 700-800, tipti keibir
audandarda myñ balağa deiin efir arqyly ğana dombyra üirengen bolyp
şyqty. Studiiädağy jiyrma bala ğana i̇emes, ekran aldynda myñdağan
qazaqtyñ qara domalaqtary ūlttyq aspabymyzdy üirengeni odan saiyn
jigerlendirip, jelpintip tastady. Öitkeni qazaqtyñ qara dombyrasyn
üirengen balanyñ sanasynda öziniñ tuğan halqynyñ tiline, diline degen de
mahabbaty i̇erekşe bolyp ösetini belgili.
– Şynynda da, sol jyldary tilge nasihattyñ keregi de joq boldy i̇emes pe?
Qazaq tiliniñ, qazaqtyñ aitys öneriniñ maiyn tamyzğan Nadejda apamyzdy
aitpağannyñ özinde, önerdegi orystyñ üş Tatianasy halyq ənderin qalai
oryndauşy i̇edi?..
– Öner məselesinde, əsirese, til məselesinde qajettilik, mindetti türde
qajettilik tuğyzu kerek. Qarapaiym ğana mysal, nege qazir «ağylşyn tilin
üiren» demei-aq köbimiz ağylşyn tilin üirenip jatyrmyz. Əueli aqşa
tölep, izdep jürip, tipti üige şaqyryp üirenemiz. Öitkeni, oğan qoğamda
qajettilik bar. Sol siiäqty qazaq tiline de osyndai məjbürlik i̇engizu qajet.
İeger kez kelgen bilik ornyna, iağni memlekettik basşylyq orynğa qazaq
tilin bilmeitin adam otyrsa, ol oryndy bosatuğa tiıs degen būiryq bolsa,
memlekettik tilge sūranys köbeier i̇edi Oğan pəlendei karjynyñ da keregi
joq, tek zañ jüzinde belgilense, i̇eşkim i̇eşkimge jalynbai-aq şarua
retteler i̇edi. Mindettese ğana oryndalar i̇edi. Qazaq tilin bilmeseñ
bolaşağyñ būlyñğyr degen psihologiiäny myqtap üstanğanda ğana i̇eldiñ
sanasyna silkinis tudyra alamyz.
Bizde qazaq mektepteri turaly sūranşaq, aqşa jinağyş degen jansaq
birjaqty pikir qalyptasqan. Al negizinen qalai bolğanda da, qazaq
mektepteriniñ oquşylary özge ūlt ökilderindei i̇emes, kişige meiirimdi,
ülkenniñ aldyn kespeitin ūlttyq tərbieniñ nyşany bar orta. Qaitkende
de aiyrmaşylyq közge ūryp tūrady. Ərine, köretin köz bolsa ğana,
kemşilikti tize bergennen göri jaqsy jaqtardy köp əñgime i̇etu kerek
siiäkty. Adam qūqyğyn qorğauğa köp mən berilui kerek. Bizde adamnan göri
köne i̇eskertkişterge qamqorlyq i̇erekşe. Ol, ərine, tarihi şejire, ony
qorğau qajet, keleşek ūrpaqqa jetkizu kerek. Al myna japon i̇elinde
keremet bir saiasat bar, ol – adamdy qorğau. İeskertkiş retinde üsterindegi
tütynyp jürgen kiimderin, üstanyp jürgen qalam-qağazdaryn, kolöner,
jazu, suret salatyn, ūlttyq dəstürlerine qatysty adamdardy memleket öz
qarauyna alady. İağni, sol adamnyñ qai salağa beiimdiligine qarai, baska
problemalarğa moiyn būrğyzbai, tek sol salağa küş-jigerin jūmsauyna,
sony ösirip, örkendetuge jağdai jasalynğan. Onyñ qolynan şyqqan önim
tek sol memlekettiñ ğana tūtynu üşin özderi ğana satyp alu dəstüri bar.
Bizde müldem basqaşa, ərkim naryqtyq ekonomika dep, ər salanyñ basyn
bir şalyp, aqynyñ da, müsinşiniñ de asaba bolğan, i̇ekiniñ biri ənşi bolğan
zaman tudy. Olai i̇etuge bolmaidy ğoi, ūstazsyñ ba, şəkirtiñdi daiynda,
baryñdy oquşyğa jūmsa. Dūrys, qazaq halqy əu bastan aqynjandy, ənşiküişi bolğan. Biraq dəl bügingidei bylyq i̇eşqandai qoğamda bolmağan.
Kəsipkeriñ de, öner adamy da qarjyğa zəru. Qai salada bol syn, qai tirligiñ
bolsyn kelip qarjyğa tireledi.
Frantsiiä, İspaniiä, Amerika, Japoniiäğa bolsyn, əiteuir jylyna bir-i̇eki
memleketke baryp, kontsert berip qaitamyz. Olar meniñ Almatydan,
üiimnen şyqqannan bastap, qaityp üige oralğanğa deiingi aralyqtağy
bükil qajettiligimdi öteidi. Tipti qarajat tügili, barğanda zal tola ma, joq
pa – i̇eşteñege bas qatyrudyñ keregi joq. Meniñ diskilerimniñ özi osy
şetelderde şyqty. Al bizde şe? Men keşegi kontsertimdi, 19 jyldan soñ,
sonau 1988 jyldan keiin ötkizip otyrğanym. Öitkeni bizde jarnamadan
bastap, jalğa alu, bilet ötkizu, i̇eñ aiağy būqaralyq aqparat közderineteledidarğa jazudyñ özi qiiämet-qaiym. Şyğyn şaş tekten i̇ekenin
aitpağannyñ özinde, qanşama jüike tamyrlaryñdy qiiäsyñ. Şarşaisyñ.
Önerden ləzzat aludyñ ornyna körermeniñ de, öziñ de baz keşip ketetindei
jağdai. Al, şeteldikter bizdiñ önerimizdi zerdelep, zerttep, keleşekte sol
ūlttyq mūralarymyzdy özimizge pəlenbai qarjyğa qaita satatyn kez tuady
deseñ, senersiz. Olardyñ qazaq önerine, qazaqtyñ qara dombyrasyna
yqylastary i̇erekşe.
– Şetelge köp şyğasyz, qazaqtyñ ūlttyq önerine, tabi ğatyna ūqsas i̇elder
bar ma?
– Şynymdy aitsam, salystyryp körmeppin. Biraq Fran tsiiäğa
barğanymda, zaldyñ tolyp otyrğanyn körip, bir jarym-i̇eki sağat boiy
tapjylmai küi tyñdağandary qatty tañğaldyrğany bar. Būl qūbylystyñ
syryn sūrağanymda, «Sizderdiñ muzykalaryñyzda arhaizm bar, şyndyq
bar, kontsertten şyqqanda sonşalyqty tazaryp şyğamyz» degen jauap
aldym. Frantsiiänyñ Parij qalasynda Düniejüzi halyqtarynyñ
muzykalyq aspaptaryn saqtaityn ortalyq bar.Onda adam tügil qai
muzykanyñ jan-januarlarğa, añqūstarğa qandai əser i̇etetinine deiin
tekserip, zertteidi. Ər muzykany oinatady da, sosyn toñazytqyşqa salyp,
qandai kompozitordyñ şyğarmasynan qandai tazalyq, hristal
şyğatynyn tekseredi. Adamnyñ 70-80 paiyzy sudan tūrady desek, sol
muzykanyñ adam ağzasyna tigizer psihikalyq əserin osyndai jolmen
anyqtaidy. Şynynda da keibir rok kontsertterden keiin baiqasañyz, u da
şu halyq, temeki tügil naşaqorlyqqa salynyp, ne istep ne qoiğanyn
baiqamai jatady. Ony teledidar arqyly künde körip te jürmiz.
– Muzyka tili – ortaq dedik, degenmen şeteldikterdiñ qabyldauy qalai?
– Olar birinşiden, barar aldynda bükil bağdarlamany özderi jasap
şyğady. Ol kontsertte oryndalatyn ərbir küidiñ, ərbir şyğarmanyñ
tarihyn, nendei syr aitqysy keletinin, büge-şüigesine deiin sūrap, sol
arqyly ülken bağdarlama jasaidy. Kontsert jürip jatqanda zalda
elektrondy titr arqyly da bilip, oqyp otyrady.
– Mekteptiñ bügingi jağdaiy turaly da birer söz aityp ketseñiz?
– Būryn Ə.Qaşaubaev atyndağy «Kökil» muzyka mektebi bolsaq, soñğy i̇eki
jylda jalpy bilim beretin mektepke ainaldyq. Biraq mindetti türde
dombyra tereñdetilip oqytylady. Sonymen qatar, ağylşyn, parsy tilderi,
düniejüzilik bi sabağy deisiz be, əiteuir bala jan-jaqty bolyp ösedi. Bir
qyzyğy, oquşylardyñ önerge sonşalyqty jaqyn bola tūra, matematikağa
qabiletteri öte keremet. Soğan orai matematika-fizika mektebine
ainaldyq.
Qūdaiğa şükir, respublikamyzdyñ joğary oku oryndarynyñ bərinde
bizdiñ şəkirtterimiz barşylyq. «Kökildiñ» ykpalymen aşylğan
respublika boiynşa 51 mektebimiz tağy bar. Balqaş, Taldyqorğan,
Pavlodar, Aral, Qyzylorda, Aqtöbe, Oral oblystarynyñ audan,
auyldarynda 3000-nan astam qazaqtyñ qara domalaq balalary dombyrağa,
qazaq önerine den qoiğan. Būl rette aita ketu kerek, bizdiñ
tynystirşiligimizge bir kisidei atsalysyp kele jatqan düniejüzilik «Ağa
Han» qorynyñ kömegin, qolpaştauyn aitpai ketuge bolmas. Öz i̇elimizde
jürip köre almağan qamqorlyqty jasap otyrğanyn jasyra almaimyz. Əlgi
mektepterden jylda müğalimder Almatyda bas qosyp, təjiribe almasyp,
pikir alysyp, kezdesuler ūiymdastyryp tūramyz. Özim de jii baryp,
baqylau jürgizip qaitamyn.
Meniñ maqsatym, əu bastan bala tərbiesine besikten beli şyqpai jatyp
ūlttyq közqaraspen qarauğa, sol arqyly töl önerimizdi, tuğan tilimizdi
boiyna darytuğa, öner degenimiz tazalyq, adaldyq deitin bolsaq, sol
qasietpen balany jastan susyndatuğa bir tamşy bolsa da üles qosu i̇edi.
Sol jolda pedagogika men psihologiiäny, odan qala berse özimniñ qalağan
öner jolymdy qatar alyp jürsem, sol jolda i̇eñbek i̇etsem degen maqsat...
3 – BÖLIM
Qyz - sağynyş
ŞARAPTYÑ QYZUY
Öz oiynan özi şoşyp ketti. Qaida, nege asyğyp keledi? Ony oilap ta
jatpady. Jan düniesin əlem-jəlem küige tüsirgen telefondağy tanys
dauys əli qūlağynda tūrğandai.
Osy bir jüregin şyrmauyqşa şyrmap alğan aram oidyñ qalai
bastalğanyn i̇esine tüsirgisi keldi. «Anadan ala da tuady,qūla da tuady»
degendei, tuğan qaiynağasyna degen kekşil köñilden bastalyp i̇edi-au...
İə... Işkeni aldynda, işpegeni artynda molşylyq jerden osy şañyraqqa
kelin bop tüskende on segizden səl-aq asqan şağy i̇edi. Ata-i̇enesi töñiregine
aqyldylyğymen qosa bailyğy da asyp tūrğan kisiler i̇eken. «Kenjem
qolymda bolady» demedi, dürildegen toidan soñ qalağa attandyrdy. Sūlu
da symbatty Beken öner institutynyñ soñğy kursynda bolatyn.
Tūñğyştary mektepke barar jyly arağa jyl salyp atasy men i̇enesi
qaitys boldy da, tirnektep jinağan mal-mülkin satyp, qaiynağasy da
qalağa köşip keldi.
Jastyqtyñ, mahabbattyñ qyzyğymen jürgen būlar ol kezde pəter tügil,
kündelikti joldastarymen bölip işken sütsiz qara şailaryna məz bolatyn.
Diplomdary qoldaryna tigen jyly i̇ekinşi ūldary düniege keldi. Onyñ
qyzyğymen jürip tağy da birneşe ai ötti. Qazaqtyñ tanymal öner
jūldyzy diplom jetekşisi bolğan Beken būl kezde teatrğa bekitilip, jūmys
istei bastağan. Respublikadağy qazaqtildi basylymdar onyñ talantty
öneri, bolaşağy turaly maqalalardy üzbei jariiälap jatty.
Künde jiyn, künde toi... Oğan pəter iesi orys kempiri Galina
Vladimirovnanyñ da i̇eti üirengen.
Osyndai qonaqtan keiin dastarqan jinaumen jürip, üige qaiynağasy
Məkenniñ kirgenin de baiqamai qalypty. Qasynda ylği i̇eki i̇eli qalmai
jüretin biznesmen joldasy.
– Nemene, tağy da kisi kütkensiñder me? – dedi qaiynağasy kekesin ünmen. –
Özderi toişyl-aq, odan da aqşalaryñdy jinap üi alu jağyn
oilamaisyñdar ma?
«Qaidağy aqşa, jūmysqa i̇endi tūryp jatyr ğoi» degisi keldi, demedi.
Qataldau bolğanmen, qaiynağasy jiı kelip, habarlasyp tūratyn. Qasynda
ünemi əlgisi. Aty – Sağit i̇eken.
– Keliniñ kelisti kelinşek, – degen sözin qūlağy şaldy birde.
– Ūl tuğyş özi jūdyryqtai bolyp,– degen qaiynağasynyñ sözi töbesinen
qos qoldap qoiyp qalğandai əser i̇etti.
– Biraq əieldi bailyq pen barlyq qana köriktendiredi, – degenin tüsine
almady.
Şai qūiyp otyryp olar jaqqa qaramauğa tyrysty. Qarasa boldy jylap
jiberetindei qoryqty. Şynynda da i̇eşteme oilamaidy i̇ekenbiz ğoi. Əieli,
i̇eki qyzymen keñ saraidai i̇eki qabatty üide tūryp jatqan qaiynağasy nege
kömektespeidi i̇eken? On jyl pəterden pəterge köşip kele jatqan öziniñ
küieuin tūñğyş ret jek kördi. Soñynan i̇ergen jalğyz bauyryna, i̇el bilip,
halqy tanyp qalğan inisine meiirlenbeitin qatygez qaiynağasyn da
birtürli jek köre bastady. Keşke spektaklden şarşap kelip, ahylapuhilep jatatyn küieuin oilady. Əielin qoişy, i̇eki ūly üşin nege tirlik
jasamasqa? Ynjyq deiin dese kelmeidi, i̇eti tiri, pysyq-aq siiäqty.
Söitip jürip qaiynağasyna qas qylğandai üşinşi ūly düniege keldi. Nege
i̇ekenin kim bilsin, əiteuir abysyny men qaiynağasy qūtty bolsyn aityp ta
kelmedi...
***
Ülkenderin mektepke şyğaryp salyp, kişkene demalaiyn dep jata bergeni
sol i̇edi, i̇esik qoñyrauy bezildei jönelgeni.
– Būl kim?
– Men ğoi, ağañ Sağit.
Qasynda qaiynağasy da bar şyğar dep köñilsiz i̇esik aşty.
Jalğyz i̇eken. Qolynda bir buma güli bar.
– Öi, öziñ qandai ədemi bop ketkensiñ, – dep betinen süidi. Öziniñ asyğys
i̇ekenin, mümkin bolsa suyq su işip ketetinin aitty. Jügirip baryp su əkep
berdi. Osy kezde besiktegi nəreste şar i̇ete qaldy. İesi şyqqan kelinşek
balasyna jügirdi.
– Mynau kişkentaiğa körimdigim–dedi üstel üstine aqşa tastağan Sağit
şyğyp bara jatyp.
Balasyn uatyp, i̇esik jabuğa şyqqanda üstel üstinde jatqan şeteldiñ i̇eki
kök qağazyn körip şoşyp ketti. Birese tösektiñ astyna, birese kiımderdiñ
arasyna tyqqyştap, i̇esi ketken. Aiadai bölmede i̇eki japyraq qağaz tyğar jer
tabylar-au, myna keudesine syimai dürsildegen jüregin qaida qūiar?!
Birneşe künnen keiin telefon şalğan Sağitqa:
– Ağatai, aqşañyzdy alyp ketiñiz, ondai köp aqşa ala almaimyn, – dedi.
– Ol sağan i̇emes, ana tanauy pysyldap jatqan jamanğa, – dedi ağasy.
– Joq, sonda da. Bekenge ne deimin, ol renjidi.
– Qyzyq i̇ekensiñ, oğan aitpai, öziñ jūmsauğa bolmai ma?
Yza bolğan būl telefondy tastai saldy. Pəlenbai jyl tūryp ne kiıp, ne
qoiyp jürsiñ, myna jataqty qaşan üige auystyramyz degen oi kelmeitin
alañsyz Bekendi osylai tūñğyş ret aldady. Bir kündik işip-jemge məz
bolğan oisyz bir pendege sanap, aiap ta ketti.
Osylai-osylai bastalğan qatynas şynynda da kelinşekti belgisiz bir
bağytqa jetelep bara jatqandai. İendi,mine sol kisimen kezdesuge asyğyp
keledi. Ortalyq düken aldynda kütip tūrğan ony körgende jüregi alqymyna
tireldi.
– Seniñ jūmysqa tūrğanyñdy atap öteiikşi dep i̇edim,–boldy onyñ sözi.
***
İekeui üsteldi jainatyp jiberdi. Quyrylğan balyq, tauyq deisiñ be, ərtürli
jemis şyryndary. Üsteline jaiğan appaq skatert pen jiegi altyndalğan
fujerge şampan qūiyldy. Osy uaqytqa deiin talai quanyştar, öksikke
toly talai qiyndyqtar ötkenin i̇eske tüsirip ötti.
– Osy kündi qanşa jyl küttim deseñşi, – dedi qasyna jaqyndap otyrğan
Sağit. Sausağyndağy altyn jüzigi jarq i̇etip, qolyn tizesine qoidy.
Kelinşektiñ tūla boiy dirildep ketti.
– Oi, Bağilaş-au, sen toñyp otyrsyñ ğoi, küştireginen işeiikşi. Bügin kün
de salqyndau i̇eken.
Şynynda da dalada jauyn qūiyp tūr i̇eken. «Ne istegeli otyrsyñ?»
degendei, tūnjyr aspan köz jasyn tögip tūr.
Mūnyñ da jylağysy keldi...
***
İerteñinde telefon dausynan şoşyp ūiandy.
– Bəke,– degen dauysty i̇estip qūia saldy. uiattan örtenip bara jatqan öz
denesine ie bola alar i̇emes. Jügirip baryp suyq sumen şaiyndy.
Telefon qaita bezildei jöneldi.
– Keşegi adreste jolyğaiyq..
Onyñ dausy da jaryqşyqtanyp şyqqandai.
– Jo-joq, barmaimyn. Bitti, i̇eşkimdi körgim kelmeidi. Telefondy qūia sala
divanğa sylq i̇etip otyra ketti. Qanşa uaqyt otyrğany i̇esinde joq. Biraq
uaqyt öter i̇emes, özi mazasyzdanyp, əldekimdi kütip jürgendei küi keşti.
Ünsiz tūrğan telefonğa əlsin-əlsin qarai beredi.
– Men osynda otyrmyn,– boldy ar jaqtağy dauys.
– Barmai-aq qūiaiyn, keregi joq,– dedi būl.
– Kelşi, əñgimeleseiik...
***
Törtinşi qabattağy tanys i̇esiktiñ qoñyrauyn basqaly jatqanda işten
kilttiñ syldyry i̇estildi.
– Alaqandai közim i̇esiktiñ kişkentai əinegine jabysyp qala jazdady,– dep
küle qarsy aldy ol.
Nege i̇ekenin özi de bilmeidi, əldene aityp i̇erkelep qūşaqtağysy keldi. Biraq
öz oiynan özi Uialyp, beti du i̇ete qalğany.
– Aiağyñdy şeşpe,– dep tufliın qaita kigizdi. – Toñyp qalypsyñ ğoi,
bügin de aua raiy salqyndau.
Qolyn ünsiz qysyp, közinen, şaşynan iıskep qoidy.
– Birdeñe sūraiyn ba, – dedi sosyn jalynğandai keiipte.
Üp-ülken kisiniñ būlai momaqan bola qalğany külkisin keltirdi. – Keşegi
turaly ne oiladyñ?
– İeşteñe, bəri de şaraptyñ qyzuy ğoi. Tūñğyş ret işkenim, tūñğyş ret...
– Bilem, bilem, inişekti de... tūñğyş ret... demeksiñ ğoi.
– İə.
– Bügin şarap aralastyrmai, tündi öz i̇erkimizben ötkizsek qaitedi?
– Bolmaimyn. Bola almaimyn!
– Bolasyñ! Bolamyz!
İekeui birdei külip jiberdi.
***
Öñ men tüstiñ, əlde aspan men jerdiñ ortasynda jür. Jany ğana i̇emes, bükil
bolmysy, təni añsap jatty sol sətti. Qaitadan ömirge kelip, osynau qūpiiä
əlemniñ i̇esigin i̇endi ğana aşqaly jatqan beikünə boijetken siiäqty.
Qaitsem köñilinen şyğamyn dep jatqan onyñ ədemi sözderi, aimalauy
i̇esinen tandyrğandai. Tūrmysqa şyqqaly mūndai sət bastan keşpedim dese,
küpirlik bolar. Degenmen, biraz jyldar tösek ləzzatyn mindeti ğana
sanaityn küieuine degen reniş bas köterdi. İeşkim aityp ta, jazyp ta
jetkize almaityn, tek özi ğana basynan keşer rahat dünie öz tylsymyna
tartyp bara jatty...
***
– Tölqūjatyñdy alyp şyq, – dedi i̇erteñine telefon şalğan ol. – Men sağan
ülken syilyq jasağym kelip tūr.
Məşinege otyryp Ortalyq tūrğyn üi jönindegi mekemeniñ aulasyna
kelgende de i̇eşteme tüsine qoimağan. Söitse... özderin ystyq tabystyrğan
qala ortasyndağy i̇eki bölmeli pəterin syilağaly jür i̇eken. At-tonyn ala
qaşty.
– Bilesiñ be, i̇egde tartyp, i̇el ağasy i̇eluden asqanda jan düniemdi jasartyp,
işki jan saraiymdy öziñniñ tətti qylyğyñmen toltyrğan sağan
syilamağanda kimge syilaiyn. Tek qolymdy qaqpai, qalai, nemen öter
i̇ekenmin dep bas qatyrmaşy.
Bailyğy aşylyp-şaşylyp, kim köringenge syi-siiäpat jasap jüretin jan
degende jalğyz bauyry jasamağan jaqsylyq... Tek qana aramdyqqa ğana
aparar şaitannyñ isi dep özin kinəlap jürgen tosyn jağdaidyñ soñy
osylai bolar dep əste oilamağan-dy. Joq būlai i̇ete almaidy. İeseñgirep
qalğany sonşa, qaida ketip bara jatqany da i̇esine kirip şyqpady. İesin
jiğanda ğana özine tanys üidiñ aldyna kelip toqtapty.
– Mine, kilt. Öz qolyñmen aşşy, – dep qiyldy ol. Qolyn qalai
sozğany,i̇esik aşyp qalai kirgeni tağy da i̇esinen adastyrğandai. Mūnyñ bəri
tətti bir tüs sekildi.
– Būl bizdiñ alğaşqy ofisimiz, – dedi toñazytqyşty aşyp jatyp. Sonda
ğana i̇esin jiyp ülgergen, özi aitpaqşy ne üşin, qalai dep bas qatyrğysy
kelmegen kelinşek syrtynan kelip moinyna asylğan küii solqyldap jylap
jiberdi. Adam balasynyñ, onyñ işinde əiel zatynyñ köñili būzylsa, jan
düniesi i̇ezilip, qaidağy-jaidağy i̇esine tüsip, berekesi ketetini nesi i̇eken?
Əke-şeşesiniñ özine arnap jiğan mülkinen tük tatyrmai qoiğan aduyn
jeñgeniñ qylyğy, joldas deitin joldasy da joq kisikiık jalğyz
qaiynağasyna, ündemes küieuine ökpesi, əieldik namysy saudalanğandai
bolğan qazirgi küii, bəri-bəri öksikpen şyğyp, tazaratyndai ūzaq jylady.
– Boldyñ ba, bolsañ meni tyñda. Qyzyq qusam, tek bir ğana səttik nəpsige
tūiattaityn bolsam, mağan qyz-kelinşek tabylar i̇edi. Biraq sen men üşin
i̇erekşe jansyñ. Məsele, seniñ baspanañ joqtyqta i̇emes, şalqyp, tolyptasyp otyrsañ da osyndai bir syilyq jasar i̇edim. Qalasañ i̇endi kezdespeiaq qūialyq, öziñe qamqorşy bola alatyn, kez kelgen i̇erkeligiñdi, nazyñdy
kötere alatyn meni ūmytpasañ bolğany.
Ol temeki tūtatyp, ünsiz otyryp qaldy.
***
Bir aptadan soñ köşip aldy. «Ol neğylğan üi, nege tegin tūramyz, dokumenti
dūrys üi me?», – dep bir auyz sūramağan Bekenge bir jağy añqaulyğyna
qynjylsa, i̇ekinşi jağyna quandy. Qyzmet babymen şetelge jiı ketetin
Sağit ağasynyñ üii degen soñ, mümkin sūramağan da bolar. Orny-ornymen
qoiylğan arzandau bolsa da dünieleri kədimgidei-aq jarasyp qaldy.
Mūnyñ asyqpai oilanuyn kütti me, joq, jūmysy solai boldy ma, Sağit
ağasy türik i̇eline ūzaq issaparğa ketip qalypty.
... Qyzyl telefon bezildei jönelgende i̇erine kelip trubkasyn kötergen
kelinşekke «Bügin tünde Almatyda bolamyz» degen «ağasynyñ» dausy anyq
i̇estildi.
– İerteñ tüste üide kütemin. Sağyndyq qoi, əbden,– dedi kelinşek
quanyşyn jasyra almai.
Üige syimai barady. Alyp-ūşqan jüregi, bir ysyp, bir toñğan balğyn
denesi əldekimniñ alaqanyn sağynatyn syqyldy...
ÜŞ TAL GÜL
NEMESE MYLQAU JIGITTIÑ MAHABBATY
Auylğa baramyz degeli balalar köñildi-aq. Küieuiniñ de köñili köteriñki.
Olai bolmai qaitsin,tuğan auylğa, ösken jerge degen ystyq mahabbaty
boiyn şarpyp, öñine külki aralas quanyş nyşany qyzğyltym būiaumen
lezde jügirip ötti. Əsirese, midai dalanyñ qyp-qyzyl şoqtai bop janyp
jatatyn qyzğaldaqtaryn aitqanda kişkentaiynan gülqūmar qyzy i̇eleñ i̇ete
qaldy.
– Papa, – deidi ol, – barğannan keiin dəu atamnyñ məşinasymen daladan
gül teruge şyğamyz ba?
– Ərine, kölge de baramyz, gülge de baramyz.
Joldasymnyñ osy səttegi tūla boiyn şarpyp ötken ülken sağynyş meniñ
i̇esime mülde basqa oqiğany salğandai i̇edi. Nege i̇ekenin qaidam, əiteuir auyl
jaq turaly oilasam, sol bir beikünə jan köz aldymnan kölbeñ qağyp, ūzaq
uaqyt janymdy qūiarğa jer tappai qinalamyn. Jüregimde aianyş sezim boi
köterip, balañ jigitti müşkil halge tüsirgen tağdyryna talai ret jylap
otyryp qarğys aittym.
Būl jigittiñ kezinde auyldas jaqsy ağamyzdyñ jaqsy bir şyğarmasyna
myqty keiipker bolğanyn da keiin i̇estidim.
Jan-jaqqa jügirip jürip, sol kitapty tapqanymda şeksiz quansam da, oqi
otyryp, myñ san jūldyzdar siiäqty myna tirlikte myñdağan tağdyrlar
bolatynyna küiine, janaryma jas tolğany da bar.
... Kelin bolyp basqa bosağany attağan alğaşqy jylym. Böten jer, bögde
kisiler. Tabiğatynan sözşeñ keletin auyldyq jerdiñ tūrğyndarynan
qaimyqqanym ba, əiteuir i̇esik aldynan bir qadam ūzap şyqpaimyn.Jer
oşaqtağy qazanğa babyna kele pisirilgen bauyrsaqty da, sekseuildiñ
şoğyna būrqyldai qainağan jez samaurynnyñ tüieniñ qoiu sütin qatqan
küreñ şaiğa da i̇erkin qol soza almai, syzylyp jürgen kezim. Tuğaly ondai
tirlik keşpegen bizdei kelinderdiñ tez arada ot tūtatyp, şai qainatuynyñ
özi aqyr zaman körinedi. Birde i̇esik aldyndağy samaurynnyñ kök ala
tütinine tūnşyğa közim jasqa tolyp, ot tūtata almai əure-sarsañğa tüseiin.
Ne isterimdi bilmei, sasqalaqtap tūrsam üi būryşynan bireu syğalap
tūrğan siiäqty körinedi. Alğaşynda oinap jürgen balalar bolar dep mən
bere qoimadym. Söitkenimşe bolğan joq basynda malaqaiy, üstine qystyq
ton kigen, aiağyna ülken bir gəloş ile salğan bir bala dəl qasyma kelip
qalğanda şoşyp kettim.Öziniñ jürisi de qyzyq körindi. Töbeden
şaqyraiyp kün tesip tūrğanda «mynasy nesi» dep oiladym. Qolymdağy
şymşuyrdy jūlyp aldy da, samaurynnyñ işinde byqsyp jatqan
sekseuilderdi alyp-alyp tastady. Sosyn tübin türtip jiberdi de, əlgilerge
ydysta tūrğan maidan seuip, ot tūtatty. Ağaşty bir-birlep
samaurynğasaldy. Kerneiin japty. Öz isine riza bolğan keiippen meniñ
betime yrjiiä bir külip, i̇eki aiağyn attarşa tepsinip aldy da, şañdatyp
jügire jöneldi. Añ-tañ bop men qaldym. Keşke jaqyn auzynan
ainalaiyny tüspeitin apama aityp i̇edim:
– İe, ainalaiyn-ai, ol bir paqyr bala ğoi. Kişkentaiynda közinen ot
ūşqyndap tūratyn, əuelden-aq dala balasy i̇edi ğoi, baiğūs.Şeşesi i̇eki
keştiñ arasynda aiqailap izdepjüruşi i̇edi, marqūm.Söitse üsti-basy şañtozañ, topyraq bolyp özi bir kezde oralatyn-dy. Qoinyn alqyzyl gülderge
toltyryp qaitatyn. Anasy marqūm:
– Abysyn-au, osy balamdy qaitsem i̇eken, kezbe bop barady. Tipti osynyñ
keide üide qonyp şyqqanyn da bilmei qalam. Dalağa qūmar-aq,– deitin-di.
– İe-i̇e, oiyn balasy i̇emes pe, təiiri, – deuşi i̇edim men. Marqūm şeşe jüregi
əldeneni sezgendei, aqyry mynadai aianyşty halge duşar boldy. Sol
baiağy ədetimen gül terip ketip, ony izdegen bir adam bolmağan. Üşinşi küni
əreñ degende tapty ğoi. Sonda mañaiynyñ bəri qyzyl ala gülder... ūiyqtap
jatyr deidi sabazyñ. İeki tün dalada qonğan jasy onğa tola qoimağan
jasöspirimde ne zəre bolsyn, tili bailandy da qaldy. İemşidomşylar
üstinen qūiyn ötken, birdeñe-sirdeñe dep qoidy ğoi aqyry.
Apamnyñ osy sözinen keiin köpke deiin ūiyqtai almağanmyn.
– Mama, i̇estidiñ ğoi, papam bizdi gül teruge, kölge şomyluğa alyp baramyz
dedi,– dep qyzym jūlqylamasa, bilmeimin qanşa uaqyt otyratynymdy.
Sonymen, i̇erteñine oñtüstikti betke alyp, jürdeu poiyzdyñ işinde ketip
bara jattyq. Jüzimde quanyş, köñilimde tağy da sol beine. «Dalağa, gülge
jany jastaiynan qūmar-tyn» degen i̇ene sözi qūlağymnan ketpei qoidy.
Myna jūmyr jerde talai tağdyr soqpağyna tüsip, şarşasa da, qajysa da
ğaşyq jürektiñ lüpili bir sət basylar ma, şirkin?! Ömirge ğaşyq
jandardyñ jüregi ne degen ülken, myqty i̇edi. Bəlkim, sol Sənimniñ
jüreginde de osyndai tözimdilik, osyndai ömirge degen qūştarlyq,
süiispenşilik bolmasa... ol əli künge deiin dalada gül terip jürer me i̇edi?!
Jambyl qalasyna kelgennen keiin auylğa qarai tağy da avtobusqa
otyrdyq. Şirkin, dalanyñ sol səttegi keipin til aityp jetkize almas i̇edi.
Kök maisa qyzğaldaq degenderiñiz jelmen terbelip, sonadaidan köz
tartady. Saiyn dalanyñ tösine köz jibere otyryp, men tağy da Sənimdi
oiladym.Biz būl jaqqa kelmegeli bes jyldai bolyp qalypty. Sodan beri
qanşama özgeris jañalyq bolğan şyğar. Biyl, ūmytpasam, ol on segizon
toğyzda bolar. Öitkeni men osy auylğa kelin bop tüskende ol on i̇eki-on
üştegi bala-tūğyn.
Qūdaiym-au, – dep oiladym iştei, netken azapty jyldar, baqytsyz künder
i̇edi. Jan-jüregin syzdatyp uyz jarar alğaşqy mahabbat dəuiri i̇eken-au.
Mümkin, jürekjardy sezimin sol bir beikünə boijetkenge jetkize almai
jürgen boluy da. Joq... əlde myna tirlikten adamdar arasyndağy ədemi
süiispenşilikten müldem beihabar ma i̇eken?! Ūzynnan-ūzyn sozylyp
jatqan ülken joldyñ üstinde kele jatyp, tūñğyş ret keñ de jomart dalağa
kinəlai qaradym.Özin ölerdei süigen, şüigin şöbine aunap, gülderin
aimalağan sol bir balasyna nege ğana meiirimdilik tanytpady i̇eken, nege?..
Jolauşylar avtobusy Baiqadam selosyna kelip toqtap, i̇endi şamaly
uaqytta üige jetetinimizdi oilağanda, jüregim keudemnen şyğyp keterdei
dürsildep qūia berdi.Auylğa kireberis jol būrylysynda Təki tal dep
atalatyn ūzyndyğy bes-alty şaqyrymdai kökpeñbek taldar şoğyry bar.
İertede Təki degen kisiniñ qolynan i̇egilgen bir top tal büginde tamaşa
jansaiağa ainalğan desedi.Kişkentai ğana auylğa i̇erekşe sən berip
tūrğandai.Sol jerden öte bergende joldasym i̇eñkeiip qūlağyma
sybyrlady:
– Əne, Sənim ketip barady.
– Kəne, – dedim, dausym tym qatty şyğyp ketipti. Adam boiymen para-par
jügeri alqabynyñ arasynan malaqaily bir adam ketip barady.
Üige jetip məre-səre bop qaldyq. Köpten nemerelerin körmegen ata-i̇enem
ainalyp-tolğanyp jatyr. Joldasymnyñ kenje qaryndasy Jazirağa qarap
otyryp, uaqyt şirkinniñ jüiriktigine qairan qaldym. Boi tüzep qyz bolyp
qalypty. Üi işinen de qyz balanyñ boijetip qalğanyn añğaruğa bolady.
Bəri öz ornynda, jyp-jinaqy. Qolymdy juuğa syrtqa şyqqanymda
şañdatyp kele jatqan Sənimdi kördim. Qolynda bir qūşaq qyzğaldaq.
Əkeleri bazardan kelgendei köşeniñ bükil balasy sonyñ aldynan jügirip
şyqty. Men dereu törgi bölmege kirdim de, terezeniñ perdesin türip
qaradym. Oiy da, özi de i̇eresektenip qalypty. Bergi qaptalyndağy balağa
būryla bergende jüzine közim tüsti.Döñgelek jüzdi, qyr mūryn, jazyq
mañdai, qazaqtyñ bir balasy osyndai-aq bolar dep oiladym men.
Bölmege kirgen joldasyma :
– Qyz balalarğa bir-bir taldan berdi de, ūldarğa bermei tūr, – dedim.
– Jigit qoi, – dedi ol salmaqty.Sodan keiin:
– Sen öziñ əbden qiiäli bolyp ketersiñ, ondaidy qoi. Ərkimge olai i̇ezile
berseñ, auylda talai-talai qiyn tağdyrlarğa jolyğasyñ. Əli qaida, bir
aiğa deiin Sənimniñ neşe türli qylyqtaryn körersiñ, – dedi.
–Jylağym kelip tūr... Dausym dirildep şyqty.
Auylda künde toi, künde qonaq. Almatydan demalysqa keldi dep bir küni
kökemiz, bir küni tətemiz, əiteuir bügin joldastarymyzğa da jettik-au.
Synyptastarynyñ köbisin student kezimizden bilemin.
Bir küni keşke bir joldasymyzdyñ üiinen qaityp kele jatyp, jolda
Sənimge kezdestik. Jügirip kelip qolymyzdan aldy.Üstinde i̇eski soldat
kiımi.Tös qaltasynda ədettegindei üş tal gül. Qatarlasyp biraz jürdi de,
bir kez i̇eki qolyn i̇eki jaqqa kezek sermep-sermep qaldy da, şañdata jöneldi.
Sol boiy köşeniñ oñ jağyndağy i̇eñ şetki kök qaqpaly biık üidiñ qasyna
kelip bir-aq toqtady.Ol üi sovhozdyñ beldi kisileriniñ birinen-biri ötken
ədemi qyzdary bar kisiniñ üii i̇eken.
İerteñinde tağy da tereze aldynda tūr i̇edim, bir qūşaq gül köterip ötti.İesik
aldyna jügirip şyqtym da, artynan qarap tūrdym.Şañdatqan küii kök
qaqpağa baryp tireldi.Biraz tūrdy da jolğa şyqty.Sosyn qolyndağy
gülderin şaşyp tastap, aiağyndağy kerzi i̇etigimen janyşty-ai kep.Söitti
de əldeqandai bir əuendi yñyldap, beri qarai jürdi. Səl jürip kelip
toqtap, keiin qarai jügirdi.Jügirip baryp jerden əldebir gülin qolyna
alyp, keudesine qysty.Bağanadan qarap tūrğan meniñ şamam osyğan ğana
jetkendei, solqyldap jylap jiberdim.Al Sənim bolsa, qaltasyna salğan
gülin qolymen syrtynan ūstap, jerde jatqan gülderge mölie qarap
qalypty. Ne oilap tūr i̇eken dedim men. Qanşama şaqyrym jer jürip,
dalanyñ hoş iıs gülderinterip kelgende kök qaqpadan külimdep jügire
şyqpağan jas arudy, mümkin oğan ömir baqi syilai almaitynyn
sezinip,jazyqsyz jūlynğanymen tūrmai, janyştap tepkilegen gülderdi
aiady ma, i̇eken?! Əiteuir, sol sət i̇esin jinapalğany anyq. Əitpese ol nege
sol ketkennen ketip qalmai, gülderge qaityp oraldy?Qaitkenmen de jürek
jylytar körinis...
Bügin auylda tağy da toi.Jastar toiy. Mejeli uaqytta toi da bastalyp
ketti.Asaba da sözi ötkir,tili jaqsy jigit i̇eken. Şarapsyz toidyñ sənin
kirgizip, ən men küige jürek terbetip ala jöneldi.Bir uaq jastar jağy bi
bilei bastady. Oramal tas tau oiyny bastalğan kezde tərtibi boiynşa
döñgelenip tūra qaldyq. Meniñ aldymdağy qatarda tūrğan orta boily,
aqqūbajas qyzdyñ tasalanyp, əldekimnenjasyrynğan syñaiyn baiqap
qaldym. Art jaqqa qaita-qaita qarailai bergen soñ, men de jaimen
būrylypqaradym. O, toba, dəl jelke tūsymda Sənim tūr.Qolynda
ədettegindei tağy da gül. Üş tal qyzğaldaq şam jaryğymen
alqyzyldanyp, batar künniñalqyzyl jalynyndai bolyp körindi.Boiym
titirkenip ketti.Jaqynnan qarağandyki me,onyñ közi qarañğylyqta janğan
bir şoq tərizdi. Qyp-qyzyl ma, əiteuir ot i̇ekeni anyq. Meniñ de oğan
qarağanymdy baiqağan boijetken qyzaryp ketti bilem, betiniñ i̇eki
ūşyndapaida bolğan kişkene şūñqyryn anyq kördim. Joq, külgendei
me,iə külip tūr i̇eken. «Nege almaisyñ» –dedim men özimsine.
«Sosyn, izimnen qalmai qūia ma dep qorqamyn». Üni nəzik bolsa da, dausy
dirildei şyqty.Qasymda tūrğan Güljan Sender aityp jürgen kök qaqpaly
üidiñ qyzy» dep sybyrlady. Quanyp kettim.Tağy da söileskim keldi.
– Seniñ üiiñniñ janyna künde bir qūşaq gül aparyp tastaidy.
– Bilemin
– Atyñ kim?
– Gülden
– Ainalaiyn, Gülden, i̇endi ūsynsa qolyn qaitarma, alşy,– dedim. Dausym
jalynyşty şyqty bilem, ol meniñ betime jyly jymiiä qarady.– Onsyz da
jarymjan adamdy... jarai ma, al,– dedim men tağy da.
Odan keiin biz öz joldastarymyzben bolyp kettik te, men ol turaly ūmyta
bastadym. Neşe türli oiyndar ūiymdastyrylyp, toi tañ aldynda
tarqady. Biz üige qaityp kele jattyq. Aldymyzda bir top qyz-jigitketip
bara jatyr i̇eken.Közim aldyñğy topqa tüsti. Gülden, qasyndaūzyn boily
jigit. Qyzdyñ qolyndağy üş tal gül közime ottai basyldy. Sənimniñ güli.
Aqyry alğan i̇eken ğoi. Auyl balalarynyñ arasynan Sənimdi köre almadym.
Mümkin, köpten beri bere almai jürgen gülin syilağan soñ, jany jai
tauyp baryp qalyñ ūiqyğa ketken bolar... Alğany qandai jaqsy boldy,
ainalaiyn, meiirimdi bala i̇eken. On segiz jastağy balañ jigittiñ armany
oryndaldy-au, köp qyzy bar kök qaqpaly üidiñ bir añsağan küni de bügin
bolar, bəlkim.... qyzyna köñili qūlağan jigittiñ köñili jailanğan bolar-au.
Meniñ de boiym jeñildep sala berdi. Bəlkim, sol bir səttik quanyşqa
özimniñ türtki bolğanyma, til-auzy bailanyp jüreginiñ jylylyğyn da,
renişin de, quanyşyn da alaqandai badyraiğan közinen ūğyndyruğa
tyrysatyn bozbala köñilin döp basqanyma quanatyn siiäqtymyn.
Sodan keiin Sənim köpke deiin gül teruge barmai qoidy. Üiiniñ syrtynda
kök qaqpany baqylap otyrady da qūiady. Men de odan köz almaimyn.
Tağdyrdyñ osyndai talqysyna tüsken jandardyñ sezimderi de, jan
tebirenisi de bölekşe bolatyny ras-au deimin. «Izimnen qalmai qūia madep
qorqamyn» degen qyz qorqynyşyn da balajürek sezbeidi ğoi deimisiñ.
«Ondai ədepsiziñ men i̇emes, mağan seniñ bir ğana ret qolymdy qaqpai, gül
syilauğa mümkindik jasağanyñ, gülimdi alğanyñ da ömir baqi jetedi».
Onyñ momaqan otyrysy osyny añğartqandai boldy.
Ketuge jaqyndağan saiyn Sənim tağdyry qiiälymdy san orap,bir ədemi
əserde jürdim. Əiteuir, sodan beri ol mağan köñildi siiäqty körindi.
Auyl-i̇elmen qoş aitysyp, biz de jolğa şyqtyq. Auyldyñ ajary – Təkital
mañynan öte bergenimizde, şoq taldyñ arasynanbireu jügirip şyqty.
Qolyndağy üş tal qyzğaldağynan-aq Sənim i̇ekenin tanydym. Üş tal gülin
keudesine qysqan küii jymiyp külip tūr. Osy tūrysyna süisingen
qalyppen, jan-jüregim i̇ezile öksidim. Aqyl-i̇esi dūrys keibir
zamandastardyñ sana-sezimine qūrt tüsip, aramzalyqpen kün keşip
jürgeninen seniñ myna taza qalpyñ myñ san ret baqyttyraq şyğar,
bəlkim... Əiteuir mylqau tirlik keşip jürseñ de, seniñ janyñ taza, aramdyq
degendi bilmeisiñ. Güldi de, qyzdy da şeksiz şynaiy süiesiñ, aldamaisyñ,
arbamaisyñ...
Közimnen ystyq monşaqtar i̇eriksiz tögildi...
MEN. SEN JƏNE JAÑBYR...
( Kelinşek kündeligindegi mūñly syrlar )
Jañbyr əli jauyp tūr.Aq jauyn. Terezege tyrs-tyrs tamady da, lezde
jaiylyp ketedi. Meniñ i̇esime tağy da sen tüstiñ. Nege i̇ekenin qaidam soñğy
künderi i̇esimnen mülde şyqpai qoidyñ. Körgim keledi...
Sağynyş degenniñ özi i̇eles bop körinetin siiäqty mağan. Kim bilgen?! Keide
öziñdi sol sağymdanğan i̇eles arasynan körgendei bolam. Öziñmen birge
ötkizgen qyzyqty sətterimdi sağynam. Ol kezde öziñe degen sağynyşym
myna sebelegen aq jauyn tamşylaryndai közderimnen yp-ystyq jas
bolyp tögiledi. Mūndai sətte i̇eriksiz bir ğajap qiiäldyñ qūndağynda
terbelemin.
İesiñde bolar, i̇ekeumiz dəl osyndai aq jauyn astynda tanysyp i̇edik qoi.
Aialdamada özge i̇eşkim joq. Men beine senen pana izdegendei qasyña kelip
otyra kettim. Sirkirei jauğan aq jañbyrdyñ soñy nöserge ūlasty. Men
ünsiz əli otyrmyn. Jañbyr basylar i̇emes. Sağatyma əlsin-əlsin qarap
qūiamyn. Osy kezde iyğyñdağy sömkeñnen qap-qara qolşatyrdy aldyñ da
mağan:
– Jüriñiz, men sizdi şyğaryp salaiyn, – dediñ sypaiy ğana.
Qolşatyryñ bola tūra nege otyrğanyñdy tüsinbedim.
– Jo-joq, rahmet, – dedim basymdy şaiqap.
– Uaqyt ūtqyñyz kelmei me?– dediñ tağy da jymiyp. Sonda ğana jüziñe
tike qaradym. Jüregim şym i̇ete tüsti.
– Renjimeseñiz, tanys bolaiyq, – dep qolyñdy ūsynyp, atyñdy atadyñ.
Men de i̇esimimdi atap qolymdy ilgeri soza berdim.
Sen osydan keiin-aq mağan jiı kezdese berdiñ. Typ-tynyş jürgen jan
düniem seni körgende alasapyran küige tüsetin.
Birde ūzaq qydyrdyq. Tağy da kök aspan kögerip, kök jüzin tilgilei
naizağai oinai bastady. Bağanadan ünsiz kele jatqan seniñ bir sətte
jüziñde quanyş oinap, köñildenip kettiñ.
– Mine, bir tamşy jañbyr, tağy da jañbyr, – dediñ dauystap.
– Men jañbyrdan, əsirese naizağaidan qorqamyn, – dedim. Sen küldiñ-ai
kep. Külgeniñ qandai jarasymdy i̇edi.
– Bilesiñ be, jañbyr – nūr! Nūr ğoi būl, nūr! Bizdiñ bala mahabbatymyzğa
şaşu!
Osyny aittyñ da meni öziñe qysa tüstiñ.
– Tanysqanymyzğa nebəri... mümkin i̇emes... əli...
Auzymdy alaqanyñmen basa qoidyñ. Köz aldyma senimen tanysqannan
keiingi kezderim, öziñdi alasūra izdegen künderim keldi. Seniñ söilegen
sözderiñ, jüris-tūrysyñ, bəri-bəri üilesimdi körinedi. Meni ūnatyp
qalğanyñdy alğaşqy aq jauyn astynda-aq sezsem de, özimdi salmaqty
ūstauğa tyrystym. İeger ūşqalaq bolsañ jarty jyl i̇emes, jarty künde-aq
oiyñdy aqtaryp sap qarap tūratyn i̇ediñ-au. Işki oiym osylai deidi. Biraq
tilim bailanyp qalğandai i̇eşteñe dei alar i̇emespin. Sağan qarasam, köziñnen
əldebir jalynyşty jalyn şaşyrap telmire qarap qalypsyñ. Osy bir
tūrysyñnan-aq şynailyqty, adaldyqty sezingendei boldym. Nesin
jasyraiyn, sen de mağan ūnaitynsyñ. Köñilime Uialağan əldeqandai
belgisiz beinege ūqsatqandai bolam seni...
Dalada jañbyr jauyp tūr...
***
İesiñde me, sol bir köktem. Kögildir köktemniñ sol bir tamyljyğan tüni.
Jūldyzdary, myñdağan şoq jūldyzdary töbede külimdei qarap,
qarañğylyqqa mülgigen jūmyr jerge appaq səulesin şaşqan aily tüni
i̇esiñde me?..
Ərine, i̇esiñde! Sol bir kün, sol bir sət tipti i̇ekeumizdiñ jüregimizden öşpek
i̇emes. İestisiñ be, men de, sen de ūmyta almaimyz. Nege deisiñ ğoi,
sūramaşy!Tañdanğan keiipte tesile ūzaq qarauyñ mümkin, biraq sen olai
sūrauğa tiıs i̇emessiñ. Köktemniñ mahabbat quanyşyna toly ūzaq ta qysqa
tünderi, onyñ kün közin ala bere tamşylai jauatyn aq jañbyry şe?!
Sezesiñ, bərin de sezinesiñ!Tek osynau aq jañbyrdyñ astynda suğa
malşynyp, japyraqtarynan möldir tamşylar aiausyz sorğalağan biık
təkappar bəiterekti panalai tūryp qalğan i̇eki beine i̇eles berip öteri anyq.
Köktemim-au meniñ, sen meniñ tūp-tūnyq sezimderimdi ədemi jyr
joldarynda əserli şumaqtarmen örmesem de, keremet jyrlardy süiip
oqitynymdy bilesiñ ğoi. Mine, qazir de qolymda belgili aqynnyñ jyr
kitaby. Aqtaryp otyryp, myna bir şumaqtarğa qaita-qaita köñilim būzyla
bergeni nesi? Joq, şynymen i̇eke, men şynymen-aq son-nau oralmasqa
ketken balğyn balalyğymdy, tūñğyş ret jürek dir i̇etkizer alğaşqy tūptūnyq möldir mahabbatymdy sağynğanym ba, joq əlde...Qanşama jyldar,
qanşama köktem ötse de, meniñ sol bir alañsyz qalpymdy ūmyttyra
almağany ğoi. Alañsyz qalpymdy i̇emes-au, seni, i̇estisiñ be, SENI.
*** Jañbyr jauyp tūr. Tağy da jauyn.
– Sen nege jañbyrdan, naizağaidan qorqasyñ, biraq jañbyrly kündi asyğa
kütetiniñ qalai? – dediñ birde.
– Qorqatynym ras, biraq jañbyrdyñ jiı jauğany keremet i̇emes pe. Öziñ
oilaşy, adamnyñ küibeñ tirlik şarşatqan köñili tügil, myna şañ-şañy
şyğyp, kebirsip, ağarañdap jatqan ne bolmasa i̇endi ğana qyltiyp şyğyp
kele jatqan kökmai salarğa da su kerek qoi, kerek. Olar da şöldeidi i̇emes
pe?! Al jauyn jausa bəri-bəri, barlyq tirlik jañarady. Tynyğady.
– Deseñ de, sen aspan būlttanğan saiyn közderiñ külip, asa bir quanyşty
sət keşetiniñ, keide janyñda men otyrsam da əldebir oi qūşağyna i̇enip,
müldem i̇esssiz qiiälğa şomuyñ meni qatty oilandyrady. Seni qaidam,men
seni alğaş körgennen bastap-aq qūlai süidim. Aqyry armanyma jettim de...
– Men de baqyttymyn, – dedim. Biraq köñilimnen şyqpaityn sol bir
japyraq hat joldary köz aldymnan tizbektelip ötip jatty.
«Seniñ betiñnen qaitpaitynyñdy bilgennen keiin, meniñ bar armanym –
seniñ baqytty boluyñ i̇edi. Mensiz ömiriñdi küibeñ tirlikke sanasam da
(özimşe ğoi), i̇eriksiz i̇egile otyryp baqyt tiledim sağan. Biraq, sen, i̇esiñde
bolsyn, myna kögildir köktem, onyñ sebelegen tynymsyz jañbyry
tūrğanda i̇eşuaqytta da, i̇eşqaşan da ūmytuğa tiısti i̇emessiñ... Ūiqysyz
tünderiñde, jağdaisyz tüsteriñde meni kezdestirip, mazañ ketse de
moiyndamauğa tyrysyp bağasyñ-au. Ol seniñ qanyña siñgen ədetiñ i̇edi ğoi.
Sen meniñ i̇erke qyrsyğym i̇ediñ. Meni süimeseñ de, seniñ būltty kündi asyğa
kütip, doly aspannyñ köz jasyna şomylğandy jaqsy köretiniñe quanam...
Öitkeni, onda meniñ sağan degen alğaşqy tūnyq mahabbatymnyñ möldir
tamşylary da bar i̇ekenin sezseñ ğoi...»
İə, jañbyr jauyp tūr.Osynau köktem saiyn öziñdi izdemesem de, i̇esime jiı
alamyn... Onsyz da qiyndau myna tirlikte öziñe tileules jer betinde bir
jannyñ ömir sürip jatqanyna ne jetsin!?
Qyzyqpyz-au, əiteuir. Jañbyrly kündi sağynam. Tezirek aq jauyn jausa
i̇eken...
İeRTEGIM MENIÑ...
1.QYZ-SAĞYNYŞ
Onymen tanysqanyma şamaly-aq uaqyt ötti. Biraq būrynnan, tipti ömir
baqi tanityn adamdai qabyldadym. Körgim kelip tūrady. Jaqsy körip
qalğan siiäqtymyn.
İessiz desem külersiz. Biraq men ony taza, ədemi qalpynan oişa bolsa da
būzğym kelmeidi. Öziñniñ köñiliñe ūnaityn nərseniñ i̇eşqandai kemşiligi
bolmaityny siiäqty küi keşem. Onyñ boiynda kemşilik tügil, ūnamsyz
qasietteri de boluy əbden mümkin ğoi. Al men ony körgim kelmeidi. Tipti
izdemek tügili oilağym da joq.
Ğaşyq bop, süiip qaldym dep te aitpai-aq qūiaiyn, biraq jaqsy körip
kettim. Onyñ qolymdy ystyq alaqanymen jylytyp, ūzaq sipalağanyn
qalaimyn. Qysyp-qysyp süise i̇eken deimin...
Söitem de, onyñ da, özimniñ de tözimdiligime qyzyğam. Osynşama i̇ekeuara
süiispenşilik bola tūra, əli künge adaldyqtan attağan i̇emespiz.
Almatynyñ qysqa tañyn qol ūstasyp jürip atyrsam deimin. Tün
qanşalyqty suyq bolsa da, onymen qydyrudan qaşpas i̇edim. Jüre bersem,
jüre bersem...
Özimdi-özim tüsinbei qaldym. İerekşe küige tüsem oilasam. Keremet qiiälğajaiyp i̇erteginiñ keiipkeri sekildimin.
İertegimniñ ədemi aiaqtalğanyn qalaimyn.Tipti, bitpese i̇eken...
***
Men ONY ūzaq küttim. Uaqyttan ūtylsam da körmei ketkim joq. Nege? Nege
i̇ekenin özim de bilmeimin, tipti sūraudyñ özi de yñğaisyzdau.
Jyladym. Ūzaq jyladym.Meniñ köz jasyma tūrmaityn pende bolsa da,
əiteuir onymen ədemi keşterim ötkenin oilasam, i̇et jüregim i̇eljirep ketedi.
Ədemi keş degenimdi tüsinbei qalarsyz, nebəri birer sağat qol ūstasyp
qydyrğanym. Onyñ ədemi qaljyñy, külkisi, anda-sanda baiqamağansyp
özine qysyp qoiuy. Basqa tük te i̇emes, şyn sözim. Jarasymdy ortaq əñgime
tapqan i̇ekeumiz ərneni aityp uaqyttyñ qalai keş bolğanyn bilmei
qalyppyz. Biraq ketkim joq, söilesip tūra bergim keledi.
Oralmasqa ketken jastyq şağymdai ketuge qimai tūrmyn. So-nau on jeti
men on segizdiñ arasynda oi-qiiälmen şarlap ketken köñilimdi būzğym
kelmeidi. Köñil kökjiegine tūnyp qalğan sol bir qimas sətterim qiiälyma
qanat bitirgendei. «Qairan jiyrma bestiñ» de qadirin sezdirgen,
armanymdy, aq arman-aqquymdy ūşyryp alyp qondyra almai baz keşip
jürgende qaita kezdesken OĞAN nege riza bolmaiyn. Qol būlğap qalğan
jastyğyma qaita oralğandai ədemi qalpymnan ainyğym kelmeidi.
ONYmen qoştasyp ketip qalsam, myna ədemi əserden de ajyrap
qalatyndaimyn. Balalyğymdy, birese jastyğymdy i̇eske tüsirip, oişa
saparlas bolğan OĞAN, QYZSAĞYNYŞQA degen alğysymda şek
joq.Jabyqqan, taryqqan sətterimde ünemi saparlas boluğa şaqyramyn
SENI, QYZ-SAĞYNYŞ!..
2. AQSUDY AÑSAU
Ainala appaq mamyq. Jūp-jūmsaq bolğanymen de, Jer-Ana boiyn suyq
şalmasyn degendei qymtap, tügel oranyp alğan syñaily. Bağana basyna
ilingen elektr şamdary əudem jerge deiin kümis qarmen şağylysyp, jaryq
səule tüsirip tūr.
Aiaq astynda aq monşaqtai şaşylyp jatqan möldir sətti basuğa qimaisyñ.
Şirkin-ai, Arqanyñ qysyna i̇eşteñe jetpeidi ğoi. Aq borany ysqyryp,
uhilei borağan qaryn keremet sağynyp qalyppyn. Üi-üi arasynda sürmesi
bar traktorlar üiip tastağan omby qarğa kömilip, işek-silemiz qatqanşa
külip rahattana syrğanauşy i̇edik-au. Qos atqa jegilgen şanamen i̇eki
auyldyñ arasynda damyl tappauşy i̇edik. Keide qabyrşaqtana qatyp
jatatyn Aqsudyñ mūz astynda jylymyqtana ağyp jatqan jerine
sirağymyz da tüsip ketuşi i̇edi.
Bala kezim. Alğyrt ta añğal bala kezim. Nauryz aiynyñ orta şeni. Birde
klass jetekşimiz:
– Balalar, i̇eki-üş künge sabaqtan bossyñdar, qatty jauyn-şaşyn bolatyn
körinedi. Toqsan basynan beri ötkenderdi qaitalañdar, – dep üige qaitaryp
jiberdi.
Üige jetkenşe jügirdim. Anda-sanda auyl syrtyndağy asau Aqsuğa qūlaq
türemin. Ənşeiinde ūzaq-sonar ənge basyp gürildep jatatyn ol ünsiz.Aqsu
əlgindegi apai aitqan düleiden qorqyp jatqandai sezildi mağan. Qazir men
baryp anamnyñ qūşağyna tyğylam, al «ony kim qorğaidy i̇eken» degen bala
qiiäl jüregimdi şymyrlatyp qūia berdi.
Qora mañynda mal jaiğap jürgen əkeme:
– Köke, köke, – dedim de jylap jiberdim. Qapelimde ne bolğanyn ūqpai
qalğan ol añyrap tūryp qaldy.
– Qūlynym-au, ne boldy? Əkesi-au, neğyp tūrsyñ, – degen anamnyñ dausyn
i̇estip odan saiyn örşi tüstim.
– Jüre ğoi, botam, auyryp keldiñ be, nege i̇erte keldiñ sabaqtan? Əkem i̇et
jüregi i̇eljirep, söilep keledi.
Men mektepten ne üşin i̇erte ketkenimdi aittym.
– İendi nege jylaisyñ?
– Naizağai oinap, qatty jauyn bolsa, Aqsu qalai...Tağy da kemseñdei
bastadym.
– Oi, qoñyr qozym-au, qaita seniñ tentek özeniñniñ arnasy keñeiip jaqsy
bop qalady, balam, – dedi əke-şeşem qosyla külip.
Qatty qobaljyğannan bolar, birazdan soñ ūiyqtap ketippin. Bir kezde
közimdi aşsam bölmede jaryq joq. Nöser basylğan bolsa kerek, syrtta
tyrs-tyrs dybys qana i̇estiledi. Terezeni toqyldaq siiäqty anda-sanda
ūrğylai jöneledi.
Sol tüni Aqsu özeni qandai küi keşse, men de sondai küide bolğanym anyq.
Kündiz-tüni kürkirei jauğan nöser i̇eki-üş kün i̇emes, bir jetige sozyldy...
Küzdiñ orta şeninen bastalyp,sonau köktemine deiin sozylyp jatatyn
Arqanyñ qysyn da sağyndym. Balalyq şağyma oişa saiahat jasasam bitti,
osy bir oqiğa köz aldyma keledi de tūrady.
JETIMNIÑ KÖZ JASY
U-şu, azan-qazan bop jatatyn auyl büginde typ-tynyş. Jylan
jalağandai. Atam zamannan üi qoryp dağdylanğan, böten dauysqa üre
köteriler auyl itterinde de ün joq. Mūñly auyl.
** *
Anda-sanda ysqyryp kep qalğan yzğyryq aptap, ystyq jel şetki üidegi
jetim balanyñ zarly dauysyn üzbei jetkizedi. İekinşi müşelden i̇endi ğana
asqanda ajaldyñ qaqpanyna abaisyz tüsken qoişynyñ jalğyz balasynyñ
üii būl. Ömir baqi jiğan malyn jalğyzym i̇ekeu boldy dep şaşqan būl
beibaq qai piğylynan tapqanyn bir qūdaiym ğana biler. Jylğa tolartolmas uaqytta i̇eki jasar balasyn i̇eñirep qalğan i̇enesine tastap, kelin ketti
törkinge. Molynan ketti. Tipti, küieuge şyğyp ketti dep i̇estidi.
Mynau sol jalğyzdyñ jalğyzy. Küni-tüni jağy bir sembeidi. Osy
auyldağy tirşilik osy bir japyraq jetim balanyñ dausymen ūianyp, tün aua
tynşyğandai bolady...
Meniñ janym auyrdy. Bizdiñ üidiñ jel ötinde tūrğanyna ökindim. Yzğyryq
jel. Jetim balanyñ zarly dausy...
** *
Adamnyñ köz jasy. Əsirese, jaratylysynan jany nəzik qyz balanyñ köz
jasyn keru qandai auyr i̇edi. Janary möldir monşaqtarğa toly şarasynan
şyğyp ketuge az-aq qalğan qaraqattai qara közdi i̇elestetiñizşi. «Əiel
jylağan saiyn sülulana tüsedi» deidi bireuler. Ərine, iştegi qasirettiñ
aşy jaspen syrtqa şyqqany dūrys-au. Biraq, onsyz da qiyndyq pen
auyrlyqtyñ əiel-analar iyğyna molyraq tüsip tūrğan osynau zamanda qöz
jasqa azyraq şomylsaq deimiz de. Əi, qaidam, qai zamanda, qai qoğamda
bolsyn, bəribir analar qöz jasynsyz qasiret te, tipti, quanyş ta az
bolmağan.
Al, qyzdyñ köz jasy...
Jastyqtyñ qyzyğy i̇endi bastalar on bes-on alty jastağy būla boi
jetkenniñ köz jasy... Ainalasyndağylardyñ sūqtana qarağan közinen
seskene ürikken, tūla boiyn belgisiz bir dülei sezim buğan ədemi
boijetkenniñ köz jasy... İeşkimge aita bermeitin, aita almaityn, aitqysy
keletin, anasymen ğana tüsinisetin, biraq tağdyrdyñ jazuymen anasyz ösip
kele jatqan sory bes i̇eli jetim boijetkenniñ köz jasy...
** *
Anasy məñgilik tastap ketti. Ol kezde būl əli on i̇ekige tolmağan i̇essiz balatūğyn. Auyl bolyp, ulap-şulap şyğaryp salğan jansyz deneni qara jer öz
qoinyna alğanda ğana jazyqsyz jüregi dir i̇etip, boiyn əldebir myñdağan
ine sūğyp alğandai səl-pəl qorqynyş bilegeni bolmasa, pəlendei
jamandyqty sezingen joq-tyn. Artynan i̇ergen i̇eki bauyryna tūra jügirgen.
Olardyñ da oiynda i̇eşteñe joq. Aula şinde oinap jür, Əkesiniñ süigen
jarynan aiyrylyp, beibaq küi keşip qalğanyn tüisinse de, dəl osy
kezdegindei jan auruyna ūlasaryn
Künder öte berdi jyl artynan jyl ötken saiyn, anasynyñ şarasynan
şyqqan ədemi kezderi, külkisi aiqyndala bastady. Oilasa-aq boldy,
qūlağyna özin şaqyrğan ana dausy keletindei. Tipti, ən joldarynda
aitylatyndai, qazanoşaqtyñ basynda qalyp qoiğan izderin de izdeitin ədet
paida boldy. Körşi auyldan velosipedpen kelip tūratyn bozbala jaily
anasymen syrlasqysy-aq keledi.
«...Mama, – deidi şeşesiniñ suretine qarap, — bilesiñ be, men ğaşyqpyn! Ol
da meni ūnatady. Biraq... Sensiz, seniñ batañsyz qalai baqytty bolamyn?!
Qorqamyn. Ol turaly oiarmanymdy osy bir sūrqiiä qorqynyş būzady. İeñ
bolmasa men on segizge kelgenşe jüre tūrmağanyñdy qaraşy. İerte bolsa da
tūrmysqa şyğyp keter i̇edim... Sen köziñ jasaurap şyğaryp salar i̇ediñ...
Mama, sen ne jylap tūrmysyñ?!..»
Şeşesiniñ student kezinde ülkeitilgen portretine üñile tüsedi. Jo-joq,
şeşesi i̇emes, özi i̇eken jylap tūrğan. Üzaq jylady. Jan düniesin örtegen
ört tūla boiyn jandyryp bara jatqandai. Toqtai alar i̇emes. Toqtata almas.
Əlden uaqytta baryp, özinen-özi selk i̇ete tüsti.
«Men de sol işten tynyp, işqūsalyqtan tapqam dertti. Ji, i̇esiñdi. Seniñ
bolaşağyñ alda. Serpil, köz jaspen i̇eşteñe tyndyra almaisyñ» degen
şeşesiniñ dausyn anyq i̇estidi. O, toba, men jyndanğan şyğarmyn. Dəl özi.
Anasy. Jylama deidi. O dünielik bolğanyna alty jyl tolyp qalğan əzanasynyñ ruhy jelep jüredi i̇eken ğoi. Közine körinbegeni bolmasa, dausyn
anyq i̇estidi. Dəl sol aiauly əuezdi ün... Jetim degen atty jamap ketken sūlu
da symbatty aiauly jan köz aldyna tağy da keldi. Jan jüregin i̇eljiretken
tətti sezim ūly sağynyşqa ūlasyp, tağy da köz jasyna i̇erik berdi...
Jetim qyzdyñ köz jasy, sirə da tausylğan ba?!..
***
U-şu, azan-qazan bop jatatyn auyl büginde typ-tynyş. Jylan
jalağandai. Anda-sanda ysqyryp kep qalğan yzğyryq aptap, ystyq jel
şetki üidegi jetim balanyñ zarly dausyn üzbei jetkizedi...
Būdan alty jyl būryn mamyrdyñ 17-i küni aiauly jazuşy Oralhan BÖKEİ
alystağy ündi jerinde məñgilik köz jūmğan i̇edi.
ĞAŞYQ İeDIM...
(Ağa ruhymen syrlasu )
İə, men Sizge ğaşyq i̇edim, ağa!
Armanşyl əserge i̇emes, pəlsafalyq sana-sezimge toly şyğarmalaryñyzdy
əri tüsinip, əri tüsinbei oqyp jürip, men Sizge ğaşyq bop qaldym. Jo-joq,
– būl i̇er-azamatqa degen əieldik mahabbat i̇emes. Basqaşa, müldem basqaşa.
Əiteuir, ərbir şyğarmañyzdy süiip oqu bylai tūrsyn, keibir şağyn
üzindileriniñ özin jattap ösken mağan öziñizben tildesu oryndalmas arman
siiäqty i̇edi. Syrttai qatal, təkappar keipiñizge qarap būl armannyñ tipti de
oryndalatyny mümkin i̇emes siiäqty körinetin. Söitsem, qatelesippin.
Jazğan dünieleriñiz qanşalyqty ūza-aq, kürdeli de qyzyq bolsa, öziñizdiñ
janyñyz da əri taza, əri jūmsaq i̇eken.
İə, birde meniñ Sizge jolyğuğa batylym bardy. Onda da Siz qyzmet isteitin
«Qazaq ədebietindegi» bölmeñizdiñ aldynan jailap basyp ary öttim,
jailap basyp beri öttim. Üstelden bas almağan küii jazuğa berilip-aq
ketken i̇ekensiz. Köñilim basylyp qaldy. Aiaq dybysyna da i̇eleñ i̇etpegeniñiz
qyzyq i̇edi. Öziñdi bilmeitin, biraq öziñ ölerdei ğaşyq adamnyñ bir auyz
sözin i̇estu qandai baqyt i̇edi deseñizşi?! Koridorda biraz jürip tağy
aldyñyzdan ötkim keldi. Būl joly səl demalğyñyz keldi me, joq şynymen
aiaq dybysyna qarailadyñyz ba, köziñiz i̇esikte i̇eken.
– Ağa, men qoltañba alaiyn dep i̇edim,– dep səl kidirsem, söilespei
qūiatyndai, asyğys qasyñyzğa jetip kelippin.
– O, joğary şyq, ainalaiyn, qane, əkel kitapty, – dediñiz. Sosyn
ornyñyzdan tūryp oryndyq ūsyndyñyz. Meniñ aiağym auyr i̇edi.
– Tūñğyşyñ ba? – dep jymidyñyz.
– Joq. Möldir atty qyzymyz bar.
Qazir sol sətti oilasam, közime jas tolady. İeger Sizdiñ jüregiñizdegi sol
kezdegi qasiretiñizdi bilsem, aldyñyzğa barmas ta i̇edim. Sol joly ūzaq-ūzaq
əñgimeñizden i̇esimde qalğany – öziñizdiñ ərbir şyğarmañyzdy, ərbir
keiipkeriñizdi jaqsy biletin mağan riza bolğanyñyz.
«Mynau asyğystau, Uiatsyzdau ğasyrğa Siz sekildi qazaqtyñ Uiañdyğy men
qarapaiymdylyğyn saqtağan qaratory qyzdary kerek-aq. Ağañ Oralhan»
dep jazğan qoltañbañyzdy oqyğan saiyn sol bir i̇eñ birinşi, i̇eñ soñğy
kezdesu i̇esime tüsedi.
Siz məñgilik köz jūmdy degende de jügirip kelip osy sözderdi oqydym. Meni
jūbatqan da osy sözderiñiz boldy.
Sodan beri ,mine, 6 jyl ötti. Men Sizge əli de ğaşyqpyn. Sizge degen sezimim
– əieldik-pendelik piğyldan i̇emes. Öziñizge degen zor qūrmetten tuğanyn
uaqyt ozğan saiyn tüsinip jürmin. Jan degende jalğyz qaryndastyñ
jalğyz bauyryna degen bauyrmaldyq, qarapaiym ğana tətti sezim.
Jyldan jylğa köñilimde qordalanyp qalğan ağağa degen öşpes sağynyşty
osylai syr ğyp jazuğa bekinip i̇edim. Jaza aldym ba, jaza almadym ba,
bilmeimin, biraq jüregimnen auyr jük tüskendei jeñildep qaldym...
ANANYÑ AİNALAİYNY
Aruağyñnan ainalaiyn, Jan ANAM!
Kögildir köktemniñ alğaşqy meiramymen qosarlana keletin tuğan küniñde
öziñe degen sağynyşym jūdyryqtai jüregime syimai, öziñniñ appaq
köñiliñ siiäqty aq qağazğa tüsti. Jypjyly kökiregiñniñ ədemi jūpar iısi
tañalakeuimnen tanauymdy qyttyqtap, i̇essiz bir küi keşip ūiandym.
«Ainalaiyn, qoñyr tentegim» degen aiauly söziñ jan-düniemdi keulep,
bükil bolmysymdağy sansyz da şeksiz Sağynyş köz jasyma ainaldy.
Öksip-öksip jyladym... Ūzaq i̇egildim...
Köz aldymda şüikedei ğana qara kempir beinesi tūlğalanyp, irilenip sala
berdi.
Düniedegi i̇eñ tətti söz ananyñ ainalaiyny i̇ekenin ərbir sanaly azamat
tüsiner. Qazaqtai danyşpan halyq joq şyğar. «Ata-ananyñ qadirin balaly
bolğanda bilesiñ». Şynynda da balalaryña qarap otyryp, öziñniñ jiberip
alğan qatelikteriñdi tüzeuge tyrysasyñ. Tentektikpen jasamasam da,
öziñniñ aq sütiñmen siñgen boiymdağy i̇erkelik, oilap otyrsam, talai ret
əbestik jasatqan i̇eken...
Jer betine tirşilik nərin sebezgilep kele jatqan Ananyñ qadiri, Ana
aldyndağy boryş, paryz i̇eş nərsemen de ötelmeitini aqiqat. İendeşe,
bükil adamzat balasynyñ əruaqty kiesi – Analar meiramy qūtty bolsyn!..