Əiel – Əlem

QALAMYNDA JYLU, JAZUYNDA ŞUAQ BAR
1-BÖLIM
2-BÖLIM
3 – BÖLIM

Halqymyzdyŋ san ğasyrlyq tarihynda oryn alğan azapty joldarynda
er-azamattarmen birdei bilek sybana kürese bilgen asyl analarymyz az
bolmağan.
Qoldaryŋyzğa tigeli otyrğan tanymal jurnalist Taŋsūlu
Aldabergenqyzynyŋ alğaşqy jinağynyŋ aty aityp tūrğanyndai, sol
analarymyzdyŋ bügingi jalğasy – Təuelsizdik tūsynda da mədenietimiz ben
ədebietimizde, qoğamnyŋ türli salalarynda qyzmet jasağan azamattar men
qyz-kelinşekter ömiri jaily bolmaq.

QALAMYNDA JYLU, JAZUYNDA ŞUAQ BAR
Jurnalistikağa möldir lirizmmen kelgen Taŋsūlu Aldabergenqyzynyŋ ər
maqalasyn oqyğan saiyn beijai qalmaitynym ras. Nysanasyna alğan
taqyryby san aluan bolğanmen özimiz ömir sürip otyrğan qoğamnyŋ
keskinkelbetin köremiz onyŋ jazğandarynan. Syrlasu, sūhbat, taldau ma,
qalaida körkemdiktiŋ bir nyşany jatady astarynda. Būğan işki saraiynyŋ
tazalyğy, sūlulyq ataulyğa iŋkərligi, sezimtaldyğy əser i̇etetin tərizdi.
«Mynau asyğystau, Uiatsyzdau ğasyrğa siz sekildi qazaqtyŋ Uiaŋdyğy men
qarapaiymdylyğyn saqtağan qaratory qyzdary kerek-aq» dep qoltaŋba
bergen Oralhan Bökeidiŋ mūny dereu tüsingeni qandai ğajap! Mine,
osyndai izettik, Uiaŋdyq, izgilik Taŋsūlu taŋdağan janr türleriniŋ salmağyn
arttyryp tūr. Nazarlaryŋyzğa ūsynylğan kitap «Əiel – Əlem» dep beker
atalmasa kerek, öitkeni onyŋ aiasyna syimaityn jait kemde-kem. Əiel –
ūly ūğym, tūnğan tylsym i̇ekenin jinaqtyŋ ön boiynan aŋğarasyŋ. Avtor
keiipkerleriniŋ əreketinen zaman – qoğam – adam atty üştiktiŋ tolyqqandy
beinesi aiqyndalyp, tirşilik soqpağynyŋ taram-taram izine ūlasady. Jer,
kökte joqty izdemeidi, öresi jetpegenge qol sozbaidy, Oralhan ağasy
aitqandai qarapaiymdylyğy, iağni ömir körinisterin bükpesiz, şynaiy
beruge talpynysy oqyrman kökeiin döp basady.
Birinşi bölimde qazaqtyŋ belgili əielderimen jürgizgen sūhbattary
toptastyrylğan. Şetinen jaqsy, jaisaŋdar. Asa körnekti söz zergerleri
Səbit Mūqanov, Ğabiden Mūstafin şaŋyrağyndağy Məriiäm, Zeinel
apalarymyzben söilesip qalğany qandai səttilik dep oilaisyŋ. Uaqyt
ötken saiyn mūndai sūhbattardyŋ bağasy biıktei beretini öz-özinen
tüsinikti ğoi. Farida Bekjanqyzynyŋ Qaltai Mūhamedjanov, Nəsip
apaidyŋ Jūmeken Nəjimedenov turaly üzik syrlaryn jetkizui köp jaittan
habar bergendei. Ləilə Ğalymjanova, Habiba İelebekova, Şolpan
Jandarbekova, Gülfairus İsmailova, Zəmzəgül Şəripova, Bijamal
Ramazanova, Ğainiken Bibatyrova, Əliiä Beisenova, Kəmila Qūdabaeva,
Sauyq Jaqan, Maira Iliiäsova, Gülməriiä Barmanbekova, Zəureş
Esbergenqyzy, Ğaziza Əbdinəbieva, Toiğan Izimova jəne basqalarynyŋ ömir
joldary tūtastai tarihi kezeŋniŋ mazmūnyn qūrağandai. Belgili
tūlğalardyŋ belgisiz qyrlarymen tanystyrady, i̇emin-erkin syrlasady. Birbirine ūqsamaityn türli tağdyr arqyly qazaq əieliniŋ, əsirese önerdegi
jankeştiligin nəziktikpen jetkizip, sūhbat ielerin tolğandyrğan jaittar
oqyrmanyn da türli oiğa jeteleidi.
Kitaptyŋ i̇ekinşi böliminiŋ keiipkerleri Kəuken Kenjetaev, İerkeğali
Rahmadiev, Qalmūqan İsabaev, Dulat İsabekov, Baqytjan Momyşūly,
Qasym Jəkibaev, Mūzafar Əlimbaev, Seiit Kenjeahmetov, Ümbetbai
Uaidin, nesin aitasyz, mūndai kisilermen əŋgimelesudiŋ özi ğanibet i̇emes
pe?! Tyŋdai qalsaŋ, aqtarylğan şejire, tosyn məlimet, qyzyq derek.
«...Baiağy Otyrardağy joğalyp ketken kitaphanadağydai qyruar i̇eŋbekti –
Qaltaidyŋ kitaphanasynan tabuğa bolar ma i̇edi» – dep süisinedi əigili
kompozitor İe. Rahmadiev dosy Qaltai Mūhamedjanov turaly. «Teatrğa
kelmei tūrğan kezde biz siiäqty jastarğa Küləşti köru – arman bolatyn»
deidi Kəuken Kenjetaev. İertis-Qarağandy kanaly qūrylysy bastalmai
tūryp, bolaşaq arna boiymen 500 şaqyrymdy jaiau jürip ötken, Abai
esimin Berlin köşesine bergizuge atsalysqan Qalmūqan İsabaev, aŋyzğa
ainalğan əkesiniŋ ərbir sözine, söileminiŋ tüp-törkinine zertteu jürgizuge
kirisken Baqytjan Momyşūly, ūntaq jep ösken ūrpaqtyŋ ökili, teatr, kino
saŋlağy Qasym Jəkibaev, söz marjanyn tereŋnen terip, tas padai örgen
Mūzafar Əlimbaev, ūlttyq salt-dəstürimizdiŋ entsiklopediiäsyn jasağan
Seiit Kenjeahmetov, qas-qabağy da, qalamy da ədepke, imandylyq,
adamgerşilikke tūnğan satirik jazuşy, ūstaz Ümbetbai Uaidinniŋ qadirqasieti avtor saualdaryna bergen jauaptary arqyly odan əri arta tüsken.
Tittei jalyqtyrmaidy, qyzyğuşylyq tudyryp, tūŋğiyğyna tarta
baulidy. Būl materialdary i̇elimizdiŋ ruhani bailyğyn i̇eselegen i̇eren
tūlğalarğa arnaluymen asa qūndy, ömiri – önege jandardyŋ oi-pikirleri
dəl mezgilinde tasqa basylyp qalğanyna ne jetsin. Taŋsūlu
Aldabergenqyzynyŋ syr-sūhbattarynyŋ osy tūrğyda bügingi künniŋ ğana
emes, keleşektiŋ sūranysyn da aqtaityny anyq.
Tilşi közi ərdaiym qyrağy. Ainalasyndağy jamandyq, jaqsylyqtyŋ
eşqaisysy nazarynan tys qalmaidy. Iriliūsaqty özekjardy məseleler de
kitaptyŋ i̇ekinşi bölimine arqau bolypty.
Jinaqtyŋ körkemdik jügin i̇eselep tūrğan soŋğy böliminde Taŋsūludyŋ
əŋgimeleri men möltek syrlary toptastyrylypty. Mūnda avtor
qoltaŋbasy aişyqty, tili jatyq, sezimi sergek. Būiamasyz ömir şyndyğy
eriksiz bauraidy. Ülken problemalar qamtylğan şağyn əŋgimelerin
tebirenbei oqu mümkin i̇emes. Adam tağdyrynyŋ san aluan qyry avtordyŋ
sezinui, tüisinui arqyly jetedi jürekke. Artyq təptişteu de, ūzaq-yrğau
oqiğa da joq, biraq özgeniŋ mūŋ, ökiniş, quanyş, sağynyştaryna
maltyqqan keiipkerleriniŋ ünsiz əreketteri soŋyna şeiin qyzyqtyra
jeteleidi. Tuyndylarynyŋ körkemdigin mine, osy tūstan dəlirek
aiqyndaisyŋ, ünsizdiktegi ünderdi megzep otyryp, kündelikten aqtarylğan
syrlar osy oiymdy tolyqtyryp tūrğandai. Qym-quyt tirliktiŋ sanaly
jan keşer mūndai körinisteri bərimizge ortaq, işki dünieŋdi baiyta
sergiltedi, sergitedi. «Şaraptyŋ qyzuy», «Ağatai, anamdy... aldap
əketiŋizşi!», «Sergeldeŋ sezim», «Kögildir mahabbat», «Asylym i̇eŋ...», «Üş
tal gül», «Men, sen jəne jaŋbyr...», «Əiel mahabbaty», «Saudager
kelinşektiŋ syry» İemeurin, işara ştrihtar ana men qyzynyŋ, küieui men
əieliniŋ araqatynasyn sonşalyqty nanymdy jetkizedi tartymdy
oqylady.
Talai jylğy i̇eŋbegin jüielep, oqyrmanğa ūsynyp otyrğan Taŋsūlu
Aldabergenqyzynyŋ būl kitabyn i̇erterek kütken i̇edim. Qalamynda jylu,
jazuynda şuaq bar, kez kelgen tuyndysy janğa jaily əser i̇etedi. Qazaq
əieliniŋ bolmysyn öz mümkindiginiŋ deŋgeiinde meilinşe tabiği
beineleuge beiim. Mūŋy, sory, quanyşy, ümiti, küdigi, ökinişi, rahaty,
baqyty qatar jarysqan aru, ana, əjeler, ata, ağalar, ini, qaryndastar –
Taŋsūludyŋ keiipkerleri özimizge jaqyn, əbden tanys, künde körip jürgen
jandar. Sondyqtan da «Əiel – əlemniŋ» oqyrmany köp bolatynyna
senemiz.
Mağira QOJAHMETOVA jazuşy,
Halyqaralyq «Alaş» ədebi syilyğynyŋ laureaty,
«Balbūlaq», «Dertke daua» basylymdarynyŋ bas redaktory,
türli jobalar avtory
1-BÖLIM
Jūmaq – ananyŋ aiağynyŋ astynda
ŪLAĞATQA ŪLASQAN QARAPAİYMDYLYQ
Jazuşy Ğabiden Mūstafin kim i̇edi? Onyŋ azamattyq bolmysyn, ruhani
kelbetin bügingi ūrpaq qalai tanidy? Qazir közqarastar zamany. Özimizge
mūrnymyzdy şüiirip qaraityn psihologiiä basym sipat alyp tūrğan tūsta,
əsirese, osy qasietpen auyra bastağan i̇endigi tolqyn jastardyŋ alabūrtqan
köŋilin özimizge tartu üşin olarğa Ğabiden Mūstafin turaly ne aituymyz
kerek? Jazuşynyŋ şyğarmaşylyğyna qaita üŋilu, qaita tanytu –
ədebietşilerdiŋ qasietti mindeti bolsa, biz qalamgerdiŋ adami qasietterine,
ömirdegi qarapaiym tirligine onyŋ otbasy müşeleriniŋ közimen üŋilgen
edik.
Sonymen, alğaşqy sūrağymyzdy jazuşynyŋ 90-nan asyp otyrğan
bəibişesi Zeinel apaiğa bağyttadyq.
– Ğabiden ağanyŋ süiikti asy, Sizge jiı qaitalaityn sözi qandai i̇edi?
– Jarty ğasyrdan astam jūbymyz jazylmai, jarasty ğūmyr keşken
Ğabemniŋ aiauly beinesi közden ketse de, köŋilden əste ūmytylmaq i̇emes.
Minezi salmaqty, bolmysy bölek, sabyrdan jaralğandai jan i̇edi. Oğan
Oktiabr revoliutsiiäsynan keiingi talaily tağdyry, soğys zardabynan
kelgen alapat kesir i̇eŋ aldymen densaulyğyna qanşalyqty nūqsan keltirse
de, sonyŋ bərin sabyry, tözimi jeŋgendei i̇edi. 60 jyl boiy bir ğana
büiregimen ğūmyr keşken Ğabeŋniŋ qasterleitini ūlttyq tağam boldy.
Büiregine bailanysty aşy tūzdy tamaqty köp qalamaityn. Sondyqtan da,
ünemi onyŋ ūnağan tamağyn daiyndaitynbyz. Öte jaqsy köretindikten jaz
boiy üiden qauynqarbyz, jyl boiy alma-almūrt üzilmeitin. Bəkene
bəkisimen almanyŋ syrtyn tazalap jegendi jaqsy köruşi i̇edi.
Ol öte balajan, kisige qaiyrymdy, qamqor boldy. Közge köringen üş
balasyn janyndai jaqsy kördi. Balasynbai olardyŋ aitqan pikirlerin
tyŋdap, sanasyp otyratyn. Əsirese, Janarğa «myna tamaqta qandai
vitaminder bar, jesem be, jemesem be i̇eken» deitin külip. Jönine qarai
təkappar da, talapşyl boldy. İeŋ jaqsy körip, qatty riza bolğan
sətterinde «bizdiŋ Zeine, bəibişe, bizdiŋ akademik», – dep nūrlanyp sala
beretin. Osy sözdi i̇eş jasandylyqsyz şyn köŋilimen aitatyn.
Köŋili kirşiksiz, jüregi baladai taza i̇edi.
– Kiımdi Siz taŋdauşy ma i̇ediŋiz?
– Qymbat kiımge asa əues i̇emes i̇edi. Biraq ədemi jürip, taza kiınudi ūnatty.
Əsirese, kiımniŋ yŋğaily, jürip-tūrğanğa qolaily boluyn köp aitatyn.
Şeteldik i̇emes, özimizdiŋ dünielerdi bağalauşy i̇edi. Jibek köilek, tik jağa,
keide jağasy kestelengen kiım kise, özinşe təkapparlanyp, məzmairam
bolyp qalatyny da i̇esimde. Közge oqşau köringendi, i̇elden i̇erekşelengendi
jany süimeitin. Galstuk degendi jinalys, resmi oryndarğa barğanda
bolmasa, tağa bermeitin. Kez kelgen nərseniŋ qymbat-arzanyna qaramai,
jarasamdy bolğanyn aityp, balalardy da qarapaiymdylyqqa tərbieledi.
Öz talğamymen kiındi. Jazdy künderi ainalasy aşyq aiaqkiım men töbesi
aşyq baskiım kietin.
– Şyğarmalaryn jazğanda küi taŋdauşy ma i̇edi? Bos uaqytynda nemen
şūğyldanady?
– Ğabeŋ halyq əuenderin qatty qūrmettedi. Qūrmanğazy, Təttimbet, Mūhit,
Dinanyŋ şyğarmalaryn, Küləş, Qūrmanbek, Rişat pen Müsilim,
Bibigülder salğan ənniŋ öte qūmar tyŋdauşysy boldy. Üide sol
küitabaqtar əli de saqtauly. Al, bir dünie jazar aldynda əldenege
mazasyzdanğan adam siiäqty i̇eki iyğyn qozğap qoiyp, şapanyn qaita-qaita
qymtap, köp oilanyp, köp tolğanady. Ol keide tamaq işip otyrğanda da, ol
öz keiipkerlerimen birge «jüretinin» baiqaitynbyz. Balalary: «papam bizdi
ūmytty» dep kületin. Sondyqtan da köşede kele jatyp, oiğa şomğany
sonşa i̇eşkimdi körmei, közge ilmeitin. Köptegen tanystary būl minezin
tüsinbei renjip te jürdi. Kezdeskende aityp, tüsinisip jatatyn. Bos
uaqyty, tipti de bolğan i̇emes. Aragidik jazudan tynys alğan sətterinde
Abaidyŋ ənderin jaimen qoiyp, özi i̇esik aldynda artyq-auys dünielerdi
jinap, taldardy kesip, kütip, alma jinaumen şūğyldanatyn.
– Qandai adamdarmen aralasqandy ūnatuşy i̇edi? Kisiniŋ qandai qasietin
joğary bağalady?
– Soŋğy 20-25 jyl boiyna biz Qarğalyda tūrdyq qoi.
Sonda «Almaty» sanatoriiinde respublikamyzdyŋ ər tükpirinen kelip
demalyp jatqandar səlem beruge jiı keletin-di. Tipti tanymaityndar da.
Al, özine jaqyn, əŋgime-qaljyŋy jarasqan – Mūqaŋ, Ğabeŋ, Əbdilda, Iliiäs,
Erkeğali, Jūban, Saparğali, Serik jəne Əliiä Qirabaevtar üiimizdiŋ jiı
qonağy bolyp, aralas-qūralas bolğan jandar. Jas jazuşy-aqyndar da üige
jiı keletin. Asqar Süleimenov, Mūhtar Şahanov, Ahat Jaqsybaevtar
ünemi jağdaiyn sūrasyp, kelip-ketip jürdi.
Jas bolsa toqsannan asty. Keibiriniŋ aty atalmai jatsa, renjimes dep
oilaimyn. Köp nərseni ūmytyp ta qaldym, qarağym.
– Közge ystyq körinetin tūtynğan zattary bar ma?
– Ərine, bar. Öz qolymen jasağan süieniş taiaqtary, oryndyğy, oinağan
kartasy, kişkentai radioqabyldağyşy, ədemi qyran qūstyŋ beinesi sol
küii tūr ğoi. Jatqan orny, jūmys üsteli, otyrğan oryndyğy, özi taŋdap
alğan jihazdary, bəri-bəri Ğabemniŋ közindei ystyq. Qazir düken
sörelerinde samsap tūrğan ədemi şeteldik üi jihazdary qyzyqtyrsa da,
balalaryna əkesiniŋ közindei bolğan əlgi dünielerden artyq mülik joq.
Aiauly anamyzğa altynğa da bergisiz, i̇eşteŋege de aiyrbastai almaityn
nūrly künderin sağyndyryp, odan saiyn i̇eljiretkisi keldi me, əŋgimeni
qyzy Janar jalğastyrdy.
– Əkeŋizdiŋ i̇erekşe qasietin aityŋyzşy?
– Men əkemniŋ öte qarapaiym, meiirimdi, ədil de keŋpeiildiligin i̇erekşe
aitar i̇edim.
Köpşil, i̇eldiŋ qyzmetine, jas i̇erekşeligine qaramaityn.
– Bala tərbiesine qalai qarauşy i̇edi? Mamandyq taŋ dauyŋyzğa kömegi
boldy ma?
– Ol bizdi i̇eŋbekke baulydy. İeŋbekqor adamdarğa qūrmetpen qarauğa üiretti.
Tek bilimdi, i̇eŋbekqor adam ğana öz deŋgeiinde baqytty, saltanatty ğūmyr
keşetinin qūlağymyzğa qūiyp ösirdi. Anam i̇ekeuiniŋ bir-birine degen
qūrmeti, asyl sezimderi, aialai bilui – biz üşin būdan artyq ömir mektebi
bolğan joq. Bireudiŋ syrtynan birdeŋe aityp ne bolmasa bireuge renjigenin
körgen i̇emespin. İeşqaşan öreskel minez, oğaş qylyq baiqatpaityn.
Bir sət i̇esimnen ketpeidi. Mūhtar ağa Əuezov, mamam üşeui ūzaq uaqyt
aqyldasty. Sonda meditsina, jalpy jaratylystanu ğylymy jöninde mağan
köp əŋgimeler aitqan. Osy bir əŋgimeniŋ asa qyzyqty əri maŋyzdy bolğany
sonşalyq, qazir oilap otyrsam, sol küni meniŋ bolaşaq tağdyrymdy da
şeşken i̇eken. Men qazir sol əŋgimeniŋ jemisin körip jürgen janmyn. Bügin
de ömirde adasyp, joly bolmai jürgen jandardy körsem, solarğa meniŋ
əkemdei bir qamqorşy bolmağan ğoi dep oilaimyn.
Osy sət əŋgimege jazuşynyŋ ūly Qairat Mūstafin aralasty.
– Əkeŋizdiŋ mūrajaiy turaly ne aitasyz? İeger jasaqtalyp jatsa,
mūrağattary jeter me i̇edi?
– Əkemniŋ bizge qaldyrğan mol mūrasy – ömiriniŋ soŋğy jyldaryn ötkizgen
Qarğaly poselkesindegi meken-jaiy. Onda özi jinağan san aluan kitaptary,
dos-jarandarymen jazysqan hattary, oqyrman köŋilinen şyqqan
şyğarmalary, alaqanynyŋ taby qalğan zattary tūr. Özimniŋ jeke qorymda
atamnan bastap, əkemniŋ myŋ jarymnan astam ər jyldary tüsken suretteri,
iağni otbasylyq bes-alty albomy bar. Əsirese, əkemniŋ seksen jyldyğy
men aqtyq saparğa attandyrar səttegi suretteriniŋ özi birneşe albomnan
tūrady. Ol albomdar əkemniŋ aituymen tek mende ğana i̇emes, on besten
asatyn nemere-şöberelerine de arnap, bölek-bölek jasalynğan. Būl
suretter əkemizdiŋ jarqyn beinesiniŋ köşirmesi siiäqty qymbat dünieler.
Eger qaladan qaşyq demese, osy üidiŋ mūrajai boluyna biz qarsy bolmas
edik. Būl iske i̇elep-eskerip, Jazuşylar odağy mūryndyq bolyp, ükimet
tarapynan kömek jasalynyp jatsa, nege qūptamasqa?!
TÜİIN: Jazuşy jönindegi əriptesiniŋ, otbasy müşeleriniŋ ne qarapaiym
oqyrmanynyŋ qaisysynyŋ da bolsyn əŋgimesine baiyppen zer salyp,
tobyqtai tüiin tüier bolsaq, qarapaiymdylyq degen ūğymğa taban tirer
ediŋiz. Onyŋ ömiri qarapaiymdylyqtan tūrğan i̇eken. Şynynda da onyŋ
öner men ömirdegi qarapaiym tirşiligi tal boiyŋyzğa bir qoŋyr əuen,
qoŋyr saz qūiğandai əser qaldyrady. Ol sət saiyn Sizge, bərimizge
qarapaiymdylyq qağidasynan dəris oqyğan danağa ūqsap bara jatqandai
köriner i̇edi.
Məriiäm MŪQANKELINI:
TAĞDYRYMA RİZAMYN
Birazdan oida jürgen şarua – Məriiäm apaiymnyŋ köŋil küiin,
densaulyğyn sūrap qaitu i̇edi. Onyŋ səti öziniŋ tuğan küni tüsti. Məriiäm
Mūqankelini –halqymyzdyŋ birtuar saŋlaq jazuşysy, söz zergeri Səbit
Mūqanovtyŋ qara şaŋyrağynyŋ qazirgi iesi, biraz jyldardan beri özim
biletin, jaqsy köretin syilas apailarymnyŋ biri i̇edi.
Qarap otyrsam, baqytty ūrpaq i̇ekenmin. Keşegi ömirden ötken syrbazsyrşyl Syrağaŋnyŋ (Syrbai Məulenov) bəibişesi Küljamal, SSSR jəne
Qazaqstan Respublikasynyŋ Halyq artisi, professor Şolpan apailarmen
(Jandarbekova) on bes-jiyrma jyldai syilas, syrlas aralasyppyn. Sol
Küljamal apamyz arqyly Məriiäm apaimen tanysyp, talai əŋgimelerin
tyŋdap, batasyn alğanyma da qanşama jyl ötti deseŋşi!
Əkemiz Səbittiŋ üiine muzei qyzmetkeri, tağy bir syilas kelinşek Gülnər
Qūdabaevamen bardym. Kire beristegi keŋ jaryq bölme – zalda appaq bolyp
Aq anam – Məriiäm külip qarsy aldy. Jüzine qarap, bügingi künniŋ sətti
bastalğanyna quandym.
– Oi, ainalaiyn, saryqaryn bəibişe bol dep bata berip i̇edim taldyrmaş
kelinşek keziŋde. Tura bəibişe bop qalypsyŋ, jaqsylyqtaryŋ ūzağynan
süiindirsin,– dep betimnen süidi.
Biraz jyl körispedik, jasy bolsa jüzge taiap qaldy, ūmytyp ta qalğan
bolar degen küdigimniŋ tas-talqanyn şyğardy. Özimnen-özim əlgi oiyma
yŋğaisyzdana bastadym, apaidyŋ kütimi, jarasymdy kiimi, şiraq sözderi
köŋilimdi könşitip tastady.–Öziŋdi körip qairan Külekem i̇esime tüsti ğoi.
Ol ketkeli köŋilden quanyş köşti, qatarlastaryŋnyŋ aman bolğany da
adamğa küş i̇eken,– dep betin bir sipap ötti.
– Küljamaldyŋ barynda ylği aqyn-jazuşylardyŋ jesirleri, basy men
bolyp jii bas qosuşy i̇edik. Öziŋniŋ bir jazğanyŋ da bar ğoi, «Jesirler
şəii» dep, işke jinalğan mūŋ-şerimizdi bir külip, bir jylap otyryp, ūzaq
syrlasuşy i̇edik. Onyŋ menen köp kişiligi bolsa da, ünemi habarlasyp,
aqyldasyp jüretin. «Əi, Məke, bügin teatrğa baramyz, jinal nemese
pəlenşeniŋ tuğan küni, kelip alyp ketemin» dep bir jaqqa baratyn bolsaq
taŋerteŋnen i̇eskertip qūiatyn-dy. Jaratqannyŋ mūnysyna da şükir,
degenmen i̇el men i̇eldi, auyl men auyldy bailanystyryp, hat-habar alyp
tūratyn osyndai aqylman bəibişelerdiŋ de soŋy sol Külekeŋder i̇eken ğoi.
Sonymen ketti qyzyq bitkenniŋ bəri...
Daiyndap kelgen sūraqtar jaiyna qalyp, biz əŋgimeniŋ köŋil sergitetin
jağyna köştik.
– Məriiäm apai, i̇erteŋ tuğan küniŋiz, Səbit ağa ne syilyq jasauşy i̇edi?
– Tuğan kün degendi de qoldan jasadyq qoi, biz tuğan kez solai boldy ma,
qūjatqa öte salaq bopty ğoi halqymyz. Keiin metrkesiz-aq jazdyryp
aldyq. Ol kisi jetim öskendiki me, ünemi balalarymen, qyzdarymen
aqyldasyp otyratyn. Qyzdar kişkentai kezderinde əkesiniŋ menen
jasyryp alğan syilyqtaryn aityp qoiyp, qyran külkige batuşy i̇edik.
Sondağysy gauhar tastary bar altyn saqina-bilezikter. Səbeŋ əu bastan
əieldiŋ jaqsy kiinip, jarqyratyp alqa, jüzikterin tağyp ədemi bolyp
jürgenin jaqsy köruşi i̇edi. Əsirese, aşyqşaşyqtan göri i̇etek-jeŋi ūzyn,
kiimderdi ūnatatyn. Özi de keŋqoltyq mol pişilgen dünieler kietin. Düken
aralauğa jany qas i̇edi. Bərin öziŋ bilesiŋ ğoi dep otyratyn, sondyqtan
daiyn kiim aluğa özim baratynmyn. Ol kezde ükimettiŋ arnaiy dükenderine
bekitilip qoiğanbyz. Al keide tapsyryspen kiim tiktire qalsam, ainalyptolğanyp, betinen süiip balaşa öbektep: «Mine, daiyn kölikpen barasyŋ da
qaitasyŋ, ölşep qana alady» dep, jalynyp-jalbarynyp aparuşy i̇edim.
Odan göri qalam men qağazdy şimailaudy jaqsy kördi. İeŋbekqor i̇edi,
jaryqtyq. Balajan i̇edi, meirimdi bolatyn. İekeumiz bir şəi despei ğūmyr
keştik. Özime satyp alğan köilekterdi de qonaqqa barmai tūryp, özi birinşi
köretin. «O, qandai mol jarasamdy, tüsi de jaqsy i̇eken, öŋi de jaqsy i̇eken»,
– dep balaşa məz bolatyn-dy. «Əielderde səndi kiimder mol bolğany
jaqsy. İerkekterge bir-eki kostium-şalbar bolsa, bes-alty jeidesi bolsa
jaraidy» deidi.
– Nemene jalaŋaş jüresiŋder me?–dep küluşi i̇edim. – Men de kiem, sen de
kiinesiŋ, – dep satyp əkelgen kiimderdi qarap şyğyp:
– Əi, Məke, sen osy meniŋ razmerimdi qalai bilesiŋ, dəp-dəl ğoi mynauyŋ,
– deitin kədimgidei taŋyrqap.
– Osy uaqytqa deiin seniŋ talğam-talabyŋdy, dene-bitimiŋdi bilmei ne
bitirip jürmin,–deitinmin. – Öte i̇eŋbekqor i̇edi. Qağazqalamyn qasynan
tastağan i̇emes. Osy jetpiske tolğanda ğoi deimin, demalysqa ketetin
boldyq ta:
– Səbe, sen i̇endi bereriŋdi bergen adamsyŋ, öziŋ üşin bir demalys bolsyn,
men sömkeŋe qağaz-qalam salmaimyn,– dedim. Qinalyŋqyrap baryp basyn
izedi. Sodan ūşyp kettik, Məskeu tübinde jazuşylardyŋ demalys orny
bar. Ornalastyq. Seruendep, kino-kontsert körip bir jūmadai uaqyt ötti.
Baiqaimyn, tyqyrşyp əreŋ jür. Auzy jybyrlap, kübirlep qūiady. Bir küni
tünde ūianyp ketken i̇ekenmin. Bölmege bolarbolmas şamnyŋ jaryğy tüsip
tūr. Ūiqyly-ūiau jatyp asa mən bere qoimadym. Biraq sergek i̇edim, közimdi
aşyp qarasam, töseginde Səbeŋ joq. Dybysymdy bildirmei, jan-jağyma
jailap qarai bastadym. Söitsem... jūqa şəlim bar i̇edi, sony kölegeilep
üstel üstindegi şamnyŋ jaryğymen jazyp otyr. Oiyn būzğym kelmedi.
Erteŋine tük bolmağandai taŋerteŋgi astan soŋ, seruendep jürmiz.
– Keşe jaŋadan kisiler tüsti ğoi deimin, biraz uaqytqa deiin şamnyŋ
səulesi tüsip tūrdy. Tüski asta körermiz, kimder i̇eken, – dep alaŋsyz əŋgime
bastadym.
Səbeŋ alğaşynda ündemei qaldy da, artynan selkildei küldi.
– Əi, Məke, nağyz qusyŋ-au, – deidi. Balaşa məz.
– Oi-büi, jazğan-au, qu bop neğyldym, körgenimdi aitqanym ğoi..
– Əi-əi-əi, qusyŋ, sen bərin bilgensiŋ. Men ğoi tünde qolym qyşyp
jūmys istegen,– deidi jautaŋ-jautaŋ qarap, Sol joly «Tört tağandy»
jazyp qaitty. Osyndai da jağdailar bolğan.
– Öte syilastyqta ğūmyr keştik dediŋiz, jazuşylar i̇eldiŋ, halyqtyŋ
adamy dep jatamyz. Qyzğanğan keziŋiz boldy ma?
– Oibai, qyzğanbağanda. Nege qyzğanbaiyn, maŋdaiy jarqyrağan ondai
kisini qyzğanbağanda kimdi qyzğanamyn. Ol özi meniŋ qyzğanşaq i̇ekenimdi
biletin. Biletin de i̇eşkimge jolamai, meniŋ köŋilime küdik Uialatpauğa
tyrysatyn-dy. Qaida barsa da qasynan qaldyrmaityn. Səbemniŋ
arqasynda körmegen jerim, barmağan i̇elim joq. Meni qaidan qyzğansyn,
janyp tūrğan kezim, i̇eşkimge qaraityn şamam da joq, Səbeŋdei azamattyŋ
jarymyn, i̇eşkimdi mensinbeimin. Düniede qol jetpeitin tek qana özimniŋ
Səbitim. Ol özi əzil-qaljyŋğa, bos sözge asa üiir i̇emes, tomağa-tūiyqtau,
adal, ədil jan boldy.
Sosyn Ğabit, Ğabidender meni qyljaq qylatyn.
– Oi, malbağar, jaiyŋa jür, typ-tynyş qana, beti jyltyrağandardyŋ
soŋynan sūqtanbai, – deimin ğoi.
– Oibai, mynağan jolauğa bolmaidy,ei, būl birdeŋeni büldirer, – dep
kületin myrs-myrs i̇etip.
Appaq aq köbikti jūmsaq qar jauyp tūrğan bir küni bərimiz qonaqqa bara
jattyq. Qar qalyŋ-aq tüsken i̇eken. Əŋgimeleri men, Səbeŋniŋ bolsa da qyŋq
demeitin ədetin biledi de, meni jağalaidy ğoi baiağy. Sosyn janyna
jəimen bardym da, aiağynan şalyp qalyp i̇edim, beiqam kele jatqan əlgiler
etpetterinen tüskeni. Al kep kül... «Oibai, Səbe, Məkeŋ qandai küşti-ei,
ekeumizdi i̇eki jaqqa sūlatty ğoi» dep i̇er-azamattar əbden külsin. Mendegi
qaidağy küş, ondai qimyldy kütpegen özderi ğoi.
Şynynda da sol kez bir qimas dəuren i̇eken ğoi, jyl ötken, uaqyt ötken
saiyn i̇esiŋe tüsedi. Səbeŋniŋ arqasynda tūstas aqyn-jazuşylardyŋ
erkesine ainalğan sol bir jyldar közden ketse de, kökirekte sairap tūr.
Əuezovten, qadirli Mūqaŋnan bastap syilap tūruşy i̇edi. Səken qandai i̇edi,
bet bitkenniŋ sūluy, ol kisiniŋ de aldynan ötip, ne jüzine tura qaramai,
«sizbiz» desip öttik. Qandai syrbaz, sūlu, şeşen i̇edi. Aqboz atyna minip
şyğa kelgende, baiağy sal-serilerden birde kem i̇emes, symbatty. Talai
dəmdes boldyq. Səbeŋ sol kisiniŋ üiinde tūryp, rabfakti bitirdi, əkemizdei
qabyldadyq. Syiladyq. Gülbahrammen syrlas, dos boldyq. Səbeŋniŋ
qasynda jatyr. Barğan saiyn tətti, sətti künder i̇eske tüsedi.
– Əşekei būiymdaryŋyz köp bola tūra, qūlağyŋyzdy tespegeniŋiz qalai?
– Əkemniŋ tilegi solai bolypty. Tört jasymda əkeden jetim qaldym.
Əkemniŋ anasy Zeineptiŋ tərbiesiniŋ arqasynda adam qataryna qosyldyq
qoi. Jalğyzdyŋ jalğyzy boldym ğoi, qaitsin, baryn auzyma tosyp, əkesiz,
anasyz degizbei, qatarymnan kem i̇etpei ösirdi. Sodan i̇eki-üş jasym bolar,
qūlağyma syrğa salaiyn dep, uqalap jūqartyp otyrğanyn körgen əkem:
– Apa, qaidağy pəleni qaidan şyğardyŋ, balanyŋ janyn auyrtyp, salmaiaq qoişy, sol syrğaŋdy, apa, tespeşi,– dep şyryldap qūia beripti. Əjem
jaryqtyq jalğyz balasynyŋ sol tilegin bertin kele qūlağyma qūiyp
qoiğan boluy kerek, men de sol tilekti attap kete almadym, qarağym. Tipti
syrğa turaly, əşekei-būiym turaly oilai qalsam, əkemniŋ beinesi
kölbeŋdeidi de tūrady köz aldymda. İesimdi bilip kele jatqanda anam
tūrmysqa şyğyp ketti de, Zeineptiŋ qūşağynda qala berdim...
Zeinep əjem kelbetti, ədemi, tau halqyna ūqsaityn qyr mūryndy, ūzyn
boily kelisti kisi i̇edi. Səbeŋ keremet jaqsy kördi, özi de jetim ösken adam
ğoi, ananyŋ meiirimine qanbai öskendiki me, qasymyzdan bir i̇eli qaldyrmai,
qaida köşsek te birge jürdi. «Şeşe, şeşe» dep bəiek bop jatatyn-dy.
1936 jyly qaitys bolğanda da öz qolymen jerledi, osy «Saiahattyŋ»
ornynda zirat bolatyn, soğan qoiğan. Keiin sol zirattar būzylyp, ornyna
avtobeket salynatynyn i̇estigende, üige qatty küizelip keldi.
– Məriiäm, ana şeşeidiŋ süiegin aluymyz kerek, zirat būzylady i̇eken, –
dedi.
– Oi-büi-au, oğan bere me i̇eken?–dedim men de i̇esim şyğyp.
Sodan gorkomğa baryp, rūqsat alyp, əlgi kisiniŋ süiegin qazdyryp, arnaiy
adamdarmen birge qazirgi Raiymbek babamyzdyŋ boiyna jatqyzdy. Keiin
əjemniŋ basyna belgi qoidyryp, ülken sauapty is jasap i̇edi. Aiağym jürgen
kezge deiin Zeineptiŋ basyna baryp qūran oqyp tūrdym, qazir qyzdarym
baryp tūrady. Sol kisiniŋ aialy alaqanynyŋ arqasynda, joqty-bardy
sezdirmei toqşylyqta ösirgeniniŋ arqasynda Səbeŋe qosylyp i̇edim, odan
jaman bolğam joq. Səbeŋdi mağan, meni Səbeŋe jolyqtyrğan tağdyryma
myŋ san təube jasap otyramyn...
Məriiäm apaidyŋ appaq jüzine bolar-bolmas diril paida boldy. Alqynbai
eki sağattan astam söilep otyrğan ol kisini şarşatyp almaiyn degen
oimen, əŋgime arasynda əzildesip te alamyz. Birneşe ret suretke tüsirip
aldyq. Sonda apai «tūra tūr, qarağym, bet-jüzimdi jöndep alaiyn, mende
qaibir kelbet qaldy deisiŋ» degeni.
– Bet-jüz demekşi, ədemi qalpyŋyzdy qalai saqtap qal dyŋyz? Ūzaq
jasauğa astyŋ da kömegi boluy kerek, əiel retinde süisinip daiyndaityn
asyŋyz ne? – dep sūradyq.
– İei, ainalaiyn-ai, sūlulyqtyŋ, körkemdiktiŋ auyly alys qaldy ğoi. Sol
jastyq degenniŋ özi sūlulyq degen i̇emes pe, jas kelgen saiyn qaidağy
saqtap qalu, əiteuir qyrtys-qyrtys bop otyrmaiyn deimin de, anda-sanda
betimdi əli de kütetinim bar. Būl i̇endi bir jağy özim üşin, sosyn
töŋiregiŋdegilerge qūbyjyqtai körinbeu üşin jasalatyn tirlik qoi.
– Əkemizben şetelderde köp boldyŋyz, jas keziŋizde qai i̇eldiŋ būiauyn
qoldanuşy i̇ediŋiz?
– Səbeŋniŋ arqasynda körmegen i̇el-jerim qalmady. Onda da betime ūnamdy,
terime ūqsas, üilesetin būiau ğana alatynmyn. Köbine qūrbylaryma
syilyqqa taratyp jiberemin de, əjemniŋ üiretken baiağy özimniŋ
ainalaiyn aq airanymnan artyğyn köre almauşy i̇edim. Şaşym qandai i̇edi,
sol şaş qoi Səbeŋniŋ közine tüsken. Qap-qalyŋ, jibektei ūzyn būrymdy
qazir közge tüsire bermeisiŋ. Şaşymdy da sol aqpen juyp, beti-qolymdy
da bir mezgil airanğa şylap, terimdi nərlendiru osy künge deiin qalmai
kele jatqan ədet. Al, i̇endi anda-mūnda bolmasa betime opa, i̇ernime būiau
jaqqan əiel i̇emespin. Bizdiŋ kezimizde sudyŋ da taza, auanyŋ da taza kezi ğoi,
taza auamen seruendegendi janym qalaityn.
Süigen asymdy ğana uaqyt talğamai süisine pisirip, asyqpai-aptyqpai
jəimen babymen işkendi ūnattym. Əiel bolyp i̇et büldirip alğan kezim joq.
Jylqynyŋ i̇etin keibireuler qap-qara qatyryp alady ğoi, men saqtağan i̇et
ünemi sol küiinde tūratyn. Soğymnan soğymğa deiin büldirmei saqtauşy
edim. Jolğa köp şyğamyz. Səbeŋniŋ bir ədeti jolauşylap jürip syrttan
tamaq işpeuşi i̇edi. Sondyqtan qazy-qarta, jaljaiamdy moldau pisirip,
toŋazytyp, tipti şaiğa qosatyn kilegeiimdi de birge ala jüretinmin.
Esimnen ketpeitin sondai jolsapardyŋ biri Aziiäda teŋiz üstinde
teplohodta Səbeŋniŋ 60 jyldyğyn toilağanymyz. Qūdai-au, üş jüzdei
adam bar ğoi deimin, sonda dastarqandy üiden əzirlep əketken aspen-aq
toltyryp, i̇eldiŋ əbden riza bolğany bar.
Jaŋa aittym ğoi, armany joq Səbitimniŋ, ony mağan, meni oğan
jolyqtyrğan tağdyrğa rizamyn. İeki jetim bop qosylyp i̇edik, Qūdaiğa
şükir östik-öndik. Bermedi i̇emes, Jaratqan iem tört ūl, i̇eki qyz berdi. Amal
joq, ūldarym da ketti. Nemere qyzym men üş qyzym bağyp-qağyp otyrğan
jai bar. Tağdyryma ökpem joq. Səbit körmegen jüzdi körsetkeli otyrğan,
būl ūzaq jas degen de Jaratqannyŋ pendesine qiğan dəuleti i̇eken. Aiauly
Səbitim, altyn Səbitimnen osylai ajyrasqanym bolmasa, osy balalardyŋ
aldynda qasyna barsam degen ğana tilek.
Əŋgime auanyn tağy da özgertuge tura keldi. Jasy bolsa jüzge taiap,
jaqsyğa jaqsy jar bolğan, köpti de körgen, köp te jasağan anamyzdy biz de
köbine köŋildi əŋgimege tartyp otyrğanymyz da tüsinikti bolar.
– Məriiäm apai, osy qazaqtyŋ batyr ūly Baukeŋ Sizden qaimyğypty deidi,
ras pa?
Aq apamnyŋ jüzine külki üiirilip sala berdi.
– İe, ol qaimyqqany i̇emes, syilağany ğoi. Baukeŋ qandai i̇edi, kezdeisoq kisi
janyna jolai bermeitin sūsty, qatal köretin. Seri i̇edi özi. Qonaqqa barsaq
bizdiŋ qasymyzğa jaiğasatyn-dy. Sonda ūnatpaityn kisi otyrsa, mūrty
jybyrlap, tynyşy ketetin. Sony baiqaimyn da, «Əi, tynyş otyr,
nemene jybyrlap kettiŋ?» desem, «Məke, qoidym, qoidym» deidi. Öte
jaqsy syilastyqta boldyq. Birauyz artyq ne qarsy söilep körgen i̇emes.
«Qūdaidan qoryqpaimyn, Məriiämnan qorqamyn» deitin.
– Tek, Alla saqtai gör, aita körme, – deitinmin. Solai qarağym, syilasqan
syilylardyŋ bəri ketti. Myqty densaulyq bolsa, jaqsylyqtyŋ bərin
köredi i̇eken kisi, Alla tağalam densaulyq bersin dep tile.
– Siz öziŋiz aitqandai, janyŋyz qalağandai, Səbittei qazaqtyŋ jary
bolyp tarihta qalasyz. Ol kisiniŋ atynda köşe, mektep, muzei bar.
Kitaptary jaŋaryp şyğyp jatyr, artynda myna şaruasy qaldy-au
degendei būiymtaiyŋyz joq pa?
– Aitar synym, ökpem de joq. Qanağat degendi öz basym öte jaqsy köretin
kisimin. Jasym bolsa kelip qaldy, uaqyt degen öz degenin jasaidy, boidan
küş-quat kete bastady, sonda osy jasqa kelip «mağan, mağan» dep
sūraityndai ne basyma kün tusyn?! Sūranşaqtyq, sūğanaqtyq tabiğatyma
jat nərse i̇edi, solai bop ömirden ötsem arman joq. Daŋğaradai üiim bar,
ərine, Səbitimniŋ oşağy. Jaqynda qala basşysynyŋ tapsyrmasymen
orynbasary telefon şalyp, jağdaiymdy sūratypty. Riza bolyp qaldym.
Joqtyqty kördik, aş-jalaŋaş boldyq... bardy da, bailyqty da körgen,
toiğan adammyn. İel siiäqty būiymtai aitsam, osy i̇el azamattary qolymdy
qaqpas i̇edi, degenmen bes-on som üşin abyroiymdy töger jaiym joq. Alla
riza bolsyn, hal-jaiymdy sūrağandarğa menen dūğai səlem dersiŋ. Aman
eken, balapandarynyŋ qamqorlyğymen Qūdai qalasa töbesi köringen jüzge
jetsem degen bir būiymtaiy bar i̇eken dersiŋ, – dep i̇ezu tartyp qoidy apai.
– Səbeŋ jaqsy kisilerdiŋ şapağatyn köp kördi dediŋiz, özi de talaiğa
jaqsylyqtyŋ jaryğyn tüsirdi i̇emes pe?..
– Dūrys aitasyŋ. Əsirese, alğaş üi bolyp qalyptasa bastağan şağymyzda
bizdiŋ üige student jastar köp keletin. Dastarqanymdy i̇endi jinai
bastasam, tağy bireui kirip kele jatatyn. Bəiek bolyp dəm əzirlep,
şyğaryp saluğa əreŋ ülgeretinmin. Olar kelgen kün biz üşin meiramnan
kem i̇emes tərizdi. Sol tūstağy studentter arasynda «qaryndaryŋ aşsa
Səbeŋdikine baryŋdar, tamaqqa toiğyzyp, aqşasyn salyp beredi» degen
əzil bolsa da şyndyqqa ainalğan söz bar. Əsirese... bir küni osyndai
jastardy şyğaryp salyp, i̇endi tüski asqa keletin Səbeŋe as daiyndap
jatqanmyn. İesiktiŋ qoŋyrauy qaita syŋğyrlai jöneldi. Sağatqa qarasam,
əli i̇erte, Səbeŋ i̇emes. Aşsam, qoltyğynda qystyryp alğan dəpteri bar bir
qara bala tūr.
– Səbit Mūqanovtyŋ üii me? – dep sūraidy.
– İə, iə, kire ğoi, – dep işke i̇engizdim. Səbeŋ keldi. Tanystyq. Ğabdolla
degen qarapaiym şaruanyŋ balasy – Məlik i̇eken. Qazaq folklorynyŋ
tūŋğyş ökilderiniŋ biregeii, ğalym. Keŋester Odağynyŋ Batyry Məlik
Ğabdullinmen osylai bastalğan tanystyq, keiin tuğan balamyzdai bolyp,
əkelibalalydai ğūmyr keştik.
Mümkin, Məlik ölmegende Səbeŋ de ölmes pe i̇edi dep oilaimyn keide, kim
bilsin? Öitkeni, Məliktiŋ qazasynan keiin i̇es jiiä almai qoidy Səbeŋ.
Kündiz-tüni i̇egiletin-di. Qabyrğasy qaiysyp ketti, beli bügilip ketti. Ne
kerek, sodan keiin köp ūzamai, üş aidan soŋ özi de ketti ğoi izinen. Artynan
ergen inige, birge tumasa da tuğandai qabyldağan Məlikke degen, onyŋ
jazğandaryna, atqarğan tirligine köŋili ösip jüretin de, «əi, osy balanyŋ
otbasyndağy köŋil-küii dūrys bolsa, būdan da jaqsy dünieler jasar i̇ediau», – dep syrttai ökinip, jany aşyp otyratyn...
Talailarğa inabatty kelin, jaqsy jeŋge, jetimderge közqarasy men qabağy
tüzu, asyldyŋ synyğy Aq apam– Məriiämmen bolğan əŋgime, tağy da
köŋilsizdeu aiaqtaldy. Ömir bolğan soŋ, onyŋ üstine köppen syilas, tyğyz
aralas bolğan soŋ, onsyz tirlik te bolmaitynyn ol kisi de, biz de amalsyz
moiyndağandaimyz. Qazaq ədebieti men mədenietiniŋ auyr jügin süiregen
qazaqtyŋ qaiyspas qara şalyna adal jar, balapandaryna meiirimdi ana
bolğan osynau Aq apammen əŋgime şynymdy aitsam, öte əserli boldy.
Qağaz betine tüspegeni, tüsire almaityn keibir jaqtary qanşama... Mümkin
kezinde olar da aitylar...
Qoğamnyŋ bügingi kelbeti, adamzattyŋ bolaşağy jönindegi keremet
pəlsafağa toly oilary meni keremet tolğandyrdy. «Toqsan auyz sözdiŋ
tobyqtai tüiinin» aitar bolsaq, betimen ketken boijetken men bozbalağa
ata-ananyŋ salqynqandylyğy, tirşilik qamy dep aqşanyŋ soŋynda ketken
ata-analardyŋ balağa böler uaqytyn köŋil köteruge aiamauy, uaqtynda asyn
daiyndap, jatqyzyp-tūrğyzyp otyrğan ananyŋ meiirimin tolyq sezinbegen
ūrpaqtyŋ bolaşağyna alaŋdauy aqylman anamyzben bolğan əŋgimede tys
qala almady. «Əiteuir, artynyŋ qaiyryn bersin, osynşama bai qazaq
ədebieti, sony maŋdai ter, sanaly oiymen jasağan əkelerdiŋ i̇eŋbegi qaitar
kez alys i̇emestigin, qazaqtyŋ mai tamyzar maida qoŋyr tili ölmese kerekti» degen ədemi sözimen ədemi əŋgimemizdi aiaqtadyq.
«BŪL BOSAĞAĞA KELGENIME 74 JYL BOLDY», – DEİDI KÖKEN
ANAMYZ YSQAQBAİQYZY ÜMBETOVA
Almaty – Taşkent kürejolynan Ūzynağaş selosyna qarai
būrylğanymyzda, kün de Uiasyna qyzara börtip i̇enip bara jatty. Şyŋyna
köz ilespeitin Alatau silemderin betke alyp biz mingen kölik Aqqainar
auylyna bettedi. Qalanyŋ şuynan qaşyp demalatyn-aq jer i̇eken. Taudan
esken qoŋyr jel i̇eptep boidy alyp, denemiz səl-pəl toŋazyğandai boldy.
Qarakestek auylynyŋ tūsynan öte bergenimizde bir top səigülik mingen
auyl jigitteri qatarlasa şauyp ötti. Ainala tym-tyrys. Kökpeŋbek. Talterektiŋ basy ğana baiau terbelip ədemi bir əuenge i̇elitip tūrğandai.
Əlgindegi körinis köz aldymyzdan būl-būl ūşyp artta qala berdi.
– Əi, Daniiär, əlgi jerden jyldamdyqty basyŋqyrap, aialdaŋqyrap ötpediŋ
be, ədemi bir əlemdi lezde joğaltyp jiberdiŋ-au...
Meniŋ oiymdy köliktiŋ aldyŋğy qatarynda otyrğan Nūrlannyŋ dausy
bölip-aq jibergeni.
– İə, qap-ai boldy bizdiŋ de sözimiz.
Şirkin, tabiğattyŋ keŋdigi ğoi, i̇elimizdiŋ qai tükpirine barsaq ta özindik
erekşeligi, sūlulyğy köz tartady. Degenmen, Almaty oblysynyŋ şyn
məninde Jer jənnaty i̇ekenin, sol bir tylsym sūlulyqty künde körip,
sezinip jürgenimizge iştei təubamyzdy aityp, ərkim öz oiymen bolyp
kettik bilem, ünsizdik ornady.
Janymdağy «Erke-Nūr» jurnalynyŋ redaktory Farida hanym da tətti bir
sezim qūşağyna i̇engendei. Onyŋ ne oilap, nendei mūŋğa batyp ketkenin de
janymmen tüsinetindeimin. «Qairan, Aiekem, artta qalğandardy biraz
uaqyt mūŋğa bölep kete bardyŋ-au» dep oiladym men de keşe ğana jol
apatynan qaza bolğan osy basylymnyŋ basşysy Aisūlu Sarbozqyzyn
tağy da i̇eske alyp. Anasynyŋ soŋynan bir i̇eli qalmai boijetse de jas
balaşa i̇erip jüretin köziniŋ ağy men qarasy qyzy men küieubalasyn da
birge ala ketkeni janymyzdy jūmbaq bir əlemge süiregendei küi keşip biz
qaldyq.
Tağdyr ğoi...
İə, tağdyr-talaiy solai bolğany da, ana qūrsağynda jatqanda-aq
maŋdaiymyzğa jazylğannan qaşyp qūtyla almaitynymyzğa tağy da köz
jetkizgendei, ömir bar jerde ölimniŋ qatar jüretinine
moiynsūnğandaimyz.
Ananyŋ qūrsağy demekşi, osy saparymyz jaily Faridadan i̇estigenimde,
iştei bir jaqsy yrymğa balap, quanğanym da ras. Qoğam jəne memleket
qairatkeri, özimiz syrttai tileules bolyp jüretin oblys basşysy Serik
ağatai Əbikenūlynyŋ anasy jaily maqala jazyp beruimizdi ötinip, jolğa
şyqqan betimiz i̇edi.
Jeri, i̇eli üşin attan tüspei qyzmet i̇etip kele jatqan azamatty ömirge
əkelgen şüikedei kempir i̇esik aldynda bizdi i̇erkelei qarsy aldy.
– Qaraŋ qalğyr bügin küni boiy işim bürip auyryp, i̇eseŋgirep otyrğanym,–
dedi közindegi közildiriginiŋ üstinen bizge i̇eljirei qarap. Osy bir otyrysy
pəlenbai jyl būryn o düniege attanyp ketken bizdiŋ de şüikedei
kempirimizdi i̇esimizge salğandai, jüregimiz jylyp sala berdik. Appaq
jaulyğyna malynyp otyrğan meiirimdi kempirdiŋ qūşağyna bas qoiyp
ağyl-tegil jylağym kelgeni... Tūla-boiymyzğa tarap bara jatqan sağynyş
atty seldi sabyrğa şaqyryp, i̇eŋkeiip baryp şeşemizdiŋ maŋdaiynan
süidik. Ol kisi de qūşağyna qysyp baryp i̇emirene süidi de, əlgi sözin
qaitalady.
– Apa, əkimniŋ anasy bolğan soŋ ba, joq əlde jasyŋyzdan osyndai i̇erke
boldyŋyz ba?– dep küldim maŋdaiyna tüsken jaulyğyn jöndep jatyp.
– İe, joğa da, jasymnan osyndai «qağynğan» kempirmin,– dep balaşa küldi
de, ol kisi bizdi üige bastady.
– Apa, batyr da, aqyn da Anadan tuady. Qanşa qūrsaq köterdiŋiz?
– Qarağym, Qūdaidyŋ bergeni bolar, şalym on toğyz, men on alty jasta
bas qostyq. Qyryq jasyma deiin on tört perzent süidik. Üş ūlym
şalymmen birge ketip qaldy. Allağa şükir, qalğandaryna qanağat,
solardyŋ amandyğyn tilep otyrğan jaiym bar. Solardan tarağan qyryq
şaqty nemerem bar, aldy qyryqqa kelip qaldy. Şöberelerim bar.
Osylardyŋ aldynda tileuin tilep qaraiyp otyrmyn ğoi. Mynağan jaqsam
boldy, əiteuir,– dep qarsy otyrğan kelini Gülnərdi körsetip qoidy.
– Apa, keliniŋiz jaqsy ma, joq keliniŋizdiŋ şaiy jaqsy ma?– dedik ol
kisiniŋ əŋgime yŋğaiyna jyğylyp.
– Özi de, şaiy de jaqsy. Jalpy, i̇esteriŋde bolsyn, ūldan göri kelinmen
dūrys bolğan jaqsy. Qūrsağyŋnan şyqqan nemeŋ i̇eşqaida ketpeidi, al
ürim-būtağyŋdy ösirip otyrğan kelinniŋ qabağy dūrys bolğany jaqsy
teginde. – Üşinşi ūlym Ğabitimniŋ kelinşegi Gülnər osy, jiyrma bes
jyldan asyp barady, osynyŋ qolyndamyn. Şükirşilik, 74 jyl boldy osy
bosağağa kelgenime, ystyq-suyğym ötken oşağym ğoi. Qai qyzğa, qai ūldyŋ
üiine barsam da, osyğan, osy şaŋyraqqa asyğyp tūramyn. Qara şalymnan
qalğan qara şaŋyraqtyŋ iesi Aianym bar. Atasynyŋ kenjesi. İekeuiniŋ
rūqsatymen şalymyz i̇ekeumizdiŋ atymyzğa köşirip alğanbyz.
Əŋgimege kelini Gülnər aralasty.
– Atam keremet sauatty, biık, iri kisi boldy. Balajan-tyn. Ūlymyz düniege
kelgende: «Qanşa ūl-qyz ömirge əkelsek te, birde-bireui meniŋ atyma
jazylmapty-au, osy Aiandy özimniŋ közim tirisinde öz atyma audaryp
alaiyn» – dep yqylasy audy. Qalai qarsy bolarsyŋ, kelistik. Söitip,
basqa qaiyn əpke, qainağalarymnan joly ülken bolyp, osy əulettiŋ
kenjesi sanalady. Mine, özi de keldi, – dedi i̇esik jaqqa qarap.
Şynynda da boi dese boi, türi-basy kelisken bozbala səlemdese i̇endi.
Aiandy ainalyp-tolğanyp otyrğan şeşemizge qaita būryldyq.
– Apa, bir balaŋyzdyŋ qoğam, memleket qairatkeri i̇ekenin bilemiz.
Köpşilikpen, qara halyqpen jūmys isteu oŋai şarua i̇emes, bireuge ūnasy,
bireuleri qyzmetine syn aityp jatyr. Ūlyŋyzdy sondai sətterde qalai
qoldaisyz, qorğaisyz?
– Balama «Köp tileui köl» degen, qarağym, i̇eliŋniŋ, halqyŋnyŋ üddesinen
şyğa bil, taza bol , adal bol, asyp-taspa birqalypta bol, sonda ğana
jağasyŋ,– dep ünemi qūlağyna qūiyp otyramyn. Baidyŋ da, kedeidiŋ de,
bastyqtyŋ da, qarapaiym kisiniŋ de keudesindegisi bir şybyn jan. Barar
jeri de bir. Tegi momyn, kisi aqysyna süzilmeitin, qanağatşyl. Töbesin
aman körgenime quanamyn. Aman bolsyn qaraqtarym. Balalaryma rizamyn,
birde bireui əbes qylyqtaryn körsetpeidi, teris minezden ada. Şylym
şekpeidi, işimdikke jandary qas. Serigim kişkentai kezinen i̇erekşe boldy.
Əskerden kelgende əjeptəuir boişaŋdau i̇edi, qyzmet degen de jandy jep
qūiady ğoi deimin, şögip ketti. İeşkimniŋ ala jibin attama, mümkindigiŋ
bolsa i̇elge ber dep tərbieledik. Keşegi Qyzylağaş oqiğasy tūsynda
balammen birge qaiğyryp, qabyrğam qaiysty. Tabiğattyŋ tylsym minezi
jeterlik, apat aityp kelmeidi degen osy da. Qūdaiğa şükir, artynan
dūrystaldy ğoi. Qaşan da sabyrlylyq, qanağatşyldyq adam balasyn
qandai qiyndyqtan bolsa da alyp şyğady. Halyqqa sabyr bersin!
Şalym da aqyldy, sabyrly kisi boldy. İekeumiz 55 jyl birge tūrdyq.
Köpşil, balajan. Ol da, men de ata-anadan jalğyz boldyq. Ata-enem tautasty aralap jürip, Qūdaidan sūrap alğan jalğyzy. Meniŋ jalğyz
bauyrym bolyp i̇edi. Əkem marqūm: «Ūlym kökte jüredi, al jerde
qyzymnyŋ balasyn bağyp biz otyramyz» dep armandap jürip, əskeri
ūşqyş bolypty da, 1944 jyly qaza bolyp ketti. Nūrman Tuğanbaev degen
qazaqtan şyqqan tūŋğyş əskeri ūşqyş bolatyn. Artynda ūrpaq ta
qalmady, qairan bauyrym iz-tüssiz joğaldy. Balalarym jügrip jürip qai
qalada jerlengenin tapty-au, amal ne, jer qaşyq, syrtynan atyn atap
Qūran bağyştağanym bolmasa qolymnan ne keledi. Jalğyzdyq degen adam
balasynyŋ basyna bermesin, ainalaiyndar, öte qiyn jağdai ğoi.
Sondyqtan bolar, osy br üreili sözden qoryqtyq pa, şalymyz i̇ekeumiz
baladan qaşpadyq. Öz töbesine baryp jatqanyna 15 jyl toldy. Ūrpağyna
bas-köz bolyp artynda men qaldym.
Şalym qyzmetker boldy. Sovhoz direktory, partiiä ūiymynyŋ jetekşisi,
bas zootehnik boldy. Sözşeŋ, əŋgimeşil, zor adam bolatyn-dy. Tatu-tətti
ğūmyr keştik. Amandyq bolsa, biyl jeltoqsan aiynda 90-ğa tolamyn.
– Apa, öte jas körinesiz. Jaqsy jasaudyŋ syry nede, tamaq talğap jeisiz
be?
– Ösken-öngen əuletpiz. Qyz ūzatyp, kelin tüsirgen degendei, jalpy adam
balasynyŋ ainymaly minezin jaqtyrmaimyn. Kimge bolsa da birdei bolu
kerek, tört kelinim bar, qūdalarym da tekti azamattar.Küieu bala, kelin dep
bölmei, birdei yqylaspeiil tanytyp, köpşil bolsaŋ, Jaratqan da adamnyŋ
peiiline beredi deidi ğoi. Artyq işken astyŋ da sūrauy bar. Obalsauapty
bilgen de jön, tamaqty qalauymşa işemin, artyq i̇emes, ərine. Al, köp jasau
degeniŋiz, bir Allanyŋ qolyndağy tirlik, təubə, ūrpağym aman bolsyn. Osy
jasyma deiin bir adammen bet jyrtysyp, ūrysyp körgen kisi i̇emespin. İerazamattyŋ da kirgen-şyqqanyn aŋdyp, qaida bardy, qaidan keldi degendi
bilmeppin. «Er-azamat tüzdiŋ adamy» degen qağidany berik, biık ūstanğan
ūrpaqpyz ğoi.
– Tört kelin dep qaldyŋyz, öziŋiz taŋdap, qūda tüsip alğan keliniŋiz bar ma?
– Mūhittyŋ əieli – Anardy balam əskerden kelerinde alty ai būryn üige
tüsirip aldym. «Apa, balaŋyz ūnatpasa qaitemiz» deidi, «əi, ədrem qalğyr,
menen asyp qaida barady» degem, jaman bolğan joq. Myna jağy
Andreevka, ar jağy Mahambetke deiin qūdalyqqa baryp keldim ğoi.
Seriktiŋ kelinşegin de on alty jasynda tüsirgem, östi-öndi. Jekjat bolğan
jerlerim de ösken-öngen adamdar.
Bailyq i̇eşkimge serik bolğan i̇emes. Jer basyp tiri jürgenge i̇eşteŋe
jetpeidi.
– Şalyŋyzdyŋ qūrdastary bar ma, kelip tūratyn şyğar?
– Balam əkesiniŋ atynan meşit saldyrğan. Közi tirileri kelip bata jasap,
əŋgime-düken qūryp tūrady. Odan artyq qoldan ne keler. Töbedei bolğan
törem betkeide ūrpağynyŋ amandyğyn tilep, məŋgilik ūiqyda. «Men de
kelermin, būiyrtqan bir küni» dep basyna barğan saiyn qaljyŋdasam.
Ondai kezde Serikten bastap balalarym qorqyp ketedi. «Əli rūqsat joq
sizge» deidi zəreleri qalmai... Būiryq kelse, aldy-artyŋa qaramaitynyŋdy
iştei sezinse de, qimaidy ğoi...
Appaq Ana səl-pəl mūŋ basqandai ünsiz qaldy. Perzent teriniŋ janyn
jaralap aitqan sözin salmaqtap otyrğany baiqalady. Ananyŋ jüregindei
nəzik, Ananyŋ mahabbatyndai taza, meiirimindei sezim joq şyğar būl pə
nide, qatygezdik pen qataldyqqa jol bermeitin, dünieni ədemi əuenimen
əldilep kele jatqan osyndai keiuana Analarymyzdyŋ aramyzda aman
jürgeni qandai küş, quat beredi deseŋizşi?!
Qazaq, ədette, ata tegine, qanyna qarap maqtansa da, ana qūrsağyn, ana
jatyryn da ünemi i̇eskerip otyrğan. Əsirese, tektilikti ana qūrsağynan
izdegen. Qazaqtyŋ qanyna siŋgen osyndai qağidağa süiener bolsaq, osynau
şüikedei ğana qazaqtyŋ qara kempiriniŋ qūrsağy, şyn məninde, altyn
ekenin moiyndamauğa bolmas. Altyn asyqtai ūl-qyzdarynyŋ aldy büginde
bir əulettiŋ ğana i̇emes, bükil bir qazaq qoğamynyŋ kədesine qyzmet i̇etip kele
jatsa, nege ğana ol ananyŋ meiiriminen, mahabbatynan ainalmasqa?!
Ainalaiyn Əz-Ana, aq jaulyğyŋ Alataudyŋ appaq şyŋdaryn i̇elestetip,
aldymyzda jüre ber degen perzenttik tilek jüregimizdi jaulap Almatyny
betke aldyq...
AQTOQTYDAN – BÜBIHANĞA DEİIN...
Birneşe kün jürip, Şolpan apaidyŋ rūqsatyn aldym-au. Onda da
spektaklden keiin kezdesuge kelistik. «Otyz ūlyŋ bolğanşa»
pesasyndağy saqau da i̇erke Bübihan-Şolpannyŋ jurnalisterge qūiatyn
talaby da osy i̇eken – i̇eŋ birinşi spektakldi körip, sahnadağy beinesimen
tanysu.
«Işten şyqqan şūbar jylan» demekşi, jan-təniŋmen oryndaityn
beineŋdi kez kelgen pende toqmeiilsip qabyldauy mümkin: jaqsy şyğardym
dep. Sondyqtan da öz köziŋmen körgenge i̇eşteŋe jetpeidi», – dedi ol kisi.
Spektakl de bitti. Mədina-Madonnany i̇eske alu keşinen keiingi köŋilküiimiz, sahnadağy önerdiŋ tağy bir keşinen azdap sergigendei. Kezdesu
erteŋge qaldy. Degenmen, əŋgimemizdiŋ taqyrybyn i̇esine salyp ülgerdik.
Aitylğan meken-jaiğa jetip, i̇esik aldynda i̇eptep dem alğandai səl kidirdim.
Jüregi qūrğyr dürs-dürs. İendi şe, qazaq önerindegi aty aŋyzğa ainalğan,
alğaş opera jəne balet teatrynyŋ irge tasyn qalauşylardyŋ biri de
biregeii Qūrmanbek Jandarbekovtiŋ qara şaŋyrağynyŋ bosağasynda
tūrsam. «Densaulyğy qūrğyr da bolmai jür» degen Şolpan apaidyŋ dausy
qūlağyma tūryp aldy. Mümkin, bügin de səti tüspese şe, degen ürei de joq
emes.
Esikti balasy aşty. Işki bölmeden «kire ber» degendi i̇estidim. Söitkenşe
qolynda bir buma qağazy bar özi de şyqty.
– Əŋgimemiz qazaq əielderi jöninde bolsa degennen keiin, ūiqym bölinip,
qaidağy-jaidağy i̇eske tüskeni, – dedi ol kisi. Şarşap tūrsa da dausynan
reniş baiqalmaidy. – Ömirde de, önerde özim aralasqan, şyğarmaşylyq,
jeke otbasylyq qarym-qatynasta bolğan qyz-kelinşekter i̇eske tüskeni, –
dep bir qaiyrdy Şolpan apai.
– İə, əuelgi oiymyzda osy bolatyn. «Qaraközden» basqa ədebiettegi qyzkelinşekterdiŋ bəriniŋ obrazyn jasağan, bir ğana Mūhtar Əuezovtiŋ 14
personajyn beinelegen, önerde özindik qoltaŋbasy bar Şolpan apaidy i̇eli,
teatr süier qauym onsyz da biledi. Aqylman ana, adal jar, büginde i̇elge
aitar özindik örnegi bar Jandarbekovany ANA, ƏİEL retindegi
oitolğanysyn bölisu i̇edi. Qūrmanbektei birtuar talant iesiniŋ aiaulysy
bolğan kisiniŋ körgeni men bilgeni, özi keiipker bop i̇engen analar
beinesindegi baiqağan-tüigeni – bizdi qyzyqtyrğan düniede de osy.
– Şynynda da «Qaraközden» basqa ədebiettegi qyzkelinşekterdiŋ obrazyn
jasadym. Qaraközdi oinamağan sebebim de boldy. Özimniŋ aktrisa retindegi
kötergen, kögergen beinem – Aqtoqtynyŋ tağdyry, basynan ötkizgen azaby
men tozağy ūqsas tragediiälyq beine bolğandyqtan, auyrlau soğatyn boldy.
Özim de, Qūrekeŋ de asa yntalana qoimadyq. Bir Mūhaŋnyŋ özinen 14
beineni oinadym. Ol biri jaqsy uaqyt i̇edi ğoi. Jaqsy bolatyny – jas i̇edik.
Albyrt, taza i̇edik. Qazir zaman özgerdi. Adam da özgerdi. Körermen de,
qoiylatyn şyğarma da jaŋardy. Əsirese, soŋğy alty-jeti jylda teatr
repertuary jaŋaşa sipat alyp, klassikalyq dünieler azaia bastap i̇edi. İendi
jaŋa basşylyq qaita qolğa alyp jatyr. Ədebiettiŋ jaŋaryp, ösip otyruy
zaŋdylyq. Degenmen, klassikalyq şyğarmalardyŋ orny tym bölek qoi.
Onda ūlttyq bolmys-bitim, būiauy qanyq tərbie-təlim jatady. Məselen,
körkem şyğarmalarda būryn qyzdyŋ keŋ maŋdaiy, appaq bilegi,
sausaqtary, şiedei qypqyzyl i̇erni, jüris-tūrysyn suretteu arqyly
tərbieniŋ qalyptasqan bir ürdisi qosa jüretin. Biz de, teatr sahnasyna
tūŋğyş şyqqandar sol sūludy, aqyldy arulardy beineleu arqyly obrazğa
kiruge, solar siiäqty jürip-tūruğa ūmtylu arqyly boi tüzeitinbiz. Obrazğa
ğana i̇enip qoimai, solardyŋ boiyndağy qasietterge boi üiretetinbiz. On
segiz jastağy kezim. İeliktep, üirenuge qūştar kez. Alğaş «Aqtoqtyny»
şyğararda tamaqqa təbetti tejep, dene bitimimizdi qalypta ūstau üşin,
sahnağa şyğar aldynda bir şiki jūmyrtqa, jarty suhari men bir stakan
jyly sudy işudi ədetke ainaldyrdym. Sondyqtan da Hadişa i̇ekeumiz
sahnada jiyrma jyldai jas qyzdardyŋ rölin ūstap tūrdyq. Qyryqtan
asqanda ğana kelinşkterdi, i̇eluge jaqyndağanda əiel, analar beinesine auy
sa bastadyq. Bizdiŋ kezimizdegi dramaturgter men qoiuşy rejisserler
ūlttyq bolmysty, sanany, ədet-ğūrypty jaqsy biletin-di. Sol kezdegi kezkelgen qoiylymda qyzdarymz i̇erkektermen qalai söileu kerek, i̇er-azamatar
aldynda özin qalai ūstau kerek i̇ekenin, baqyraiyp betke tike qaramai, biiäzy
boludy üiretetin birden-bir qūral bolğany tarihtan da belgili qūbylys.
Ərine, ər zamannyŋ oqiğasy da ərqily.
– Siz sahnada tek qazaq əieli ğana i̇emes, batystyŋ, onyŋ işinde orys
jazuşylarynyŋ da şyğarmalaryn somdap jürsiz. Sahnadağy əielderdiŋ
boiyndağy aiyrmaşylyq turaly aita ketseŋiz?
– Ərine, aiyrmaşylyq bolady. Batystyŋ, mysaly, Şekspirdiŋ, orys
klassikteri – Çehovtyŋ, Gogoldiŋ, Griboedovtyŋ, Ostrovskiidiŋ
keiipkerleri – qazaq əielderine müldem ūqsamaidy. Olarda i̇erkindik basym,
özderin i̇erlermen teŋ dərejede ūstauda öte i̇erkin.
– Ondai i̇erkindik qazaq qyzdary bizde de bolğan. Biraq ol i̇erkindikti olardyŋ
basyna tüsken tağdyr auyrtpalyğy əkelgen. İağni, sol qoğamdağy salmaq
məjbür i̇etedi. «Aqan seridegi» jany nəzik, biiäzy Aqtoqtylar keiin Haziret
Aqandy i̇elden quyp, süimegen Jarmūhanğa küieuge beremiz dep şeşkende,
Aqtoqty aşynğannan Haziretke qarsy şyğyp, öz tağdyry üşin aşyq
küresedi. Batyldanady. Boidağy Uiatty kenegen aşu-yzağa jeŋdiredi.
Janyna batsa, aryna kir keltirer jağdaida öz ary, təni, jeke basy üşin bel
buğan qairatty qyzdar, ərine barşylyq. Biraq, soğan jetkenge deiingi
jağdai əbden şarşatyp, qaljyratyp, baryp jeŋiske jetkeni ülken
aqyldyqpen qosa tözimdilikti de paş i̇etedi. Bərine birdei būqpantailamai,
öz basyna tüsken tağdyr təlkeginen şyğatyn da jol taba bilgen.
– Sahnada bir-birine qarama-qaişy rölder boldy ma?
– Boldy. Qaltai Mūhamedjanovtyŋ «Jat i̇elindegi» İevabroer degen nemis
əielin aituğa bolady. Sondai-aq «Böltirik börik astynda» Marfūğa sol
kezdegi jaŋaşa kiınetin, orysşaqazaqşa söileitin, ömirge degen közqarasy
jeŋildeu, jüristūrysy da būrynğylarğa ūqsamaityn, tağdyry da bölek
qyz. Mūhamedjanov şyğarmalarynda jalpy, tragediiä men satira qatar
örilgen. Birinen oiyndağysyn bükpesiz aşyq aita alatyn, nemis əieline tən
ötkirlik baiqalsa, birinen bolmysyn i̇erkelik arqyly jetkizetin i̇erkindik
körinedi. Al Gogoldiŋ «Revizoryndağy» Anna Andreevna da minezdi i̇erkin
əiel. Qalany basqaratyn küieuine sengen, molşylyqty süietin, özinşe
tolğan, toiğan əiel. Būl da men somdağan keiipkerlerime qarama-qaişy
obrazdardyŋ biri. Sahnadağy jüris-tūrysy, söileui məneri bölek, ömirge
közqarastary ərtürli əielder būlar.
– Önerdegi i̇emes, ömirdegi qūrbylaryŋyzğa būrylsaq...
Əielderdiŋ önerdegi tağdyrynan göri, özim biraz aralasqan qazaqtyŋ
maŋdaialdy qyzmetker əielderi turaly aitaiyn. Köbi o dünielik bop ketti.
Səbirany, Rahiiäny, Rauşandy, keşegi qimas qūrby, önerge birge kelgen
Bikenderdiŋ orny ərine bölek. Solardyŋ, solar siiäqty alyp öner
adamdarynyŋ arqasynda, mümkin biz, qatarğa qosylğan şyğarmyz. Adam
anasyn, sosyn ūstazyn ūmytpau kerek. Jaqsylyq jasağan adamdy ūmytpau
kerek. Jastyŋ ūlğaiuyna bailanysty bolar, keide auruhanağa jiı jatatyn
kezder bolady. Sondai bir kezde qazaqtyŋ maŋdaiyna bitken ğalym
qyzdarynyŋ biri ğalym, akademik, professor Ləilə Bazanovamen bir
palatağa tüsip qaldym. Kez-kelgen syrqattyŋ janğa batatyny şyndyq.
Degenmen, i̇emdeuşi dərigermen birge bölmelesterdiŋ yqylasy da şipa
ondaida. İekeumiz mədeniet, öner, teatr haqynda pikirlestik. Auruhanada
kezdesuimizdi yŋğaisyz qabyldasaq ta, iştei i̇ekeumiz de quandyq.
Şolpan-au, i̇ekeumiz de tezirek jazylatyn boldyq. Bilemin ğoi seni, bilemin.
Sonau Aqtoqtyŋnan keşegi «Şyğystağy bir beibaq» degen japon pesasyn
jaqsy şyğardyŋ ğoi, – dep riza bop qaldy.
Qazaq əielderiniŋ işindegi ğylymğa, memlekettik qyzmetşilerdiŋ biri de
biregeii Ləilə hanymmen tanystyq osylai bastalğan i̇edi. Tek qyzmet i̇emes,
tūrmysta da aiauly ana i̇ekenin ūl-qyzdarynyŋ boiynan körip men de ol
kisini jyly qabyldadym. İnteligentsiiänyŋ teatrğa öte az keletin kezi,
Ləiləniŋ boiynan baiqağanym: öner taqyrybyndağy sauatty əŋgimeleri,
klassikalyq şyğarmalar töŋiregindegi aşyq pikiri qyzyqtyrdy. «Aqan
seri-Aqtoqty», «Qozy-KörpeşBaian sūlu» «Qobylandy», «Eŋlik-Kebekti»
birneşe qaitara körgenin aitty. Əsirese, «Şyğystağy bir beibaqtağy» on
jasar qyzdyŋ alpysqa deiingi ömirin beineleuim qatty əser i̇etkenin süisine
aitty. «Bükil bir ğūmyr ğoi būl» dedi tamsanyp. Meni ğana i̇emes, Qalibek,
Serke, İelubai, Şəkeŋdi, Səbira men Rahiiäny, Hadişa men Habibalardy
auzynan tastamai, ünemi aityp otyratyn.
Baljan Böltirikova da ziiäly ortadan şyqqan qazaq qyzdarynyŋ biri.
Sovminniŋ mədeniet jönindegi orynbasary bolğandyqtan, əŋgimemiz tipti
jarasymdy i̇edi. Köbine opera, balet töŋireginde syr qozğaimyz. Zaŋ
boiynşa, Stanislavskiidiŋ zaŋy boiynşa, artist zalğa, körermenge
qaramauy kerek. Degenmen, zaldyŋ birinşi qatarynan men Baljandy jiı
köretinmin. Qazaqi bolmysqa jaqyn taza oinaidy dep ol da joğaryda
attary atalğandardy ünemi aitatyn. Bizdiŋ Qūrekeŋ ol kezde opera jəne
balet teatrynyŋ körkemdik jetekşisi i̇edi. Ol kisi qoiğan «Birjan-Sara»,
«Qyz-Jibek» Stalindik syilyqtyŋ laureaty bolğanyn, oğan Qūrekeŋniŋ
eŋbegi siŋgenin aityp ötti. Arasynda əzildep qūiamyz.
– Şolpan, Qūrekeŋe neşe jasyŋda tūrmysqa şyqtyŋ, – dep sūrady birde.
– On segizimde, – dedim.
Oi-būi, jiyrma jas ülken i̇eken ğoi, – dedi külip.
Bilmeimin. Qap-qara qoiu şaşty artqa qaiyrğan, moinynda köbelek
galstuk, qara kostium, aiaqta laktalğan qara tufli. Asa taiağy tyq-tyq dep
kelip jürip, əiteuir qolyna tüsirdi ğoi dep qūiamyn. İekeumiz külemiz.
Zəure Omarova – teatrdağy kəsipodaq ūiymyn basqarğan kezimde, qyzmet
babymen tanysyp, ūzaq syilastyqqa ūlasqan tağy bir aiauly jan. Üidiŋ qat
kezi. Demaluğa joldamanyŋ tapşy kezi. Zəure ol kezde halyqty əleumettik
qorğau ministrliginde isteitin. Meni körgennen: – İə, Şolpan, tağy ne
sūrap keldiŋ deidi amandyqtan soŋ. Şaruamdy aita jönelemin. Kelse
qolynan, kelmese kimge, qaida baru kerek i̇ekenin aitady. Osy küngi Lenin
daŋğylynyŋ boiyndağy artister tūratyn üi sol kezde Zəureniŋ
siltemesimen baryp, Baljannyŋ arqasynda jetken olja.
Ləila Ğalymjanova da şyğarmaşylyq bailanys jasau arqyly tanysqan
qazaqtyŋ oqymysty, qairatker qyzdarynyŋ biri. Kinostudiiänyŋ
predsedateli bolyp tūrğan kezinde köptegen aqyl-keŋesin tyŋdadyq. Sol
jolmen jürdik te. Ol kisimen ər əŋgimeden keiin mağan «osy öner turaly
Toqpanov köp bile me, əlde Ğalymjanova köp bile me i̇eken» degen oi
keletindi. Öte bilgir, şeşen əiel. Ərbir qoiylymdağy keiipkerden bastap,
oinağan akterlerge bağa berip qana qoimai, syn pikirlerin ortağa salyp
otyratyn. Ydyrysty, Nūrmahandy köp aityp, i̇erekşe bağalaityn.
Keiinnen Mədeniet ministri boldy. Önerge tereŋ tüsinetin, özin öte
qarapaiym ūstaityn aqylman, ūltjandy, önerjandy basşy kerek i̇ekenine
köz jetkizgen jyldar i̇edi ol.
Ğaziza Jūbanova – meniŋ önerdegi ülken ūstazym siiäqty. Asqar Toqpanov
pen Rəbiğa Qalabaeva degen professor apaiymyz konservatoriiäda sabaq
beruge şaqyryp bolğan soŋ, kömekşi boluğa kelistim. İeki jyl üirenip,
üşinşi jyly jeke klass alğanmyn. Birinşi jyly – Asanəliler, i̇ekinşi
jyly – Torğyndardy Asekeŋe assistent bop jürip şyğardyq. Sodan bir
küni Ğaziza Ahmetqyzy:
– Əi, Şolpan, seniŋ joğary bilimiŋ joq i̇eken ğoi. Mūnyŋ bolmaidy.
Studentterdi jinap üiretkenşe, öziŋdi-öziŋ qinaityn uaqyt jetti. Oqy,
syrttai bolsa da oqy, – dedi. Konservatoriiädağy tanylyp qalğan ərtisūstazdardy ataqsyilyqqa ūsynatyn kezde, meniŋ qağazdarymdy körgen ğoi.
Söitip, özim alğaş klass alğan jyly, rektorymnyŋ aitqany bar,
Qūrekeŋmen aqyldasyp, syrttai ūlttyq bölimge tüstim. Oilamağan jerden
janaşyr basşy, aqylşy dos tapqandai i̇esim şyğyp jürip, tört jyldyŋ
qalai ötkenin de bilmei qaldym. Özimmen qatar bitirgen klasymdağy 18
studentimdi i̇ertip, tūŋğyş Taldyqorğan oblystyq teatryn aşyp i̇edik.
Biken Rimova atyndağy sol teatrda Almahandar əli sahnada jür. Sonda
deimin-au Ğazizanyŋ basşy retindegi adaldyğy, aqyldylyğy i̇esime tüsse,
işim jylidy.
Şabal Beisekova – önerde de, ömirde de jaqyn bolğan qūrbym, syrlasym
edi. On segiz jasymyzda önerge qatar keldik. Körşi tūrdyq. Jastyqtyŋ
qyzyğy, önerdiŋ qyzuyn qatar jürip sezindik. Ol operada, men akemteatrda
sahnanyŋ ystyq-suyğyn tattyq. Onyŋ dausy i̇erekşe bolatyn. Öte ədemi
dauys, Şabaldyŋ dausyn qazirgi Nūrjamaldyŋ dausyna ūqsatyp, keide
keremet küi keşemin. Halqymyzdyŋ önerine i̇eŋbek siŋirgen azamat Kəukenge
jaqsy jar, qyzdaryna aiauly ana bola bilgen. Əiel, Ana retindegi təlimtərbiesine Qəukenniŋ quyrşaqtai taza jüretini kuə. Qyzdary əkelerin
aialap-aq otyr. Osynyŋ bəri ananyŋ aq sütimen tarağan, üirengen önege
emes dep kim aitar?!
Qūrekeŋ ketip qalğan qiyn kezderde de janyma jeleu bolğan, balalaryma
əkesi ketse de, közkörgen qimas jan bolğan syilastyğymyz əli de üzile
qoiğan joq. Qūrekeŋ öte jaqsy köruşi i̇edi. Əsirese, Küləş «kişkentaiym»
dep i̇erkeletetindi. Qaratory, orta boily süikimdi Şabal-Jibek tyŋdauşy
jüreginde məŋgi qalğan beine ğoi. Meniŋ bir ökinişim – Şabaldy soŋğy
saparğa şyğaratyn sətte, ömirdegi qimas janmen qoştasu auyrlyğynan
jürek syzdap, jedel jərdemmen auruhanağa tüsip qaldym.
Şolpan apai jürek tüsin bir sipap ötti de, tereŋ kürsindi. Özinen ğöri
joğarydağy jaqsylardy köbirek söz i̇etip otyryp, keştiŋ qalai batqanyn
bilmei qalyppyz.
– Ömirimdegi, şyğarmaşylyq ğūmyrymdağy qimas ta aiauly jandardy tağy
bir i̇eske alyp, əsirese, jastyq şaqqa saiahat jasağandai jeŋildep qaldym.
Tipti auyryp jürgenim de ūmytylğandai. Raqmet, ainalaiyn, – dedi
jüzinen rizaşylyq baiqatqan Şolpan apai şyğaryp salyp tūryp.
KSRO halyq artisi, Qazaqstan Memlekettik syilyğynyŋ laureaty,
professor, büginde seksenge kelip, onyŋ baqandai alpys i̇eki jylyn önerge
jūmsağan, əli de teatr şymyldyğynan şyqpai, hal-qadirinşe halyqqa
qyzmet i̇etip kele jatqan körkem tūlğanyŋ auzynan şyqqan sözge biz de məz
bolystyq.
Almatynyŋ, əsem Almatynyŋ əsem köşeleriniŋ – önerdegi alpauyttardyŋ
biri Tölebaev köşesiniŋ boiymen jaiau tartyp kelemiz. Dala köktemniŋ
künindei jyp-jyly. Şolpan apaimen bolğan əŋgime de jyp-jyly
qalpynda kökiregimizde kümbirlep jatyr. Sahnadağy, qasietti
akemteatrynyŋ sahnasyndağy dausy men otbasyndağy meiirimdi ünin oişa
salystyramyz. Mūŋdy Aqtoqtydan bastalğan dumandy öner jarysy saqau
da i̇erke Bübihanğa («Otyz ūlyŋ bolğanşa») deiingi əielder beinesi köz
aldymyzda kölbeŋdeidi. Kün jyp-jyly...
HABİBA İeLEBEKOVA
Kez-kelgen nərsege qanağatşyl köŋilmen, bar yntayqylasymen beiim
keletin qarapaiym halqymyzdyŋ köneköz qariiälaryna qarap təubağa
kelesiŋ! Būryndary tau halyqtary ğana ūzaq jasaidy degen qalyptasqan
ūğymğa bizdiŋ halyqtyŋ da i̇eptep i̇enui birtürli qanymyzdy tasytyp, boiğa
quanyş syilasa, oiğa da jeteleitini anyq. Seksen men jüzdiŋ arasyndağy
talai analarymyzben dəmdes bolyp jürip, solardyŋ boiyndağy qazaqi
ədet-ğūrypty, i̇er-azamatyna degen şeksiz qūrmet pen balalaryna degen
möldir mahabbat taŋdandyryp, mümkin Alla tağalanyŋ ūzaq ğūmyr
syilauy da osy bir adaldyqtyŋ, tazalyqtyŋ jemisi şyğar degen oiğa
jetelegeni de ras.
Öner men ömirdi, tirşiliktiŋ san jetpeitin qily qiyndyğyna moiymai,
er-azamatymen birdei tarih betterinde qalyp bara jatqan osyndai aiauly
analarymyzdyŋ biri – Habiba apaiğa qarap otyryp, bir ədemi oidyŋ
jeteginde ketkenimdi nesine jasyraiyn.
Habiba İeLEBEKOVA! İə, qazaqtyŋ birtuar jeztaŋdai ənşi Jüsipbek
Elebekovke adal jar bolğan, balapandaryna meiirimdi ana bolğan osynau
keiuananyŋ jüzine qarap otyryp, ötken ömirdiŋ, azdy-köpti sahnalağan
beineleriniŋ appaq jüzine salyp ketken qym-qiğaş izderine qyzyğyp
qaraisyŋ.
Qai qazaqtyŋ əieli i̇eriniŋ aldyna tüsip qyzmet quyp ne bolmasa ataqdaŋqqa qyzyqqan? J-oq, meili ol keremet daryndy, i̇elden asqan qabiletti
bolsyn, biraq otbasy, oşaq qasynda bərinen de i̇eriniŋ, ūrpağynyŋ aldynda
qarapaiym ğana meiirimdi ana i̇ekenin i̇esten şyğaruşy ma i̇edi?! Tanymal
aktrisanyŋ əŋgimesinen de osyny ūqtyq, aŋğardyq... Öner, teatr jaily
emes, osy uaqytqa deiin ömirden körgeni, tūrmysqa jaqynyraq, tirşilikten
alystap ketpeitindei aşyq-jarqyn əŋgimege qarai bet būrğandy təuir
körgen siiäqtymyz...
– Teatr sahnasynda – 73 jyl! Al Mūhtar Əuezov teatryna – 80, sonda osy
öner şaŋyrağynyŋ tarihy meniŋ tarihym desem artyq ketpeitin
siiäqtymyn. Olai deuge, mümkin haqym da joq, öitkeni meniŋ aldymda da
qandai marqasqalar bolğan, halyqqa qyzmet i̇etken, sosyn... tağdyrdyŋ
jazuymen ömirden ötken. Jalpy, men Jaratqannan keiin əruaqtarğa qatty
tabynatyn janmyn. “Öli riza bolmai tiri baiymaidy”. Onyŋ üstine men
olardyŋ közin kördim. Körip qana qoiğam joq, i̇etene aralastym. Mūhaŋ
(Əuezov), Ğabeŋder, Şəken, Qallekilermen pikirles, syrlas boldyq. Mine,
önerdiŋ küşi, önerdiŋ qūdireti osy! Annan-mynnan şarq ūryp izdeitin
baqyt degenniŋ özi de men üşin osy. Bireuge baqyt, bəlkim, qyzmet, baqdəulet bolar. Meniŋ baqytym– önerde ülken töŋkeris jasamasam da,
sahnada jürgen kezderim, sol qazaq önerin jer-kökke syiğyzbai, alasūra
jankeşti ğūmyr keşken, qazaqtyŋ önerin bi bola ma, ən men küii bola ma,
kökirekterine syiğyza almai ömirden ketken keşegi Serağaŋdardyŋ
tabanynyŋ izi qalğan sahnada jürgenimniŋ özi men üşin keremet ataq, baq.
Serağaŋ demekşi, osy teatrdyŋ maitalmany, qara nary Serke
Qojamqūlovty oiğa alğan saiyn bir keleŋsiz oqiğa i̇esime tüse beredi.
Serağaŋnyŋ 110 jyldyğyna orai qyzdary kelip teatr basşylarymen
aqyldassa kerek, “teatrdyŋ 80 jyldyğymen qosa atap ötemiz” degen
jauappen qaitady. Biraq toi kezinde auyzğa da alynbady, atausyz qaldy...
Marqūm Şolpan Qūrmanbektiŋ 100 jyldyğyna alaŋdap ömirden ötti.
Oŋtüstik öŋiri Şymkent qalasynda əjeptəuir atalyp ötti-aq. Astana
qalasynda ötip jatqan jiynğa i̇eki qyzy da şaqyrylyp barypty-aq, biraq
sahnağajas bala jetektegen bir əiel men nemere bolyp keletin oŋtüstikte
bir ərtis bar i̇edi sol, tağy bir jigit şyğypty. “Qūrmanbektiŋ i̇et
jaqyndary” degen ğoi, al kindiginen tarağan i̇eki qyzy dalada qalsa kerek!..
Nemere dep otyrğandary jalğyz ūly Bolattyŋ özbek qyzynan tuğan
balasy, oryndy şyğar...
Men mūny nege aityp otyrmyn, qazaq öneri dep, i̇eşqandai bilimsiz, tabiği
darynmen bolaşaqqa jetkizgen, öltirip-öşirip almai ūrpağyna amanat i̇etip
tapsyryp ketken sol şaldardyŋ ūrpağyn bireu bilse, bireu tanymaidy da.
Biz siiäqty, men siiäqty közkörgender ketse, tipti ūmytylady ğoi... Osyndai
ədiletsizdikterdi körip jüregim qan jylap qalatyn sətter de bolady.
Bizde bar-joğy 7 şal, sol qasietti jeti sanynyŋ qadirqasietin əli de bile
almai kelemiz-au, ədemi əsem qalamyzdan solarğa bir mūrajai būiyrmadyau dep oilaimyn jatyp alyp.
Habiba apaidyŋ janaryna kelip qalğan jasty körip, biz de ünsiz qaldyq.
Jüris-tūrysyna, əŋgimesine qarap toqsannan asqan deuge qimasaq ta, köŋil
auanyn köŋildi oqiğalarğa būrmaq oimen, jas kezinde, Jüsekeŋmen alğaş
jüzdesken şağy turaly sūrauğa tura keldi.
Aktrisa i̇emes pe, ol kisi de lezde köŋildenip sala berdi.
Bolsa gülsiz, Būlbūl ünsiz
Ünsiz būlbūl jəi bir qūs, Ünsiz ömir.
Söngen kömir
Ünsiz jürek bos quys...
Mağjan aqyn osylai demei me, aqynnyŋ būlbūl qūsy sairauy üşin gül
boluy, ədemi nuly toğaiy boluy kerek. Ondai ədemilik, sūlulyq bolmasa
qūsyŋyz sairamaidy. Sosyn Əbdilda aqynnyŋ:
Kelşi, səulem bir bolaiyq,
Egiz güldei yrğalaiyq.
Qos jūldyzdai bir janaiyq,
Birge ūşaiyq qanat jaiyp...
Ötsin jyldar, meili ötsin,
Bir qartaiar mezgil jetsin,
Tek jürekten ot ketpesin,
Mahabbatyn kemitpesin,– degeni siiäqty, i̇eger mahabbatyŋ taza bolsa,
biriŋdi-biriŋ şyn süiip, şyn qūrmetteseŋ adamnyŋ jolyndağy
qiynşylyqtar tük te i̇emes. Artyŋda taza mahabbat tūr seniŋ. Bailyqqa da
pendeŋiz solai qarasa, bailyq degen süiispenşiliktiŋ qasynda ne təiiri?!
Bir-biriŋdi şeksiz süiü, ūnatu adam janyn, tənin ğana rahatqa bölemei,
ğūmyryn məndi-səndi i̇etedi. Jeke bastyŋ ləzzatyn, quanyşyn oilau
jaqsylyqqa aparmaityn jol. Adam bir otbasy bolğannan keiin
joldasyŋnyŋ jaiyn sen oilap, seniŋ jaiyŋdy ol oilauy kerek! Jai
oilap qana qoimai taza mahabbatpen oilau, janaşyrlyq közben qarau
qajet. Sondyqtan şyğar, əkeŋ i̇ekeumiz bala tərbiesine de, üi şaruasynda
da bəlendei qiyndyq körgen joqpyz.
– Jüsekeŋ keremet ənşi, symbatty kisi boldy, qyzğanğan tūstaryŋyz
boldy ma?
– Ondai nərseler, ərine, bolmady i̇emes, boldy ğoi. Biraq qūpiiä bolyp qala
bergeni dūrys şyğar. Bəribir ol meniki, men soniki bolyp ömirden ötip
baramyz, jürekte jatqan syr sol üŋgirinde jata bergeni de dūrys şyğar.
Sen i̇eriŋniŋ jolynda ğūmyryŋdy sarp i̇etip, sonyŋ qas-qabağyna qarap,
ölerdei jaqsy körip, odan basqa jer betinde i̇erkek joqtai alaŋdamai ömir
sürseŋ, ol da dəl solai boluy kerek. İeriŋ ondai bolmasa, əielge odan ötken
auyrlyq, tipti baqytsyzdyq joq.
... Tek jürekten ot ketpesin,
Mahabbatyn kemitpesin,– dep Əbekeŋ aitpaqşy, mahabbat adaldyğy,
tazalyğy, i̇erli-zaiyptynyŋ yntyzar-yqylasy birdei bolğanda ğana ol
otbasy baqytty. Al əiel, tipti, baqytty!
Er-azamattar köbine körseqyzar, şydamsyz halyq. Al, əielder ondaida
şydamdy keledi. Tūrmystağy qiyndyq bolsyn, tipti Uiat ta bolsa aitaiyq,
tösek məselesi bolsyn əielder ( bəri dep aituğa bolmas) biraq köpşiligi
şydamdy, tözimdilik tanytady. Biz, əielder i̇erimizdiŋ abyroiyn, onyŋ
janynyŋ auyrmauyn, janyna jara salmaudy oilap otyramyz. Al, i̇erazamattar ol jağyna köbine köz jūmyp qaraidy. Sol siiäqty, Jüsekeŋ
ekeumiz de qoltyqtasyp barğan talai toi-domalaqta: “nege əielimen keldi
ekendi” közderimen ūqtyrğan sylaŋ kelinşekter kezdespedi i̇emes, kezdesti.
Özara kübir-kübir... jaltaq-jaltaq i̇etip közderimen işip-jep, reti kelse
əzil-qaljyŋmen tüirep ötken keşter boldy-au! Dombyrasynyŋ ükisi
ülbirep,keŋirdekten şyqqan ədemi əuenmen birge terbelip otyrğan sətteri
talailardyŋ közquanyşyna, al men közqūrtyna ainalğanymyzdy keiinnen
bilip jürmiz ğoi. Ol kezde jaspyz, anandai jezkömei ənşiniŋ jarymyz,
balalarynyŋ anasymyz... tipti qyzğanudy da bilmeppiz ğoi.
– Degenmen, qazaq əielderi ūstamdy, sabyrly keledi i̇emes pe?..
– Ol jağy tağy bar, osy ömirimde az körgenim, az tüigenim joq. Onyŋ
üstine, i̇eki birdei öner adamy bir oşaqtyŋ basynda, bir şaŋyraqtyŋ
astynda ğūmyr keşse, tipti oŋai dünie i̇emes. ...Əieliŋ seni süise, Sen de
ony süi...
Mūndai tazalyq, süiispenşilik i̇erdiŋ i̇erinde ğana bolady. Al, özin-özi
erkeginiŋ jolynda qūrban i̇etuge daiyn əielder bolğan, bar. Mysaly,
Ğabeŋniŋ Husnii qalai süidi, qalai jağdaiyn jasady, jas balaşa
məpeledi, solai ömirden ötti. Özin-özi ūmytyp, sonyŋ oilağany oŋynan
bolsa i̇eken dep ömirden ozdy... Sol siiäqty Kəukenniŋ Şabaly, Asanəliniŋ
Mairasy da sondai aqyldy, sabyrly, öz azamatyn öz ğūmyrynan biik
körgen, körip qana qoimai ony Jaratqannyŋ aldynda dəleldep ketken
jarlar...
Oi, nesin aitasyŋ, qarağym, ne bir keremet kezder ötti ğoi bastan, öner
adamy sonysymen de baqytty, sonysymen de qymbat, sonysymen de
erekşe! Toqsannyŋ i̇ekeuindemin, osy ğūmyrymda talai quanyştardyŋ,
öner quanyşynyŋ, sol sahnağa degen kəusar mahabbattardyŋ kuəsi boldym.
Birdi aityp birge ketip jatsam aiyp i̇etpe, bügin özi keremet tolqyp
otyrmyn. Köpten beri dəl osylai aşylyp söilemep i̇edim, sen meni bir
tolqytyp, bir küldirip, bir jylatyp otyrsyŋ...
Habiba apai appaq aq jibek oramalymen közin əlsiz dirildegen
sausaqtarynyŋ ūşymen sürtip qoidy.
– Jaqynda “Ən qanatynda” degen i̇erterekte tüsken kinofilmdi kördim.
Sonda Maira bolyp – Torğyn, İsany – Ənuar Moldabekov oinapty. Būryn
da körgem, biraq dəl osy jolğydai qabyldai almappyn. Oipyrmai,
Ənuardai ənşi joq i̇eken-au, közi qandai, ot-au, ot! Köziniŋ janarynda
filmniŋ tarihy, neni aitqysy kelgeni, bəri-bəri ... Sairap tūr-au, sairap
tūr. Ne degen qabilet, ne degen talant! Ənuardai süikimdi, talantty ərtis
joq şyğar.
Keşegi əke-analarynyŋ izinen i̇ergen, boiyndağy baryn halqyna sarp i̇etip
bere almağan şeksiz talant iesi osyndai jas ərtister de ketti-au
aramyzdan! Tağdyrdyŋ jazuy solai, biraq Alla tağala qanşa ğūmyr berse
sonyŋ bərin halyqtyŋ igiligine, önerine janyn sala i̇eŋbek i̇etken Ənuardai
azamattar az i̇emes... Qartaiğan saiyn köz jasyŋ daiyn tūrady i̇eken,
köŋilşek bolyp baramyn. Qimaisyŋ!
Qimaityn sətter köp...
Habiba apaimen əŋgime ər salada örbigenimen, sahnağa ainalyp soqpasqa
tağy bolmaidy. Köbine ana obrazyn somdağan aktrisağa qandai armany
baryn sūradyq.
– Arman degende, Jüsekeŋniŋ artynda qalğan Dariğasy, Ahan, Birjan,
Estailardyŋ əuletinen jalğyz i̇erkek kindik Şəkenim ösip keledi. Bilimdi
azamat, bildei qyzmetker, sol jalğyz bolmasa i̇eken, ürim-būtağy köp bolsa
eken dep tileimin. Bir barğanymda jūmys üsteliniŋ üstinen “Qazaq
halqynyŋ 100 şeşeni” degen kitapty közim şalyp, iştei keremet
quandym. Nemere qyzdarym, Qūdaiğa şükir barşylyq, biraq osy bir
jūdyryqtai jürektiŋ orny tipti bölek bolyp tūr. Sonyŋ üilengeni,
übirli-şübirli bolğanyn körsem...
Sodan keiingi bir arman, osy uaqytqa deiin jüzden astam rölde oinadym,
üş kitabym jaryq kördi. Təuba, degenmen “Ğasyr qasireti” degen bir
düniem bar, sony özim əŋgimelep otyryp, tyŋdarmanğa ūsynsam degen
nietpen “Qazaqstan” telearnasyna berip i̇edim, keşigiŋkirep jatyr. Onda
keşegi aşarşylyq, soğys qasireti, poligon tūsy, odan qala berdi
jeltoqsan oqiğasy, bəri-bərin qamtyğan özimşe tebirenip otyryp şyqqan
dünie i̇edi, sol oqyrmanğa jetse...
İə, adamda arman tausylğan ba?! Bolğan üstinen bola tüsse, baiyğan üstine
baii tüssem deitin bügingi qomağai zamanda ala bergenşe boiymdağyny
bolaşaqqa berip ketsem deitin mūndai armannyŋ dəl bügin bolmasa de
oryndalatynyna senimdi oimen aktrisamen qoştasuğa tura keldi.
Qolymdy sipap tūryp: “Qaltaidyŋ izinen i̇ergenderge səlem ait, baqytty
bolsyn” degenin əriptesterge jetkizgenşe asyqtyq...
LƏİLƏ ĞALYMJANOVA
Esikti sūŋğaq boily aqqūba əiel aşyp, jyly amandasty. Izdegenimiz de osy
kisi i̇edi. Mədenietti. Körkem. Qazaq əieliniŋ, onyŋ işinde qoğamğa, i̇elimizge
eŋbegi siŋgen bilimdi de baiypty basşy qazaq əieliniŋ öte aqyldy, körgenbilgeni, oqyğantoqyğany, joğary mərtebeli oryndarda qyzmet atqarğany
jəne asa ūqypty bolğany təkappar jüris-tūrysynan-aq közge ūryp
tūrğandai.
Endi bolmasa, qaita şyğyp keterdei jantalasqan biz özimizdi asyğys
tanystyryp öttik. Asyğyp-aptyğudyŋ da özindik sebebi bar i̇edi. Ləilə
Ğaliqyzy alğaş telefon şalğanymyzda:
– Qarağym, daiyn sūraqpen kelmeseŋ, seksen bes jylğy ğūmyrnamamdy
təptiştep aityp otyratyn uaqtym da, jağdaiym da joq. Jağdaidy köŋilküi, al köŋil-küidi aua raiy bileidi bizdiŋ jasymyzda, – degeni bar.
Ol telefondağy əŋgime. Bügin müldem basqaşa. Köŋildi. Almatynyŋ ne
qys, ne köktem i̇ekeni belgisiz jaimaşuaq bir jyly küni de jymysqy
syğyraiyp töbeden bolar-bolmas jylji bastağan kezi.
– Öziŋdi dausyŋa qarap jas jurnalisterdiŋ biri me desem, salmaqty
təjiribeŋ bar siiäqty. Əi, bəribir balasyŋdar ğoi... Üniŋ jyly i̇eken, – dep
küle jürip jazu üsteline bastady.
... Ata-anadan i̇erterek qalğan, meiirimine qana almai armanda ösken
ūrpaqtyŋ birimin. Əkem būrynyraq ketse kerek. Al on üş jasymda anam
köz jūmypty. Biraq sol jasqa deiingi anamnyŋ üni əli künge qūlağymda
desem senersiz. Əsirese, sol kezdegi analardyŋ auzynan şyğatyn “Uiat
boladysy” meniŋ şeşemniŋ keremet sözi i̇edi. “Ainalaŋdy jinap, şaşyŋdy
tarap qoi, əkeŋ kele jatyr, Uiat bolady” deitin marqūm. Osy bir-aq auyz
söz, “Uiat boladysymen-aq” ömirbaqilyq tərbieni qanyma, janyma siŋire
alğan anam, men oilaimyn öte aqyldy jan boluy kerek. Odan keiingi jyly
sözder, qyzmet babyndağy maqtaular, biliktiŋ buy, şynymdy aitsam,
tirşiliktiŋ bükil qyzyğy men şyjyğy osy bir-aq auyz sözge tatymaidy
da! Sondyqtan əke-şeşeden körgen bir müşel jasqa jeter-jetpes tərbiem
meniŋ ğūmyryma jalau boldy, tuym boldy desem de qatelespeimin jəne
artyq aitqandyq i̇emes. Keiin öz balalarym men nemerelerimdi de osy sözdi
aityp tərbieledim. uiaty joq adam, ol – i̇endi adam i̇emes qoi.
Olardan keiingi təlim-tərbiem anamnyŋ siŋlisiniŋ moinyna jükteldi. Ol
zamannyŋ talaby solai boldy, orysşa oqydyq, orysşa tərbiege ūryndyq.
Oğan ökinuge de bolmaidy. İelimizdiŋ təuelsizdiginiŋ, i̇egemendiginiŋ orny,
ərine, bölek. Tarihi örleu, jaŋaru desek te, keŋes dəuirin müldem tarihtan
syzyp tastaityndai da jönimiz joq. İeŋ bastysy halyqtyŋ tegin bilim
aluy, büldirşinderimizdiŋ balabaqşalarda tərbielenui, tipti joğary oqu
oryndarynda stipendiiä alyp qabiletti jastarymyzdyŋ bilimdiligin
arttyruy, tipti keŋestiŋ qūzyrynda bolğanymyz bolmasa, mədenietimiz ben
önerimizdiŋ damuy... Men mūnyŋ bərine topyraq şaşa almas i̇edim.
– Ləilə Ğaliqyzy, Siz memleket jəne qoğam qairatkerisiz.
Respublikamyzdyŋ ösip-örkendeuine, əsirese, mədenietine siŋirgen
eŋbegiŋiz i̇el i̇esinde. Mədeniet pen önerdi aityp qaldyŋyz. Öziŋiz irgesin
qalağan, qalyptastyrğan, basqarğan mədenietke bügingi közqarasyŋyz? İeger
salystyrmaly türde qarasaq, bügingi təuelsizdik, bügingi öner, mədenietti
qalai bağalar i̇ediŋiz?
– Ol kezdegi tarihşy, ədebietşiler turaly bilsem de aitpai-aq qūiaiyn.
Al, mədeniet töŋiregindegiler turaly əŋgime basqa. Jazuşy, ərtister men
ənşi-küişiler jaily nege aitpasqa, men sol ortadan şyqtym, östim,
öndim. Qazaqtyŋ tarihyn, ədebiet, saiasatyn da oqydyq, bildik. Biraq
mədenietimen östik. Halyq ənderi men küilerin i̇estip, qūlağynyŋ qūryşy
qanyp, besikte terbelmegen birde-bir ūrpaq ökili joq. Bərimiz besik
jyrymen östik. Jyladyq. Jūbandyq. Jattap östik. Būl anyq! Al, sol
halyq ən-küilerin nasihattauşylar, iağni oryndauşylar öte-möte syily
boldy. Olarğa degen tyŋdarmannyŋ yqylas-peiili de i̇erekşe, qūmarta,
elite tyŋdadyq. Halyqtyŋ öz salt-dəstürin, ynta-inabatyn, təlimtərbiesin biz solardan kördik, ülgi tūttyq. Sahnadağy ğana i̇emes, ömirdegi,
qarapaiym tirşiligindegi jüris-tūrysy, söileu məneri, özderine
tabynuşylar, qoldauşylar arasyndağy özderin ūstaulary, bəri-bəri
maŋğaz, təkappar, tazalyqtyŋ simvolyndai körinetin-di.
Drama, opera teatrlary bolsyn, ərtister sonysymen syily i̇edi. Əsirese,
ūlttyq būiauy basym ən-küilerge degen sūranys tipti, i̇erekşe-tin. Al,
büginde... Şyny kerek, qaryn aştyratyn tūstary köp. Aitylyp ta,
jazylyp ta jatyr, degenmen tağy da aitu kerek, myna jön-josyqsyz
batystyŋ arsyn-gürsin muzykasy, odan qala berdi ne estrada i̇emes, ne basqa
emes, özge tügil özderi de ūqpaityn jeŋil əuender... Tipti qai arnany aşyp
qalsaŋ da, keşiriŋiz, jartylai jalaŋaş... anaiy qimylqozğalys. Qūdai-au,
keşegi Qallekiler irgesin qalyptastyrğan qazaqi əzil-qaljyŋ da büginde
terisi ainalyp jeŋil mazaqkülkige boi aldyrdy. Arasynda biren-saran
ğana bolmasa, kişigirim əzil otaulary da anaiy söz tirkesterine, jeŋil
külkige əues. Keibireuler tipti onyŋ oryndap jatqan komediiäsyna, sözine
emes, tüp-törkinine tereŋdemei, körermenge jetkizip tūrğan syiyqtaryna
külip otyrğandarymen de şarualary joq. Ūlttyq būiau, ürdis atymen joq.
Kemşiligin mysqyldai körsetip qana, i̇elin tərbielegen keşegi
satirikterdiŋ bügingi izbasarlary da körermen sanasynyŋ, talğamynyŋ
özgergendigin syltauratyp, kelsin-kelmesin, qabyldasyn qabyldamasyn i̇el
aldyna ūsyna beretin boldy. Sosyn jazğyştar köbeidi. Jeŋil. Tym jeŋil.
Bir sözben aitar bolsaq, arzan, arsyz külkiler desek, bəzbireulerdiŋ
köŋiline tieri sözsiz. Biraq “aitylğan söz atylğan oq”, qaityp alar jağdai
da joq.
Jaŋa siz talai mədeniettiŋ maŋaiynda jürgenderdi atadyŋyz. Şyn
məninde, olar öz i̇eŋbekterimen, qabileti men talanttarymen qoğam talabyna,
körermen talğamyna döp kelgen öner adamdary i̇edi. Zeinetkerlikke
şyqqanyma da otyz jylğa taiap qaldy, bəlkim keiingilerdi bilmeitin
şyğarmyn. Biraq köpşilik jerlerde köp bola qoimasam da, kündelikti
jaŋalyqhabarlardy üzbei oqyp, teledidar köruge uaqyt jetedi ğoi.
Önerde töŋkeris jasap jatqandar,əi, qaidam joq-au, joq.
Qyzmettiŋ əseri, tərbieniŋ küştiligi me, meniŋ tūstastarym kitapqūmar
boldyq. Oqyp qana qoimadyq, ony jinadyq ta. Sondai bai kitaphanamdy
keregimdi alyp qaldym da, nemereme syiladym. Al qazir kitap oqylmaidy.
Baiağyda meniŋ ūlym 5-6 synypta oqyp jürgende Əuezovtiŋ “Abai jolyn”
oqyp şyqty. Sondağy əkesi i̇ekeumizdiŋ quanğanymyzdy körseŋiz. Jaqynjuyqtyŋ, joldastardyŋ bərine telefon şalyp, süiinşi sūrap, maqtanyp
degendei məre-səre bolğanbyz. Ol kezde, imperiiänyŋ tūsynda bizge barlyq
sala boiynşa orys halqy ülgi boldy ğoi. Orystyŋ ədebieti, orystyŋ
mədenieti, orystyŋ saiasaty üstemdik qūrdy. Sonyŋ özinde biz qazaq
mədenieti üşin, folklorymyz ben muzykamyzdy saqtap qaldyq. Al, qazir
elimiz təuelsizdikke qol jetken tūsta, kerisinşe, ūlttyq būiaudan auytqyp,
basqağa i̇elikteu, ərine janyŋdy auyrtatyn məsele. Öz ūltymyzdy özimiz
bötensip, özimizdiŋ tegimizdi aituğa qorqyp jürip te, halqymyzdyŋ önerin
saqtap qaldyq. Qazir men qazaqpyn dep, qazaq i̇ekenimizge maqtana alatyn
jağdaida otyryp köp məselelerde būqpailap jatamyz. Qai salada bolsyn,
büginde mümkindik mol, i̇erkindik berildi. Biraq əli de küş-quatymyzdy özge
eldiŋ bolar bolmas düniesine qyzyğyp, i̇eliktep jürgen tirligimizge jürek
syzdaidy. Bükil mümkindik qolda bola tūra, əli jaibaraqattyq basym.
Nege kino salasy damymady, kenje qaldy dep jatamyz.
Dūrys kino tüsiru üşin stsenarii avtory, rejisseri şyndyqty beineleu
kerek qoi, al aituğa bolmady. Biren-saran tarihi kinolentalar barşylyq,
sol qoğamğa sai jaŋaşyl boluy üşin mindetti türde stsenarist ne bolmasa
basty röl ūly orys halqynyŋ ökili boluy kerek boldy. Olarsyz, olar
aralaspağan birde-bir körkem şyğarma jaryqqa şyqpauşy i̇edi. Qazaqta
nebir bilikti, birtuar kinorejisserler boldy, biraq bireuge təueldi, sonyŋ
aitqanyn ğana jasauğa işki i̇erik-jigerleri jibermedi ğoi dep oilaimyn.
Şəken Aimanovtyŋ birensaran dünieleri şyğyp jatty, öitkeni ol basqa
ūlttardyŋ ökilderimen öte tyğyz bailanysta boldy. Sol siiäqty Abdolla
Qarsaqbaev kimnen kem i̇edi! Onyŋ talanty, köregendigi artyq bolmasa,
eşkimnen kem i̇emes-tin. Degenmen, qai qoğamda, qai memlekette bolsyn,
ükimettik tūrğydan demeu bolmai, kez kelgen ūlttyŋ öneri damymaitynyn
basa aitu da kerek.
– Ləilə Ğaliqyzy, söziŋizdi bölgenime aiyp i̇etpeŋiz, sol tūstağy
mədenietke Qonaevtyŋ közqarasy turaly sūraq bar i̇edi. Jalpy, qazaq
mədenietiniŋ janaşyrlary Iliiäs Omarov, Jūmabek Təşenov, Özbekəli
Jənibekov syndy azamattar jaily ne aitasyz?
– Mine, osy jağyna auysqaly jatyr i̇edim özim de. Önerge, qazaq önerine,
mədenietine i̇erekşe köŋil bölgen kisi, ol – Dinmūhamed Ahmetūly i̇edi. Özi
de asa mədenietti, parasatty i̇edi ğoi. “Biz kelemiz, ketemiz. Al öner,
mədeniet qairatkerleriniŋ aty öşpeidi, ölmeidi. Öitkeni ol öner –
halyqtyŋ qazynasy ğoi. Zauyt-fabrikany i̇eki jylda, zəulim qalany törtbes jylda tūrğyzuğa bolady. Al öner, halyqtyq öner jyldar, ğasyrlar
boiy qalyptasady, ösedi, örkendeidi, damidy” deitin.
Qoldady, ünemi nazarda ūstady degen ne söz, ol, ərine materialdyq
jağdaidy tüzeu degen söz ğoi. Özderiŋiz bilesizder, ol kezde keŋestik dəuir,
bərin Məskeu şeşedi. Kimdi qyzmetke alu kerek, alynsa oğan qanşalyqty
dərejede ailyq tağaiyndaluy kerek, mūnyŋ bəri Məskeude, memlekettik
josparlau komitetinde şeşiledi. Odaqtyq bolğandyqtan respublikalyq
kiristiŋ üstinen tüsken qarjynyŋ bir bölşegi i̇elde qalatyn-dy. Onyŋ
üstine Mədeniet ministrliginiŋ kömek qory degen boldy da, keibir
jağdailarda sony jasyryn bölip qūiatynbyz. Sonda Dimaş ağa Ahmetūly
aitatyn: “Öziŋ derbes aqşa jaza ber, seniŋ üstiŋnen aryz tüsedi, biraq
birdeŋe i̇etip qorğarmyz” deitin. Ol kisiniŋ Ortalyq Komitette
abyroibedeli myqty boldy. Aitqanyndai-aq tekseristen-tekseris, keide
aiqai-şuğa ūlasyp jatatyn. Əsirese, Məskeude oqyp jatqan qazaqtyŋ
jastaryna sondai aqşalardan aiamauşy i̇edim.Sol siiäqty, öner adamdaryna
da syltauratyp köbirek syiaqylar berip otyrudy da qyruar şaruasy bola
tūra baqylap otyruşy i̇edi. Öz halqyn riiäsyz şeksiz süigeni sonşa
osyndai şarualarğa kelgende asa qağilez tanytatyn. Al joğarydan qabaq
tüzu bolğan soŋ, biz de i̇ebin tauyp, əsirese öner adamdaryna qatty köŋil
bölindi.
Bizdiŋ qarjy ministri Kim degen azamat boldy, sonyŋ aldyna baryp şyğu,
qabyldauyna kiru, būl i̇endi , men üşin öte auyr azap i̇edi. Bölingen qarjy
nege jetsin, aqşa sūraimyz baiağy, teatr, kinoteatrlardan basqa klubtar
men kitaphanalar, bəri ministrlikke qaraidy ğoi. Sonda “ balabaqşada
botqa jetpei jatqanda avtoklubqa qaidağy aqşa”, – dep ünemi qarsylyq
tanytady. Söitip jürgende, kəris teatrynyŋ jağdaiy turaly əŋgime i̇estise
kerek, bir barğanda “bilesiz be, kəris teatrynyŋ jağdaiy məz i̇emes i̇eken ğoi,
Odaq boiynşa jalğyz teatr, soğan köŋil böliŋizşi”, – dep aiaq astynan
əŋgime qozğasyn. Mağan da keregi osy söz. Ol kezde kəris, ūiğyr teatrlary
köşpeli bolğan. Orynbasarlarymmen aqyldasa otyryp, olarğa ne qajettiŋ
bərin tizip, i̇eki-üş künnen keiin-aq aldyna aparyp tastadym. Közi tas
töbesine şyqqan Kim myrza “tek kəristerge ğana jağdai jasaiyq” dei
almady, i̇eki teatrdy da tūraqty oryn tauyp, ornalastyruğa rūqsat aldyq.
Respublikalyq muzykaly drama teatry bolyp toptasyp, ştattaryn,
jalaqylaryn belgilep, ailap-jyldap üi körmei, köşip-qonyp jüretin
artisterdiŋ ülken problemasyn biz osylai şeşip bergenbiz. Qysta
qystauda, jaz jailauda alty-jeti ailap jüretin şopan-malşylarğa kino,
kontsert körsetetin jyljymaly avtoklubtar da sol jyldary
ūiymdastyryldy. Onyŋ işinde arnaiy kinoqondyrğylar, şağyn
kitaphanasy bolady. Audan ortalyqtarynda mədeni-ağartu uçilişeler de
aşylyp jatty. Keiin bizge qarap, sauda ministrligi de avtodükender
şyğara bastady. Qyrğyzdar da ūiymdastyryp i̇edi, ūzaqqa sozylmady.
Öitkeni, bizdiŋ qoldauşy, arqa süieuşimiz myqty i̇edi. Qonaevtyŋ işke de,
syrtqy əlemge de bedeli keremet boldy. Özi SSSR Ortalyq Komiteti Saiasi
biurosynyŋ müşesi. Sondyqtan da bolar, basqa respublikalarmen
salystyrğanda bizde SSSR Halyq ərtisteri jəne sol siiäqty mərtebeli
syilyqtar köp beriletin-di. Sonyŋ bərinde de basy-qasynda, ərine,
Dinmūhamed Qonaev tūrdy.
Al, Iliiäs Omarov öte mədenietti, birtoğa kisi i̇edi. Menen keiin Mədeniet
ministri boldy. İeki jyl orynbasar, alty jyl ministr bolğan men,
Ministrler Sovetiniŋ mədeniet bölimine bastyq bolyp keldim. Ərine, men
üşin ol qyzmetten ketu joğarylau i̇emes i̇edi, degenmen meniŋ ornyma
Omarovtai azamattyŋ barğanyna iştei quandym. Biraq densaulyğyna
bailanysty i̇eki jyldai ğana otyrdy.
Jūmabai Təşenovti Sovminniŋ predsedateli bolğanyn bilgenmen, jaqsy
tani qoimaimyn. Biraq ol kisimen tyğyz bailanysta bolğan adamdardyŋ
auzynan i̇estigenim, osy oŋtüstik oblystardyŋ aimaqtyq böliniske tüser
tūsynda köp i̇eŋbegi siŋgen jalğyz qazaq dep i̇estitinmin. Şynşyl, turaşyl,
birbetkei, təkappar, namysqoi. Ol kezde işki-syrtqy saiasat jasyryn,
jariiä bola bermeidi. Degenmen osyndai “erliginiŋ” arqasynda köp ūzamaiaq qyzmetpen qoştasqan körinedi. Özbekəli, Jənibekovtiŋ öner üşin
jasağan biraz i̇eŋbegi i̇el i̇esinde ğoi. Ol ünemi aitylyp ta, jazylyp ta jatyr.
Erekşe, jaratylysy bölek jan i̇edi.
– Siz qyzmet atqarğan tūsta memlekettik bilikte qyzkelinşekter sanaulyaq boldy. Al qazir müldem basqaşa, ministr, departament basşylaryn
bylai qoiğanda, halyq qalaulylary arasynda da qazaq qyzdary jetkilikti.
Būl qoğamğa əlde əielderge degen közqarastyŋ özgerui me? Genderlik
saiasatqa qalai qaraisyz? Jalpy, belsendi əiel kim?
– Öz basym teledidarda bas rejisser bolyp jürgen jerimnen
ministrlikke keldim. Sol özi bizdiŋ ğana i̇emes, Ortalyq Komitettiŋ özinde
isker əielderge köŋil bölinip, Bükilodaqtyq qozğalystyŋ bastalğan tūsy
bolatyn. Sol lekpen qyzmetke tağaiyndaldyq ta kettik. Alğaşynda
əjeptəuir jazumen ainalysyp jürgen kezim, basynda qarsylyq tanytypaq baqtym. Marqūm Mūhtar ağa Əuezov meniŋ əke-şeşemniŋ közin körgen,
jazğandaryma qabağy tüzu syilas azamat i̇edi. “Qyzmetten bas tartpa, əli
jassyŋ, jazuğa ülgeresiŋ, sağan ministrlikti tek qana i̇er-azamattar
basqarady dep kim aitty”, – dep salğan jerden qoldau körsetti. Zatym əiel
ekenin, üi şaruasy, küieu, i̇eki bala bar, kündelikti şaruamdy tyndyryp
jüre bergim kelgen. Joldasymmen aqyldasa kele, orynbasary bolyp
kelistim ğoi. Sodan i̇eki jyldai otyryp, 1959-1967 jyldar aralyğynda
ministr boldym. Odan keiin Sovminde bölim bastyğy, odan Memlekettik
kino komitetine orynbasar bolyp bir jarym jyl otyrdym da, tört jyl
predsedateli bolyp jürip, sol jerden zeinetkerlikke şyqtym. Mūny nege
aityp otyrmyn, osy jyldar işinde tüigenim, əiel qanşa myqty, köregen,
ūiymdastyruşylyğy sūmdyq bolsa da, ol – ana, ol – jar. Qaita
joldasymnyŋ auyl şaruaşylyğy institutynda sabaq bergeni, onyŋ
balalarğa köbirek köŋil böluge mümkindigi bolğany, meni alaŋsyz qyzmet
atqaruyma köp septigin tigizdi. Sol jyldarda qolymnan kelip tūrsa da,
birde-bir ret şetelge baryp demalyp, qydyru degendi bilmeppin. Bilmedim
emes-au, jylyna bir-aq ret beriletin i̇eŋbek demalysymdy balalarymmen
ötkizip, solardyŋ janynda bolğandy qalaitynmyn. Ary ketse, myna
Ystyqkölge ğana baratynbyz. Seksennen asqan jasymda meniŋ tüigenim de,
ūqqanym da, əiel kez kelgen məseleni emotsiiämen tez şeşuge tyrysamyz da,
al i̇er-azamattar köbine ūzağyraq tolğanyp, baiyptap, əbden iin qandyryp
baryp, salqynqandy türde şeşetini. Meniŋ aqylşym bolğan meditsina
institutynda sabaq beretin əpkem aituşy i̇edi: kez kelgen joğary oqu
oryndarynda qyzdar öte jaqsy oqidy, ūqypty, lektsiiälarda da qalmai
qatysyp alğyrlyq tanytqanymen, bitirgennen keiin bəribir jigitter
myqty maman bolyp qalyptasatynyn təjiribeden körip te, bilip te
jürmin. Būl jerde qyzdardyŋ tūrmysqa şyğatyny, səbili bolatynyn,
sosyn qyzmet atqarğan künde de tek qana sol şeŋberde qalyp qūiatynyn
aitsa kerek. Al i̇er-azamattar jan-jaqty. Ol saiasatker. Ol ədebietşi, ol
tarihşy da. Ministr de jəne otbasyn asyrauşy da. Söitip jürip, özin-özi
kütuge de, demaluğa da uaqyt tabady. Sondyqtan da, qazirgi əiel basşyğa,
əiel deputatqa, əiel ministrge i̇eşqandai qarsylyq joq. Biraq, biz əielder
qyzmetpen i̇emes, özimizden tarağan əuletpen, ūrpaqpen ğana əiel i̇ekenimizdi
esten şyğaruğa bolmas...
Sol siiäqty, genderlik saiasat ta öte kürdeli məsele. İerazamattar tūrğanda
bəribir əieldiŋ joly jiŋişke, nəzik. Ökinişke orai, köbine solarmen
jağalasamyz dep dörekilikke de ūrynyp jatatynymyz ökinişti.
– Üi qyzmetşisi degenge qalai qaraisyz?
– Əlgindei qyzmette jürgende öz basymda da qyzmetşim boldy. Jii
auystyrmadym. Bügingiler turaly mynany aitqym keledi: jaŋa qazaqtar üi
şaruasyna aralastyratyn qyzmetşini de beişara pende siiäqty
qabyldamasa i̇eken. Bir tanysymnyŋ üiinde jasy i̇egde tartqan bir əiel bar.
Üiine qaraidy, bala tərbiesine kömektesedi. Sol üidiŋ tört jasar balasy
əlgige kün körsetpeidi i̇eken. “Mama, ol keşe sen joqta söitti, myna jerde
sürtpedi, tamaqty dūrys qūimady” siiäqtylar, sonda deimin-au, ol
ūrpaqtyŋ sanasynda “ol bizdiŋ üidiŋ qūly, qalai bolsa solai jūmsau
kerek” degen ūğym tūr ğoi. Būl ne degen sūmdyq! Mūndai jağdaida əleuetti
ūrpaq tərbieleu mümkin i̇emes, kim bolsa ol bolsyn, ülkendi ülken, kişini
kişi dep bilmeitin meiirimsiz buyn osylai tərbielenedi.
– Bos uaqtyŋyzda nemen şūğyldanasyz? Otbasyŋyz turaly aitsaŋyz...
– Jeti jyl boldy, joldasym qaitys boldy. İeki baladan bes nemere, tört
şöbere süiip otyrmyn. Olarğa ünemi qaitalaudan jalyqpaityn bir ğana
sözim bar: qanşa şaldyğyp, jūmystan şarşap kelseŋ de on-on bes minut
bolsa da balaŋdy bauyryŋa qysyp, qūşaqtap jat. Ol kökiregiŋniŋ
ystyğyn, jüregiŋniŋ dürsilin sezinip össin! Ata-ana meiirimin sezinip
ösken, kökireginiŋ iisin boiyna siŋirip ösken ūrpaq meiirimdi, qaiyrymdy
bolady! Myŋ jerden bastyq bolsaŋ da, sen i̇eŋ birinşi əkesiŋ, anasyŋ!
Ünemi nemerelerime telefon şalğanda: “şöberelerime ülken əjeden səlem
ait, ol senderdi sağynypty, şaqyryp jatyr, kelip ketiŋder degendi
aityŋdar”, – deimin. Tilderi tətti, qylyqty. Söilegende ədemi bir əuen
estip tūrğandai əserge bölenemin. Söitem de tereŋ oiğa berilemin.
Oipyrmai, qazaqtyŋ tilindei, i̇eki tistiŋ arasynan syzylyp şyqqandağy
ünindei keremet əuen joq şyğar. Ne degen əsem, kerbez, qūlaqqa sondai
jağymdy dybysty tek qazaqtan ğana tabuğa bolady. Byldyrlağan tilderi
süisindiredi. Nemereden de şöbere, tipti, tətti bolady i̇eken, solarğa qarap
iştei tağdyryma təube jasaimyn. Būlar barda, ūrpaq barda qazaqtyŋ tili,
qazaqtyŋ ən-küii, qazaqtyŋ ədemi salt-dəstüriniŋ ğūmyry jalğasa
beretinine öz basym kəmil senemin...
Ötken ğasyrdyŋ mədeniet ministri Ləilə Ğalymjanovadan qandai armany
baryn sūrağanymyzda, “eŋ bastysy i̇eldiŋ, halqymnyŋ, ūrpağymnyŋ
tynyştyğy. Meiiriminen göri qatygezdigi basymdau myna zamanda jannyŋ
tynyştyğyna i̇eşteŋe jetpeidi. Sondaqtan da i̇el aman, jūrt tynyş
bolsyn. Ösip kele jatqan ūrpaqtyŋ jürekti, adal, ədil bolğanyn qalar
edim” degen jauap aldyq. Oiğa batqan appaq jüzine qarap otyryp, biz ol
kisiniŋ əli de aitar oilary men tolğanystary, öz qatarlastary jaily
qyzyqty oqiğalar men derekterdiŋ barlyğyna şübə keltirmedik. Əŋgimeni
asa baiypty aitatyn, özine ğana jarasatyn ədemi bir külkisimen
janymyzdy baurağan aq jaulyqty anamyzdyŋ aldynan meiirlene şyqtyq.
“Jaratqan ğūmyr berip jatsa, tağy da jolyğarmyz, aman bolyŋdar”
degenin appaq köŋilden şyqqan aq batasyndai qabyldadyq...
ZƏMZƏGÜL ŞƏRIPOVA:
ÖMIRIMDI SAHNASYZ İeLESTETE ALMAİMYN
Ol bala bolyp quyrşaqpen oinamady. Ətkenşek teuip, sary dalanyŋ
sarğaldaqtaryn termedi. Ol,tipti, ataananyŋ aialy alaqanynda i̇erkelep,
köl-kösir meiirimine şöli de qanbağan, baqytty balalyq şağy sūrapyl
soğyspen qatar kelgen ūrpaqtyŋ biri. Biraq...
Ol i̇es bilip, i̇etek japqaly Jaratqannyŋ bağasyz syiy – kelbetti, ajarly,
qazaqi qoŋyr ünge bai körkem bop östi. Öte zerek, salmaqty. Onyŋ
boiyndağy osy i̇erekşe qabileti tarih betterinde qaldyrdy. Əsirese, sonau
soğystan keiingi jyldardağy radiointsinirovka, radioəŋgimeler, jalpy
sol kezderdegi qazaq radiosynan taraityn kez kelgen habarda syŋğyrlağan
üni köpşilikke i̇etene tanys. Oqu, tyŋdauşyğa jetkizu məneri kez-kelgen
jazuşynyŋ qolynan şyqqan şala, bir qainauy jetpegen dünie bolsa da,
şiyrşyq atyp, taza ünmen oqylğan sətte türlenip sala beretin.
Ol önerge ölerdei ğaşyq bolğan, əli de sol qalpy. Seksenge iek artyp
otyrsa da, «syrly aiaqtyŋ syry ketse de, syny ketpegen» ornyqty sözi,
sonau alysta qalğan jastyq şaqqa degen sağynyşy tostağandai közderine
möldir tamşylar irkip, dauysyndağy bolar-bolmas diril bəri jarasyp-aq
tūr.
Biz əŋgime i̇etkeli otyrğan Qazaqstannyŋ Halyq ərtisi Zəmzəgül apai
ŞƏRIPOVA:
– Senimen əŋgimeni, «Jastyq şaqty sağynu, jastyq şaqta oinağan
rölderimdi sağynu» dep ataiyq, – dedi jarqyldai. Biz bas izep kelistik.
Birde qazaqqa məşhür Asağaŋ (Asanəli Əşimov) «Öner degenniŋ qūdireti
şekkiz ğoi. Sol şeksizdiktiŋ qūdireti bolar, akemteatryndağy ölermen
önersüigişter ūzaq jasaidy» – degeni bar-tyn. Zəmzəgül apaidyŋ
oryndyğynan ūşyp kete jazdağan otyrysyna qarap, ol kisini seksenge
kelip qaldyğa qimadyq. «... önerdi süidim aldymen»,
Keiin süidim jardy men, – dep özi jazğandai, bükil ğūmyryn önersiz,
sahnasyz i̇elestetu qiyn i̇ekenin ər sözi saiyn qaitalap otyrğan ol kisige
iştei süisindik. Önerdiŋ buy əli basylmağan, sahnany otbasy, oşaq
qasynan biik ūstağan osynau jyldarğa degen sağynyşy keudesine öksik
bop kelip-ketip otyrğan qalpyna qarap qyzyqtyq. Kez kelgen şyğarmadan
üzindi, aragidik öz jüregin jaryp şyqqan öleŋderin oqyp, bir ədemi küi
keştik.
– Men özi soŋğy jyldary osyndai əŋgime-kezdesulerden qaşyp jüretin
boldym. Öitkeni, densaulyq ta jaramaidy, – dep aldy arasynda.
Aktrisanyŋ jüzin bolmaşy mūŋ torlağandai, tamağyn da qaita-qaita
jūtynyp qūiady.
– O, ne degeniŋiz, əŋgime əli bastala qoiğan joq qoi, – dep küldik biz de.
– Balalyq şağym qiyndau tūspen qatar keldi. Ol i̇endi jalğyz meniŋ
qaiğym, jalğyz meniŋ tağdyryma jazylğan talaiym i̇emes i̇edi, meniŋ
tūstastarymnyŋ bəri de ol auyrtpaşylyqtan qaşyp kete almadyq. Onyŋ
üstine men anasyz östim. Əkem de köp ūzamai sol auyldağy jesir əielmen
köŋil qosty da, meni Ükimet tərbiesine ötkizdi. İnternattyŋ qaibir
jetisken tamağy bar deisiŋ, birde toq, birde aş. İeŋ bastysy jalaŋaş
emespiz. Özim osy bir joqşylyqqa, tarşylyqqa i̇eregiskendei asa alğyr,
zerek bolyppyn.
Sol kezderi i̇eldiŋ i̇eŋsesin köterip, ruhani küş beruge nasihat jūmystary
asa belsendi jürgiziletin-di. Köşpeli spektakldermen dala teatrlary i̇eleldi, auyl-auyldy aralap, köŋil köteruge, halyqtyŋ ruhani öresin ösiruge
qyzmet i̇etetin. Osyndai bir saparda Küləş, ataqty qazaqtyŋ būlbūl ənşisi
«Qyz Jibekpen» keldi. Tyŋdauğa qūlaq kerek, tüisik kerek. Bala jüregimiz
lüpildep, ənşiniŋ aldy-artyna şyğyp, əbden i̇esimiz ketti. Əsirese, mende
mülde i̇es joq. Əni qandai, səni qandai, ənşige ğaşyq bolyp qaldym. Sol
arqyly önerge, sahnağa qūmarlyğym ūiandy. Mekteptegi körkemönerpazdar
üiirmesine qatysamyn, ən aitam, öleŋ oqimyn, kontsertter jürgize
bastadym. Söitip jürgende Əuezovtiŋ «Syn sağatta» pesasyndağy Rəşti
sahnaladym. Keremet qoşemet körsetilip jatyr. Quanyşymda şek joq,
bitti, aktrisa boldym dep jürmin ğoi baiağy. Qazir oilap otyrsam, meniŋ
önerdegi ömirim Mūqaŋ şyğarmalarynan bastalğan i̇eken.
– Almatyğa, mədeni ortağa qai jyldary keldiŋiz?
– Jeti jyldyqty bitirip, mümkindigi barlar audan ortalyğynan oquyn
jalğastyrudy oilap jürgende, meniŋ i̇esildertim Almaty boldy da tūrdy.
Osy bir arman jetelep kelip, bailanys tehnikumynan bir-aq şyqtyq. Bir
küni kino akterlerin daiyndaityn oqu orny turaly i̇estidik. Ūmytyp
barady i̇ekenmin, qasymda ağaiyndas qūrbym bar. Salyp ūryp sonda keldik.
Məskeulik aty-şuly mūğalimder dəris beredi i̇eken. Jetekşileriniŋ biri –
Asqar Toqpanov bolyp şyqty. Sūrastyra kele, bizdiŋ on jyldyqty
bitirmegenimiz, jasymyz tolmağany kedergi boldy. Ol kezde 13-14-ter
şamasyndamyn.
– Qaidağy öner, qaidağy teatr... Baryŋdar, oqularyŋdy oqyŋdar,– dep
esikten kirgizbeidi de.
– Ağatai, bizdi birinşi tyŋdap köriŋizşi,– dep men i̇etim tiri, pysyqtau
boldym, digerlep qoimaimyn. İesikti qaita aşty da:
– Al, kele qoişy, tyŋdasaq tyŋdap köreiik,– dedi. Üzilis kezinde işi
pysyp otyrsa kerek.
Men bar önerimdi salyp jatyrmyn, ən de aittym, öleŋ de oqydym. Özim
jattap alğan şyğarmalardan üzindi de oqydym. Əiteuir, auzymda tynym
joq. Toqtamadym. Toqtasam, quyp jiberetindei, osy i̇esikten şyqqym joq.
Səl saiabyrsyğan sətte közim tüsip ketip i̇edi, külimsiregen qalypta riza
bolyp otyr i̇eken.
– Jaraidy, sen qal, seni ərtis ğyp şyğaramyz, –dep meni alyp qaldy.
Sonymen kino-aktrisa degen diplom alyp şyqtym da, kinostudiiäğa
qaldyrdy. Dubliaj jasağanymyz bolmasa, jyl boiy kino tüspedi. Barypkelip jürdik. Külpan Ahmetovanyŋ küieui Satybaldin degen aqyn bolatyn,
sol kisi: «Seniŋ dausyŋ jaqsy, filarmoniiäğa tüsip oqyp alsaŋşy» dep
ügittep, Baqytjan Baiqadamovqa jiberdi.
Filarmoniiäğa tüsip, Baiqadamovtyŋ horynda tağy bir jylym ötti. Jeke
ən aityp, kontsertter de jürgizbedim. Osylai jürgende radiodan diktor
boluğa ūsynys tüsti de, sonda ornalastym.
– Sonymen... teatrğa əli jaqyndar i̇emespin deisiz ğoi...
– İə, radioda tört-bes jyl jūmys istedim. Biraq, önerge jolymdy aşqan
osy radiodağy jyldar i̇edi. Öitkeni, ol kezde efirden jazuşylar, aqyndar
kelip öz şyğarmalaryn oqityn ne bolmasa oqytatyn Birde Rahiiä apai
keldi. Osylai bastalğan tanystyq, jetelep jürip meni sahnağa jetkizdiau
əiteuir. Teatrda Əsimjanov degen rejisser boldy, ol kisi de meni qoldap
jüretin. «Ğaliiäbanudy» qoidy da, men – Ğaliiäny, Quat Əbuseiitov –
Haleldi oinady. Osy spektaklmen Tatarstanğa baryp qaittyq. Söitip
1952 jyldan bastap spektaklderge qatysa bastadym da, basyŋdy qatyryp
qaiteiin, nebir kedergilerge soqtyğyp jürip, «Port Artur» dramasyndağy
japon qyzyn, Əbişevtiŋ «Künşildiktesinde» tağdyry qiyndau jas
kelinşektiŋ rölderin oinadym. Ol kezde pesany qabyldauğa Əuezovten
bastap jazuşy-dramaturgi bar, körkemdik sovet qabyldap alatyn.
Zəmzəgül apaidyŋ jüzi əldebir quanyşty jağdaidy i̇eske tüsirgendei, balbūl jainap, qozğalaqtap ketti.
– İesiŋizge jağymdy bir sət tüsti-au, – dep biz de yntyğa tüstik.
– Jağymdy bolğanda qandai. Sol bir sət əli kezge deiin köz aldymda qaldy.
Quansam da, köŋil küiim tüsse de sol bir minuttyq sət jebeidi, köteredi.
«Būl Zəmzəm i̇emes, Kəusar boldy». Būl – ūly jazuşy Mūqaŋnyŋ, iə,
Mūhtar Əuezovtiŋ auzynan şyqqan söz. Söz i̇emes, maqtau, riiäsyz
rizaşylyq. Men arqyly, meniŋ şyğarğan rölim arqyly qazaq önerine
rizaşylyğy, qazaqtyŋ qara sözine, qazaqtyŋ qoŋyr ünimen ərlengen
əŋgimesine, pesasyna rizaşylyğy. Töbem kökke bir-aq i̇eli jetpedi.
Ūştym, kökke samğadym. Osy bir auyz jyly söz meni ömir boiy köterip
keledi. Əli künge deiin teatr bosağasyn attağanda, teatr sahnasymen ər keş
saiyn qoştasqanda meniŋ jadymda tūrady. Önerdegi bağymdy aşqan da
osy jalğyz auyz söz boldy. «Aiman-Şolpanda» – Aimandy, «Abaida» –
Qarlyğaşty, keiin Qūrmanbek Jandarbekov «Qaraközdi» qūiatyn boldy da,
Rahiiä apai Börijandy oinady. Sahnağa, i̇eldiŋ nazaryna jibermei tūryp
üstel basyndağy tyŋdau asa tartys ty, qyzyqty ötedi ol kezde.
Ərqaisymyz özimizge bekitilgen röldi oqyp jatyrmyz. Bitkennen keiin
olar özara taldaidy da, bizdi syrtqa şyğaryp jiberedi. Osyndai bir sətte
Rahiiä apai:
– Əi, sen Əuezovke qatty ūnadyŋ, qara da tūr Qaraköz bolasyŋ – dedi meni
qūşaqtap.
Biraq belgisiz sebeptermen osy pesa qoiylmady da, keiin 1963 jyly ğana
sahnalandy. Ol kezde, ərine, Mūqaŋ körmedi. Odan kinostudiiälar şaqyra
bastady, tanymal bola bastağan kezim. Şəkenniŋ birneşe kinosyna tüstim.
«Dala qyzyna» tüsuim de qyzyq. Būl rölge basynda Hadişa apai bekitilip
qoiypty da, biz jai epizodtyq körinisterde jürdik. Bir küni meni basty
rölge taŋdapty. Hadişa apai anau-mynau artyq sözi joq, baladai aŋqau kisi
ğoi. Ündemei jürip kiimderin daiyndap qoiypty. Keiin aitady: «Men kiim
tiktirip, qaşan kinony bastaimyz, qaşan şaqyrady dep kütip jürsem,
«Zəmzəgül Şəripova tüsetin boldy» dep otyr» – dep küledi. Qyzğanu degen
atymen joq, basqa bireu bolsa, «basynda nege aitasyŋdar, əure ğyp» dep
biraz şulatar i̇edi. Taza önerge jany auyratyn, jany aşityndar arasynda
qyzğanyş degen bolmasa kerek-ti.
Sodan Məskeuge onkündikke baratyn boldyq. Kinodağy rölderim de
barşylyq. Biraq Aqtoqtynyŋ orny bölek. Şolpan apai men Şəken, i̇ekinşi
tobynda – Ydyrys i̇ekeumiz-tin. Keiin Qalekeŋ, Ydyrys mylqaudy oinady
da, men Musinmen partner boldym. Kinoğa ülken bağa berildi. Məskeulik
būqaralyq aqparat qūraldarynda tynym joq, maqtauğa kende i̇emespin.
Sodan Aqtoqtynyŋ da kezegi keldi, birinşi küngi Şolpan apaiğa i̇el riza,
qūşaq-qūşaq gül... Men şyğatyn küni əlgi apaiym kietin kiimimdi
bermeidi. Al kep jyla, jalyn... joq, i̇eşkimge köner i̇emes. «Eki künde de
özim oinaimyn, bermeimin» – deidi. Dəl sol küngidei köz jasym tögilmegen
şyğar, küŋirenip kettim, küiip kettim. Ömirimdegi, önerimdegi i̇eŋ asyl beine
sol – Aqtoqty, kişkentai kezimnen arman bolğan Aqtoqty osylai jer
soqtyryp ketti. Sodan ary qarai «Dala qyzymen» Rigaga kinofestivalğa
kettik. Osy sapardan kelgenimde, Respublikağa i̇eŋbek siŋirgen artist atağy
kütip aldy. Odan keiin Qūrmet belgisi ordenin aldym, Şolpan apaiym da
elmen birge i̇elpildep kelip qūttyqtap jatyr. Alğaş öner syilyğyn alyp
jatqanda kimge ökpe artarsyŋ, qūşaqtasyp, süiisip jatyrmyn. Keiin
marqūm Şolpan apaimen syrlas, syilas, pikirles bolyp kettim...
«Biz osy jerde tūramyz», «Ömir joly» kinokartinalarynda, odan keiin
Bolat Şəripovtiŋ «Zaman-ai» (Səken Jünisov) filmine tüstim. Teatrda
bükil klassikalyq şyğarmalarda, əsirese özim jan-tənimmen jaqyn
köretin «Qaraközdi» on jyldai jalğyz oinadym. Osy rölim üşin «Halyq
artisi» atağyn aldym. Jüzden asa rölderde izim bar, qazir «Otyz ūlyŋ
bolğanşada» ylği kəri artister oinaimyz. Jas ūlğaiğan soŋ jastarğa
oryn beru ömirdiŋ zaŋy.
... Ömirdiŋ əsemdigin bile almappyn jasymda,
Jaqsy dostar bolyp i̇edi qasymda.
Jalğyz qaldyŋ, qartaidyŋ da,
Kərilik sen de basynba.
Basynyp jatyr densaulyq
Tynyştyq joq birauyq.
Qimasaq ta ömirdi,
Ketemiz ğoi , sol qauip, – dep köŋildiŋ bir səttegi küizelisterin qağazğa
tüsirip, i̇ermek i̇etemin.
... Qartaiğan soŋ sahna qaşty menen, Şamaŋnyŋ jetken jeri osy degen...
Syrtynda sahnanyŋ qaldym-au dep,
Küiinip, qapalanyp, qaiğy şegem...–dep birde külip, bir jylap ğūmyr
keşip jatyrmyn. Alla tağalamnyŋ mūnysyna da myŋ təube.
... Jüzden astam röl jasap, sahnağa ömir berdim,
Qaiğy-qasiret, mahabbat sezimderin.
Köp izdedim, tynbastan i̇erinbedim,
Obrazyn türli adamnyŋ jasaimyn dep,
Qatygez, qiyndyqtyŋ bərin kördim.
Bitti bəri,
Boldym kəri,
Kərilikten ketti ğoi bettiŋ əri...
– Bettiŋ əri demekşi, Zəmzəgül apai əli de körkemsiz. Osy qalpyŋyzdy
qalai saqtadyŋyz?
– Negizi bettiŋ jaratylysy tüzu. Jas kezde adam, tipti, tüzu bolmasa da
ədemi ğoi. Üirengen ədet boiynşa sylap-sipap jüremiz, degenmen əjim
degen...
– Öz uaqtymen tüsken əjim de ədemi körinedi i̇emes pe?
– Ərine, ol mindetti türde. Qanşa kütimde bolğanmen uaqyt öz degenin
alady. Jetpistiŋ ortasynan asyp bara jatqan ğūmyrymda qimyldyŋ, dene
qimylynyŋ, üzbei jasaityn dene şynyqtyru jattyğularynyŋ paidasy
keremet i̇ekenin aitqym keledi.
Osy jerde tağy da öleŋ dəpterin aqtara bastady.
– Adam balasy ömir boiy ğaşyq boluğa, bireuge süikimdi boluğa tyrysyp
bağady ğoi. Osy bir sezim ölmesin, ol ölgen jerde pendeŋiz de quaryp,
kereksiz bir əlemge ainalyp ketedi.
Endi ğaşyqtyq turaly jazğan bir öleŋimdi tyŋda:
Syrttai süiem bir adamdy,
Özi i̇eŋbekqor, özi aqyldy.
«Jasyl baqqa baraiyq» dep,
Bügin meni şaqyrdy.
– Bardyŋyz ba?
– Joq, barmadym, syrymdy da jaimadym.
– Ol kisi bar ma? Būl öleŋ qūpiiä bolmasa qai şamada jazyldy?
–Bar, ərine, tiri. İeluge kelip qalğan kez ğoi deimin.
– Al, öziŋizge ğaşyq bolğandar da jetetin şyğar?
– İe-e, qarağym, «ğaşyqpyn, süiip qaldym» deuşiler köp boldy ğoi. Biraq
ol kezde özi ədemi, öner dese ölermen men baiğūstyŋ olarğa böler uaqytym
da tapşy i̇edi. Köŋil de, uaqyt ta jetpedi ğoi deimin. Onyŋ üstine olarğa da
meniŋ mahabbatym i̇emes, ataq-abyroiym qajet bolğanyn iştei bolsa da
sezetinmin. Sosyn da qaşqaqtadym, üriktim. Ötti sonau jaqsy bir kezim
meniŋ,
Ğaşyq bolyp ah ūryp köz ilmedim,
Köz ilmedim, tağy da seni izdedim,
Seni izdedi laulağan sezimderim...
Biz teatr üiinen şyğyp, Abai daŋğylynyŋ boiymen biraz seruendep, qimai
qoştastyq. Biraz jer jürip baryp, artyma būrylğanda körgenim: basynda
appaq qalpağy, üstinde appaq tyğyz toqylğan jamylğysynyŋ i̇etegi
jelbirep, qolyndağy appaq sömkesin qoltyğyna qysa ūstağan qazaqtyŋ
appaq qyzy bügingi appaq anasy – Zəmzəgül aiağyn təkappar basyp ketip bara
jatty. Qonyşy ūzyn, səndi i̇etiginiŋ ökşesi jerge tyq-tyq i̇etip, alystağan
saiyn önerdegi izim de osyndai, körermenimniŋ köŋilinde öşpes iz
qaldyrğan degendi ūqtyrğandai əserde boldyq.
Önerdiŋ, qazaq öneriniŋ, qazaq teatry sahnasynyŋ sənine ainalğan osyndai
analar kerueni kötergen jüginiŋ auyrlyğyna moiymai, alysqa, so-nau
alysqa ketse degen jaqsy bir tilek kökeide qalyp qoidy...
BİJAMAL RAMAZANOVA
Gazetimizdiŋ jaŋa jyldyq jaŋalyqtarynyŋ – «Ardager» atty jaŋa
aidardyŋ aşyluy. Aty aityp tūrğandai-aq, qoğamdağy özindik orny bar,
elimizdiŋ ekonomikalyq jəne əleumettik ömirinde i̇esimderi i̇erekşe
atalatyn i̇eŋbegi siŋgen qairatker i̇er-azamattar men qazaq qyzdarynyŋ ömir
joldary, qyzmet i̇etken jyldary, jalpy qoğamdağy alar ornyn söz
etpekpiz. Al, qazaqtyŋ qairatker ūldarymen birdei i̇eŋbek i̇etip, i̇eline i̇eleuli
qazaq qyzdary da az i̇emestigin özderiŋiz de jaqsy bilesizder, oqyrman.
Olai bolsa, osyndai birtuar asyl qyzdarymyzdyŋ biri – Bijamal
Ramazanova jaily aidardyŋ alğaşqy syrsūhbatyn ūsynğandy jön kördik.
Bijamal Ramazanova! Osy bir i̇esim bala kezimizden jadymyzda jattalyp
qalğan, sonau jyldary Qazaq SSR Joğarğy Soveti prezidiumynyŋ
respublikalyq basylymdarda jariiälanyp jatatyn qauly-qararlary
arqyly i̇etene tanys. Ükimettiŋ qūndy qağazdarynyŋ bərinde osy bir
qazaqtyŋ qairatker qyzynyŋ qoltaŋbasy məŋgilik tarih betterinde qaldy.
Sonau alpysynşy jyldardyŋ ortasyna deiingi uaqyt aralyğynda
tapjylmai qyzmet i̇etken Joğarğy Soveti prezidiumynyŋ hatşysy talai
el ağalarymen qyzmettes bolğan, i̇el tağdyryna, jer tağdyryna
bailanysty kökeikesti məseleler töŋireginde qanşama ter tögip, asa
qajetti qūjattardyŋ öz qolynan ötkeni jaily bir sət oi jügirtip aldy da,
əŋgimeni öz otbasy, ata-anasy jöninde bastap ketti...
«Əkem marqūm i̇eŋ aiağy şege qaqsa da, at i̇erttese de qaldyrmauşy i̇edi.
Sonyŋ bəri i̇eŋbekke i̇erte aralassa, jalğyz tUiağynyŋ bir qajettilikke
jarasa degen nietinen tuğan bolar, sirə. Biraq, odan men jaman bolğan joq
siiäqtymyn». Özi turaly asa maqtau sözdi jaqtyra bermeitin sabyrly da
salmaqty keşegi Joğarğy Sovettiŋ hatşysy qyzmetin atqarğan qairatker
qazaq qyzynyŋ boiynda qyzmetpen birge qalyptasqan baisaldylyqty köru
onşa qiyn i̇emes tərizdi. Adam boiynda tua bitti qasiettermen qatar, bertin
el qoğam, qyzmet babymen birge qalyptasatyn ösu, i̇eseiü jyldaryndağy
sanağa taralatyn jaqsy joralğy, qasietter bolady degenge bəlkim, bireu
senep, bireu senbes.
Bijamal apaidyŋ boiynda osyndai bir bekzattyq, təkapparlyqty
baiqasaq ta, osyndai tektilik bar jerde asa meiirban, qaiyrymdylyqtyŋ
da qatar siŋgenin köru de qiynğa soqpas i̇edi. Biz ony köpşilikpen tyğyz
jūmys istegen talai jylğy ozyq təjiribesinen, əiel-analyq meiiriminen,
kez kelgen şaruany qaiyrymdy şeşuge tyrysatyn birbetkeiliginen dep
tüsindik.
Qaida barsam da ata-anam birge köşti.
– Balalyq şaq deitindei, bizde baqytty, alaŋsyz balalyq şaq bolğan joq,
– dep bastady ol kisi əŋgimesin. Bizder – ərine, HH ğasyrdyŋ bastapqy
kezindegi ūrpaqtardyŋ birimiz. Sondyqtan da basymyzdan keşken
qiynşylyqtar da az bolmady. İeŋ birinşi közimizdi aşqannan aşarşylyq
jyldaryn kördik. İesimizdi i̇emisemis bile bir jerden bir jerge köşip-qonyp,
bosyp jürgen i̇eldiŋ nəpaqa soŋynda jürgenin i̇eptep işimiz sezetin. Bala
bolsaq ta taudyŋ jabaiy juasyn tamaq i̇etken, sodan jan saqtağan talai
jūrtty köz kördi, qūlaq i̇estidi. Odan keiingi meniŋ tūstastarym otyzjetiniŋ
nəubətin körgen ūrpaqpyz. Öz otbasymyzğa tülen tigen joq, biraq «bügin
anadai bolyp jatyr, i̇erteŋ mynadai bolady i̇eken», «bir tünde alyp ketipti»
degenge de qūlağymyz üirendi. Ol da ötip i̇endi i̇es jiyp,bas kötere
bastağanda Ūly Otan soğysy būrq i̇ete qaldy. Onda men nebəri on tört
jasta i̇edim. Sonda balalyq şaq, jastyq şaq degenniŋ bəri biz üşin
qainağan ömir, tynymsyz i̇eŋbek degen söz.
Əkem İesirkepūly Ramazan orysşa, arabşa sauatty, közi aşyq kisi boldy.
Köp balaly otbasynda düniege kelse de, aq pen qyzyldyŋ soğysynda 192226 jyldary Aqsu audanynyŋ Qyzylağaş öŋirinde bauyrlarynan
aiyrylyp, tūl bolyp qalady. Öziniŋ aituynşa, Qapalda qyzmette jürip,
aman qalsa kerek.
Özi ata-anadan jalğyz boldy, men de onyŋ jalğyz tUiağy i̇edim. Qasynan bir
eli qaldyrmaityn-dy. Şalğy da şaldym, oraq ta ordym, şege de qağyp, at
ta i̇erttedim. Attyŋ qūlağynda oinaityn-dy marqūm, men de at jalynda
östim desem artyq i̇emes. Özderi jasy ūlğaiğan kezderinde ömirge kelsem
kerek, sodan da bolar, ömir baqi i̇elim-jūrtym, ata-babam qaldy demedi, men
qaida barsam da birge köşip jürdi.
1942 jyly Türgen peduçilişesiniŋ qysqa merzimdi mūğalimdik kursyn
oqyp, bitirdim de, qyzmetti Şanqanai orta mektebinen bastadym. On bes, on
altydağy kezim, joldamamen Qoğaly audandyq oqu bölimi Qarakemerge
jiberdi. Sonda men attyly, əke-şeşem jaiau-jalpylai, jükterin kök
esekke tiep alyp alğaş menimen birge köşip keldik. Özi jalğyz, onyŋ
üstine i̇er balada i̇emes, nəzik qyz bolğan soŋ ba, asa meiirimdi, balajan i̇edi.
Ekeui de toqsanğa jeter-jetpes şağynda qolymnan məŋgilik saparğa jol
tartty ğoi. Ömir baqi ata-anamnan, əsirese əkemnen daryğan
eŋbeksüigiştik, tabandylyq, qolğa alğan isti degenine jetkizbei
qoimaityn qaisarlylyq minezime özim de iştei süisinemin. Betine qarap
otyrğan jalğyzym dep i̇eşteŋe istetpei, beiimdemei baryn auzyma tyğyp
otyrsa ne bolar i̇edim. Osy ömirimde nendei jaqsylyq qolymnan keldi,
kimge qandai kömegim tidi, ne bolmasa tilim tidi degende, jerge qaraityn
jağdai kezdespepti. Soğan şükirşilik jasaimyn da, əkem aldynda məŋgi
perzenttik boryşymdy aqtağandai jeŋildep qalamyn.
Qyzmetke keler joldar...
Sodan Qarakemer mektebinde mūğalim bolyp jürip, qoğamdyq jūmystarğa
belsene aralastym. Komsomolğa öttim. Gazet şyğaramyz, ügit-nasihat
jūmystarymen i̇el-eldi aralaimyz. İeŋbektegen baladan i̇eŋkeigen qartqa
deiin tek qana bir qiiäl, bir arman, ol – Jenis. Elektr jelisi joq, şamğa
qUiar maidyŋ özi tapşy, ondaida adamnan qulyq artylğan ba, qoidyŋ
qūiryq maiyn paidalanamyz. Qysta qar toqtatamyz, köktemde ər soqanyŋ
soŋynda bir-bir baladan, olardyŋ soŋynan birbir mūğalim jürgenimiz
tyrbaŋdap. Əjeler jün tütip, jip iiredi, biz oquşylarmen birge şūlyq,
köbine soğystağy maidangerlerge qolğap toqimyz. Onyŋ arasynda i̇eŋsesi
tüsken i̇eldiŋ köŋil küiin, demalysyn baqylap, türli kontsertter men
körkemönerpazdar üiirmelerimen jūmys tağy bar.
Söitip jürip komsomol ūiymynyŋ hatşysy boldym, tek mektep
oquşylary ğana i̇emes, kolhoz jəne oqytuşylary bar, 70-80 müşesi bar
ülken ūiymdy basqardym. Audandyq komsomol komitetiniŋ müşesimin.
Söitip jürgende 1945 jyly oblystyq oqu bölimi men oblystyq komsomol
komitetinen telegramma keldi. Sodan baiağy kök i̇esekke jükti artyp alyp,
«Taldyqorğan qaidasyŋ» dep tartyp otyrdyq. Ol kezde tərtip öte küşti,
sosyn şaqyrğan qyzmetten bas tartu degen tipti ölimmen teŋ. Obkom
komsomolğa revkomissiiänyŋ müşesi i̇etip sailady da, mektep bölimine
nūsqauşy i̇etip qabyldady. Ol kez alys audandarmen telegramma-hattarmen
jūmys jürgiziletin kez ğoi, mağan osyndai bir qūjat daiyndau
tapsyryldy. Özimşe orysşa da biletin siiäqty i̇edim, əlgi jerde abdyradym
da qaldym. Sol kezden bastap, meniŋ ömirlik təjiribeme
respublikamyzdyŋ i̇eki ata gazety «Kazpravda» men «Sotsialistik
Qazaqstandy» salystyryp otyryp oqu ainymaityn ədisime ainaldy.
Alğaş qolyma alğan kitabym «Pohojdenie Nasreddina» boldy. Tüsinip
oquğa tyrystym, audarmaşydan sūraitynmyn. Əitpese, jattap
alatynmyn. Birer jyldan keiin Qaratal audandyq komsomol komitetiniŋ
hatşysy i̇etip sailady. At basyn, köş basyn solai qarai būrdyq. Sonda
jürgende men alğaş ret ükimet nagradasyn aldym. Nebəri jiyrma bir
jasta keudeme «Eŋbek Qyzyl Tu» ordenin taqtym. Būl Lenin ordeninen
keiingi asa ülken orden sanalatyn. Tağuğa Uialyp jürdim. Partiiä men
komsomol i̇egiz, birtūtas salağa ğoi. Audandyq partiiä komitetimen tyğyz
bailanystamyz, sekretary təjiribesi mol, meiirimdi Seitim Qaskeev degen
kisi boldy, özi deputat. Sol kisiden üirengenim köp boldy.
Ömir mektebi degen osy. Jalğyz ösken, kəri ata-anasy, aqyl-keŋes
sūraityn ne əpke ne ağa-bauyry joq meniŋ ömir mektebim osylai
qalyptasty. Ömir meni sondyqtan da i̇eki qarap, bir şūquğa, asa saq boluğa,
tiiänaqty boluğa üiretti. Oğan ata-anamnan daryğan qabilettiligim mol
bolsa da, meniŋ tağy bir süienerim, ol – ABAİ boldy. Qai sətte de, qandai
köŋil küi əueninen de ünemi meni ABAİ qūtqaryp keledi. Sonau 1948
jyldağy alğaşqy kitabynan bastap, künine bolmasa da, aptasyna paraqtap,
özime küş-quat alamyn, i̇esep beremin.
Soğystan keiin halyqtyŋ əl-auqaty, tūrmysy jaqsara bastady. Əielderdi
de köpşilik-qoğamdyq qyzmetke tarta bastady. Jer-jerlerde əielder
keŋesteri qūryldy. Taldyqorğan oblystyq atqaru komiteti men qalalyq
keŋeste jūmys atqaryp jürdim de, Almaty oblysyna obkom hatşy bolyp
sailandym. Partiiä men komsomol komitetterinde, jergilikti atqaru
organdarynda jürip jinaqtağan təjiribem meni QSSR-niŋ Joğarğy
Sovetten bir-aq şyğardy. Bir ğana audan, qala oblys i̇emes, respublika
deŋgeiinde jūmys jauapkerşiligi de küşeie tüsti, ərine.
Joğarğy Sovette hatşy bolyp ūzaq jyldar qyzmet atqardym. Ol jerdiŋ
bir i̇erekşeligi – qağazdardyŋ bəri i̇eki tilde jürdi de, meniŋ qazaq tilin taza
biletinim köp paidasyn tigizdi.
Əŋgimeni üzgimiz kelmese de, til məselesi auzy bitpegen jarağa ainalğany
sonşa, osy jerde bir sūraqtyŋ yŋğaiy kelip qaldy.
– Qazaq tilin be, joq əlde orys tilin bilgeniŋiz köp paida boldy ma?
Öitkeni, sen jauap beresiŋ. İeŋ birinşi jauapty hatşynyŋ qoly,
sondyqtan qanşa paraq, qanşa baspa tabaq bolsa da, oquyn tekseruiŋ
qajet. Qadağalap oqisyŋ, əsirese zaŋ terminderi öte auyr, qiyn. Bir sözdiŋ
özinde birneşe sinonim bar. Ondai sətterde Keŋesbaev ağamyz ben Rabiğa
apai siiäqty til mamandarymen aqyldasyp, keŋesip otyratynmyn.
Joğarğy Sovettiŋ ūjymynda jetpis-seksen adam ğana boldy, biraq 350
deputaty bar, respublika boiynşa köpbalaly analardyŋ nagradalary sol
jerden taraityn bolğandyqtan, osyğan qatysty mekemelerdiŋ bəri
Joğarğy Sovettiŋ qūzyrynda. Daiyndalğan qūjattar Məskeuden süzgiden
ötetin. Qazaqtyŋ mentalitetine qatysty keibir qūjattar tipti ötpei qalyp
ta jatatyn-dy. Məselen, bükil Sovetter odağy boiynşa kəmeletke
tolğannan keiin ğana tūrmys qūru kerek degenge, şyğystyŋ halqyna asa
keliŋkiremeitini aityldy, biraq ötpedi. Aitys-tartys tudyryp jatatyn
osyndai tirlikterge kelgende de, i̇eldiŋ müddesi, bolaşağy üşin aqyldasyp,
kelisip qyzmet atqaruğa tura keldi.
Al til saiasatyna keletin bolsaq, būl jerde mynağan asa mūqiiät
bolğanymyz jön. Ol – ūrpaqtar auysuymen tyğyz bailanysty qūbylys
der i̇edim. Məselen, biz tūstardyŋ barlyğy derlik taza qazaqi təlimtərbieniŋ şekpeninen şyqqandar. Al bizdiŋ balalarymyz orys mektebin
bitirgender, iağni tilderi orysşa şyqqandar. Nege deisiz ğoi, meniŋ
zamandastarym öz ana tilin taza bilse de, orysşağa şorqaq boldy da,
qyzmet barysynda, joğary oqu oryndarynda köp kedergilerge kezikti.
Sondyqtan öz balalarymyzdy osy saiasatty ūstanyp, orys mektebinde
oqyttyq. Ol jasyryn i̇emes,kez kelgen qazaq otbasynda qūryğanda bir bala
orys tildi bolyp östi. Sol bizdiŋ ūrpaqtan tarağan ata-analardyŋ qazir öz
ūltyna, öz tiline jat bolyp, ögeisip qaluy, mine, osy ūrpaqtar auysuynda
jatyr. Bəri namysşyl, i̇elin-jerin süiediaq, biraq sezimderin jetkizuge
dürdəmal til jetpei jatady. Al odan keiingi nemere ūrpaq qaitadan ana
tilindegi mektepterge bara bastady. Biraq, bir ökiniştisi, üiinde ata-anasy
oqu-syzuyna jərdemdese almaidy. Öitkeni oilau orysşa, til joq,
ədebikörkem til joq. Söitip, balalarynyŋ jağdaiyna, ata-anasynyŋ
jağdailaryna qarap köptegen azamattar nemerelerin qaitadan orys
mektebine beruge məjbür.
Qazaq tili i̇eşqaşan ölmeidi. Ösip kele jatqan jaŋa tolqyn tildi
öltirmeidi, öşirmeidi. Onyŋ üstine syrttan kelip jatqan qandastarymyz
da ūlttyq sana-sezimi, būiauy, salt-dəstürin joğaltpai şoğyr-şoğyr
bolyp köşip kelip jatyr. Qytai, Monğoliiädağy aitpağannyŋ özinde,
Reseidegi otandastarymyz ūlttyq mentalitetin qataŋ ūstanğanyn közimiz
körip otyr. Sondyqtan da uaqyt bir orynda toqtap qalmaityny siiäqty, öte
kele bəri ornyn toltyrady. Ūrpaq almasu, jalğasu degen, mine, osy.
Būl məselede meniŋ kelispeitin bir ğana jaiym bar. Bizden əldeqaida
mədenietti dep aitamyz ğoi, biraq bizdiŋ mədenietimiz basqalardan kem
emes, degenmen örkenietke ūmtylu degen jalpy ūğymğa kelise qoimaimyn.
Japoniiäny alyŋyz, nege olar 12 jasqa deiin balalaryn tek öz tilide
oqytady. Nege, öz tilinde, mine, barlyq gəp osynda. Sondyqtan qazir üş til
dep jatyrmyz, orys tilin köşede onsyz da üirenedi, üidegi til de orysşa,
öitkeni olardyŋ ata-anasynyŋ özi əli tolyq üirenip bolğan joq. Osy
jağyn qataŋdau oilasa, şyğys halyqtarynan ülgi-önege alsaq artyq
bolmas i̇edi.
Öz basym ağylşyn tiline de talpynys jasadym. Öitkeni, on üş jyl
Qazaqtyŋ Aziiä-Afrika i̇elderimen yntymaqtastyq komitetin basqardym.
Meniŋ aldyma būl qoğamdy Mūhtar Əuezov, ol kisiden keiin Tölegen
Təjibaev degen azamattar basqarğan. On bes respublika işindegi jalğyz
əiel men boldym.
– Sondyqtan qajettilik bolğan jerde adam bərine de üirenedi deisiz ğoi?..
– Əlbette.
– Qazaq əielderi qyzmetten göri üidegi tirlikti birinşi orynğa qūiady ğoi.
Būl rette ne aitar i̇ediŋiz?
– Ol bizdiŋ özimizdi Jaratuşy aldyndağy mindet, paryzymyz ispetti.
Joldasym Şapağat Otan soğysynyŋ maidangeri, būrynğy komsomol,
partiiä qyzmetkeri. İekeuimizge tağdyr ömir baqi bir i̇esikten kirip, bir
esikten şyğudy jazypty. Ömir jolymyz, i̇eŋbek jolymyz birge
qalyptasty, sondyqtan birbirimizdi tüsinu qiy i̇emes. Al tüsinistik,
syilastyq, adaldyq bar jerde, tirlik keşu de asa qiyn bolmas. İekinşi
jağynan, ata-anam qolymyzda boldy dedim ğoi, as-su əzirleu, balalardyŋ
tərbiesi de şeşem marqūmnyŋ moinynda boldy.
Jalpy öz basym əielge tən tirlikke de beiimmin. Qonaq ta şaqyryp,
qonaqqa da baryp, jas boldyq bərine de ülgerip jatatynmyn. Əsirese,
kiim-keşek tiguge əues boldym. Senseŋiz, osy künge deiin tösek
jabdyqtaryn satyp almaimyn. Metrlep alyp qūiamyn da, şetinen jaŋalap
tigip otyramyn. Al əiel tiginşi bolsa, kiım-keşek te kir bolmaidy. Qarny
toq, kimideri taza i̇erkek te tynyş qoi.
– Qyzmetşi, bala tərbieleuşi ūstaityndarğa köz qarasyŋyz...
– Qoldamaimyn. Bala kütuşi, üi şaruasyndağy qyzmetker, as daiyndauşy
degenge müldem qarsymyn. Bala qaşanda ataananyŋ söileu məneri tügili,
jüris-tūrysymen de tərbielenedi. Qarap ösedi, körip ösedi. Al bireu
tərbielegen bala – böten bala. Ol əke-şeşesiniŋ yqylasyn, tipti renişküiinişin, quanyşyn körmegen bala qolğabys i̇etuge niettenip tūrady i̇emes
pe?! Sondyqtan, balanyŋ öz ata-anasynyŋ tərbiesinde bolğany abzal.
Öz basym Saliqa Oŋğarbaeva degen ozat sauynşy boldy, sol kisini pir
tūttym. Sol kisiniŋ söileu məneri, jürgen jürisi, maŋaiyndağylarğa
qarym-qatynasy, otağasyna degen iltipaty – bəri-bəri küni büginge deiin
köz aldymda. Anamnan keiingi jaqsy qasietterim sol kisiniŋ kölbeŋdegen
köleŋkesinen daryğan tərizdi.
– Būrymdy qyz bolğan siiäqtysyz…
– İə, būrymdy qyz bolğanym ras. Şaşymdy i̇eki örim i̇etip qatty örip
tastaitynmyn. Tabiğatynan būiralau boldy da, ol jağynan qiyndyq
tudyrğan joq. Al, ainağa qaramaityn əiel bolmas. Biraq əiel bolyp syrğa
tağyp, saqina saluğa da əuestenbeppin ğoi. Bir qyzyq jağdai boldy,
İndiiäğa delegatsiiä basqaryp baratyn boldym da, sonda «mūnyŋyz qalai
Şyğysqa bara jatyrsyz, sizdi de Şyğys əieli dep qaraidy ğoi, ne
qolyŋyzda, ne moinyŋyzda joq» degen soŋ, tipti bir tanys əielden sūrap
jüzikterin tağyp ketkenim bar.
Ol bir i̇endi joqtyqtan i̇emes, tabiğatymnan syrttyŋ şaruasyna beiim
bolyp öskendikten, tipti mən bermegendikten de bolar. Al, jalpy
sūlulyqty, tazalyqty janym jaqsy köredi. Özimdi-özim kütuge şama bar.
Qazir, öziŋ körip otyrğandai, qalalyq Ardagerler keŋesinde qyzmettemin.
Özimiz qatarlylardyŋ mūŋ-mūqtajyn, bar-joğyn tügendeuge tyrysyp,
qolymyzdan kelgenşe əli de qoğamğa paidamyz tise i̇eken dep jürgen jai
bar.
Bijamal apaidyŋ «biz qatarlastar köp i̇emes, tegin demalys oryndary men
sanatoriilerge joldamalar ūiymdastyrylsa, öitkeni jastary i̇egde
tartqanda qai jolsaparğa şyğa qūiady deisiŋ, barmaidy da ğoi, biraq
köŋilderi ösip qalar i̇edi» degen pikiri kökeide sairap biz kettik. İesikten
şyqpai jatyp şyryldap qūia bergen qara telefonnyŋ ar jağyndağy
qarlyğyŋqy dauys bizdiŋ de sanamyzda jaŋğyryp qalğan qart ataanalarymyzdy i̇esimizge bir tüsirip ötkendei. Qairan, ardaqty i̇eldiŋ ardager
ūldary! Bir kezderi sylaŋdağan boijetken, seri köŋildi bozbala boldy
degenge bir türli sengiŋ kelmeidi-aq. Biraq, ömir öz degenin, tağdyr öz
alaryn alğan soŋ, beişara küi keşip qalarymyzdy, qolda barda
jaqsylyqty solarğa jasasaq özimiz de i̇erteŋ sondai syidy talap i̇eter i̇edik
degen bir jymysqy oi sanamyzdy orap, köktemniŋ alğaşqy jaŋbyryna
betimizdi tosyp jürip kettik.
FAİNİKEN BİBATYROVA
Ol kisige qarap otyryp, qazaqtyŋ qyzdarynyŋ ədemi, körkemdigimen qosa
öte qarapaiymdylyğyna tağy da taŋ ğalasyŋ. İeljirep tūratyn
bauyrmaldyğyn aitsaŋyzşy. İelimizdiŋ mədenieti men ğylymyna zor
eŋbegi siŋgen qazaq qyzynyŋ appaq jüzin torlağan mūŋnyŋ syry köp
keşikpeiaq aşyldy... Auyr qazağa ūşyrağan bir joldastarynyŋ asyna
qatysyp, nebir nūrly künderdegi birge bolğan şaqtardy ötken uaqytpen
eske aludyŋ qanşalyqty qiyn, jan auyrtar sət i̇ekenin sezingen saiyn adam
boiy auyr tartyp, köŋilsizdik bileitin pendəui köŋil küiin biz de tereŋ
tüsindik. Tüsindik te keşirim sūrap, mümkin bolsa kelesi künge keludi ötine
sūrap i̇edik, ol kisi: «Qaita senimen əŋgimeden keiin serpiletin siiäqtymyn»
– dedi, bolmaşy jymiyp. Qazaq qoğamyna i̇eleuli üles qosyp kele jatqan
Qazaqstannyŋ i̇eŋbek siŋirgen qairatkeri, tarih ğylymdarynyŋ kandidaty,
Qazaqstan Respublikasy Bilim jəne ğylym ministrligi Ğalymdar üiiniŋ
direktory Ğainiken Aidarhanqyzymen əŋgime osylai örbidi...
Əŋgimelesken saiyn özimiz syrttai qairatty da jigerli, birbetkei isker
qazaq qyzy dep qabyldaityn osy bir sūlu da kerbez əieldiŋ jaratylysy
tym nəzik, sağynyş pen mūŋğa, quanyş pen qaiğyğa qabyrğasy qaiysatyn
qarapaiym ğana pende i̇ekeni odan saiyn yntyqtyra tüskendei.
Söz basy
– Bizdiŋ qazaq özindik pedagogikasy, pəlsafasy, etnotərbiesi i̇erekşe halyq
qoi, – dep bastady apai əŋgimesin. – Men mūny jaŋalyq aştym dep aityp
otyrğan joqpyn. Būl pikirim kez kelgen taza qazaqi ürdispen tirlik keşip
kele jatqan ərbir otbasyndağy tərbieden körinetin körinis. Əsirese, ana
sütimen daryğan jaqsy bir qasietimizdiŋ biri meiirimdilik, bauyrmaldyq
qoi. Öz basym osy bir qasieti üşin halqymdy, i̇elimdi şeksiz jaqsy
köremin. Talai qyrğyn-sürginnen, tağdyrtalaiynan aman alyp kele jatqan
da osy qasietimiz.
Men qazaqtyŋ köpbalaly qarapaiym ğana otbasynda düniege kelippin. Əkeşeşemniŋ tūŋğyşy boldym. Al qazaq otbasynda tūŋğyştyŋ
jauapkerşiligi, jügi öte auyr i̇ekeni aian. Qazir ğoi «tūŋğyş» degenderiŋiz –
jalqau, i̇erke şoljaŋ. Bizdiŋ zamandastar, artynan i̇ergen köştiŋ bərin
qūtty ornyna qondyrğanşa, sol öziŋniŋ soŋyŋnan i̇ergen köştiŋ qaida,
qalai ornalasuyna əke-şeşeden göri biz jauapty bolyp öskenimizdi meniŋ
tūstastarymnyŋ kez kelgeni moiyndaidy. Biz – meiirimdi ūrpaqpyz! Öz
bauyrlaryna i̇erekşe qarymqatynaspen qarap, tərbiesine alaŋdağan
jauapty ūrpaqpyz! Jüregindegi meiirim jüzine şyğyp tūrğan imandy
ūrpaqpyz! Biz – qoğamdyq jūmystağy qataŋ tərtipti otbasyndağy qatal
tərbiemen ūştastyra qabyldağan ūrpaqpyz!
Bügingi as meni qatty tolqytty. Jürektegi sağynyşty qozğağan, qandy
tolqytqan bir kün boldy. Özimnen keiingi siŋlim küieuinen keiin
qyrşyndai balasynan aiyrylyp qalyp i̇edi, kezekten tys demalys alyp
sonda baruğa, qasynda bolyp əbden mauqymdy basyp keluge ketip baramyn.
Qazaq – danyşpan halyq qoi: «qaiğy qaiğyny qozğaidy» degendi qalai tap
basyp aitqan deseŋşi!
Qazaqtyŋ təlim-tərbiesi i̇eşkimge ūqsamaidy
Synaptai syrğanap ötip jatqan uaqyt i̇emes pe «jastyqtyŋ minip
tūlparyn» dep jürgende bir küni zeinetker bola qaldyq. Ər uaqyttyŋ
özindik ədemiligi, özindik qyzyğy bar. İeger ornyŋdy dūrys tapsaŋ, oiyŋdy
aşyq aityp, öziŋdi laiyqty ūstai bilseŋ qyzmetten de, ömirden de syisyz
ötpeisiŋ, i̇eşkimnen kem bolmaisyŋ.
Meniŋ i̇eŋ ülken baqytym – i̇eki ğasyrdyŋ da kuəsi bolğanym. HH ğasyrda
ösip-önip, toğyz jyl komsomolda, odan qalğan ğūmyrymnyŋ bərin
partiiälyq, qoğamdyq jūmystarda boldym. Sondyqtan da HH ğasyrdy
maqtan i̇etemin de, HHI ğasyrğa raqmet aitamyn. Söitemin de, i̇eki ğasyrdyŋ
kuəsi boludy maŋdaiyma jazğan tağdyryma myŋ şükir, təube deimin. İetken
eŋbegimiz de joq i̇emes. Onyŋ bağasyn, ərine, i̇el beredi. Biz qoğam aldyndağy
mindetimizdi atqara bildik, sol qyzmet arqyly halqymyzğa perzenttik
boryşymyzdy aqtadyq desem, əbden bolady. Öitkeni, jetpisten asqan
şağymda əlde de sol halyqtyŋ joğyn joqtap, baryn tügendep otyrğan
jaiym bar.
Al sol i̇eki ğasyrda i̇eki qoğam boldy ğoi. Öz basym, «oibai, partiiä mynadai
edi, komsomol mūndai bolğan» degen pikirdi jii qūlağym şalady, biraq men
kelispeimin. Mūqan Tölebaev ögiz arbamen pianino aparyp, «BirjanSarany» jazğan kişkentai ğana auylda tuyppyn. Jetisudyŋ jeti özeniniŋ
biri – Lepsiniŋ boiynda. «Kökjie» degen auyl, osy özen boiy qalyŋ toğai.
Jideli toğai bolatyn. Balalyq şağymyz soğys jyldarynda, iağni
tarşylyq pen joqşylyqtan qaşyp qūtyla almaityn kezeŋde ötti. Küni
boiy jide teremiz, i̇etegimizge toltyryp əkelgen jideni anamyz marqūm
birese suğa qainatyp, keptirip qaq jasaidy, jartysyn sağyz ğyp
şainaimyz. Qūmnyŋ işinde kişkentai ğana taiymyzğa minip, mal bağyp,
tirlik i̇ettik.
Əkem Aidarhan men şeşem Ajarhan auyl syilağan, qadirli kisiler boldy.
Soğysqa barmady, öitkeni soğys bastalğanda i̇eldegi i̇erkekkindik əskerge
alynyp jatqanda «Sen kommunissiŋ, i̇eldiŋ tynyştyğyn saqta, bas-köz
bol» degen tapsyrma alğan biraz azamat militsiiä formasyn kiip, auylaimaqta i̇eŋbekti ūiymdastyruğa qalğan ğoi. Sodan militsiiänyŋ qyzy,
balalary boldyq ta, tərbie de, talap ta qatal boldy. Onyŋ üstine anam
körgendi, kökiregi ūiau, şala sauatty kisi bolsa da, bizdi mümkindiginşe
bilimge bauludy i̇erte maqsat i̇etken jan i̇edi. «Qyz Jibek», «Qamar sūlu»,
«Qobylandy batyr» siiäqty etnotarihi jyrlardy ünemi oqyp beretin.
Oqyğandağy maqamy, əuezdi üni keremet bolğany sonşa, əli künge
qūlağymnyŋ tübinen sol bir aiauly qarlyğyŋqy ün ketpeidi... Al, əkem öte
mədenietti, parasatty kisi boldy. «Ülken kisilerdiŋ aldynan keseköldeneŋ
ötpe, tanysaŋ da tanymasaŋ da, amandas, sūrasa jöniŋdi ait» dep otyratyndy. Qazaqtyŋ i̇eşkimge ūqsamaityn etnopedagogikasyn qataŋ ūstanuşy i̇edi.
Odan beri talai i̇el aralap, jūrtpen aralasyp kele jatsam da, dəl sondai
tərbie jelisin i̇eşkimnen körmedim desem artyq aitqandyq i̇emes.
Qonaev ūlttyŋ ūly perzenti ğoi
SONYMEN, otbasyndağy təlim-tərbie, ilimge, bilimge degen qūştarlyq
auylda qaluğa mūrşa bermedi. Onyŋ üstine özim de i̇eti tiri, pysyqai bolsam
kerek. Auylda, audanda komsomol jūmysyn atqaryp jürgen
ūiymdastyruşylyq qabiletim ortalyqtan bir-aq şyğardy. Kök tirep
tūrğan köke joq, şiettei bala-şağa, əke-şeşede qauqar joq. Osynyŋ bərin
oilai kele, joq, tirşilikti bastau kerek, bastau üşin bilim kerek i̇ekenin
iştei tüisindik te, auyldan attanyp kete bardyq qoi.
Qoişy, əiteuir, satylap-satylap jürip, i̇elimizdiŋ bir tuar perzenti
Dimekeŋniŋ aldynan bir-aq şyqtyq. Ol tūsta qyzkelinşekterdiŋ bilikke
aralaspağan kezi. Aqmolada Farida Hamitova degen hatşyny ğana i̇estimin.
«Öziŋdi komsomoldan jaqsy bilemin, meniŋşe senen ülken qoğam qairatkeri
şyğady» dep, Jambyl oblystyq partiiä komitetine hatşylyqqa bekitti de
jiberdi. Qabyldauyna Məskeude Ortalyq komitet janyndağy akademiiäda
oqyp jürgen jerimnen şaqyryldym. Keŋ, jaryq kabinetiniŋ ana basy men
myna basyna jetu qandai qiyn i̇edi, onyŋ üstine i̇esikten törge deiin
ündemei jüru tağy yŋğaisyz. Özim nəpnəzik, aiaqta biz ökşe tufli.
Sasqanymnan, «Dimaş Ahmetūly, kabinetiŋiz qandai ülken, Sizge jete
alar i̇emespin», – deppin. Ondai qarapaiym, kişipeiil, ondai parasatty
adamdy öz basym körmedim. Sonda ornynan külimsirep tūryp mağan qarsy
jürdi. «Men onda Statenin joldasqa aitaiyn (is jürgizuşisi bolğan), Galia
Bibatyrovağa meniŋ kabinetim ūnamady, ne kişireit, ne basqaşa jasa
deiin», – dep küldi. Tolqyp, abyrjyp kele jatqanymnyŋ bəri ūmytyldy.
«Ūly adamdar öte qarapaiym bolady» degenge qalai senbessiŋ!
Odan keiin de talai ret kezdestik, kezdesken saiyn «komsomolkam meniŋ»
dep arqamnan qağyp qūiatyn. İeluge tolğan kezimde ğoi, «Dimaş Ahmetūly,
qaşanğy komsomol bolyp jüre beremin, i̇eluge keldim ğoi», – dedim. Sonda
aşyla bir külip, baiağy öziniŋ «sen əli ösetin balasyŋ» degenin i̇esine alyp,
talai ret ūsynys jasasa da, Jambyl oblysynyŋ obkom sekretary
Bektūrğanovtyŋ: «Oibai, ondai ideolog qaidan tabamyn» dep jibermei
qoiğanyn aitty. Basqalardyŋ i̇eŋbegin joqqa şyğaryp, dattamaimyn,
qoğamda ərkimniŋ öz orny, öz töri bar, ərine. Degenmen, ol kisidei qazaqqa
eŋbegi siŋgen qairatkerdi kezdestirmedim. Osy jasyma deiin körmedim,
biraq qazaq degen ūly halyq qoi, mümkin bir zamandarda tuylar. Biraq HH
ğasyrda men biletin Qonaevtai qazaq joq! Şynyn aitu kerek, taza patriot,
elin, jerin şeksiz süigen, bükil sanasezimin, aqyl-parasatyn aiamağan ūly
kemeŋger, qairatker i̇ekenin iştei bərimiz de moiyndaimyz.
Sol otyrğannan obkom hatşysy bolyp tabany kürektei on üş jyl
otyrdym. Jetisuda tuyp-öskenim bolmasa, Jambyl oblysy mağan öte
ystyq bolatyny da sodan şyğar. İelimde qazir i̇et jaqynnan i̇eşkim qalmady
desem de bolady. Biraq əkem atynda köşe bar, sol köşeniŋ tūrğyndary
üşin jylda baryp, syi-siiäpat jasap, Qūran bağyştap qaitamyn. İel işi
bereke ğoi, baryn dastarqanğa salyp jaiyla kütip jatady. Əiteuir əkem
marqūmnyŋ aruağy riza bolsa i̇eken dep men de barymdy arqalap, ər üige
syilyq jasaimyn. Olarğa bir ğana būiymtai aityp ketemin, əkem
atyndağy köşe taza bolsa i̇eken, külqoqysqa batpasa i̇eken degendi qaitaqaita aita bergim keledi... Al Jambyl oblysy janyma jaqynyraq, osy
öŋirde östim, jetildim, qyzmette töseldim, təjiribe jinadym. Adaldyqtan
attağan joqpyn, i̇eşkimge jasağan qiiänatym da joq. Keŋes dəuiriniŋ
dəuirlep tūrğan kezi, men de dəuirledim. Sol zamandarda düniege kelgen
Ğainikenderdiŋ sany onnan asady, aldy tūrmysqa şyğyp ta ülgerdi.
Jaqsylyqtarynan əli künge deiin qalmaimyn, habar jetse baruğa, batamdy
beruge, aianbaimyn. Qonaqjailylyğyna köŋilim de, közim de toiyp
qaitamyn...
Büginde i̇el qoğam qairatkeri, memleket qairatkeri dep qabyldap jatsa, ol da
Qonaevtai i̇el basşysynyŋ arqasy der i̇edim. Biraq, kedergilerge qaramai,
eliniŋ mədenietin, ekonomikasy, ğylym-bilimin jetildirude, kadr
daiyndauda ol kisidei köregen, talğamy men talaby küşti qairatkerler azau, az.
Mihail İesenaliev, Özbekəli Jənibekovter nağyz azamattar i̇edi
Elimizdiŋ tarihyna, mədeni tarihyna üŋiler bolsam, Dimekeŋdei adal
qyzmet i̇etken tağy bir tūlğalardyŋ kelbeti sanada kölbeŋderi sözsiz.
Əsirese, qazaq halqynyŋ mədeni mūralary, tarihi i̇eskertkişteri, mədeni
oşaqtary – teatrlar turaly əŋgime bola qalsa, osy bir qos azamattyŋ
esimderi i̇eske oralady. Halqymyzdyŋ alğyr perzenti, alğaşqy komsomol
Ğani Mūratbaevtyŋ i̇eskertkişin jasatqan da, atyn tarihqa qaita jaŋğyrta
alyp kelgen azamat ta osy – Özbekəli. Qany qazaq bolyp qainağan jan.
Şynyn aitu kerek, i̇elimizdiŋ oŋtüstik aimağy qanşyl, qazaqtyŋ saltdəstürin, ədet-ğūrpyn tereŋ sezinetin, sanada ünemi jaŋğyrtyp otyratyn
ölke. Oŋtüstik andai-myndai degendi jii aitamyz, qazekeŋ birin biri
jamandamasa işi jarylyp ketui əbden mümkin. Jaqsylyq jağymyzdy
aityp qanşa maqtansaq ta, osyndai kemşin tūstarymyz da jeterlik.
Ünemi oi üstinde, qolynan qalamsaby tüspeitin. Syrt közge suyq, sūsty,
qatal köringenimen, jan düniesi öte nəzik jaratylğan azamat i̇edi.
Tağdyryma riza bolatynym, qazaqtyŋ maŋdaiyna baq bolyp tuylğan
osyndai jūldyzdy azamattarymen qyzmettes bolğanym. İesenəliev te,
Jənibekov te orta boily bolğanymen, oiy, sana-sezimi asa joğary,
jaratylysy bölek i̇edi. Reseide tuyp-össe de, qanyna tartyp tuğan Mihail
daryndy, qabiletti, sauatty, al Özbekəli sonysymen qosa
ūiymdastyruşylyq qabileti i̇erekşe basşy boldy. Aitqanynan
qaitpaityn, birbetkei, öjet. Nauryz merekesin tiriltu üşin qanşama
esikten beti qaitsa da, dini ūğymdağy meiram degen sansyz qarsylyqtarğa
tötep beru tek Özbekəliniŋ ğana qolynan keletin tirlik. Ortalyq komitetke
jazyp jürip, əiteuir qazaq küntizbesine i̇engizip ketti, jaryqtyq! Al, qazirgi
Qostanai oblysy, būrynğy Torğaiğa siŋirgen i̇eŋbegi, tökken teri auyzben
aityp jetkize almaityn tirlik. Sol öŋirde ömirge kelgen tūŋğyş muzyka
teatry, ən-bi ansamblderi, ondağy ūlttyq būiauğa tūnyp tūrğan ūlttyq
kiimder, əşekeilerdi bylai qoiğanda, tarihi mūrajailardyŋ qaita
jabdyqtalyp, jaŋaruy, jasağan bağa jetpes i̇eŋbegi əli künge i̇el i̇esinde.
Közi tiri sol kezdegi oblys basşylary kezdes ken saiyn onyŋ talapşyldyğyn, talğampazdyğyn
jyr ğyp aitady. Tipti qolyna qazyq-balğasyn ūstap, jerdi qadamdap
ölşep, qai jerde teatr üii, qai jerde baq otyrğyzyluy kerektigine deiin
belgilep öziniŋ jürui qazirgi kresloda otyryp, telefonmen şarua şeşetin
basşylarğa ülgiönege der i̇edim. Ondailar şaruany şeşse jaqsy ğoi, biribirine siltep, kisini tausylmaityn əurege salady i̇emes pe?! Solar osyndai
azamattardyŋ tirliginen təlim alsa, bügingidei molşylyq zamanda neni
bolsa da jaryp şyğuğa bolar i̇edi. Biraq... qaidan bolsyn, ərkim öz basyn
küittegen, qarnynyŋ toiğanyn ğana oilaityn zamanğa tap boldyq qoi.
«Qazaqrestavratsiiä» degen ūiym aşyp, qalai bolsa solai jūmys istep
kelgen, əbden tozyğy jetken mūrajailar men kitaphanalarğa öz qolynan
jan bitirip i̇edi. Kim ne dese de, sony körgen, azamattyŋ maŋdai ter, i̇eŋbegin
körgen biz, mine, tirimiz, sondyqtan ony aitu paryzymyz. Orasan sol
eŋbektiŋ atağyna jarmasyp jürgender de köp, biraq taza i̇eŋbek Özbekəliniki
der i̇edim. Söitken, qazaq mədeni tarihyna orasan zor i̇eŋbek siŋirgen
Özekeŋderdiŋ aty aityla bermeitini, mereitoilary ünsiz ğana ötkeni
tarihymyzğa qara küie jağu i̇ekenin büginderi i̇eşkim sanasyna syiğyza
almai keledi...
Qairan, Ğabeŋder...
Osy bir kezeŋde, əsirese, Jambyl oblysynda jürgende qazaqtyŋ talai
syily azamattarymen dəmdes, tabaqtas boldym. Olardyŋ işinde suretşi,
öner, qoğam qairatkerleri, aqyn-jazuşylarmen de i̇etene aralastym.
Öitkeni, sol tūstar da Jambylda ataqty «Alatau» triosynyŋ dürildep
tūrğan kezi. Men qyzmetke kelgende kiimderi de, mekemeleri de jū pyny
ğana top i̇eken. Osy küni atağy jer jaryp tūrğan Altyn bekti şaqyryp,
jaŋadan ğana otbasyn qūrğan kezi i̇eken, oblys ortalyğynan i̇eki bölmeli
pəter bergizip, osy ansamblge jetek şi i̇etip qoidym. Alğaşynda jetekşi
bolğysy kelmei, biraz qiqaŋdap jürgen, ol kezde pəter məselesiniŋ küiip
tūrğan kezi, sodan tez kelisti. Ol ansamblmen şetelderdiŋ birazynda bol
dyq. Sonda Qazaqstandai alyp i̇eldiŋ kişkentai ğana bir oblysynda
osyndai talantty, qabiletti, daryndy ənşiler bar i̇eke nine qairan qalyp,
qol soqpağan i̇el joq şyğar. Şirkin, öner adam darymen qyzmettes bolğan,
aralas-qūralas bolğan qandai qyzyq, köŋildi.
Əsirese, Ğabeŋniŋ (Ğabit Müsirepovtyŋ) «Ğainikeş, Moiynqūmğa
qaraqūiryq keldi me?» – dep telefon şalatyny, sodan sən-saltanatymen
kelip, dem alyp, seruen qūryp qaitatyn kezderi əli künge ūmytylmaidy.
Soŋğy kezderi janary talyp, közi onşa körmei jürdi. Soğan qaramai ol
kisige şai qUiatyn kelinşektiŋ de ədemi bolğanyn qarastyramyz. Əitpese,
aşulanyp ketip qaluy mümkin. Kezekti saparynda ədemi bir keş
ūiymdastyryldy, Moiynqūmnyŋ kerbez bişileri bi bilep, ənşileri taŋğa
deiin ən saldy. Sonda: «Ai, Ğainikeş, osyndai birinen biri ötken
sūlulardy qaidan jinağansyŋ?» – dedi. «Oibai, Ğabe, közim körmeidi
deisiz, alystan olardyŋ sūlu i̇ekenin qaidan bilip qoidyŋyz?», dep əzilşyny aralas qaljyŋdaimyn ğoi. «Sūlulyqty köru üşin köz i̇emes, tüisik
kerek qoi», – dedi ol kisi ağynan jarylyp. – Alystan körmesem de,
olardyŋ myŋ būralyp, myna bir əuenge i̇elitip, i̇eljirep bilep jürgenin
sezip otyrmyn». Janaryna kelip qalğan möp-möldir tamşylar appaq jüzin
juyp ketkeni. Öz halqynyŋ önerin, bii men küiin şeksiz süigen, adamnyŋ
jany i̇eljirep tyŋdağany qandai ğajap! Moinyn bolmaşy ğana būryp,
maŋaiyna köz tastauy özine keremet jarasuşy i̇edi. Appaq qol oramalynan
ədemi bir ətirdiŋ iisi tanau jaryp, qaltasynan alyp qaita-qaita janaryn
sürtkileidi. Qandai təkappar, kerbez, kelisti kisi deseŋizşi! Üsti-basy
mūntazdai tap-taza, şalbarynyŋ qyry ūzaq tūru üşin odekolonmen
ütiktetedi i̇eken. Ne degen serilik deseŋşi?! Əldenege əserlengen kezinde
közine kədimgidei mölt-mölt i̇etip jas keletin. Ne degen nəziktik, tazalyq,
sūlulyq dep taŋğaluşy i̇edik. Tuğan halqynyŋ ədebietine qomaqty üles
qosyp qana qoimai, ony janymen süiüi, qūştar boluy, önerine i̇eljirep,
közine jas aluy qandai tosyn qūbylys, körinis. Osyndai ūly adamdary
bar, ədebietine, önerine jany aşityn, jüregi auyratyn qairatkerleri
bolğan, əli de bar halqymyz bir kezderi Ğalymdar üiin qūrtyp jiberudi,
qaltalylarğa satyp jiberudi de oilastyrğanyn oilasam, töbe şaşym tik
tūrady.
Partiiä qyzmetinen keiin «uh» dep bir dem aludy oilap jürgenimde, osy
Ğalymdar üiine qyzmetke şaqyryldym.
Talasqa tüsip, kökpardai ary tart ta beri tart bolyp tūrğan kezi, qypqyzyl tartysqa kelip tüstim. Meniŋ aldymda Sūltanğazin direktor bolğan.
Būl 24 aqpan 1991jyl bolatyn. Alğaşqy jyldary aiaqtan tik tūryp ketu
oŋai bolmady. Biudjetten bölingen şamaly qarjysymen qabyldap aldym,
biraq əbden tozyğy jetken ğimarat, syqyrlağan i̇eden, i̇esik-terezeler...
Onyŋ bərin retke keltirip, i̇endi jūmys bastai bergende naryq keldi... «Öz
künderiŋdi özderiŋ köriŋderdiŋ» qūrbanyna ainaldyq ta kettik. Bes qabatty
ülken ğimarattyŋ ülken, kişi zaly, joğaryda qystyq bağy tağy bar.
Qarajat joq, sondai keremet ülken ğimaratty ūstap tūru qiynğa soqqan
kezde, osy əlsizdigimizdi paidalanyp əldebir qaltaly bireuler satyp aluğa
ūmtylyp jatty. Barmağan i̇esik pen tesik qalmady desem bolady.
Dimekeŋniŋ közi ğoi, qazaqtyŋ akademikteri, ğalymdary bar, nege
Ğalymdar üii bolmauy kerek? Qai memleketke barsaŋyz da delegatsiiänyŋ
mindetti türde Ğalymdar üiine bas sūğudan bastaidy. «Qūdai-au, ol jerde
Sətbaevtan bastap nebir qazaqtyŋ ziiälylarynyŋ izi jatyr, aruaqtan
qoryqsaq netti» deimin ğoi baiağy. Ömiri i̇estimegen nebir ğaibat sözderdi de
estidim. Bir ministr siŋlimniŋ: «Apai, priçem zdes aruaki, prodadim, tam
budut respublikanskii finansovyi tsentr», – degen sözinen soŋ jüregim
toqtap qala jazdady. Men de qatty kettim, sol aiqastyŋ soŋy Ğalymdar
üiiniŋ aman qaluymen şeşildi. Sodan beri de on jeti jyl bolypty,
demalysqa ketkim-aq keledi. Biraq sonşama küresten qalğan jer, köŋilge
qimas, közge ystyq, əiteuir bilekte küş, jürekte qan jürip tūrğanda i̇eldiŋ
bir jağyna yqtasyn bolyp otyrğan jaiymyz bar.
İə, ərine, Ğalymdar üii kerek! Qanşama ədebiet, öner qairatkerleri
keşegi naryqtyŋ alqymnan alyp tūrğan künde riniŋ özinde öz
oqyrmandarymen, tyŋdauşylarymen osy bir ğimaratta bas qosyp tūrdy.
Nebir şyğarmaşylyq keşter men jyly jüzdesuler ūiymdastyryldy. Əli
künge halyqtyŋ igiligine ainalyp otyrğan būl otau keşegi ömirden ötken
ūlylardyŋ tUiağy – bügingi ardaqty ardagerlerimizdiŋ jii kezdesip, sūhbat
qūratyn birden-bir ūlyq oryn dese de syiymdy.
Al osy əsem de saltanatty ğimarattyŋ şaşauyna şaŋ juytpai, berekesin
kirgizip otyrğan qazaqtyŋ maŋdaiy jar qyrağan Ğainikendei asyl qyzy
desek te oryndy maqtau bolary sözsiz.
Halqymyzdyŋ ardager arularynyŋ köş basynda kele jatqan qarapaiym da
bauyrmal basşynyŋ jüzine süisine qarap, otbasyna, özine iştei ūzaq
ğūmyr tilep qoştastyq.
QAZAQ ÖNERINIŊ «BOTAKÖZI»
Qazaqstannyŋ halyq suretşisi
Gülfairus İsmaiylovamen əŋgime
Ədette Jaŋa jyldy, tipti, qarsyz qarsy alyp jatatyn əsem qala Almaty
biyl jeltoqsan aiynyŋ alğaşqy küninen-aq appaq aq mamyq körpege
oranyp aldy. Qalyŋ-aq. Oŋtüstiktiŋ jylymyq auaraiyna qalyptasyp
qalğan qala jūrtşylyğy əu basta əbirjip-aq qalğany da ras. Degenmen,
jyl mezgilderiniŋ qai-qaisysy da öz atyna zaty laiyq, qalypty
bolğanyna ne jetsin?!
Künniŋ lezde «joğalyp» kök aspandy tūtastai bir tüske bölegen aua
raiynyŋ būlyŋğyr keipi Gülfairus apaidyŋ da ömiriniŋ köleŋkeli
jaqtaryn i̇esine salyp ötkendei əli de ədemi janary sulanyp baryp
basyldy.
– Keşe ğana i̇ekinşi közime operatsiiä jasatyp şyqtym. Adam degen öte-möte
sezimtalmyz ğoi, dərigerdiŋ aldynan aman şyğa qoimaspyn degen
qorqynyş boiymdy bilep, alasapyran küi keşip i̇edim. Qūdaiğa şükir,
otbasyma aman-esen oraldym, qarağym. Soŋğy jyldary jaqyndarymnan
köp aiyryldym. Onyŋ üstine ajal degen de jasaryp ketti, kim bilsin,
adamdardyŋ pəndəui piğyldary özgerdi me dep te qorqamyn,– dedi ol kisi
terezeden Alataudyŋ aqbas şyŋdaryna alystan köz tastap.
– Jo-joq, ajaryŋyz baiağy bala künimizdegi körinisti qai talağandai
əserdemiz, – dedik biz qazaqtyŋ talantty qyzynyŋ köŋil auanyna jyğylyp.
İə, qazaqta talantty qyzdar asa köp bolmağan, qazir de solai.
Elbasymyzdyŋ bilik basyna qyz-kelinşekterdi köptep tartyp,
ūltymyzdyŋ anasyna degen qūrmetine köŋil bölip kele jatqany köŋilge
demeu. Talantty qyzdar, daryndy qazaq qyzdarynyŋ işinde şoqtyğy biık,
qazaq önerinde özindik qoltaŋbasy bar, əsirese, qylqalam men qazaq
mədenietiniŋ teatr salasyna da i̇eren i̇eŋbek siŋirgen Gülfairus
İsmailovamen əŋgime dəl osylai bastaldy.
– Qandai dert bolsa da uaiymsyz, jaibaraqat ötpeidi ğoi. Köptegen
tanystarym maqtauyn jetkizgen soŋ, qazaqstandyq ukrain qyzy, qalalyq
ortalyq i̇emhananyŋ bilgir dərigeri Larisa Nikolaiçukti izdep baryp i̇edim.
«Uaqytyn ötkizip alypsyz» dep basyn şaiqağanda qorqyp kettim. «Jastau
keziŋizde jasatu kerek i̇edi» dedi tağy da. Şyny kerek, basymdy «ölimge»
bailağandai bolyp kelistim. Operatsiiäğa ketken 15 minut jyljymai-aq
qoiğany... Işimnen Jaratqanğa jalbarynyp, dūğa oqi berdim, oqi berdim...
Operatsiiä bitkennen keiin dəriger Larisa Nikolaevna «qalaisyz, i̇ekinşi
közge jasaimyz ba, joq əlde oilanypqaldyŋyz ba?» degende oilanbastan
«jasaisyz» deppin. Şynynda da, bir Alladan bolatyn būiryq i̇ekenin
sezinip tūrsaŋ da, dərigerlerdiŋ aldy kez kelgen pendege qorqynyş
Uialatatyny anyq. Qoly jeŋil, meiirimdi dərigerge tüsseŋ jaqsy, kim biledi,
adamğa adamnyŋ senimi joğalyp bara jatqandai ma?
Ömir boiğy qağazğa üŋilu degeniŋizdiŋ zardaby i̇endi şyğyp jatyr ğoi.
Közimdi aşqannan i̇eŋbek i̇etip kelemin. Tuğan əkem qyz tudyŋ dep tastap
ketkennen keiin anam i̇ekinşi ret tūrmysqa şyqqan. Ögei əkemnen bes bala
tudy, ülkeni men bolğan soŋ, otbasyndağy auyrtpalyqtan qaşyp qūtyla
almaisyŋ. Onyŋ üstine, ögei əkem Mansūr keremet aqyldy, meiirimdi əke
bola bildi. Soŋymnan i̇ergen bauyrlaryma men de sondai qarym-qatynas
jasadym. Əli künge deiin solardyŋ baryna da, joğyna da alaŋdap
otyramyn. Əkem marqūm dəriger bolasyŋ deitin, al men suretke jaqyndau
boldym. Bizdiŋ balalyq şağymyz soğyspen qatar keldi de, balalyqtyŋ bal
dəmin basqalarğa qarağanda az tattyq. Odan göri töŋiregimizdegi
jaqyndarymyzdyŋ köz jasynyŋ kermek dəmin tereŋirek sezinip, qabağyn
bağyp ösken ūrpaqpyz. Soğystağy əkeme hat jazyp, üidegi, i̇eldegi amandyqjaŋalyq degeniŋizdi hat soŋyna suret arqyly jetkizemin. Bala qiiäl desek
te, logikam myqty bolsa kerek, qağaz betine örnektelgen körinisterdi körip,
özime özim riza bolatynmyn. Əkem qazaqtyŋ batyr ūly Bauyrjanmen bir
polkta bolğan adam. Tipti partorgy bolğan. Bir küni meniŋ jazğan
hattaryma, ondağy suretterge nazary auğan batyr: «Bizdiŋ qazaq qyzdaryna
jūmbaq əlem ğoi, jaqsy suretşi şyğady i̇eken qyzyŋyzdan», – dep oilanyp
qalypty.
Biraq önerdegi jolym kinodan bastaldy. Arman quyp Məskeuge attandyq.
Sonda jürgende Donskoi «Alastalğan Alitet» atty körkem filmge tüsuge
şaqyrdy. Şynymdy aitsam, tağdyryma da, ömirimdegi səttilikterdiŋ bəri
osy kinodan bastaldy desem de bolady. Suretşi bolsam degen bala qiiälğa
endi kinoöneri kelip qosylğany, şyn məninde, myqty betbūrys boldy.
Aty-jöni qūlağyma əkem arqyly siŋip qalğan qazaqtyŋ batyr ūly
Bauyrjanmen sol jyldary jolyqtym. «Kinoda ne bar, sen suretşi boluğa
tiıssiŋ» degende, suretşige kerek qūral-saimandarğa aqşa jetpegendikten
kinoğa tüsip jürgenimdi aittym. Oilanyp qalğan Baukeŋ keiin
Peterbordağy Repin atyndağy körkemöner institutynda oqyp jürgenimde
üzbei aqşa salyp tūrdy. Sol qamqorlyğyn əli künge işim jylyp i̇eske alyp
otyramyn.
– Momyşūly ğana i̇emes, sizdiŋ şyğarmaşylyq ğūmy ryŋyzda qazaqtyŋ
talai igi jaqsylarynyŋ əseri bolğanyn bilemiz...
– Əsirese, «Qyz Jibek» körkemfilmin tüsirer kezde de ol kisiniŋ kömegi
tigenin qalai ūmytarmyn. Rejisseri Sūltan ağa Qojyqov filmniŋ bas
suretşisine ūsynys bildirgen kezde talai azamattar qarsy boldy. «Nemene
bir qazaqtyŋ jigiti joq pa» degen əŋgimelerge de nükte qoiğan Momyşūly.
«Gulfairustyŋ şyğarmaşylyğyn kişkentaiynan bilemin, dekoratsiiäsy
tügili kiımderin de senip tapsyruğa əbden laiyq», – dep i̇esikti tars jauyp
şyğyp ketkende, iştegiler demderin ala almai otyryp qalğany əli köz
aldymda. Jatqan jeri jaily, imandy bolğyr, bir kezderi i̇eşkimge, tipti
tuğan əkesine kerek bolmai qalğan men siiäqty qarapaiym ğana qazaq qyzyna
közqarasy i̇erekşe bolğany əli künge janyma jylylyq Uialatady. «Qazir
kerek bolmasaŋ da bolaşaqta talailar seni izdeitin bolady», – dep
arqamnan qaqqany qanat bitirgendei jigerlendiretin-di. Söitip əjemniŋ
auzynan i̇estigen, qūlağyma siŋip qalğan ğaşyqtyq jyry armannan
şyndyqqa ainalyp sala berdi. Filmniŋ bas suretşisi ğana i̇emes, tipti
Jibektiŋ anasy Aiközdi oinap şyqtym ğoi. Sūltanğa suretin ğana jasap
bereiin degem, oilana kelip Jibektiŋ anasyn ūsyndy. Qarsy boldym.
Öitkeni, «on jasar balam bar, auyr tiedi, şarşaimyn» dedim. «Onsyz da
kündiz-tüni tüsiru alaŋynda jüresiŋ, şarşamaisyŋ, ülgeresiŋ» dedi. Təptəuir obraz. Biraq film bitkenge deiin özimizdiŋ de sau-tamtyğymyz
qalmağan şyğar. Ər köştegi qyz-kelinşekterdiŋ kiıminen basqa köştiŋ
sən-saltanatyn jasau degeniŋiz, tüie degenniŋ özi i̇ebedeisiz januar ğoi,
qūral-saimandarymyzdy ölşep-jiktegenşe ornynan atyp tūryp, tipti
keide aidalağa qaşa jöneledi. Qolymyzda ine-jip qala beremiz. Otyra
qalyp jylaimyz. Qasymda jaldap alğan kömekşi biren-saran jas qyzdar,
olardyŋ da amaldary tausylady. Tipti şöl dalada bir jūtym suğa zar
bolğan künderimiz de boldy. Köş degen şūbalaŋqy, qanşama tüiege
artylğan dünie-mülikke sonşama köz maiymyzdy qūrttyq. Degenmen,
jasağan istiŋ qorytyndysy nətijeli bolsa, kez kelgen qiyndyqty
ūmyttyratyny aqiqat. Keiinnen Tbiliside ötken festivalde «Qyz
Jibek» i̇erekşe bezendirilui jağynan bas jüldeni ielendi. Büginde qazaq
öneriniŋ köşbasynda «Qyz Jibek» te öz orny bar, körermenin
jalyqtyrmaityn ğūmyrly tuyndylardyŋ birine ainaldy. Qazaqi saltdəstürge bai, halqymyzdyŋ i̇eldigi men i̇erligin qatar nasihattaityn,
ūrpaqtan ūrpaqqa berer təlim-tərbiesi, önegesi mol şyğarma. Jarty
ğasyrğa juyq ekrannan tüspei kele jatqan būl şyğarmanyŋ əli de talai
ūrpaq süisine tamaşalaityn bolady.
Odan keiingi bükil ğūmyrym Abai atyndağy Opera jəne balet teatrynda
bas suretşi bolyp qyzmet atqarğan jyldarym, şyn məninde, qazaq öneriniŋ
marqasqalarynyŋ arasynda ötti. Əsirese, şeşemniŋ jaqyn qūrbysy,
qazaqtyŋ kümis kömei ənşisi, sūlu da kerbez Küləş Baiseiitovadan alğan
tağylymtərbiem tipti basqa əŋgime. Anam Qaiyrnese Küləşpen birge
oqyğan, tūrmysqa şyğyp balaly boldy da, ənşi bola almady. Əndi ədemi
salatyn, symbatty, sūlu bolğan. Şarany, əsirese Küləşti men de, nağaşy
əjem de keremet jaqsy köruşi i̇edik. Jiı köremiz ğoi, üige keledi, anam
ekeuiniŋ əŋgimeleri bitpeidi-au. Sylqyldap külip, əzilderi jarasyp,
syrlasypsyilasyp ötti ömirden. Arasynda meni əŋgime i̇etip qūiatyn,
«suretşi i̇emes, ənşi bolsaŋ qaitedi» deitin anam da öziniŋ armany bolğan
sahnada meni jürse i̇eken dei me, əiteuir kün ūzaq sybyrlasyp jürgeni.
Onyŋ oryndauyndağy spektaklderde meni qasyna i̇ertip alyp əjem
teatrdan şyqpaityn. Bilet te almaimyz, qyzmetkerler kiretin jaqtan
kirip-şyğyp jüre beretin. Ol kisilerdiŋ sahnadağy jüris-tūrysy, söileu
məneri, qyzmettesterimen qarym-qatynasy, əsirese, ən salğan tūstağy
balbūl janğan jüzderi netken keremet deseŋşi?! Nağyz öner dep tuyp, öner
dep ketken talanttar ğoi. Mağan Küləştiŋ i̇eŋbegi az siŋgen joq. Aqylkeŋesin, öner, sahna mədenieti jöninde nebir tərbielik məni zor əŋgimeler
aityp beretin-di. Meniŋ şaşym ūzyn, būrymym bilektei i̇edi. Sonda
gastrolge şyqqan saiyn nebir ədemi şaşqa tağatyn qyzyldy-jasyldy
lentalar əkelip beretin. Men məzbin. Məskeude talai opera teatryna da
ertip bardy. Orystyŋ Barysova degen ataqty opera ənşisine i̇ertip aparyp,
dausymdy da tyŋdatty. Sonda ol: «Myna suretşiler uçilişesin
bitirgennen keiin mağan kel, seniŋ dausyŋ jaqsy, ənşi bolasyŋ» dedi. Ol
meni Küləştiŋ qyzy i̇eken dep qalsa kerek. «Joq, meniŋ jaqyn qūrbymnyŋ
qyzy, meniŋ de qyzym ğoi» dep ədemi bir jymiyp, mağan i̇eljirei qarağany
əli de köz aldymnan kete qoiğan joq. Biz «Botaközge» tüsip jürgende qaitys
boldy ğoi. İtbaidy Qanabek ağamyz oinaityn-dy, öte auyr qaiğyny
bastan keşirdik. Küləş dünieden ötkendegi Qanabektiŋ küizelisi, köz
jasy...
Qazaqtyŋ tanymal suretşisi, aŋyz suretşisi Əbilhan Qasteevpen əkem
Jarkentte balalar üiinde birge ösken. İekeui keremet dos-joldas boldy.
Əkem maidanda bolğan jyldary ol kisiniŋ de qamqorlyğyn köp kördik.
Tuğan qyzyndai jaqsy köruşi i̇edi. Keiinnen boijetip, oqu bitirgen kezde de
Sidorkinge tūrmysqa şyğamyn degende de jalğyz qoldağan adam sol kisi
bolğan. «Orys bolsyn, orman bolsyn, i̇eŋ bastysy azamat bolsyn, jaqsy
jigit siiäqty» degen.
– Ol kisini i̇erkeletip Janatai dep atağanyn da qūlağymyz şalğan?
Alğaşqy tanysqan kezderiŋiz, tūrmys qūruğa niet bildirgen kezin i̇esiŋizge
tüsirip körelikşi?
– Ras, menen bir kurs tömen oqyğan İevgenii Qazaqstanğa soŋymnan izdep
kelip üilendik. Studenttik kezdiŋ bir qyzyğy – öner oşaqtaryn aralau,
ondağy jürip jatqan spektaklderden qūr qalmau i̇edi ğoi. Alğaşqy kezderi
Leningradty aralau, ondağy attary aŋyzğa ainalğan mūrajailardy, tipti
onyŋ ğajaiyp Aq tünin qyzyqtau degen qanşalyqta arman bolğanyn
büginde aita almaimyn da. Sabaqtan bosai qalsaq qalanyŋ sondai tarihi
jerlerine saiahat jasauğa ūmtylatynbyz. Janymdağy qyzdar köbi
jergilikti ūlt ökilderi boldy da, olarğa asa taŋsyq dünie i̇emes i̇edi. Al
jalğyz aralauğa qorqamyn. Böten, ülken qalada jalğyzdan jalğyz
jüreksinesiŋ. Osyndai bir sətte ashanada ūzyn boily orys jigiti özinen-özi
kelip: «Siz bügin keşke bossyz ba, ol kezde İsaakiev sobory əli
aşylmağan-tyn, soğan bir tanystarym arqyly kireiin dep i̇edim, birge
barasyz ba?» degende, şynymdy aitsam, quanyp kettim. Ol kezde men
ekinşi, al ol birinşi kursqa i̇endi tüsken beti i̇eken. Bardyq. Onyŋ tanysy
bizge şai qoiyp, syi-siiäpat körsetip jatty. Al meniŋ quanyşym tipti
bölek. Sodan birge aralaityn boldyq. Balmūzdaq jeimiz, kofe işemiz.
Körgen-bilgenderimiz jaily pikirlesemiz, talasamyz. Osy bir jigitpen
tağdyr qosamyn dep müldem oilamağan i̇edim. Kurstaspyz, dospyz. Böten oi
joq. Qaladağy köptegen muzei-üilerdi, kinoteatrlardy kördik. Oi-örisi
öte biık, talğamy bölek jigit i̇eken, asa mədenietti. Əsirese, dini dəstürli
merekeler kezinde opera ənşileriniŋ birikken kontsertterin tamaşalau
keremet! Al men ənşi bolamyn dep i̇eki jyl daiyndyq kursyn, odan keiin
eki jyl konservatoriiäda oqyğanym bar, ən salğandy ūnatatynmyn. Solai
jürip meni ūnatyp qalsa kerek, törtinşi kursta jürgende «sensiz tūra
almaimyn, oquyŋdy bitir de, Leningradta qal, kelesi jyly men bitiremin»
dedi. Men kelispedim. «Elge baramyn, bauyrlarym jas, anama kömektesuim
kerek» degendi syltau i̇etemin ğoi baiağy. Qarsylyq bildirip alyp, ol ketken
soŋ ūiyqtai alsamşy?! Dos dep jürip özimniŋ de jaqsy köre
bastağanymdy sonda sezdim. Soŋymnan jügirip, söz aitqan birde-bir jigitke
dəl osylai janym auyrmağan siiäqty. Biraz uaqyt ötken soŋ ol tağy da:
«Men Məskeuden bitiretin şyğarmyn, seni körip jürip, būlai jüre
almaimyn, əsirese, seniŋ amandaspai öte şyğatynyŋ jüregime auyr tiedi»
deidi. Sonymen men bitirip kettim de, ol soŋymnan Qazaqstanğa izdep keldi
ğoi. Əke-şeşesi de jaqsy kisiler i̇edi. Əsirese, maidanda bolğan, soğysqa
qatysqan əkesi meniŋ əkemmen syilas joldas bolyp ketti. Alğaşynda
qarsy bolğan əkem keiinnen «Mahabbattyŋ ūlty bolmaidy i̇eken ğoi» dep
riza bolatyn.
«Mağan timeseŋ Nevağa batyp ölemin», – dep ölerdei ğaşyq bolğan ol öleölgenşe qazaq halqyna adal qyzmet i̇etti ğoi dep oilaimyn. Qazaqtyŋ
qasietti qara şaldarynyŋ biri Əbilhan ağa Qasteev: «Qazaq qyzyn ğana
emes, meniŋ ūltymdy jan-tənimen süigen «Janatai» ğoi būl», – dep jaqsy
körgeni de, onyŋ suretşi retinde şyğarmaşylyğyn da i̇erekşe qadir
tūtqany ras.
Basqa ūltqa tūrmysqa şyğu degen, qazaq qyzyna, onyŋ işinde men siiäqty
qarapaiym ğana qyzyna betke tüsken şirkeudei bolğany da ras i̇edi. Biraq,
Jeniasyz ötken ğūmyrymdy köz aldyma i̇elesteter bolsam, i̇eger men oğan
tūrmysqa şyqpasam, dəl osyndai ataq-abyroiğa jeter me i̇edim, əlde
jetpes pe i̇edim degen de oi qylaŋ beredi. Nege deisiz ğoi, öitkeni, qazaq
əieliniŋ taŋnyŋ atysy, künniŋ batysy qolynan qazan i̇emes, qalamy tüspei
ğūmyr keşu degeniŋizdi i̇elestetip köriŋizşi? Būl jerde qazany ottan
tüspegen, bauyrynda balasy, otağasynyŋ qas-qabağyn baqylap, ağaiyntuys, kelimdi-ketimdi qonağyn aialai biletin qazaq əielinen özimdi alşaqpyn
dei almaimyn. Degenmen, Jaratqan İem tabiğatymdy səl-pəl
darynqabileti i̇erekşe tağdyr syilağan i̇eken, ony boida saqtamai qazaq
önerine beiimdegen i̇eken, jazmyştan ozmyş joq! Al, meniŋ osyndai
özgeşeligimdi bağalap-tanyp, soğan mümkindik jasau Jenianyŋ ğana
qolynan keldi. Üidegi tirlikke i̇er-əiel demedik, teatrdan keiin şeberhana
kütip tūrdy. Onyŋ tirligine men, meniŋ şyğarmaşylyğyma ol kedergi
jasamadyq. Əbilhan ağamyzdan bastap talailardyŋ kitaptarynda Jenianyŋ
qoltaŋbasy qaldy. Tiiänaqty, oily suretşi i̇edi. İelu üş jasynda ömirden
ötti. Əkesi i̇ekeumizdiŋ jolymyzdy quğan jalğyz ūlymyz bar. Ol da öz
ortasy, öz körermeni bar jaqsy suretşi.
Qazaqtyŋ jeztaŋdai būlbūly Bibigül Ahmetqyzy jaqsy qūrbym. Tüidei
jastymyz. Ömir baqi körşi tūrdyq. Syrymyz da, jyrymyz da bir.
Balalardyŋ bəri köz aldymyzda östi. Meiramkül üide de, teatrda da öz
qyzymdai bolyp ösip i̇edi, ğūmyry qysqa boldy. Bibige ğana i̇emes, qyzdyŋ
qazasy mağan da oŋai tigen joq. Talantty i̇edi. Qazaq opera öneri oisyrap
qaldy. Meniŋ talai spektaklderimde auyryp qalğan ənşilerdi auystyryp,
oryndap jürdi.
– Əuezovpen de jaqsy syilastyqta boldyŋyz...
– Əuezovtiŋ qyzy Ləilamen tanys boldym da, Jenia oquyn bitirip kelgen
soŋ ol kisige bardyq. Əlde özi şaqyrdy ma, qazir i̇esimde joq, jūmys
ornynda bizdi qabyldap, salğan suretterimizben tanysyp, «birge jūmys
isteimiz» dep şyğaryp saldy. Otbasyn jaŋa qūrğan jas semia üşin ol
kezde tūraqty jūmys tabu degeniŋiz jarty bailyqpen teŋ. Onyŋ üstine,
qazaq ədebietiniŋ aqsaqaldary sanalatyn Mūhaŋmen şyğarmaşylyq
bailanysta bolu tipti abyroi i̇edi. Qamqorlyğyn aiağan joq. Talai
kitaptarynyŋ körkemdik jağyn bezendirude, suretterine Jenianyŋ kömegi
boldy.
Al, Səbeŋniŋ şyğarmaşylyğy men üşin bir töbe. «Men kitabymdy jaqsy
körmeimin, Botaközimdi jaqsy köremin» dep qaljyŋdaityn. «Botaközdi»
oinağanymda, şyn məninde, maqtanğanym i̇emes, köpşilik būl tuyndyny
meniŋ janaryma arnap jazylğandai qabyldady. Səbeŋniŋ özi de «sağan,
seniŋ köziŋe arnap tağy bir şyğarma jazyp jatyrmyn, ony da sen
oinaisyŋ» deitin-di.
– Teatrda bas suretşi bolyp jürip talai aktrisalardyŋ suretin de
salğanyŋyzdy bilemiz?
– İə, suretşi bolu ömirlik maqsatym bolğan soŋ, men ömir baqi, tipti əli
künge deiin qylqalamymdy qolymnan tastağan i̇emespin. Otbasylyq şarua
bolsyn, teatr bolsyn künine bir ret şeberhanamda rahattanyp otyryp
qağaz betin şimailau i̇es bilgennen ədetke ainalğan dağdy ğoi. Şeberhanam
men üşin jūmaqtyŋ töri desem, artyq aitqandyq bolar ma, degenmen,
anadaidan būiauy tanauyŋdy qytyqtaityn, nebir siqyrdy iısi men
mūndalaityn kişkentai ğana qūstyŋ Uiasyndai şeberhana kez kelgen qalam
ūstağan suretşiniŋ qūtty mekeni.
Ras, aitasyz, men köptegen aktrisanyŋ suretin saldym. K üləş tiŋ,
Şaranyŋ, əsirese, Ğabeŋniŋ Aqtoqtysy – Şolpan Jan darbekovanyŋ
portreti özimniŋ ğana i̇emes, tamaşalağan ta lailardyŋ közquanyşyna
ainalğany aqiqat. Ainalaiyn Şol pan i̇ekeumiz tatu-tətti körşi boldyq.
Qandai ədemi! Qaitalanbaityn aktrisa! Dina Nūrpeiisovanyŋ portreti de
özim jaqsy bağalaityn dünielerim, būlar köptegen şetelderdi de aralady.
– İeki birdei öner adamynyŋ, onyŋ işinde suretşiniŋ bir otbasynda ğūmyr
keşkeni qalai i̇eken?
– Jenia jaily söz bolğanda aittym ğoi, ol meniŋ şyğarmaşylyğyma
menen de ğöri jany auyrğan, janaşyrlyq bildirgen azamat. Keide syrttan
kelgende: « Gulfairus, bügin bir qazaqtyŋ qyzyn kördim, keremet sūlu
eken! Nağyz sağan kerek figura!», – dep quanyp keluşi i̇edi. Keide: « Qazaq
qyzy sen ğana ma desem, Qazaqstanda sūlular öte köp i̇eken ğoi» dep əzildep
otyratyn. Söitip, men oğan, ol mağan keiipker taŋdauşy i̇edik... Jenianyŋ
«Aldar Kösesin» körgende Kəuken «meni de dəl osylai qaşan polotnoğa
tüsirer i̇ekensiŋ» dep qatty qyzyqqan. Köp dünieleri jasalynbai qaldy...
Kişkentai kezimde nağaşy əjemniŋ tərbiesinde östim dedim ğoi. Bala
bolyp oinamaidy i̇ekenmin, bir būryşta otyryp alyp qağazdan köz
almaimyn. «Əi, mynanyŋ közinen köz qalmaityn boldy ğoi» dep əjem
meniŋ oŋ qolymdy bailap qūiady i̇eken. Sonda būlqynyp-būlqynyp şeşip
alamyn, al şeşe almasam sol qolymmen de suret syza beredi i̇ekenmin.
Suret – meniŋ besikten ana sütimen boiyma siŋgen arman! Sondyqtan,
ğūmyryma öte rizamyn. Sözimniŋ basynda Baukeŋniŋ əkem kerek qylmai
tastap ketkenin aityp jylağanymda: «Qazir i̇eşkimge kerek bolmasaŋ,
öskende kerek bolasyŋ» dep jūbatqanyn jiı i̇esime alamyn. Alamyn da
iştei təube deimin, büginde halqym, tuğan qazaq halqym aty-zatymdy
jaqsy biledi. Syilaidy, qūrmetteidi! İeŋbegimdi bağalaidy. Odan artyq
qandai baqyt kerek?! Al, qazir sol jyldardyŋ qalai jyljyp öte
şyqqanyn da baiqamai qalyppyz. Jas bolsa seksennen asyp barady.
Janardyŋ jaiyn jaŋa aittym, i̇eki közime de operatsiiä jasattym. Qūdaiğa
şükir, tabanymnyŋ astyn körip, jer basyp jürgenimiz de bir baqyt. Odan
keiingi baqyt Bibimen ystyq bauyrsaq, qoŋyr şai üstinde şertiletin
əŋgime-düken...
Qazaqtyŋ maŋdaiyna bitken körkemöner iesi suretşi qazaq qyzynyŋ –
büginde i̇el anasy retinde asa syily Gulfairus apaidyŋ közi tağy da sonau
Alataudyŋ aqbas şyŋdaryna baryp şağylysqan sətinen tez aryltqymyz
kelgendei əzilge süiene tağy da sūraq qoidyq.
– «Syry ketse de syny ketpegen» degendi aitqan qazaq halqynyŋ talantty
da sūlu qyzysyz. Sizge ğaşyq bolğandar köp bolğan şyğar dep oilaimyn?
– Oi, nesin aitasyŋ. Student kezimde de talai qazaq jigitteri ğaşyq boldy
ğoi. Əsirese, basqa ūlttyŋ jigitine tūrmysqa şyqqanyma talailar «tisin
qairap» jolyqqanda qyrşaŋqy sözderimen ilip, özderiniŋ ğaşyqtyq
sezimderiniŋ basqa bir jek köruşilikke ainalyp ketkenin i̇eptep sezdirip te
jürdi. Nebir talantty, büginde i̇esimderi i̇el i̇esinde jürgen azamattar da söz
salğan. Biraq meniŋ köŋilim i̇eşqaisysyna būrylmady.
– Siz i̇eki qoğamda ömir sürip kelesiz. Təuelsiz i̇eldiŋ körkem önerine köŋiliŋiz
tola ma?
– Təube! Balalyq şaqta körgen joqşylyq pen qiynşylyqtyŋ orny
tolğan bügingi künimizge iştei şükirşilik jasap otyramyn. Al, öner qai
qoğamda da öz jügin arqalap keledi. Öitkeni, ol i̇eşkimge təueldi i̇emes. Jeke
menşik. İelimizde ekonomikalyq dağdarys dedik, qaita qūru dedik, desek te
nebir körkem tuyndylarymyz şetelderde jeke avtorlyq bolsyn, birikkenūiymdasqan bolsyn suretşiler öz körmelerin ūiymdastyryp keledi.
Düniejüzi moiyndağan qazaqstandyq suretşiler sanauly bolsa da bar.
Olardyŋ tüsin tüstep, atap jatpai-aq qūiaiyn, biri atalyp biri atalmai
qalsa, köŋilderi qalyp jürer, qartaiğannyŋ belgisi bolar, i̇esime tüsire alar
emespin. Degenmen, qazaq bar jerde onyŋ tili, dini bar jerde söz öneri,
körkemöneri ölmek i̇emes. Ūrpaqtan ūrpaqqa jetip otyratynyna, jalğasyp
otyratynyna öz basym kəmil senemin!
İə, ol kisiniŋ qolynan şyqqan qabyrğadağy avtoportretterge köz sala
otyryp, qylqalam şeberiniŋ türli būiau siŋgen ədemi sausaqtaryna qyzyğa
qaradyq. Kezinde «tal boiynda bir min joq» dep aqyndar jyrlaityn sūlu
da symbatty qazaq qyzynyŋ seksenniŋ seŋgirine şyqsa da körkemdiktiŋ
qalpyn būzbai, özi de sözi de salmaqty myna keipine nege qyzyqpasqa?!
Qoştasarda aitqan myna sözi: «Ainalaiyn, senimen əŋgime jüregimdegi
talailar salğan jaranyŋ auzyn tyrnap ötkendei ömirdegi ökinişter men
sağynyşqa ainalyp ketken jaqsy sətterge saiahat jasap ədemi bir küi
keştim. Kelip tūr, bizge amandasu mindetteriŋ ğoi», – dep maŋdaiymyzdan
iıskep şyğaryp salğany janymyzdy terbetip kete bardyq. Mūrnyma
būiaudan da küşti, adam aityp jetkizgissiz bir əlem iıs keldi.
Ol aq jaulyğy jelmen jarysyp jelbiregen Əz-Ananyŋ meiirimge toly
jūpary i̇ekenin tolqi otyryp moiyndaisyŋ...
QAZAQ ƏİELINIŊ ORNY – ÖNERDE
Jazuşy-jurnalist Mağira QOJAHMETOVAMEN syrlasu
Osy bir jazuşyny körgen saiyn, əŋgimelesken saiyn ol kisiniŋ myna
ömirge qūştarlyğy, ğaşyqtyğy, adamdardyŋ bir-birine degen
süiispenşiligi men syilastyğy turaly talğam-tolğanystary ünemi qairan
qaldyrady. Öz halqynyŋ bolaşağyna janymen, bükil bolmys-bitimimen
alaŋdauşylyq bildire otyryp, i̇eliniŋ bolaşağy – jastar turaly, olardyŋ
əbes qylyqtaryna jany auyratyny sonşalyq, olarğa təlim-tərbie
berudegi tyndyryp jürgen azapty joly taŋdandyrady. Ne degen küş-quat,
ne degen i̇erazamattarğa ğana tən qajyrlylyq şüikedei ğana jazuşy
əieldiŋ qai jerinen ağylyp jatyr i̇eken?! Ünemi asyğys, ünemi
jūmysbasty osy bir sezimtal qazaq qyzyn būl joly tağy bir qyrynan
tanyğandai boldym. Ol jaqsy ənşi de i̇eken. Qazaqtyŋ halyq əni
«Qarğaşty» üzildire şyrqağanda i̇eriksiz köŋilge mūŋ Uialaidy. Bəse, deisiŋ
sondaida, bəse sonşalyqty jany nege nəzik, sekemşil, taza deseŋ, osyndai
da öneri bar i̇eken ğoi...
Bizdiŋ qolymyzğa tüsken jazuşynyŋ «Japadan-jalğyz» ötken ğasyrdyŋ
ər jyldarynda jazylğan kitabyn közimizge jas alyp otyryp oqyp
şyqtyq.
Mağira Qojahmetovanyŋ soŋğy jyldary şyğarmalaryn oqyp, zertteu
üstindemin desem, mümkin bireu küler, bireu süisiner. Al sol süisingender
«joqtau-jylaudy» da, bəlkim, dūrys qabyldar. Öitkeni, qazirgidei
qatygezdeu qoğamnyŋ qataldau oqyrmany kitap oqudy, ğaşyqtyq, mahabbat
turaly jyr-dastan oqudy ūmytqaly qaşan!.. Osyndaida özimdi baqytty,
şeksiz baqytty ūrpaqpyn deuge, tipti auyz toltyryp aiqailauğa qūqym
bar. Bizder kezinde Mağira, Şərbanu, Kamilalardy, Tölen, Saiyn,
Dulattardy, Fariza men Şahanovtyŋ «Tanaközin» oqyp, jattap östik qoi.
Sol şyğarmalardağy keiipkerlerdi özimizdei qabyldadyq. Özimiz de solai
ğaşyq bolyp, solai süiüge tyrystyq. Jigitter İerbol boluğa, biz, qyzdar
Meŋtai boludy armandadyq. Aramyzdan talai Tölegen men Jibekter
şyqty. Osy bir ədemi oidyŋ jelisimen jazuşy-jurnalist Mağira
Qojahmetovanyŋ da sol albyrt jastyğy ispettes, jiyrma men qyryq
bestiŋ arasynda jazylyp, tipti i̇eşbir jerde jaryq ta körmegen
dünielerine birge saiahat jasaiyq, oquşym!
– Mereke qūtty bolsyn, Mağira apai. Əŋgimemiz Analar meiramy küni,
onyŋ üstine jastyq dəurenge saiahat bolğandyqtan qyzyqty boluğa tiis...
– Ərine, qyz-kelinşekterdiŋ meiramy – köktemniŋ alğaşqy meiramy.
Qystyŋ yzğary əli kete qoimasa da, i̇eldiŋ jüzinen bir jylylyq
sezilgendei bügin.
Qazir respublika boiynşa jurnalist qazaq qyzdarynyŋ asa talantty
qūramy qalyptasqan, sonyŋ i̇eŋ myqty körinisi «Türkistan» gazetinde.
Mūndağy ərbir tilşi qyzdyŋ qaitalanbas orny bar. Bir-birine ūqsamaityn
qoltaŋbasyna, tapqyrlyqpen ūştasyp jatqan jaŋalyqtaryna iştei
quanamyn. Jalpy, meniŋ özim de tüsinbeitin bir qasietim, ol – özim
jasamağan, tipti jasai da almaityn keibir tirlikke təuekel i̇etip baryp
jatatyndarğa taniyn,tanymaiyn iştei şeksiz quanyp jüremin. Proza
jazatyn qazaq qyzdary ölgeni, tirisi bar, sausaqpen sanasa, onnan aspaidy
eken. Ərbir jazuşy (aqyn, jurnalister i̇emes) qazaq əieline ūlttyq sirek
tūlğa retinde qaraimyn. Qalam ūstağan qyz-kelinşekterdiŋ qai kezde de
tağdyry oŋai bolmağan ğoi. Sondyqtan jurnalistikanyŋ auyr jügin
moiymai, nəp-nəzik moiyndarymen süirep kele jatqan siŋlilerimdi gazetti
paidalanyp qūttyqtau joldaimyn. Jazu barysynda bir mezgilde əri aŋ, əri
aŋşysyŋ... Qaqpan qūrğanyŋ men qaqpanğa tüskeniŋ birdei.
– Mağira apai, aldymda jatqan «Japadan-jalğyz» kitabyŋyz i̇ertede
jazylğan dünieler i̇eken. Nege jariiälanbady, mümkindik bolmady ma?
– Mümkindik boldy ğoi, biraq sol dünielerge qaita soğudy oilamappyn. Al
soŋğy jyldary Məriiäm Hakimjanovanyŋ üş tomdyq jinağy jaryq
körmeiinşe, özimniŋ şyğarmaşylyğyma qūlqym da bolğan joq. Öitkeni ol
Məriiäm apaidyŋ özime amanaty i̇edi. Qazaq qaşanda amanat jolynda qūrban
bolğan halyq.
Biraz jyldarym osy üş tomdyqpen ketti. Onyŋ üstine daryndy,
darynsyzy bar zamandas əriptesterimniŋ on bes-jiyrma tomdyq
şyğarmalar jinaqtaryn körgenimde, birtürli yŋğaisyzdanamyn. Qazirgi
köp qabatty salynyp jatqan sapasyz qūrylys, syrty jylt-jylt, biraq
adamdy işine tartpaityn tolyp ketken supermarketterdei əser i̇etedi
mūndai kitaptar.
Əu bastan qalamym moral-adamgerşilik taqyrybyna beiim boldy. Ol
kezde oçerk-maqalanyŋ özin əŋgime siiäqty jazatynbyz, Tūŋğyş
jariiälanğan əŋgimem Oralhan Bökeidiŋ kömegimen «Şamnyŋ jaryğy»
«Jūldyz» jurnalyna şyqty. Al myna kitapqa i̇engen şyğarmalarym da sol
jyldary jazylğan. Zaman ağymy solai boldy ma, əiteuir sol kezeŋderde
auyl jigitteriniŋ köbi qyz alyp qaşyp sottalyp jatatyn-dy. Öz basym
talai təlkekke tüsken tağdyrlarmen betpe-bet keldim. Sonda
oilaitynmyn, Qūdai-au, adamdarğa ne bop ketken, bir-birine işki
sezimderin jetkizip, aŋsaryn bildirip, sözben jetkize almağan sezimin dülei
küşke salatyny nesi? Nege ğana qatygezdikke barady i̇eken, qazaqtyŋ əpədemi qyz-jigitteri öz tağdyrlaryna nege nemqūraidy qaraidy degen san
sūraqtar mazalaityn. Jalpy qarym-qatynastyŋ işki mədenieti degen qai
qoğamda da bolsyn artyq i̇etpeidi. Osy bir ündestik jetpegen jerde
dörekilik, adam janyn auyrtatyn anaiy qylyqtar osydan kelip şyğatyny
meniŋ qalam ūstağan alğaşqy jyldarymnan-aq köŋilime myqtap ornyqty.
Qazir özimniŋ şyğarmaşylyğyma köz tastasam, men negizinen körkem
şyğarmany qyryqqa deiin ğana jazyppyn da, odan keiin tek tanymdyqzertteuşilik jağyna köp qalam terbeppin. Joğarydağy mazalağan oilardy
eskersek, būl da meniŋ sanaly türde barğan taqyrybym. Jazuşy öziniŋ
ömir sürgen ortasynyŋ demin sezinui qajet degen qağida da osyndaida
aitylğan,bəlkim. Qazir men oilaimyn, baiağy qyryqqa deiingi dünielerdi
jazbas i̇edim. Nege? Jazuğa şyndap kirissem, keremet povest, roman jazar
edim. Biraq, qazirgi zamanğy oqyrmanğa ol müldem kerek i̇emes. Būrynğydai
bes jüz bettik romandy i̇eşkim de oqymaidy. Al bizde sol baiağy qatyp
qalğan ürdis, süreŋsiz, jattandy. Sondyqtan men, jalpy özimizdiŋ bügingi
oqyrman talğamyna əser i̇eteiin dep, sol özime deiingi joq nərseni jasağym
keledi. Ol ədebiette bola ma, joq önerde bola ma, bügingi qoğamğa ne kerek?
Nege mūqtaj, intellektualdy deŋgeide ne əser i̇etui mümkin? Adamnyŋ
qūpiiäsy, adamdar özine-özi kömektesse, i̇eger i̇erik-jigeriŋ myqty bolsa,
nendei şielenisti bolsyn şeşe alatynyna adamdardyŋ sanaly türde
senui, nege beişara tirlik keşuimiz kerek degendei adam balasynyŋ tüsinip
bolmaityn ərqily tağdyrlary soŋğy jyldardağy şyğarmalarymnyŋ
arqauy. Osy rette «Tüssaiahattar» degen i̇eki tom daiyn tūr. «Japadanjalğyzdyŋ» jalğasy retinde «Jūldyzdardy qalai şaqyrasyz?» dep
atalatyn i̇ekinşi kitabym da baspağa daiyn. Būl da i̇ertede jazylğan
dünieler. Jalpy, men öz keiipkerlerimmen bala jastan birge kelemin.
Məselen, Aiany on üş jasymnan jaza bastadym. Ərine, kündelikterime.
Aia – mylqau qyz. Biraq tūla boiy tūnğan muzyka, əuen. Negizi qoğamdağy
talanttyŋ orny ğoi. Adamnyŋ, talantty adamnyŋ işki sezimi, arpalysy,
işki küş-quattyŋ tağdyry būl. Qazaqtyŋ qai zamanda da qasiretine
ainalğan i̇er-azamattardyŋ işimdikke üiirligi, qūmarlyğy, jigersizdigi
qarşadai qyzdyŋ neke suda tuyp, suda öletin, joiqyn
küştiŋ,ozbyrlyqtyŋ qūrbanyna ainalğan tağdyry jalğyz Aianyŋ ğana
emes, bükil qazaq qyzynyŋ tağdyry dep qarasaq ta bolar.
Qai zamanda da adam neğūrlym tereŋ, talantty bolsa, solğūrlym ömir sürui
de qiyn ğoi. Sosyn qazaqtyŋ qyzdarynyŋ işki sezim iirimderiniŋ bailyğy,
ūstamdylyğy, abyroiy aiaqqa taptalyp jatsa da, sol azamattyŋ tepkisine
şydas berer tözimdiligi keide mifologiiälyq, müldem jaidaq siiäqty. Biraq
özime ūnaidy. Qazirgi közqaraspen zerdelesem, būl dünielerdiŋ kez
kelgeninen kemşilik tabar i̇edim. Sony köruge qūlyqty da bolmadym.
– Jaŋa bir söziŋizde kündelik dep qaldyŋyz...
– Kündelik jazu bir jaqsy ədet. Ol bir köŋil küige bailanysty jazylatyn
qūpiiä syrlar ğoi.
– Olardy jinaqtauğa qalaisyz?
– Əzirge oida joq. Jaŋa aittym ğoi, ərkezdegi köŋil küige bailanysty dep.
Mümkin əldekimder turaly qatty aitylğan, oilağan tūstarym boluy əbden
mümkin. Bizdiŋ bügingi mentalitet ony ūğa, tüsine bermeidi. Ökpeleidi,
reniş tuady. Sondyqtan asyğys joq. Artyq jerleri öte köp.
– Biz nege osy jasqanşaqtyqty, köŋilge qaraudy qoimaimyz? İeger ol
əriptesteriŋiz jöninde aitylğan artyq pikirler bolsa, tüsinistikpen
qarauğa bolmas pa, nege o dünielik bolğannan keiin aityluy kerek?
– Oiyŋdy tüsindim. Tipti men oilağandai bəlendei ökpeleitin tūstary
bolmauy da mümkin. Biraq, ədebiet pen önerdegi baqtalastyq,
körealmauşylyq, ozğandardyŋ aiağynan şaluşylyq degen nərse ömir baqi
ilesip kele jatqanyn jas ta bolsa bilesiŋder. Meniŋ əriptesterimniŋ jeke
şyğarmaşylyq tūrğydan aitar uəjderi joq. Biraq, soŋğy kezderi
«patriot» atanaiyn dep i̇emes, öz betimşe gazet-jurnal şyğaryp, öz
betimşe i̇eger tyndyra alyp jatsam,ərine, balalarmen jūmys isteuim
əldekimderge jai bir belsendilik siiäqty körinetin tərizdi. Osyndai qaŋqu
sözder i̇estigen tūstağy ökpe-naz qattyraq aitylyp ketui mümkin ğoi. Keide
ömirden tüŋilip keter sətterde ondai əŋgimeni anam da aityp qūiady. «Osy
şarualarğa basyŋdy qatyryp qaitesiŋ, taza şyğarmaşylyqpen
ainalyssaŋşy» deitini bar keide. Al men qol qusyryp otyra almaimyn.
Ünemi uaqyt jetpei jüredi. Osy otyrğanda da senimen söilesip otyryp,
bügingi josparlarym oiymdy san būzyp otyr. Osyny aitsam, keibir
qatarlastarym «qiiäli» dep küledi. Qatarlastar deitin büginde qatarymyz
da sirep barady. Bir-birimizdi joğaltu aramyzdy jaqyndata tüse me desem,
odan saiyn alşaqtap bara jatqan siiäqty. Sondyqtan da, balalar üşin
jūmys isteu meniŋ i̇eŋ janym qalaityn şarua.
– Şynynda da, jazğandaryŋyzdy oqyp otyryp, qūpiiä, jūmbaq əlemder
jöninde köp tolğanady i̇eken adam. Əsirese, tüs turaly, i̇eger alystan
syilasatyn bireulerdiŋ keide qatarynan üş-tört kün tüsiŋnen
şyqpaityny bolady...
– Tüs körip, joru – adamnyŋ özine-özi kömektesu dep ūğynu kerek. Kez
kelgen tüste bir i̇eskertu bolady. Tüs köru degenniŋ özi Jaratqanmen jalğyz
bailanys. Bükil sürelerdiŋ özi tüs arqyly, aian arqyly i̇engen ğoi.
Sondyqtan ol Jaratuşy men pendeniŋ arasyndağy jalğyz talşyq. İeger
bir kisi jii i̇ense, oğan seniŋ qajettiligiŋ, kömegiŋe mūqtajdyq. Avtory öziŋ
bolğandyqtan, tüsti jori da bilu kerek. Qazir men balalardyŋ körgen
tüsterin qağaz betine tüsiruge üiretip jürmin. Jurnaldyŋ jas
oqyrmandarynan hat ta köp keledi, olarğa osyndai adam jaratylysynyŋ
qūpiiälaryn tüsine tüsu üşin osyndai tapsyrmalar berip jatamyn. İağni
psihologiiälyq tərbieleuge ūmtyludamyn. Öitkeni, qazir masqara bolğanda,
jahandanu jürip jatyr ğoi. Teledidar, kino arqyly bizge myqtap i̇enip
aldy. İendi bizdiŋ qazaq sol jahandanudan adamzatqa tən i̇emes qasietter men
ədetterdi siŋire bastadyq. Keide qazaqşağa audarylğan kinolardy aragidik
bolsa da qaraimyn. Sonda ne körsetedi deisiz ğoi, birbirine i̇essiz ğaşyq
bolğan i̇erkekter, ne bolmasa şeşesine ölerdei ğaşyq bolğan jas jigittiŋ
keiin onyŋ qyzyna qūmarlyğy, əitpese əkesi men balasynyŋ bir qyzğa
ğaşyq boluy... Nebir keremet kinolar audarmağa zəru, al əlgindei arzanqol
dünielerdiŋ joly bolğyş. Nege? Tük tərbielik məni joq, arzan oidy,
sezimdi nasihattaityn kinolar nege qazaqqa tez jetedi? Öitkeni, bizdiŋ
jastardyŋ psihologiiäsy da solardy tez qabyldauğa beiim.
Qazaqta əjeniŋ nemerege, atanyŋ qyzyna i̇emirene i̇eljirep jaqsy köretinin
jetkizetin ədemi i̇emeurin, ymmen ūğysqan jaqsy dəstüri qaida barady?
Jaqsy körudi jetkize biludiŋ özi ülken tərbielik qūral bolğan i̇emes pe?!
Endigi arman qazaqtyŋ ülkendi syilau, ata-anany qadirleu, bala men kelinge
qalai qarym-qatynas jasau, mine, osyny biz basqalardyŋ ədetimen
aiyrbastamauymyz kerek. Osy saltdəstürimizdi meili ğylymi türde
bolsyn, təjiribesimen kelistire otyryp jazaiyq, əiteuir gumanistik
talap-talğamymyzdy özimizge qaitaruymyz qajet. Salt-dəstürimizge
etnografiiälyq türde qaramau kerek. Ony qaitadan qanymyzğa siŋiruimiz
kerek. Əitpese, i̇endi bir on-on bes jylda ūldarymyz qyz, qyzdarymyz
jaratylysqa qarsy tūrmasyna kim kepil?! Ol üşin əlgindei kinolardy
qūrtu kerek. Qazaqtyŋ miy na kirmeittin, siŋbeitin mūndai dünieler əu
bastağy nəziktik, ūlttyq mentalitetimizdiŋ közge körinbeitin sypaiy
syilastyğyn, imandylyğyn tiriltuimiz bərimizdiŋ mindetimiz boluy şart.
Düniejüzilik mədeniet pen önerden mūnsyz maqūrym qalamyz desek, korei,
japon, tipti qytai önerinde alar tərbie basym. Olardyŋ mədenietinde,
önerinde, muzykasynda bizge jaqyn bir ibalyq bar.
Jazudağy maqsat ta sol – jastardy jamannan jirenip, jaqsydan önege
aluğa bügingi tirliktiŋ şamasy jetse deimiz ğoi. Əitpese jazudyŋ,
ədebiettiŋ de küni ketip bara jatyr. Jazuşynyŋ küni kün i̇emes,
syrtymyzdan i̇el küledi; ana jazuşy üi sūrapty, myna jazuşy məşine
sūrap minipti, ananyŋ oblys mereitoiyn ötkizbei qoiypty degen sypsyŋ
söz janyŋdy jegidei jeidi-aq. Jaŋağy sausaqpen sanarlyq prozaik
qyzdardyŋ da sūğanaqtyğy joq, i̇eşkimnen i̇eşteŋe sūrap jatqanyn iə i̇estip,
iə körmeppin. Ataqqūmarlyqtary joq, syilyqtan da dəmetpeidi i̇eken. Öz
basym osy uaqytqa deiin mereitoi tügili, tuğan kün toilap körmeppin.
– Osy əŋgimeni syrtyŋyzdan jii i̇estimiz...
– İeger öz basymdy oilasam, talai şarua tyndyruğa bolady i̇eken.
Şynymdy aitsam, keide şarşap ketemin. Biraq üirenip qalğan tirlik, qol
qusyryp otyruğa dət jibermeidi. Biyl jügirip jürip jurnamen tenderge
qatystyq, şamaly qarjy bölindi. Əitpese, osy uaqytqa deiin öz
küşimizben, kişkentai oqyrmandarymnyŋ jeleuimen şyğyp keldik.
Qūdaiğa şükir deimiz, qazaqtyŋ qara domalaq balalary üşin istep jatqan
tirligime ökinerim joq. Qazaqtyŋ ərbir balasy meniŋ de balam tərizdi.
Öitkeni, men ömir baqi işki qyrsyq-qyŋyrlyq, jalqaulyq, i̇enjarlyq,
qarama-qaişylyğymnan azattyq aluğa jantalasyp kele jatqan adammyn.
Osy adami, əieli qasietimnen ūrpaqqa səl-pəl bolsa da tərbie bere alsam,
ömirden bosqa ötpegenim de. Işim sezedi, tirligim jas jetkinşekterge
ūnaitynyn kün saiyn kelip jatqan hattarynan-aq baiqaimyn, jemissiz
emes. «Qūrmetti Mağira apai! Jurnaldy daiyndap-jasaityn özderiŋ
siiäqty balalar» degen sözderiŋiz ərbir balany belsendi boluğa şaqyryp
tūrğandai əser i̇etedi» degen siiäqty jyp-jyly hattar jii alamyn. Būdan
artyq jūmystyŋ nətijesi bola ma, aitşy?
Al əielderdiŋ, qazaq əielderiniŋ orny – önerde. Öner dep otyrğanym da,
otbasy, oşaq qasyndağy bala tərbiesine qatysty öner. Qazaq əieliniŋ özi
tərbieniŋ ordasy, oşağy i̇emes pe?! Minbege qūştar, qūmar bolmau kerek.
QAZAQ RADİOSY – QAZAQ HALQYNYŊ ÜNI, –
DEİDI DİKTOR-DOTsENT,
QAZAQSTAN RESPUBLİKASYNYŊ
EŊBEK SIŊIRGEN
ƏRTISI SAUYQ JAQAN
Qazaq halqynyŋ san myŋdağan tarihy, mədenieti men öneriniŋ bir salasy –
Qazaq radiosy da ğasyrlyq mol asyl mūrağa ie. Dəlireginde, ie ğana i̇emes,
ūltymyzdyŋ təlimtərbiesinde, ūlağatty ədet-ğūrpynda da tərbie
qūralyna ainalğan mədeni sala. Təuelsizdigimizdiŋ mereili toiynan keiin
ile-şala qazaq üni – Qazaq radiosynyŋ torqaly toiy atalyp ötti. Qūpiiäğa
toly syr sandyqtyŋ Altyn qorynyŋ syrly da şerli şejiresi de mol.
Qūpiiälylyğy da sonda, atam zamannan qazaq öneriniŋ alğaşqy
qarlyğaştarynyŋ ünin i̇estigiŋiz kelse, syr sandyqtyŋ kiltin būrai
salyŋyz, ar jağynan mədenietimizdiŋ məŋgilik muzykasyn, dəstürli
önerimizdiŋ saliqaly da sapaly tarihy aldyŋyzdan aşylary sözsiz. Sonnau tarihqa tereŋ boilamai-aq, sol saŋlaqtardyŋ jüzin körip, sözin i̇estip
ösken, büginde Qazaq radiosynyŋ asyl ardagerlerine ainalğan, i̇esimin
estigen i̇el i̇eleŋ i̇ete tüsetin süikimdi de süiikti qazaq qyzdarynyŋ biri –
Sauyq JAQANOVANY torqaly toi aldynda əŋgimege tartudy jön
sanadyq.
– Əŋgimemizdi i̇erterekte birge qyzmet atqarğan, radionyŋ ystyq-suyğynda
birge bolğan əriptesterimnen bastaiyn. Öitkeni, ğasyrlyq ğūmyr keşken
osynau jyldardyŋ özi tarih qoinauyna jaqyndağan saiyn sağymğa
ainalyp, sağynyş bolyp qalatyny bar ğoi. Birazy məŋgilikke o dünielik
bolyp ketse de, beineleri tūstastarynyŋ köŋilinen kete qoiğan joq. Al,
Qazaq radiosy arqyly nəzik te syrly ünderi myŋdağan tyŋdarmandarynyŋ
jadynda saqtaluy, tipti, baqyt i̇emes pe?!
Tek Qazaq radiosynda ğana i̇emes, i̇eŋbek jolyn jergilikti audan, oblys
töŋireginen bastap kelgen, teleradionyŋ tilin, mədenietin jaqsy meŋgergen
Qazaq radiosynyŋ qūrdasy Sara Omarqojaeva, Jaŋyl AiapbergenovaBirjanova, Asyl
Rahymjanova, Raisa Amanbaeva, Ziiäda Beketova, Güljan Qaiyrjanova,
Şolpan Baiğabylova, Amanjan Serikov, Bolat Bijibaev, Şolpan
Ahmetova, Bürkit Bekmağambetov, Ūljan Sağyndyqova, Mūrat Ospanov,
Qūrmanğazy Dinasylov halyqtyŋ süiispenşiligine bölenip, büginde
ardagerlerdiŋ köş basynda kele jatqandar. Olardyŋ qatarynda Mina
Seiitova, Şəripa Beisekeeva, Məmbet Serjanov, Hatira Əzimbaeva,
Myrzabek Quatbekov, Jənel Asqarova, Marat Toğataev, Bolat Masin,
Aiman Aqşalova, Omarhan Qalmūrzaev, Əmir Jūmabekovter ortamyzda
orny oisyrap tūrğan kerim azamattar. Keiingi tolqyn işinde Amanjan
Serikov, Bolat Jūbaev, Raisa Amanbaeva, Nūrgül Qaiyrjanovalar sol
ūzyn-sonar köşti jalğastyryp kele jatqan qyz-jigitter. Men tek
diktorlardy ğana aityp otyrmyn. Al, Ənuarbek Baijanbaevpen birge
qatar otyryp, efirge şyğu degeniŋiz baqyttyŋ baqyty. Ol kisi jaily
əŋgime məŋgilik dastanğa ainalğaly qaşan?!
– Sauyq Məsiğūtqyzy, ötkendi i̇eske alu da bir ğanibet. Degenmen, aqparat
qūraldary işinde radionyŋ özine tən i̇erekşeligi bar ğoi, əŋgimeni osy
jağyna qarai būrsaq?
– Dūrys aitasyŋ. Radio – dybystau, söileu arqyly habar taratatyn
qūdiretti, tipti siqyrly qūral deuge bolady. Ol – jaŋalyq jarşysy, ol –
ömir tynysynyŋ jürek soğysy, mədeniet-tūrmys, ol – ədebiet, öner, ənmuzyka, ol – önerkəsip, auyl şaruaşylyğy, ol – ğylym, bilim, tipti saiasat,
eŋ aldymen ol – memleket. Mine, radio osylardyŋ bərin aua arqyly dünie
jüzine senimdi şynşyl dauyspen taratuşy Alla tağalanyŋ adamzat
balasyna bergen birden-bir ölşeusiz syiy. Osynşalyq jükti 90 jyl boiy
Qazaq radiosy oidağydai atqaryp keledi.
Meniŋ radiodağy qyzmetimniŋ bastaluy 1966 jyldan, Mina Seitova
apamyzdyŋ qamqorlyğynan bastaldy. Pysyq, qaisar qazaq qyzy ūzaq
jyldar diktorlar bölimin basqardy. Təulik boiy 17 diktor – 9 qazaq, 8
orys jəne bir-birden kəris, ūiğyr, nemis diktory bolatyn. Türli janrdağy
mətinderdi oqytyp, dauys i̇erekşeligi, diktsiiäsyna qarap, üniniŋ
aşyqtyğyna, dybystyŋ anyq şyğuyna qarap taŋdaityn. Al, Ənuardek
Baijanbaevtyŋ dauys yrğağy kez kelgen qazaqtyŋ jüreginde kümbirleuşi
edi. Onymen qatar otyryp habar oqu diktorlyq mekteptiŋ i̇eŋ bir şyŋy
boldy. Talant – Alladan deimiz, ol ras. Ənekeŋ tabiğatynan öte sezimtal,
jan düniesi ruhani bai, minezi men aqyl-parasaty kelisken, daryny men
qabileti üilesken i̇erekşe jaratylğan jan i̇edi. Bügingi tilmen aitar bolsaq,
radionyŋ jūldyzy i̇edi. Radio tyŋdauşy halyq Baijanbaev oqyğan
habarlardyŋ avtory barlyğyn bilgisi de kelmeitin. «Ənuarbek
Baijanbaevtyŋ özi solai dep jatyr ğoi» dep imandai ilanyp otyratyndy. Būiamasyz adal, şyn köŋilden şyqqan əuez, jağymdy ün, işki sezim
bailyğy, bəribəri jinalyp kelip, radiodan əuezdi saz bölinip tūratynyn
bərimiz moiyndauşy i̇edik, tənti boluşy i̇edik. Meniŋ de bip baqytym –
Ənekeŋe i̇eliktep, tildiŋ mağynasyna qarai qandai yrğaq, dauysty köteru
men tömendetu, baiaulatu men şapşaŋdatudy, kidirister men tynys
belgilerin sezdirudi dauyspen, dybyspen meŋgerudi üirendim.
Qazirgidei i̇emes, ol kezderi diktorlar küni-tüni, senbi- jeksenbi, tipti
mereke künderinde de jūmysta jüretinbiz. Alaŋnan paradtar kezinde
reportajdar jürgizu, ükimet qaulyqararlaryn, basşylardyŋ
baiandamalaryn, ūrandar oqu da diktorlardyŋ qūzyrynda, tipti tikelei
efir studiiäsy tek diktorlar kire alatyn jabyq i̇esik i̇edi. Al, bügin şe?
Bügin diktor mamandyğy joq, radiojurnalisterdiŋ jūmysy kürdelene
tüsti. Jurnalister mətinin jazady, ony kompiuterde teredi, özderi
montajdaidy, muzykany da özderi taŋdap, özderi oqidy. Tehnika alğa
şyqqan zamanda jurnalister de jaŋaşa jūmys ülgisine köşti. Būl
jaŋalanudy keide qūp körmeitin jağdailar da kezdesip qalatyny jasyryn
emes. Radiohabardy taratuşy habardy oqyp qana şyqpai, marjan
tilimizdiŋ əuezdiligin, ədemiligin, olardyŋ artikuliiätsiiäsy, diktsiiäsy,
dauys tembri, auyzeki tiliniŋ zaŋdylyqtaryn saqtap oqu,
yrğaqintonatsiiäsy, dauys emotsiiäsy, akterlik şeberlikti meŋgeru, habar
oqu barysyndağy dem alysy, psihologiiälyq, logikalyq kidirister siiäqty
tolyp jatqan özine ğana tən i̇erekşelikterdi saqtau kerek. İağni, bir özi
birneşe mamandyqty qatar alyp otyru degen jük jükteledi. Bügingi
aqparat qūraldary maman-kadr daiyndauda osyndai qasietterine
bailanysty Qazaq Ūlttyq universiteti jurnalistika fakultetinde
jaŋadan «Söileu tehnikasy» atty pən qosyp, men sol sabaqtan lektsiiä
oqimyn.
Radioefiriniŋ jūmysy oŋai i̇emes. Əsirese, bügingi Təuelsiz Qazaqstannyŋ
efiri sapaly, saliqaly, tərbielik məni zor, aitqanyna sendire alatyn,
jauapkerşiligi ülken nasihat qūraly i̇ekenin ūmytpauymyz kerek. İeŋbegi
közge körine bermeitin jūmbaq sandyqtyŋ atqarar qyzmeti, jügi auyr-aq.
– «Közge körinbeitin» demekşi, Qazaq radiosynyŋ tarihymen i̇esimderi
birge atalatyn talai marqasqa diktorlar üiip-tögip syilyqqa batyp
jatpasa da, halyq jadynda qalatyny bir baqyt dep öziŋiz jiı aitasyz?
– Jaqynda «Qazaqstannan» Mədeniet bağdarlamasynda 55 minuttyq
«Jüzdesu» habaryna şaqyryldym. Öte ədemi bir kezdesu boldy. Jalpy,
ömir süru, jaqsy ömir süru üşin adam balasynyŋ aldynda ülken bağdarşam
boluy qajet. Men de ömirge kelgen soŋ oŋ-solymdy tanyp, i̇eseie
bastağanda osy Qazaq radiosynan Zəmzəgül apamyzdyŋ dausyna ğaşyq
boldym. Teledidardyŋ i̇endi şyğyp jatqan kezi. Al, radioŋyz
respublikamyzdyŋ kez kelgen auyl selolarynda saŋğyrlap tūratyn-dy.
Meili, ol sovhoz ortalyğy ne bolmasa on şaqty ğana otbasy tūratyn
kişkentai auyl bolsyn, üidiŋ bir būryşynan əuezdi ən men körkem
şyğarmalardan üzindiler, tipti balalarğa arnalğan türli habarlardy
tyŋdai alatynsyŋ. Sonda tünniŋ bir uağyna deiin ədemi əuezge toly
birinen-biri ötken qoŋyr dauysty diktorlardy köz aldymyzğa i̇elestetip,
armandap östik. Əsirese, meniŋ Zəmzəgül Şəripovağa degen süiispenşiligim
erekşe boldy. Bala bolsam da dauys mənerinen-aq ol kisiniŋ habar oqyğan
kezdegi otyrysy, qimyly sanamda sairap tūratyn. Habardy jetkizuşiniŋ
myqtylyğy da sonda ğoi, tyŋdap otyryp öziŋ de sol yrğaqqa terbelip, əsem
bir əuenge i̇eltip bilep otyrğandai sezinesiŋ. Üninen bet-beinesindegi
qūbylysty tanyp, kişkentai ğana qobdişadan şyğyp jatqan janğa jaily
dybys yrğağyna men de qosylyp otyratyndy şyğardym.
Osyndai arman jetelep Almatyğa keldim ğoi. Odan keiingi jyldarym
tipti, keremet. Qazaq radiosynyŋ patşalary – Baijanbaevtarmen qūianqoltyq jürip qyzmet jasau, tau tūlğaly Mūqağalilardyŋ jüris-tūrystary
qandai ğajap! Əsirese, olardyŋ auzynan öziŋ jaily jaqsy pikir i̇estu degen
sūmdyq qoi!?
Osynau toqsan jyldyŋ işinde əigili diktor Ənuarbek Baijanbaev, osy
biyl redaktor Altyn İmanbaeva ğana, biri Halyq artisi, biri Qazaqstanğa
eŋbek siŋirgen qairatker atağyn alypty. Taiauda aqyn, teleradio jurnalist
Düisenbek Qanatbaevtyŋ qaitys bolğanyna jyl tolyp, ülken dastarqan
basynda qarapaiym ğana bir zeinetker: i̇es bilgeli Qazaq radiosy serigi
bolğanyn, köp tyŋdaitynyn, būrynğylardy bylai qoiğanda Düisenbektiŋ
habarlaryn tūşyna tyŋdaitynyn aita kelip, «Altyn qorda» saqtalğan
osyndai qūndy radiohabarlardy nege memlekettik syilyqtarğa
ūsynbaitynymyzdy jetkizdi. Al, şyn məninde osyndai dünieler joq i̇emes
qoi. Öz basymdy aityp otyrğanym joq, men Halyq artisi bolmasam da,
qairatker bolmasam da, radio tyŋdaityn qarapaiym halyq nazarynda
jürgen azamatşamyn. Onyŋ işinde 1995 jyly «Eŋbek siŋirgen artist»
degen ataqty radiodan men, al teledidardan Lasker Seiitov pen Rabiğa
Amanjolova üşeumiz alğanbyz. Məsele, tipti ataqta da i̇emes, degenmen,
jasap jatqan, öziŋniŋ halqyŋ üşin jasap jatqan tirligin i̇eşkim de
mindetsinbese kerek, degenmen, sol qym-quat tirliktiŋ nətijesin de körgeni
jaman bolmas i̇edi ğoi.
Jalğyz mereitoida ğana i̇emes, memleketimizdiŋ basqa da aituly künderinde
radio, teledidar i̇eŋbekterlerin, əsirese, onyŋ ardagerlerin ūmytpai i̇elepeskerip jürse, nūr üstine nūr i̇emes pe?! Būl pikirimdi torqaly toiy
dürildep ötken Qazaq üni – Qazaq radiosynyŋ mereitoiy üstindegi nazy
dep qabyldarsyzdar.
İə, şyn məninde Qazaq üni – Qazaq radiosynyŋ qazaq halqy üşin jasap
kele jatqan qyzmeti bir ğana əŋgimemen bitpek i̇emes. Olai bolsa,
əriptesterimizdi toilarymen qūttyqtap, şyğarmaşylyq tabys tileimiz.
TELEDİDARĞA JAN-JYREGIMDI BERDIM, – DEİDI
Belgili telejurnalist Gülməriiä Barmanbekova
OL – mergendik sportymen ainalysqan tūŋğyş qazaq qyzdarynyŋ biri.
OL – qazaq tilinde sport taqyrybynda efirge şyqqan tūŋğyş qazaq qyzy.
OL – tūtynuşy taqyrybyn tūŋğyş qozğağan respublikadağy «SAPA»
telebağdarlamasynyŋ avtory əri jürgizuşisi.
OL – i̇eŋ aldymen şyğarmaşylyqty qosa alyp, tyŋdarman men körermen
köŋilinde jürgen jurnalist qana i̇emes, ədemi əje, aiauly jar, ANA...
İə, biz əŋgime i̇etkeli otyrğan Gülməriiä osyndai jan.
Osy bir şynaşaqtai ğana jannyŋ söileu mədenieti men kerbez jüristūrysyna qarap iştei qyzyqtyq. Qyzyğy men şyjyğy qatar jüretin
şyğarmaşylyq toptağy kez kelgen əiel-jurnalisterdiŋ qolynan qalamy
men ojauy tüspei jürip-aq qyruar şarua tyndyrumen birge öz bolmysyn
da salauatty ömir saltyna beiimdep saqtai alatynyna öz basym, şynymdy
aitsam, quandym, qūptadym da. Syrttai tilektes bolyp jürgen onymen
əŋgimeni qyzmet hikaialarynan bastağandy jön kördim. Öitkeni,
ğūmyrynyŋ sanaly jyldaryn qazaq telejurnalistikasyna arnap kele
jatqan zamandasymyzdyŋ būl taqyrypta aitary da mol i̇ekenin işimiz
sezedi. Sondyqtan da köpten köŋilde jürgen keiipkerəriptespen əŋgime
onyŋ şyğarmaşylyğynan bastalyp ketti.
– Əŋgimeni öziŋiz ūzaq jyldar qyzmet atqarğan «Qazaqstan» telearnasy
jaily, jalpy jurnalistika jaiynan bastasaq?
– Alpysynşy jyldardyŋ aiağynda Jambyldağy pedagogikalyq
uçilişeni üzdik bitirip, Qazaq universitetiniŋ jurnalistika fakultetine
joldamamen kelip tüstim. Belgili telekommentator Sovet Mazğūtov birinşi
kurstan bastap-aq, qabiletimdi baiqady ma, jürgizuşilikke beiimdedi.
Universitet bitirgen soŋ, bir jyldai Qazaq radiosynda jürdim de, 1980
jyldan bastap Qazaq teledidarynyŋ sport redaktsiiäsyna sport
jürgizuşisi bolyp qyzmetke ornalastym. Sport kommentatory bola jürip,
talai bükilodaqtyq çempionattardan tikelei reportajdar daiyndap,
gimnastşylar Səule Barlybaeva, Qarlyğaş Qalieva, alpinist Zəureş
Aitmūqanova siiäqty qazaqtyŋ sportşy qyzdary jaily «Jarys jolynda»
atty oçerkter jinağymdy jaryqqa şyğardym.
– Əsirese, öziŋiz jürgizgen avtorlyq «Sapa» telebağdarlamasy əli künge i̇el
auzynda...
– Qazaq teledidarynda qyzmet i̇ete jürip, densaulyq, qoğamdyq-saiasi,
əleumettik taqyryptarğa qomaqty habarlar əzirledim. 1995 jyly
tūtynuşy taqyrybyn qozğağan respublikadağy tūŋğyş «Sapa» avtorlyq
bağdarlama düniege keldi. Tūtynuşy degen ūğymnyŋ özi i̇el sanasyna i̇endiendi siŋe bastağan kez. Teledidar üşin müldem tyŋ taqyryp i̇edi.
Teleekrandağy «Tamaşa», «Aitys», «Qymyzhana» bağdarlamalary siiäqty
«Sapanyŋ» da ğūmyry ūzaq boldy. On jyl boiyna körermenniŋ
közaiymyna ainaldy.
Bağdarlamanyŋ düniege keluiniŋ özi bir qyzyq. Sol jyly (1995 j)
Stambūlda ötken «Əlem jəne naryqtyq ekonomika» degen taqyryptağy
seminarğa issaparmen bardym. Teleoperator i̇ekeumiz türik bazarynyŋ
körinisterin tüsirip kele jatqanbyz. Kenet bir sözderdi toqtausyz
qaitalağan jas balanyŋ şyryldağan dausy i̇estildi. Qūjynağan halyqtan
körinbeidi. Biraq dausy qūlaq jaratyndai. Solai qarai ūmtyldyq.
Şamamen 6-7 jasar i̇er bala i̇eki közin tars jūmyp alğan, qolynda i̇erlerdiŋ
iş kiimi... «Mynandai işkiim jalğanda joq. Kigen de armanda, kimegen de
armanda. Bağasy su tegin», – dep otyr dep audardy tilmaş.
Men jağamdy ūstadym. Ol kezde bizdiŋ i̇elde biren-saran «janynan
tüŋilgender» bolmasa, sauda degenniŋ ne i̇ekeni qalyŋ köpşiliktiŋ qaperine
kirip şyqpaityn. «Spekuliatsiiä» dep namys köretin.
– Tük tappağandai balağa dambal satqyzğany nesi i̇eken?
– dedim tilmaşqa.
– «Hodovoi» tauar! Paidaly, künine kem degende 50 dollar tabady,– dedi ol
orysşa-qazaqşa aralastyryp.
Men dereu i̇eseptei qoidym, on künde 500, al otyz künde 1500 dollar!
Elge oralğannan keiin de əlgi balanyŋ dauysy köpke deiin qūlağymnan
ketpei qoidy. Köp keşikpei mağan da i̇el auzyna ilige qoimağan, «qany jerge
timeitin» özekti əri körermenderge «hodovoi», bəsekelesterdi jer
qaptyratyndai, taqyryp özgeşeligimen «şyŋğyra aiqailap tūrğan» habar
oilap tabuğa tura keldi. Jaŋa kelgen basşylar redaktorlardy
«arqalarynan basyp» iriktep, tsikldy habarlarğa tender jariiälap jatqan.
Əriptesterimniŋ arasynan meniŋ ideiämdy tüsinip, qoldau körsetetin
redaktor tappai, biraz būryn zeinetke şyqqan, maman retinde özim pir
tūtatyn Firuza Perzadaevağa baryp aqyldastym. Ol rizaşylyğyn
bildirip, jiğan-tergen mol təjiribesin ortağa salyp, bağyt-bağdar berdi.
Naryqty da, bəsekelestikti de qalyptastyratyn, ekonomikany qozğalysqa
tüsiretin küş tūtynuşy i̇ekendigin qoğamnyŋ özi moiyndap ülgermegen şaq.
Al, «tūtynuşy qūqy» degen atymen jat qūbylys bolatyn. Atalmyş
taqyryp basqa būqaralyq aqparat qūraldarynyŋ biriniŋ qaperine kiripşyqqan i̇emes.
Mine, osy taqyrypqa joba jasap, tenderge tapsyrdym. İesimde, 12 adamnan
qūralğan komissiiä bir auyz sūraq qoimastan, jobany qabyldap, qala berdi,
bir aptadan soŋ, 1995 jyldyŋ 19 qaraşasy küni jaŋa joba efirge şyqty.
Alty jyldan keiin «SAPA» menimen birge «Almaty» telearnasyna
auysty. Ökinişke qarai, on jyl efirden tüspei kelgen habar jaŋa
basşylar kelip, onyŋ formatynyŋ özgertiluine bailanysty toqtatyldy.
Qūrylym jaŋaryp, arna kontseptsiiäsy tübegeili özgergesin, iri kölemdi
habarlardyŋ bəri jaŋa standartqa sai bolmai qalğan i̇edi. Al, taqyryp
özektiligin əli joğaltqan joq. Mysaly, osy küni «Qazaqstan»
telearnasynda daiyndalatyn «Halyq baqylauy» habary «SAPA» -nyŋ
zaŋdy jalğasy dep aituğa əbden bolady. Mazmūny sol qalpy da formasy
ğana azdap özgertilgen. Ətteŋ, dəp bügingidei tehnika sol kezderi qolymyzğa
tüsse ğoi... Tau töŋkerer me i̇edik... Köp ideiälar basqa keledi...
«Almaty» telearnasynda bes jyldai qyzmet istedim. Sol jerde
jürgenimde i̇elimizdegi isker əielder qauymdastyğynyŋ töraiymy Rauşan
Sərsenbaeva «Businesswomen.kz» degen jurnaldyŋ qazaqşa nūsqasyna
redaktor boluğa ūsynys jasap, telearnamen qoştasuğa tura keldi. Sosyn
«Sūltan» degen jurnal şyğardyq ta, sol jerden zeinetkerlikke şyqtym.
Qazir üide, nemerelerime bas-köz bolyp, arasynda jeke
şyğarmaşylyğymmen ainalysyp degendei, demalu degenniŋ ne i̇ekenin
janymmen sezinip, tirlik keşip jatqan jaiym bar. Şükirşilik, ( til-auzym
tasqa, ğūmyrly bolsyn) jalğyz ūlym bar, jağdaiymdy jasap otyrğan sol.
Qyzymyz – Rauanamyzdyŋ ğūmyry qysqa boldy, Alla tağalam özi berdi, özi
aldy. Biraq bir ökiniştisi, artynda tUiaq qalmady. İeki birdei nemerem
anasymen birge jol apatynan qaza tapty... Auyr qasiretti kötere almai
iilip keter jağdaiymdy sezgen ūlym: «Ömir baqi qyzmet istediŋiz, zeinetke
şyqqan künnen bastap əkem i̇ekeuiŋniŋ jağdaiyŋdy özim jasaimyn, demal,
sergi, jazmyşqa amal joq» dep jūbatty. Sodan baryp i̇eŋse köterilgendei.
– Ömirden i̇erte ozğan tanymal telejurnalist Beibit Qūsanbekovtiŋ Sizdi
«Qazaq teledidarynyŋ İeŋlikgüli» dep bağalağanyn öziŋizdi tanityndar
jaqsy biledi...
– Qazaq teledidarynyŋ özi 1958 jyly ömirge keldi ğoi. Sonyŋ alğaşqy
30-40 jyldyq dəuirinde telejurnalisterdiŋ tūraqty tolqyny
qalyptasyp keldi. Osy küngidei biri kelip, biri ketip sapyrylysyp jatqan
emes. Mysaly, bizder özimizdiŋ aldymyzdağy Sūltan Orazalin, Qajy
Qorğanov, Ğūsman İgisinov syndy şeşen de şeber telekommentatorlardy
pir tūtyp östik. Ləsker Seiitov pen Məriiäm Aiymbetova ekranğa
şyqqanda auzymyzdy aşyp, közimizdi jūmyp tyŋdaitynbyz. Solardan
ülgi aluğa tyrysatynbyz. Al, Beibit men qatarly tolqynğa qarap tüzeldi,
şyŋdaldy. Sodan bolar osyndai bağa bergeni. Bizdiŋ zamanymyzda bağany
körermenniŋ özi qalyptastyratyn.
– 30 jylğa tarta uaqyt teledidar salasynda qyzmet i̇ettiŋiz. Teledidar
sizge ne berdi, siz oğan ne berdiŋiz?
– Men teledidarğa jan-jüregimdi berdim. Riiäsyz süidim.
Al onyŋ mağan bergeni odan da mol. Biik minberden parasatty oi tolğauğa
üiretti. Qoğamğa ineniŋ jasuyndai bolsa da paidasyn tigizetin, i̇elin,
jerin, ūltyn, tilin, dilin qūrmetteitin tūlğa qataryna tərbieledi. Ömir
süru mədenietine baulydy.
Qoğamnyŋ qai salasynda, qandai tirlik atqaryp jürsek te, əielqairatkerlerdiŋ otbasy, oşaq qasyndağy, bala tərbiesindegi mindeti ūşanteŋiz i̇ekenin tağy bir i̇eske tüsire otyryp, əŋgime əuenin de osy jaqqa
būrdyq.
– Joldasyŋyz, otbasyŋyz jaily aitsaŋyz...
– Kenjebek te şyğarmaşylyq jolda jürgen i̇elge tanymal suretşi. Öner
adamy, bir-birimizdiŋ alğaşqy synşymyz da özimiz... Meniŋ jazğanymdy
ol, onyŋ salğanyn men jaratpai jatatynbyz. Ūl men kelin jeke
kəsipkerlikpen ainalysady. Alua degen nemerem ösip keledi. Senbi,
jeksenbi künderi atasy i̇ekeumizdiŋ qūzyrymyzda bolady. Taqpaq jattap, ən
salamyz, i̇ertegi aitamyz, əiteuir demalys künderimizdiŋ qyzyğyna
ainalady.
– Al, qalğan bes künde şe?
– Qalğan uaqytta belgili bir kün tərtibi qalyptasqan. Ər sağatymdy
jüieleu – ata qanymen, ana sütimen daryğan qasiet. Teledidarda ötken
jyldarym körkem dünielerden alşaqtatyp jiberdi desem, ökpe artqandyq
emes şyğar. Būl sala jyldamdyqty, jedel ūiymdastyruşylyqty talap
etetin oryn ğoi. Körkem şyğarma jazuğa uaqyt bolmaidy. Ötkende belgili
jazuşy Mağira Qojahmetova bir jazğan dünielerimdi oqyp körip: «Seniŋ
işiŋde bildei bir jazuşy tūnşyğyp jatyr. Öziŋe-öziŋ obal jasama, i̇endi
sen prozamen ainalys» dep nūsqau bergende oilanyp qalğanym bar. Ömirde
jan saraiyŋdy riiäsyz şarlap, jol silteitin adamnyŋ bar bolğany qandai
baqyt deseŋizşi!
Taŋerteŋ mindetti türde jeti-segiz şaqyrym jaiau jüru – būrynnan
qalyptasqan ədetim. Dostyq daŋğylymen qatarlasa taudan qūlap ağatyn
kişi Almaty özeniniŋ boiymen Ainabūlaqqa deiin baryp qaitamyn. Meni
əsem Alataudyŋ qarly şyŋdary qatty qyzyqtyrady. Mergendikten göri
alpinistik sportty taŋdauym kerek i̇edi. Auylda ösken qyz ol kezde
alpinizm degenniŋ ne i̇ekenin bildi ğoi deimisiz.
Sonyŋ i̇esesin osy küni qaitarğandaimyn. Özim sekildi «goramandarmen»
birge tau kezip, sonau Kökjailauğa deiin seruendep qaitatyn da ədetimiz
bar. Mūndai demalystyŋ rahatyn i̇eşbir sözben aityp jetkizu mümkin i̇emes.
Bir jasap qalasyŋ. Kenjekeŋ şyğarmaşylyq adamy bolğandyqtan ba,
jany tym nəzik. Babyn tabu kerek. Otbasynyŋ janğa jaily aurağa
bölengenin qalaimyn. Səl bosasam kompiuterge otyryp, oiğa kelgen jaqsy
bir dünielerdi terip qūiamyn. Odan qala berse, qazir aqsaqaldyq jasqa da
kelip qaldyq, toi-tomalaq, tuğan-tuys, dos-jarandardyŋ arasynda jii
boluğa tyrysamyz. Ənge qūmarmyn. Keremet talantym bolmasa da, özimşe
jaqyn-juyqtyŋ toilarynda ən şyrqaityn da ədetim bar.
– Mergendik sportty taŋdadym dep qaldyŋyz...
– İə, sportqa kişkentaiymnan jaqyn boldym. On bes jasymnan bastap
tüpkilikti ainalystym. Myltyq atudan SSSR sport şeberligine
kandidattyqqa deiin jettim. Tūrmysqa şyqqan soŋ qaldy ğoi.
– Sizge qarap otyryp, belgili bir aqyn ağamyzdyŋ ədemi bir kelinşekke
ūzaq qarap otyryp: «Osy sūlu kelinşekter nege balany az tabady i̇eken» dep
ökingenine kuə bolğanym i̇esime tüsip otyrğany...
– Oiyŋdy tüsindim. Zaman solai boldy ma, əiteuir, meniŋ tūstastarymnyŋ
basym köpşiliginde bir ūl, bir qyz tuyp qūia salu standartqa ainalyp i̇edi
ğoi. Jūmysbasty boldyq, pəterde jürdik degendei. Osynyŋ özi jai syltau
ma dep te oilaimyn keide. 70-80 jyldardyŋ basty «syzdauyğy» basqada
bolğan siiäqty. Keŋes dəuiriniŋ jymysqy saiasatynyŋ salqyny ma i̇eken, sol
kezdegi i̇estiiär degen ülkenderimizdiŋ özi «üisiz-küisiz jürip, jylda bala
tuu neŋdi alğan» degendei əŋgimeler aityp jatatyn. Ülken qaladağy
künköristiŋ azabynan öz balalaryn jeŋildetken türi bolsa kerek... Jas
boldyq, qyzmettiŋ qyzyğy boldy, bala tərbieleuden göri, qyzu tirliktiŋ
buy jeŋdi, keiin ökinetinimizdi oilap ta jatpadyq. Jalpy, balany köp
tabudyŋ densaulyqqa da paidaly i̇ekeni ol kezde bügingidei aşyqjarqyn
aitylmaityn-dy. Tipti köp bala tügili, poligamiiä məselesi de joğary
jaqtağylardyŋ pikir talasyn tudyrğan joq pa? Qyrğyzstanda köp əiel alu
turaly zaŋ qabyldanyp kete jazdap baryp, bir dauys jetpei toqtap qaldy.
Bizde de əŋgime qozğalyp, «onda biz de köp küieuge şyğatyn bolamyz» dep
əiel joldastar öre türegelgesin, i̇er-azamattarymyz tyrp i̇ete almai qaldy.
Alaida əŋgime būl məselege qai qyrynan kelude bolyp tūrğan joq pa. Əiel
men i̇erkektiŋ o bastağy jaratylysy qaisysyna qandai mindet jükteidi,
sony jete ūğynsaq qoi. Afrikada əli künge deiin bir jabaiy taipa bar
körinedi, bes-alty ağaiyndy i̇erkek bir əiel alady. Osy jaidy bizge
köşiriŋiz de, ne bolaryn köziŋizge i̇elestetip köriŋizşi... Mūndağylardy
Afrika taipasymen salystyruğa bolmaidy. Qai balasyn qai küieuinen
tuğanyn bile almai anasy dal, tegi belgisiz balalardyŋ da berekesi bes
bidai bolmasyna kepildik joq. Otbasynan bereke ketkesin, qoğam qai oŋyp
jaridy.
– Əŋgimemiz i̇endi qyzyp kele jatqan siiäqty?!
– Köp əiel alu turaly söz bolsa, Mūhammed (ğ.a.s.) Paiğambarymyz jaily
aitylyp jatady. Toğyz, i̇endi bir derekterde alty əiel alğan desedi. Ol,
endi əielqūmarlyqtan i̇emes i̇ekenin tüisigi bar pendeŋiz jaqsy bilui kerek.
Mysaly, Aişany ğana qyzdai alğan, qalğandaryn jesirlikten,
auyrtpaşylyqtan qūtqaru üşin, asyrauşysy nietinde ğana alğan. Öziniŋ
mahabbatyn osylai bölisu arqyly izgiliktiŋ, qamqorlyqtyŋ,
meirimdiliktiŋ qandai bolatynyn ūqtyrğan. Qazirgi zaman azamattarynyŋ
būğan oi-örisi, sana-sezimi, paiym-parasaty daiyn i̇emes. Əleumettik
tūrmystyq jağdaiy da kötermeidi. «Bir toqty jaratsam, bir tal jusandy
artyq jaratamyn» degen Alla Tağalanyŋ būiryğyna kim senedi dersiz.
Əri-beriden keiin miyğynan myrs i̇etedi.
– Öziŋiz būl məseleni jurnalist retinde köterip körgeniŋiz bar ma?
– Osydan birneşe kün būryn Sūltan Sartaev ağamyzben kezdesip qaldym.
Amandyq-saulyqtan soŋ ol kisi birden: «Gülməriiä, üidegi inişekke ūrpaq
örbituge rūqsat berdiŋ be?» – dep sūrady. Alğaşynda sūraqtyŋ mənin
tüsiniŋkiremei sasyŋqyrap qaldym da, lezde osydan üş-tört jyl būryn
bolğan əŋgime-sūhbatym i̇esime tüsti. Sonda men: «Ağa, ūrpaq örbitu
məselesine kelgende beibereket ömir sürip jatqan azamattar men
azamatşalar barşylyq. Qoğamnyŋ osy dertin körsek te körmegendei
bolyp otyrğannan göri, osy bir məseleni nege zaŋdastyrmasqa. Məselen
öziŋiz sekildi asyl ağalarymyzdan nege köptep ūrpaq örbitpeske?», – dep
sūraq qoiğanmyn. «Ainalaiyn, myna söziŋdi bizdiŋ üidegi jeŋgeŋ
estimesin. Oğan men de, ol da, qoğam da daiyn i̇emes. Mağan jeŋgeŋnen basqa
eşkimniŋ keregi de joq», – dedi de ağamyz: « Öziŋ qalai, üidegi inişekke
rūqsat i̇eter me i̇ediŋ», – dep qarsy sūraq qoiğan. İendi mine, zamanymyzdyŋ
öresi biik zaŋgeri arada biraz uaqyt ötkenine qaramai, osy bir əŋgimeni i̇eske
salyp tūr. Kezinde məseleni qysqa qaiyryp qana toqtatyp tastağanymen,
jandy jaranyŋ betin tyrnağan dəp sol saualdyŋ birneşe jyl ötse de,
kökeiinen ketpei jürgeni ğoi. Keiipkerin ūzaq uaqyt tolğandyryp
jüretindei sūraqtar qūia bilu de jurnalistik şeberliktiŋ bir qyry bolarau. Sonda men zaŋger ağamyzdyŋ jauabynan qūdai qosqan qosağyna degen
mahabbatyn i̇eşkimmen böliskisi kelmeitindigin, sezimge, qarym-qatynasqa
adaldyğyn aŋğarğam. Būl i̇endi bügingi künniŋ zaŋdylyğy! Şynaiy
mahabbaty men pək sezimin izgilikke, parasattylyqqa jeŋdirip bərine
birdei qarau, bərine birdei qamqor bolu tek paiğambarymyzdyŋ ğana
qolynan keletinin ūğynğandai bolğam. Al i̇eldiŋ bəri paiğambar i̇emes qoi.
– Köp əkeden tuğan balalar tegin ajyrata almai əlekke tüsedi dep öziŋiz
aityp otyrsyz. Al bəibişe men toqaldan tuğan balalardyŋ baldai tətti
ömir sürerine kepildigiŋiz bar ma? Əlde tərbiege asa köŋil bölingen
jağdaida būl məseleni retteuge bola ma?
– Ərine. Ol üşin əu bastağy tərbie i̇er balalar ūrpaq örbitu, al
qyzdarymyzdyŋ tikelei mindeti bala tuu, ony tərbieleu i̇ekenin
kişkentaiynan qūlaqtaryna qūiyp, siŋiru kerek. Tegi bir balalardyŋ
qarym-qatynasyn tabiğattyŋ özi retteidi. Būl i̇endi əieldiŋ sana-sezimine,
er-azamattyŋ parasatyna da bailanysty. Meniŋ Syrğatai degen jeŋgem
perzent kötere almaitynyna közi jetkennen keiin balalar üiinen on üş
jastağy qyzdy tərbielep, kəmelettik jasqajetken soŋ küieuine qosqan.
Kültannan düniege kelgen 7-8 balalardyŋ bəri ülken şeşeniŋ tərbiesinde
boldy da, sol kisini «ana» dep östi. Soğystan keiingi jyldar i̇eldiŋ birde
toq, birde aş zamany. Sonyŋ özinde meniki-seniki dep bölmei,
qanağatşyldyqpen qaryn toiğyzyp, keŋpeiildilik tanytyp, ūrpaq qamyn
bərinen de biik qūia bilgen aqylman analarymyz barşylyq. İer-azamattyŋ
əleumettik jağdaiy kötermese de, «Jamannan jarty qasyq as qalğanşa,
jaqsydan tūqym qalsyn» degen halyqtyq sanany qasterlep, pendeşilikten
joğary tūrğan. Qyzğanşaqtyq, iştarlyq, künşildikke jol bermeuge
tyrysqan. Artynda qalar sanaly ūrpaq üşin «Keŋ bolsaŋ, kem bolmaisyŋ»
degen danalyqty ğūmyrlyq ūstanymyna ūran i̇etken.
– Sonymen, Sūltan Sartaev ağamyzdyŋ keiingi kezdesuinde öziŋizge qoiğan
saualyna ne dep jauap bergeniŋizdi aitpadyŋyz ğoi.
– Ne deiin. Qoğamdağy şyndyqty bükpesiz jetkizip ədettengen minezime
basyp: «Inişegiŋizge baiağyda rūqsatymdy bergenmin. Biraq özi meni senen
basqa i̇eşkim asyrai almaidy dep jür ğoi» dedim. Osy aitqandarymnyŋ dəp
bizdiŋ üidegi inişegine qatysy bolmasa da, ağamyz meniŋ neni meŋzep
tūrğanymdy tüsindi, ləm-mim dep auzyn aşqan joq.
Biraz uaqytqa sozylğan əŋgime-sūhbattyŋ soŋynda Gülekeŋe Qazaq
teledidary qaitadan qyzmetke şaqyrsa, ne der i̇ediŋiz degen sūraqty
qoidyq.
– Jo-o-q,– dedi Gülməriiä basyn şaiqap. – Barmas i̇edim. Birinşiden, mümkin
bolsa, demalğanğa i̇eşteŋe jetpeidi i̇eken. İekinşiden, kreativtik
közqarastağy jas mamandar jaŋa tehnologiiäny jaqsy meŋgergenimen,
təjiribeli ūrpaqtyŋ ömirden jiğan-tergenin ūtymdy paidalana alu
danalyğyn meŋgere alğan joq. Ülkendi syilap qasterleu degenniŋ ne i̇ekenin
özderi qartaiğanda bir-aq sezineri ökinişti-aq. Teolog ğalymdardyŋ
aituynşa, kosmostyq ölşemmen alğanda adamnyŋ ğūmyry köbelektiŋ
ğūmyryndai öte qysqa körinedi. «Masatydai qūlpyrğan qairan jastyq,
qazan ūrmai, qar jaumai solady i̇eken» dep jyrlağan halqymyz ne degen
aqyldy i̇edi deseŋizşi.
Jalğandy jalpağynan basyp, törtkül dünieniŋ tügel tüŋdigin türuge
tyrysqanymen, osy bir adami pəlsapanyŋ tereŋine boilaudy mindet
sanamaityndarğa qarap otyryp qarnyŋ aşady. Būl tendentsiiä tek
telejurnalistikağa ğana i̇emes, qoğamnyŋ kez kelgen salasyna tən.
«Qarnymnyŋ aşqanyna i̇emes, qadirimniŋ qaşqanyna qinalamyn» demei me.
Jastarğa ökpe artaiyn dep otyrğan joqpyn. Jalpy bügingi qoğamda
menmenşildik, boikökirektik, özimşildik köbirek körinis tauyp bara
jatqanynan seskenemin. Ülkenniŋ aqyl-keŋesin kerek i̇etpegen jerde,
qadiriŋdi qaşyrmai ğana jöniŋdi tapqanyŋ əldeqaida abyroily tirlik der
edim. Onyŋ üstine, sürinip-qabynyp tirşilik keşetindei, bir kündik nəpaqa
üşin bir jyldyq ğūmyryŋdy sarp i̇etip, jastarmen jağalasypjarmasatyndai mende qajettilik te joq. Qūdaiğa şükir, köilek kök, qaryn
toq. Ūlym aitpaqşy, i̇endigi jerde tek özim üşin, özimniŋ jan rahatym üşin
ğana ömir süruim kerek dep şeştim.
«EŊ SŪLU ƏİELMEN» SŪHBAT nemese qyzyl köilek kigen qyzdy
izdegen künderge şeginis
Pendeŋizdiŋ qiiälynyŋ jüiriktigi... şeksiz-au, şeksiz. Quanyştan, tipti
sağynyştan... keide tipti mūŋğa batar kezderiŋizde de oidyŋ tūŋğiyğynan
şyğa almai, ai, arpalysasyŋ-au. Ala-qūiyn terbegen janyŋdy qaida
qūiaryŋdy bilmei, sağynyş, əlde mūŋ Uialağan tūla-boiyŋdağy osynau bir
sezimditizgindei almai, janyŋdy jūbatar jaqsy bir əuenniŋ yrğağymen
əudem jer jürip-aq ketesiŋ. Osyndai bir sətterden aryla sala jüregiŋe
jaqyn, aurasy ədemi jandardy izdeitin sətteriŋ de jiı bolady.
Ösken, balalyq bal dəureniŋ ötken qasietti Saryarqany, onyŋ işinde
kömirli öŋirdi oiğa alğan saiyn, topyraqtary torqa bolğyr əke-şeşem,
olardyŋ közderin körgender de azaiyp bara jatqany janyŋa batsa da, köz
aldyŋnan kölbeŋdep, kədimgi kinolentasyndai zyryldai jöneledi... Odan
qala berse bauyrlar... tipti jastyğyŋnyŋ qyzyğy men şyjyğy birge ötken
qūrbylar, büginde aldy i̇eludi i̇eŋserip qalğan qariiälar auylyna bet tüzegen
keruen-köş köz aldymnan qimas bir iz qaldyrğandai küi keşesiŋ.
Saryarqa! İelimizdiŋ ortalyq aumağynda ornalasqan osynau körikti Arqa
tösinde Aqsu-Aiuly degen qiiälymnan ketpeitin qasietti auyl bar. Bozala
taŋnan i̇el-jūrtymdy jergilikti radiodan syŋğyrlağan dausymmen ūiatyp,
büginde seksennen asyp, danagöi aqylmandar jasyna jetip otyrğan
audandyq gazette tilşi qyz atanğan dəuren, ol i̇endi, ərine, kökirekten keter
me?!
Tilşi demekşi, osy bir qiiäl-ğajaiyp şyğarmaşylyq ortany şeksiz süiip,
jurnalist bolsam degen arman da sol Arqa tösinde tanylğan ədemi bir
jazuşynyŋ dünielerin oqyğan saiyn özine tartyp, izdep jürip oqityn,
arman arqalap Almatyğa kelgen jyldarymda da qyzyl köilek kigen qyz
körsem, jan düniemde əlgi jazuşyğa degen mahabbat odan saiyn laulai
tüsetin-di.
Oquğa da tüstik. Jurnalist te atandyq. Arada biraz jyldar otbasy, oşaq
qasynda ötip jatty. Birde... Töle bi men Beibitşilik köşesiniŋ
qiylysynan özime tanys beine jarq i̇ete qaldy!
Qazaqta alty jüzden asa jazuşy bolsa, solardyŋ işinde prozaik qazaq
qyzdary sausaqpen sanauly ğana. Attaryn atap, tüsterin tüstemei-aq, öz
oqyrmandary bar sol ədemi kelinşekterdiŋ biri – biz əŋgime i̇etkeli otyrğan
Kəmila Qūdabaeva, şyn məninde jany qalai sūlu bolsa, şyğarmaşylyğy
da sondai sūlu, ədemi,körkem. Büginde aramyzda şyğarmaşylyq bailanys
ornap, syilas-syrlas qūrbydai bolyp jarasqaly bizdiŋ baiqağanymyz, ol
ədemi jar, aqylman ana, batağöi əje. Öziŋ airyqşa syilaityn, jaqsy
köretin osy bir jazuşymen bügin syr-sūhbat jürgizudiŋ səti tüskendei.
Olai bolsa, jazuşy, Qazaqstan Jazuşylar odağynyŋ müşesi, Valentin
Pikul atyndağy Halyqaralyq ədebi syilyqtyŋ laureaty, respublikalyq
«Arujan» atty qoğamdyq əielder jurnaly bas redaktorynyŋ orynbasary
– Kəmkeŋniŋ özin tyŋdasaq.
«Qyzyl köilekti qyz» povesi qalai jazyldy?
– Kəmke, kez-kelgen şyğarmaşylyq adamynyŋ tuğan jer, ösken ortasy
jaily əŋgime qozğau dəstürimen men de sizdi Saryarqağa jetelegim keledi.
Siz jer jənnaty Jetisudyŋ tumasy bolğanyŋyzben, köp jyldarynyŋ,
şyğarmaşylyq jyldaryŋyz Arqa jerinde qalyptasty desek, kelisetin
bolarsyz?
– Ol ras, « kelinniŋ betin kim aşsa, sol ystyq» degendei, Arqa törindegi
kömirli Qarağandy oblysynda attai on alty i̇eŋbek i̇etippin. Qazaq
memlekettik universitetin bitirgen soŋ, bizdiŋ kezimizdegi tərtip boiynşa,
Ortalyq Komitettiŋ joldamasymen Qarağandy oblystyq gazetine keldim.
Gazettiŋ redaktory Beisek İsabekov ağa jyly qabyldady, ədebi qyzmetker
etip tağaiyndady, keiin de öz balasyndai qamqor bolyp otyrdy. «Jaqsy
üige tüsken kelin – kelin, jaman üige tüsken kelin – kelsap» demei me, men
jaqsy ortağa tüstim, redaktsiiäda təjiribesi mol jurnalister: Mashūd
Haliollin, Oraz Sağynaev, Rymqūl Süleimenov, Sailauhan Nəkenov
syndy azamattar bar i̇eken. Men olardan köp nərse üirendim, jurnalistik
şeberlikti şyŋdau mektebinen öttim deuge bolady.
Odan keiin Jezqazğan oblystyq «Jezqazğan tuy» gazetinde birneşe jyl
nasihat böliminiŋ meŋgeruşisi bolyp jūmys istegende redaktsiiä
basşylary Ūzaqbai Töleuov, Sabyr Sauytbaev syndy mamandardan ülken
təlim-tərbie aldym. Ūzekeŋ syilağany bolar, mağan «ülken qyz» dep
söileitin. Bir joly gazettiŋ tüngi kezeginde otyrğanmyn. Oblystyq
baspahanalardyŋ quaty qazirgidei i̇emes, kompiuter degen de tüske kirmegen
uaqyt, betterdi köz maiyŋ tauysyp tüni boiy oqimyz, tehnika būzylyp, ne
synyp qalsa, taŋğa deiin jüremiz. Söitip tünde jūmys istep otyrğanda
Ūzekeŋ redaktsiiäğa kelip, meni jəne qasymda otyrğan balalarymdy körip:
– Qap, ülken qyzdy tüngi kezekke qoimaŋdar dep aityp i̇edim, būl qalai
bolğany,– dep mağan jany aşyp jatyr.
– Bir adamymyz – issaparda, i̇ekinşisiniŋ balasy auyryp qalypty,
amalsyzdan osy aptada Kəmkeŋdi i̇ekinşi ret kezekke qoidyq,– dep jauapty
hatşy aqtala söiledi..
Qyzmette, ömirde özime jasalğan mūndai qamqorlyqtardy qalai
ūmytarsyŋ?!
– «Qyzyl köilekti qyz» povesi qalai jazyldy? Sondağy keiipkerler oidan
şyğarylğan ba, əlde ömirde bar adamdar ma?
– Jastyq şaq ūmytylmaidy deitin bolsaq, bizdiŋ jastyq şağymyz –
studenttik kezderimiz ğoi. Şynyn aitsam, «Qyzyl köilek kigen qyzdy»
ūly jazuşy Şyŋğys Aitmatovtyŋ əŋgimeleri men povesteri qatty
ūnağandyqtan, sol ūly suretkerge səl bolsa da i̇eliktep jazdym, atyn da
Şyqaŋnyŋ «Qyzyl oramaldy şyrailym» degen şyğarmasynyŋ atyna
ūqsastyryp qoiğan i̇edim. Būl povesimde oidan şyğarylğan birde-bir
keiipker joq, bəri ömirden alynğan qyz-jigtter. Bizdiŋ studenttik
jataqhanada üiden kelgen posylkalaryn i̇eşkimmen bölispei, şabadanyn
kereuetiniŋ astyna tyğyp qoiyp, tətti tağamdaryn biz ūiyqtağan kezde
jeitin qyz bolğan. Bolaşaq mamandyğy jaily oilanudan göri, i̇erteli-keş
jigitterge qaitsek ūnaimyz degen məselemen mi qatyratyn qūrbylar da
bar-dy... Bir kezde solar turaly jazğym keldi. Ərine, jastyq pen mahabbat
– i̇egiz dünie. Jastyq şaqta qyzdar da, jigitter de tek mahabbat izdeumen
bolady. Biraq aldymen mamandyq aludy, bilimdi kekeŋitudi, ğylymğa
ūmtyludy, paiym-parasat izdeudi köbimiz oilai bermeimiz. Közdegen
maqsatym – osy məseleni oquşyğa jetkizu i̇edi. Orys halqynda: «sokol
gibnet ot peçali, kury gibnut ot liubvi» degen söz bar. Būl qyzdarğa
mahabbattyŋ keregi joq degen nərse i̇emes. Biraq ömir tek qana küiipjanudan tūra ma? Mahabbat degeniŋ de ömir boiy lapyldap tūratyn, qoldan
jağyp qoiğan «məŋgilik alau» siiäqty deuge de kelmeidi... Qyzdar osy
tūrğydan oilansa degen ərketim ğoi. Būl bügingi jastarğa da kerek məsele
tərizdi.
Adamnyŋ aty köp jazğanymen şyqpaidy
– Almatyğa oralğan sətiŋiz, jalpy alğaş qalağa kelgen sət sizge qalai əser
etti?
– Almatyny alğaş ret oquğa tüsuge kelgende kördi. Armandaymnyŋ
toğysqan jeri bolğandyqtan özime i̇erekşe ystyq. Basqa birde-bir qalağa
aiyrbastağyŋ kelmeitin əser būl. Aryqtaryn boilap syldyrap aqqan
sulary, alma ağaştarynyŋ şeşek atyp alalulağan gülderi, taudan soqqan
samaly, appaq qardan səlde orağan şyŋdary ūmytylmaityn suret,
qaitalanbaityn sūlulyq. Qazir qalamyz būrynğydan da ajarlana tüsti.
Əsirese jaŋa jol airyqtaryn tünde tamaşalağandy jaqsy köremin.
Aspandağy jaryq jūldyzdardyŋ bəri janymyzğa köşip kelgendei, nūryn
şaşyp jaqynnan jarqyrap tūrğandary qandai keremet deseŋizşi. Jalpy,
tüngi Almaty – ğajap dünie.
Almatynyŋ i̇este qalarlyğy tağy bir ülken oqiğamen bailanysty. Ömirlik
jar taŋdau, otbasyn qūru osy jerden bastaldy. Bizdiŋ üidegi Tūrymjan
ağaŋyz da Qazaq memlekettik universitetiniŋ tülegi. Zaŋ fakultetin üzdik
bitirdi. Balqaş, Qarajal qalalarynda sudia, Temirtauda prokuror qyzmetin
atqardy. Almatyğa oralğanda Qazaq KSR Joğarğy Keŋesinde 15 jyl qūqyq
qorğau organdarynda zaŋdylyqtyŋ saqtaluyna jauap beretin zaŋ böliminde
tiiänaqty jūmys istedi, odan ary Təuelsiz i̇elimizdiŋ Bas prokurorynyŋ ağa
keŋesşisi boldy. İustitsiiä polkovnigi. Keiingi toğyz jylda universitet
studentterine sabaq berip keledi.
Ekeumizdiŋ otbasyn qūrğanymyzğa da i̇elu jylğa taiap qalypty. Üilenerden
būryn qyz ben jigit bolyp kezdesip, alysyraq ketsek hat jazysyp tūrdyq.
Sondağy onyŋ bir haty əli i̇esimde: sen jai ğana qabiletti i̇emessiŋ, sen
talanttysyŋ, dep mağan i̇eŋ birinşi qatty sengen adamnyŋ biri de ağaŋ i̇edi...
Osydan birer kün būryn, taŋğy şai üstinde, Almatyğa alğaş kelgenimiz
jaily əŋgime şyğyp qaldy. Men əzildep:
– Men Almatyğa kelmesem, sen basqa bireuge üilenip, bügingidei meniŋ
mereitoiymdy ötkizuge daiyndalamyn dep şala bülinbei, typ-tynyş
otyruyŋ mümkin i̇edi!.– deimin. Ağaŋ būl sözderge rahattanyp, i̇ekeumiz əbden
küldik. «Būl i̇endi tağyr» dep səlden soŋ sabamyzğa tüstik. Ağaŋ şaiyn işip,
biraz uaqyt ünsiz oilanyp otyrdy da:
– Sen qaida bolsaŋ da, kimge şyqsaŋ da – bəribir jaqsy əiel bolar i̇ediŋ!..–
dep men mülde kütpegen sözderdi aitqanyn qaitersiŋ!
– Şyn aitasyŋ ba? Kim bilsin, biraq mūnyŋ qyzyq nərse boldy,– dep qaita
küleiin. «uialğan tek tūrmas» dep jatady ğoi, biraq işimnen, ərine, ağaŋa
qatty riza boldym. Büitip moiyndau da ərkimniŋ qolynan kele bermeidi
ğoi.
Ūly adamdardyŋ ömirin köbirek oquğa ūmtylamyn
– Siz az jazasyz, biraq öte tereŋ, tipti jazuşyğa tən qiiäl quyp, oqiğa quyp
ketpei, dünieleriŋiz filosofiiälyq talğammen jazylady. Sebep?
– Būl öte jaqsy sūraq əri meniŋ şyğarmaşylyğyma öz tarapyŋnan
berilgen joğary bağa dep qabyldaimyn. Kitapty köp oqityn adam retindegi
jeke pikiriŋe quanyp ta qaldym. Ras, men az jazamyn. Bəlkim, ol köp
oilanatynymnan da şyğar. Gazette jürgende de maqala degenderdiŋ özin de
sūryptap, sirek jazatynmyn. Özime əser i̇etken, ūnağan jəne biletin
dünieni jazğym keledi. Ər oqyğan adamğa paidasy bolu jağyn da i̇esten
şyğarmaimyn. Əiteuir, atym şyqsyn dep jaza bermeimin. Adamnyŋ aty
köp jazğanymen şyqpaidy i̇emes pe...
Jəne özim ūly adamdardyŋ ömirin köbirek oquğa ūmtylamyn. Sondai-aq
filosoftardyŋ, dala danyşpandarynyŋ ömirlerin bilip, aitqan
ösietterin ūqqym keledi. Poeziiäny ūnatamyn. Taiauda i̇eski dəpterlerimniŋ
birin aqtaryp otyrsam, 1973 jyly qaraşa aiynda «Mədeniet jəne
tūrmys» jurnalynda jaryq körgen aqyn Mendekeş Satybaldievtiŋ br
öleŋin jazyp alyppyn. Tört şumaq öleŋ. Sonyŋ i̇eki şumağyn keltire
keteiin: ...
Aş qarynnyŋ toq bolmağy – səl nərse,
Qorğasynnyŋ oq bolmağy – səl nərse.
Qaqpan jatyr qamsyzdyqtyŋ tübinde,
Adamnyŋ da joq bolmağy – səl nərse...
Oi, adamdar, oi jügirtip osyğan,
Qamyqsaŋdar, Qamyğuğa qosylam!
Külli əlemniŋ oilağanda tağdyryn,
Səl nərseden jaŋyludan şoşynam!– dep jyrlaidy aqyn.
Qazir ol jurnal da joq. Aqyn da dünieden ozyp ketti. Biraq sözi qaldy.
Tereŋ filosofiiäsy qaldy. Qamsyz jürme, oilanatyn bol, jer betindegi
bükil adamzattyŋ tağdyry bir ğoi dep otyr i̇emes pe... «Synyqtan basqanyŋ
bəri jūğady, synyqtyŋ da syzdağany jūğady» degendei, mağan da
myqtylardan bir əserler jūğysty bolğan şyğar. Laiym solai bolğai.
– Ədemisiz, sizdiŋ kitaphanaŋyzdan belgili qalamger ağamyzdyŋ
qoltaŋbasyndağy: «Ədemiligiŋizden aini körmeŋiz!» degen pikir öte dəl
jazylğan i̇eken...
– Sen «Ağalardyŋ alaqany» kitabyna qoltaŋba jazyp qal dyrğan Safuan
ağa turaly aityp tūrsyŋ ğoi. Būl bir özgeşe kezdesu boldy. Meniŋ «Eŋ
sūlu əiel» atty kitabym i̇endi şyqqan 1990 jyl bolatyn. Bizdi «Almaty»
sanatoriıne oquşy jūrtşylyqpen kezdesuge şaqyrdy. Baspadan birneşe
adam bardyq, sol arada kitabymyzdy satu ūiymdastyrylğan i̇eken. Ol kezde
ədebietti nasihattaudyŋ, kitapty satudyŋ osyndai türleri bar bolatyn.
Sanatoride Safuan ağa da demalyp jatyr i̇eken. Ol kisi meniŋ kitabymdy
aldy, mağan öz kitabyn qoltaŋbasymen syiğa tartty. Az sözge köp mağyna
syiğyzatyn syrbaz jazuşylardyŋ biri i̇edi ğoi Safuan ağa. Universitetke
alğaş oquğa tüsken jyldary qolymyzğa tigen Safuan ağanyŋ İneş qyz
turaly kitaby, sol sūlu, i̇erke student qyzynyŋ beinesi küni büginge deiin
kö aldymda...
Qala Əkimine rizaşylyğymdy bildiremin
– Bos uaqytta nemen şūğyldanasyz?
– Qol bosasa, kitap oqimyn, gazet-jurnaldardy üzbei qaraimyn. Əielderge
bailanysty jaŋalyqtardy izdeimin, sebebi özim əielder jurnalynda
qyzmet i̇etip otyrmyn ğoi. Ülken nemerem Əlişer Məskeudiŋ Lomonosov
atyndağy universitetiniŋ magistraturasyn bitirip jatyr. Küni keşe
diplom jūmysymdy üzdik bağağa qorğadym dep bizdi quantty. Onyŋ ömirine
de, tynyğuyna, densaulyğyna köŋil bölip otyru qajet. Al kişkene
nemerem Aidana – Iliiäs İesenberlin atyndağy gimnaziiänyŋ 10 synybynda
oqidy. Sonyŋ mektebine baram, olar ötkizetin ərtürli keşterge qatysamyn.
Aidanam biyl frantsuz tilinen ötken qalalyq olimpiadada birinşi oryn
alyp, respublikalyq olimpiadağa joldama alğan-dy. Sodan Aqtauda ötken
bükil respublikanyŋ ozat oquşylary iriktelgen, ərtürli pənderdi
qamtyğan Olimpiadağa qatysyp, qola medalğa ie bolyp qaitty. Taiauda
olardy Respublika Saraiynda qalamyzdyŋ əkimi İesimov myrza qūttyqtap,
omyrauğa tağatyn altyn belgimen marapattady... Osy sətti paidalanyp, jas
ūrpaqtyŋ jaqsy bilim aluyna, jalpy ğylym-biim, densaulyq, qalanyŋ
ekonomikasy men əleumettik məselelerine zor köŋil bölip, özi bas bolyp
köptegen qalalyq şaralarğa qatysyp jürgen üşin aidai Almatymyzdyŋ
əkimi Ahmetjan Smağūlūlyna şyn jürekten rizalyğymdy bildiremin.
Sebebi meniŋ Aidanam sol kezdesuden qanşa əser alyp, quanyp keldi
deseŋizşi! Al bala quansa, bizder – analar baqytqa bölenemiz degen söz i̇emes
pe. Şynynda jūmys istegen adamda bos uaqyt degen bola bermeidi.
Qyzmetten səl qol tise, qonaq şaqyratynymyz da bar. Qūdaiğa şükir,
ülkenderimiz bar, abysyn-ajyndarymyz, kelin-kepşikterimiz, qūdaqūdağilarymyz degendei... Bərine laiyqty syi-siiäpat körsetu, saltdəstürdi jalğastyru ləzim. Balalarymyzğa, kelinderimizge mūnyŋ bərin
estafeta ūsynğandai ğyp «ötkizip» beruimiz kerek. Tərbie degen – qūr söz
emes, ol kədimgi tirşilik, künbe-küngi təuir i̇eŋbek, «qazanğa salmağandy –
qasyqpen izdeme» dep jatady i̇emes pe.
– Adam boiyndağy qandai qasietti bağalaisyz?
– Meniŋşe, i̇eŋ küşti qasiet – namysty bolu. Atababalarymyz namysynyŋ
küştiligimen i̇elin qorğap, jerin qorğap qalğan. «Aqyrettiŋ azabynan
dünieniŋ namysy küşti» degen sözdi i̇estidim. Būl tegin aitylmasa kerek...
Kəmkeŋmen əŋgime tausylar i̇emes. Ənşeiinde tūra qalyp, ūzaq-sonar
əŋgimeniŋ qyzyğyna tüsetin biz, bügin tipti, ədemi bir qyzyq ta ūzaq
jolsaparğa şyqqandai, i̇eske alar jaqsy sətterdi oişa süzip ötkendeimiz...
– Əiel – sūlulyq! Sūlulyq – sezim! Al, sezim, ərine, – Mahabbat! Olai
bolsa, sūlu əieldiŋ auzynan küni boiy osy bir qūdiretti sezim jaily
estmedik qoi,– dep küldim əŋgime soŋynda.
– Ərine,– dep küldi Kəmkeŋ de. – Mahabbattyŋ qūdiret i̇ekeni aqiqat!
Degenmen, sol sūraqty jyly jauyp qoiyp, bala-şağanyŋ amandyğyn
tilep, tynyş qana otyrmaimyz ba, bizge sol jarasar... Mahabbatta nemiz
bar?!– degende, i̇ekeumiz qosyla küldik.
« ...MÜMKIN «ƏNŞI MAİRA AUYLY» BOLAR, BIRAQ JETIMDER
ÜİI DEP ATAMAİMYN...
– deidi dəstürli ənderdiŋ oryndauşysy, Qazaqstanğa i̇eŋbek siŋirgen artisi
Maira Iliiäsova tağy bir qaiyrymdylyq şarany qolğa alar tūsta.
Şynymdy aitsam, Mairanyŋ soŋğy kezderi demalys kontsertterimen birge
talai qaiyrymdylyq şaralardy qatar jürgizip kele jatqanyna syrttai
quanyp jüruşi i̇edim. Qazaq qyzdarynyŋ qaisarlyğy turaly oiğa ala
qalsaq, öner i̇emes qoğamnyŋ basqa bir salasynda qyzmet i̇etip jürgender
auyzğa birinşi alynary sözsiz. Al, öner, qazaq öneriniŋ tarihynda məŋgilik
öziniŋ körkem köşin bastap kele jatqan osynau ənşimen əŋgime barysynda
tabiğatynan alğyr, qaisarlyğyna da köz jetkizip, tipti quandyq. Onyŋ
boiyndağy kisige degen meiirimdilik, bauyrmaldyq, əriptesterine degen
tilekteri, jas ənşilerge, talanttylarğa degen şeksiz iltipaty, tipti öziniŋ
talanty men qabiletin büginde sirek kezdesetin osyndai adami qasietteri
odan saiyn ajarlandyryp tūrğandai küi keştik.
– Maira, siz belgili ənşisiz. Biraq soŋğy kezderi sizdi özgeşe qyryŋyzdan
körip jürmiz. Mūnyŋ syry nede boldy i̇eken?
– Sahnada jürgenime otyz jyldai bolyp qaldy ğoi. Onyŋ üstine
ūstazdyqty qatar alyp kele jatyrmyn, «Maira» bastauyş ən aitu
prodiuserlik ortalyğy bar. Al adam i̇eseie kele ömirden tüigenderin
artynan i̇ergenderge üiretuge sanaly türde baryp, ūrpaqtar jalğastyğyn
jolğa qoiyp otyruy zaŋdylyq. Osyndai oilardan birneşe bağdarlamajospar qatar keldi de, əueli «Jan anam» jobasyn qolğa aldym.
«Jan anam» degende, men ana meiirimin az körgen qyzdardyŋ birimin. Üş
jasymda anam qaitys bolypty. Meniŋ i̇esimde i̇emis-emis qana beinesi
qalğany bolmasa, özin de, dausyn da bilmeimin. Biraq sūŋğaq boily
qaratory, keremet ən salady i̇eken. Ony özimnen ülken əpkemnen i̇estitinmin.
«Türi de sağan ūqsaityn, ədemi ən saluşy i̇edi» dep ünemi aityp otyratyn.
Asa şeber, ismer kisi bolsa kerek. Asty da dəmdi daiyndaityn, sabyrly,
aqyldy bolğan desedi. Üşinşi müşelinde ömirden qaitady, biraq jeti-segiz
balany ömirge əkelgen. Menen keiin de i̇eki perzent ömirge kelgen i̇eken,
şetinep ketipti. Sol ūrpaqtan qalğan törteudiŋ kenjesi menmin. İeseie kele,
jetinşi synypta jürgende əkemizden aiyryldyq. Əkem marqūm «meniŋ
Mairam keremet ənşi bolady» dep ünemi maqtanyş sezimmen, ümitpen
aityp otyratyn. Rasynda da bes jasymnan ən saldym. Tyŋdap otyrğandar
tügel körsin dei me i̇ekenmin, aiağymnyŋ astyna oryndyq qoiyp alady
ekenmin. Ata-ananyŋ meiirimi men mahabbatyna toimai qalğan soŋ, olardyŋ
aldyndağy perzenttik boryşymdy qalai, qaitip ötesem i̇eken degen oi qai
kezde de köŋil tükpirinen ketken i̇emes. Dəl büginge deiin osy bir balalyq
arman-maqsat osyndai bir jobalardyŋ ömirge keluine türtki bolğandai.
Özimniŋ anamnyŋ ğana i̇emes, bükil Jer betine tirşilik nərin seuip kele
jatqan analarğa arnap «Jan anamdy» tyŋdarmandarğa ūsyndym. Biyl
altynşy ret Respublika saraiynda ən süier qauymmen qauyşty. Nətijesi
jaman i̇emes, halyq jaqsy qabyldady.
– Ne köp kontsert köp. Sol köptiŋ ortasynda öz jobalaryŋyzdyŋ özgeşe
boluy üşin ne isteisiz?
– Joq, ər kezeŋniŋ ənderi, ony halyqqa jetkizuşi oryndauşylary bolady.
Jəne olar ənniŋ tabiğatyna, tarihyna, oryndalu şeberligine qarai
ərtürli bolyp keledi. Sol siiäqty tyŋdauşylary da ərqily. Qazaqta aqyn
köp. Sol köp aqynnyŋ jyrlarynyŋ bəri demei-aq qūiaiyq, köbisi
analarymyzğa arnalğan. Aqynnyŋ aduyndy ötkir jyrlaryna sazdy əserli
əuen jazğan sazgerlerimiz de, Qūdaiğa şükir, barşylyq. Olai bolsa,
jobalar bir-birin qaitalaudan alys.
– «Jan anam» jobaŋyzda qolarbağa taŋylğan mügedek balanyŋ tağdyryna
araşa bolğanyŋyzdy kördik. Ananyŋ közinen tamğan jasqa sarai teŋselip
ketti desek, əsireleu bolyp şyğar, degenmen janymyz küizeldi. Ananyŋ
janyn Ana tüsinedi. Degenmen, osyndai qaiyrymdylyq şara kontsert
barysynda ğana oiyŋyzğa keldi me, əlde...
– Birde, «Jan anamnyŋ» üşinşi kontsertine daiyndalyp jürip,
teledidarda «Aialy alaqan» bağdarlamasynan jiyrma jasar, on sausağy
joq balanyŋ anasynyŋ kömegine ğana süiengen şarasyz halin körip,
jüregim syzdady. Dərethanağa da süiemeldep bara jatqan anasynyŋ
janaryndağy mūŋdy körip odan saiyn jandüniem küizeldi. «Meniŋ
balamnyŋ ər sausağy i̇eki jarym i̇evro tūrady, kömektesiŋizder, i̇eger i̇eki-üş
sausaq bolsa, alpamsadai azamatym qūryğanda şalbarynyŋ tüimesin sala
alatyn jağdaiğa jeter i̇edi. Özim de densaulyğym joq, ölip qalsam balama
kim qaraidy»,– dep ekrannan botadai bozdağan anasynyŋ dausy köpke deiin
qūlağymnan ketpei qoidy. Telearnağa habarlasyp: «Mağan osy balany
beriŋder, özim kömekteseiin», – dep meken-jaiyn sūrap aldym. Kezekti
kontsertke anasy i̇ekeuin şaqyrdym. Arasynda əlgi teledidardan özim körgen
siujet körsetildi. Zaldağylarğa «Eger myna jandaryŋyzda otyrğan balağa
kömek körsetkileriŋiz kelse, myna jəşikterge mümkindikteriŋizge qarai
qarajat jinaiyq», – dedim de, zalğa üş jerge jəşik qoidym. Sonda bizdiŋ
qandastarymyzdyŋ meiirimdiligine taŋqaldym, jəşikke qarai ağylğan
halyq... 5 myŋ dollar jinalypty, men öz qaltamnan 2 myŋ, Maqpal 500
dollar berdi de, 7500 dollar aqşany balanyŋ anasyna tapsyrdyq. Bir
jyldan keiin əlgi Quandyq balamyz qolyna operatsiiä jasatyp qana
qoimai, astynda su jaŋa məşine, əp-ədemi kelinşegimen birge kontsertke
kelip, kelesi bir balağa jəşikke aqşa tastap jatqanyn körip, bizdiŋ de
mereiimiz ösip qaldy. Būl joly i̇eki büiregi semip, Qytaida i̇eki jarym jyl
tösek tartyp jatyp qalğan on jasar kişkentai qyzğa kömekteskimiz kelgen,
6 myŋ dollar jinap berdik. Kəsipkerlerge ümit arttyq, 50 myŋ dollar
kerek i̇eken, annan-mynnan qarjy jinaldy-au, biraq ülgere almadyq,
büldirşin qaitys bolyp ketti. Odan keiin semeilik büldirşin– kündelikti
uys-uys dərimen ğana qaltqūlt i̇etip otyrğan Maqsat degen balağa
kömektestik. Osy jolğy «Jan anamda» şöp jinap jürgen kombainğa i̇eki
aiağyn şainatyp alğan Nūrgeldi degen balağa jərdemdestik. Köziniŋ oty
bar, bolaşaqta tis dərigeri bolğysy keletinin aityp, janyp tūrğan bala.
Protez salsa da aiağynyŋ süiegi öse beredi. Sondyqtan jiyrma bes jasqa
deiin i̇eki-üş ai saiyn süiekke operatsiiä jasap otyru kerek i̇eken, ol
degeniŋiz qyruar aqşa ğoi. Būl joly 4 myŋ dollar jinap berdik. Öz basym
kompiuter syilağym kelip i̇edi, bar i̇eken. Alğyr oily, kompiuterdiŋ
qūlağynda oinaidy. Jasyp otyrğan joq,ömirge qūştarlyğynda şek joq,
qaisar.Sodan beri osyndai qaiyrymdyq şarağa köp köŋil böle bastadym.
Tört səbige kömek körsettik. «Jan anamnyŋ» negizgi maqsaty da osy.
– Qazaq estradasyndağy jas jigitterdiŋ qaiğyly jağdailardan köz
jūmuyna da beijai qarai almadyŋyz. Bauyrjannyŋ, Nəbidiŋ, Ruslannyŋ
analarynyŋ közindegi mūŋdy bükil qazaq i̇eline körsete bilgeniŋizge de kuə
boldyq...
– İə, būl bir qaiğyly jağdai boldy. Qazaq estradasynyŋ nağyz
jūldyzdary bolatyn-aq jigitter i̇edi. Jasyndai bolyp keldi de, jarq i̇etip
joq boldy. Ruslan meni tuğan anasyndai syilaityn, men de tuğan balamdai
keremet jaqsy kördim. Almatydağy mamamsyz deitin-di. Jap-jas
azamattardy ötken şaqpen i̇eske aludyŋ özi sondai auyr mağan, qyrşyn
ketti ğoi. Ünemi janymda boldy, «Sağyndyrğan ənder-aidyŋ» birinşi
kontsertin özi jürgizdi, stsenariiin de özi jasady. Quanğanda da, renjigen
sətterinde de mağan jügirip keletin. «Qazaqstannyŋ» bas prodiuseri
Altynbek (Rahmetov) i̇ekeui keremet dos boldy.
Qaitqandaryna bir jyl tolyp qaldy ğoi. Ananyŋ qaiğysy orny tolmas
qaiğy. Sol balapandaryn joqtap, köz jastary köl bolğan analarğa: «E,
balalarymyz az ğūmyr keşse de i̇el i̇esinde qalatyndai sanaly ğūmyr sürgen
eken ğoi, ūmytpaityn halqy bar i̇eken» degen demeu bolsyn degen maqsattan
tuğan şara boldy... Kontsertke şaqyryp, tyŋdarmandarğa oryndarynan
tūrğyzyp körsetip, syi-siiäpat jasap, köŋilderin səl-pəl bolsa da
kötereiik degen niet. Qazaq aitady ğoi: «Köŋil köŋilden su işedi» dep, ol
qasiret bizdi de bei-jai qaldyrmağanyn bildireiik degen oi ğoi. Nəbi men
Bauyrjan da qandai azamattar i̇edi?! «Jazmyştan ozmyş joq» degendi de
sol qazekeŋ aitqan. Önerde de, ömirde de tuğan anasyndai janyna jaqyn
tartqandyqtan, öner dese janyp tūrğan Ruslandai azamattardy i̇eske alu,
tipti meniŋ ğana i̇emes, kez kelgen qazaq önerin süigen azamattyŋ paryzy dese
de artyq bolmas. Büginde qatygezdeu qoğam bolyp tūr ğoi, qaltasyndağy
qarjysyna mastanyp, jeke bir barlyqtyŋ-bailyqtyŋ qyzyğynan basqa
qyzyq joq dep sanaityn meiirimsiz ūrpaq köbeigen zaman. Öziŋiz de bilesiz,
ataanasyn qarttar üiine tapsyrğan, anasy men qyzy, ağasy men qaryndasy
aralaspai qalğan jağdailar ainalamyzda köp-aq. Qarttar üii men balalar
üiiniŋ tūraqty tūrğyndarynyŋ 80 paiyzy özimizdiŋ bauyrlarymyz i̇ekenin
körip te, bilip te jürmiz. Al, mūndai qaiyrymdylyq şaralary ömir men
ölimniŋ arasynyŋ tym-tym jaqyn i̇ekenin i̇eske tüsirip qana qoimai, birbirimizdi tirligimizde syilai biluge, qanymyzda bar bauyrmaldyqty qandai
jağdaida da saqtauğa tyrysaiyq degendi meŋzeidi. Öitkeni, ömirdiŋ özi
quanyş pen qaiğydan tūratynyn tüisigi bar peŋde janymen tüsinuge tiıs.
– «Sağyndyrğan ənder» jobasy da «Sağynyştan» i̇erekşeleu şyğypty.
Ənşilerdi toptau arqyly halyqtyŋ ruhani düniesine jaŋaşa qarağyŋyz
kele me?
– «Jan anamğa» bes jyl tolğan kezde men retro ənderge köştim.
Alğaşynda ərtürli «Sağyntqan ənder», «Sağyntqan əniŋ», «Qazağymnyŋ
ənderi-ai», «Halyq əni– halyq qazynasy» siiäqty aidar taqqymyz kelip,
sodan «Sağyndyrğan ənderge» toqtadym. Mūnyŋ bərine oi salyp, oitürtki
bolğan «El» prodiuserlik ortalyğynyŋ jaqsy tört jobasy bar: «Ən men
ənşi», «Inju-marjan», «Sağynyş» atty ən keşterine arnalğan. Öte jaqsy
joba. Būl i̇eki jobanyŋ attary ūqsas bolğanmen, i̇ekeui i̇eki bölek dünie. Biraq,
maqsat ortaq: i̇ekeui de i̇eŋkeigen qarttan i̇eŋbektegen balağa deiin uildep,
guildep, syzylta salatyn, i̇el i̇esinde məŋgi saqtalğan, ūrpaqtan ūrpaqqa sol
küii i̇eş özgerissiz jetip, jalğasyp kele jatqan şyğarmalar. Kezekti keş
ūiymdastyryldy. Keş öte jaqsy ötti. Biraq, belgili bir top qana ənder
oryndaidy. Belgili tanymal ənşiler, bas-aiağy jiyrmağa juyq. Köbi
jastar. Öz basym sol retro ənderden susyndap qana qoimai, möldir
būlağynan qanyp su işken adammyn. Ata-anam da sol əndermen östi. Qai
kompozitordyŋ kez kelgen ənin aita alamyn. Qazaq ənderiniŋ kümis kömei
ənşileri Bibigül apamyzdan bastap, kieli sahnağa i̇endi ğana şyğyp jürgen
jas tolqynmen birigip nege ən oryndamasqa degen oi sanağa kirip alğan soŋ,
ony jüzege asyrmauğa bolmady. Ən önerine beiimi bar, talaptanyp jürgen
kez kelgen jas ənşi özderiniŋ aldyndağy tanymal ənşilermen birigip ən
aitudy armandamauşy ma i̇edi?! Alğaşqy i̇eki jarym sağatqa sozylğan keşte
65 ənşi qatysyp, 32 ən oryndalyp, keştiŋ köşin Bibigül Ahmetqyzy öziniŋ
şəkirti Tolqynmen ən aityp bastady. Nūrğali ağamen birge ən salsam dep
armandağan birneşe tenor balalardy sahnağa şyğardyq, Rozamen,
Maqpalmen birge sahnada ən aitudy armandaityn jas ənşiler köp qoi,
ūrpaqtar jalğastyğy degen de osy. Onyŋ üstine ağa buyn, orta, kişi buyn
ökilderimen birigip ən aitudyŋ paidasy da köp. Bügingi jastardyŋ köbi ən
teksterin, əuenin būzyp aitatyny jasyryn i̇emes. Jaŋa zamannyŋ
ağymymen ənderdi oryndaimyz dep əuendi batystyq bir sarynğa būrmalap
jatady. Onyŋ üstine qalai, qaitip oryndaumen qatar sahna mədenietine de
üirenedi. Būl jobany halyq jaqsy qabyldady. Bizdiŋ de belgili
tyŋdarmandarymyz qalyptasty, qatary köbeidi. Tipti, bir joba azdyq
etetin boldy da, keiingi i̇eki joba tipti, halyqtyŋ sūranysymen jüzege asty
desek te bolğandai. Sodan keiin biz mümkindiginşe sapaly dünie jasauğa
tyrystyq. Tapqantaianğanymyzdy sol jobanyŋ kelesi kontsertine
daiyndyqqa jūmsaimyz. Sondyqtan da «Sağyndyrğan ənder-ai» aldyŋğy
oryndağy, halyq öte jaqsy qabyldağan joba boldy. Al, üşinşi joba
retinde «Jūldyzğa 77 sūraq» dep şağyn bağdarlama alyp i̇edim, əli şikileu
körindi. Mümkin, basqaşa bir qyrynan kelu, əlde teleşou siiäqty
ūiymdastyru kerek pe i̇edi, oilanyp qaldym. Uaqyt körsetedi. Al, i̇endi
«Altyn dombyra» atty auqymdy joba dəstürli ənderge arnalğan. Osyndai
nietten «Altyn dombyra» düniege keldi. Söitip, öner keşine qūrmetpen
şaqyrylğan Astanadan Qairat Baibosynov, Oraldan
Hatimolla,Türkistannan Qajybek Bekbosynov, qyzylordalyq Almas
Almatov, semeilik Güldana Noğaibaeva, atyraulyq Qairat Kəkimov,
almatylyq Səule Janpeiisova, Aigül Qosanova, İerlan Rysqalilar
qatysyp, tyŋdarmannyŋ köz quanyşyna ainaldy. Tiri dauyspen aitar əndi,
onyŋ üstine dombyrany sağynğan halyq i̇eki jarym sağatqa juyq
tapjylmai otyryp, riza bolyp tarasty. Zalda ineşanşyr oryn qalmady
desem, maqtanğandyq i̇emes. Biraz uaqytqa deiin jerjerden rizaşylyğyn
bildirip, rahmet aitqan halyqtyŋ sanynda şek bolmady. Tek, bir
qinalğanym, ūiymdastyruşylyq şara degeniŋiz janyŋyzdy jep qūiatyn
tirlik. Sondyqtan şarşağanym bilindi. Mairanyŋ əni «Mairany» aitqanda
tipti tamağym keuip, dausym jöndep şyqpady ğoi deimin, özime ūnamadym.
Eŋ basty məsele – zaldy toltyru, bilet satyluyn qadağalau. Būl
oryndalmady ma, i̇eŋbegiŋniŋ bəri qūmğa siŋgeni dei ber. Meniŋ
jobalarymdy i̇el maqtaidy, al şyn məninde onyŋ bəri mağan oŋaiğa soğyp
jatqan joq. Būl rette, mağan ülken demeu bolyp, kömek körsetip kele
jatqan «Qazaqstan» teleradio korporatsiiäsyna raqmetim şeksiz. Meniŋ
barlyq bağdarlamam boiynşa jürgen kontsertterimdi tegin tüsirip,
teleekrannan respublikamyzğa körsetip kele jatyr. Osy joly on kün
qatarynan «Altyn dombyrany» tegin jarnamalap berdi. Qazaq radiosy da
tegin jarnamalady. Osyndai iri aqparat qūraldary ünemi bir jağymnan
demep jatqanyna quanamyn. Qalalyq əkimdik, sondai-aq, deputat-kəsipker
Nūrtai Sabilianov myrzanyŋ kömegin de aitpasqa bolmas. «Jalğyzdyŋ üni
şyqpas» degendei, ərine, meniŋ jalğyz özim būlarsyz ne tyndyra alar
edim, Alladan qaitsyn. İeşkim de bireu üşin i̇emes, ortaq qazyna, qazaqtyŋ
ortaq mədenieti men önerine qyzmet i̇etip jatqanymyzdy tüsinetin osyndai
ūjym, azamattardyŋ arqasynda aiağymyzdan tik tūryp kelemiz. İeger Öner
akademiiäsyn bitirmegende ne rejisser, ne jurnalist bolar i̇edim dep
qiiäldap qūiatyn kezderim de bolady.
Men kez kelgen tirlikke oilanyp-tolğanyp kirisetin, əbden tolğağy jetken
soŋ ğana jüzege asyratyn, şynymdy aitsam ūzaq «tolğatatyn» adammyn.
Oidy jüzege asyrğannan keiin de, ūzaq uaqyt kelesi dünielerge oişa sapar
şegip jüremin dep biraz ideiä larymnan aiyrylyp ta qalatyn
jağdailarym bar.
Bes ai boldy «Saq» etnotobyn qūryp jūmys jasap jatyrmyn. Jalpy,
oiğa alğan maqsatty der kezinde i̇eşteŋege qaramai, alaŋdamai öz betiŋşe
tirlik jasap, jüzege asyryp jiberu kerek i̇eken. Səl keşiktiŋ be, qaitalau
siiäqty qabyldanady. Aty tarihi at bolğan soŋ, tipti kiımderimizden de sol
zamanğy sən ülgilerin körsetuge tyrystyq. Səngerlermen de jūmys jaqsy
jürip jatyr. Tūmar hanşaiymnyŋ kiım ülgilerin körsetip, jalpy saq
zamanyna sapar şekpekpiz. Sosyn joğaryda aitqanymdai, jeke studiiä
aştym, būl da ūzaq jyldardan arman bolğan tirlik i̇edi. Biraq mūnyŋ bəri
qiyndyqsyz bolmaityn dünie, öitkeni qyruar qarjy qajet. Al qarjy
tabu, ünemdep jetkizu degeniŋizdiŋ əbden qajytatyny tağy bar. Mūnyŋ
bərin jinap qoiğanda, özimizdiŋ ūlttyq būiauy qanyq, məŋgi ölmeitin qazaq
ənderin nasihattauğa degen mahabbat bərin de jeŋip tūr. Respublikalyq
baiqaularda jüldeli oryndar alğan jastardy şaqyrdyq. Öitkeni, oblys
köleminen asa almai, nasihattaluy jetpei jatqan talanttar qanşama?
«Altyn dombyrada» da Jüsipbek İelebekov, Əmire Qaşaubaev, Ğarifolla
Qūrmanğaliev, Kenen Əzirbaev, Dəneş Raqyşov atyndağy baiqaularda bas
jüldege ie bolğan ənşilerdi köpşilik jaqsy bile bermeidi ğoi, öitkeni, ol
kontsertter teledidardan tolyq körsetilmeidi de. Mine, solardy
köpşilikpen bir-ekili tabystyrdyq. Bolaşaqta bərin de qamtysaq pa degen
oi bar.
– Osy şaralardyŋ bərine, qūpiiä bolmasa, qarjyny qaidan tauyp
jatyrsyz? Ənşi Maira baiyp ketipti degendi jiı i̇estimiz...
– «Sağyndyrğan ənder-aiğa» belgili bir azamat kömektesken, alğaşqy
kontsert bolğan soŋ i̇eldiŋ köŋilinen şyqsyn, dūrys bolsyn dep zalğa da,
jaryqqa da joğary deŋgeide qarjy tölegenbiz. Al, negizgi demeuşilerim –
halyqtyŋ özi. Qazaqta baişykeş jigitter köp bolğanymen, önerge, qazaq
sahnasyna, mədenietine jany aşityndar joqtyŋ qasy. «Altyn
dombyrany» qūiatyn şyğarmyn, şarşadym, basqa-basqa i̇emes, qarjy
məselesi şarşatty dep oilağanmyn. Qazaqtyŋ metsenat jigitteriniŋ biri
Nūrtai Sabilianov uəde berip otyr, sondyqtan «Altyn dombyramen»
qoştaspaityn siiäqtymyz.
«Jaqsy söz jarym yrys» demekşi, əlgi «baiyp ketipti» degen sybys bolsa
da jürekke jyly i̇estiledi i̇eken. Mümkin, kontsertti jiı ötkizip tūrğandyqtan
aitylğan bolar, al kontsert ötkizip baiidy degen tipti bos söz. Ony
ūiymdastyryp jürgender jaqsy biledi. Men üşin i̇eŋ bastysy,
ūiymdastyrğan şaranyŋ özin-özi aqtauy ğana. Al i̇endi artylyp jatqan
jağdaida kiım ülgileri men sapa jağyna jūmsar i̇edim. Sondyqtan tağy da
aitqym keledi, meniŋ demeuşilerim – tyŋdarmandarym. Qoldauşym da,
jebeuşim de – halyq! Halyq aman bolsa, qazaq ənderi de ömirşeŋ!
– Osy küni biletti qoldan üstemelep satuşylardy toqtauğa bolmai ma?
– Ol i̇endi aityla-aityla jauyr bolğan məsele. Toqtamaidy, ony toqtatsa
tek sarai əkimşiligi ğana toqtatuy mümkin. Meniŋ oiymşa, būl «jeŋ
ūşynan jalğasqan» tirlik. İeŋ soraqysy ötkize almağandaryn kontsert
bastalatyn kezde qaitadan kassağa ötkizip tastaidy i̇eken.
Būryn temirjol boiynda da osyndai tərtipsizdikter boldy da, qazir
tyiyldy ğoi. Qolğa alsa nendei jağdaidy da retteuge bolady, tek
qūnttamaimyz. Mamyr aiynda Respublika saraiynda kürdeli jöndeu
jūmystary jüredi de, i̇eki jylğa jabylady. Osy aralyqta basqa zaldarğa
auysamyz, mümkin jağdai basqaşa bolatyn şyğar.
– Qazirgi qazaq estradasynda ortaq bir bailanys joq siiäqty, ənşilerge
ortaq ūiym, ortaq mekeme kerek-au. Būğan qalai qaraisyz?
– Şyn məninde, birtūtastyq, birauyzdylyq, ūiymşyldyq joq. Bizde teatr
qoğamy bar, kompozitorlar qoğamy bar, jazuşylar odağy bar, nege ənşiler
qoğamyn qūrmaimyz dep aityp jürmiz.Zeinetke şyğyp ketkenderge
qamqorlyq jasap, ağa buyn ənşilerge özimizge işinara kömek körsetip, bir
jağynan sauapty is jasap, qajetin ötep otyrsaq bolmas pa? Bizdiŋ i̇elimizde
tek sportşylarğa ğana asa köŋil bölinedi de, jüldeli oryn alyp kelse tipti,
bir-eki bölmeli pəter berip jatady da, öner adamdary ünemi syrt qalyp
qūiady. Qalamyzdyŋ tükpirtükpirinde pəter jaldap jürgen jas ənşilerimiz
qanşama? İeger ənşiler qoğamy bolsa, solardyŋ joğyn joqtap, baryn
qadağalap otyrar i̇edik. Tağy bir janyŋdy auyrtatyn məsele, «Ūlytaudai»
əlemge əigili topty ömirge əkelgen, qazaqtyŋ termesin alğaş estradamen
oryndağan Qydyrəli Bolmanovtyŋ i̇eşqandai atağy joq. Talaidan i̇eldi
tamsandyryp kele jatqan Səule Janpeiisovanyŋ özi osy taiauda ğana aldy.
Al osylardan keiin, qanşama jyl keiin sahnağa şyqqandar ataq alyp,
eŋbek siŋirgen ənşiler atanuda. İeger ənşiler qoğamy bolsa, öz ret-retimen
ūsynylyp, bağalaryna qarai syi-siiäpatyn, atağyn alyp jatar i̇edi ğoi.
Bizdiŋ aldymyzdağy tolqyn, keiingi buyn, odan jas buynnyŋ basyn
biriktirip aqyldastar alqasyn qūryp, tiiänaqty jūmys jasauğa bolady,
ərine.
Al qazirşe şaşyrap jürgenimiz ras. Qazaq estradasy men Qazaqstan
estradasy bolyp jürgenimiz de ras. Odan da « şala» qazaq estradasy men
«taza» qazaq estradasy degen jön bolar i̇edi. Qazaqşa taza ən aita almaityn,
şala qazaqtar özderine Qazaqstan estradasy dep aidar tağyp alğan tərizdi.
Onyŋ işinde aty-jöni belgili, tanymal biren-saran ənşilerimiz de bar, sol
«şalalyqty» mədeniettiŋ asqan türi sanap, özderine riza. «Sağyndyrğan
ənder-aida» osyndai bölinu bolmasyn dep, «Pertsy», «Keş–İu», «Meçta»,
«Orda», «Ringo», «ViaNegri» toptary şaqyryldy. Sondyqtan odaq qūru
turaly oidy jüzege asyru kerek, bir bastasaq biraz şarua tyndyruğa bolar
edi.
– Maira, sizdiŋ bos uaqtyŋyzdyŋ joq i̇ekenin jaqsy bilemiz. Degenmen,
bosai qalsaŋyz nemen şūğyldanasyz?
– Bir jasqa tolyp qalğan Sūltan-Əli atty nemerem bar. Aptanyŋ
jeksenbisi qandai kezek küttirmes tirlik bolsa da toqtaidy. Balapanymmen
qala aralaimyn, qyzym men küieu balamdy i̇ertip tauğa seruendeimin. Bükil
şarşağanymdy sol ğana ūmyttyra alady. Sosyn kitapqūmarmyn.
– Sizdi ənşi retinde, prodiuser retinde jaqsy tanyldyŋyz. Ūstazdyğyŋyz
tağy bar. «Jan anam» atty qoğamdyq-qaiyrymdylyq qor da qūrypsyz.
Degenmen, nege jalğyz bala tudyŋyz?
– Jandy auyrtatyn sūraq. Osy sūraq aldymnan jiı şyğady. Biraq men
sūraqqa aşyq jauap beremin. Ömirimdegi ülken bir qateligim de osy boldy.
Ol kezde pəter məselesi qiyn, özim studentpin, joldasymnyŋ jalaqysy az.
Balalar baqşasyna ornalastyru qiiämet. Jetektep jürip sabaqqa
aparatynmyn. Osynyŋ bəri jürekke tiıp qaldy ma, pəter alğan soŋ dep
jürgende, meniŋ atağym da biraz jerge baryp qaldy. İel bile bastağan kezde
şetelden-şetel asqan önersaparlary bastalyp ketti. Tanymal bola
bastağan soŋ, şaqyru da köbeiedi. Qoişy əiteuir, qartaimaityndai jüre
berippiz ğoi. Arağa on üş jyl salyp kötergen səbiım şetinep ketti.
Qazir özimniŋ ənşi qyzdaryma jiı aitatyn boldym. Qyz balanyŋ ömirge
kelgennen keiingi i̇eŋ negizgi maqsat-müddesi, ol – asyl jar, ardaqty ana
bolu, düniege ūrpaq əkelu. Ol meili kim bolsa da, ənşi bola ma, qandai
mamandyq iesi bolsa da, aldynda osy bir maqsatty jüzege asyru mindeti
tūru kerek.
Qyzym boijetip, boitüzei bastağannan osyndai bir qağidalardy qūlağyna
qūiyp kelemin. Tūrmysqa şyqqannan soŋ jūmystan da şyqty. Qūdai
bergeninşe, nəresteli bolğanyn qalaimyn. Meniŋ qateligimdi qaitalamasa
eken dep tileimin. Barym-bailyğym Toğjanym aman bolsyn!
Osy bir olqylyqtyŋ ornyn toltyru maqsatymen «Jan anam» degen qor
aştym. Qordyŋ tirligi jaqsy jürip, jolğa qoiylsa, közderi möldirep
jetimhanada ösip jatqan 15 balany ükimettiŋ rūqsatymen alyp, asyrap,
solarğa meiirimdi ana bolğym keledi. Ony balalar üii nemese jetimder üii
dep atağym kelmeidi. Ol mümkin «Quanyş» üii ne bolmasa «Ənşi Maira
auyly» bola ma, qalai ataitynymdy bilmeimin, biraq balalardyŋ
jüregine, köŋiline kirbiŋ Uialatpaityn ədemi bir otau qūrmaqpyn. Jazda
gastroldik josparlanğan jolsaparlarym bar, küzge salym osy bir şarany
qolğa alsam degen ülken niet üstindemin. Meniŋ ol balalarym əri önerli,
bilimdi, şymyr da myqty bolyp şyğatyndai salauatty ömir süretin
bolady. Sany bar, sapasy joq balalar üii i̇emes, tört qūbylasy tügel, bar
otbasynda ösip jatqan səbilermen birdei ömir süretin balalar üiin qūryp,
kəmelettik jasqa jetkizgim keledi.
ĞAZİZA ƏBDINƏBİEVA:
ÖNERGE KELSEŊ, JARQ İeTIP JANA BIL
Keide didarlasqyŋ kelgen keibir kisimen əŋgimelesudiŋ səti tüspei,
ūzağyraq jürip alatynyŋ bar. Ğaziza apai da birazdan beri oida jürgen.
Əsirese, toqsanynşy jyldary öner əlemine jaqsy jol sala kelgen
teleserialdarda Əbdinəbievanyŋ i̇erekşe qoltaŋbasy bar i̇ekenin öner süier
qauym i̇eşqaşan ūmytpas. Aktrisany jaqsy biletinder əli künge «tetia
Roza» dep ataitynyn da talai qūlağymyz şalyp qalğany bar.
Ol kisiniŋ bizge ūnağan airyqşa bir qasieti – özinen göri özgeler:
əriptesteri, qatarlas-sahnalastary jaily köbirek aitqandy jaqsy
köretini i̇eriksiz tənti i̇etti. Jany jaqsy adamdar ərqaşan osyndai ğoi.
Qazaqstannyŋ i̇eŋbek siŋirgen artisi, «Qūrmet» ordeniniŋ iegeri Ğaziza
Əbdinəbievany syrttai jaqsy bilgenimizben, būryn-soŋdy şüiirkelesip
körmegen aktrisamyz i̇edi. Kabinetine kirgenimizde divannyŋ üstinde jatqan
iubkany qolyna alyp iiskelep qoidy da:
– Bilesiŋ be, myna iubka Səbira apamnyŋ iubkasy, qasietiŋnen ainalaiyn,
özine ūqsap mol pişilgeniniŋ de paidasyn tigizip jatyr, – dep riiäsyz külip
aldy da əŋgimesin jalğastyryp ketti. – Akademiiälyq teatrğa auysyp
kelgendegi meniŋ bir ūtqanym da osy boldy-au dep oilaimyn. Səbira apam
oinağan spektaklderde oinai bastağanym, sol şyğarmalarda ol kisi kigen
myna kiimderiniŋ meniŋ qolyma tüskeni, bəri de tegin i̇emes. Səbira
apamnyŋ iubkasy teatrda menen basqa i̇eşkimge şaq kelmeidi. Əli künge
qūlağymyzdan dausy ketpeitin i̇erekşe daryn iesi. Səbira Maiqanovany
eske aluğa arnalğan biylğy «Teatr kökteminde» sol kisi oinağan
spektaklder arasynan bas jüldeni jeŋip alyp, jazda Antaliiäda dem alyp
keldim. Būl da bolsa «Jaqsynyŋ şarapaty» bolar.
Al, qazir ūlttyq būiauy qanyq «Ainalaiyn, nemerem» atty teleserialğa
tüsip jür i̇edim. Körermen jaqsy qabyldağan «Ağaiyndylardan» i̇esimi
jaqsy tanys Aqan Sataevtyŋ basşylyğymen tüsirilip jatyr. İmanjüzdi,
bilimdi əri öte qarapaiym jigit. Olai deitinim, rölde oinap jürgen kez
kelgen artistiŋ jağdaiyna qarai jūmys josparlaidy i̇eken. Sosyn,
şyğarmadağy keiipkerdiŋ qysqa da nūsqa harakterin bir japyraq qağazğa
jazyp qolyŋa beredi, sol talaptan şyğuyŋ kerek. Būl jūmysty
ūiymdastyra biludegi jaqsy ülgi ğoi, özime ūnady.
Jalpy, öz basym qanşama kinoğa tüsip jürsem de, teatrdağy jūmysyma
kedergi kelgen, ne bolmasa sūranyp körgen jan i̇emespin. «Perekrestok» ne
«Sarançada» da birde-bir ret teatrdağy repetitsiiädan qalyp körmeppin.
Kinoğa şaqyrğan topqa osyndai mindetteme qūiamyn. Kelisedi. Qaşanda
teatr sahnasy men üşin bərinen biik.Osy joly da jūmys solai jürip
jatyr. Tüsirilim taŋğy segizden bastalady.
Jastar teatrynda jiyrma bes jyldai i̇eŋbek i̇ettim. Sodan keiin törinde
talai marqasqalardyŋ izi qalğan, kieli şaŋyraq – Əuezov teatryna keldim.
«Jyrtyq üidiŋ qūdaiy bar» degendei, əsirese, Maiqanovadai i̇erekşe
daryn iesiniŋ mol pişilgen kiimderi meniŋ aldymnan qūt bolyp şyqty.
Səbira apaidy kiindirgen Əsiiä degen qyz bar. Jylyna bir ret apaidyŋ
kiimderin mağan berip qūiady. Tozyŋqyrap qalğan bir i̇etigin jöndetip
qoidym. Bir i̇etigin kiip jürmin. Myna iubkany da tazalatyp, jyrtylğan
jerlerin öŋdetip, arasynda maŋdaiyma basyp təbəriktei təu i̇etip qūiamyn.
Tolğanai-Səbiranyŋ kiimderi mağan ğana şaq i̇etip tigilgendei. Soğan
baqyttymyn. Jazuşy Dulat İsabekov Səbira apama arnap pesa jazğan.
Sol «Mūrageri» 1978 jyldary jazylğan dünie ğoi, ol kisi ömirden ötken
soŋ toqtap qalğan i̇eken, men kelgennen keiin sahnağa qaita şyqty. Orazhan
Kenebaev qaita qoidy. Qazaqstannyŋ i̇eŋbek siŋirgen artisi Baqyt
Janğalieva i̇ekeumiz oinadyq. Səbira apaiğa ūqsamasaq ta keibir tūstarda
dauys mənerine, sahnadağy jüris-tūrysyna i̇eliktep qūiamyz.
Sodan keiin spektaklde rejisserdiŋ, qatar oinaityn akterlerdiŋ
közqarastary, jyly qarym-qatynastaryna köp nərse bailanysty.
– Jastar teatrynda ūzaq jyl i̇eŋbek i̇ettim dediŋiz. Önerdegi sol alğaşqy
qadamyŋyz jaily əŋgime örbitsek...
– Ol i̇endi tarihy tereŋde jatqan, i̇ekinşi kursta oqyp jürgennen-aq
tabanymnyŋ ystyğy qalğan sahna – jastar teatry ğoi. Öner degen özi
adamğa küş beretin, jelpindiretin, köŋiliŋdi köteretin qasietti sala i̇emes
pe? Studentterdiŋ bəri massovkağa qatysamyz. Əri mamandyğymyzğa
beiimdelemiz, əri bir somnan aqşa töleidi, soğan məzbiz. Sahnada əri-beri
jügiremiz de jüremiz. Bir küni «nege men jügire beruim kerek» dep, jügirip
ötken toptan bölinip, sahnada jan-jağyma jaltaqtap qarap qalyp qoidym
da, səlden keiin soŋdarynan tūra jügirdim. Zalda qarap otyrğan rejisser:
«myna qyz kim, mağan şaqyryŋdarşy»,– dedi orysşa. Özim birauyz
orysşa bilmeimin, tüsinbeimin de. Qasymdağylar da aŋ-taŋ. Söitsem, əlgi
qimylym ūnasa kerek, «repetitsiiädan qalmai, kelip jürsin» depti. Sodan
teatrdan şyqpaityn boldym. Söitip jürip spektakldegi janama
röldermen qatar, jeke beinelerge qol jetti. Üşinşi kursta jürgende
«Mahabbat nege ūianbady?» degen spektaklde oinadym. Būl meniŋ alğaşqy
jasağan jeke obrazym.
80-şi jyldary Aral jaqqa gastrolde jürip, qiyrdağy bir auylda bir
üige toqtadyq. Mūğalimder otbasy i̇eken. Sonda əlgi üi ieleri sol
spektaklde tanysqanyn aityp, myjylyp qalğan i̇eski biletterin körsetip,
məre-səre bolyp qaldyq. Meniŋ de jastau kezim, əlgi biletti, spektakldiŋ
programmasyn ne bolmasa əlgi jas jūbailardyŋ aty-jönderin jazyp
almağanyma qazir qatty ökinemin.
Jastar teatry bolğannan keiin jas qyz-kelinşekterdiŋ rölin oinap jürip,
alğaş Əkim Tarazidiŋ «Jaqsy kisi» spektaklinde Balziiä degen ananyŋ
rölin oinadym. Janat Hadjiev qoidy. «Aldymyzda apalarymyz bar ğoi»
desem, «qaşanğy qyz bolyp jüre beresiŋ, sağan betbūrys jasau kerek»
dedi.
Talai rejisserlarmen qyzmettes boldym. Bolat Atabaevtyŋ qataldyğy,
Əubəkir Rahimovtyŋ iskerligi riza i̇etse, ondağy qyzmettes, sahnalas bolğan
akter-aktrisalardyŋ önerine qalai süisinbessiŋ!? Küləi Mūratəlieva
degen aktrisamyz boldy, qos janary şarasynan şyğyp kete jazdap
sahnanyŋ törinde otyrğanda bir keremet! Bibiza Qūlanbaeva şe, aŋyrağan
ünin sol boiy qoldana almadyq ta. Məkil Qūlanbaevtardyŋ otbasy ğoi,
sondyqtan da sahnalastarymnyŋ ərqaisysynyŋ şyğarmaşylyq
ğūmyrymdağy əseri meilinşe mol. Mariiäm Jaqsymbetova degen kün
didarly aktrisa boldy. Onyŋ qaitalanbaityn sūlulyğy əli künge ony
biletinderdiŋ jüreginde. Aqmaŋdailynyŋ özi, sahnağa şyğa kelgende
töŋiregine səule şaşyp, zal nūrlanyp keter i̇edi. Keide oilaimyn, solar
jaily qağazğa tüsireiinşi dep, biraq qol timeidi. Solardyŋ jalğyz közi
Qasym ağa qaldy, büginde ol da i̇eleusiz. Seksen jyldyğyn atap öte me,
ötpei me, belgisiz...
Jastar teatry – meniŋ jastyq şağym, ömirimdegi i̇eŋ bir qimas kezeŋderim
ötken jer. Ūlylardyŋ izi – Jəkibaev Qasym ağamnan basqa i̇eşkim qalmady,
jürekti auyrtpaiyn dep köp bas sūğa bermeimin. «Gamletti» Altynbektei
oinağan i̇eşkim joq şyğar. Əmina apam qandai keremet! Osylar jaily
tipti keide auyzğa da alynbai jatady, işiŋ aşidy-aq. Ömirimniŋ i̇eŋ bir
qimas şaqtary, baqytty kezeŋderi sol teatrda ötti. Güljamal
Qazaqbaevanyŋ bir jaqsy qasieti bar, ol ünemi qoiyn dəpterine jazyp
jüredi.
– Sizden bir baiqağanym, öziŋizden göri özgeler jaiynda aitqandy ūnatady
ekensiz. Būl jaqsy qasiet-au...
– Qazaq aitady ğoi, «İlegeniŋ bir teriniŋ pūşpağy» dep. Öner degen ülken
bir qasietti şaŋyraqtyŋ astynda, körermenderdiŋ quanyşyna bölenip
jürgennen keiin, sol talğamy tereŋ köpşilikke ūsynatyn ortaq dünieler
üşin ter tökken qairan ağa-apalarymyzdyŋ jürip ötken bükil ğūmyrlary
ülgi-önege ğoi. Al özimnen keiingilerdiŋ bəri syilap tūrsa, öneriŋdi
bağalap tūrsa, bilmegenin sūrap tūrsa, ərine, aqyl-keŋesiŋ jetip jatsa,
birlese jūmys istegenge ne jetsin. Teatrda bir bölmede «tūratyn» Danagül,
Gülşattar mağan deiin de körermeni qalyptasqan aktrisalar. Bizdiŋ
aldymyzdağy tolqyn, tipti keremet. Marqūm Şolpan apai Jandarbekova,
Hadişa Bökeeva, İelebekova Habiba apailar şe? Şəripova Farida apamnyŋ
öneri tügili, sahnadağy jüristūrystaryna əli künge ğaşyq bolyp kelemiz.
Söileu məneri, dauysy, qūlaqqa jağymdy üni, kerbez jürisinen əli künge
taimağan sūlu! Keiipkerlerimen birigip, tūtasyp ketetin rölderi qandai!
Əlgi keiipkerleriniŋ obrazyna kirigip ketkenderi sonşa, sözderin jattap
alğandary sonşa, öz sözderimen tolyğyptolysyp ədemi bir iirimge tüsip
alğan. Önerdegi qara şaldardy aitpağannyŋ özinde Səbira, Biken, Əmina
apailar, şyn məninde qaitalanbaityn tūlğalar ğoi.
«Birjan saldyŋ» tüsirilimi kezinde Habiba apaimen Burabaida on i̇eki kündi
birge ötkizdim. Əŋgimeşil-aq. Taŋdy taŋğa ūryp əŋgime-düken qūramyz.
Jigitterge ən salğyzady. Sonda biz kədimgidei şarşap qalamyz, al ol kisi
özin sonşalyqty sergek ūstaidy. Tipti qai jyly, qai küni qandai
spektakldiŋ premerasy qalai jürdi, bərin jatqa aitady.
Este saqtau qabiletine taŋğaldyq.
Sonau, toqsanynşy jyldardyŋ basynda, toqyrauğa ūşyrağan zamanda
biraz talantty azamattarymyz teatrmen qoştasyp, künköris qamymen
qyzmet auystyryp jatty. Bertinde de biraz qyz-jigitter, əsirese, jigitter
ketip qaldy. Degenmen de, büginde teatrda ər tolqynnyŋ özinşe jas
şamalaryna qarai qalyptasqan şyğarmaşylyq toptary bar. Qazaq önerin
qalyptastyrğan, irgesin qalağan nebir daryndy akterler jaily kün-tün
əŋgimeleuge bolar i̇edi, ərine...
Biz aktrisanyŋ əldenege alaŋdap, «Qazaqfilmge» tüsirilimge asyğyp
otyrğanyn sezdik te, sūrağymyzdy teleserialdarğa būrdyq.
– Öziŋiz toqyrau dep qaldyŋyz, al sol jyldary i̇elimizdiŋ töl tuyndylar
qatary ūzyn-sonar teleserialdarmen tolyqty. Būl taza önerge jata ma,
əlde ömirimizge künköris qamymen i̇engen jaŋalyq pa?
– Ərine, öner! Būl toqyrau jyldaryndağy halyqtyŋ əlauqatynyŋ
tömendep, i̇elimizdiŋ ekonomikasy aqsap tūrğan öliara kezeŋde, halyqtyŋ
köŋil küiin basqa bir jaqsy nyşandarğa bölu maqsatynda
ūiymdastyrylğan şaralar. «Perekrestok» orys tilinde bolğanymen,
mentaliteti taza qazaqşa joba. Qazaqi tərbie, ata-əje, nemere, kelin, küieu
bala orys tilderinde «sairağanymen» tirlikteri, tek qalada ötip jatqan
oqiğalar degeniŋiz bolmasa, taza qazaqi tirşilik. «Ağaiyndylardy» qalai
töl tuyndymyz demeske, öitkeni, qazaqtyŋ ūlttyq təlim-tərbiesi, ürdisi
aŋqyp jatqan joq pa?! Qazaqtyŋ qany tasyp jatyr, ağaiyndylardyŋ birbirine meiirimi, bauyrmaldyğy bylai tūrsyn, körşilerine deiin qazaqi
auyldyŋ ğana i̇emes, qalalyqtardyŋ da tirligine jaqyn əri taza töl
tuyndylarymyzdan birde kem i̇emes. Əŋgimeleri bylai tūrsyn, üi-jai,
qora-qopsyqtaryna deiin qazaqtyŋ tirligi i̇emes dep köriŋizşi? Ekranğa köz
salğannan jüregiŋ jylyp sala beredi. Teledidardyŋ da mümkindigi mol.
Qazir «Ainalaiyn, nemerem» tüsirilip jatyr. Güljamal Qazaqbaeva,
Bekjan Tūrys, Kədirbek İeleusizov jəne men.
– Büginde akter-ənşiler toişyl degen pikirge qalai qaraisyz?
– Qai zamanda da ənşi-akterler sal-seri bolğan. Onyŋ üstine, toihana ma,
teatr ma, halyqtyŋ aldynyŋ bəri sahna ğoi. Toi ieleriniŋ özi sony mərtebe
sanaityn jağdaiğa jetti, «pəlenşeniŋ toiynda anau ənşi bolypty»
degenniŋ özine marqaiatyn qazaqtar barşylyq. Sondyqtan men üşin əbestigi
joq.
– Sizdi komediiäda da, tragediiäda körip jürmiz. Janyŋyzğa qai janr
jaqyn?
– Men negizi tragikomediiäny jaqyn köremin. Jylap otyryp külip, külip
otyryp ağyl-tegil jylau degeniŋiz, jan dünieŋizdiŋ jaŋaruy ğoi. Biraq,
ökinişke qarai, būl janr köp jazyla bermeidi, şyğarmalar joq bolğan soŋ
qoiylmaidy. Öte sirek. Ərine, «Ana-Jer-Ana», «Qaraközdiŋ» orny bölek.
Ərkim öziniŋ janyna jaqyn şyğarma jazady ğoi, ömirge əkelgen ər
perzentiŋniŋ tağdyry da ərqily bolatyny siiäqty, şyğarmaşylyq ğūmyr
da dəl solai. Öz basym Sūltanəliniŋ körkem dünielerin, əsirese, arnau
şyğarmalaryn jaqsy köremin, janymmen qabyldaimyn. Taza sezimge
qūrylğan şyğarma qai zamanda da şynaiy bolmaq. Balğabaev siiäqty
dramaturgter teatrmen bailanysyn üzbese, teatr repertuaryna jany
aşyp, atsalysyp tūrsa, artisterdiŋ de şabytyna şabyt qosylar i̇edi.
Qazaq ədebietinde qūndy dünieler jetkilikti-aq. Degenmen, tirşilikten
alystap ketpeitin sezim, şynaiy bauyrmaldyq, mahabbat, ömir jaily
tuyndylardyŋ halyqqa köptep ūsynyluy qajet-aq. Jalpy, öner adamdary
qos tağdyrly ğoi, öz ğūmyryŋ, sahnadağy ğūmyryŋ. Tipti, keide i̇eki jürek
bar siiäqty dep oilaimyn.
– Əŋgimeŋizge qarağanda, teatrda da, ömirde de baqytty siiäqtysyz. Öner
adamynyŋ baqyty nede?
– Ərine, qyz balanyŋ ömirge kelgennen keiingi negizgi mindeti – tūrmys
qūryp, səbi süiü ğoi. Tirşiliktegi səttilikterdiŋ bəri otbasynan bastau
alatyny belgili. Öz oşağynda baqytty adam qyzmette de joly bolğyş,
aiy oŋynan tuyp tūrady. Būl jağynan meniŋ maŋdaiymnyŋ bağy bar
aktrisamyn. Joldasym da, ata-enem de önerge jandary auyryp tūratyn,
tüsinetin jandar bolyp kezdesti. Al balalarymdy özimniŋ kəsibime bauluğa
jüreksindim. Tipti, senseŋiz, birde-bir ret teatrğa alyp kelmeppin. Keide
būl qylyğyma ökinemin de, öitkeni, boiynda önerge degen ynta-yqylasy
bar adam öte əserşil, adam janyn tez ūğatyn, meiirimdi bolyp ösedi. İer
balalar bolğan soŋ solai ūstanğan boluym kerek, kəsipteri jaman i̇emes.
Degenmen, keide boilarynan jylt i̇ete qalğan jasudai əserli qylyq
körsem, «əi, osydan akter şyğar ma i̇edi» dep qalatynym bar. Önerdiŋ joly
öte auyr i̇ekenin sezingendikten de, önerge keldiŋ i̇eken jarq i̇etip, jaryq
jūldyzdai januyŋ kerek dep oilaimyn. Al jolyŋ bolmady i̇eken, basqa
kəsip izde. İer-azamattyŋ otbasynyŋ tiregi, asyrauşysy i̇ekenin i̇eskerip
keide ūldarymnyŋ basqa mamandyqty qalağandaryna təube deimin. Akter
tanymal boluy kerek, barğan, jürgen jerlerinde bireulerdiŋ tanyp-bilip
jatqanyn janyŋ qalap tūrady...
Öner adamdaryn i̇el bilip, halyq tanyp jatqanymen de, i̇eŋbektiŋ i̇elenip
jatqany da janyŋa jylylyq syilaityny aqiqat i̇ekenine köz jetkizgendei
boldyq. Önerdiŋ üş tarmağynda da özindik qoltaŋbasy qalyptasqan
aktrisany Almatynyŋ joğary jağynda ornalasqan «Qazaqfilm»
ğimaratyna deiin şyğaryp salyp tūryp, önerdegi ömiriniŋ ūzaq boluyn
tiledik...
SEN MENIŊ ÖMIR GÜLIMSIŊ...
«...Ol mağan bar asylyn syilady. Keremet sūlulyğyn qidy. Ğajap ənin
tərk i̇etti. Öz ğūmyryn arnady. JanUiama altyn bosağa bolyp bekidi.
Baqyttyŋ, barlyqtyŋ qazynasy boldy. Yryzdyğymnyŋ moldyğyn,
bailyğyn tasytty.
Maqtan tūtar – ūl, közge körik – qyz əkeldi düniege. Baldai tətti nemereler
örbitti maŋaiyma. Bağymdy, sağymdy köterdi. Merei-bedelimdi ösirdi.
Asqaq i̇etti. Şamama laiyq aspandatty. Adamdyq adal qasietimdi
tərbieleuge tyrysty. Parasatymdy biıktetuge küş saldy. Jamandyğymdy
jasyrdy. Jaqsylyğymdy asyrdy...»
Būl, qazaq söz öneri, qazaq jurnalistika salasynda jürgen kez kelgen
əriptester ūlağatty ūstaz dep qabyldaityn, sürgen ğūmyry, jasağan igi
tirlikterine köz tūiatyn asyl ağamyz Əbilfaiyz Ydyrysovtyŋ
«Taŋşolpan» romanynyŋ alğysözinen alynğan tirkester.
Er-azamattyŋ baqyty da sol əielge, tağdyry jūptasqan qosağyna
bailanysty i̇ekeni köp rette aityla bermeitini tağy bar. Degenmen, sol i̇erazamatymyzdyŋ tasynyŋ örge örleui, ömirde de, qyzmette de jolynyŋ
boluy osy otbasyndağy, oşaq qasyndağy jaryna bailanysty i̇ekeni aidan
anyq. Əbilfaiyz ağa men ol kisiniŋ jūbaiy Zaria təteidi biletinder «Bügingi
künniŋ qyz Jibek pen Tölegeni» desedi. Bir-biriniŋ qadir-qasietin biletin,
bilgen üstine süie tüsetin, syilai tüsetin baqytty jūptar, mine, soŋynan
ergen jas ūrpaqqa osyndai təlim-tərbiege ūmsyndyratyn ədemi sözder
qaldyrsa kerek. Öz əuletine ğana i̇emes, osyndai oily, ūstamdy
mahabbattary arqyly töŋiregine de şuaq şaşyp kele jatqan osy bir
kelisti körkem jūppen əŋgime-sūhbat qūru, ərine, əserli bolary sözsiz.
Almatynyŋ əsem keşteriniŋ birinde, Əbilfaiyz ağanyŋ jarty ğasyrdan
artyq qosağy bolğan sūlu da kerbez Zaria tətemizdiŋ qūrt qosqan ystyq
sorpasyn işip otyryp əŋgime, tipti, qyza tüsti.
– 1993 jyldyŋ səuir aiy meniŋ baqytty ğūmyrymdağy köleŋkesi qalyŋ,
kölegei jağy basymdau künder bolyp i̇endi. Əbekeŋ tösek tartyp jatyp
qaldy. Men: «Ei, tağdyr, öte baqytty ğūmyr syilap i̇ediŋ, i̇endi jarty jolda
ne bolğanym, azamatymnan aiyra körme» ,– dep i̇egildim kündiz-tüni...
Zaria apaidyŋ ədemi jüzine lezde mūŋ Uialap şyğa keldi. Janaryna kelip
qalğan möldir tamşylardy körgen Əbilfaiyz ağa əŋgime arnasyn lezde
būryp jiberdi.
– Şynymdy aitsam, taŋylyp jatqan tösekten osy təteleriŋniŋ syzylta
salğan əni tūrğyzdy. Ony i̇estip-bilip jürgen de şyğarsyŋdar, būl kisi
keremet ənşi ğoi... Ən sūrasaq qaitedi, – dep bizge jymiiä qarağan ol kisiniŋ
jüzinen jaryn sol bir janyna batqan auyr künderdiŋ i̇elesinen aryltqysy
kelip otyrğanyn aŋğaru qiyn i̇emes i̇edi.
Meiirimdi, jüregi de jany da nəzik Zaria tətei de tez jinala qoidy da:
– Men onda üntaspağa jazylğan, İerlanym jazdyryp bergen ənderdi
jaimen qosyp qūiaiyn, – dep ornynan syrbaz köterildi.
Ən! Qazaqtyŋ mahabbat, qissalaryndağy aŋyzğa bergisiz i̇essiz ğaşyqtyq!
Tūla boiyŋdy i̇eljiretip, alpys i̇eki tamyryŋa qan jügirtken osyndai
qūdiretti sezimge toly qazaqtyŋ halyq ənderi-ai, şirkin! Ən bar da ony
oryndauşy bar, ərine. Būl rette, üntaspağa əlsiz ğana yŋyldap qosylyp
otyrğan osy bir süiikti jardyŋ appaq jüzine qarap, əli de əlgi bir əŋgimeestelik əserinen aryla almai otyrğanyn sezindik. «Eŋliktiŋ qoştasu əni»
bizdi ədemi bir küige böledi. Halyq əni «Jalğyz arşa» şe? Tyŋdaityn
qūlaq qana i̇emes, ülken jürek kerek ənder ğoi būlar. Aqan seriniŋ
«Qaratorğaiy» şe! Oipyrmai deisiŋ, sözi qandai, əueni qandai! Janyŋdy
rahat bir sezimge böleidi...
Bizdiŋ de ənge terbelip, əldebir sağynyş-sezimge aldanyp qalğanymyzdy
baiqağan Zaria tətei əŋgimesin qaita jalğastyryp əketti:
– İemhanada jatqanda aiaq jağyna qosymşa tösek qoidyryp, qasynda
jattym. Dərigerler: «Öziŋizdiŋ de qan qysymyŋyz köterilip tūr, üiiŋizge
baryp, dem alyŋyz» deidi, barmaimyn. Sol jatqannan i̇eki ai jatyp, amanesen üige de keldik-au. Otbasyna kelgen soŋ tipti köŋildenip, balaşağasynyŋ ortasyna qaita tüsip, ömirge qaita kelgendei köŋil ornyna
tüsti-au!
Quanyşy men qaiğysy qatar jüretin ğūmyrğa ne ökpe aitarsyŋ?! Qūdaiğa
şükir, būl künde bəri de artta qaldy. Sabağyn berip, əli künge
universitette qyzmetin jalğastyryp otyr. Qolynan qalamy tüsken joq.
1997 jyly ūly Mūhtar Əuezovtiŋ 100 jyldyğy qarsaŋynda auyryp
jatyp, tüsinde ğūlama jazuşyny köripti. «Eldiŋ bəri men jaily jazyp
jatyr, sen nege ünsizsiŋ. Janymda jürgen şəkirtim i̇ediŋ, janyŋdağy
joldastaryŋ da jaqsy i̇edi» depti.
Tüsin aitqan sətte işimnen təube jasap, qatty quandym.
Qazaqtyŋ Mūhtary «tūr ornyŋnan, qalamyŋdy al qolyŋa» dep tūr ğoi,
jazylyp ketedi i̇eken, qolyna qalamyn qaita ūstaidy i̇eken dep quanyp,
bildirmei i̇egilip jylap jürmin. İesikke alaŋdap, meniŋ köŋil küiimdi
baqylap qana jatatyn Əbekeŋe bildirgim-aq kelmeidi. Yŋyldap ən
aitamyn. Ağalaryŋnyŋ jaŋa aityp jatqany sol ğoi...
Əlgi tüsten keiin-aq Əbekeŋ şirai tüsti. Qolynan qalamy tüspedi. Jüzine
de şyrai kirip, syrqatyn ūmyta bastady. Oğan, ərine, men de şeksiz
quandym. Sol şabytpen «Taŋşolpan» şyqty. «Syr men şyndyq»
jazyldy. «Mūhtar Əuezovke iŋkərlik» dep atalatyn 9 novelladan tūratyn
kitaby şyqty. Əbekeŋniŋ şəkirtteriniŋ bəri jaqsy, degenmen ainalaiyn
Mūhtar balam (Qūl-Mūhamed)ağalaryŋ auyryp jatqan jyldary köp demeu
jasady. Düniede janyŋ qinalğan kezdegi jyly lebizder, qarymqatynastan asqan i̇eşteŋe joq. Mūhtardyŋ sol tūstağy ərbir şalğan
qoŋyrauy, amandyq sūrap i̇elpildegen bala köŋili mereiimizdi ösirdi.
– Ağamyzdyŋ sizdi qalai jaqsy köretinin, syilaitynyn bilemiz. Al, İerlan
balaŋyz anasyn qalai i̇erkeletedi i̇eken?
– Balam sūlulyqty jany jaqsy köredi. Sondyqtan bolar, meniŋ ünemi
jaqsy kiınip, ədemi, jinaqy jürgenime közi üirenegen.
– Anasy degende İerlannyŋ qūrmeti şeksiz. Köŋilinen de, közinen de tasa
etkisi kelmeidi, – dep əŋgimege Əbilfaiyz ağanyŋ özi aralasty.
– Sizdi ūstaz retinde jaqsy köremiz, syilaimyz. Bügingi əŋgime tizginin
mahabbat, otbasy jaiyna auystyrsaq...
Bizdiŋ sūrağymyzdy Zaria tətei:
– O, mağan ağalaryŋ bir körgennen ğaşyq bolğan, – dep bölip jiberdi. –
Mağan alğaşqy jazğan otkrytkasynda «mynau dala güli, sen meniŋ ömir
gülimsiŋ» degen sözderi meni de beijai qaldyra almady. Ol kezde jastar
bir-birine otkrytka syilauşy i̇edi ğoi. Sol ğūmyr boiy boitūmarym boldy.
– İə, onysy ras! Būl 1953-54 jyldar bolatyn. Taiauda sol boitūmaryn
joğaltyp alyp, üide kişigirim « azamat soğysy» bastalyp kete jazdady, –
dep küldi Əbekeŋ jarqyldai. – Abyroi bolğanda, tez tabyldy. Bizdiŋ osy
uaqytqa deiingi jūptasqan ğūmyrymyz talai aitylyp ta, jazylyp ta jür.
«Taŋşolpanda» da büge-şigesine deiin aitylğan. Tört tomdyq jinaqtyŋ
birinşi tomy qalai tanysqanymyzğa, qalai qosylğan jyldarymyz, i̇ekinşi
tomda jas jūbailyq ğūmyrymyz aitylğan..
Universitetti bitirgen jylymyz, pəterde tūramyz. Iztai Məmbetov degen
aqynmen birge tūrdym. Jigitpiz, jar süigimiz keledi. Ahmetbek Dəurenbekov
degen klastas, özi jurnalist joldasym boldy. Toptasyp jüremiz. Ol kezde
jastar teatrğa köp baratyn. Gazet-jurnalğa būrqyratyp maqala jazamyz,
qalamaqy qaltada. Balalar üiiniŋ tərbiesin körgen, aştyq pen toqtyqtyŋ,
barlyq pen joqtyqtyŋ qadirin bilip öskendikten, qarajat ünemdeudi de
bilemin. Qyzğa asa jolamai, qaşqaqtai jürgen kezimiz. Sondyqtan, öz
basym alğaş ūnatqan, alğaş süigen qyzym da osy təteleriŋ dep sendire
alamyn.
«Qyz Jibek» operasy jürip jatqan. Qanşa körseŋ de körgiŋ kele beredi.
Təteleriŋdi de alğaş teatrda kördim. Qap-qara şaşy tögilgen, közi
moiyldai ədemi qyz jürekti dir i̇etkizdi. Ylği būrymdy qyzdar. Sol
körgennen bir jylğa deiin joğaltyp alyp, bir toida qaita tauyp aldym.
Sondağy quanğanym-ai, mine, sodan beri birgemiz. Sol keşte syzyltyp ən
saldy, men de qūralaqan i̇emespin.
– Jalpy, əiel mahabbaty, əiel seziminen asqan qūdiretti sezim joq şyğar...
– Jastyq şaqta bolmady i̇emes, söz aitqan jigitter boldy. Degenmen,
Əbekeŋ öte salmaqty, sabyrlylyğymen meni özine ğaşyq i̇etti. Bizdi
tanityndardyŋ Qyz Jibek pen Tölegen deitini ras. Nemerelerimiz de Qyz
Jibek dep, Tölegen dep kelemejdep i̇erkeletedi, – dep küldi Zaria tətei.
Jaratqan sezimniŋ suyğanynan saqtasyn! İerli-zaiyptylardyŋ arasynda
sezim şynaiy bolğanda, syilastyq taza bolğanda, adaldyq bolğanda ğana
ğūmyrly, tūrmysy səndi bolmaq. İer-azamattyŋ moinynda otbasynyŋ
salmağynan basqa, qyzmettegi jauapkerşilik jügi auyrlau bolady. Ol
jükti jeŋildetuge, tabysty boluyna üidegi otanasynyŋ da üles-salmağy
birdei boluy kerek. Bala tərbiesi siiäqty i̇er-azamatyŋyz da ünemi
qamqorlyqty, meiirimdi tilep otyrady. Azamatyn perzentindei məpelegen
asyl analarymyz az bolmağan ğoi. Bir-birin qoldap-qolpaştap ömir
keşkennen artyq qandai baqyt kerek. Būl jağynan, Qūdaiğa şükir,
ağalaryŋyz i̇ekeumiz baqyttymyz! Otbasynyŋ berekesi de, merekesi de –
əielde!
Əiel mahabbatynan, əiel süiispenşiliginen, onyŋ i̇essiz ğaşyqtyğynan
asqan sezim de, syr da joq. Al, ol syrdy, sol bir jūmbaq ta qūpiiä sezimiŋdi,
öziŋdi süigenge arnauyŋ, ol i̇endi baqyttyŋ baqyty der i̇edim. İerlizaiyptylardyŋ arasyndağy tazalyq,süiispenşilik, ol i̇endi, təlimtərbieniŋ bastauy. Ūrpağyŋ ata-ananyŋ arasyndağy qarym-qatynasqa
qarap boi tüzeidi, oi tüzeidi. Sondyqtan ülken mahabbattan alar ülgiönege
de myqty, küşti bolmaq!
İə, əieldiŋ janyn əiel ğana tüsinedi, onyŋ jan düniesindegi buyrqanğan
tətti sezimdi sezinu, ğaşyqtyğyn sezinu, onyŋ sağynyşyn, mūŋyn tüsinu,
birge quanyp, birge mūŋaiu üşin de parasatty azamatqa jolyğu kez kelgen
pendeŋizge būiyra bermeitin tağdyr i̇ekenin de moiyndauymyz kerek. Qolda
barda qadirin bilmei, bir səttik sezim şarapatyna bölenip, jarynyŋ janyn
jaralap, əri-səri küi keşip adasyp jürgen jandarğa ülgi bolarlyq əŋgime
nüktesin qoiğymyz kelmei, biz de ədemi bir sezimmen syrtqa şyqtyq..
TALANT PEN TAĞYLYM
Qazaqtyŋ alğaşqy kəsibi rejisserleriniŋ biri Zəureş İesbergenqyzy
jaily esse
Şynymdy aitsam, men Siz turaly tipti bilmeidi i̇ekem. Kerisinşe, Sizdi
syilaityn, öneriŋizdi bağalaityn osy bir jazuşyny keremet jaqsy
bilemin jəne riiäsyz jaqsy köremin. Osynau zamandy qanşalyqty qatygez,
meiirimsiz dep qabyldasaq ta, qalyŋ toptyŋ arasynan dəl osy kisidei
bireuge şyn jany aşityn, qolynan kelse jaqsylyğyn aiamaityn, tipti
tağdyrdyŋ qandai soqpağyna tüsip ketken pendeŋiz bolsa da izdep jüretin,
ol jaily dūrys pikirler qalyptastyruğa ūmtylatyn osyndai, dəl Mağira
apaidai adamdy osy uaqytqa deiingi ğūmyrymda kezdestirmeppin. İə, men
biletin jazuşy Mağira Qojahmetova ünemi adamzatqa izgilik oilap
jüretin, əsirese, qazaq qyzdarynyŋ qoğamdağy orny men qyzmetine asa
jany auyryp, solardyŋ joğyn joqtap, baryn asyra körsetkisi kelip
tūratyn jan.
Jan apa, men de Sizdi sol kisi arqyly būrynnan biletin, tanityn siiäqty
əserde jürmin. Öziŋizdiŋ önerge, qazaq önerine, onyŋ işinde teatr önerine
qosyp kele jatqan qyruar i̇eŋbegiŋizdi sol kisi arqyly saralap,
qabyldağandai boldym.
Sahna degen kieli de qasietti öner töriniŋ ədemi hanşaiymy
bolğanyŋyzdy da jazuşy auzynan i̇estip, i̇elimizdiŋ i̇eki qiyrynda tirlik
keşip kele jatqan qos qūrbynyŋ bir-birine degen syilastyğy,
janaşyrlyğy, tipti, jarasymdy qarymqatynastaryŋyzğa iştei riza
boldym. İeger mynau jūmyr jerdiŋ betindegi tirşilik ieleriniŋ bəri dəl
sizderdei ağynan jaryla tileules bola alar bolsa, bilmeimin, onda dünie
tek jaqsylyqtan terbelip tūrar ma i̇edi?!
«Ol myqty ənşi, talğamdy rejisser, kerbez aktrisa i̇edi, biraq tym-tym
qarapaiymdylyğy jeŋip ketedi». Būl jazuşy qūrbyŋyzdyŋ sözi.
Eger Sizdiŋ M.Əuezovtiŋ «Tüngi sarynyn», S.Jünisovtiŋ «Japandağy
jalğyz üiin», Ə.Əbişevtiŋ «Belgisiz batyr», Z.Qabdolovtyŋ «Sönbeitin
ot», M.Gorkiidiŋ «Soŋğylar», N.Hikmettiŋ «Eleusiz qalğan i̇esil i̇er», buriat
dramaturgy Q.Şagjinniŋ «Sandyqtan şyqqan şaitan», başqūrt
dramaturgy M.Kərimniŋ «Tau qyzy» siiäqty mazmūndy da kürdeli
spektaklderdi sahnalağanyŋyzdy bilmesem, būl pikirge qosylar i̇edim.
Eger Sizdiŋ «Qara qypşaq Qobylandyda» – Qarlyğany,
«Aiman-Şolpanda» – Teŋgeni, «Optimistik tragediiäda» – komissardy,
«Jekpe-jekte» – əiel beinelerin şeber somdağanyŋyzdy bilmesem, būl
pikirge qosylar i̇edim.
Eger Sizdiŋ batystyŋ ən-serileriniŋ ənderin, əsirese, Dosattyŋ
«Jamalyn», Jylgeldi, Ədil, Şoltaman, Öskinbai sekildi maŋğystaulyq
sal-serilerdiŋ, negizinen halyq jəne halyq kompozitorlarynyŋ ənderin
oryndauşy, nasihattauşy retinde bilmesem, «Jadau kök», «Erkem-ai»,
«Qara qanşyq», «Jyloi», K.Kümisbekovtiŋ «Meniŋ dalam»,
Ş.Qaldyaiaqovtyŋ «Syğan serenadasyn», İe.Hasanğalievtiŋ «Asyl
armanyn» qūlaq qūryşyn qandyra oryndaitynyŋyzdy sezbesem, tağy da
qūrby pikirimen kelispeuge bolar ma i̇edi?!
Joq, Siz qarapaiym ğana tirlik keşpepsiz. Jaratqannyŋ boiyŋyzğa ata
küşi, ana sütimen bergen mol qasietterdi Siz tek bir ğana öner salasyna
sarqyp kelesiz. Al, būl qarapaiymdylyq pa i̇eken? Jo-joq, būl jerde
Sizdiŋ barğa qanağatşyldyğyŋyz, joqty izdep sarylyp
tausylmaitynyŋyz, neni bolsa da önerden kütip, boiyŋyzdağyny önerdiŋ
osy üş tarmağyna da qalai bolsa solai jūmsap kele jatqanyŋyz, ərine,
ülken i̇erlikpen teŋ der i̇edik. Degenmen, jazuşy Mağiranyŋ osynau qiyn da
qyzyq öner jolyndağy Siz sekildi talantty, qabiletti, tuma daryn iesiniŋ
osy künge deiin jarq i̇etip jūldyzdai jarqyramai, i̇elimizdiŋ batys öŋirinen
asa almai, öziniŋ laiyqty bağasyna jete almai kele jatqan ūzaq jylğy
ğūmyryŋyzdy aiağan türi, jany auyrğany i̇ekenin de janymyzben tüsinip,
jüregimizben qabyldadyq.
Əitpese, Qūrmanğazy atyndağy konservatoriiänyŋ rejissura fakultetin,
respublikalyq estrada studiiäsynyŋ ən-vokal fakultetin bitirip, sonau
1964 jyldan tapjylmai osy salada i̇eŋbek i̇etu, ol i̇eŋbekti bəlsinbei,
mindetsinbei halyqqa qyzmet i̇etu dep sanau tek Siz siiäqty qaisar
qyzdardyŋ ğana qolynan keletin tirlik. Rejisserlik diplomdy Jambyl
oblystyq teatrynda M.Baijievtiŋ «Əke tağdyry» spektaklinen qorğağan,
büginde i̇elimizdegi akemteatrynyŋ direktory bolyp otyrğan birge oqyğan
kurstasyŋyz İesmūqan ağa Obaevpen A.P.Çehovtyŋ «Vania ağaiynda»
seriktes bolyp, sahnağa şyğu, sol tūstağy, iağni alpysynşy jyldardyŋ
basyndağy körermen i̇esinde əli saqtauly. Odan beri qarai jetpisinşi
jyldardyŋ basynda qazaq mədenieti men önerinde özindik qoltaŋbasy
qalğan memleket jəne qoğam qairatkeri marqūm Özbekəli ağamyz
Jənibekovpen birge Torğaidağy oblystyq muzykalyq drama teatrynyŋ
negizin qalauşylar qatarynda da Sizdiŋ i̇esimiŋiz i̇el i̇esinde, əli ūmytyla
qoiğan joq. Ūmytylmaidy da! Öitkeni, būl öner oşaqtarynyŋ bəri tarih
qoinauyna siŋip ketkeli qai zaman, al tarihty i̇eşkim de, i̇eşqaşan syzyp
tastai almaidy i̇emes pe?!
Jan apa, bəlkim meniŋ būl pikirlerimmen kelispessiz, mümkin meniŋ
qalamym asyra siltep jiberdi dep te sögersiz. Biraq...
Aqtau qalasyndağy N.Jantörin atyndağy oblystyq muzykalyq drama
teatrynda ūzaq jyldağy qyzmetiŋizdi, Maŋğystau topyrağynan şyqqan
tūŋğyş kəsibi rejisser, aktrisa, ənşi Zəureş İeSBERGENDI, şyn
məninde, önersüier qauym bizden de jaqsy biletinin, bilip qana qoimai
Sizdiŋ önerdegi jolyŋyzdyŋ ərbir sətti de sətsiz kezeŋderine jandary
auyratyndardyŋ qataryna meni de qosyp qoiyŋyz degendi ğana aitqymyz
keledi.
BALADAN «BAQSYĞA» DEİIN...
Jambyl oblystyq qazaq drama teatrynyŋ aktrisasy Nesipkül
OMARBEKOVAMEN əŋgime-sūhbat
Sizdi oilağan saiyn meni bir sağynyş kerueni sonau, sekseninşi jyldarğa
süireidi...
İə, alğaş student atanğan 79 jyldyŋ küzi. Almatydai əsem qalanyŋ beldi
de bedeldi joğary oqu ornynyŋ studentimiz. Sabaqtan qol bosai qalsa,
teatrdan şyqpaimyz.
Birde süikimdi qūrbym Şyrai Jambyl oblystyq qazaq drama teatry kelip
jatqanyn, onda tuğan əpkesi Sizdiŋ de bar i̇ekeniŋizdi aityp, jinala
bastadyq.
Düniejüzi moiyndağan Şyŋğys Aitmatovtyŋ «Betpebet« spektaklinde Siz aŋğal da perişte səbi rölin oinadyŋyz.
Alğan əserimiz keremet.
Sonymen...
Öziŋiz jaqsy bilesiz, Sizdiŋ tuğan siŋliŋiz Şyrai i̇ekeumiz öte jaqyn qūrby
boldyq. Odan keiin de talai Siz qatysqan spektaklderdi, tipti, Tarazğa
baryp ta körip jürdik. Sizdiŋ teptegis appaq maŋdaiyŋyzğa əreŋ-əreŋ
syiyp tūrğan tostağandai köziŋiz, ədemi tanauyŋyz, tipti şabyttanyp
söilegen söileu məneriŋiz de, sylqyldai külgen külkiŋiz, sahnadağy kerbez
de kerim jürisiŋiz sol sətterde meni bolaşaqqa sapar şektirip, janymdağy
jan qūrbymnyŋ tolysqan şağyn köz aldyma əkeletinmin. Öitkeni, ol
jyldarda Siz nebəri otyzda ğanasyz. Al biz tipti jiyrmağa jeter-jetpes
jastamyz. Odan keiingi tağdyr joly bizdi azapty da qaiğyly kezderde
jolyqtyrdy. Siz meiirimdi siŋliŋizden, al biz süikimdi qūrbymyzdy
joqtap qala berdik...
Sodan keiingi ūzaq jyldardan soŋ Sizben i̇ekinşi ret kezdesip otyrmyn.
Ərine, köz aldymda müldem basqa körinis, şeksiz sağynyş keulegen
keudemdi bir mazasyzdyq basyp otyrğandai küi keştim. Sizdiŋ
moinyŋyzdan qysa qūşaqtap ağyl-tegil jylağan on-on bes minut uaqyt
ğasyrlarğa jetelep ketkendei köz aldymnan jyldar jyljyp, künder
zuyldağandai. Sosyn bir küldik, qaitadan köz jasymyzğa i̇erik berdik...
Ədemi kezdesudiŋ soŋy osynau maqalağa jol saldy. Ūzaq jyldar
körispesek te, Sizdiŋ sahnadağy ömiriŋiz, önerdegi ğūmyryŋyzdan şet qala
almağanymdy bilemin. Sondyqtan da, osynau sağynyşqa toly kezdesu
qağaz betine dəl sol küiinde tüskenin qaladym. Öitkeni, Siz qazaq önerin
nasihattap qana qoimai, büginde i̇elimiz tügili, şetelderge de qazaqtyŋ
ūlttyq önerin, sol önerdi jasauşylardy moiyndata alğan kemeldi
şağyŋyzdasyz.
Bügingi əŋgime arqauyna ainalyp otyrğan Jambyl oblystyq qazaq drama
teatrynyŋ aktrisasy, Qazaqstan Mədeniet qairatkeri Nesipkül
OMARBEKOVA mağan osyndai jağynan da asa qadirli əpke sanalady.
– İə, sender onda balasyŋdar. Sonda da meniŋ quanyşymdy, sahnadağy
quanyşymdy bölise alatyn sezimtalsyŋdar. Bir-biriŋe öte meiirimdi
boldyŋdar. Sol meiirim, tipti i̇eki jaqtyŋ da bauyrlaryn bauyryndai
syilasyp, aralasyp ketuge jeteledi ğoi. Ol jyldar da artta qaldy.
«Ornynda bar oŋalar» degendei, artynan i̇ergen balalarynyŋ amandyğyn
syrttai tilep, tileules boludan basqa ne amal bar?
Bala demekşi, öz basym qyryqtyŋ bel ortasynan asqanğa deiin tek balalar
beinesin jasadym ğoi. İesiŋde şyğar, sahnada ömir baqi bala bolyp ketken
öner saŋlaqtary da joq i̇emes tarihymyzda. Al, qazaqtyŋ öte bai ədebi
şyğarmalarynda aŋğal da aŋqau, aramdyqty bilmeitin taza balalar beinesi
mindetti türde kezdesedi. Zorlyq pen zombylyq, meiirim men qatygezdik
qatar jüretin qai zamanda da jazylğan körkem şyğarmalardağy balalar
beinesin somdau oŋaiğa soqpaitynyn bireu bilse, bireu bilmes. Öitkeni, sol
eresekter sekildi olar da bolyp jatqan oqiğalardan tys qala almaidy ğoi.
1971 jyldyŋ qaŋtar aiynyŋ 5- jūldyzynda qazaq öneriniŋ aqsaqaly Asqar
Toqpanov qyzmetke qabyldady. «Myna bala bizge kerek bala» dep asa jyly
iltipat-yqylas bildirgen-di. Söitsem, jalpy önerde jasöspirimderdi
beineleitin akterlar qajet degeni i̇eken ğoi. Bir jyldan soŋ ol kisi
Almatyğa auysyp ketip qaldy. Basynda Abai atyndağy oblystyq drama
teatry i̇edi, keiin oblystyq qazaq drama teatry bolyp atalamyz. Qyryq
jyldan astam uaqyt osy teatr qabyrğasynda, sahnasynda kele jatyrmyn.
Bir kezeŋder boldy, teatr zalyn toltyra almağan, tipti akteraktrisalardyŋ basqa bir kəsiptermen ainalysyp ketken kezderi boldy.
Basşylar da jii auysyp jatqan künder de boldy. Al ondai alasapyran
sətterde, ərine, toqyrau sözsiz bolady. Köppen birge meniŋ de qabyrğama
qatta batty. Öitkeni, sahnada seni ğana baqylap, qadağalap otyrğan i̇eşkim
bolmady. Ərkim öz betinşe əzirlenuge tyrysty. Bireuge ökpe aityp,
renjuge de bolmaityn tirlik keştik. Qazir qalypta tüstik. Degenmen,
büginde de teatr repertuarynda «Ana- JerAna», «Betpe-bet» sekildi
dünieler joq. Mūndai serpilis bolmağan soŋ, men armandaityndai beine
de i̇esiŋe oralmaidy i̇eken. Qoldağy barymen bazar boldyq.
Osy uaqytqa deiingi men somdağan jasöspirimder kişkentai bolsa da
jürekterine mūŋ Uialağan, myna tirşiliktiŋ işki psihologiiälyq
iirimderinen şyğa almaityndai küileri de boldy. Tipti tragediiälyq
obrazdy balalar da barşylyq. Qandai jağdaidağy bala bolsa da meniŋ oŋ
jambasyma kelip tūrğan keiipkerler i̇edi. Al, ömirde öte kirpiiäz, talğampaz
adammyn.
– Atap ötseŋiz?
– Şyŋğys Aitmatovtyŋ «Betpe-betinde» Kişkentai degen balany, Dulat
İsabekovtyŋ «Kişkentai auylynda» on tört jasar Perizatty oinadym.
Əsirese, osy i̇eki bala-obraz meniŋ jan dünieme öte jaqyn, sezimtaldyğy,
ömirge közqarastary jağynan öz boiymdağyny körgendei əsermen oinap
şyqtym. Basqa köptegen keiipkerlerimnen göri osy i̇ekeui öte ystyq. Odan
keiin Baqtiiär Əbildaevtyŋ «AişaBibisinde» Məni hanymdy oinadym.
Qytai hanşaiymy, bir ai Məskeude bilimin jetildiretin institutta oqyp,
təjiribe almasyp keldik te, Şekspirdiŋ «Korol Lirin» bir institutqa
baryp qoidyq ta, men Lirdiŋ kenje qyzy Kordeliiäny oinadym. Men ol
kezde qyryqtan asqan kezim. Sonda Reseidegi bizdiŋ kuratorymyz,məskeulik
rejisser Mihail İejeveitsin mağan ūzaq qarap: myna kisiniŋ oinau
qabiletiniŋ şeberligine laiyqtap, şama-şarqyna qarap ol kenje qyzdy on
üş jasar i̇etip şyğaramyn,– dedi. Laiyqty bağamdy berdi.
Önerdi süimesek, önermen auyrmasaq ğūmyrymyzdy arnamas i̇edik qoi.
Qazaq öneriniŋ bir pūşpağyn ilep jürip jatqan jaiymyz bar. Sahnadan
ketsek tirlik toqtap qalatyn siiäqty...
Al qanşa qabiletti, daryndy bolsaŋ da seniŋ ar jağyŋda otağasy, otbasy,
bala-şağa tūratyny tağy bar. Solardyŋ tirligine aralasa jürip, uaqyttyŋ
qalai öte şyqqanyn da aŋğarmai qalyppyz.
– Sizdiŋ «Baqsy« atty körkemfilmge tüskeniŋizden de habardarmyz. Uaqyt
demekşi, şyn məninde kinoğa keş keldiŋiz ğoi.
– Söitip , sahnadağy «balalyğym» alpysqa qarağanşağymda
«Baqsyğa» ūlasty da ketti. Ras aitasyŋ, tym keş, al keş bolsa da sol
film meniŋ ömirime ülken özgeris, tipti betbūrys jasady desem, sener me
ediŋ. Önerdegi ğana i̇emes, şyn məninde ömirime, işki jan dünieme ədemi bir
būlqynys i̇endi. Oblystyŋ şap-şağyn ədemi bir sahnasynan Aiğa, aspanğa–
kökjiekke laqtyryp jibergendei əserde jürmin desem, artyq aitqandyq
emes. Mümkin, būl kinotuyndy əldebireulerge ūnar, ūnamas, halyq özi
qalai qabyldasa da öz i̇erki ğoi. Degenmen, rejisser Gülşat Omarova men
stsenariiin birge jazğan əri prodiuseri Sergei Bodrov tüsirgen «Baqsynyŋ»,
iağni Aidaidyŋ ömirime jaqsy özgeris ala kelgenin jasyrmauğa qaqym bar
şyğar. Film Almaty oblysy Üŋgirtas auylynda tūratyn protatip BiFatima əjemizdiŋ qasynda üş kün, üş tün tünep jatyp, odan tört ai boiy
tüsirilim alaŋdarynda ketken uaqytyma ökinbeimin. Al, jalpy baqsylyq
qazaq halqynyŋ dəstürinde bar yrym-jyrymdar ataularynyŋ biri bolğan.
Qanymyzda bar qasiettiŋ biri dep te aituğa bolar.
Önerde baiqau bolğanmen, bəsekelestik, baqastyq bolmauy kerek dep
oilauşy i̇edim. Mūndai qaqtyğystar da boldy. Degenmen, özimdi öte
salqynqandylyqqa jeŋdirip, osy uaqytqa deiin işimde tomağa tūiyq
qalyppen ğūmyr keşip kele jatyrmyn. Öz basym əldebireulerge köztürtki
bolatyndai keremet basty rölderde oinauğa talaptanğan da, ūmtylğan da
joqpyn. Sondyqtan önerdiŋ aldynda, sahnalastarym aldynda arym taza.
Kinoğa şaqyrğan da məskeulik «Eurazi» jasöspirimder kompaniiäsy. Onyŋ
aldynda Əmina Ömirzaqova jaily derekti film tüsiremiz dep, teatrğa
kelip ketken-di. Özime senimsizdeu boldym, öitkeni, önerdiŋ serileri
şoğyrlanğan Almatydan taba almai qalyp pa i̇eken dep oiladym da qoidym.
Al, kinoğa tüsudi armandamaityn akter-aktrisa bolmaityn şyğar. Jas ta
ketip bara jatyr. Sonda tüsirip jürgen jigit: «Siz qūdai būiyrtsa osy
küzde jūldyz bolğaly tūrsyz« degeni. «Jaqsy söz – jarym yrys» degen
külip aldyq ta, məz bolyp qala berdik. Būl jyldyŋ basy bolatyn. Birneşe
ai ötken soŋ «tezirek teatrğa jetiŋiz, kinodan kisiler kelip tūr», – dep
habarlasty. Şynymdy aitsam, aiağym tartpai əreŋ Uialğannan bardym
Menen basqalardy tüsirip bolyp, dalada kütip tūr i̇eken. Öner
institutynda sabaq beretin Ənuar Raibaev degen jigit i̇eken. Basynda
Əmina apaiğa tüsedi i̇ekenmin dep qaldym. Söitsem, joq, siz basqa «Baqsy«
degen kinoğa tüsesiz deidi.
– Oi bai, baqsy kempir tügili men əli künge deiin sahnada kempir bolyp
körmegen adammyn, – dep bez-bez i̇etippin.
– İeşteŋe i̇etpeidi, myna bir-eki körinisti qağazdan oqyp beriŋizşi, – dep ol
tūr.
Teatrdyŋ aldyndağy kökte otyra qaldyq ta oqyp şyqtyq. Bir apta ötti me,
joq pa, şaqyru kelip tūr. Üidegilermen, əriptesterimmen aqyldasyp i̇edim,
olar «bar, bar» dep qoimady. Solai keliskenmin. Studiiäğa jüreksinip
kirsem, nebir baqsylar tolyp jür. Əlem-jəlem kiingen,biriniŋ qolynda
dombyra, qobyz, baian ūstağan türli-türli baqsylar... Köptegen
tüsirilimderden keiin mağan toqtap, bekitti.
Mağan kinoğa tüskendegi i̇eŋ qinalğan kezim şaşymdy kesetin tūs boldy.
Eluden keiin, sahnadağy «bala keiipten» «əiel-ana» keiipke köşip şaş
ösirip jürgenmin, əjeptəuir ösip qalğan şaşym üşin küres bastaldy da
ketti. Tyrysyp otyryp aldym. Biraq kelisimşartqa qol qoiylyp
ketkennen keiin tüsirilim alaŋynda bəribir olarmen kelispeske bolmady.
Qan qysymym köterilip ketti. Toptağylardyŋ i̇esteri şyğyp ketti. Şaştyŋ
kesirinen qasymda dərigerimiz birge jürdi ğoi. Tüsten keiin «Əulieağaş«
degen qasietti jerge baryp, şyraqşy kisiniŋ batasyn alyp, Qūran oqytyp,
tüsirilu rəsimin jasadyq. Keiinnen bəri i̇esterine alyp külip, meniŋ taza
qazaqi qylyğymdy aityp məz bolyp jürdi.
Şyny kerek, mağan kinoğa tüsu oŋai bolğan joq. Qinaldym. Aktrisa
retinde i̇emes, jarqyldağan kameranyŋ aldynda bəribir bir beimazalyq
boiyŋdy bileidi i̇eken. Keibir jai körinisterdiŋ özinen şatasyp, degbirim
qaşqan sətter de boldy. Biraq tez beiimdelip, obrazğa tez i̇endim. Onyŋ
üstine Gülşat Gollandiiäda tūrady i̇eken, köptegen körinisterde qazaqi
ūğymdarğa özim de tüsinik beruime tura keldi. Ol ūsynystarym prodiuser
men rejisserdiŋ köŋilinen şyqty. Öitkeni, mümkindiginşe halyqqa
tüsinikti boluy üşinmeniŋ de ülesim bar ğoi, sondyqtanda keibir tūstarda
jylap ta alğan kezderim boldy. Biraq kelisimge tez keludiŋ, bərimizdiŋ
közdegenimiz bir maqsat bolğandyqtan kelisip pişilgen dünie jaryqqa
şyqty. Al daiyn dünieni körgen kezde qatty quandym.
– Ökiniş-reniş ūmytyldy deisiz ğoi...
– Negizi būl kino Türkistan qalasynda İassauide tüsirilmekşi bolğan.
Biraq jöndeu jūmystary jürip jatty da, Būqarağa baryp tüsirilgen ğoi.
Soğan ğana ökindim, özimizde tüsirilgende müldem basqaşa bolar ma i̇edi
degen bir oi köŋilde qalyp qoidy. «Əttegen-aiym» osy boldy. Al, aktrisa,
basty keiipkerdi oinaudağy qabilet-qarymyma, jetkize alğanyma kinodan
keiingi maqtau sözder, jyly pikirler quantty.
«Eŋ üzdik əiel obrazy», «Eŋ üzdik obraz» üşin Resei, Çehoslovakiiä jəne
Avstraliiä siiäqty iri memleketterden syilyqtar aldym. Keiin 1998
jyldyŋ jeltoqsan aiynda Dubaida ötken halyqaralyq kinofestivaline
barğan saparymda da öte riza bolyp qaittym. Ondağy kezdesulerden alğan
əserim i̇erekşe boldy. İelge oralğan kezde köptegen tanystaryma «Qyryq
jyl teatrdan körmegen jaqsylyqty qyryq künde kinodan kördim» dep
aittym. Pendeşilikke salynyp artyq ketsem, Jaratuşym keşirsin, al
şyn məninde solai bolğany aqiqat! Sol şetel saparlaryndağy mağan
körsetilgen qūrmet, bizdiŋ halyqtyq önerge, i̇elimizge degen közqaras,
iltipatty körgende quanyştan közime jas keldi. Almatydağy körsetilimde
de jaqsy qabyldandy. Kinoger Sergei Əzimovti birinşi köruim, sol kisiniŋ
özi: «Bilesiz be, siz qazaq önerindegi əielder galereiäsyna jaŋa bir əiel
obrazyn i̇engizdiŋiz» dep qūttyqtady.
Kinoda talap ta qatal i̇eken. Ərbir minuttyŋ i̇esepteuli. Uaqyttyŋ qadirin
sezindim. Tipti rejisser Gülşat Omarovanyŋ qazaq mədenieti men öneriniŋ
janaşyry bolğan Iliiäs Omarovtyŋ nemeresi i̇ekenin bilgende, «altynnyŋ
synyğymen» birge jūmys istegenime şeksiz quandym. Tektiniŋ ūrpağy
ekenin, öziniŋ tuğan halqynyŋ önerine atsalysyp jürgen qarşadai ğana
qazaqtyŋ qara qyzynyŋ qaisarlyğyna taŋğaldym. Riza boldym. Qazaq
qyzdarynyŋ qabiletti, sauatty, talantty i̇ekenindedau joq, ərine – Biyl
Təuelsizdigimizdiŋ jiyrma jyldyğy atalyp ötpekşi. Təuelsiz i̇eldiŋ
təuelsiz önerine közqarasyŋyz?
– Önerde bəsekelestik bolğanmen, təueldilik bolmauğa tiis. Öner
halyqtyki. Öner, ol – meniŋ tağdyrym! Al tağdyr degen bir pendeŋizdiŋ
bükil bir ğūmyry deitin bolsaq, ol jolda quanyş pen qaiğy, birde jaryq,
birde köleŋkesi qalyŋ boluy əbden mümkin.
Körkem önerde, bəlkim i̇eski közqaras deuşiler tabylar, degenmen, jürekti
selt i̇etkizer dünieler joq. Atys-şabys, qanjosa, əkesi balasyn, balasy
anasyn öltirip, «rahat« ömir keşip jatqan şeteldik tuyndylar basym. Būl
meniŋ jeke pikirim dep qabyldarsyz, Ar jağyna barmai-aq, Əzağaŋdar,
Əzirbaijan Məmbetov, Maman Baiserkenov siiäqty myqty rejisserler
jetpei jatqan tərizdi.
– Sonda sizdiŋşe, ədebi körkem dünieler bar, teatrlandyryluğa şama
jetpei jatyr dep oilaisyz ba?
– Ərine, qazaq ədebieti öte bai, qūndy da şejireli tuyndylar barşylyq.
Al myqtylar azaiyp bara jatyr. Mūqağali, Tölegender, Əuezov pen
Müsirepovter büginde közderi joq bolğanmen, basqany qaidam, öz basym
qinalğan sətterimde solardyŋ şyğarmalaryn oqimyn. Oqimyn da, qaita
«tirilgendei« bolamyn. Attary atalmai qalsa aiyp i̇etpes, dəl osyndai
qalamgerlerdiŋ sahnağa sūranyp tūrğandary qanşama?! Degenmen, ümit
üzuge tağy bolmaidy.
– Soŋğy jyldarda sahnağa az şyğasyz-au deimin...
– İə, sol kinodan keiin Səken Jünisovtiŋ «Qysylğannan qyz boldym»
tuyndysynda Səbira degen röl tidi. Sahnağa köp şyqpasam da, bos
uaqytym tek qana önerge, öner tuyndylaryna arnalady.
– Əiel zatyna önerdiŋ köşinde jüru asa oŋai şarua i̇emes. Degenmen,
joldasyŋyz Asan men qyzyŋyz Perizat ta osy salada jür i̇emes pe?
– İə, joldasym Asanmen talai jyldarym bir sahnada ötti. Perizat bolsa
da bişi, «Qazaqkontsert« birlestiginiŋ bedeldi bişisi. Basynda qarsy
bolmap i̇edim, qazir jyldar ötken saiyn ökingen kezderim de bolady.
Öitkeni, bişi bolu üşin ünemi bir qalypta, tüzu de symbatty bolu
zaŋdylyq. Qyzymdy önerge bailap qoiğandai sezinemin. Biraq myŋ
būralyp bileitin «Altynaiyn», «Aişa Bibisin» körgende masattanyp-aq
qalamyz.
Öner joly qanşalyqty qiyn bolsa, sonşalyqty qyzyq ta!
«TIREGIM – NARQOBYZYM» ,
– deidi Qazaq kinematografisteriniŋ «Qūlager-2009» baiqauynda
«Kelin» kinosyndağy i̇ene röli üşin «Jyldyŋ i̇eŋ üzdik əiel röli»
syilyğynyŋ iegeri Tūrahan Sadyqova
Biylğy qys aqbas Alatau tügili, əsem Almatynyŋ özin appaq qalyŋ körpege
orap tastady. Saryarqanyŋ qytymyr aiazy soltüstikten oŋtüstikke baiau
köşkendei. Qala tūrğyndaryn əjeptəuir əbigerge tüsirgen aqpannyŋ
yzğary meniŋ i̇esime balalyq şağymdy tüsirgendei, ədemi bir küi keşip kele
jatyp barar jerimizge de jetip qalyppyz.
Talğar audanynyŋ Tūzdybastau kentinen ötkennen keiin joldyŋ sol
jağynda ornalasqan şağyn auyl tym-tyrys, aldymyzdan şəuildei
şyqqan küşikterden basqa jön sūraityn tiri pende körinbeidi. Mümkin,
jūmysta bolar. Izdegenimiz – Qūrmanğazy köşesinde tūratyn aktrisa
Tūrahan Sadyqova apaiymyz. Aqpan aiynyŋ 27 jūldyzynda qalamyzdağy
«Kino üiinde» 70 jyldyğyn atap ötkeli otyrğan aktrisa tym şiraq, tyŋ
körindi bizge.
– Qalanyŋ u-şuynan qaşyp, özimniŋ tuyp-ösken jerim Qarasazğa tabiğaty
qatty ūqsas osy jerge qonystanyp jatyrmyz,– dep i̇esik aldynan
jairaŋdai qarsy alğan aktrisa Talğar tauynyŋ jotalaryna alystan
aŋsary aua qarady. Şamaly künde jetpiske tolatyn ana-aktrisanyŋ oiyna
qimas sağymğa ainalğan balalyq şağy, ösken ortasy tüskeni anyq
Jasaurağan közin ədemi barqyt halatynyŋ jeŋimen jeŋil sipap ötken ol
bizdi üige bastady.
Qoŋyr ğana tirlik keşip otyrğan qoŋyrqai üidiŋ tabaldyryğyn attai bere
bizdiŋ de sanamyzdan tuğan bosağağa degen sağynyş jylt i̇etip baryp,
jüregimizdi syzdatyp ötti. Peş tübinde pysyldap jatqan ala mysyqqa
deiin auyldağy berekeli de beiğam tirlikti köz aldymyzdan ötkize tör
bölmege jaiğastyq. Jaiğastyq ta jan-jağymyzğa köz sala bastadyq. Törde
ornalasqan küi sandyqtyŋ üstindegi qoŋyr qobyz əlgi əserimizdi odan
saiyn lapyldatyp jibergendei denemizdi jyp-jyly lep şarpyp ötti.
Joğary jağynda aktrisanyŋ ülkeitilgen portreti, türli kezdesulerdegi
belgili şetel akterlerimen tüsken suretteri qatar-qatar ilinipti.
– İə, qairan Qalekeŋniŋ irgesin myqtap qalap ketken gazetinenbiz deŋder.
Sondai saŋlaqtardy qara jer qaiyspai köterip jatyr-au, jaryqtyqtar,
qazaq öneri üşin ömirge kelip, sol önerdi nasihattau jolynda şeiit
bolğandar... İmandary salauat bolsyn, – degen keiipkerimiz bizdiŋ
qasymyzğa jaiğasty da, jüzimizge ūzaq qarady. Sonda ğana baiqadyq, bir
kezderi möldirep tūratyn tostağandai qos janarynyŋ oty əli de söne
qoimapty. Tipti tike qarauğa batylymyz jetpedi.
– Tūrahan apai, alğaş habarlasqanymyzda, menen de tanymal aktrisalar
bar ğoi dep i̇ediŋiz, şyn məninde Sizdi «Kelinge» deiin bilmegenimiz ras.
Önerge qalai keldiŋiz, əŋgimeni osydan bastasaq?
– Onyŋ ras. Osy uaqytqa deiin belgisizdeu, i̇eleusizdeu bolyp kelgenim
jasyryn i̇emes. Meni tanytqan jaŋa öziŋ aitqan kino boldy. Ol turaly
əŋgime keiinirek. Al önerge keluim, ol bir ğajap əreket.
Balalyq şağynda adam i̇eliktegiş, qiiälşyl, armanşyl bolady ğoi. Men de
kişkentaiymnan ən-jyrğa qūmar bolyp östim. Narynqol audanynyŋ
tabiğaty kerim Qarasazda ömirge kelip, közdi aşqannan taudyŋ köz tartar
şyŋdaryna, onyŋ i̇etegindegi ağyl-tegil möldir suyna qūmar bolyp östim.
Qasietiŋnen ainalaiyn Raiymbek babamnyŋ tikelei şöberesimin. Əkem
eŋgezerdei alyp kisi boldy. Anam marqūm da kelbetti, jüzinen külki i̇emes,
ən tögilgen kisi i̇edi. Qyz bolyp boi tüzegenge deiin at arqasynan tüsken
emespin. Atqa jaidaq minip, aŋ aulağandy janym jaqsy kördi. Köz aldyŋda
kölbeŋdegen kökala, saryjazyq dalada ən salmai köriŋiz?!.. Jelmen
jarysqan astyŋda jüirik at, delebeŋdi qozdyryp, tipti jüregiŋ ən salady.
Audandyq halyq teatryn basqara jürip qazaq halqynyŋ ədebi
şyğarmalarynyŋ talaiyn sahnaladyq. Ol spektakldermen auyl-auyldy
aralap, qalalyq-oblystyq öner bai qaularyna qatystyq. Jeŋimpaz
atandyq. Osyndai önersaparlarynyŋ birinde közge i̇erekşe tüssem kerek,
sol kezdegi mədeniet ministri Ləila Ğalymjanovanyŋ qolynan oblys tyq
baiqaudyŋ laureaty degen birinşi diplom aldym. Audandyq atqaru
komitetinde i̇eki jyl qatarynan deputat bolyp, qoğamdyq jūmystardy da
qatar alyp jürdim. Biraq önerge degen qūştarlyğym qaita jetelep kelgen
men Almaty öner studiiäsyna oquğa tüse almadym. Biraq boidağy batyldyq
ministrdiŋ qabyldauyna kirgizip, bastalğanyna jarty jyl ötip ketse de
oquğa qabyldandym. Akterlikti öte jaqsy bitirgenimmen, önerde köptegen
tosqauyldar sahnağa şyğuğa jibermei jürdi. Jambyl oblysynda birneşe
jyl, odan Almatyğa qaityp kelu... Kez kelgen mamannyŋ öz dittegen maqsatmūraty bar i̇ekenin i̇eskersek, bizdiŋ salanyŋ da şyğar biıgi – Əuezov
atyndağy akedemteatry ğoi. Osy teatrdyŋ sahnasyna jetu men üşin
qiiämet-qaiym boldy. Alğaşynda Əmina Ömirzaqova apam siiäqty
bəzbireulerge meniŋ de tanauym ūnamady. Qoişy, əiteuir batyldyğymmen
Dinmūhamed Ahmetūlyna deiin bardym...
Sodan beri qyryq jyl boldy, Qūdaiğa şükir, talai öner saŋlaqtarynyŋ
közin körip, önerlerine tənti bolyp jürip, bireulerge üiretip, bireulerden
üirenip kele jatqan jaiym bar.
– Öner joly öte auyr jol deitinimiz de sondyqtan bolar, degenmen nege,
kim kedergi bolğanyn aita alasyz ba?
– Qazir oilap otyrsam, birbetkeiligimnen köp taiaq jegen siiäqtymyn. Ana
sütimen daryğan adaldyq, şynşyldyq ərkez aldymdy orap, keibireulerge
ūnamasa kerek. Sol jyldary qazaq sahna öneriniŋ töltuyndylarynyŋ biri
de biregeii – «Ana-Jer-Ananyŋ» sahnalanyp jatqan kezi. Tolğanaidyŋ
monologyn keremet daiyndadym. Səbira Maiqanova men Farida
Şəripovalar sahnalaityn-dy. Meniŋ i̇erekşe daiyndalğanym ūnamai
qaldy da, şettetildim. Keiin qaita i̇emtihan tapsyrğanymda, sahna öneriniŋ
düldili Serke Qojamqūlovtyŋ: «Mine, qandai dauys, qazaqi dauys, taza
ūlttyq ün, qospasyz osyndai tazalyq kerek sahnağa. Teatrda taza qazaq tili
joq.
Moiyndaŋdar», – dep riza bolğany bar.
– Siz somdağan keiipkerlerge toqtalsaq?
– İə, qyryq jyldan astam ömirimdi teatr sahnasyna berdim. Keremet basty
rölder bolmasa da, biraz şyğarmalarda qoltaŋbam qaldy. «Ketbūğydağy»
qobyzşy şaldy somdadym. «Qaragözdegi» Aqbalany oinadym. Sahnağa az
şyğatynym – jalğyz «Qamar sūluda» ğana oinaimyn. Soŋğy on jylda
eşqandai röl berilmedi. Jastardy köteru kerek deitin şyğar, degenmen
bizdiŋ de jastyğymyz osy sahnada ötkenin keide i̇elep, i̇eskere bermeimiz.
Men oinağan kez kelgen spektaklde nebir talanttylaryŋyz i̇ekinşi
sostavqa tüsip qalatyn-dy. Ömir baqi önerine ğaşyq bolğan, janyma
jaqyn tūtqan bir ğana aktrisa boldy. Ol – Rahima Qoişybaeva. Jaqsy
kördim. İeliktedim. Asqar Toqpanov mağan «Əlişer Novaida» Enega degen
Əlişerdiŋ dos əielin bergende: «Mynau, Rahiiä ğoi, Rahiiä Qoişybaeva ğoi»
degeni bar. Ol ötirik aita almaityn azamat i̇edi ğoi. Soğan sondai baqytty
sezinip jürdim. Öitkeni, alğaş Almatyğa kelgende Rahiiä apaidyŋ «Meniŋ
əkem kim?» degen spektakldegi rölin körgenim bar. Sodan sol kisige ğaşyq
boldym. Sosyn Əmina Ömirzaqovany keremet jaqsy kördim. Keşegi
Serağalar, Ömirzaqtar, Jantörinder, Şolpan ketken soŋ, Farida ketken
soŋ Zəmzəgül apaidyŋ özi anda-sanda töbe körsetkeni bolmasa, kelmeidi.
Sender jassyŋdar, baiağyda Rauşan Əuezbaeva degen aktrisa bolğan, o,
şirkin dünie-ai, ömirden bir ataq ta ala almai ketti, solar ketken soŋ,
Ydyrys ağa ketken soŋ, Toqpanov ketken soŋ teatr ūsaqtalyp ketkendei
körinedi mağan. Būl meniŋ jeke pikirim, aiaq-qolym sau, densaulyğym myqty,
dəl qazir qandai röl berse de alyp şyğar i̇edim. Biraq, amal ne, ondai
mümkindik joq. Aşpyn, büginde önerge aşpyn... Meni ūstap tūrğan – kino.
Frantsiiänyŋ myqty Şlender degen rejisseriniŋ bir kinosyna tüstim.
«Oskar» syilyğynyŋ laureaty. Şalqyp oinadym. Ekrandağy i̇erkindik
degendi janymmen sezindim. Germaniiänyŋ Kelmer degen talantty
rejisseriniŋ bir kinosyna şaqyryldym. Körsetile bastaldy. Reseidiŋ
birneşe kinosynda qobyzben şyqtym. Al, sahnada joqpyn. Bolat
Atabaevtyŋ köptegen şyğarmalarynda oinadym. Rejisser retinde keremet
azamat. Onyŋ jolynda da köptegen tosqauyldar boldy. Ketip tyndy.
Şarşamaityn, i̇eşkimdi alalamaityn adami qasietterin syilaimyn. Odan
keiin qobyzdy sahnada alğaş ret Asanəli Əşimov «Amangeldini» qoiğanda
paidalandy. Önerdiŋ maiyn tamyzdym degenderdiŋ köbi qobyzdyŋ qadirqasietin əli künge sezine almai keledi. Al qazaq teatrynyŋ sahnasyn
qobyzsyz, dombyrasyz közge i̇elestetip köriŋizşi?!
– Əŋgimemizdi kinoğa qarai būrsaq?.. Būqaralyq aqparat qūraldarynda
qyzu pikirtalas tudyrğan «Kelinde» siz i̇enesi boldyŋyz?
Önerge «mylqau» közben qaradyŋyz...
– Būl qazaq önerinde būryn-soŋdy bolmağan mylqau kinolenta. Köz
aldyŋda ötip jatqan oqiğalarğa tek közben, jürekpen qarap, qabyldaisyŋ.
Osy ünsizdikti men Bolat Atabaevtyŋ «Şağala» spektaklinde i̇eki sağat boiy
ünsiz oinap şyqtym. Sahnada ünsiz otyryp jan düniemdegi bolyp jatqan
oqiğalardy syrttağy körermendermen ünsiz ğana syrlasamyn. Ər
ornymnan tūrğan epizodta halyqtyŋ qol şapalaqtap qūrmet körsetkeni
ülken tüsinuşilik i̇emei nemene?! Sondyqtan ol qasiet meniŋ boiymda
erterekte boldy. Ər akterdiŋ köteretin jügi boluy kerek i̇ekenin jan
jüregimmen sezinsem de, özimde sonşalyqty auyr jüktiŋ baryn sezbeppin.
Sözben jetkize almaityn iırimderin jürekten jürekke jetkizdim dep
oilaimyn. Ərine, qoğamdyq pikirmen sanaspauğa bolmas. Degenmen, adami
qoğamnan alys, pəndəui piğyldardan ada, şabandyq ailatəsilderdiŋ
zamany – VII-VIII ğasyrdağy tirlik qoi. Būl jerde jezökşelik, bügingi
jahandanu dəuirindegi arsyzdyq, Uiatsyzdyq közqaras tükke deqajet i̇emes.
İağni, islam dəuirine deiingi kezeŋ. İeger filmniŋ basynan körgen
bolsaŋyzdar «Altai, bizdiŋ dəuirimizdiŋ II ğasyry» degen jazuy bar.
Kinonyŋ rejisseri İermek Tūrsynov öte talantty bala. Aŋşymen
kempirdiŋ taitalasatyn tūsy bar. Sonda «sen menimen taitalasatyndai kim
ediŋ» degendi köz janarymen, sūsty jüzimen bildiredi. Osy tūsty ūstap
qalğan İermek: «Apa, qazaqşa, türikşe demei-aq, osy tūsty ünsiz jasau
kerek siiäqty» degen pikirinen soŋ, kinomyz tügeldei sözsiz, tilsiz,
ymyramen berildi. Meniŋ ğana i̇emes, bükil artisterdiŋ qabileti jetti, tözimi
jetti.
Būl – ūrpaq məselesimen tyğyz bailanysty. İeneniŋ bükil armany ūrpaq
öltirmeu ğana. Baqtaşy ölgennen keiin qarşadai balağa telui nemese
aŋşynyŋ əreketi, bəri ainalyp kelgende bir şaranany aŋsaudan tuyp
jatqan oqiğalar. Jalpy, «Kelindegi» kelindi jezökşe körudiŋ keregi joq.
Ol sol zamandağy ərbir əieldiŋ basynan ötken oqiğa. Özi süigen aŋşy
jigitimen baqytty ğūmyr keşuge mümkindigi bolmağan. Bireuler qazaqtyŋ
salt-dəstürine jat qylyqtardy surettegen masqara film dese de, būl
meniŋ janyma jaqyn keiipker boldy. Janymdy salyp oinağanym da
sondyqtan bolar, men de bir perzentke zar bolyp jürip, jalğyz tUiaqqa əreŋ
jetkem...
Tūrahan apai əldene i̇esine tüskendei ornynan jyldam tūrdy da i̇esikke
bettedi. Biz osynau şüikedei ğana sary kempirdiŋ soŋynan qarap oiğa
battyq. Məsele, ol dünieniŋ jağymdy-jağymsyzdyğynda i̇emes, janyŋdy
jaralar auyr da yŋğaisyz qimyldardy tilsiz, ymmen qalai ğana jarylyp
ketpei beineledi i̇eken. Būl kisiniŋ de tağdyrdan ala almağan sybağasy
boldy ğoi degen bir oilardyŋ jeteginde otyrğanda aktrisanyŋ özi de qaita
kirdi.
– Əlginde jalğyz tUiaq dedim ğoi , jalğyz qūlynym Azamatym taŋğy asyn
işpei ketip qaldy ma dep şyqsam, köligin şūqylap jatyr i̇eken, – dedi
bolar-bolmas jymiyp. Önerde de, ömirde de tağdyrym oŋai bolmady.
Qazaq azamattarynyŋ tübine jetken maskünemdik bir kezderi bizdiŋ de
otbasymyzdyŋ oiranyn şyğarğan. Sol küiikten ūlym Jomartty
joğalttym da, biraz jyldar jalğyzdyqtan japa şektim. Söitip, bir
keşirip, bir ökpelep jürgende tağdyr mağan osy bir japyraq şaranany
tartu i̇etti. Sonyŋ qabağyna kirbiŋ tüspesin degen nietpen ğūmyr keşip
kelemin, qarağym, – degen diril aralas üni tamağynan jas aralas yrğaqpen
şyqqandai boldy bizge.
– Janyma jaqyndyğy bar degeniŋiz sondyqtan i̇eken ğoi...
– Qoğamdyq pikir ərtürli bolğanmen, düniejüzi öner synşylarynyŋ
közqarasy birdei i̇ekenin de jasyruğa bolmaidy. Öitkeni, osy film 14
memlekette körsetildi. Qanşama kinofestivalderine qatysty. 400
kinodan 40 kinoğa öttik te, odan toğyz filmge tüstik. Odan bestikke öteiin
dep tūrğanda osyndai jaŋsaq pikirlerdiŋ kesirinen,tipti «Oskar»
syilyğyna ūsynylyp baryp tūryp, tabaldyryğynan qaittyq. Öitkeni,
sol tūsta Qanat Saudabaev bastağan delegatsiiä sonda jürdi. Men oilaimyn,
osylardan bir şikilik şyqty ma dep. Öitkeni, osy rölim üşin Memlekettik
syilyqqa ūsynylğanymda meni hatşy Saudabaev tizimnen syzyp tastapty.
Şyndyqty aitpasam tūra almaityn minezim bar, ony bir kezdeskende özine
de aitqanmyn.
Degenmen, būl filmmen talai i̇elge jolym tüsti. Sonda baiqağanym,
amerikandyqtar bolsyn, Kanada, Soltüstik Koreiä jūrtşylyğy bolsyn öte
jaqsy qabyldady. Jüzdesulerde «būl bizdiŋ de tarihymyzğa,
tağdyrymyzğa jaqyn i̇eken» degen pikirlerdi jiı i̇estidik. Basqasyn
aitpağannyŋ özinde əmeŋgerliktiŋ tūsauynan şyğa almai qalğan şyğys
halqynyŋ qanşama arulary jaily aŋyz-dastandar bar. Al osy
aŋyzdaryŋyzdyŋ özi bolğan oqiğa, nanymdy tağdyrlar. Sol siiäqty
«Kelinniŋ» de bir zamandarda küni oŋynan tuyp, jaqsy jaqtary da aitylar.
Ol ölmeitin tuyndy. Ondağy i̇ene – Ūmai ana. Ol aspanğa tabynğan, Böri
anağa tabynğan. Kimnen bolsa odan bolsyn, biraq ūrpaq kerek. Baqsylyq
dəuirdiŋ körinisi, aŋşyny jüzdegen jyldar jatqan taudağy qalyŋ qardyŋ
astynda öltirui, odan keiin qatal i̇ene kelinin de öltireiin dep jatqanda
qūrsağyndağynyŋ bülk i̇ete qalğanyn körip, raiynan qaitatyny...
Halyqtyq tərbieden de joğary tūrğan ūrpaq məselesi dep qabyldau kerek.
Kökke, otqa tabynğan, qoldan jasap alğan keş kelgen nərsege tabynğan
zamanda qaidağy jezökşelik, din ataulynyŋ joq kezi. Sondyqtan da
osyndai közqaraspen qarau qajet.
– Tūrahan apai, küi sandyqta oinap, qobyz tartady i̇ekensiz...
– Qobyzdyŋ atasy – Qorqyt jaryqtyq qoi. Būryn əueletip ən
salğanymmen, osy bir qasiet bertin qondy mağan. Sodan beri jalğyz
mūŋdasym, syrlasym boldy. Köŋil küidiŋ auanyn özgertetin de osy
qobyzym. Birde qūlağyma mūŋly bir əuenmen birge «ūsta qolyŋa, tart
qobyzdy» degen ün keldi. Taŋğalyp ūiandym. Sodan bir oi maza bermei jürdi
de, aqyry qolyma qobyz ūstadym ğoi. Seiilhan Qūsanov degen sazgerdiŋ
jūbaiy Rauşan Nūrpeiisova degen ūstazyma aittym. «Əi, sen i̇eluge keldiŋ
ğoi, qaidağy oqu» dep əbden külsin. Betimnen qaitpadym. Sodan qobyzşy
bir qyzdy qosyp Ahmet Jūbanovtyŋ valsin prima qobyzben üiretti.
Sodan i̇emtihan tapsyrğanda konservatoriiänyŋ Mūhitov degen professory
taŋ ğalyp, basyn şaiqady. Söitip, i̇eluden asqanda Çaikovskii atyndağy
muzyka uçilişesine tüsip, on alty bala tüsip i̇edik, dombyradan bireu, al
qobyz klasyn men ğana bitirip şyqtym. Qylqobyz, prima qobyz jəne
narqobyz degen türleri bar. Meniŋ qolymdağy narqobyz. Qazir Qorqyttyŋ
eş jerde oryndalmağan «Təŋir» küiin notağa tüsirip jatyrmyn. «Ölmeitin
öner» degen pesa jazdym, qarajat qolbailau bolyp jatyp qaldy. Qaida
barsa Qorqyttyŋ köri degen aŋyzda ajaldan qaşyp jürgen Qorqytty
ūstazy Arystan-bab: «Qait, Syrğa qait, qobyzyŋdy tart!». Sonda qobyzyn
tartqanda artynan quğan ajal da, qorqynyş ta ğaiyp bolyp: «E,e, būl
ömirde tek öner ğana ölmeidi i̇eken ğoi», – dep moiyndağan küi atasy
Qorqyt jaily əŋgime əli künge i̇el arasynda jiı aitylady. Sol siiäqty
meniŋ de süienerim – Azamatym bolsa, tiregim narqobyzym. Būl i̇ekeuinsiz
ğūmyrymdy i̇elestete almaimyn...
İə, Tūrahan apaidyŋ əŋgimesi bizdiŋ de köŋilimizge talai oi saldy. Önerdiŋ
qūdireti, əsirese qazaqtyŋ qoŋyr dombyrasy men syrly da mūŋly qobyzy
el tarihynan talai-talai aŋyz-jyrlardy ğasyrlardan ğasyrğa jetkizip
kele jatqany, tūtas qazaq halqynyŋ tarihymen birge jasap kele jatqany
da sondyqtan bolar dep tüidik.
Biz əuezdi bir əŋgimeniŋ əserinen aktrisa apamyzdyŋ basqa da adam
psihologiiäsyn, psihikasyn zerttep kele jatqany, halqymyzdyŋ qanynda
bar baqsylyq, iağni təuiptik-emşilik qasieti jaily əŋgimeni keiinge
qaldyrudy jön sanadyq. Gazettiŋ fototilşisi İerkin i̇ekeumiz jaiaulatyp
Almaty-Talğar kürejolynyŋ boiyna jetkende appaq qar qaita ūşqyndai
bas tady...
ÖZ ŪLTYNA ÖZGENI ĞAŞYQ İeTKEN ÖZAĞAŊ...
Alpysynşy-jetpisinşi jyldardağy sahna saŋlaqtarynyŋ biri de
biregeii bolğan tanymal bişi Toiğan Izimova osylai deidi.
– Toiğan Ospanqyzy, bizde ūlttyq bi önerine jüieli türde daiyndaityn
mektep bar ma?
– Sahnağa kəsipqoilyq deŋgeide daiyndaityn mektep i̇ekeu-aq. Onyŋ biri
A.Seleznev atyndağy Almaty horeografiiä uçilişesi – 10 jastan bastap
segiz jyl oqytady. Olardyŋ oquy negizinen əlemdik klassikalyq bige
bağyttalğan, iağni klassikalyq bi ərtisterin daiyndaidy. İekinşisi – bizdiŋ
J.Eleubekov atyndağy kolledj. Özderiŋiz biletin bolarsyzdar, alpys
besinşi jyldary Iliiäs Omarov degen ülken ağamyz mədenietti basqaryp
otyrğan kezde, körkemöner janrynan dəris beretin Güljahan Ğalieva degen
halyq ərtisi apamyz bolğan. Osy kisilerdiŋ tikelei basşylyğymen
«Qazaqkontsert» janynan i̇eki jyldyq studiiä bolyp aşylğan-dy. Ol kezde
mūndai studiiä bükil Odaqta – Məskeude, sosyn Riga qalasynda ğana
bolatyn. Üşinşi estradalyq tsirk kolledji bolyp osy Almatyda aşyldy.
Al, bərimizdiŋ jastyq şağymyz ötken «Gülder» tūŋğyş estrada ansambli
edi. Mədenietti basqaryp otyrğan kisilerdiŋ yqpaly zor boldy ma, ol
ideologiiänyŋ keremet kezi i̇edi ğoi. Sondyqtan da qazirgi astanamyzda
«Armandastar», Torğai oblysy qūrylğan kezde «Torğai əuenderi»,
«Şerter», Qarağandyda «Gəkku»siiäqty ər oblys ortalyğynda aşyla bas
tady. Joğarydağy uçilişede klassikalyq ülgide daiyndaityn bolsa,
kolledj ūlttyq, halyqtyq ülgide, iağni qazaq biıne köbirek köŋil bölemiz.
Sebebi, 3 jylda özimizdiŋ balalardy kədimgi kəsipqoilyq deŋgeide ülkenülken ansamblderge daiyndauymyz kerek qoi.
– Almaty horeografiiä uçilişesiniŋ atyn ielengen Seleznev kim?
Körşiles özbek ağaiyndardyŋ Tamara hanumy siiäqty, bizdiŋ Şara
apamyzdyŋ aty nege berilmegen?
– Būl oqu orny alğaş öner mektebi bolyp aşylğanda, basyqasynda
Aleksandr Seleznev bolğan desedi. İeŋbegi siŋgen boluy kerek. Solai
atalady ğoi. Kezinde biraz dauly məselege de ainalğan. Birte-birte
ūmytyldy. Al, Şara apamyz 1991 jyly qaitys bolğannan keiin kelesi
jyly alğaş ret osy uçilişe Qazaq biıniŋ Ş.Jienqūlova atyndağy
respublikalyq baiqauyn ötkizdik. 1992 jyldyŋ səuir aiy bolatyn.
Ūiymdastyrğan bişiniŋ şəkirti, oquşysy Ğainikamal Beisenova apamyz.
Sol baiqau kezinde joğary jaqtan kelgender, būl öner jarysyn i̇eki jylda
bir ötkizip tūrudy aitqan. Sodan jūrtqa belgili naryqtyq ekonomika
bastaldy da, qarjyğa kelip tirelgen soŋ bəri qaldy. Sony, i̇endi biyl Batys
Qazaqstan universitetin basqaryp otyrğan Dəmitov degen ağamyz qaita
jaŋğyrtty. Universiettiŋ horeografiiä kafedrasynyŋ meŋgeruşisi Aigül
Qūlbekovanyŋ ūiymdastyruymen baiqau Oralda ötti.
Respublikamyzdyŋ tükpir-tükpirinen 400-dei adam qatysyp, 104 bi
qoiyldy. Komissiiänyŋ törağasy, i̇elge tanymal azamat Bolat Aiuhanov
bastap, köptegen talantarymyzdyŋ biın tamaşaladyq. Əsirese,
kafedranyŋ «Nazerke» ansambli i̇erekşe közge tüsti. Olar «Qara jorğa»
küiine qoiylğan bi ərtürli: şapşaŋ, jele jortys, qatty şabystan qaita
jai yrğaqqa köşetin qūbylmaly bidi qoidy. Sondai-aq, Toibekova degen
qyzdyŋ biı köz aldymyzğa operadağy «Polovetskie pliaskidi» alyp keldi.
Kiımi, özin-özi basqaruy – qazaqtyŋ keŋ dalasyn i̇elestetti. Toptyq jəne
jeke oryndauşylar baiqauynda qazaq biın oqudyŋ, oqytu ədisin jaŋaşa,
basqaşa sipat alğanyn kördik. Kördik te quandyq. Būryn ər jerde ərqalai
qoiylyp jürgen bi qazir ədistemelik bağdarlama boiynşa üiretiletinine
süisindik. Qazaq biıniŋ deŋgeii öte joğary i̇ekenin, jüieli türde
oqytylatynyn osy baiqau dəleldep-aq berdi.
– Qazaq mədenieti men öneri turaly söz qozğala qalsa, öner
janaşyrlarynyŋ i̇esine marqūm Özbekəli ağamyz Jənibekovtiŋ i̇esimi
tüsetini nesi i̇eken?
– İə, ol ras. Özağaŋnyŋ i̇eŋbegi i̇erekşe. Bizdiŋ aldymyzdağy öner
ökilderiniŋ aituy boiynşa, Iliiäs ağa Omarov ta osyndai kisi bolğan i̇eken.
Öner dese işken asyn jerge qūiatyn, jüregi auyryp, jany syzdaityn kisi
bolypty. Özağaŋ – meniŋ önerdegi i̇eŋ qimas dos, janaşyr ağa, tipti
sahnalas serigim boldy desem artyq aitqandyq i̇emes. Öitkeni, qyzmet basty
ekenine qaramai, ər bidiŋ daiyndyğyna özi qatysatyn. Jiyrma jyldan
astam uaqyt qyzmettes boldym. Məskeulik Goluşkeviç pen Özağaŋnyŋ
tyğyz şyğarmaşylyq bailanysynyŋ arqasynda «Altynai» bi ansambli
düniege kelgen. Ol i̇eki jyldan keiin memlekettik mərtebe aldy. Būl ataq kez
kelgen öner ūjymyna oŋailyqpen berile bermeitin-di. Ortalyqtyŋ biligi
üstem kezdiŋ özinde jaŋağy Goluşkeviçtermen iyq tiresip, qatarlasa
jürip, qazaqtyŋ tarihyn, önerin sonau «Qobylandydan» bastap,
JyrJyrauğa deiin öziniŋ yqylasy arqyly basqa jūrtqa üiretti. Öz
halqyn, önerin süiü arqyly, özge ūlt ökilin sol önerge ğaşyq i̇etti. «Baqsy
oiyny», «Qazaq biıniŋ grammatikasy», «Qazaqtyŋ 5 biı» atty kitaptar
jazğan Olga Vsevolodovna qaitys bolğanda, Özağaŋ qatty ökindi.
«Əttegen-ai, bes-on jyl ömir sürgende, qazaq biı turaly tağy da birneşe
kitap şyğarar i̇edi» dep ökindi. Biz taŋğalğanbyz. İendi Özağaŋ i̇eske tüskende,
bizdi de osy ökiniş bileidi. Jalpy, qazaq biı i̇emes, qazaq önerine, onyŋ
işinde ūlttyq önerge jany i̇erekşe auyratyn ol kisi de i̇erterek ketip qaldy.
Ömiri i̇eşkimge jekip, aşulanyp söilemeitin. Qimylymyzdy tüzeu arqyly,
özimizdi tərtipke salyp otyratyn.
Bidi ğana qoiyp qoimai, bişiniŋ kiımine de özi aralasuşy i̇edi. Ūlttyq
kiımge i̇erekşe köŋil böletin. Kiım ülgilerin mūrajailardan izdeitin.
«Altynaidy» tolyq kiındirgen, kiım ülgilerin syzyp, tikkizgende de özi
basy-qasynda jürdi. Əiteuir, ol kisiniŋ köliginde ne taqiiä, ne səukele, ne
şapan qosa jüretin. Sol kiımderdi bidiŋ qūrylysyna, bi üstindegi köŋil
küige bailanysty taŋdağanda quanatynbyz. Sondyqtan da «Bastau»,
«Saiys», «Kiız basu», «Şalqyma» bileriniŋ kiım ülgisi qazaqtyŋ bekzat
bolmysyn i̇elestetpeidi dep körşi?!
–Uçilişeni bitirgen kəsipqoi bişi ğana qazaqtyŋ ūlttyq biın bileuge tiıs
degen pikir de bar...
– Būl qate boljam. Sondai pikir i̇estigende, qarnym aşyp qalady. Ol da
orystildi özimizdiŋ azamattardyŋ qalyptastyrğany, olardyŋ oiynşa, tek
Məskeude ğana joğary deŋgeide bilim aluğa bolatyn siiäqty. Qazaqtyŋ biın,
şaşbauyn, syrğasy men alqasyn, jalpy ūlttyq biın şetel bizge deiin-aq
tanyğan. Talantty adamğa Məskeu i̇eşqaşan ölşem bola almaidy.
Halqymyz toişyl, jyrşy halyq bola tūra biı bolmağan degendi aqylğa
syidyryp köriŋiz.
– «Gülderdiŋ» güli bolğan Güljan (Talpaqova) zamandasyŋyz qaida?
– Jaŋa aittym ğoi, bizdiŋ bükil jastyq şağymyz «Gülderde» ötti. Sol
jyldary Güljanmen biraz qyzmettes boldym. Ol bir tūla boiy tūnğan
daryn i̇edi. Tabiğattyŋ bergen sūlulyğy ony bi əleminde tipti qūlpyrtyp
jiberetin. Sahnada qalyqtap jürisi keremet səndi i̇edi. Keide oilaimyn, sol
kisi sahnadan tym i̇erterek ketip qaldy-au. Tağy da Özağaŋ i̇eske tüsedi,
«mümkindikteriŋ bolsa, densaulyq köterse i̇eluge deiin sahnadan tüspeŋder»
deitin-di. Zaman özgerdi. Keide zorlyqpen şyğarylady, sahnağa şyğarmai
qoisa, ketpegende qaitesiŋ. Bidiŋ özi öte nəzik, bir sətte qatelesudi
kötermeidi. Sondyqtan da bolar, Şara apamyzdan keiin sahnada ūzaq
jürgen jan bolmady.
– Öziŋizdiŋ soŋyŋyzdan i̇ergender turaly ne pikir aitar i̇ediŋiz? Önerdegi
baqtalastyq degendi qalai tüsinesiz?
– Önerde alalyq bolmaidy. Önerdegi baqtalastyq – talantty,
talantsyzdar aralas jerde, toptasqan ortada bolatyn dünie. Al men
bapkeri myqty, aqylşysy köregen ökilmin. Jeke şyqtym. Jeke östim. Öz
eŋbegimniŋ arqasynda jettim, i̇eger bir jaqsylyqqa jetken bolsam. Al,
şəkirt daiyndauğa kelsek, öte jaspyn dep oilaimyn. (Küledi). Bidi bir
balağa qoiu üşin qanşama pedagog ter tögedi. Klassikalyq bi, sahnalyq bi,
tarihi-tūrmystyq bi, şyğys biı, jaŋa yrğaqty bi ülgileri, bəri bölekbölek sabaq. Önerde daiyndyq, qalyptasu birdei jağdaida ötedi. Ol bir
kieli de ortaq dünie. Oğan kim qalai barady, qandai bedel jinaidy, ol
ərkimniŋ öz bağy. Sondyqtan da «Altynai», «Saltanat», «Gülderdiŋ»
bişileri osy oqu ornynyŋ tülekteri bolğandyqtan, şəkirtterim de solar
dep oilaimyn. Halyqaralyq «Şabyt» baiqauynyŋ jüldegeri Diana
Qasymjanovany jeke aituyma da bolady. Men barymdy üiretip
jatyrmyn. Al, qaisysy jūlqynyp şyğyp, dara şabady, ol ər şəkirttiŋ
özine bailanysty. Degenmen, keiingi kezderi sahna da, öner de saudağa tüsip
ketti me dep qorqamyn. Daŋğazalyq basym. Nebir talantty qyzdar ülken
kontsertterden körine bermeidi. Öner adamdarynyŋ arasynda da basqaşa
bir psihologiiä qalyptasty. Məselen, Şūğyla özindik mektebi bar,
talantty qyz. Alğaş osy bala şyğa bastağanda i̇el arasynda būryn-soŋdy
qazaq biı qoiylmağandai, tarihy bolmağandai syŋar pikirler aitylyp
jatty. Ondai jansaq pikirlerdi abailap aitqan jön. Sauatty aityluy
kerek. Əitpese, sandaludyŋ qajeti joq. Qandai halyq bolmasyn öleŋjyry, biı qatar damyğan. Qazaq halqynda tipti birneşe türi bolğan.
Tarihtan habary joq adamnyŋ özi de toi-tomalaqta yrğaqsyz ən salyp
otyrğan birde-bir jan bolmaitynyn tüsiner. Al bi degenimiz qimyl ğoi.
Olai bolsa, ən salmaityn, sol ənniŋ yrğağy terbemeitin sezimsiz jan
kördiŋiz be?! Qazaqty ənsiz, jyrsyz i̇elestetu mümkin i̇emes, tipti de.
Sol siiäqty, Perizat Omarbekova degen jas talantty qyz bar. Sol qyzdy
nege sahnadan körmeimiz? Nege kontsertterge qatyspaidy! Perizat qandai
sūlu, symbatty qyz. Boi da, oi da kelisken. Sahnanyŋ körki-aq. Biraq,
kontsertter onsyz ötedi. Öitkeni, olardyŋ süireuşisi joq. Kez kelgen qazaq
biın qoisa, alyp-aq keter talanttar az i̇emes. Izdeuşiler joq. Sahnadan
alystap, boidağy bardy jalpylama şəkirtter daiyndauğa jūmsap jürgen
bizde ne kömek bolsyn!? Talanttar barşylyq, jağdailary joq. Men aitar
edim, önerdi uaqytqa, qarjyğa təueldilikten saqtauğa ūmtylu kerek.
Əitpese, ökiniş özekti örter kezge tap bolarmyz... – Əŋgimeŋizge raqmet!
AQYNNYŊ ĞAŞYQTYQ HATY
Ədebiet maidanyndağy, onyŋ işinde jyr süier qauymğa i̇esimi tanys
Jūmeken aqyn Nəjimedenov tiri bolsa 65 jasqa tolar i̇edi.
«Ornynda bar oŋalar» demekşi, sol qara şaŋyraqtyŋ kiesi, iesi bop
otyrğan Nəsip apaimen əŋgimelesudiŋ səti tüskendei. Jaŋa basylymnyŋ
tabiğaty, bağyt- bağdaryn aityp, mümkin bolsa aqynnyŋ bozbala şağy
turaly bilgimiz keletinin aittyq.
– Bar ğoi, alğaşqy öleŋderi, mağan jazğan hattary tügel saqtauly. Biraq
ony jariiälauğa bere bermeimin, özim de i̇estelik –syr jazsam ba degen oiym
bar, densaulyq köterip şaşam kelse,– dedi ol kisi közine jas alyp. Men
odan saiyn qyzyğa tüstim. İeki sağatqa sozylğan qyzyqty əŋgimeden keiin
ğana aqyn jary kelisken syŋai tanytty.
– Alğaş körgen keziŋiz?
– Ol kezde Gurev oblysy, Teŋiz audanynda Qarjau degen auyl bar-tyn.
Bastauyş klasty öz auylymyzda oqimyz da, joğary klasty Qoşalaq degen
jerge ər auyldan oquşylar jinalady. İel arasyela joğarğy, tömengi auyl
dep atalayp ketken kişigirim auyldar köp-aq. Jūmkeken Qyr balalarymen
bizden bir jyl būryn kelip osy mektepte oqyp jür i̇eken. Alğaşqy qoŋyrau
degen atymen joq, oquşylardy aulağa jiyp alyp, tizim boiynşa
tügendeidi d, kim tüske deiin, kim tüsten keiin oqidy, sony aitady. Osy
jiynda qap-qara qalyŋ şaşty, ol kezde soldattardyŋ kietin matadan
kostium kiiü– sənge ainalğan, jyltyr tüimeden omyrauy körinbeitin, juan
galstuk bailağan aqyn jigitti tūŋğyş kördim. Biraq auyl arasy jaqyn
bolğandyqtan, onyŋ üstine körşi tūrğan Jibek degen qūrbym Jūmekenniŋ
nemere qaryndasy bop keledi. Syrttai bir-birimizge maqtap jüredi i̇eken,
sondyqtan atyna qanyqpyn.
Oquşylar sany qazirgidei köp i̇emes. Sondyqtan ba, əiteuir öte tatumyz.
Körkemönerpazdar üiirmesinen, ədebi keşterdiŋ belsendi müşesimiz,
radiouzelden oquşylardyŋ kontsertteri berilip tūrady üzilis saiyn.
Jūmeken – öte önerpaz i̇edi. Öleŋ oqityn, dombyramen ən salatyn, küi
tartqanda i̇erekşe bop ketetin. Əsirese, skripkamen «Būlbūl» küiin
tartqanda oquşylar tügil, mūğalimderimiz ūiyp tyŋdauşy i̇edi. Men
mənermen öleŋ oqitynmyn. Baqyt, Nazym degen syrlas qūrbylarym boldy.
Birde Nəbidolla degen bala Baqyttyŋ qūlağyna sybyrlap, mağan
qarağyştai beredi. Ol Jūmekenniŋ klasynda oqidy. Söitsem Jūmekenniŋ
haty i̇eken, alğaşqy ğaşyqtyq haty. Būryn-soŋdy ondai hat almağam, onyŋ
üstine özi öleŋ jazatyn aqyn jigitten alğanym...
Qaita-qaita oqimyn, körip qalatyn siiäqty. Sodan bastap nebir jyrğa,
syrğa toly hattar ağyldy. Üşeumiz jabylyp oqimyz, Nazymnyŋ qara
syrmen syrlanğan kişkentai sandyğy bar, hattardy soğan jasyramyz.
– Qai jyldary?
– Būl 1953-54 oqu jyldary. Myna suretke sol jyly tüskenbiz.
– Qai jyly üilendiŋizder?
– 1957 jyly qosyldyq. Qūdaiğa şükir, jaman ğūmyr keşpedik. Ūldary men
qyzdary, nemereleri ösip keledi. Özi ölerdei jaqsy köretin qazaq halqyna
mūra – öleŋderi qaldy artynda. İerterek ketip qalğany bolmasa...
Aqyn jary süigen jarğa degen mahabbaty, sağynyşyn köz jasy arqyly
şğaryp, bosaŋsyp aldy.
– Keide kündelikti tirlikten şarşaŋqyrap qajyŋqyrağan sətterde osy
ğūmyr-namağa uaqyt bölemin.
– Ğaşyq-namağa degen dūrysyraq bolar,– dedik biz ol kisini köŋildendire
tüskimiz kelip.
– İə,– dedi ol kisi bolmas jymiğan küii. – Myna bir hatyn oqyp, ötkende
ağyl-tegil jylap aldym. Mahabbattan i̇esimiz şyğyp jürip, ol kezde nendei
jauap jazğanym, ərine, i̇este joq. Degenmen, bir hatymda «jazysqan
hattardy saqtauğa tyrysaiyq, kerek bolady, oilan» dep jazğan boluym
kerek.
Mümkin, ağalaryŋnyŋ i̇erterek ketetinin, az ğana ğūmyrynda osyndai
bağasyz bailyğyn – öleŋderiniŋ, jyrlarynyŋ, hattarynyŋ ğana ğūmyry
ūzaq bolatynyn qūrğyr jürek sezdi me i̇eken.. Mağan onsyz ömir süru öte
qiyn boldy. Ülken jürekti, syrşyl jürekti aqyn-jardy joğaltu jeŋil
bolğan joq. Al balalaryma, oqyrmandaryna, iağni izdeuşilerine qarap
şükirşilik i̇etemin.
– «Qyz ben Jigitke» alğysöz, tilegiŋiz bolsyn, būiymtaiymyz – aqynnyŋ
bir jyry men hatyn jariiälauğa rūqsat berseŋiz?
– Qaidam, bir jağynan yŋğaisyzdau siiäqty, meili jastarğa pəlendei oi
tüigizip jatsa, qajetine jarar bolsa bereiin. Rahmetimizdi aityp,
redaktsiiäğa jetkenşe asyqtyq...
SÜİERIM!
Aruym! Sizge degen mahabbat jalyny künnen künge örşude... Abai aitady:
«Mahabbatsyz dünie bos,
Haiuanğa ony qosyŋdar»,– deidi. Qysqasy, mahabbatsyz, süiispenşiligi
joq jəne i̇eşqandai jyly jürektilik joq adamdy, adam dep qaraudan göri
aiuan qataryna qosu– oryndyraq i̇ekenin qazaq halqynyŋ kemeŋgeri köre
bildi, ösiet i̇etip aita bildi. Olai bolsa, bizdiŋ jürekterge kinə artuğa
bolmaidy. Azdap i̇erterek typyrlağany üşin şamalap ökpeleuge bolar da
edi...
«İgiliktiŋ i̇erte,keşi joq»– deidi qazaq. Būğan qarağanda jaqsylyqqa,
baqytqa, ömirge talpynğan adamdy i̇eşkim aiyptamaityn tərizdi.
(Oquşylyq tūrğydan qarağanda: «Süiispenşilikti oqyp jürgen kezden
bastap qamdauğa bolady» – dep aitpaidy).
Süiiktim! Sizdiŋ körgen tüsteriŋiz men turaly öziŋizdiŋ oi
qorytyndyŋyzdan şūğyl ğajap i̇emes. Üitkeni tüs – adamnyŋ köŋilküiinen aulaq ketpek i̇emes. Mysaly: biz qaiğylanyp jatqanda daman tüs, al
şattanyp jatsaŋ jaqsy tüs körip, ony keleşegimizge joryp oŋyp qalamyz.
Biraq Sizdiŋ tüsiŋizge mən bermeuge, «ənşeiin ğoi» dep qarauğa bolmaidy.
Mümkin, meniŋ baqytty, qyzğylyqty ömir süruime kim şek qūia alady?!
Būdan bylai keibir tuysqandaryŋa, şyn dos qūrby, qūrdas jeŋgeleriŋe
bildire beruiŋe meniŋ qarsylyğym joq. ( Meniŋ aldamşy i̇emes i̇ekenimdi
tanyğan şyğarsyŋ). Osy syrdy A.Baqyt bile me? Qaşyqtan habarlasu
turaly ne oilaisyz?
Sizdiŋ hattaryŋyzdy men alğaşynda saqtyqpen jyrtyp jür i̇edim. Soŋğy
kezde özim saqtauğa ūiğardym.(Köpşiligi qolymda). J.K.
Basqa aitar syr bolsa aitarsyz.
27.Ü. 53 j.
Siz mağan «Jazylğan hattyŋ keregi bolady, oilan!» depsiz ğoi. Men onyŋ
keregin bilmeimin.
Eskertkiş retinde hatty tūtasymen, öleŋderdi bloknotqa jazyp saqtap
jürmin .Keregi turaly öziŋ ait».
REDAKTsİİaDAN: qaraşa aiynyŋ soŋğy senbisi aqynnyŋ tuğan küni.
Bügingi qyz-ūldary – oqyrmandaryna i̇eş jerde jariiälanbağan, tek Nəsip
apaiğa joldanğan ğaşyqtyq hatyn jariiälai otyryp, aqyn aruağynyŋ
aldynda basymyzdy iemiz.

FARİDA BEKJANQYZY:
QALEKEŊ QALJYŊ SYİLAİTYN
– Qalağaŋsyz da bir jyldy artta tastadyŋyz. Osy ğūmyryŋyzda ömir
turaly jiğan-tergeniŋizdi mereke küni syr ğyp aşpas pa i̇ekensiz?
– Ömirdiŋ özi şyndyqtan ğana tuady. Əsirese, süiispenşilik, mahabbat
məselesine kelgende būl oiymyz ajarlana tüsse kerek. Şynaiy sezim–
kölgirsudi qajet i̇etpeidi. Ötirik, sypsyŋ sözderge boi aldyrmaidy.
Adaldyq pen meiirimdilik mahabbattyŋ myqty miregi qaşanda. Qalekeŋmen
qalai tanysyp, qalai otau qūrğanymyz jöninde, osydan biraz jyl būryn
respublikalyq gazetterdiŋ birinde kölemdi maqala şyqty. Ony
qaitalamai-aq qūiaiyn. Qaitalanğan söz, pikir qaita-qaita ysytylğan
tamaq siiäqty nərin de, dəmin de joğaltady.
Ömir bar da ölim bar. Osy bir qağidany qatal bolsa da moiyndaisyŋ.
Janyŋda jürgen jaqsy kisilerdi joğaltqanda janyŋ auyryp, jüregiŋ
eziledi. Köz jasyŋdy köl i̇etip otyryp ta tağdyrğa moiynsūnasyŋ. Basqa
tüsken kez-kelgen auyrtpalyqty, onyŋ işinde qazany şükirşilikpen
köteru kerek i̇ekeni şariğatta da qadap aitylğan ğoi. Degenmen, jer ortasy
jasqa kelgende azamatyŋnan aiyrylu kimge bolsa da jeŋil bolmasa kerekti.
Mine, men de Qalağaŋsyz ötken 300- taŋymdy qarsy alyp otyrmyn. Ony
joğaltu qanşalyqty auyr bolsa da, menimen birge qaiğyryp, birge i̇ezilgen
elin körip, jaqyn-juyq, jorajoldasty körip, şükir i̇ettim.
Ərine, özi jazuşy, dramaturg bolsa, jazğandary əldekimderge türpidei
tiıp jatsa, ol jazudyŋ azaby da bolmai qoiğan joq-ty. Ony közi qaraqty
oqyrman özi de biledi, men qaitalamaiyn.
– Qalağaŋ būl merekede Sizge ne syilauşy i̇edi?
– Qalekeŋ – öte köpşil, qoly da, köŋili de aşyq kisi boldy. Tipti i̇eşkimniŋ
köŋilin qaldyrğan, tili tigen i̇emes desem, küpirlik bolmas. Balapanşa
babyn tauyp, kelimdi-ketimdi kisilerine ünemi aşyq qabaq tanytyp, men de
məpeleluşi i̇edim. Mereke künderi bala-şağasyn jinap alyp, mol
dastarhannyŋ basynda i̇emen-jarqyn əŋgimesin aityp, qaljyŋymen
məresəre bolyp otyratynbyz. Balalardyŋ aiqaiy– mağan ədemi əuen,
muzyka ğoi dep otyruşy i̇edi jaryqtyq.
Əiel qanşa aqyldy, körikti bolğanymen, i̇er-azamatsyz ondai sūlulyq
tükke tūrğysyz der i̇edim. Köktemniŋ ədemi meiramynda qyz-kelinderimdi
qūttyqtai otyryp, i̇erazamattyŋ qadirin biliŋder, biz solarmen bütin, sol kisilermen baqyttymyz
degim keledi. Dünieniŋ tūtqasyn ūstap tūrğan nebir azamattar üidegi
berekesiz, otbasyndağy yntymaqsyz i̇eşqaşan i̇elge syily bolmaq i̇emes.
Osyny i̇eskergen ana, əiel azamattyŋ qalqasynda otyryp-aq, öziniŋ degenin
istete alady. Al kerisinşe nebir saliqaly azamattardyŋ şaipau əieldiŋ
minezinen berekesi ketip, otbasynda da, qyzmetinde de abyroiyn airandai
tökken jağdailar da bolğan.
Qūdaiğa şükir, basqa basqa Qalekeŋniŋ orny tym bölek i̇eken. Osynau özi de,
tili de ötkir, biraq otbasynda öte meiirimdi, adal Qaltaiğa qosqan
tağdyryma myŋ mərte şükirşilik i̇etemin. Özimniŋ şyqqan tegimniŋ tektiligi
men Qalekeŋniŋ parasattylyğy qosylğanda, tipti baqytty ömir sürdim. Ol
meniŋ ainam i̇edi. Adal jar, tiregim boldy. Keide pendeşilikke, əieldikke
boi aldyrğan kezderimde sabyrğa şaqyryp, sözimdi, özimdi jönge salyp
otyratyn sətteri de az bolmaityn. Bir sət aşulanaiyn deseŋ, ondaiğa
jibermeitin. Aşudy aqylğa jeŋdirip, əitpese külkige ainaldyryp
otyruşy i̇edi, oğlanym!
Ne syilauşy i̇edi Qalekeŋ?! Külkiniŋ kömbesi, qazynasyna ainalğan
Qalekeŋniŋ qaşanda qaljyŋy daiyn i̇edi ğoi. Qaljyŋ syilaityn-dy...
2-BÖLIM
Er – əieldiŋ piri
ŪNTAQ JEP ÖSKEN ŪRPAQ ÖKILIMIZ, – DEİDI QASYM AĞA
JƏKIBAEV
Osynau qazaqtyŋ şynaşaqtai ğana sary şalymen əŋgimelesu birazdan
oida bar-tyn. Körgeni men tüigeni mol, qazaq mədenieti men öneriniŋ auyr
jügin bir kisideiaq iyğyna artyp kele jatqan Qasym aqsaqaldyŋ,
şynynda da, aitary az i̇emes. Bauyrmal aqsaqal aqjarylqap əŋgimeni birden
bastap-aq ketkeni.
– Ərine, i̇ekeui de qiyn öner bolğandyqtan kino men sahnany böle-jarğan
emespin. Böle almaimyn da. İekeuiniŋ de özindik artyqşylyğy, i̇erekşeligi
bar, tipti, ədis-təsili de müldem bölek bolğanymen, ainalyp kelgende
qazaqtyŋ qasietti qazynasy ğoi.
Sahnada jürgen öner adamyna, artisterge Belinskii baiağyda aitqan i̇eken:
« ventsom isskustvo iavliäetsia drama» dep. Būl degeniŋiz, meniŋşe, ūly
kinolardyŋ bərin artister jasaidy, önerdiŋ kez kelgen türin jasaityn
dramanyŋ artisteri ğana degen ūğymdy bildiredi.Sol – dūrys pikir.
Məselen, ūly kinolardyŋ bəri artisterdiŋ i̇eŋbegine bailanysty ğoi.
– Sahnany sağynasyz ba?
– Ərine, sağynamyn! Men on segiz jasymda, 1948 jyly tört jyldyq teatrkörkem suret uçilişesin bitirgenmin. Akter, rejisser jəne suretşiler
daiyndaityn uçilişe bolatyn, keiin suretşiler Gogol atyndağy öner
ordasy bolyp bölinip ketti. Jeltoqsannyŋ 12 jūldyzynda, Qūdai
būiyrtsa, 81-ge tolamyn. Osy jyldarymnyŋ i̇eŋ qymbat i̇elu jylyn teatrda
ötkizdim. On jyldai «Qazaqfilmde» jūmys istep, basty röli, janama
rölderi bar biraz kinolarğa tüstim. 1984-94 jyldary Dosqan Joljaqsynov
direktor bolyp kelgende, öziniŋ şaqyruymen Ğ.Müsirepov atyndağy
Jastar teatryna keldim. Önerdegi, əsirese, kino önerindegi qyzmetimniŋ
bağalanbai jürgeni janyna batsa kerek, jağdaiymdy jasauğa tyrysty.
Etken i̇eŋbegimniŋ jemisi şyğar, Qazaqstannyŋ i̇eŋbek siŋirgen artisi i̇edim,
Qazaqstannyŋ Halyq artisi degen qūrmetti ataqqa ie boldym.
– 2005 jyldan beri densaulyğyma bailanysty jūmysqa jaramai qaldym.
Əsirese, jürekpen oinauğa bolmaidy ğoi, i̇ekinşi jürek talmasy auyrlau
boldy. Taetrğa Dosqannan keiin Temenov degen jigit keldi. Otty jigit i̇eken,
sözden söz tuady ğoi, aityp keteiin, talantty əri pysyq jigit i̇eken. Jas
artisterge teatr maŋynan jataqhana saldyrdy, sport zaly, biliard zaly
bar, az uaqyttyŋ özinde əjeptəuir jūmys tyndyrdy.
– Sizdi ünemi jastardyŋ rölinde köremiz...
– İə, ol baiağyda ğoi. Men sizge aitaiyn, qyryq jasqa deiin
jasöspirimderdiŋ rölin oinadym. Meniŋ tūstastarymnyŋ maŋdaiyna
jazylğan auyrlyqtar, əsirese balalyq şaqtary soğys jyldaryna tūspatūs kelgen sormaŋdailardyŋ birimin ğoi. Natalia Sats Qarağandydağy
lagerde i̇eken. Qazir orystyŋ balalar teatry sol kisiniŋ atymen atalady.
Meniŋ şyğarmaşylyq ğūmyrymda ol kisiniŋ alar orny i̇erekşe, sondyqtan
marqūm ornynan bir aunap tüssin, aituğa tura kelip tūr. «Çio-Çio san»
operasyn qūiatyn boldy da, basty röldi qazaqtyŋ Küləşi (Bəiseiitova)
oinamaqşy bolady. İekinşi qūramynda Olga Kim degen kəris kelinşek bar.
Sonda Küləşti tūŋğyş kördim, tūŋğyş ret tyŋdadym. Keremet! Kim qūiady
degende, əiteuir, Nataliağa toqtalady. Onyŋ əkesi Məskeude MHAT
teatrynda muzyka böliminiŋ meŋgeruşisi bolğan, Aq patşanyŋ uağynda
bolşevikter töŋkeriske daiyndalyp jatqanda Baumandy üiine jasyrğan,
bolşevikterge bolysqan kisiligi bar azamat i̇eken. Sodan Ortalyq komitet
Məskeuden Satsty şaqyrtyp alady. Ol kezde bəri Məskeu arqyly
şeşiletin zaman ğoi. Söitip «Çio-Çio sandy» qūiady, bir ariiäsyn, əlgi
orkestr iamasy deidi ğoi, basyn salbyratyp jatyp oryndaityn jeri bar.
«Çio-Çio san» operasynyŋ bas keiipkeri aiağy auyr bolğandyqtan, jattyğu
kezinde bes-alty jasar balany arqasyna bailap qoiyp jattyqqan desedi.
Ekiqabat əieldiŋ işindegi balasyn osylai qorğağan, qandai ədis deseŋizşi!
Opera keremet sətti şyğady. Satstyŋ küieui Riazanov degen 37-şi jyldary
ministr bolğan i̇eken, ūstalyp ketip qaitpai qalğan. Osy operadan keiin
Nataliağa Reseige i̇eŋbek siŋirgen aktrisa degen atağyn qaitaryp berip, ol
Qazaqstanğa keledi de, 1945 jyly 7 qaraşa küni Almatyda Jasöspirimder
men balalar teatryn, al kelesi jyly, iağni 1946 jyly qazaq truppasyn
aşady.Ol kezde bir keŋse, bir bastyq degendei ortalyqtandyrylğan teatr
dep atalady.
Birin aityp birine ketip otyrmyn ğoi, ainalyp kelgende, Allanyŋ bergen
daryny bolmasa bolmaidy ğoi. Qabiletqarymymen qatar, qandai da
şyğarmaşylyq adamynyŋ qolynda myqty qaruy boluy kerek. Suretşiniŋ
qolynda qylqalamy bar, naturasy bar, iağni aŋ-qūs bolsyn, tiri pende
bolsyn salatyn düniesi bar, sony salady. Al kompozitordyŋ muzykalyq
aspaby bar, notasy bar, sonymen jazady. Salystyrmaly türde aitar
bolsaq, müsinşiniŋ de öz önimi özinde, al bizde, dramanyŋ artisterinde özi
ğana. Būl – jeke pikirim.
Rejisserdiŋ kömegimen sahnalanğan şyğarma arqyly siz ben bizdiŋ ruhani
aralasuymyz, sahna men zaldyŋ arasyndağy qarym-qatynas, üilesimdilik
qalyptastyruğa ūmtylys jüredi. Sodan keiin «skvaznoi deistvie» degen
bolady. Spektakldegi avtordyŋ aitaiyn degen ideiäsy. Pesaŋyz ədebi
şyğarma ğoi, al spektakl müldem basqa.Onyŋ üstine, ədebi til
şūbarlanğan zaman boldy. Şynyn aitu kerek, qazir artisterge qūral –
oqityn kitap joq! Qazaqta talai rejisserlar boldy, Maman Baiserkenov,
marqūm Asqar Toqpanov, solardyŋ özi men siiäqty orysşa-qazaqşa oqityn.
T.Jürgenov atyndağy Öner akademiiäsynyŋ özinde orysşa-qazaqşa.Til
şūbarlanğan jerde söz-söilem qūrylysynyŋ da būzyluy zaŋdylyq.
Kündelikti qoldanystağy i̇emes, körkem ədebiettiŋ, körkem dünieniŋ
bülinui,ol sahnanyŋ ğana i̇emes, qalyŋ qazaqtyŋ sory.
Maman Baiserkenovtyŋ jazğan bir kitaby qolyma tüsti, oqydym. Jaryqqa
şyqqan kitaptyŋ soŋynda qandai oqulyqtar paidalanylğan tizimdegi
önertanuşylardyŋ birdebireuin tanymaimyn. Özim kitapqūmarmyn, köp
oqydym, əli de oqimyn. Tipti pikirlerin qoldanğan adamdar tügili, əlgi
kitapty tüsinsem būiyrmasyn. Sahnada 40-50 jyl jürip men ūqpağan
şyğarmany, bügingi ūrpaq qaidan ūqsyn?! Būl məseleni köp bolyp
oilanuymyz kerek.
Mektepti bitirerde, segizinşi synyptan keiin onjyldyqty bitirumen qatar,
kəsibi sala boiynşa mamandyq alyp şyqtyq... Sonda bir joldasym osy
öner jolyn taŋdaiyq dedi, jataqhanasy bar, stipendiiäsy bar i̇eken, soğan
qyzyqtyq. Mağan sonda mūğalimder taŋğalypty, bireui ğana qazaq, Sydyqov
degen drama teatrdan.Qalğandarynyŋ bəri orystar, «obrazno» söile,
surettep söile deidi. Şaliapin degen orys halqynyŋ daryndy artisi
boldy. Sol Mihail Aleksandroviç Çehovtyŋ «Gamlet», «Hlestakovty» da,
tipti komediiä-drama, kez kelgen janrda oinağandaryn körip, taŋğalğan i̇eken.
Ol Anton Pavloviç Çehovtyŋ tuğan nemeresi bolğan. Tilsiz, söilemsiz,
mylqau kinolardyŋ uağynda İeuropağa baryp kinoğa tüsken. Kezinde ol
turaly Morov degen jazuşy «Tragediiä hudojnika» degen kitap ta jazdy.
– Əlginde Küləştiŋ közin kördim, operasyn tyŋdadym dediŋiz.
Jaqsylarmen jürgen künder i̇eske jiı tüsetin şyğar?
– Qazaqtyŋ talai rejisserlerimen jūmys istedim. Onyŋ arasynda i̇evreidiŋ
Barn degen jaqsy rejisseri boldy, Barukaev degen osetin de boldy. Asqar
Toqpanov birikken teatrdyŋ körkemdik jağyn basqardy. Orystyŋ myqty
rejisserlerin bağyndyratyn.
Şəken Aimanovtyŋ kinolaryna tüskenim joq, şyğarmalaryn bağalaityn
rejisserim. Teatrğa jiı keledi, ünemi jalğyz i̇emes, şūbyryp nökerlerimen
jüretin-di. Amandasyp jüremiz. Talantty. Jüris-tūrysynyŋ özi bölekşe.
Jaratyly sy bölek adamdar ğoi. Bir küni kelgende «Stsenarii jazdym»
dedi. Mūhtar Əuezovtiŋ «Abai» romanynan. Jas Abaidy Altynbek
Kenjekov öte jaqsy oinady. Qūnanbaidy Bəidilda Qaltaev degen artist
jandyrdy. Onyŋ Abaidy oinağysy kelip i̇edi, biraq Şəken ağa osylai
şeşti. Mağan Dərkenbaidy berdi. Oi büi, talaidyŋ qoly jete almağan,
Ömirzaqtar qanjyğasyna bailağan Dərkenbai ədildikpen alysyp jürgen
jalğyz kedei, töŋiregimniŋ bəri bai-şonjarlarmen alysyp, jağalasyp
jüretin som röldi bergenine əuelde tosylyŋqyrap qalsam da, Şəkenniŋ
senimi ülken küş-quat bergendei, boiymdy əldebir şabyt kernep şyğa
keldim.
– Seniŋ ərtistigiŋ jaman i̇emes, dausyŋ da myqty, al i̇endi Abaidyŋ əkesin
oinaityn akterdiŋ dausy küşti i̇eken, basasyŋ ba? – dedi.
– Basamyn, – dedim. Onyŋ dausynda, orysşa aitqanda, metall joq, müldem
az.Meniŋ dausym zor, küşti-aq. Onyŋ üstine soğys jyldarynda oqydym
dedim ğoi, sonda i̇evreilerden sabaq aldym. Ol kezderi operanyŋ ənşileri
siiäqty drama artisterine de dauys qūiatyn-dy. Sonda kədimgidei aptasyna
üş ret teatrdan kelip, dauys yrğağyn qalyptastyratyn tūraqty sabaq
jüretin. Joğary, orta jəne tömengi nemese keŋirdekten şyğatyn bölik dep
bölinedi. Men maqtanğanym i̇emes, osy üş buynda da öte joğary deŋgeide
söilei alatynmyn. Al qazir sahna artisteri tügil ənşilerge de ondai talap
qoiyla bermeidi. Tynysymnyŋ keŋdigi sondai, meniŋ bir alğan demim
qağazdyŋ jarty bettik sözi, demde oqyp nemese dem almai aityp şyğa
alamyn. Tağy sydyrtyp i̇emes, babymen taza, aşyq, anyq aityp
şyğatynmyn. Dausym zor, diapozony keŋ bolğanymen, boiym alasa,
qazaqşa aitqanda qortyq deidi ğoi. Sondyqtan da qyryq jasqa deiin
jasöspirimderdi oinadym.
Söitip, Şəken ağai senim bildirip, tipti Dərkenbai-meni özi kiındirdi.
Spektakl bitken soŋ:
– Qasym jaman oinağan joq, mağan ūnady,– dedi. Ol kisiniŋ auzynan mūndai
maqtau söz i̇estu degeniŋiz, sūmdyq mərtebe ğoi.
– Sizge qol jetpes arman bolğan röliŋiz bar ma?
– Akter bolğan soŋ, ərine, nege bolmasyn?! Meniŋ qabiletim de, darynym da
jetetin obrazdar boldy ğoi. Orta bilimmen-aq şamam da jeter i̇edi. Oiymda
talailary boldy, qazir aitsam bireuler miyğynan külip jürer, atamai-aq
qūiaiyn. Bir ğana kemşiligim, oi ozyq bolğanymen boiymnyŋ qysqalyğy,
şyny kerek, köp kedergi boldy.
– Sizge arnap jazylğan şyğarmalar da bar. Əsirese, «Türkistannyŋ»
irgesin qalağan jazuşy-dramaturg Qalağaŋ, Qaltai Mūhamedjanovtyŋ
öziŋizge arnağan pesalaryn bilemiz...
– İə, jazuşy Səken Jünis qazaqtyŋ birtuar rejisseri Əzirbaijan
Məmbetov i̇ekeumizdiŋ balalyq şağymyzğa arnap «Jaraly künder» degen
soğys jyldaryndağy balalar tağdyryn sahnalady. Al Qaltai
jazuşylyğymen qatar azamattyğy da joğary qalamger i̇edi. «Quyrdaq
daiyn», «Özime de sol kerek», «Böltirik börik astynda» degen
şyğarmalaryn arnady.Özi de ünemi kelip qatysyp otyratyn-dy. Sonda ər
spektaklden keiin:
– Sahnağa Jəkibaev şyqqanda meniŋ qanym köteriledi, – deitin. Sonda
menimen qosa «oinap şyqqandai» bolady ğoi deimin, riza köŋilin
bildirgeni, ər spektakl saiyn jalyqpai sol sözin qaitalaityn.
Qasym ağa əldebir qimas künderdiŋ şuağyna şomylyp otyryp,
«basşylaryŋa aita bar, gazetke qyzmetke kelip-ketip jatqan jaŋa tolqyn
jurnalisterge Qaltaidyŋ şyğarmalaryn nasihattap otyrsyn» degen
səlemdi aitudy tapsyrdy.
– Sizdi körermenderiŋiz «Jansebil», «Qan men ter», «Qyz ğyş qūs»
kinolary arqyly da jaqsy biledi. Əsirese, «Jan sebildegi» «tağdyryŋyz»
öte aianyşty. Aiaq-qoly sau adamnyŋ mügedek arbasyna taŋylyp otyruy
degen sūmdyq şyğar...
Qasym ağa keŋkildep külip aldy. Kinony tüsiru barysyndağy qyzyqty
oqiğalar i̇esine tüsse kerek. Köz aldymyzda bir şökimdei bolyp otyrğan
qazaq öneriniŋ qara jorğasy əŋgime saiyn biıktep bara jatqandai. Səlden
soŋ əŋgimesin əri qarai jalğastyrdy.
– Negizi kinoğa keşirek tüstim. Ūsynystar bolyp jatty, i̇eŋ alğaşqy
kinolardyŋ biri «Biz Jetisudanbyz» degen kinoğa da şaqyrylyp i̇edim,
jolym bolmady. Sağatbek degen jas bala tüsti. Al, kinonyŋ nanymdy,
jaqsy şyğuy köbine operatorğa bailanysty ğoi. Əbdilda Qasteev tüsirdi,
ataqty Qasteevtiŋ balasy. Arbanyŋ astyna i̇eki aiağymdy tyğyp bailap
tastağan. Arbadan şalqalap qūlaityn jerim bar, sūmdyq körinis. Jazuşy
Jüsipbek Qorğasbek pen rejisseri marqūm Aiağan Şəjimbai ta talantty
jigitter ğoi. Aiağan qanşyl, namysşyl azamat i̇edi. Ol keŋes dəuiriniŋ
özinde «halyq jaulary» jaily derekti filmder tüsirgen, körkem
filmniŋ de bağyna tuğan daryndy rejisser i̇edi. Jazuşynyŋ
şyğarmasynda keiipker tap-taza şolaq i̇emes, jartylai mügedek bolsa
kerek. Biraq mağan qoiylğan talap əlgindei, i̇eki qol, i̇eki aiağy da joq.
Teatrda bolsa talasyp-tartysuğa, aqyl-keŋes aituğa, pikir qosuğa bolady.
Al kinoda tek qoiuşy rejisserdiŋ aitqanyna bağynuyŋ kerek.
Talai əŋgime bolyp jürse de qaitalap aitaiyn, Aiağan stsenariidi reseilik
talantty kinoaktrisany izdep baryp beredi, al Nina Mordiukova özine
ūnasa da, belorustyq qūrbysy Galina Makarovany ūsynady. Sol kezdiŋ
özinde jetpiske taiap qalğan kezi, būl qalai bolar i̇eken dep iştei oilanyp ta
qaldym. Sodan daiyndyq, tüsiru bastaldy da ketti.
Birde tüsiru alaŋynda ary-beri ötken poiyzdyŋ artynan jügire-jügire
şarşap, dem aldyq. Künniŋ qainağan ystyğy, ary-beri jügirgennen ol da,
men de diŋkelep otyrmyz. Terlep kettim de, basymdağy taqiiämdy alşy dep
edim, ol taqiiäny aldyma qūia saldy. Bir kezde janymyzdan ötip bara jatqan
jeti-segiz jasar qyzy bar kelinşek taqiiäma tiyn tastady. Söitsem, bas
kiımim şalqalap qalğan i̇eken. Sodan jetegindegi qyzy anasynyŋ qūlağyna
birdeŋe dep sybyrlap, keri būryldy da, qaitadan 3 som tastap jönine ketti.
Sonda oiladym, meniŋ myna keipim taza qaiyrşyğa ūqsağany, şyn məninde
obrazdyŋ şynaiy şyğyp jatqan ğoi degen oi keldi. Sodan senimdirek
bolğany kinonyŋ sətti tüsirilimimen aiaqtaldy ğoi...
– Qasym ağa, sizdiŋ ğūmyryŋyz bizge aŋyz siiäqty. Tağdyryŋyz jaily kitap
jazu oida joq pa?
Balkonnan syrtqa köz salyp otyrğan qariiänyŋ köŋiline səl-pəl kirbiŋ
tüsirip alğanymyzdy iştei ūqsaq ta, köŋildegi sūraq auyzdan şyğyp ketti...
«E,e, qarağym, meniŋ tağdyrymdy adam balasyna bermei-aq qoisyn,
eşkimge tilemeitin, asa auyr ğūmyr keştim men» dep baryp qaitadan ünsiz
qalğan dana aqsaqaldyŋ janaryna kelip qalğan möp-möldir tamşyny
körmesek te, janymyzben sezindik. Jüregimiz syzdap qūia berdi.
Təuelsizdikke qol jetkizer tūstağy qazaq halqynyŋ tarihyndağy
Jeltoqsan oqiğasynyŋ zardaby būl otbasyn da ainalyp ötpegeninen
habardar basymyz, ədemi bir əserin mūŋğa ainaldyryp jibergenimizge tağy
da qinaldyq. Degenmen, köpti körgen, jaqsylarmen tabaqtas, dəmdes
bolğan, önerdiŋ qyzyq-şyjyğyn tatqan aqylman qariiänyŋ sabasyna tez
tüskeni bizdi de auyr oidan alyp şyqty.
– Meniŋ tağdyrymdy dos tügil dūşpanyma bermese i̇eken dep ömirden
ötemin, qarağym. Alla tağalanyŋ maŋdaiyŋa jazylğanynan körmei
ketpeidi i̇ekensiŋ. Tağdyr qatal jazalady meni, ony təptiştep aityp, jazyp
jandy auyrtqannan ne paida?!
Kitapty şaban oqysam da, köp oqimyn, əsirese tarihi dünieler
ūnaidy.Al, kitap jazu degen sənge ainalğan zaman boldy ğoi, biraz tanymal
jazuşylar ūsynys ta jasap i̇edi, kelispedim. Kezinde Ospanhan Əubəkirov ta
ūsynys jasap i̇edi, körşi boldyq. Önerdegi ğūmyrymdy körermenderim
jaqsy biledi, al jeke ömirim, ol meniŋ jeke qazynam. Mümkin
jaqsylyğynan, quanyşynan körgen qiyndyq-azabym köp te bolar,
degenmen, ol jeke tağdyr ğoi, adam tağdyry! Jamandyjaqsyly öner
adamynyŋ tağdyry! Közim tiri kezimde ol bağasyz qazynağa i̇eşkimdi
jolatpaimyn, al... kündelikti küibeŋ tirlikten tuğan oilardy qağazğa
tüsirip jüru degen de jaqsy qasiet. Gazetterden Asanəliniŋ kündeligin
oqyp otyramyn. Ol azamat ta qazaq halqynyŋ təŋiri bergen maqtanyşy
ğoi. Pikirleri köŋilge qonady.
– Bir sūraqty qoisam, köŋil küiiŋiz būzylyp qalar ma i̇eken, degenmen
seksen jyldyğyŋyz nege respublika köleminde atalyp ötpedi?
– Öitkeni, men joğaryda aitqanymdai, ūly akter de, danyşpan akter de
emespin. Men tek qana öz kəsibimniŋ, öz qabilet-qarymymnyŋ, öz isimniŋ
mamanymyn. Ony i̇eşkim tartyp ala almaidy.
Önerdegi i̇eŋbegimdi özinşe bağalap, syilap, «osy şaldyŋ i̇eŋbegi zor i̇edi-au,
bağalanbai qaldy-au», – dep janūşyryp ataq əpergen Dosqan balama
raqmet. Respublika köleminde şalqyp atalyp ötpese de, ūjymymen birge
kelip qūttyqtap, azynaulaq syi-siiäpat jasağan teatrdyŋ qazirgi
basşylyğyna da rizamyn. Jastar hal-jağdaiymdy telefonnan bolsa da
sūrap, habarlasyp tūrady. Odan artyq ne baqyt, qandai tağdyr kerek
deisiŋ?..
81-ge tolamyn dep otyrmyn ğoi, myna jaryq düniede körgen-bilgeniŋ bir
küngidei bolmaidy. Osy kinonyŋ arqasynda Taimuvskii Molovod degen
bar, Soltüstik mūzdy mūhit, sonda boldym. Talai kinosaŋlaqtarymen birge
kinoğa tüstim...
– Ūzaq jasaudyŋ, ədemi qartaiudyŋ syry nede dep oilaisyz? Siz seksennen
astym deseŋiz de, biz baiağy sahnadağy özimiz körgen Qasym ağataimen
əŋgimeleskendeimiz...
– O-o, ol alysqa ketken zamanmen teŋ.Əitpese, ūntaq jep ösken ūrpaq
ökilimiz.Aşarşylyqtan soğysqa ūlasqan balalyq şaq... Ər ūlttyŋ özindik
erekşeligi bar, as-tağamdary bar. Osy qyrğyzdar «qazaqtar jylyna bir
tsentner qyl jeidi» deidi i̇eken. Şirkin-ai, sonda i̇et jegişter özderi
bolğany ğoi! Sonda nemene qazaq soqyr ma i̇eken, soqyr i̇ekeş soqyr da
qylqybyrdy auzynan alyp tastap jeidi ğoi. Öz basym təbetim tartqan
dəmnen qalys qalmaimyn. Degenmen, jas ūlğaiğan saiyn ər nərseniŋ de
şegi, şeti bolatyny aqiqat.
Mədeniettiŋ maiyn işip, önerdiŋ ədemi örisin keŋeitken, kino men sahna
önerin qyzdyŋ qos būrymyndai körkem örgen qazaqtyŋ qaisar şaly –
Qasym ağa Jəkibaevpen aradağy əŋgime osylai örbidi...
KƏUKEN KENJETAEV:
KÜLƏŞTI SAĞYNU
Küləş, Şara, Qanabek, Qūrmanbek, Manarbekterdiŋ ömiri – qazaq teatr
öneriniŋ tarihy dese bolady. Talai aitylyp ta, jazylyp ta jür. Əli de
tausylar i̇emes. Aitqanymyzdan aitpağanymyz, jazğannan jazbağanymyz
köp. Kezinde aita da, jaza da almadyq. Tarihtağy aqtaŋdaqtar «būl
qazaqtyŋ keremet qyzy» deuden şoşyndyrdy da, üriktik. Degenmen, uaqyt
öte kele tarihtyŋ şyndyqqa toly betteri de aiqara aşyldy. Olar jyl
ötken saiyn jaŋğyra beretin, ūrpaqtar özgergen saiyn jaŋara beretin
önerdiŋ aqiqattary deuge bolady. Əitpese, kəsibi mamandyğy joq,
qolynda diplomy joq bola tūra, tabiğattyŋ bergen syiy – tūla boilary
tūnğan öner, talant ananyŋ aq sütimen, tuğan i̇eldiŋ qasietti topyrağymen
darymady deuge kelmes.
Osy bir qasiet, önerge degen alaböten qūştarlyq –Küləşti (ol kezde kez
kelgenge būiyra bermeitin) Keŋester odağynyŋ Halyq ərtisi degen
abyroily ataqqa jetkizdi. Sahnadağy Küləş, aktrisa Küləş körkem-aq i̇edi.
Onyŋ körkemdigi boiyndağy asqan talanty men körermenge degen,
körermenniŋ oğan degen yqylas- peiili bolatyn. Jany sūlu. Öneri sūlu.
Al, qazaqi ajar, köriktiliginen Şara əpkemiz tipti bölek-tin. Ol Küləştan
da sūlu i̇edi. İekeui de sahnanyŋ körki boldy. İerkesi boldy. Birinsiz-biri
atalmaityn. Qatar jürdi. Kiım kiısteri, sən ülgileri de birdei, bir şeberdiŋ
qolynan şyqqandai jarasymdy kiınetin.
Teatrğa kelmei tūrğan kezde, biz siiäqty jastarğa Küləşti köru – arman
bolatyn. Syrtynan körip məzbiz. İeluinşi jyldary teatrğa kelgennen
keiin, meniŋ bağyma qarai Küləşpen bükil Keŋester odağyn tügel
araladym. Bibigülmen de köp saparlas boldym. Keide i̇ekeuin oişa
salystyramyn. Küləştiŋ önerdegi baqyty Bibigülde de bar. Alla
tağalanyŋ üiip-tögip bere salğan sūlulyğy sahnağa şyğyp, appaq tisterin
körsete jymiyp, tizerlep iılgeni – zaldağy i̇eldiŋ köz quanyşyna ainalyp,
du i̇etkizedi. Tipti, odan keiin ən salmai-aq kelip, qaita şyğyp ketse de riza
jūrt.
Ənşi köp. Qazaq əu bastan önerlige bai halyq. Biraq, ər ənşini qabyldau
ərqily. Küləşta adamdy özine tartyp tūratyn önerden de bölek bir qasiet
boldy. Köp saparlas boldym dedim ğoi. Birde Qarağandyda tūratyn əpkem
men jezdem şaqyrğan soŋ, Küləşti i̇ertip bardym. Sondağy jinalğan
halyqty körseŋiz, jezdemniŋ kişkentai ğana qaraşa üii tügil, aulasyna
syimai ketti. Külekeŋdi köru üşin. Soğystan keiingi tozyğy jetken,
jūpyny kiıngen auyl adamdarynyŋ ortasynda özi de, kiımi de kelisken
Küləş. Marqūm Baiğali ( Dosymjanov) i̇ekeumiz anadaidan syrttan
baqylap tūrmyz. Kiımderi jūpyny bolsa da, özine degen, önerge degen
jyrtyq, könetoz kiımniŋ ar jağynan betke ūryp tūrğan yqylas-peiildi
tanyp, riza bolğan ənşi, kerbez Küləş qyzu əŋgimeden bal-būl janyp
otyrdy.
– Əi, Kəuken, – deidi Baiğali, – qaraşy Küləşti, sen i̇ekeumiz ğoi, olai
otyra almas i̇edik.
– İə, iə, sūraqtaryna ğana jauap berip, olai i̇emen-jarqyn otyra
almaimyz-au, – dep men de iştei maqūldap qūiamyn. Biz qanşa kün bolsaq,
bükil auyl-aimaq sonşa kün Küləşqa tynyştyq bermedi.
Mine, Küləştiŋ süikimdiligimen qosa, körermenge, öz tyŋdauşysyna degen
diplomatiiälyq qarym-qatynasy da i̇erekşe i̇edi. Onyŋ boiyndağy
qarapaiymdylyqqa taŋdana qaraitynbyz. Körgen kisini özine tartyp
tūratyn.
Küləşti izdeu, Küləşti jazu – öte igilikti is. «Küləş nege ary qarai
oqymady» deisiŋ. Onyŋ oquğa qabileti de, mümkindigi de bolğan. Önerde
basqa i̇el sezine bermeitin bir ötpeli, köşkindi kezeŋ bolady. Onsyz da
tamyljyp tūrğan tabiği dauysty ar-beri retke keltirip,būrap jatudy
qolaisyz sanady ma, jasy da kedergi bolğan bolar, bəlkim, Qanabek qarsy
bolmasa da, onşa oquğa yntalana qoimady. İeuropalyq retke kelgen
dauyspen ən salatyndar az bolmağan ol kezde de. Mümkin, oqymağany da
dūrys bolğan şyğar dep te oilaimyn keide. Öitkeni, qaltadağy diplomnan
da qūdiretti kömeiden şyqqan özindik uyz üni bar ğoi. Konservatoriiäğa
tüsip, ony bitiremin degenşe, ol dauysty saqtai alar ma i̇edi, almas pa i̇edi?!
Qazirgi ənşilerdi sol kezdegi Küləştiŋ dausymen salystyrsaŋyz, ərine,
oqyp, ysylğan, oryndaudyŋ neşe türli tehnologiiäsy jağynan əldeqaida
biık ənşiler az i̇emes. Tipti, dausy jağynan Küləştan da keremet boluy
mümkin. Al, oqu-toqusyz, ananyŋ aq sütimen daryğan, üiretip-tərbieleudi
qajetsinbeitin, tūla boiy tūnğan talant i̇eşkimniŋ jeteleuine
bağyndyrmaityn alpauyt küş siiäqty. Osyndai qasiet Şarada da bolğan.
Balettiŋ ne i̇ekenin bilmei-aq, sahnada bidiŋ klassikalyq türin
qalyptastyrdy i̇emes pe?! Būl da dəl Küləş syqyldy. Ony da biletip
tūrğan bap. Ol öner qūdireti! Önerge degen qūştarlyq, yntyq köŋildiŋ
qūdireti!

AQSELEU SEİDIMBEK:
ŪLTTYŊ ŪLT BOLYP QALYPTASUY – MƏDENİ MŪRASYNAN
“...Eger, ərbir halyqtyŋ tarihtağy orny jalpy adamzat mədenietiniŋ
damuyna qosqan ruhani ülesimen ölşener bolsa, onda qazaq halqynyŋ
Uialmai betke ūstary muzykalyq mūrasy bolsa kerek...”
Belgili jazuşy, ğalym Aqseleu Seidimbektiŋ osy sözi ūlttyq muzyka
önerimizdiŋ asyl mūratyn aiqyndap bergendei.
Ūlttyq önerdiŋ qyr-syryn düniəui ilimdermen sabaqtastyra söilegende
abyz küişidei tebirenis küiin keşetin Ahaŋ bügingi oi-tolğanystarynda
san salaly önerimizdiŋ ər tūsyn köktei şola kele, muzykamyzdyŋ baitaq
əlemi turasynda baiypty əŋgimelegen i̇edi.
– Əŋgimeni ūlttyq önerdiŋ tabiğatynan bastar bolsaq, nağyz öner qaşan
da, qai kezde de tek qana ūlttyq bolyp düniege keledi.Əsirese, ūlttyq töl
tumalardy aitqanda, qazaq halqynyŋ muzykalyq mədenieti öziniŋ tereŋ
tarihymen, filosofiiälyq bai mazmūnymen airyqşa, aiqyn körinis
tabady. Būl tūrğydan kelgende, ruhaniiättyŋ: söz öneri, qol öneri, özimiz söz
etkeli otyrğan saz öneri bar. Öz basym osylardan saz önerin (muzyka)
erekşe böle-jara bağalaimyn. Bizden kem tüspeitin söz önerin tudyrğan
elderdi joqqa şyğaruğa bolmas. Biraq əlemde epikalyq tuyndylar
tudyrğan i̇elder sanaulyaq. Baiyrğy batystağy, şyğysymyzdağy i̇elderdiŋ
muzyka mədenieti tarihyna üŋiler bolsaŋyz, epikalyq şyğarmalar
tudyrğan, poeziiäny tudyrğan sol sanauly i̇elderdiŋ biri qazaq bolğanyna köz
jetkizu qiyn i̇emes. Müiizi qarağaidai körşilerimizdiŋ köbinde epos atymen
joq. Şyğysymyzdağy Qytaida, oŋtüstigimizdegi arab-parsy i̇elderinde qol
öneriniŋ ğajaiyp ülgileri bar, ərine. Degenmen, ədemi iırimderi men nəzik
örnekteriniŋ jūmbaqqa toly syrlaryn i̇eşkim de qaitalai almaityn qazaq
önerine teŋ kelmes.
Qazaq halqynyŋ muzykalyq mədenietine qatysty i̇eŋ bir baiyrğy derek
közderi arheologiiälyq aiğaqtar bolyp tabylsa, sol əlemge əigili ruhty
arheologiiälyq oljalardyŋ işinde büginde qazaqtar tūtynyp jürgen,
sahnağa alyp şyğyp jürgen qobyz, dombyra, sazsyrnai, üskirik, qoŋyrau
syndy aspaptardyŋ boluy, qazaq ruhaniiät əleminiŋ tym arydan bas
talatynyn körsetedi.Olardyŋ alğaşqy nūsqalary bizdiŋ jyl sanauymyzğa
salsaq, IV-V ğasyrlarmen tūspa-tūs keledi. Bir ğajaby, sol kezde jasalğan
alğaşqy nūsqalary qanşa uaqyt ötse de, köp özgermesten saqtalğany. Būl
degen söz, ūly dala köşpendileriniŋ myŋdağan jyldar aiasynda şyŋdalğan
ğajaiyp mədenietiniŋ kindik jūrttağy mūrageri – qazaqtar bolğanyn
körsetedi. Tarihi tamyrlastyğyn tarih qoinauynda joğaltyp almauy tübi
bir türki jūrtyna aian.
Sondai ülken mūralardyŋ biri – Attilağa bailanysty jyr. Qazaq
dalasyndağy Batysqa qarai jol bastağan ataqty qolbasşy ğoi. Joryq
şepterinde ünemi qobyz tyŋdaityn bolğan. Joryqtan oralğanda i̇eki qatar
bolyp səndi kiıngen qyzdar qarsy alyp, şyğaryp salyp otyrğan. Demalys
keşterinde i̇erekşe epikalyq jyrlardyŋ aitylatyny, sol jyrdy
tyŋdauşylardyŋ biri qaiğyryp, ötken ömirine qimastyqpen qarasa,
ekinşisi i̇erekşe tebirenis küi keşken. Sol siiäqty qypşaqtardyŋ “Kodeks
Kumanikus” (1303) atty kitaby negizinen qypşaq tilin nasihattauğa
arnalğan. Biraq, muzyka zertteuşisi B.G. İerzakoviç osy i̇eŋbektegi ənniŋ
tüptamyryn zerttei kele, qazaqtardyŋ muzykalyq tiliniŋ keibir
elementterin tauyp, baiyrğy “Aqsaq qūlan» küiiniŋ jəne keiingi “Elim-ai”
tarihi əniniŋ əuendik qūlaqküiimen astasyp jatqanyn aitady.
Mūny aityp otyrğan sebebimiz, sol əuende de bizdiŋ muzykalyq
aspaptarymyzğa tabiğaty jağynan ūqsas aspaptarynyŋ boluy. Öitkeni,
mūnyŋ sebebin qazaq halqynyŋ biryŋğai özimen tektes türki halyqtarymen
şekaralasyp, türki əleminiŋ kindik mekeninde boluynan da, köşpeli ömir
saltynyŋ tūraqtylyğynan da izdeu kerek.
Endi osy muzykalyq mədenietimizde i̇erekşe oryn alatyn ən-küi öneriniŋ
özindik janrlyq i̇erekşelikterine toqtalsaq, mynany aituğa bolady. Küi
degenimiz – şeksiz muzykalyq dünie. Tağy da ğylymi derekterge zer salar
bolsaq, qazaq dalasyndağy mədeni-ruhani dəstürindegi küidiŋ alar orny
tym i̇erekşe i̇ekenin moiyndaisyŋ.
Qazirgi türki halyqtarynyŋ birazyna ortaq Qorqyt (IH ğ.), Ketbūğy (HII-H
ğ.ğ.), Sary Saltyq (HIII-HIV ğ. ğ.), Qaztuğan (HÜ ğ.) siiäqty tarihi
tūlğalardyŋ muzykalyq mūrasyn büginge jetkize alğan birden-bir halyq –
qazaqtar bolyp otyr. Məselen, Qorqyttyŋ küileri qazaqtan basqa birde-bir
ūltta saqtalmağan. Qorqyttyŋ büginge jetken 10-nan astam küii bar. Olar
notağa tüsip, üntaspalarğa jazylyp, qobyzşylardyŋ repertuarlarynan
berik oryn alğan. Qorqyt küileriniŋ tek qazaq arasynda saqtalyp
qaluynyŋ özindik tarihi sebepteri bar. Birinşiden, Qorqyt şyqqan
oğyzdardyŋ kindik jūrty qazaq dalasy i̇edi. İekinşiden, qazaqtardyŋ HH
ğasyrğa deiin köşpeli ömir saltta boluy iısi türkilik dəstür men dildiŋ
(mentalitettiŋ) taza saqtaluyna sebepşi boldy. Üşinşiden, köşpeli ömir
salty islam dininiŋ dendep ornyğuyna des bermedi, HIH-HH ğasyrlarğa
deiin būrynğy Təŋirlik nanymsenim üstem bolyp, Təŋirdiŋ jerdegi ökili
dep i̇esepteletin baqsylardyŋ i̇el işindegi bedeli i̇eleuli boldy. Al, baqsyny
Təŋirmen tildestiretin aspaby – qobyz i̇edi. Söz joq, qobyz şalğan kez
kelgen baqsy tek qana baqsy saryndaryn sarnatumen şektelmei, olar
özderine ūly ūstaz sanağan Qorqyttyŋ küilerin de aŋyratyp tartqan.
Sonymen qatar, dəstürli muzykany saqtap qaluğa, bizdegi avtorlyq
muzykanyŋ moldyğy da əser i̇etkendigimen de maqtanuymyzğa bolady.
Mysaly, ÜIII ğasyrdan 20-ğa tarta qobyzğa arnalğan küi bolsa, HIHII
ğasyrdan jetken «Aqsaq qūlan» küiiniŋ qazir onğa tarta varianty bar.
Asanqaiğydan, Qaztuğannan, tipti beridegi Baijigitten 30-ğa tarta küi
jetti. Ol küilerdi öziniŋ ata-babalarynan üirenip, büginge jetkizgen Talas
Əsemqūlov degen azamat. Tipti, Abylai hannyŋ onğa tarta küileri i̇el
qūlağynda. Ūly handarymyzdyŋ kezinde mol mūrasyn dəriptemek tügili,
attaryn atauğa tyiym salğan kezeŋdi de bastan keştik...
Qazaq halqy öziniŋ əuendik intonatsiiäsyn ğana, qasietin ğana daralap
qoiğan joq, sonymen qatar körkem öner retinde de damydy, östi. Oğan aiğaq
– Qūrmanğazy, Dəuletkerei, Qazanğap, Təttimbet, Dairabai syndy aityp
tauysa almaityn asyl mūralar. Ən önerimizden Aqan, Birjan, İestai siiäqty
iri tūlğalar jaryp şyqty. HH ğasyrdyŋ i̇ekinşi jartysynda akademik
Ahmet Jūbanovtyŋ köregendiginiŋ arqasynda qazaq mədenietin örkendetu
jolynda, öner oşaqtaryn aşuda mol i̇eŋbek siŋirdi. Ol qazaqtyŋ 10 myŋğa
tarta ən-küilerin jinap, notağa tüsirdi. Sonyŋ nətijesinde, küi janrynan
mol mūra qalyptasty. Osynşalyq bai mūramyzdyŋ i̇eŋ köp qory
dombyramen, qobyz, sybyzğy, sazsyrnai, jetigen, şaŋqobyz,
mesqobyzdarda oryndalady. Ən de sol aspaptarğa qosyla beredi. Keŋes
ükimetiniŋ kezinde i̇europalyq əuendik-sazdyq i̇erekşelikteri sənge ainaldy
da, bizde küi folklorlyq janr bolyp qaldy. Al, taza ğylymi-zertteu
ədistemelik tūrğysynan kelsek, nağyz mədeniet, əsirese, ruhani mədeniet
tek qana ūlttyq-etnikalyq töltumalyqta körinis tabady. Jəne sol töltuma
qasietin tūğyr i̇ete otyryp qana damidy, şyŋdalady.
Əŋgimelep otyrğan ūlttyq önerimizdiŋ tarihyn söz i̇etkende, mindetti türde
bügini nazardan tys qalmauy kerekti. Osy rette köŋilge kirbiŋ tüsirer
jaittar barşylyq. Barşylyq i̇emes-au, tolyp jatyr. Basqa i̇eldiŋ mədeniruhani qūndylyqtaryna jalaŋ i̇elikteu özinen-özi qaitalau bolyp şyğady
dedik. Ökinişke orai, bizde BAQ-tyŋ, əsirese radioteledidardağy
beibastaqtyq qazaq muzykasyn şala-jansar küige tüsirip keledi. Soŋğy
bes-alty jylda qazaq ən öneriniŋ klassikteri Jüsipbek İelebekov,
Manarbek İerjanov, Ğarifolla Qūrmanğalievtardyŋ didaryn körmeitin
boldyq. Olardy körmegen, i̇estimegen, sanasyna siŋirmegen qaulap ösip kele
jatqan ūrpaq tağdyry i̇eşkimdi oilandyrar türi joq. Demek, qazaq radioteledidary bizdiŋ ūlttyŋ jadyn öşiruge köbirek qyzmet i̇etip keledi. Tün
ortasynan auğanda ğana ūlttyq muzykadan kontsert beruden asqan qorlyq
bar ma? Būl qorlyqqa qalai şydarsyŋ, töriŋde tūrğan teledidaryŋdy
syndyra almaisyŋ. Mūndai qorlyqqa ara tüsetin ükimetimiz, bizdiŋ
ministrligimiz boluy kerek! Al, olardyŋ «sen timeseŋ men timen badyraq
köz» dep ün-tünsiz otyruy ainalyp kelgende, astyndağy kreslosynan
airylyp qalmaudyŋ amaly siiäqty.
Ūlttyŋ ūlttyq mədenieti ūrpaqtyŋ jadynan öşip barady. Qazaq muzykasy
Qazaqstandağy telearnalardyŋ 80-90 paiyzyn qamtuy qajet. Al, qalğan
10 paiyzy əlem muzykasyn tanystyru deŋgeiinde ğana körsetilui kerek.
Əlem muzykasy, onyŋ işinde amerikandyq jeŋil yrğaqqa qūralğan şoubiznes zamany örşip tūr. Öz ata-babasyn tügendei almaityn ūrpağymyz
sol öner jūldyzdarynyŋ aty-jönderi men şyğarmalaryn jaqsy biledi.
Osy oraida, airyqşa qadap aitatyn nərse, mynau kommertsiiälyq «KTK»,
«Rahat», «Şahar» syndy arnalardağy jurnalister, əsirese muzykalyq
bağdarlamalardy ūiymdastyruşylar əlgi muzykağa sonşalyqty yntyq
bolsa, öz ata-anasyna, balalaryna tyŋdatsyn. Biraq qazaq halqynyŋ
ūrpağyna, ruhani tamyryna balta şappasyn! Būl – qiiänattyŋ qiiänaty.
Būl – bizdiŋ adamdyq qūqymyzğa qol sūğu, bizdiŋ ükimetimizdiŋ,
Parlamentimizdiŋ, tiısti bilik oryndarynyŋ bizdiŋ sonşalyqty taptalğan
ruhymyzğa nemketti qarauy.
Būdan artyq ne aituğa bolady. Qainaidy qanyŋ...
Jurnalist retinde, halqymnyŋ ruhani-mədenietiniŋ janaşyry retinde
jan-jüregim şyryldap aitarym osy. Qazaq muzykasynyŋ ötkeni men
bügingi turaly aitarymyz osy. Aita beretin, tausylmaityn, şegi joq
taqyryp der bolsaq, kün tərtibinen bir sət tüspeitin maŋyzdy məsele de
osy. Öitkeni, onda halyqtyŋ bolaşağy, ümit-senimi jatyr. Ūltty
qalyptastyruda, ūltty ūlt i̇etude, ūlttyŋ ūlttyq ruhyn körsetude
muzykalyq mədenietimizdiŋ, kieli mədenietimizdiŋ yqpaly i̇erekşe i̇ekenin
esten şyğarmasaq kerek. Osy problemağa nazar audaryp, gazet būryşynan
oryn berip, şyryldap jazyp jürgenderiŋizdi közim şalyp qalady, soğan
rizaşylyğymdy bildiremin.
SEİIT KENJEAHMETOV
So-nau Torğaida jatqan satirik-jazuşy Seiit ağamen telefon arqyly
habarlasqanymyzda, köŋil küiiniŋ əldenege alaŋdauly i̇ekenin aŋğardyq. Ol
kisi otbasynda jaily, şyğarmaşylyğynda mol mümkindik jasağan əulet
anasynyŋ i̇eptep syrqattanyp qalğanyn, soğan köŋil alaŋ, jürek küpti
bolyp jürgenin aitty. Syrbaz satirikke asyl jar, balalaryna aqylman
ana bolğan tətemizge amandyq tilep, daiyndağan sūraqtarymyzğa jazbaşa
bolsa da asyqpai jauap beruin ötingen i̇edik. Əŋgime, ərine, ədebiet, til,
tərbie jaily bolğan soŋ, qalamy jüirik jazuşy oqyrman,
əsirese,«Türkistannyŋ» oqyrmandarymen jüzdesuge tez kelisti. Olai
bolsa, jazuşyny tyŋdasaq...
– Seiit ağa, əŋgimemizdi bügingi ədebiet, mədeniet jaiynan bastasaq...
Təuelsizdik alğaly da jiyrma jylğa juyqtapty, osy jyldar işindegi
təuelsiz i̇eldiŋ təuelsiz ədebieti turaly oiyŋyz?
– Bügingi ədebiet pen mədeniet turaly tek jazuşylar ğana i̇emes, bükil
ziiäly qauym men oqyrmandar da ülken oi üstinde. Nege deseŋiz, öz tizginin
özi ūstağan i̇el i̇esebinde bizdiŋ atalğan salamyz əsirese, alğaşqy 6-7 jyl
işinde bəri de qūldyrady. Jüzdegen kitaphana jabyldy. Ondağy kitaptar
dalada şaşylyp jatty. Sol ədebietti jasaityn jazuşylarymyz tek
öziniŋ ğana i̇emes, qajetsiz, qūnsyz dünie i̇esebinde qalğan əlemdik
klassikalyq şyğarmalaryn körgende müldem abdyrap qaldy. Söitip
kitaptyŋ qūny, jazuşynyŋ bedeli əbden tömendedi. Mūndai jağdaida ne
jazyluşy i̇edi, əiteuir jeŋil – jelpi birdemeler jazylğan boldy. Onyŋ özi
basylmaidy. Birsypyra jazuşylar aqşaly bireulerdiŋ i̇esteligin nemese
solardyŋ özderin kötermelep, kölemin qalyŋdatyp kitap jazyp berip,
künin kördi. Turasyn aitqanda, jazuşylar i̇eşkimge kereksiz bolyp qaldy.
Jazuşylar odağy da, baspalar da būrynğy abyroi – bedelinen aiyrylyp,
qarajatsyz otyrdy.
Qysqasy jazuşylar üşin qiyn kezeŋ tudy. Jazu i̇emes, qalai ömir süru
jaily ğana oilaityn boldy.
– Osy kezde öziŋiz qandai küide boldyŋyz? Qalai kün kördiŋiz?
– Men jasymnan qiyndyqpen, i̇eŋbekpen ösken adammyn. Mədenietke de,
ədebietke de, qol önerine de, suretşi, qūrylys isine de beiim i̇edim.
Alğaşqy qiyndyq kezinde joğary oqu ornynda ədebiet, mədeniet
tarihynan lektsiiä oqydym. Ol kezde ūlttyq mədeniet pen etnografiiä
məselesi az zerttelgen i̇edi. Al men būl isti i̇erte qolğa alyp, jinaqtağanmyn.
1993 jyldan bastap meniŋ etnografiiälyq birneşe jinaqtarym: “Jeti
qazyna”, “Qazaq halqynyŋ ədet-ğūryptary” atty kitaptarym jyl saiyn
basylyp tūrdy. Jəne oğan qalamaqy da alyp tūrdym.
– Söz basyndağy ədebiet jaiyna qaita oralsaq.
– Sol tūralağan ədebiet əli de oŋyp tūrğan joq. Ras, azdap qalamaqy
bölindi, kitaptarymyz da şyğa bastady. Biraq onyŋ bəri mardymsyz.
Jazuşy i̇eŋbegin alyp toimaidy. Oqyrman oqyp toimaidy. Būryn, osydan
30-40 jyl būryn bir kitabymyz şyqsa, ol bizdi birneşe jyl asyrauğa
jetetin i̇edi. Ras, qazir belgili qalamgerlerimizdiŋ 5-10 tomdyq taŋdamalary
şyğarylyp jatyr. Biraq tirajy əri ketse 1-2 myŋ dana ğana. Būl basqany
qoiğanda kitaphanalarğa jetpeidi, ne oqyrmandarğa jetpeidi. Oqyrmandar
qolyna timegen kitapty bar dep aitu qiyn.
Men öz basym ədebiet joq dep aita almaimyn. Halyq bar jerde ədebiet
bar. Oqyrman qauym bar. Biraq oqyrman qauymnyŋ negizi – əli de sol ağa
buyn ökilderimizde tūr. Ədebietti izdeitin de, pikir aitatyn da solar. Qazir
köpşilik: “jastar kitap oqymaidy” degendi köp aitady. Halyq jai
aitpaidy, men oğan tolyq qosylamyn. Jastardyŋ köbi kitapqa qaramaidy.
Būl jazuşy, aqyn joq degen söz i̇emes. İe.Aşyqbaev, İran-Ğaiyp,
S.Aqsūŋqarūly, T.Ahmetjan, Adai Sabyr, M.Qojahmetova, S.Tūrğynbekov
şyğarmalary qandai. Kəkimbek, Ğabbastar əli siltep keledi. M.Mağauin,
G.Belger şyğarmalaryn jūrt izdep oqidy. Osy jerde tağy da aşyna
aitatyn bir sözdiŋ reti kelip tūr. Jazuşylardyŋ i̇eŋbegi i̇elenip, memleket
qamqorlyqqa alyp jatyr ma? Biliktiŋ 5-6 jazuşyny jarylqağany
jazuşy qauymyn köterip tastağany i̇emes. Kerisinşe, bizdiŋ memleketimiz
ötken jyly ədebietimizdi tūqyrtyp, jazuşylardyŋ bedelin tağy da qatty
tüsirdi. N.Aitūly, S.Aqsūŋqarūly siiäqty bəigeden ozyp kelgen tamaşa
aqyndarymyzdy tobyqtan qağyp qūlatty. Olarğa Memlekettik syilyq
berilmedi. Jazuşylar qauymy jerge qarap qaldy. Özderiŋiz
aityŋyzdarşy, qazaq ədebietiniŋ tarihynda Memlekettik syilyq
berilmei qalğan kez boldy ma? Bolğan joq. Tipti bizdiŋ qalamgerler
Lenindik, Memlekettik, əlemdik bedeldi syilyqtar alğan joq pa?! Qazaq
ədebietiniŋ bedeli joğary i̇emes pe i̇edi!
Al, i̇egemendik alğan kezde mynadai Uialatyn jaiğa tap boldyq. Būl atalğan
1- 2 aqyn ğana i̇emes, M.Əuezov, S.Mūqanov, Ğ.Müsirepov bastağan saliqaly
qazaq ədebietiniŋ şekesine tigen soqqy boldy. Būl sözim bilikke jaqpas,
biraq aqiqatty aitu meniŋ azamattyq paryzym. Bərin ait ta birin ait, i̇eŋ
qiyny kitaptardyŋ jetispeuşiligi jazuşylarymyzdyŋ i̇eŋbeginiŋ
bağalanbauy halqymyzdy ruhani aştyqqa ūşyratuda. Tağy da aitamyn
ədebietimizge memlekettik qamqorlyq bolmai, kitaptar men gazetjurnaldarymyzdyŋ tirajy öspei, aramşöptei qaptap ketken ziiändyziiänsyz orys ədebietteri azaimai, öz tilimiz örkendemei, ilgeri basa
almaimyz.
– Degenmen, soŋğy 5-6 jyl işinde sizdiŋ “Qazaq halqynyŋ salt-türleri”,
“Qazaq halqynyŋ tūrmysy men mədenieti”, “Qazaqtyŋ darhan dastarqany”
degen asa qūndy kitaptaryŋyz 5-10 myŋ danamen jəne birneşe ret qaita
basyldy ğoi.
– Būl kitaptardyŋ jöni basqa. Öitkeni būl tağylymy men tanymdyq
eŋbekterim halyqtyŋ talaby men talğamyna səikes keldi. İeŋ bastysy
şetelderge qazaq mədenietin tanytatyn birden-bir tanymdyq i̇eŋbek bolyp,
qazaq, ağylşyn, orys tilderinde basyldy. Mərtebeli jerlerde syi-siiäpat
esebinde tarady. Qazir əlemniŋ 50-ge juyq i̇eline tarap ketse de, öz i̇elimniŋ
mektepteri men kitaphanalaryna əli de jetpei otyrğanyna qinalamyn.
– Sizdi sonau Keŋes dəuiriniŋ özinde qazaq tili, öz ana tili üşin az ğana
belsendi toptyŋ bel ortasynda jürip, qazaq mektepteriniŋ tağdyryna da
atsalysqanyŋyz, büginde aŋyzğa, tarihqa ainalğandai...
– Keŋes dəuiri tūsynda bizdiŋ halqymyzdyŋ tili ğana i̇emes, mədenieti de
barynşa toqyrady halyqtyŋ ruhy tömendep, ūlttyq bolmysy da özgeriske
ūşyrady. 1989 jyldan bastap tilimiz turaly söz qozğala bastady. Sətin
salğanda təuelsizdik alyp, jer-jerde, oblys, respublikada “Qazaq tili”
qoğamdary qūrylyp, olar belsendi jūmys istedi. Men 1991 jyly Torğai
oblystyq “Qazaq tili” qoğamynyŋ törağasy bolyp sailandym. 1992 jyly
Almatyda qoğamnyŋ Halyqaralyq qūryltai sezinde Ahaŋ men Jahaŋnyŋ
əruağy qoldap, meni sözge birinşi şyğardy. Men, barlyq şyn sözimdi, aşy
pikirlerimdi osynda aşyq söilep, aşyna aittym. “Bas kespek bolsa da, til
kespek joq” dedim. Sezd delegattary mağan qatty qoldau körsetip,
dürkirete qol soğyp, dem berip otyrdy. Üziliste Respublika Prezidenti
N.Nazarbaev ədeii kelip, qolymdy alyp, mağan zor rizalyq sezimin bildirdi.
Qoğam barlyq jerde jaqsy jūmys istedi. Torğai oblysynyŋ, Arqalyq
qalasynda köptegen jaŋa qazaq mektepteri aşyldy. Olarğa laiyqtap
sözdikter, kitapşalar şyğardyq. Arqalyq pedagogikalyq institutynda
qazaq tili mamandaryn daiarlaityn 2 jyldyq kurs aşyldy. Öz basym
Arqalyq qalasynan ūlt mədenieti men tilin tereŋdetip oqytatyn arnaiy
jeke mektep, aşyp onda on şaqty mūğalim jūmys istep, jalaqy aldy. Būl
kez – jūmys joq, i̇eŋbekaqy joq auyr kezeŋ bolatyn. Til məselesi öte auyr
əri qiyn i̇edi. Arqalyq qalalyq keŋesiniŋ sessiiäsynda “Vostoçnyi” degen
köşeniŋ atyn – A.Baitūrsynovtyŋ atyna özgertu qanşa dau boldy
deseŋizşi! Əsirese, osynda önip- ösip toiynğan basqa ūlttardyŋ ana
tilimizge degen tabandy əri arsyz qarsylyğy jürekti syzdatty. Biz būl
jerde öz tilimizdiŋ küşi arqyly ğana jeŋip jürdik. Aqyry sol jyldary
aşylğan orta mektepter, bala-baqşalardyŋ köpşiligi jabylyp, halyq
irgesi sögilip, i̇eŋbek dalağa ketti. Sol kezdegi aşylğan ğajaiyp mektepter
men balabaqşalardyŋ qazir orny da qalmağan.
– Büginde ziiäly qauymdy “ziiändy qauym” sanaityndar, jalpy syn
aituşylar köbeidi. Aqyn-jazuşylardy pir tūtqan halyq i̇edik, əsirese,
bügingi ədebietşi – jastar, oqyrman bolsyn, Keŋes dəuirine şoşyna, syni
közqaras qalyptastyrğan. Būl pikirge qalai qaraisyz?
– Mūnyŋ sebebi de joq i̇emes. Bizdiŋ ziiäly qauym ökilderi basylyp qalğan.
Küreste jaltaq. Men Astana qalasynda 6 jyldan astam uaqyt tūrğanymda
keibir ğalymdar men aqyn-jazuşylardyŋ jaltaqtyğyn, öz basy men öz
jaiyn ğana küitteitin küiki tirligin körip, taŋğaldym. Men olarmen būryn
syrttai ğana aralasqanym bolmasa, iştei körgen i̇emes i̇edim. Özim biletin
ziiäly qauym ökilderiniŋ keibiri ataq, mansap, syilyq üşin baryn salatyn
pende bolyp şyqty. Ziiäly qauymnyŋ söziniŋ bilikke ötpeui, i̇eŋbekteriniŋ
jaryq körmeui, tūrmystyq jağdaiynyŋ tömendeui de jasyryn i̇emes.
Halyqtyŋ da ziiäly qauymdy ūmyta bastağany sol sebepti bolar. Degenmen,
atalğan qauym mūndai jağdaida ruhy men namysyn tömendetpei
Jeltoqsandağy Jūban men Safuan ağalardai atoi saluy kerek-aq i̇edi!
Keşegi Ahmet, Əlihan, Mirjaqyp əkelerimiz jeŋilse de, jeŋiske bergisiz iz
qaldyryp ketti ğoi. Qaisybirin aitasyŋ, basşylyqtan qoldau
tappaityndyğyn sezgen jandar tilin tistep qaldy.
İə, men Keŋes dəuirinde östim. Şyn sözim, biz siiäqty soğysta ölgen əkesiz
jetimderdi jetkizdi, oqytty, tərbie berdi. Sonyŋ arqasynda men köptiŋ
biri ğana i̇emes jazuşy boldym. Jəne özime laiyq jūmys istedim.
Halyqtyŋ əl-auqaty da jaqsy boldy. İeŋ bastysy ər adamğa jūmys boldy
būl Keŋes kezeŋiniŋ jaqsy jağy. Biraq kommunistik saiasattyŋ bizdiŋ
halyqtyŋ dini men bolmysyna ünemi josparly türde balta şauyp otyrdy.
Jürse aiağyna, söilese tiline tūsau saldy. Qazaqtyq ruh, salt-dəstür,
ūlttyq i̇erekşelik mülde joiylyp bara jatty. Tilimiz təlkekke tüsti. Qazaq
azamattarynyŋ öresi qanşa biik bolsa da, öz biigine köterile almady,
köpşiligi ədeii quğyndaldy. Bylaişa aitqanda bağy da, tili de bailandy.
1928 jylğy tərkileu, 1931-1933 alapat aştyq, 1937 jylğy jappai jəne
jazyqsyz repressiiä, tağy basqa zorlyq, zombylyq taby əli de i̇el i̇esinde.
Osyndai qyrğynda meniŋ atababam da qyrğyn tapty. 1922 jylğy jūt pen
aştyqta babam öldi. 1932 jyly atam öldi. 1942 jylğy qyrğynda öz əkem
öldi. Būl bir meniŋ ğana qasiretim i̇emes
Demek, Keŋes kezeŋine şoşyp qaraudyŋ tolyq dəleli bar. Sondyqtan ol
zamandy aŋsaudyŋ qajeti joq. Onyŋ basqa da ziiändy əreketteri jetkilikti.
Ol kez əleumettik-tūrmystyq jağdaiy jaqsy bolğanmen qazaq siiäqty
halyqtardy tübi qūrdymğa jiberetin qoğam bolatyn. Belgili qazaq ğalymy
M.Aryn: “Keŋestik dəuirdiŋ ğūmyry ūzaq bolğanda, qasköilik əreket jüzege
asyp, dəstürdiŋ müldem joq bolyp ketui de yqtimal i̇edi. Onda til de joq
bolatyn i̇edi. Al til men dəstürdiŋ joq boluy degeniŋ ūlttyŋ joq boluyna
əkelip soqtyrady”, – dep jazdy. Şyn söz.
– Sizdi, əsirese, jazuşylyqpen qatar, qazaqtyŋ tūrmystyq salt-dəstürine
degen közqarasyŋyz, tipti janaşyrlyğyŋyz degenimiz dūrysyraq bolar,
erekşe qalamger dep tanimyz. Büginde tiip-qaşyp bolsa da, toitomalaqtarda bolmasa, əli de būl taqyrypta auyz toltyryp maqtana alar
jağdai qalyptasqan joq. Sol salt-dəstürdiŋ özin tərbie tərizdi otbasy,
oşaq qasynan bastağan jön-au ...
– Halqyn süigen adam, saltyn da süiüge tiis. Men halyqşyl jəne öz
halqymdy barynşa süietin adammyn. Meni keibireuler “ūltşyl” deidi.
Meni Keŋes kezinde de solai deitin. Men oğan renjimeimin. Halqyn süigen
adam ūltşyl bolmai tūra almaidy. “Ūltşyl” degen söz anyğyna kelgende
“halqyn süietin adam” degen söz. Men de solardyŋ birimin. Taza qazaqy
auylda, taza halyq tərbiesin alyp östim. Əke körmesem de əkemdi körgender
men qazynaly qarttar keŋesin alyp, ülgisin kördim. İeseigen soŋ halyq
tərbiesi men onyŋ ədep, ədet, salt -dəstürleriniŋ jəne onyŋ ülgilerin,
təlimderin jazyp otyrudy ədetke ainaldyrdym. Ūzyn sözdiŋ qysqasy bir
özim salt-dəstürlerdiŋ 430-dan astam türin jazdym. Onyŋ syrtynda yrym,
tyiym, qağida, jön-josyqtaryn jəne jinaqtadym. Ne kerek qazaq
tūrmysy men mədenietine, ūlttyq bolmysyna qatysy bar dünielerdi
jastai jinai berdim. Būğan məlimet bergen köpşiliktiŋ de, özimniŋ arab,
latyn jazularyn bilgenimniŋ de öte zor paidasy tidi. Alğaşynda būl
dünielerim basylmady. Oğan jasyğan, moiyğan joqpyn. 1990 jyldan
bastap gazet-jurnal betterine üzdiksiz jariiälana bastady. Ony alğaş “Ana
tili” gazeti jariiälady. Qazir Respublikalyq gazet-jurnaldarğa meniŋ osy
eŋbekterimdi jariiälamağan baspasöz joq şyğar. Jaqau Dəurenbekov, Serik
Əbdiraiymovtar jeke kitabymdy şyğaryp berdi.
Köp söz ne kerek, 2004 jyldan bastap joğaryda atalğan 3 kitabym
“Almatykitap” baspasynan (E.Batalova) jyl saiyn jaryq kördi. Onyŋ
syrtynda “Ana tili” baspasynan (J.Dəurenbekov) “Jeti qazyna” atty 3
kitaptan tūratyn i̇eŋbegim 6-7 ret qaita basyldy. Mūnyŋ bəri meniŋ az
eŋbegimniŋ janğany dep i̇esepteimin. Əŋgime, öleŋderim, ğylymitanymdyq
jinaqtarymdy qosqanda 27 jinaq şyğardym.
Qazir, “Elimizde tarihymyz, tilimiz, salt-dəstürimizdi örkendeteiik!” degen
ūrandy sözder köp-aq. Biraq sol salt- dəstürimizdi qalai jetildiremiz,
keiingi jastarğa qalai üiretemiz. Būl jöninde nətijeli is joq, tek köpirme
söz. Nauryz merekesinde ūlttyq kiim kiip, kiiz üi tigemiz, dastarqanğa
qoidyŋ basy men araq qūiamyz. Mūny ūiymdastyruşylar özderinşe ūlt
dəstürin nasihattadyq dep bösedi. Qazir ūlt mədenieti turaly söileitin
“bilgişter” tipti köp. Olardyŋ qymyzdyŋ 40 türi bar dep soğatyndary da
bar. Avtory da joq, qai baspadan şyqqany da belgisiz “Qazaq yrymdary”,
“Tüs köru”, “Salt-dəstür” siiäqty dümbilez, sauatsyz kitaptar köbeiip ketti.
Salt-dəstürimizdi balabaqşada, mektepterde, oqu oryndarynda oqytu
eşkimniŋ oiyna kelmeidi. Men būryn osy isterge bağdarlama jasap
mektepte, joğary oqu oryndarynda (Arqalyq memlekettik pedagogikalyq
institutynda, Astana gumanitarlyq kolledjinde t.b) oqytqan
bolatynmyn. Degenmen jalğyz qazdyŋ da, jalğyz qazaqtyŋ da üni
şyqpaityny belgili ğoi. Bir quanatynym mūğalimder, ata-analar,
tərbieşiler, jastar meniŋ kitaptarymdy izdep jürip alady, özime de
jolyğady, alystağylar hat jazady, şaqyrady. Būl meniŋ i̇eŋbegimniŋ
halyq qajetine tolyq jarağany ğoi. Demek men baqytty jazuşymyn.
Tübinde meniŋ salt-dəstür jönindegi i̇eŋbekterimdi tuğan halqym tərbie
isinde jüzege asyratynyna meniŋ i̇eş kümənim joq. Olai bolsa, tərbie
otbasy, oşaq qasynan bastau aluy qajet. Men de, meniŋ zamandastarym da
tərbieni solai alğan.
Ər halyqtyŋ özinde, tarihynda ūlt salt-dəstüriniŋ ortasy men qyzmetiniŋ
orny öte joğary. Ony i̇eşteŋemen teŋeuge de aiyrbastauğa da bolmaidy.
“Öz ūltyn syilamau, ony maqtanyş i̇etpeu – satqyndyqtyŋ belgisi”, –
deide batyr Bauyrjan Momyşūly. Ne isteisiŋ qazir öz ūltyn
syilamaityn, salt-dəstürden ada qazaqtar öte köp, iə, öte köp. Maskünem
erkek, əiel, jartylai jalaŋaş qyz-kelinşek, betimen ketken jas.... öziŋ
qorqasyŋ. Astanada “Otyrar kitaphanasynyŋ” bir qyzmetker əieli öz
balasynyŋ synyptasynan joğarğy qabattan ūlyn şaqyryp berudi
ötingende, anau bala aqysyna 20 teŋge aqşa sūrağan. İeŋ soraqysy
Parlamentte i̇erler i̇eki əiel alu turaly məsele kötergende, deputat əiel:
“Eger i̇erkek i̇eki əiel, alatyn bolsa, onda men de birneşe küieuge tiemin”
depti. Būl boiynda qazaq Uiaty, qazaq qany joq adamnyŋ sözi ğoi.
Osyndailar qalai Parlamentte otyrady? İe, biz ne istemei, ne körmei
jürmiz. “Ölimnen Uiat küşti” deitin i̇edi. Şamasy sol Uiat ta ketip barady-au
deimin keibir adamdar boiynan.
– Ədebiettegi, önerdegi “jiendikpen” (plagiattyq) jüzdesken, kezdesken
keziŋiz boldy ma?
– Meniŋ “jandy” jerimnen tidi būl sūraq. 2008 jyly meniŋ
şyğarmalarymdy ūrlağandardyŋ sany 44-ke jetken i̇edi. Jaqynda J.
Serikbai degen 45-şi “jienim” tabyldy. Ol meniŋ “Halyq aua raiyn qalai
boljağan?” degen i̇eŋbegimdi sol qalpymen respublikalyq gazetke köşiripti.
Mūndai “jienderimniŋ” işinde mektep mūğalimderinen bastap
professorlarğa deiin bar. Ökiniştisi sol, olar i̇eş şimirikpesten, anyğy
Uialmastan meniŋ salt-dəstürler turaly ütir, nüktesine deiin i̇eş özgerissiz
köşirip i̇eŋbekterimdi öz atymen jariiälağan. Tağy da aitamyn, meniŋ
dünielerimdi qanşa ret paidalansa da, avtoryn körsetse olarğa alğystan
basqa aitarym bolmas i̇edi. Öitkeni men būl dünielerdi halyq üşin jazdym.
Bir quanatynym meniŋ osy jazğandarym halyqqa kerek i̇eken, paidaly i̇eken.
Men soğan süisinemin.
Osy is jöninde avtorlar qoğamy (M.Sqaqbaev) köptegen ūrylardy sotqa
berdi. Jeŋip te şyqtyq, biraq osy isti qaraityn sottar birneşe ret
ədiletsizdik körsetti. Sonyŋ bir mysalyn ğana aitaiyn, meniŋ 48 i̇eŋbegimdi
öz kitabyna paidalanğan, ğalymsymaq isin qarağan Astana qalasynyŋ
Almaty audandyq soty Diqanbaev öz şeşiminde: “S.Kenjeahmetūlynyŋ 1
şyğarmasyn 48 ret paidalanğan” dep ükim şyğaryp, 1 ğana i̇eŋbegime
ötemaqy alyp berdi. “Mūnyŋyz qalai?” degenimde, ol: “Men sotpyn, ükimdi
şyğardym, joğary jaqqa aryzdana beriŋiz” dedi. Mūny Astana qalalyq
soty da bekitip jiberdi. Au, qanşa bilimsiz bolsa da bir kitapqa bir
şyğarmany 48 ret paidalandy degenge bala da senbeidi ğoi. Biraq i̇egemendi
el sottary soğan senetin körinedi.
“Ūrylar” men “jienderim” əli de jetkilikti. Olarmen aldymen sottasyp,
sot soŋynan boqtasyp, boqtasyp bolğan soŋ boq basyp jüruden i̇endi
şarşadym əri jiirkendim. Osynyŋ bəri ar-Uiattyŋ azaiğandyğy, bilim men
ğylymnyŋ arzandağany, zaŋdy ədilettiŋ ketkendigi me dep qorqamyn-au,
qorqamyn.
– Sizdiŋ əigili Ahmet Baitūrsynov, Mirjaqyp Dulatov, Amangeldi, Əlibi
tuğan jerde tuyp-öskeniŋizdi bilemiz. Torğaidağy sol jerdiŋ qazirgi jaiy
qalai?
– Ras, ūlylar tuğan ölkeniŋ ūlanymyn. Torğaiym – meniŋ pirim. Mirjaqyp
əkemizben bir auylda, bir Qyzbelde, bir Saryqopada tudym. Oğan
maqtanamyn. 70 jyldyq ömirimniŋ 60 jyly osy Torğai dalasynda ötti.
Tuğan jerimniŋ öskeni de, örkendeui de, qūlağany da, qūldyrağany da köz
aldymda ötti ğoi. Barlyq şyğarmalarym osy Torğai jerinde jazyldy.
Torğai oblysy i̇ekinşi jabylğan kezde 3 ai qys jylusyz, otynsyz,
jaryqsyz, susyz tas üide otyrdym. Amalymnyŋ joğynan balalarym
arnaiy üi salyp, 2002 jyly Astanağa qonys audardym. İeuraziiä Ūlttyq
universitetiniŋ “Otyrar kitaphanasy” ğylymi-zertteu ortalyğynda
jūmys istedim. Sol kezdegi universitet rektory M.Joldasbekov pen
kitaphana direktory jazuşy T.Jūrtbai mağan airyqşa qamqorlyq
jasady. Ondağy birge istegen 7-ten astam qyz-jigitterge şeksiz rizamyn.
Torğaiğa jylyna 4-5 ret kelemin. Alğaşqy jyldary jağdai öte auyr
bolğanyn bükil Qazaqstan biledi. Bir i̇emes üş mikroaudan ūlpatanymen
qūlap, qirap joq boldy. Jūrt jūmyssyz, myŋdağan halyq i̇eriksiz qonys
audardy. İetken i̇eŋbek, tökken ter köz aldymda bordai tozyp jatty.
Qaladağy 75 myŋ adamnyŋ jartysynan astamy köşip ketti. Daiyn üidi
qūlatyp, qūrylys materialdaryn Astana, Qostanai, basqa da qalalarğa
əketip, i̇eptiler üi salyp aldy.
Būl ürdis 10 jylğa sozyldy. Uaqyt ötti. Biraq 1916 jyly SanktPeterburgtağy aq patşağa qarsy naizamen şyqqan halyqtyŋ ör ruhy
sönbepti. 1844 jyly Kenesary han arqa tūtqan i̇eldiŋ jigeri jasymapty.
Abylai hannyŋ aibarly serigi Şaqşaq Jənibektiŋ qairaty qaitpağan
eken. Jastardyŋ jalyny sönbegen i̇eken. Dünie tügendeler, qūlağan üi
tūrğyzylar, joğalğan mal tabylar. Bərinen de öşpegen jiger, sönbegen
jürek oty bar i̇elge i̇eşteŋe jetpeidi. Men soŋğy bireki jylda osyny
kördim. Dostarym men zamandastarym, qimas jerlesterim meni i̇elge
şaqyrdy. Osy jyldyŋ mamyr aiynda i̇elge oraldym. Özim on tört jyl
jūmys istegen Arqalyq instituty, onyŋ rektory professor
J.Şaimardanov bastağan būrynğy əriptesterim, dostarym qūşağyn aiqara
aşty. Keŋ peiil, jaily oryn, jaqsy jūmys ūsyndy. Bir sözben aitqanda
tuğan Torğaiyma oraldym. Astanadağy əsem üiimdi balalaryma, jaqsy
jūmysymdy da qaldyrdym. Mağan üi de, jūmys ta tabylady. Torğai i̇eli
mensiz ömir süre alady. Al men Torğaisyz ömir süre almaitynymdy būryn
da aitqanmyn.
– Ədebiette qai sala, qai taqyryp kemşin jazylady dep oilaisyz?
– Qazirgi jastarda patriottyq sezim mülde az. Bəri de basqa ūlttyŋ, anyğy
orystyŋ tərbiesi, ülgisimen ösip qalyptasqan. Öz halqyna, tiline,
dəstürine mensinbei qaraidy. Öz ūrpağyŋ öz i̇elin, jūrtyn süimese būdan
artyq qasiret joq! Ondai ūltta bolaşaq ta joq. Olai bolsa, bizge
patriottyq, i̇eldi süie biluge baulityn körkem dünieler kerek. Biz ağa buyn
batyrlar jyryn, i̇ertegilerdi, i̇erlik dastandardy köp oqydyq jəne
Qobylandy, İer Tarğyndai batyr bolsaq dep östik qoi. Qazir qarap tūrsaq
halyq batyrlarynyŋ i̇erligin özine ülgi i̇etetin jas ūrpaq auyldarda əli
azdap bar, qalada joq. Qazirgi tarihi taqyryptarda jazylğan oqulyqtar
men ədebietterdiŋ özi jüzge, ruğa bölinetin bolypty. Ötken tarihtağy
erlik oqiğalarda, Otan qorğau isinde jüz, ru, taipa degender bolmağan.
Elimiz dūşpandaryn solai jeŋgen.
– Öziŋiz oilağan, Qūdai quat berse osy jağynan oi tolğasam, qalam
terbesem degen dünieler bar ma? Aldağy şyğarmaşylyq josparyŋyz
jaily birer auyz əŋgimeleseŋiz?
– Ökinişke orai bizde adam ruhyn tüsirip, jigerin jasytatyn oqiğalar köp.
Būl əsirese halyq aityp jürgenindei politsiiä, qarjy politsiiäsy jağynda
köp oryn alady. Mūny kez kelgen gazet betinen, ər audannan kezdestirip
jürmiz. Qostanai oblysynyŋ Arqalyq qalasynyŋ qarjy politsiiäsy
(bastyğy A. Əlmağanbetov) özderi zaŋsyz is qozğağan J.K degen azamattyŋ
tuysy A.Əuezhanov uaqytşa paidalanuğa bergen jeŋil maşinasyn
tərkilep alyp ketip, 4 aidan beri iesine qaitarmai otyr. Maşinanyŋ
zaŋdy iesiniŋ qūjaty da bar. Zaŋdy betke tükirgen būl ədiletsiz əreket
qazaqtyŋ “Küştiniŋ k-i. diirmen tartady” degen i̇ersi maqalyna tolyq
səikes keledi. Mūndai jolsyz isterdi sol qazaq “it te süiekti k– ne qarap
jūtady” dep sözben soiğan. Zaŋdy belden basqandar qazaqtyŋ maqalyna
tükirgeni bar ma?! Būl əreket baiağy 1937 jylğy quğyn-sürgindi qaita
əkelgendei əser i̇etedi. “Şaş al dese, bas alatyndardyŋ” dəl osyndai
“belsendiligi” ər jerde kün saiyn kezdesip otyrğanyn baspasözder jii
jazyp jür. Qūdaidan qoryqpaityn, i̇elden Uialmaityn, zaŋdy külkige
ainaldyrğan küş qūrylymdarynyŋ jeke adamdarynyŋ küni men ömiri
ūzaqqa bara qoimas. “Qiiänat qiiämetke ketpeidi” degen atalarymyzdyŋ
ataly sözi bar. Qazir, osy taqyryp meni qatty tolğandyryp jür.
İə, özim oilağan, Qūdai quat berse, qalam terbesem degen oi ər qalamgerde
bolady ğoi. Ədebiet aqsaqaly Ğabit: “Ədebiet kəsip i̇emes, öner” degen.
Men negizinen syqaqşy jazuşymyn ğoi. 2008 jyly taŋdamaly syqaq
öleŋderim men mysaldarymdy şyğardym. (Nūr-Astana baspasy). İendi
taŋdamaly əzil, syqaq əŋgimelerimdi (30 baspa tabaqtai) əzirledim. Qazir
jaŋa əŋgimeler jazyp jatyrmyn. Etnografiiälyq əŋgimelerim tağy bar.
Qazaqtyŋ tərbielik salt-dəstürlerin mektepter men oqu oryndary,
balabaqşalar üşin metodikalyq nūsqau retinde şyğarmaqpyn. Al, ūlt
bolmysy jöninde, onyŋ qağidalary men jön-josyqtaryn əli de
tolyqtyra, jalğastyra beremin. Ol tausylmaityn qazyna dep i̇esepteimin.
Mağan qazaqtyŋ salt entsiklopediiäsyn jazu tapsyryldy. Mūny aiaqtap ta
qaldym. Səti kelse Qytai i̇elinen de kitaptarym basylyp kelip qalar.
– Ağa, söz soŋynda “demokratiiäğa” qatysty birer auyz oi qozğai ketseŋiz?
– Demokratiiä turaly i̇elimizde ərtürli pikir bar. Biraq bizde ol əli pisipjetilmegen. Ərkim auzyna kelgendi aityp: “Būl demokratiiä”, – deidi, i̇endi
bireuler oiyna kelgendi istep “būl da demokratiiä”, – dep jür. Demokratiiä
negizinen memleketimiz əbden nyğaiyp, zaŋ əbden küş alğanda, halyq osy
jol men tərtipti tolyq igergende ğana tolyq ornaidy.
MŪZAFAR ƏLIMBAEV
Alpys jyldan astam söz marjanyn tereŋnen terip, taspadai örip, san
ūrpaqty ruhani kəusarmen susyndata bilgen qabyrğaly qalamger, aqyn,
jazuşy, qoğam qairatkeri qazaqtyŋ Mūzağasy atanğan Mūzafar Əlimbaev
ağamyz da büginde baba jasyna jetken halqymyzdyŋ ardaqty aqsaqaly
bolyp otyr.
Osy aiauly aqsaqalymyzdyŋ 87 jasqa tolar mereitoiy qarsaŋynda (29
qazan) «Türkistan» gazetiniŋ tilşisi men «Elşejire» qoğamdyq qorynyŋ
operatory ol kisiniŋ otbasynda bolyp əŋgimelesip, jeke mūrağat qorymen
tanysyp qaitqan i̇edi.
– Mūzağa, əŋgimemizdi bügingi ədebiet, mədeniet jaiynan bastasaq.
Təuelsizdik alğaly jiyrma jylğa juyqtapty, osy jyldar işindegi
təuelsiz i̇eldiŋ təuelsiz ədebieti turaly oiyŋyz. Qazaqtyŋ tili, ədebi tili
jaily pikiriŋiz?
– Bügingi ədebietimiz jaily saliqaly, salmaqty pikir aitu mağan bügin asa
qiyn, sebebi köpten jürek dimkəsine ūşyrağandyqtan zamandas
qalamgerlerdiŋ qalam qairatyn qaltqysyz qadağalap otyruğa dərmenim
jetpeidi. Būrynyraqtağydai i̇eleuli degen tuyndylardy bosatpai bas
salyp, qolma-qol oqu, saralau qaida?! Şamam jetkenşe qolyma tüskeninen
yntyğa süzetinim, ərine, poeziiälyq şyğarmalar.
Poeziiämyz, inşalla, abyroisyz i̇emes, tuğan halqymyzdyŋ bügingi armanaŋsaryn, köŋil küiin əjeptəuir ədemi jyrlap kele jatqan siiäqty. Prozada
tarihi taqyrypty zerttei zerdeleu basymdau körinedi.
Keŋes dəuirine kekireie qaraityndarmen kelisu qiyn. Sol kezeŋde de qazaq
halqy tarih törinen oiyp tūryp oryn alar orasan tabystarğa ie boldy
emes pe?! Būl şyndyqty i̇eşkim de mansūqtai almas. Ras, öz tizginimiz
özimizge timegen, bodandyq zaman keştik... Mədenietten, ğylym-bilimnen
jūrdai i̇edik, bərin de ağa halyqtan üirendik dep şimirikpesten şyndyqty
būrmalağan «sabazdar» da tabyldy. «Orys tilin bilmeseŋ, ömir süruiŋ
qiiämettei qiyn bolady», – dep balalarymyzdy jappai derlik orys
mektebine berdik. 700-dei qazaq mektebimiz jabylyp qaldy... Balaŋdy orys
mektebine bermeseŋ, ūltşyl atanyp, kommunist partiiäsy qatarynan şyğu
– dağdyğa ainaldy. Men de balalarymdy amalsyzdan ana tili mektebinde
oqyta almadym... Üide üibike i̇ekeumiz bas bolyp ana tilinde söilegendikten
üş ūlym da qazaq tilin jaman bilmeidi, nemerelerim de atalar tilinde
söileuge yntaly. Nemereler qate söilese, belgili ataudy tüsinbei
qoldansa, i̇eresekter taban astynda tüsindirip otyruğa tiis.
Qazaqy salt-dəstür, ədet-ğūryp jappai ürdiske ainalmasa da, köbinese
saqtaluda dep i̇esepteimin. Ūlttyq tərbieni söz i̇etsek, üiinde biryŋğai
orysşa şüldirleitin «jaŋa qazaqtar» tosqauyl bop otyrğanyn nesin
jasyramyz. Al, jalpy alğanda qazaq tiline degen yqylas küşeiip keledi
dep oilauğa bolady. Būl məsele jöninde baspasöz betinde bedeldi tūlğalar
az söilep jatqan joq. Ana tilimizdiŋ körkemdik qasietterin, əuezdiligin,
beineliligin, örnektiligin jan-jaqty zerttei, aşa tüsip, ügitnasihatymyzdy üdete tüsuge tiistimiz. Mūny oqymystylar da,
jurnalister de, jazuşylar da jigerlene üzdiksiz köteruge boryşty. Būl
nasihatqa radio da, teledidar da tolassyz, bilek sybana biliktilikpen
atsalyssa qūbaqūp, nūr üstine nūr! Kitaptardağy, gazet-jurnal betterindegi
sözderdi jaŋsaq qoldanystardy batyl synau təjiribesi tereŋdei tüsse
eken. Özge tügili tipti til mamandarynyŋ özderi de jazğandarynda sözderdi
būryp qoldanatyny qynjyltadyaq. Basqalarğa ne joryq, «Ana tili»
gazeti, ondağy qalamgerler tildegi salaqtyqty qyrağy saqşydai qalt
jibermei, ədil synap otyrsa i̇eken degen tilek aitqymyz keledi. Qazaq tili
janaşyrlary osyğan jappai belsene kirisse, leksika tazalyğy kirşiksiz
bolar i̇edi. Baspasöz betterinde bükil halyqtyq müddelerdi i̇erlerşe
qorğauğa, i̇elimizdiŋ aqsaqaldarynan bastap, jasöspirimderine deiin tarta
bileiik, osyğan jasynan qyzyqtyra üireteiik. Ūlttyq namysty tu ğyp
köteru qandastarymyzğa tən qasiet boluğa tiis! Soğan barşanyŋ közin
jetkize bilsek, ğanibet.
Oqysaq ta, qyzmet atqarsaq ta, türli jarystarğa qatyssaq ta, tek ūlttyq
namys tūrğysynan qaraiyq. Būl ūltşyldyq i̇emes, ūltjandylyq!
Ūltşyldyq özge ūlttyŋ namysyn aiaqqa taptasam degendik. Şyndap
kelgende, ūltşyldyq – būl delqūlylyq, tentektik, ozbyrlyq.
Ūltşyldyqtyŋ jolyn kesu, tosqauyl qoiu – bərimizdiŋ internatsionaldyq
paryzymyz. Orysqa da, qazaqqa da, ūiğyrğa, tatarğa da... Barşağa osylai
deuden talmaiyq.
– Ədebiettegi, önerdegi «jiendikpen» (plagiattyq) jüzdesken keziŋiz
boldy ma? Köptegen jyrlaryŋyzğa ənder jazyldy, bügingi ən teksterinde
qazaqşylyqtan basqaşalau ürdis basym degenge qalai qaraisyz?
– Ədebiette, önerde «jiendik» degen ərqaşan boi körsetetin minez. Mağan
jas talapker kezimniŋ özinde de jiendik jasauşylar boldy. Men qazaq
radiosynan jaŋa öleŋderimdi oqydym. Sol tuyndyda «dollaryŋnan» ,
«dolbaryŋnan» degen ūiqastar bar i̇edi. Arada alty kün ötpei jatyp-aq bir
aqynsymaq solardy paidasyna asyryp, qajetine jaratyp, öleŋ jaza
qoiypty, sonysyn gazetke bastyrdy da. Būl jyldarda meniŋ jaŋa
aforizmderimdi biteudei nemese «öŋdep» öziniki dep jariiälauşylar da az
ūşyraspady. Solarmen sottasyp jatuğa arym şydamaidy, mūrşam da joq.
Degenmen de baspasöz betterinde de, radio men teledidarda nasihattaudy
aiausyz əşkereleudi üzdiksiz ürdiske ainaldyrsa izgilik dep tanylary haq.
Ən-öleŋder jaiynda kezinde men talai-talai zerttemeler jazdym. Bügin
de jazğym kelip ketedi. Oğan qūlyq bolğanmen quat qaida?!
«Aqmaŋdailym», «Aqsūŋqarym», «Maraldym» siiäqty şynaiy halyqtyq
ən bop şyrqalğan ən-öleŋderdei tuyndylardy tap bügin jazu qolymnan
kelmes i̇edi. Ən-öleŋderdi men i̇eki jolmen jazdym. Birde daiyn ənge
sazgerdiŋ tapsyrmasymen, birde özimniŋ qūştarlyğymmen öleŋ tudyryp,
sazgerge ən jazdyrdym. Olardyŋ yrğaqtamasy men ūiqasnamasy ər aluan.
Məselen, «Aqsūŋqarym» əniniŋ qaiyrmasy 15 tarmaq iağni 15 joldyq öleŋ.
Ən-öleŋderimdi jeke jinaq i̇etip bastyrudyŋ səti tüsken i̇eken. Basylym
«Aqmaŋdailym» dep atalyp, 1984 jyly «Öner» baspasynan şyqty. Odan
keiin jaŋalağan joqpyn.
Alğaşqy tyrnaqaldy öleŋimdi on tört jasymda anamdy joqtap, 1937
jyldyŋ kökteminde şyğarğan i̇ekenmin.
«... Ökinem i̇erte ömirden ötkeniŋe,
Köre almai qyzyğymdy ketkeniŋe.
Özgeler öz balasyn i̇erkeletse,
Jetimdik süiegime jetpedi me?!» – dep közime jas tolyp otyryp, auyzşa
aitqan aşy zarym osy bolypty. Jalpy, analardyŋ asyl tağylymyna
arnalğan öleŋ-jyrlarym birqydyru şyğar-au...
Al, qazir şe?..Ənin de, öleŋin de özi jazyp, özi şyrqaityn «əmbebaptar»
töbe körsetedi. Birjan saldar köbeise qūba-qūp qoi... Ətteŋ olai i̇emes!
Solardyŋ ən-öleŋderi gazet-jurnaldarda jariiälanğanyn oqyp, qarnyŋ
aşady... Redaktordyŋ talğamsyzdyğyna qairan qalasyŋ. Öleŋ mətininde
eldi i̇eleŋ i̇etkizer i̇erekşelik, jamağatqa «Pa, şirkin!» degizerlik jaŋalyğy
joq, tym qūrysa i̇ejelden-aq belgili oidy özinşe beinelep jatsa bir səriau. O da qarasyn körsetpegen. Kökjasyq, köpirme sözder ğana. Aty bar
ənşilerimizdiŋ sondai sölsiz sözdi ənderdi qalai ğana taŋdap alğanyna
tüsinbeisiŋ. Jastardyŋ talğamyn būzatynyn i̇eskermegenderi qalai?! Qai
gazetten ūşyratqanym qazir i̇esimde joq, əiteuir mynandai ənöleŋ mətinin
oqyğanym bar:
«... Qanşa jyldar ötti,
Öziŋdi körmegeli
Özgermepti sol nəzik üniŋ
Sağymnan nūr jamylğan,
Basyma qonğan qūsym meniŋ,
Qadirlim, qinalasyŋ
Nesine oilanasyŋ
Köŋiliŋ qūzdai küŋirenip
Jolymyz i̇eki tarau
Tağdyrğa bar ma amal
Tirşiligim özgerer ömir...»
İə, siz osynau sözder üiindisinen ne ūqtyŋyz? Mən-mazmūny mynau i̇eken
dep təptiştei alasyz ba? Öleŋde ūiqas degen boluşy i̇edi ğoi. «Köŋiliŋ
qūzdai küŋirenip» siiäqty metaforaly teŋeui qandai ədemi?! Ətteŋ, bükil
mətin osyndai örnekten qūralsa ğoi. Būl syryn aityp otyrğan būrynğy
ğaşyğy ma, əlde beitarap bireu me?
Jūmbaqtai būldyr,
Tūmandai küŋgirt...
Sazyna qanşa i̇eltise de, sanasy samalaly pende yntyzar köŋilmen osy əndi
şyrqar ma i̇edi? Əi, qaidam?! Ən mətini tyŋdarmandy beijai qaldyrmai,
sezimine ot berui kerek i̇emes pe?! Iŋkərlik ğaşyqtar lebiziniŋ özegi boluşy
edi ğoi. Ətteŋ, ony tappadym-au. Ökintetin ən mətinderi tym köbeiip ketti.
Jasyq öleŋderdiŋ jolyn kesudi köp bolyp, qol ūstasa oilasuymyz qajetau!
Bireulerdiŋ i̇esepteuinşe, meniŋ ən-öleŋderimniŋ sany üş jüz i̇eludei i̇eken.
Ūly kompozitor, talaily talant Ahmet Jūbanovtan bastap, Latif
Hamidi, Nūrğisa Tilendiev, Baqytjan Baiqadamov, Sydyq Mūhamedjanov,
Əbilahat
Espaev, Əset Beiseuov, Şəmşi Qaldaiaqov, İeskendir Hasanğaliev, Sadyq
Kərimbaev, Qūdys Qojamiarov, İbragim Nüsipbaev, Ömirbek Baidildaev,
Ğalymjan Tamendarov, Dəneş Raqyşev, Myŋjasar Maŋğytaev, Qapan
Musin,
Boris İerzakoviç, Ğaziza Jūbanova, Düngenbai Botbaev, Iliiä Jaqanov,
Tileubai Ybyraev, Jolaman Tūrsynbaev, Məkəlim Qoişybaev, Aqan
Qasymov, Kenjebek Kümisbekov, Ğarifolla Qūrmanğaliev, Rahpan
Baiqoŋyrovtardyŋ ənine aluan taqyrypta ən-öleŋder jazyppyn...
Ülkender, ata-analar, əsirese, mūğalimder men tərbieşiler jas balanyŋ –
qyzdyŋ, ūldyŋ qabiletin, nendei i̇eŋbekke, önerge beiim i̇ekenin anyqtap bilu
şart. Paluan, küresuşi balany ənşi bolasyŋ dep küşteu qiiänat jasaumen
birdei, bolaşaq azamattyŋ baq-talaiyn bailau bop şyğady. Büldirşindi
türli mamandarğa, önerpazdarğa, psihologtarğa körsetip alu kerektigin
esten şyğarmağan abzal. Jas jetkinşekti jaqsy, dūrys jolğa saludy
eresekter beinet, maşaqat sanai körmesin. Būlai izdenu – halyq
bolaşağynyŋ qamy i̇ekenin ūmytpaiyq.
Bala tərbieleudegi basty tūlğa – ata-ana. İekeui neğūrlym bilikti, parasatty
bolsa, ūl-qyzdary, ūrpağy soğūrlym tapqyr oily, talapty da talantty
bolady. Bala tərbiesin balabaqşağa, mektepke, institutqa itere salyp,
yrdu-dumanğa boi ūru – künəharlyqpen teŋ.
– Bala tərbiesi demekşi, Mūzağa, balalyq şağyŋyzğa saparlap körsek...
– Qairan balalyq – i̇essiz danalyq dese degendei-aq. Əkemniŋ üii i̇eki
qabatty üş bölme bolatyn. Böreneden qiylğan. Üstiŋgi qabaty i̇eki bölme,
asty jertöle. Sol üi Şarbaqty audanyndağy Maraldy temirjol
stantsiiäsynda əli tūr. Sol aiadai üide syğysyp jatamyz. Əkem, şeşem, üş
ūl bala. Qonaq kelse, törimiz soniki. Tösekke jatqan soŋ men ylği da
qonaqqa qolqa salyp, i̇ertegi aitqyzatynmyn. Ol kezdegi qazaqtyŋ auyz
ədebieti qazynasyna bəri məttaqam, əŋgime aitqyş. Būryn i̇estigenimnen
bastasa, «basqasyn aityŋyzşy» dep qonaqtyŋ işki qazynasyn
aqtartqyzatynmyn. Al osy küngi ülkender kişkentailarğa kösiltip aŋyzəŋgime, i̇ertegiler aita ala ma? ai, az-au, az!
Soğys maidanynan soŋ basym aman oralyp i̇edim, taŋdap jar süiip, üş ūl
ösirdim, alty nemere qyzyğyn körip kelemin. Taiauda ğana şöbere kördim.
Osynyŋ bəri baqyt dep atalsa kerek! Tağdyryma təntimin deitinim sodan.
Men mağzūmmyn iağni moldanyŋ-mūğalimniŋ balasymyn. Əkem Aitmağambet
Əlimbaiūly Jūmanov Ufa qalasynda joğary dərejeli dini mekteptiğaliiäny bitirgen. Sodan Maral dyğa kelip mektep aşyp, mūğalim bolğan.
Baianaul qazağy Maraldyğa kirme. Kirme bola tūra atyrapqa
bilimdarlyğymen, ədildigimen aty jaiylğan, Aiteke dep atalğan syily
kisi. Mūsa, Zūfar atty i̇eki ūldyŋ əkesi. Mūsa Kerekudegi orys mektebin üzdik
bitirgen jyly on segiz jasynda ökpe auruynan (tuberkulezden) qaitys
boldy. Zūfar Aitmağambetov respublikağa belgili jurnalist, ağa gazet
«Sotsialistik Qazaqstan» redaktsiiäsynda bölim meŋgeruşisi bolyp qyzmet
istegen. «Auyl şaruaşylyğy» baspasynda bas redaktor qyzmetterin
atqarğan.
Men i̇eki ağamnyŋ arqasynda tört jasymda arabşa əlippeni üirenip, töte
jazudy tanyp, kitap oqyğan balamyn. Ğūmyr boiy kitap qūmarlyğymnyŋ
bastauy sonda jatyr. Segiz jasymda əkemnen, on tört jasymda anadan
jetim qaldym. Tarşylyq taiağy astynda östim. Joqşylyq degenniŋ de
jūğymsyz dəmin tattym. Biraq tağdyryma riza bolatynym, Mūhtar Əuezov,
Səbit Mūqanov, Ğabit Müsirepov siiäqty ūlylardyŋ bauyrynda, jürek
jyluyna bölenip, önerpazdyq mektebinen öttim. Qasiretin qaptatqan,
taqsiretin tasqyndatqan bolmysymnyŋ i̇esesine öner atty (tvorçestvo)
quanyşqa keneltti.
– Kitaphanaŋyzda qanşa kitap qory bar?
– On myŋdai kitap bar. Sonyŋ işinde düniejüzi ədebietiniŋ 200 tomdyq
kitaphana, 100 tomdyq balalar kitaphanasy bar. Əsirese, mūrağat sözdikter
köp. Anyqtama qajet bolğanda, qalalyq kitaphanağa barğyştap uaqytymdy
ketirmeitinmin, bəri üiden tabylady.
Qūdaiğa şükir, ūldar öz aldyna otau bolyp, şaŋyraq kötergende de, mol
etip kitapqoryn syiladym. Üşeuine i̇enşilegennen qalğandary ğoi,
mynalar...
Jalpy, i̇erteden sanamyzğa siŋgen ədet, kitap köp oqimyn. Qolym bosta
qūmarta paraqtaitynym – «Kyrgyz tilinin tüşündürmə sözdügu». Öz
tilimizdiŋ öresin köteruge sebi tiedi. Kökektiŋ ūrğaşysyn qyrğyz tilinde
«seinek» deidi i̇eken. Osy ataudy ana tilimizde nege paidalanbasqa? Birbirine i̇eşqandai jaqyndyğy joq jandardy bauyrlastarymyz «qainasa
qany qosylmağan» deidi. Tapqyrlyqtyŋ nağyz özi. «Qaraŋğy halyqqa kəpir
de molda». Döp aitylğan ğoi. Qalmaqtar sonau jaugerşilik zamandy
«Būryt» dep atağan. «Tiliŋe tisiŋ kuə bolsyn» (Maqal). «Qapaly» degendi
«qapadar» deui de qūlaqqa jağymdy. Türkitildes ədebietin tynymsyz oqyp
tūrudyŋ qyruar paidasy bar.
– Aldağy jūmys josparyŋyz jaily da i̇estigimiz keledi. Mūzağa, soŋğy
kezderi nemen ainalysasyz?
– Epikalyq polotno tudyru qariiänyŋ qoly i̇emes i̇eken. Qabyrğasy qalanyp,
kümbezi köterilgen bir düniem bar. Ol «Zerdeniŋ zeri» dep atalatyn
ğūmyrnamalyq poema. Sony kemeldendire beru – i̇endigi i̇ermegim, qolaily
tösekte jatyp alyp auyzşa aforizmder şyğaru. Būğan kündiz de, tünde de
tolas bolmasa kerek.
Osydan i̇eki-üş kün būryn qazaqtyŋ sūŋğyla maqtany akademigi Ismet
Keŋesbaevtyŋ «Qazaq frazeologiiäsynyŋ tüsindirme sözdigin» bir aidan
astam asyqpai qarap şyqqanymdy kündeligime jazyp qoiyppyn. Ana
tilimizdiŋ yrğyn bailyğyna kenelgisi kelgen yntyzardyŋ qolynan tüspes
ruhani qazynasy derlik kitap! Bir tomdyq 1977 jyly jaryq köripti. Sol
qūndy kitap qaitalanyp basylsa, kidirissiz əri mol taralymmen baspadan
şyqsa, qazaq tili janaşyrlary qandai qanağattanar i̇edi. Mədeniet jəne
aqparat ministri Mūhtar Qūl-Mūhammedtiŋ qūlağyna altyn syrğa...
Türkologiiä əlemindegi şoqtyqty ğūlamanyŋ asqan kişipeiildigin
aiqyndai tüsetin qoltaŋbasyn ( əste özimniŋ bir maqtanyp qaluym üşin
emes) osy sūhbat işinde keltire ketsek artyq bolmas: «Ardaqty ana
tilimizdiŋ qūnarly da şüigin salasy – tiiänaqty söz tirkesterin tirnektep
jinap, inemen qūdyq qazğan i̇esebi, qyryq jyl boiy istelgen i̇eŋbegimniŋ
nətijesi – osy Sözdigimdi məşhür aqyn, ülken jurnalist, əigili
publitsist, söz körki men parqyn jete bilgen daŋqty, jaqsy dos inim
Mūzafardyŋ ədil synyna arnaimyn. Avtor Ismet Keŋesbaev
(qoly) 22.06. 77.»
Azanda ūianyp, tösekten tūrarda men:
– «Tuğan jer! Seniŋ nəriŋ –
Meniŋ qanym.
Düniede seniŋ baryŋ
Meniŋ bağym!» – deimin.
Künde qaitalaimyn.
Ata-babalar dəstüri şyrağyn şyŋ basyna şyğaryp, əspettep jürgen
aqsaqaldardy körgende, i̇eski sözderin i̇estigende bir jasap qalasyŋ... Alaida
jasamystyŋ bəri sūŋğyla i̇emes. Alpystan assa da, professor basymen
dastarqan törinde jinalğandar közinşe bata bere almağan bozymdardy
körip, talai ret jerge qaradym. Sodan men ər tūsta bata öleŋder jazyp,
oqyrmandarğa ūsynyp jüremin. Bir mərte batalar kitapşasyn da bastyryp
şyğardym.
Öleŋ-batalarymnan:
Eŋbegiŋ jana bersin,
El ədil bağa bersin!
Köş kölikti bolsyn,
Dos serikti bolsyn.
Jan i̇erikti bolsyn,
Jar körikti bolsyn.
Er bedeldi bolsyn,
Zer bederli bolsyn.
Jer qūnarly bolsyn,
Döŋ şynarly bolsyn.
As keneuli bolsyn,
Jas i̇eleuli bolsyn.
Tau öristi bolsyn,
Bau jemisti bolsyn.
Jyr namysty bolsyn,
Jyl tabysty bolsyn.
Əulet tübirli bolsyn,
Ūrpaq ğūmyrly bolsyn.
Ūlyŋ ūğymdy bolsyn,
Qyzyŋ jūğymdy bolsyn.
Jastar qanatty bolsyn,
Qarttar sanatty bolsyn.
Əz armanmen ağyŋdar,
Jyldaryŋyz köp bolğai.
Mahabbatpen jalyndar,
Dumanyŋyz köp bolğai.
Atasyna tartatyn,
Ūldaryŋyz köp bolğai.
Şeşesinen artatyn,
Qyzdaryŋyz köp bolğai.
Abyroily, arly bol,
Alğyrlardyŋ aldy bol.
Tuğan i̇elden aiama,
Qolyŋdağy bardy böl, Əumin!
– Jazğan-syzğandaryŋyzdy köşirip, kömektesetin hat şyŋyz bar ma?
Nemereŋiz Aia jöninde jii aityp qaldyŋyz?
– Men qalam ūstağaly beri gazet pen jurnaldardyŋ qaiqaisysyna da jaŋa
şyğarmamdy ūsynyp, jariiälatyp kelemin. Redaktsiiä qyzmetkerleri qūraq
ūşyp amandasyp, qol alysyp jatady. Qūdaiğa şükir, jazğansyzğandarymnyŋ jariiälanbağany joq şyğar. Degenmen, soŋğy kezderi
jazylğan aforizmderim əjeptəuir jinalyp qaldy. Mūndaida aitpai
ketpesem bolmas, əsirese, gazet-jurnaldardyŋ işinen «Almaty Aqşamy»
osy tuyndylarymdy üzbei jariiälap keledi. Būl gazet basşylyğy da,
qyzmetkerleri de avtorlarmen qalai jūmys isteudi jaqsy jolğa qoiyp
alğan.
Al Aia turaly, tūŋğyş nemere ğoi, jöni de, özi de, sözi de bölek bala ğoi.
Būl sūrağyŋa öleŋmen jauap bersem, qaitedi.
Myŋ ūlğa auyspaityn asyl balam,
Bir öziŋ sekildisiŋ jasyl ğalam.
Ata dep alğaş meni atandyrğan,
Sol küni jaŋarğandai jahan nūrdan.
Aldyŋnan aq kün tusyn qaşanda da,
Öneriŋ örlei tüssin aşar alda.
Tileimiz ūzaq ğūmyr, şalqar baqyt,
Anaŋdai meiirlensin darhan uaqyt.
Aia qazir Almatydağy animatsiiä studiiäsynda stsenarist bop qyzmet isteidi.
Al, hatşym joq, jazğandarymdy üstel basynda qaqşiyp otyryp, küni
boiy qağazğa qadaludan qalğaly qaşan dedim ğoi. Tösegimde jatyp-aq, oiğa
oralğandardy türtip qūia beremin. Uaqyttyŋ qai mezgiline de qaraityn, küi
taŋdaityn şama joqtyqtan, qağazğa tüsken dünie bir kerekke jarar dep,
tigindisin jinaimyn. Ər müşeldiŋ öziniŋ aituly oŋtaily, üirenşikti
dağdysy bolady i̇eken. Būl sezim de jyldardyŋ ūqtyrğany!
– Mūzağa, bügingi Qazaq memleketi, Qazaq i̇eli, Qazaq qoğamynyŋ bolaşağy
jaily söziŋizben əŋgime-dükenimizdi aiaqtasaq...
– İelbasynyŋ i̇elge jasağan i̇eren jaqsylyqtarynyŋ i̇eŋ igiliktileriniŋ biri –
«Bolaşaq» bağdarlamasy. Būl tuğan Qazaqstannyŋ, qazaq i̇eliniŋ öz
tülekterine arnağan şynaiy qamqorlyğy. Talaby taudai jasöspirimderge
Jerdiŋ ozyq joğary oqu oryndarynda bilim aluğa jol aşyldy.
Jastarymyz düniejüziniŋ 30 i̇eliniŋ 630-dan astam jetekşi joğary oqu
oryndarynda bilim alularyna mümkindikteri bar. Būl degen, ərine, qazaq
balasynyŋ bolaşağynyŋ qandai i̇ekenine aitpasa da köz jetkizu degen söz.
Qazaqstan dep atalatyn derbes i̇el, təuelsiz memleket atanğanymyzğa
jiyrma jyldai bolypty. Sonyŋ kuəgeri jasağan tağdyryma şyn
jürekten təntimin. Osyndai alyp i̇eldiŋ tūtastyğyn saqtauda, əlemdegi
abyroiyn arttyruda köregen basşynyŋ biliktiligin aitpasqa tağy
bolmaidy. Qazaq jeri men i̇eli, tili men dini, salmaqtylyğy men tatulyğy
birtūtas qalypqa qūiylğanyna sene otyryp, bolaşağymyzdyŋ bağdary
adastyrmasyn dep tileiik.
İə, tağdyryma demekşi, osynau danyşpan qariiälarmen əŋgime-sūhbat
qūryp, dəmdes-syrlas boludy būiyrtqany üşin bizdiŋ de bolmysymyzğa
dən riza ūrpaq i̇ekenimiz i̇eske tağy da tüsti. Birneşe sağattar jalyqtyrmai
əŋgime aitqan Mūzağaŋa qarap otyryp, qolymyzğa qalam ūstatqan tağdyr
syiyna iştei şükirşilik jasadyq. Qazaqtyŋ mədenieti men ədebietine
maŋdai terlerin siŋirgen nebir jaqsylar men jaisaŋdardyŋ özderinen,
özderi bolmasa olarğa adal jar bola bilgen aqylmandy bəibişelerinen
alğan syr-sūhbattarym köŋilime toqtyq Uialatyp, marqaiğan küide qala
köşelerimen jürip kelemiz...
QALMŪQAN İSABAEV
Şynaşaqtai ğana qazaqtyŋ osy bir qara şaly köp söilei bermeitin, ünemi
oi üstinde jüretin, jai ğana jürip qana qoimai, ündemei-aq talai
şaruanyŋ basyn qaiyrğanyn ünemi syrt köz söz i̇etip otyrady. Qazaq
ədebieti men mədenietine qaldyryp kele jatqan, tek sol salanyŋ ğana
emes, qazaq degen ūlttyŋ ūly dünielerinde de qoltaŋbasy barlyğyn bügingi
köziqaraqty jūrty biledi de. Bilip qana qoimai syrttai süisine
əŋgimeleidi. Meniŋ bir ağam Qalağaŋnyŋ qazaqilyğyn, otbasyndağy
tərbieliligin, öziniŋ inabatty tirliginde qonaqjailylyğyn, ol qonaqty
jūbaiy i̇ekeui ğana qūraq ūşpai perzentteriniŋ de qūşaq jaiyp qarsy aluy,
aita bersek keremet ülgi-önegesi bölek otbasy i̇ekendigin ünemi aityp
otyrady. Osyndai jaqsy ağalary turaly soŋynan i̇ergen ūrpaq ökilderi
bağalap jatsa, ərine, ol myna tirşilikte pendeŋizdiŋ baqytty ğūmyr
keşkeni de.
Tağy bir tanymal jazuşy ağamyz Ahat Jaqsybai Qalağaŋ jaily aitqan
myna bir əŋgimesin de sūhbat arasynda dəl sol küiinde oqyrman nazaryna
ūsynğandy jön kördik. Olai bolsa, ağalar jaily ağalarymyzdy
tyŋdasaq...
– Qalekeŋ – Qalmūqan İsabaev joqty izdep, ünemi jaŋalyq aşyp jüretin
sekildi. Adamnyŋ oiyna kelmeitin əldebir tosyn əreketterdi oilap tauyp,
sony jüzege asyrğanşa tynym körmeitinine talai ret kuə bolğanymyz bar.
Ertis-Qarağandy kanaly qūrylysy bastalmai tūryp, bolaşaq kanal
arnasy boiymen 500 şaqyrym jerdi jaiau jürip ötkenin bilemiz.
Jazuşylar qauymy üşin būl özinşe bir jaŋalyq boldy. Keiin ol
ErtisQarağandy kanaly turaly trilogiiä jazğanda ömirlik derekterdi
iriktep, mol daiyndyqpen kirisken i̇edi. Köz körgen, qūlaq i̇estigen oqiğatartystardy şyğarmağa arqau i̇etkende sondağy 500 şaqyrymdyq jaiau
jüristiŋ paidasy tigen bolar.
Ötkendi tiriltip, laiyqty ornyn əigileu Qalekeŋe būiyrğan, tabiğatyna
tən qasiet tərizdi. Özi oiğa alyp, özi sonyŋ izine tüsip, qaşan bir is
şyğarğanşa özine de, özgege de maza bermei, ūzaq jyldar boiyna tynymsyz
izdenetinin qaitersiz. Bir ğana mysal. İekibastūz kömir kenin Qosym
Pişenbaev degen baianauyldyq qazaq aşty degen söz bar. Al būğan dəlel
qaisy?
“Ekibastūz kömir kenin Qosym Pişenbaev aşty” degenge kümandanuşylar
köp boldy. Osy məseleniŋ şyndyğyn dəleldeuge Qalekeŋ bel şeşip
kirisip, naqty dəlelder tabuğa tyrysty. Nətijesinde Verhoturlyq 1
gildiiälyq köpes-tauken kəsipkeri Aleksandr Benardakidiŋ 1867 jyldyŋ
21 mausymynda jazğan hatynda (zaiavka) sol jyldyŋ 12 mausym küni
Ekibastūz köliniŋ şyğysyndağy “Qarabidaiyq” degen jerde Qosym
Pişenbaev bastağan baianauyldyq 5 qazaq kömir kenin aşqany baiandalğan.
Osy būltartpas dəleldi Qalekeŋ Kievten tauyp, jariiä i̇etip, i̇elge jaidy.
Baspasöz betinde Qosym Pişenbaetyŋ İekibastūz kenine tikelei qatysty
ekenine köz jetkizu üşin əldeneşe maqalalar jazdy. Qoğamdyq pikir
qalyptastyryp, İekibastūz kenin Pişenbaev aşqanyn kümən keltiruşilerge
moiyndatyp, talassyz pikirge ainaldyrdy. Qalekeŋ mūnymen tynbady.
Endi İekibastūz qalasynda Qosym Pişenbaevqa i̇eskertkiş qoiu kerek degen
məseleni köterip, talai i̇esikti aşyp, talai basşynyŋ aldyna dəlelderin
jaiyp salyp, degeninen qaitpai, oilağany oryndalğanşa aitumen,
jazumen boldy. Aqyrynda, quanyşqa orai, İekibastūz qalasynyŋ ortalyq
köşeleriniŋ birinde biik tūğyrdyŋ üstinde qazaqy şapan, börkimen, ūzyna
boiymen tūrğan Qosym Pişenbaevtyŋ biik i̇eskertkişi ornatyldy. Būğan
qosa osy qaladağy ūzyn köşelerdiŋ biri – Pişenbaev köşesi ataldy.
“Būl da bir bitken is boldy” degendei, Qalekeŋ i̇eskertkiştiŋ aşylu
saltanatynda söz söilep, i̇eldiŋ alğysyna bölendi. Ūmyt bola jazdağan
Qosym Pişenbaevty biik tūğyrğa tūrğyzyp, qazaq ūltynyŋ mərtebesin
köterdi.
Osyndai məselelerde Qalekeŋde tynym joq. Kezekti bir isti oilap tauyp,
jüzege asyrudyŋ joldaryn izdep, tağy da jüzege asyruğa kirisedi. Sonyŋ
biri – Germaniiädağy bir kezderi – soğystan keiin özi komendant bolğan
İlmenau qalasynan tört şaqyrym jerdegi Gabelbahta nemistiŋ ūly
aqyny Geteniŋ mūrajaiyna 1979 jyly Abaidyŋ “Qaraŋğy tünde tau
qalqyp” audarmasyn tabys i̇etedi. Geteden Lermontov, odan Abai audarğan
osy bir i̇eki şumaq öleŋdi granit tasqa jazdyryp, özi köterip aparyp,
mūrajaidyŋ qabyrğasyna ilgizip, Abaiğa arnalğan şağyn müiis aştyryp,
qazaqtyŋ dombyrasyn qoiğyzyp qaitqanda Qalekeŋ tağy da “Būl da bir
bitken is boldy” dep, iştei masairağan şyğar.
Qalekeŋniŋ qozğauymen, kirisuimen Almatyda, Astanada, Semeide jəne
Qarağandy oblysyndağy Abai qalasynda Getege köşeniŋ aty berildi.
Mūnda arğy bir i̇esep bar i̇edi. Getege Qazaqstanda tört qalada köşe atauy
berildi. Qazaqtyŋ ūly Abaiyna Germaniiänyŋ Berlin qalasynda nege köşe
aty berilmeske?! Qalekeŋ osy məseleni köterip, joğarğy oryndarğa qozğau
salyp, aqyldasyp-keŋesu, ūiymdastyru şaralary nətijesinde, 2000
jyly Berlinde Abaidyŋ atyna köşe berildi. Köşeniŋ aşylu saltanatyna
qatynasu üşin Qalekeŋ Berlinge baryp qaitty.
Qalekeŋniŋ i̇eldikti tanytatyn, joğalğandy tauyp, jariiä i̇etetin mūndai
bastamalary jeterlik. Qaisybirin aitsaq ta ūzaq əŋgimeniŋ taqyryby
siiäqty.
Jaqynda Qalekeŋniŋ üiine baryp əŋgimelesip otyryp, söz arasynda;
– Qaleke, qazirgi künde Sizdi nendei məsele mazalap jür?– dep sūradym.
Qalekeŋ oilanyp qaldy. Kürsinip qoidy. Özimşe oilaimyn, qaşanda
oilağan isti jüzege asyru, birden qoldai ketu oŋaiğa tüspese kerek.
Mūndaida kedergiler köp bolady. Bireulerge barasyŋ, bireulerge hat
jazasyŋ, bireulerden ötinesiŋ. Sarylyp jauap kütesiŋ. Bolmağan soŋ
qaitadan mazalap, i̇eske salyp, dəleldeisiŋ. Būnyŋ bəri Qalekeŋ üşin
taŋsyq nərse i̇emes, talai bastan keşken, tözimin tauyspai, san ret qaitadan
kirisken.
Mine, osyndai janaşyr qalamger inileriniŋ ystyq yqylasynan keiin biz
de Qalmūqan ağa İsabaevtyŋ köŋil küiin, jağdaiyn bilu maqsatymen,
büginde ülken bir əuletke ainalğan otbasyna at basyn tiredik.
– Ülken raqmet! Jağdaiosy. Uaqytymen seruen, mezgilimen
as işip, tostaq bosatu, jaman i̇emespiz,– dep küle qarsy alğan jazuşy
ağamyz irkilmesten əŋgimesin jalğai berdi. – Ne bolsa da köppen körgen
ūly toi bolady. Qazaqta jaqsy mətel bar osyndai, ol özi kez kelgendi
tizgindei alatyn, toqtata alatyn mətel. Qazekeŋ ondaiğa şeber ğoi. Jūrt
körgenniŋ bərin biz de körip jürmiz.Aş i̇emespiz, ol i̇endi bir ğana
şaŋyraqtyŋ astyndağy tirlik. Əlemdi alatyn bolsaq, azattyq, i̇egemendik
alyp tynys keŋidi. Aua jūtu i̇erkindigi paida bolğandai boldy. Mūnyŋ bəri
syrttan seniŋ ömiriŋdi jasap, baqylap otyratyn syrt közdiŋ joqtyğyn
körsetedi.
Öz basyma kelsem, seksenniŋ bel ortasyna da jetip qalyppyn. Tabiğat ta
qyzyq qūrylğan ğoi, seniŋ künderiŋniŋ aiaqtalyp kele jatqanyn asa uaiymqaiğyğa salyndyrmau üşin soŋyŋnan ūrpaqty ösirip kele jatyr. Solarğa
qarap tūryp, təubə deisiŋ, şükirşilik jasaisyŋ. Aqyryn i̇ermek qylyp
birdeŋelerdi jazğan, syzğan bolasyŋ.Kündelikti oidy qağazğa tüsirip
üirengen ədet qalatyn i̇emes. Qarap otyrsam, osy jasymnyŋ jartysynan
köbi qağaz aqtaryp, arhivterde ötipti. Sol tabany kürektei qyryq jyl – 40
baspa tabaq roman bolyp aldymnan şyqty. Būğan ökinuge bola ma?! Ərine,
joq! İeger ömirge qaita kelip, qaita tirlik keşe bastauğa mümkindik tuar
bolsa, tağy da dəl osy joldy qalar i̇edim. Öitkeni, men ne nərseni jazsam
da, sol oqiğanyŋ bel ortasynda jürip, tün demei, kün demei aralasyp,
közben körip, qolmen ūstap jazğan adammyn. Bügingi dünielerge keide köŋil
tolmai jatady, nege? Öitkeni, keiipkerdiŋ bəri auyldan şyğady, qalağa
keledi... Oqidy, qoldan kelsin-kelmesin qyzmette qalady. Odan keiingisiniŋ
bəri qiiäli düniege ainalyp jüre beredi. Ol da kerek şyğar. Degenmen,
aqiqatsyz dünie tolyqqandy şyğarma i̇emes. Bügingi oqyrman da basqaşa,
talğam-tarazyğa köŋil böle bermeidi. Sondyqtan kitapqūmarlar azaiyp
ketti. Meniŋ būl oiymmen kelispeitinder barşylyq. Jazu bar da,
eŋbektenu, izdenu bar. Osy i̇ekeui qiylysqan jağdaida ğana dūrys dünie
tuady. Tili būralaŋ, jahandanuğa jaqyndaimyz dep jürip, tildi de,
şyğarmany da süreŋ jolğa salyp alğandar jetedi. Men kezinde,
Germaniiäda jürgen kezimnen “Komendant” degen roman jazdym. Biraq sol
dünie oqyrman qolyna jetpedi. 1964 jyldyŋ kökteminde örtep jiberdi.
Köz kördi, baspağa bermeimin, jariiälamaimyn degen akt jasaldy, qol
qoiyldy. Demokratiiä, jariiälylyq dep jatamyz, qoğamdağy özgerister,
zaŋsyzdyqtar sol kezde-aq qağazğa tüsken i̇eken.Amal joq, örteldi.
– Qoljazbalar qalğan bolar?
– Qalypty. Bertin kele 1998 jyly qaitadan şyqty. Sol atymen
jariiälandy. Qazir ondai organdar joq, şyğarmaşylyq i̇erkindik paida
boldy. Biraq belgili bir taqyryptan auytqymau kerek. Qalai da jazar
dünieŋ oi i̇eleginen, süzgiden ötip, əbden ii qanyp baryp jaryqqa şyğuy
kerek qoi! Öz basym būl jağynan maqtana alamyn. Tağy bir mysal, auyl
şaruaşylyğy jöninde dünie jazğym kelip jürdi de, oilanbastan
kombainşylar kursynda oqyp, i̇eki jaz qatarynan i̇egin orağyna qatysyp,
şöpşiler men pişenşilerdiŋ tynys-tirşiligin baqylap jürip, “Kombain”
degen pesa jazyp şyqtym. 1982 jyly jazyldy. Qoiyldy. Tipti,
Mədeniet ministrliginiŋ syilyğyn aldy. Sol siiäqty, qyryq jyl boiy
arhiv aqtarğanymnyŋ jemisi, “Şoŋ bi” degen romanym da osyndai
eŋbektiŋ jemisi. Napoleondy jeŋgen Aleksandr-1 patşa 1822 jyly qazaq
üşin i̇eŋ soŋğy ustavyn jazğan. Qazaq ömirin belgilep otyratyn, qazaq
ömirin jyljytyp otyratyn. Sony būzdyrğan Şoŋ bi qazaqtan şyqqan
tūŋğyş han bolğan. Bizde, ədebiette Qūnanbai jaily “qaradan şyqqan
han” degen söz bar ğoi. İağni, Şyŋğys han ūrpaqtarynan ğana i̇emes, nağyz
sūltan osy kisi bolğanyn izdenip jürip, derekti dəleldermen jazyp
şyqtym. Qasqaiyp otyryp ustavty būzdyrğan Şoŋ bi jailauyn kütuge
Sibir gubernatorynan əsker şaqyrtyp alady i̇eken. On-on bes kazak
orystar, olardy bir sotnik ofitser basqaryp keledi i̇eken. Gubernatordyŋ
əlgi sotnikke “ər on kün saiyn sūltannyŋ töŋiregindegi oqiğalar jaily
habarlap, raport jazyp tūr!” degen jasyryn būiryğy da bar i̇eken.
Familiiäsy ərtürli, Davydov, Mahonin, Lebedov, Usov deidi, tolyp jatqan
raporttar arhivte əli künge saqtauly. Bir qyzyğy, bidi ərqaisysy ərtürli
sipattağan. Biri: “sary, közi qysyŋqy” dep jazsa, i̇endi biri: “tolyq, birneşe
jigit atqa köterip otyrğyzatyn-dy” dep sipattaidy. Osylardy oqi,
zerttei otyryp, men romanyma Şoŋ bidiŋ portretin özim saldym.
Qazir şe?
Jaqynda bir jas jazuşymen əŋgimelesip otyryp, osy oiymdy aittym. Ol,
ərine, kelispedi. Men aitam ğoi: “Əi, sen i̇eŋbekqor jazuşysyŋ, qabiletqarymyn myqty, biraq ne jazaryŋdy bilmeisiŋ. Bar ana türmedegi öziŋ
siiäqty jap-jas jigitterdiŋ arasynda birer ai bolyp, olardyŋ
psihologiiäsyn zerttep, tirligin baqylap, jan düniesine üŋilip kelşi, senen
qandai şyğarma tuar i̇eken” deimin. Sondağy əlginiŋ jauabyn tyŋdaŋyz:
“Oi, ağa, ol jaqtağy, tordyŋ ar jağyndağy tirlik belgili i̇emes pe,
fantaziiäŋ myqty bolsa, barmai-aq jazyp şyğuğa bolar i̇edi”. Būğan ne
deisiŋ, daulasa almaisyŋ, öz oiynan qaitpaidy. Al, būl ədiste menen ozğan,
mendei i̇eŋbek i̇etken jazuşy, əi, qaidam, joq-au. Jaŋa joğaryda aitqan i̇eki
jazuşy inim aitqandai, şyn məninde şyğarmaşylyqqa da, körkem düniege
de, şyraily qazaq tiline de mendei janyn salğan qazağyŋyz köp i̇emes.
– Til demekşi, şynynda da tərbie otbasynan bastalady deimiz, sonau
tilge, dinge qarsylyq jürip jatqan Keŋes dəuiriniŋ özinde Sizdiŋ qazaq
tiline, qazaq mektepterine jasağan i̇eŋbekteriŋiz de i̇el auzynda...
– Onyŋ dūrys, būl oraida köptegen ağalarym men tūstastaryma ökpeli
qazaqpyn. Adam özi ne nərseni bağaly, qūndy dese, sony ūrpaqqa, öziniŋ
tikelei ūrpağyna qaldyruğa tyrysady ğoi. Al, meniŋ ağalarymnyŋ köbi
balalaryna öz ana tilderinde tərbie bermegeni belgili. Sol kezdegi qazaq
ziiälylary asa köp bolmasa da, belgili bir toptyŋ til məselesine kelgende
kibirtik tanytqany qanşama ūrpaqqa zalalyn tigizdi. Sonyŋ saldarynan
kezinde qalamyzda qazaq mektepteri jabylyp qaldy.
Tūŋğyş qyzymyz Baian jetige tolğanda mektepke, qazaq mektebine bereiik
desek, bükil qalada birde-bir mektep joq. Amalsyzdan orys mektebine
tapsyrdyq ta, osy məseleni qozğauğa niettendik. Sodan biraz azamattar,
1967 jyly bir-bir baladan jetelep jürip, Əbu aqsaqal nemeresin, Qadyr
Myrza Əli, Bəkir Təjibaev, Myrzatai Joldasbekov, tağy biraz azamattar
bar, №40-şi mektepten qazaq synybyn aştyrdyq. Söitip jyldan jylğa
qazaqşa synyptyŋ balalary köbeidi de, i̇endi mektep ğimaraty tarlyq
jasady da, jaŋa mekteptiŋ qūrylysy jüre bastady. Osy küngi № 12-şi
mekteptiŋ tarihy osylai qalyptasty. Odan keiingi bir şarua – kadr
məselesi boldy. Sol kezdegi respublikalyq, oblystyq, audandyq oqu
jüiesindegi orystildi qazaqtar kezinde mektep aşuğa qarsy bolsa da, keiin
tamyr-tanystyqpen ornalasqan mūğalimder ūjymymen küres bastaldy da
ketti. Bireuiniŋ əieli, bireudiŋ qaryndasy ne qyzy – birauyz qazaqşa
bilmeitinder balalarymyzğa qalai bilim bermek? Halqymyzdyŋ bağa
jetpes ūlttyq ürdiske toly saltdəstürin, önegesin qalai qalyptastyrmaq?
Üzilis kezindegi əŋgime tügil, oqu ornynda jinalystar əlgilerdiŋ
yqpalymen orys tilinde ötetin bolypty. Osy Myrzatai bastap
(ataanalarğa olarmen ūstasu qiyn bolsa da) keibir mūğalimderdi
qyzmetinen quyp ta şyqtyq. Tipti qazaq mektebinde sabaq beremiz dep
qūlşynyp jürgenderdiŋ öz balalary orys mektebinde oqidy i̇eken.
Baiqasaq, balalarymyzğa qazaqi tərbie beremiz dep i̇emes, nan tabu üşin
ğana jürgender. Osy bir qiyn kezeŋde Rabiqa Nūrtazina direktor bolyp
keldi. Ūiymdastyruşylyq qabileti küşti, bilimdi. Öz şaruasyna öte
qabiletti, isker əiel jūmysyn döŋgeletip-aq əketti de, közimiz aşyldy.
Dau-damai da tyndy. Söitip, ömirge əkelgen bes balamyz da osy mektepti
bitirdi. Qazir i̇eşkimnen de kem i̇emes.
– Siz qyzmet babymen, anyğyrağynda, əskeri qyzmetpen biraz
jyldaryŋyzdy şetelderde ötkizdiŋiz. Söite jüre tuğan tiliŋizge
janaşyrlyğyŋyz i̇erekşe, mümkin osy jyldardyŋ da əseri bar ma?
– Büginde biraz azamattar özderin şetelde tūryp kelgendikten tilderi
şorqaq, şūbalaŋqy bolyp ketkenin aityp qalady. Men aitar i̇edim, köp
nərse kerenaulyqtan. Ar jağynda jigeri joq, ūlttyq ürdiske tərbieleiin
degen nieti joqtar ğana solai deidi. Birde belgili bir azamattyŋ üii qonaqqa
şaqyrdy. Bardyq. Qalalyqtarda dastarqanğa otyrmas būryn bölmelerin
aralatyp, ne bolmasa jūmys bölmesin körsetetin ürdis bar ğoi.
Kitaphanasy öte bai i̇eken. Biraq birde-bir qazaqşa kitap qanşa izdesem de
közime şalynbady. Qanym basyma şauyp, ketuge asyqtym.
– Oi, Qaleke, qaida barasyz? – dep jatyr üi ieleri.
– Qazaqtyŋ ruhy joq üide otyra almauşy i̇edim,– dedim de şyğyp jüre
berdim...
Keide tilge bailanysty orta, qorşağan ortasynyŋ əseri degen sözdi jii
estip qalamyn. Ol – dalbasa söz. Qanyŋ, janyŋ, jüregiŋ qazaqpyn dep
soğyp tūrsa i̇eşkimniŋ qauqary jetpes. Öziŋniŋ tiliŋdi, diliŋdi, saltdəstüriŋdi ūmytu – tek qana syrtqy ortanyŋ əseri i̇emes. Öz basym belgili
bir dərejede aralasatyn ortamyz basqa tildiler degen synyq syltaumen öz
ana tiline mən bergisi kelmeitinderge qarsymyn. Meniŋ talai jylym, öziŋ
aitpaqşy, şetelderde ötti. On i̇eki jyl əskerde boldym. Əskeri til – orys
tili i̇ekenine qaramai, öz ana tilimdi ūmytpaq tügili, şyğarmalarymnyŋ
barlyğy derlik taza qazaq tilinde jazyldy. Qazaq tilinde jazylğan i̇eken
dep i̇eşkim kitabymdy baspai qoiğan joq. Tipti, birneşe i̇eldiŋ tiline
audaryldy da.
Jalpy, til məselesinde dərmensizdik tanytuğa bolmaidy. Daŋğaza aiqaiğa
ilesip, minberlerde qazaq tiliniŋ jyrtysyn jyrtyp, al otbasynda
syqpyty əlgindei bolsa, odan ne qaiyr, ne ümit?! Ana tili, qazaqi tərbie
otbasynan bastaluğa tiis. “Öz ana tiliŋniŋ aldyna basqa tilderdi şyğarma!”
– dep balalarymnyŋ, nemerelerimniŋ de qūlaqtaryna əli künge qūiyp
otyramyz.
Ūlttyŋ birinşi belgisi öz tili boluy kerek. Öz jeri, öz memleketi, osy
üşeui bolğan halyq qana birtūtas i̇el i̇ekenin, ūlt i̇ekenin aiğaqtaidy. Men
qazaq tilinen i̇eşqaşan aqau jibermegen adammyn.
– İekibastūz hikaiasy turaly öz auzyŋyzdan i̇estisek...
– 1960-70 jyldary İekibastūzdyŋ aty keremet şyğa bastady. Özimiz tügil,
Sibirdiŋ jarty qalasyna elektr, otyn energiiäsyn taratyp, sol sūmdyq
qūbylysty Pavlodar oblysynyŋ sol kezdegi sekretarlary mūndai
bailyqty,iağni ken ornyn qarapaiym qazaq aşty deuge auyzdary barmady.
Qimady. Al, Qosym Pişenbaev degen geolog turaly i̇emis-emis əŋgimeler
qūlaqqa jetip jatyr. Sodan bilek sybana kiristim de kettim. Obkomnyŋ
nasihat jönindegi sekretary İekibastūz kömirin Borodin degen aidauda
jürgen bir injener tapty degendi maqūldap, sol kisiniŋ atyna köşe
bergizip te qoiypty. Sodan, qazaqşa aitqanda, izine şam alyp tüstim ğoi.
Sonau Kievtiŋ ortalyq arhivinen baryp, derekti məlimetter jinadym.
Tipti, Qosym jürgen jerler, bağyttar, aşqan ken ornyn būljytpai
körsetken kartağa deiin tabyldy. Sonyŋ bərin jinap, rettep əkelip
sekretardyŋ aldyna tastadym ğoi.
– Çto ty hoçeş teper? – deidi.
– Borodinniŋ köşesinen taqtasyn alyp, Qosymnyŋ i̇eskertkişin qūiasyz, –
deimin men de tyqaqtap.
– Jo-joq, ol köşe de, taqta da alynbaidy, kompozitor Borodin bolyp qala
beredi, – dep bajyraidy.
– Georgii Alekseeviç, i̇eger sizdiŋ osy söziŋizdi osy qalpynda “Krokodilge”
jazyp jibersem, ne bolady? – dedim.
Jyndanyp kete jazdady. Sodan ne kerek, jağalasyp, tartysyp jürip
Borodindi jiberdik te, köşeniŋ aty da, taqtasy da alyndy. Sodan keiin-aq
Qosym jaily audandyq, oblystyq gazetterge batyldau jaza bastadyq. Ne
kerek, 1994 jyly Qosymnyŋ 150 jyldyğyna orai İekibastūz qalasynan
oiyp tūryp biik i̇eskertkişi ornatyldy.
– Ol kezde, Keŋes dəuirinde ondai məseleler halyqtar ūltarazdyğyna,
tatulyğyna keri əseri tiedi dep qoryqpadyŋyz ba?
– Şyndyq üşin qaşan da, qai zamanda da, qai ortada da küresuge bolady.
Mende naqty dəleldi derekter boldy, nesine qorqaiyn. Arhivte 14-şi qor
bar, osy ken izdeuşilerdiŋ fondy. Köp kömektesti, orys köpesteri keledi
eken de, aqşa berip Qosymğa ken izdetedi i̇eken, ol tabady. Al nətijesinde
atağy solardiki bolyp şyğa keledi. Osyndai derekter aldymnan şyğa
berdi, şyğa berdi. Tipti Qosymnyŋ ken izdegen joldary, ken būrylystary,
tipti Qosymnyŋ şahtasy dep belgilengen i̇eski karta syzbasyna deiin
taptym ğoi. Būl ol kezdegi ūltşyl şeneunikterdiŋ būljytpas dəleli,
dəiegi boldy da, qarsylasuğa mümkindikteri de qalmağan i̇edi.
– İeuropany qorğağan on qazaq jaily da öziŋizden i̇estisek...
– İə, ol da ūzaq əŋgime i̇endi. Berlindi qorğauğa bara jatqan İtaliiä jerinde
faşistiŋ bir top rotasy, şamamen 150 soldat bir köpirdiŋ boiynda on
qazaqtan qūralğan barlauşylar otriadyna kezdesken ğoi. Söitip, Berlinge
kömekke bara jatqandardyŋ jolyn bögep, birneşe kün boiy qyrğyn
şaiqas bolğan. Soŋynda, on-aq qazaq jauyngeri bərin jairatyp, özderi de
opat bolğan. Būl, i̇endi sūmdyq qoi, 150 adamğa on qazaq!
Mağan jolyqqanda birde-biriniŋ familiiäsy qazaq i̇emes i̇eken, solardy törtbes jyldyŋ işinde qazaqşa aty-jönderin tauyp, sol köpirdiŋ boiyna
solarğa məŋgi i̇eskertkiş ornatu turaly məsele tağy da aldymnan şyğa
keldi. Qazaqtar İeuropany jaudan azat i̇etude tek köptiŋ biri ğana i̇emes, nağyz
erlik körsetken jauynger halyq bolğanyn dəleldeu, ərine, oŋai bolğan
joq. Tağy da jol, tağy da arhiv, tağy da aitystartys... qarsylyq.. qoişy
əiteuir, aty-jönderi tasqa jazylyp, ülken joldyŋ boiyna i̇eskertkiş
qoidyryp tyndym.
– Aty-jönderi nege orys bolyp ketti i̇eken?
– 1941-42 jyldary tūtqynğa tüskende, bərin orys əskerleri dep solai
toltyryp jibergen ğoi. Qaşqany qaşyp baryp qaitadan qosylyp, jete
almağandary qalğan. Bir şaruany tyndyrdym dep i̇elge jetsem, biraz
qarsylyqtar aldymnan tağy da şyqty. Ortalyq Komitetten nege joğary
jaq aralaspai, jeke tyndyryp jürsiz degendei əŋgimeler de şyqty, i̇eger
ükimet jağy aralassa, bireu bireuge siltep ol nətije berer me i̇edi, bermes pe
edi, kim bilsin?
Būl məseleniŋ soŋyna tüsip jürgenim, İeuropada ūzaq jyl qyzmet istegen
adammyn. Soğysqa bardym,soğys psihologiiäsyn bilemin, tipti ər i̇eldiŋ
əskerleriniŋ psihologiiäsyn, tərtip-talabyn bilemin, qūrylymyn bilemin.
Sosyn İeuropa i̇elderimen, memleketterimen özara qarym-qatynasyn
bilemin. Osyndai mümkindigim bola tūra, qalai qarap otyraiyn.
Əiteuir, keudeŋde janyŋ, ar-namysyŋ bolğandyqtan joqtan bar jasauğa
emes, ar jağynda aqiqattyŋ auyly alys i̇emes i̇ekenine köz jetken soŋ nesine
alaŋdaiyn.
– İertis-Qarağandy kanalynyŋ Sətbaevtyŋ atymen ataluyna da Sizdiŋ
yqpalyŋyz bar dep i̇estidik. Jalpy, Qanyş ağağa tuysqandyq
jaqyndyğyŋyz ba, əlde...
– Onyŋ ras, Sətbaidyŋ qyzynan tuğanbyz, Sətbaevtarğa jien bolyp
kelemin, anam jağynan. Tuystyq, qandyq jağyn bylai qoiğanda, Qanyş
ülken ğalym Alaşqa ortaq azamat. Al, kanalğa kelsek, onda men tabany
kürektei on bes jyl jūmys istedim. Kədimgi jūmysşylardyŋ bel
ortasynda jürdim, qara jūmystyŋ, qarapaiym jūmysşynyŋ obrazyna
kireiin, şyğarma jazu oida bolğan, sondai maqsatpen baryp, biraz jylym
en dalada, kanaldyŋ jağasynda ötti. Arqanyŋ aiazyna qaramai, pana tūtar
ağaşy da joq Saryarqanyŋ mi qainatar ystyğyna qaramai, kündiz-tüni
eŋbek i̇ettim. Qyzyq qoi, öŋim tügil tüsime i̇enbegen gidrologiiä, geologiiä
degen salalardy tez tüsinip, meŋgeru men üşin tükke tūrmady.
İnjenerlermen aiqasa jürip, jəi ğana olardyŋ ömirin zertteu üşin ğana
emes, janymdy salyp i̇eŋbektendim. Ol kezde Məskeuge qaraimyz,
qūrylysty da solar jürgizgen.
1970 jyly Leninniŋ 100 jyldyğy boldy ğoi. Sonda Qarağandy
obkomynyŋ bir sekretary kanalğa kurator boldy. Nauryz aiynyŋ bas
jağynda “Molodejnyi” degen jerge kelip, aktivtiŋ jinalysyn ötkizdi.
Qanyş Sətbaevtyŋ Ortalyq Qazaqstandy sulandyru jönindegi barlyq
eŋbekterin jinap kitap şyğarğanmyn, būl kanal məselesi de Sətbaevtyŋ
ideiäsynan tuğan şarua, sondyqtan kanal sol kisiniŋ atymen ataluy kerek,
sūranyp-aq tūr. Meniŋ de bar armanym osy. Jinalys auany basqa jaqqa
būryldy da ketti, zal jym-jyrt. Bitti, i̇eşkim söileitin türi joq. Ne bolsa
da, oiymdy jetkizip qalaiyn dedim de, minberge köterildim. “O, kanalskii
pisatel” dep tanystyrdy.
– Belogor kanaly Lenin atynda, Moskva kanaly Lenin atynda, Volga-Don,
1930 jyly salynğan Ülken Fergana kanaly, Kişi Fergana, Qaraqūm
kanaly Lenin atynda, dep tiziptizip keldim de, al i̇endi biz myna kanaldy da
ūly kösem atyna bersek, mūnymyz mazaq bolmai ma?– dedim jan-jağyma
batyl qarai bastap.
Jūrt tym-tyrys. Ünsizdikti kuratordyŋ özi būzdy: əli kanaldyŋ 20
protsenti bitken joq, uaqyt bar, oilanuğa dep tarasty. Jūmsaq bitken
jinalystyŋ soŋğy nətijesi, ğalym atymen ataluymen tyndy ğoi.
Roman da jazyldy. Qūrylysty jürgizgen Bas basqarma qūrylysşylardyŋ
qatarynda i̇eŋbegimdi bağalap, “Eŋbek Qyzyl Tu” ordenimen marapattady.
Mūnyŋ da hikaiasy osylai, qarağym.
Qalmūqan ağamen bolğan əŋgimeden tüigenim: qazaqtyŋ bireuge süisinse
“şynaşaqtai bolyp” degen ədemi sözi dəl osy bir qazaqtyŋ şynaşaqtai
ğana bolyp, ündemei-aq tyndyrymdy ğūmyr keşip kele jatqan qara
şaldaryna bağyttalğan bolar. Keiingi bir kezderi Almatynyŋ qūbylmaly
aua raiyna bailanysty mazasy bolyŋqyramai jürgen qairatker
jazuşynyŋ şarşaŋqy jüzine qarap, aityp şyğuğa, jazyp şyğuğa oponai qanşama şarualary salğan əjim syzyqtaryna qarap iştei süisindik.
Eline, halqyna sanaly, tuğan tilin pir tūtar ūrpaq ğana i̇emes, ne bolmasa
qalyŋ oqyrmanyna tek qana aqiqatty oqiğalarğa qūrylğan roman-kitaptar
ğana i̇emes, osyndai syrt közge i̇elene bermeitin, tipti “körmes tüieni de
körmes” degendei, keibir daŋğaza oilylar oiğa da alğysy kelmeitin
joğarydağy tirlikteri bügingi özine demeu, janyna ruhani azyq bolyp kele
jatqanyn aşyp aitpasa da, jandüniemizben ūğyndyq. Al, şynaşaqtai
ğana qazaqtyŋ qara şalynan örbigen ūrpaqtyŋ tyndyrar şaruasy, halqyna
eter qyzmeti, ol i̇endi, tipti bölek əŋgime...
ERKEĞALİ RAHMADİEV:
QALTAİDYŊ KITAPHANASY
Būrynğy Sovminniŋ auruhanasyna nauryzdyŋ 8-nen keiin, kezekti i̇em alu
üşin barsam, Qalekeŋ de jatyr i̇eken. Ömiriniŋ soŋğy jyldarynda jambasy
synyp, aiağynan biraz qinaldy ğoi. Bir-eki jas kişiligim bolsa da,
qaljyŋdasa beretinbiz. Ədettegindei, auruhana töseginde de biraz əŋgimeniŋ
basyn şaldyq.
Men 26 nauryz küni şyğatyn boldym da, qoştasyp şyğuğa Qalekeŋniŋ
palatasyna bardym. İekeumiz tağy da biraz qauqyldastyq. Ərine, ara-tūra
əzil-qaljyŋğa da boi aldyryp qūiamyz. «Səti tüsse, Məskeuge jürgeli
jatyrmyn» dedi. Sol baiağy jamandyqqa qimaityn patşa köŋil-ai deseŋşi!
Osy bir ystyq səttiŋ aiauly ağamen bolğan soŋğy jüzdesu i̇ekenin sezsemşi
deimin-au. Biraq «Məskeuge barğan qazaq ziiälylary aman qaitpauşy i̇edi»
degen sūmdyq oi sanamnan jügirip ötkenin nesine jasyraiyn. Əitse de
Qalekeŋmen jaqsy tileumen qoştasqan i̇edik.
Qalekeŋdi dəl qai küni, qai jyldan biletinimdi i̇esime tüsire almai
otyrmyn. Birge jürgende ondai jağdailardy, myna orys halqy siiäqty
kündelik jazbağan soŋ, bile bermeimiz. Qazaq köbine zerdesine-jadysyna
sengen halyq, ondaiğa ədettenbegen ğoi. Barlyğyn kökiregine toqyp, i̇este
saqtau qabiletine sengen.
Qatelespesem, onymen «Böltirik börik astynda» komediiäsy alğaş
qoiylğanda, Əuezov teatrynda kezdestik qoi deimin. Təşkennen oquyn
bitirip kelgen kezi me i̇eken, əlde oqyp, bitirip jūmys istep jürdi me, ol jağy
naqty i̇esimde joq. Əiteuir, qazaq dramaturgiiäsyna jaŋaşa bir serpilis ala
kelgeni i̇esimde. Ol – teatr sahnasynda epostyq tuyndylardan basqa dünie
joqqa tən kezeŋ i̇edi.
«Aiman-Şolpan», «Qyz Jibek», «Er Tarğyn», «Qozy Körpeş-Baian sūlu»,
«Qobylandy», jalpy, auyz ədebietindegi batyrlar jyry negizinde
daiyndalğan tuyndylar bolmasa, avtorlyq şyğarmalar az qoiylatyn-dy.
Sondai tapşylyq tūsynda örkenietti i̇elderdiŋ dramaturgiiäsyna tən
sipatpen, tili qazaqşa, aitar oiy, mysqyl-mazağy, qaljyŋy qazaqşa,
özinşe izdenisten tuğan tūŋğyş dünie i̇edi būl. Bizdiŋ de önerge i̇endi
talpynyp, anda-sanda atymyz atalğanyna balaşa quanyp jürgen kezimiz
bolatyn.
Qalekeŋdi i̇eŋ bir jaqsy bilip, jaqyn jürgen tūsymyz – 1959 jyldyŋ aiağy.
Men ol kezde Jambyl atyndağy filarmoniiäda körkemdik jetekşi i̇edim.
Məskeuden konservatoriiä bitirip kelgen betim. Mūqan Tölebaev osy
qyzmetke şaqyrdy. Men attonymdy ala qaştym.
– Mūqan ağa, qalai jetekşi bolam, onda qazaqtyŋ ylği öner jūldyzdary –
Jüsipbek İelebekov, Ğarifolla Qūrmanğaliev, Jamal Omarova, Şara
Jienqūlova, Nūrsūlu Tapalova, dombyraşylar – Qali Jantileu, Lūqpan
Mūhitov, qobyzşylar – Jappas Qalambaev, Dəulet Myqtybaevtar siiäqty
tanymal ərtisterge jetekşilik jasauğa, şynynda da, jüregim daualamaidy.
400 adamdai ülken öner ūjymyn qalai basqarmaqpyn, – dedim. Jaspyn
deimin ğoi baiağy.
Ol kezde qazaq muzyka öneriniŋ opera jəne filarmoniiä sekildi i̇eki-aq öner
oşağy bar. Əiteuir, Mūqan ağa köndirdi.\
– Ministrdiŋ Qosynov Bektembai degen orynbasary bar. Soğan baryp kel,
– dedi. Ol şymyr ğana kelgen, sözi jinaqy, şiraq kisi i̇eken. Amandyqsaulyq joq:
– Əi, sen nemene qarşadai bop filarmoniiäğa jetekşi bolğyŋ kele me? –
dep dürse qūia berdi.
– Ondai oiym joq! Mūqan ağa sizge bar degen soŋ keldim, onda keteiin, – dep
būryla berip i̇edim, küldi. Sosyn «mineziŋ şalt qoi, sirə, senen birdeŋe
şyğar»,– dedi.
Men Qaltaidy aitaiyn dep, özimdi aityp otyrğan joqpyn. Qaltai sol
uaqytta Mədeniet ministrliginde repertuarlyq kollegiiänyŋ Bas
redaktory i̇edi. Aralas-qūralasymyz osylai qyzmet arqyly bastalğan-tyn.
Ministr Əmir Kanafin degen azamat bolatyn. Qazirgidei i̇emes, ol kezde
jalğa alsaŋ da, satyp alam deseŋ de pəter berudi partiiä şeşip, partiiänyŋ
degeni bolatyn zaman ğoi. İendi otau qūrğanbyz. Tūŋğyşymyz bar. Ər üidiŋ
bosağasynda jüremiz. Pəter jaldaiyn deseŋ, qojaiyndar balaly
otbasylarğa jolai bermeidi. Jaqyndatpaidy. Onyŋ üstine bir nemeresin
ertip, i̇elden şeşem kelip jatqan. Otbasynda 4-5 janbyz. Sodan bəibişemiz
ekeumiz filarmoniiänyŋ aulasynda kelip-ketip jatatyn ərtisterge dep
salynğan qonaqüi siiäqty üş bölmeli üige ornalasyp aldyq. Suyq,
yzğarly, syz bolsa da sonda tūrdyq. Söitip jürgende, üi salynyp jatyr
eken degen sybys i̇estildi. Qaltai i̇ekeumiz de tizimde bar bolyp şyqtyq.
Pəter məselesi ūşynyp tūrğan kez dedim ğoi. Aşynğan i̇el bitiŋkirep qalğan
üi bolsa, būzyp-jaryp kirip alatyn ədet tağy bar. Ol kezdegi zaŋ boiynşa
jūma küni kirip alyp, senbi, jeksebi i̇eki kün tünep qalsa, prokuror şyğara
almaidy. Sodan biz de şoşynyp qalğanbyz, əlgi üiimizdi küzetemiz. Keşki
tamaqty işip alamyz da, Qalekeŋ i̇ekeumiz tüngi «küzetke» ketemiz. Jaspyz.
Əŋgimemiz jarasyp, keide bəibişeler pisirip bergen anaumynauğa qosa bir
jartymyzdy ala şyğamyz. Tün sonşalyqty ūzaq bolsa da, əŋgimemiz
bitpeitin. Söitip jürip, 60-jyldyŋ aqpanynda pəter aldyq.
1961 jyly Mədeniet ministrliginiŋ Öner isteri jönindegi (qazirgi
departament) bas basqarmasynyŋ bastyğy bolyp bekitildim. Būl jyldary
bir-birimizben tipti jaqyn aralasyp kettik. Jūmysqa birge baramyz, birge
qaitamyz. Meniŋ astymda bir jaman kök «Pobeda» bar.
Qalekeŋ:
– Əi, İereke, üige mingese keteiik, – deidi.
– Qaleke, qojalyğyŋ ūstap tūr-au, əitpese mynau tūrğan jerge jaiau da
barar i̇ediŋ ğoi. Amal joq, i̇endi, kölik bolğan soŋ minbeske bolmaidy, – dep
külemin. Qaljyŋsyz jürmeitin i̇edik. Birde i̇erteŋgilik jūmysqa şyğar kezde
men:
– Qaleke, tūra tūryŋyzşy, men kofe işip alaiyn, – deppin.
– Jaraidy, kofeŋdi işe ber, – degen de qoiğan.
Közime aitpaidy, jamandy-jaqsyly bastyq degen atym bar. Artynan
estidim, meni qyljaq i̇etetin körinedi. «Erekeŋdiki dūrys qoi. Ömir baqi
Balqaştyŋ boiynda qamystyŋ ülpek basyn ügitip kofe ğyp işip ösken i̇emes
pe, qaitsin» – dep küldiredi i̇eken jūrtty. Ornymen, öz jaiymenaitylğan
mūndai qaljyŋdy qalai qabyldamassyŋ!
1978-80-jyldary Qalekeŋmen birigip, opera jaza bastadym. 1981 jyly
teatrda «Tyŋ tynysy» operasy qoiyldy. «SSSRdiŋ qūrylğanyna 60 jyl»
dep atalatyn Bükilodaqtyq baiqauda opera birinşi syilyq alyp, būl jeŋis
Qaltai i̇ekeuimizdi tipti jaqyndastyryp jiberdi. Qomaqty aqşalai syilyq
ta aldyq. Būl operanyŋ jazylu tarihy da qyzyq.
Məskeude Maleevka degen jazuşylardyŋ, Ruza atty kompozitorlardyŋ
jeke-jeke salynğan köp bölmeli şyğarmaşylyq saiajai ispetti üii boldy.
Sonda jattym. Bir aidan soŋ Qaltaidy şaqyrdym. Keldi. Kütip aldym.
Ornalasty. Sazdy mənerlep, üzildirip jazu üşin şydamdylyq, tözim kerek.
Yrğağy kelse, sözi artyq körinip, sözi retke kelse, muzykanyŋ məneri
būzylyp, əbden qinalasyŋ. İekeuleimiz. Men taŋğy 6-da tūramyn da, sağat
9-da beriletin i̇erteŋgi asqa deiin, tapjylmai jūmys isteimin. Al,
Qalekeŋdi sol kezde, qazaqşa aitqanda «tepkilep» jürip, əreŋ ūiatyp
alamyn. Tamaqtan soŋ aqyldasamyz da, tapsyrmalarymyzdy alyp,
bölmemizge taraimyz. Keide, «əi, arystanym-au, miyŋdy tynyqtyrsaŋşy
bir sət», – deidi i̇esikten syğalap. Seruenge şyğamyz. Baiağy ədemi əŋgime,
ədemi əzil.
– Ölğairi, teğairi, ötejairi, ğairiful, – dep bastaidy köŋildi sətterinde.
Men de qosylamyn. Ol bilip, mağynasyn tüsinip aitady. Al, men jai
yŋyldaimyn. Söitsem, ol Qūrannyŋ bir aiattary i̇eken. Talai ret aitty,
tilim ikemge kelmeidi, tüsine de almai qoidym. İeki ai jatyp, i̇elge birge
qaittyq. Opera sətsiz bolmady. Joğaryda aittym ğoi, syilyq ta aldyq.
Birde Qalekeŋ:
– Əi, İereke, osyğan birdeŋe jetpei tūr, – dedi oilanyp. İeleŋ i̇ete qaldym.
Operada Qaltaidyŋ kinoda isteitinin paidalanyp, kinohronika əzirledik.
1954 jyly Qazaqstanğa tyŋ igeru üşin bükil Keŋester odağynan komsomoljastar ağylyp kelgen-di. Sol körinisti i̇engizip, kombainmen astyq tasyp
jatqan kezdi, qoimağa qūiyp jatqan jerin (kinoda – koltsovanie deidi)
iağni, bir körinisti qaitalau arqyly astyqty million pūtqa jetkizuge
bolady i̇eken. Ərtisterdiŋ birin Sibirden, Leningradtan, Oraldan,
Məskeudenbiz degen ūrandar ūstatyp, sahnany ainaldyryp ötkizemiz.
Brejnev pen Qonaevtyŋ tyŋgerlerdi teatrdan şyğaryp salğanyn basty
plan i̇etip, ne kerek, operany ekranğa da daiyndap, keremet bir dünie
jinaqtadyq.
Qaltaidyŋ şyğarmaşylyq jolda da i̇eşkimge jolamai, ideiäsyn alyp
qaşatyn əldebireuler siiäqty i̇emes, önerdegi, ömirdegi adaldyğyn basa
aitqym kelip otyr. Halyqtyq önerdi öz düniesindei, ortaq dep ūğynatyn
tamaşa qasietiniŋ bir ğana mysaly i̇edi būl. Tipti, Şyŋğys Törekūlynyŋ
(Aitmatov) jazuşylyq qabiletine dau joq, ərine. Al, ony dramaturgiiäğa,
ülken önerge, sahna önerine alyp kelgen de osy – Qalekeŋ-tin.
Qairan, Qaltai! Öreli azamat, adal dos!
Qalekeŋniŋ qazaq ədebieti men mədenietine bergeni köp, i̇eŋbegi orasan.
Degenmen, bereri de əli az i̇emes i̇edi. Təuelsizdigimiz i̇endi qolğa tigende,
osyndai tūlğalardyŋ ömirden ötip ketkeni ökinişti-aq.
Qaltai keremet kitapqūmar boldy. Taŋğalatynym – i̇eki qatar i̇etip jinalğan
kitap söresindegi qai kitap qai qatarda, kimniŋ kitaby i̇ekenine deiin jatqa
biletin. Pəleninşi qatardağy tügeninşi kitap dep otyratyn. Birneşe myŋ
kitap: arabşa, parysşa, orysşa, qazaqşanyŋ arab ərpindegi, latyn
ərpindegi kitaptar – onyŋ ömir baqi jinağan mol bailyğyna, qazynasyna
ainaldy. Üiimdi de osy kitaptarym üşin keŋeittim, əitpese, bəibişemiz
ekeumizge bəribir i̇emes pe» dep kületin-di.
Meniŋ oiym aitady: bir qazaqtyŋ qolynda qalsa, baiağy Otyrardağy
joğalyp ketken kitaphanadağydai qyruar i̇eŋbekti
– Qaltaidyŋ kitaphanasynan tabuğa bolar ma i̇edi? Sondai-aq, Mysyrdağy
Aleksandrovka kitaphanasyndağy otqa oranğan mol dünieni Qaltaidyŋ
jūmys bölmesindegi kitaptar i̇esime tüsiretin. Ol kitapty jinap, ədemi
dünie i̇etip qoiu üşin i̇emes, ər qatardağy ərbir kitapty alystan atap, dəl
tabatyn jəne sol dünielerdiŋ bəriniŋ tügel sanasyna saqtap,esinde qaluy
meni qairan qaldyratyn. Onyŋ osy qasietine ömir boiy süisinip kelemin.
Qalekeŋ biyl 75-ke keler i̇edi. Qūdaiğa şükir dep, 80 jasyn, 90 jasyn
toilap, odan keiin 100-ge kelmei ölmeimin dep jürgender de bar. Biraq,
Allatağala pendesin şyr i̇etip jaryq düniege əkelerde, keter uaqytyn da
maŋdaiyna jazady deidi ğoi.
Tağdyrdyŋ jazuyna ne şara?! Ülken oqymysty, asqan dana Qaltaidyŋ əzil
aitqysy kep tūratyn jaidary, jaisaŋ jüzin körmegeli de bir jyl?!...
Uaqyt degendi qoisaŋşy, ūşqyr-aq!
YMBETBAİ UAİDİN
Biz kitap oqyp ösken, sol tūstağy aqyn-jazuşylardyŋ kez kelgen
şyğarmalarynan tipti jatqa oqyp, sanamyzğa tüiip, özimizdi-özimiz sol
ömirden alynğan şynaiy dünielerdegi keiipkerlerge qarap tərbielengen
ūrpaq i̇ekenimizdi maqtan i̇etuge tolyq qūqylymyz. Qazirgidei aqparattyq
tehnologiiänyŋ əbden jetilgen zamanynda oi-jüiemizdi, sanamyzdy
jahandanudyŋ şekteuine jeŋdirgen, mədeniet pen ədebiettiŋ şejireli bir
top ökilderiniŋ bügingi momaqan tirligi ünemi oidan da, köŋilden de
ketpeidi. Sondyqtan da, jyldyŋ basynan beri gazetimizde “Ardager”
aidarymen qoğamnyŋ ər salasyndağy, onyŋ işinde mədeniet pen ədebietke
erinbei ter tökken, şyğarmaşylyqtyŋ azaby men şyjyğyna
şyjğyrylğan qairatkerler jaily ai saiyn üzbei berip kelemiz.
Şyğarmaşylyğynda ədeptilikke baulyp, tərbielik təlim qalyptastyryp,
moral-adamgerşilik jaily, əsirese ədep əlemin keŋinen nasihattaittyn
belgili qalamger-ūstaz, satirik-jazuşy Ümbetbai Uaidinmen bolğan
əŋgime de osy bağytta bolmaq.
– Ümbetbai ağa, əŋgimemizdi bügingi ədebiet, mədeniet jaiynan bastasaq...
Təuelsizdik alğaly da jiyrma jylğa juyqtapty, osy jyldar işinde
təuelsiz i̇eldiŋ təuelsiz ədebieti turaly oiyŋyz?
– Būl saual-sūraqqa, būl qaratpa sözge men oqta-tekte qaiyrylyp ketip
jürmin. Tağy da aldymnan şyqty. Özimdi de, özgeni de qaitalamai, dūrysy
būrynğy aitqan, jazğandarymdy tolyqtyraiyn. Bardy körmeitin, bardy
bağalamaityn, “joqty” joqtauğa ainaldyryp, zarlai beretin bir jaman
ədet tauyp alğan siiäqtymyz. Olai deuime sebep, qazir köptegen auyz:
“joqqa” tolyp ketti. “Satira joq”, “syn joq”, “dramaturg joq”,
“dramaturgiiä joq”... Solai ma? Būğan jūrt ne deidi, baspasöz ne deidi?
Būl ne qaraŋ qalğan ədebiet, mədeniet sonda? Bar men joqtyŋ dəleli
qaida? Dünieni i̇eleŋ i̇etkizetindei, jalt qaratatyndai ədebiet, mədeniet
önimi joq desek bir səri, typtipyl i̇etu ne sūmdyq!
Mədeniet! Sizderdiŋ gazette Janūzaq Əkimniŋ “Qazirgi qazaq mədenieti
qandai?” (16.07.2009) dep atalatyn kölemdi maqalasyn süisinip oqydym.
Maqalada mədeniet jaiy teoriiälyq tūrğydan jaqsy taldanğan. Köp
məsele qamtylğan. Jaŋağy “typ-tipylğa” jap-jaqsy jauap bergen. Oiközqarasymyzda ūqsastyq baiqaldy. Qaitalamau üşin maqalanyŋ kişkene
praktikalyq jağynan keleiin.
Mədeniet – i̇ekibastan, jalpy i̇esim. Onyŋ i̇eŋ kişkentai əŋgimesi – ər
jağdaida auzymyzdan jii şyğatyn kədimgi teatrdağy “kiim ilgiş”. İeŋ
ülken əŋgimesi – “Mədeni mūra” bağdarlamasy. Būl bağdarlamany Uaqyt,
Təuelsizdik alyp keldi. Aita bersek, aua jaiylyp ketemiz, birer derekke
kidireiin. Uaqyttyŋ qolymen, adamnyŋ qolymen babalarymyzdyŋ
qanşama mazar-keseneleri bülinşilikke ūşyrady. İestuimizşe, adamdar
mazar-kesenelerdi būzyp, keseginen monşa salypty, qūlyptastardy
qūlatyp alyp diirmen jasapty. Əne, sondai zaman bolğan. Ūşaq qonatyn
alaŋqai jasau üşin qorymnyŋ üstimen traktor, buldozer jürgizgendi 1985
jyly közimizben kördik. Təuelsizdik nemese “Mədeni mūra” bağdarlamasy
sol sūmdyqtardy tüzetip jatyr. Būl bardyŋ əŋgimesi me, joqtyŋ əŋgimesi
me?
Aqtöbe oblysynyŋ Yrğyz audanynyŋ Jaŋaqūrylys i̇eldi mekeninde
“Janys tamy” dep atalatyn mavzolei bar (Būl i̇eldi meken qazir “Janys bi
auyly” dep atalady). Mavzolei H1H ğasyrdyŋ belgisi. “Qabyrğasynyŋ
tömengi böligi 8 qyrly, joğary böligi sağanağa ūqsas. 8 jəne 41 qyrly
baraban şeŋberi türinde qalanğan. Kümbezi piramida tərizdes satylap
qalanyp aiaqtalğan” (“Aqtöbe entsiklopediiäsy”). Sol mavzolei qūlaudyŋ azaq aldynda. Ony qalpyna keltiru jaiynda əŋgime bolğaly qai zaman?!
Odan beri qanşama uaqyt ötti. Meniŋ özim de baspasöz betinde birneşe ret
söiledim. Degenmen, aqyr tübi qaiyr, biyl qolğa alyna bastady.
Təuelsizdiktiŋ arqasy.
Bardyŋ əŋgimesi.
Mədeniet! Jüris-tūrys mədenieti, söz mədenieti, dastarqan mədenieti,
aita bersek əli qanşama? Söz mədenieti demekşi, toi dastarqany
basyndağy söz boranyn i̇eske tüsirip köreiikşi. “Eki jas baqytty bolsyn!”,
“Ata-anasyna meiirimdi bolsyn!”, “Denderi sau bolyp, i̇eŋbekte tabysty,
jora-joldastarynyŋ arasynda abyroily bolsyn!”. Osylai kete beredi,
kete beredi. Şyn quanyştyŋ sözi, şyn quanyştyŋ köz jasy qaida? Baqyt
ülken söz. “Baqytty bolyŋdar!” – jaqsy tilek. Alaida, baqyt-baqyt dep
aita bergennen adam baqytty bola qala ma? Balalar men jastardyŋ tilek
sözderi de jattandy: “Aşyq aspan, möldir mahabbat, zor densaulyq
tileimin!”.
Keşirim sūrai bilemiz be? Aiaqqa jyğylu degendi qalai tüsinemiz? Səlem
ete bilemiz be? Səlem demekşi, i̇eki jastyŋ üilenu toiyndağy jaŋa tüsken
kelinge səlem i̇etkizu i̇ersilikteri de barğan saiyn örşip barady. Jaqynda
auyldyq jerde bolğan bir üilenu toiyna qatystyq, Toi basqaruşy jas
kelinge aruaqtardan bastap, besiktegi balağa şeiin səlem i̇etkizdi. Səlem
saiyn kemi i̇eki jüz, bes jüz teŋgeden aqşa. Üzilis kezinde toi basqaruşyğa:
– Inim, səlemnen qūr qalğan tağy kim bar? – dep i̇edim. Ol qyp-qyzyl bop
ketti.
– Oi, ağa, osy qiyn boldy. Toi ieleri tizim beredi. Bireui ūmyt qalsa
boldy, şaŋ-şūŋ dauys, qap-qara ökpe.
– Tüsindim, ainalaiyn.
Mədenietke bailanysty “bar” men “joqtyŋ” bir əŋgimesi osy.
Mədeniet – ədep ataulynyŋ jiyntyğy. Ötken jyly “Ana tili” baspasynan
meniŋ “Ədep əlemi” dep atalatyn kitabym jaryq kördi. Ədebiet,
mədeniettegi “bar” men “joqty” şamaşarqymşa sol i̇eŋbegimde birşama
qamtyğan boldym. Jəne ədep əlemin sana, parasat, izet, tərbie, inabat,
Otanşyldyq sezim, namys tūrğysynan dəleldeuge tyrystym.
– Sizdi sonau Keŋes dəuiriniŋ özinde qazaq tili, öz ana tili üşin az ğana
belsendi toptyŋ bel ortasynda jürip, qazaq mektepteriniŋ tağdyryna da
atsalysqanyŋyz büginde aŋyzğa, tarihqa ainalğandai...
– Til, ana tili ər ūlt ökiliniŋ jandy jeri. Būl məsele qazaq halqynyŋ
perzenti – meniŋ de jandy jerim. “Mūndai qoğamdy qorğamai, mūndai
qoğamdy qoldamai bolmaidy” dep, kezinde ötken qoğamdy maqtap
öşirgenniŋ biri özim. Öitkeni, ol qoğamda da jaqsy söz,jaqsy zaŋ, jaqsy
ideiälar boldy. Al, i̇endi ana tili jaiyna kelsem, halyqqa, halyqtyŋ tiline
adaldyq printsipin ūstandym. Balalarym qazaq mektebinde oqydy.
Nemerelerim de qazaq mektebine bardy. Ərine, balalardy qazaqşa oqytu
maqtanyş i̇emes, paryz! Ötken qoğamda da qazaq tilin qorğadym, söiledim,
jazdym. Oqta-tekte Şona ağamyzdyŋ qasynan tabyldym. Onda tūrğan
pəlendei aŋyz i̇eşteme joq. “Iz” dep atalatyn kitapta (Köpen Əmir-Bek)
meniŋ “Ūrpaqtan ūrpaqqa ūlasqan mūra” dep atalatyn maqalama oryn
berilgen. Keŋes qoğamy tūsynda sol maqala baspa betinde köp şyrğalaŋmen
jaryq kördi. Şybyn jan şyŋğyrdy.
Būl məselege kelgende qazirde de üreili üreiim joq i̇emes. Bas taqyryby
tatar ğūlamasy Şagabuddin Marjanidyŋ sözimen bastalatyn maqala (
“Öziŋniŋ ana tilin ūqpai baryp, orys tilin üirengen adamdardan jaqsylyq
kütip pe i̇ediŋizder? Jaqsylyq kütpeŋizder”) ömirdegi türli jağdailardan
tuğan üreiim jaiynda i̇edi. Sony aitaiyn.
“Samal” möltekaudandaryn qaq jaryp, əl-Farabi daŋğylyn kesip ötip,
Qajymūqan atyndağy köşege baryp tireletin bir rahat köşe bar.
Adamdardyŋ tynyğyp, jürip-tūruyna onda jaqsy jağdai jasalğan. Keide
jalğyz, keide üi-işimmen men de, köbine keşke qarai sol maŋda
demalamyn. Qūdanyŋ qūdireti, sonda aŋğarğanym, olai-bylai qanşama
qazaqtar ötedi – ilu de bireui bolmasa, barlyğy derlik orysşa söilep bara
jatady. Bala-şağalarymen jürgen, besik-arba itergenderdiŋ auyzdarynan
qūlağymyzğa tietin sözderi: “ataşka”, “Daulet”, “dedulia”, “babulia”, “maa-amm”, Anara, Janara, Aidosa, Muratik, Bulatik, Mariaşa, Sauleşa,
ainalaşka t.b. Qarap otyryp küiinesiŋ, qūlazisyŋ, kübirleisiŋ: “bū ne bop
ketkenbiz?”, “bū qaida baramyz?”
Qala mektepteriniŋ aulalarynda da şüldir-şüldir... Būl saual-sūraqtar
aiağynda üreige baryp tireledi.
Til degenimiz – ūlt, ūlt degenimiz – til. Tilge qauip, i̇ekibastan, ūltqa qauip
qoi. İendeşe, bizdiŋ ūltymyzdyŋ joiylyp ketuine qauip bar ma? Jaŋağy
şüldir-şüldir asqyna berse, ərine, bar! Dəlelimiz:
“... 1926 jyly halyq sanağy boiynşa Keŋester odağynda 194 ūlt bolsa,
soŋğy sanaqta tek 101-i qalğany belgili. Basqaşa aitqanda jyl saiyn 1-2
ūlttyŋ közi joiylyp, aty öşip otyrğan” ( Ğarai Sağymbai: “Qazaqtyŋ tili
nelikten qūldyrap barady?”. “Türkistan”, 14-20 şilde, 1999 j.).
Globalizatsiiä kele jatyr. Tildiŋ bir tajaly sol degendei de əŋgime bar.
Ğalym Saparğalievtiŋ jazuyna, aituyna qarağanda, qazirgi uaqytta
düniejüzinde 4 myŋ til bar körinedi. Al, ər i̇eki jylda 4 til joğalyp
otyratynğa ūqsaidy. Sarapşylardyŋ boljamyna sensek, osy ğasyrda 5-aq
til qalady i̇eken. Al, kerek bolsa! Ürei-qaupimizge negiz bar ma? Bar! Būl
tyğyryqtan şyğar jol qaisy? Məjbürlik! Halyqty demokratiiä aiasynda
məjbürlikke daiarlau. Halyqtyŋ boiyn, oi-sanasyn birte-birte
məjbürlikke üiretu. Keŋes qoğamy tūsynda orysşa bilmeseŋ, orysşa
oqymasaŋ nan tauyp jei almaisyŋ degennen orysşa oquğa məjbürlik
tuyndady. Ədemi söz, qyzyl söz nasihatynan nətije şamaly, köbisi
jalğan. Qazaq tilin qorğaityn nemese globalizatsiiäny işke köp ötkizbeitin
bizde bir “qytai qaqpasy” bar. Ol bizdiŋ Ūly dalamyz, auyl, ūlttyŋ sany!
Soŋğy kezde auylğa köŋil bölinip jatqanğa ūqsaidy. İnşalla, ūzağynan
bolğai!
– Büginde ziiäly qauymdy “ziiändy qauym” sanaityndar, jalpy syn
aituşylar köbeidi. Aqyn-jazuşylardy pir tūtqan halyq i̇edik, əsirese
bügingi ədebietşi-jastar, oqyrman bolsyn Keŋes dəuirine şoşyna, syni
közqaras qalyptasqan. Būl pikirge qalai qaraisyz?
– Əlginde kişkene kidirdim ğoi: Keŋes qoğamyna bailanysty bir jaqty
pikirge nemese bərine qap-qara küie jağuğa qosylmaimyn. Ol qoğamda da
təuir üide, jaman üide tūrdyq. Ol qoğamda da bolmaşy nərsege məz bolyp
quandyq, küldik, kürsindik, jyladyq. Ol qoğamda da ən saldyq. İeŋbek
bağalandy, ədebiet bağalandy, bağalanbady. Aşarşylyq, jappai quğynsürgin (repressiiä) sol qoğamda bolğan apat, qasiret. Ana tili tağdyryna da
osy apat tūrğysynan qarağan ədildik bolar. Şoşynsa şoşynatyndai
sūmdyqtar. Bügingi ədebietşi-jastar, jas oqyrman ol qoğamda ömir sürgen
joq. Moiyndaryna qyzyl galstuk tağyp oktiabriat, pioner bolğan joq.
Komsomolğa, partiiäğa ötken joq. “Əkemiz de – Lenin, anamyz da – Lenin”
dep taqyldap öleŋ aitqan joq. Sondyqtan ötken qoğamğa osqyrynyp
qaraityn, barlyq sūmdyqtarğa sender kinəlisiŋder degendei ziiäly
qauymğa “ziiändy qauym” dep kelemejdeitinderge bir jağynan bilmestik
dep tüsinistikpen qarasaq, i̇ekinşi jağynan uəj aitatyn da retter bar.
Betke aitu bar da, bet jyrtu, saqaldan alu bar. Aitpağymyz, aita bileiik,
ədepten ozbaiyq degen ğana. Əitpese, būl auağa tez taraityn qūs tūmauy,
şoşqa tūmauynan da qauipti virus! Ziiäly demekşi, ziiäly sözi ne mağyna
beredi, ziiäly adam qandai adam? Būl məseleler qazir köp aitylyp,
jazylyp ta jür. Ziiälylar joq deitinder de bar. Bolmai qaida ketsin?!
– Salt-dəstürdiŋ özin tərbie tərizdi otbasy-oşaq qasynan bastağan jönau...
– Solai, ne nərse de əueli ərkimniŋ özinen, öz otbasynan. Otbasy oirany
şe, ol da.
Bizdiŋ halqymyzda būryn i̇erli-zaiyptylar ajyrasu, neke būzu degendi
bilgen be? Büginde i̇ekiniŋ biri... İekiniŋ biri bolmasa da qazir ajyrasu tym
köbeiip ketti. “Aiaqtandy ma, tūrmysqa şyqty ma?” – dep bala-şağasyn
sūrai bastasaq, qazir biraz jora-joldastyŋ nazary tömen. Ol üşin olardy
kinəlauğa, əŋgime qyluğa, aiyptauğa bolmaidy. Ondai jağdaida basty
sebep ūlttyq-halyqtyq salt-dəstür zaŋynyŋ əlsireuinen “Düniede ne
jaman?” degen saual-sūraqqa halyq danalyğy qalai jauap bergen? “Qaityp
kelgen qyz jaman, qaita şapqan jau jaman”! Demek, dəstür zaŋy qyzdyŋ
törkinine qaityp keluin ölim sanağan. Qazir ol ökinişke orai üirenşikti
jağdaiğa ainalyp ketti. İersi bolmai qaldy.
Ūrpaq tərbiesine, əsirese qyz bala tərbiesine būryn halqymyz, i̇ekibastan
asa qatty mən bergen. “Qyzğa qyryq üiden –tyiu, bir üiden – jyiu” dese,
būl ūltttyq-halyqtyq salt-dəstür men təlim-tərbie i̇erejesiniŋ işinde qyz
bala tərbiesine degen qanşalyqty jauapkerşiliktiŋ myqtylyğyn
ūstanğandyq! Ürdis-önege! Qyz ūzatylarda: “barğan jeriŋe syily bol, ne
körseŋ de Qūdai qosqan qosağyŋmen, janjaryŋmen, jan-jağyŋmen birge
kör. Tastai bat, sudai siŋ!” – dep baiandy ömir sürudi qatty i̇eskertip, qadap
aitsa mūnyŋ arğy jağynda ne jatyr? Namys, törkin jūrttyŋ namysy!
Erli-zaiyptylardyŋ ajyrasuy, nekeniŋ būzyluy nemese talaq i̇etu
būrynda da bolğan. Biraq, ol neken-saiaq, sirek kezdesetin-di. Qazirgi otbasy
oiranynyŋ sebebi köp. Bir sebebi, minez qaişylyğynan, ərkim özderinikin
dəleldep, biriniŋ bilmestigin biri keşirmei i̇eregisip, örşi tüsedi. Dulat
İsabekovşe aitqanda: “jūp qūrğanğa deiingi i̇eki jastyŋ əŋgimeleri: “ia tebia
liubliu!” Jūp qūrğannan keiingi əŋgimeleri: “ia tebia ubiu!” Odan qala berse,
“moi roditeli”, nemese “tvoi roditeli...”
Keŋes qoğamy əielderdiŋ mərtebesin köterdi. Sol mərtebeniŋ i̇ekinşi jağy:
partiiä ūiymynyŋ jinalystarynda, biuroda əiel hatşylar i̇engezerdei i̇erazamattardy qaqşityp türegeltip qoiyp, sūq sausağyn şoşaityp
məselesin qarady. Al, qai zamanda qai əiel i̇er-azamattyŋ məselesin
qarağan? Meili ol kim bolsa da, əiel qaşanda i̇er-azamatynyŋ ar-namysyn
özinen biik ūstauğa tyrysqan, ūstağan da. Qazirgi keibir otbasy oiranynyŋ
bir sebebin de osydan izdeu qajet-aq. Ūlttyq-halyqtyq dəstür zaŋynyŋ
morali qalai deidi? “Əiel- əibat, əke-aibat”. Ūlttyq psihologiiälyq, saltdəstür zaŋy tūrğysynan ata-ana bala üşin ideal! Qazir şe? Bala əkeden
qaimyqpaidy. Əkesinen temeki sūrap tartqan balany da kördik! Sondyqtan
da, bügingi jastar tərbiesi, əsirese qyz bala tərbiesi ūşyğyp, jarasy
alynuğa jaqyn tūrğan məsele. Ol kez kelgen pendeŋizdiŋ jandy jüregine
tietin, ünemi, kündelikti köŋil audaryp otyratyn ūşyqty məsele.
Ūlttyŋ tilin, dinin, salt-dəstürin biz tilimizdi saqtap qalumen ğana şektep
jatamyz, al sol tilimizdiŋ, ana tilimizdiŋ bolaşağy, tağdyry bizdiŋ qaraköz
qyz-qaryndastarymyzğa tikelei bailanysty i̇ekenin sezinuimiz kerek.
Bügingi aşjalaŋaş qoğamda imandy, ibaly əiel-analardyŋ tağdyry
ūlttyŋ keleşegine kesiri mol batpan i̇ekenin, ol sordan aiyrylu tipti
qiynğa soğaryn əli de jan düniemizben sezine almai kele jatyrmyz ba
degen de qorqynyş joq i̇emes...
– Ədebiettegi, önerdegi “jiendikpen” (plagiattyq) jüzdesken keziŋiz boldy
ma? Büginde satiralyq əzilkeş otaular köbeidi, anaiy qaljyŋbastar sany
da artyp tūrğan mynau “Uiatsyzdau” qoğamdağy satirağa köŋiliŋiz tola ma?
– Adam adamdy, halyq halyqty qaitalaidy. Qaitalau ataulynyŋ bərin
ūrlyq (plagiat) sanau – qate pikir. “İt üredi, keruen köşedi” iağni “Sobaka
laet, karavan idet”. Qazaqta da bar, orysta da bar. Anany da, mynany da
ūrlyqşy sanap, keide bireuler bireulerdiŋ obalyna qalyp jatady.
Ūrlyq, ūrlyqşy joq i̇emes, bar. Özime kelsem, tonalğan kezderim de bar.
Ūstap bergender de boldy. Ötti. Ketti. Olardyŋ aty-jönderin aitudy
yŋğaisyz sanaimyn. Bir janyma batatyny birli-jarym öleŋ joldarymdy,
aforizmderimdi birneşe jerde biraz adamnyŋ auzynan qūlağym şaldy.
Avtory qasynda otyr, aitpaidy. Bir basylymda “Terminniŋ bəri – söz,
sözdiŋ bəri – termin i̇emes” degen taqyrypqa közim tüsti. Meniki! Ondaida
“meniki” deuim de dūrys i̇emes şyğar dep qalasyŋ, öitkeni əŋgimeniŋ
basynda aitqanymyzdai, adamdy adam qaitalaidy ğoi.
Al, satira – tərbie qūraly. Satirada, əsirese, sahnalyq satirada siz
aitqan Uiatsyz sözder jii ūşyrasady. Meniŋ hatpen söilesetin ədetim bar.
Qūlaqqa i̇ersi, tūrpaiy i̇estiletin sözderden tazaru jaiyn birer sahnager
iniqaryndastaryma hatpen i̇eskertip qūiamyn. Raqmet, bəri de bas izedi. Bir
sahnager sahnada “ kəri qyz”, “otyryp qalğan qyzdar”, – dep tūryp aldy.
Qatty aşuym keldi. “Ekeu bolu baqytyn kütken qyzdarymyz, arularymyz”
dese bolmai ma? Ərkimniŋ jūqa jeri bar. “Kəri qyz”, otyryp qalğan qyz” da
olardyŋ jūqa jeri i̇emes pe? Tağdyry! Halyq, “otyrğan qyz ornyn tabar”
dep jūmsartpai ma, nege oilanbai söileimiz?
Ekeu bolu, jūp qūru baqytyn aldan kütken arularymyzdy saiqymazaqqa
ainaldyruğa qandai qaqymyz bar? “uiatsyz külkiden” şyğyp ketti ğoi,
sondyqtan da ornymen aitylğan əzil-qaljyŋ tek qana köŋil köteru i̇emes,
jan sergitetin i̇emşara bolsa igi!
– Ədebiette qai sala, qai taqyryp kemşin jazylady dep oilaisyz?
– Qazirgi zaman, qazirgi uaqyt minezin, problemalaryn kötergen, i̇el
tamsanyp aityp jüretindei kesek tuyndylardy i̇eske tüsire almaimyn.
Qatelessem qalamdas-əriptesterimnen keşirim sūraimyn. Fantastika közge
az tüsedi. Jurnalistikada oçerk, feleton, pamflet janrlary “poçti”
körinbei ketti.
– Öziniz oilağan, Qūdai quat berse osy jağynan oi tolğasam, qalam
terbesem degen dünieler bar ma? Aldağy şyğarmaşylyq josparyŋyz
jaily birer auyz əŋgimeleseŋiz?
– Tom-tom bolmasa da kitaptarym tam-tūmdap şyğyp jatyr.
Şyğarmaşylyq oi-jospar barşylyq. Satirasy, ğylymy, basqasy bar –
uaqytyn, sətin kütip üide biraz qoljazba üiüli tūr. Jan düniesi taza,
adamğa adal, köp qitūrqyny bilmeitin, biraq jalğandyqqa, ötirik sözge,
ötirik külkige şydamaityn, bet-auzyn būzyp, barğan jerin keide astankesten i̇etip qaitatyn bir satiralyq obrazdy qaşağanyma köp uaqyt boldy.
Köldeneŋ köp şarua kiip-jaryp ketip, sony ūzatyp aldym.
– Ağa, söz soŋynda demokratiiäğa qatysty birer auyz oi qozğai ketseŋiz.
Jalpy, bügingi qazaq memleketi, qazaq qoğamy turaly közqarasyŋyz?
– Avtorynyŋ aty-jöni jadymda qalmady: adamzat oilap tapqan bir
qūndylyq – demokratiiä, biraq onyŋ özi şala degenge ūqsas joldar bir
ədebietten közime tüsip i̇edi. Osy pikirdiŋ jağyndamyn. Demokratiiäny
joğary bilikpen ğana şektei beremiz. Demokratiiäny bostandyq, i̇erkindik
mağynasynda tüsinsek, betimen ketu, aua jaiylyp ketu, auyzğa kelgendi
atalau demokratiiä ma? İeldi qazir sektanttar jailap, basqa şyğyp barady.
Būl ne? Demokratiiä! “Qūdyqtyŋ syrtyndağynyŋ bəri aqyldy”. Būl da
demokratiiänyŋ əŋgimesi.
Qazaq memleketi, qazaq qoğamy jaily əŋgime de, ainalyp kelgende,
halqymyzdyŋ salt-dəstür, təlim-tərbie, tili men dininen ainalyp kete
almaityn tüiini joq ūzaq-sonar əŋgime bolsa kerek. Bügingi əŋgimede onyŋ
bərin qamti aldyq, almadyq ony bir tüiindep qoisaq. Oqyrmanğa
aitarymyz da, jetkizerleriŋiz de köp bolsyn.
İə, qai zamanda, qai qoğamda bolsyn, ūlttyŋ joğyn joqtap, baryn
jūrtşylyqqa jariiä i̇etetin qolyna qalam ūstağandar i̇ekenin moiyndar
bolsaq, onda būl taqyryptyŋ nüktesi qoiylmasy aqiqat. Halqymyzdyŋ
tağdyry, bolaşağy beijai qaldyrmaityn, ünemi jazğandarynan öz tuğan
halqynyŋ jazu mədenieti ğana i̇emes, söileu mədenietine asa köŋil bölip,
ədepten ədemi iirim izdep jüretin bügingi əŋgimeniŋ keiipkeri Umbetbai
ağağa qarap, şyn mənindegi asa mədenietti qazaqty tağy bir körgendei
şattandyq. Kərige de, jasqa da asa izetpen qaraityn, sabyrly-baiypty
jüris-tūrysynyŋ özi ülgi ūstazdyŋ boiynan qazaqi tərbieniŋ təlimi aŋqyp
tūrğandai. Köptegen jyldar boiy ğylym men jazuşylyqty qatar alyp
kele jatqan ūlağatty ūstazdyŋ jurnalistikağa beiimi bar qabiletti
jastardy tərbieleu jolynda şyğarmaşylyq tabys tilei otyryp,
qoştastyq...
NŪRĞALİ NÜSIPJANOV
Ol kisini biz bilgeli qaşan! Sonau balalyq şağymyzda əni əldilep ösirgen
ənşi ağamyzdyŋ bizdi taŋğaldyratyny, qaşan körseŋ de özgermeitin, ünemi
bir qalyptağy jüristūrysy, tipti i̇eptep syzylğan maŋdaidağy əjim
syzyqtary bolmasa qartaimaityndyğy. Boiyn tik ūstaityn, aiağyn
təkapparlana basatyn kədigi ənşiniŋ osy bir syryn bilmek oi birazdan
mazalağan-dy. Qazirgi qorlyq-zorlyqpen nan tabatyn, baiityn
qaiyrymsyzdau qoğamda, baiiyğan üstine baii tüssem i̇eken deitin
toiymsyzdau qoğamda ünemi öziniŋ sabyrly keipinen ainymaityn ol kisige
qarap qyzyğasyŋ, quanasyŋ. Qazaqstan Respublikasynyŋ Halyq ərtisi,
Memlekettik jəne Qazaqstan Lenin komsomoly syilyqtarynyŋ laureaty,
Qyrğyzdyŋ Abylas Maldybaev atyndağy halyqaralyq syilyqtyŋ
laureaty, Özbekstannyŋ önerge i̇eŋbek siŋirgen mədeniet qyzmetkeri
Nūrğali NÜSIPJANŪLYMEN əŋgime de osylai bastaldy.
– Nūrğali ağa, Sizdiŋ şyğarmaşylyq ömiriŋiz, jetistikteriŋiz tyŋdarman,
körermenderiŋizdiŋ köz aldynda. Osynşa qūrmetke bölene jürip, sahnada
da, ömirde de bir özgermeisiz, şynynda da biz bilgeli osy bir qalyptasyz,
bet-əlpette, tipti jüris-tūrysta da bir özgeris joq siiäqty...
– Raqmet! Degenmen, uaqyttyŋ i̇enşisindegi nərse ğoi, qanşa qartaimaimyn
deseŋ de uaqyt öz degenin isteidi, keregin alady i̇emes pe?! Sosyn i̇el
aldyndağy jauapkerşilikke de bailanysty. Halyqtyŋ köz aldynda jürgen
soŋ, qampiğan qaryn men irkildegen semizdikti i̇emes, öneriŋmen qosa öziŋdi
körsetuiŋ tağy kerek şyğar. Tamaqty talğap jep, ünemi qozğalysta jürgen
kisige de artyq salmaq jabyspasa kerek. Būl bir ğana jağy. Ol meniŋ
tüsinigimde qanymyzğa siŋgen sabyrlylyq, ūstamdylyq, tipti ülkenderdiŋ
aq batasy bolar. Öitkeni biz qatarlastar ülkendi ülkendei, kişini kişidei
syilai biletin, imany jüzinen tögilip tūratyn tərbieli ortanyŋ
tülekterimiz, Būl bizden keiingilerge topyraq şaşu nemese aryna tiiü
emes, ər ūrpaqtyŋ özindik bir i̇erekşeligi, ūstanymy bölek bolatynyn
ömirdiŋ özi-aq körsetip keledi i̇emes pe?! Odan keiin adamnyŋ tegine, qanyna,
tabiğatyna da köp bailanysty. Ataq daŋqqa mastanyp, i̇eldiŋ qoşemetin
körmei jatyp, i̇eŋbegi siŋbei jatyp, jalyna jal bailap şyğa keletinder
aramyzda joq i̇emes. Öz buyna özderi semirip, kisi tanymastai jağdaiğa
jetetinder de barşylyq. Osy jasymyzğa deiin i̇eşkimniŋ kömegine zəru
bolmai, öz i̇eŋbegimmen kele jatqanyma təube deimin. Bireuden birnərse
sūrap, ne qyzmet babyn otbasymnyŋ qajetine būryp i̇eşbir basşynyŋ
mazasyn alyp körmeppin. Al büginde zaman tipti bölek, ondai
sūranympazdardy bilik basyndağylar da, qyzmet babyndağy basşylar da
jarata bermeidi. İeşkimniŋ aldyn oramai, sybağasyna ūmtylmai bir
jolmen, taza jolmen jürgenge ne jetsin! Biz osyny ūstandyq. Toitomalaqqa barmai-aq, əldebireulerdiŋ jekemenşik ənşisine ainalmai-aq,
halyqpen, halyq önerimen östik, örkendedik!
– Nūrağa, osy jerde Siz oryndaityn ənder tabiğaty halyqtyq sarynğa
bai, bügingi arsyn-gürsin toi əuenderine kelmeidi ğoi degen pikir tuyndauy
əbden mümkin, keibir ənşi ini-qaryndastaryŋyzdy renjitip almaiyq...
– Joq! Ən, öner qaşanda halyq igiligi, öziniŋ töl tuyndysy. Ras, meniŋ
şyğarmaşylyğym halyqqa jaqynyraq. Degenmen estradalyq əuender de
barşylyq qoi. Toiğa barmaidy i̇emespiz, baramyz, biraq toi üstinde ən salu,
biz üşin, əsirese, özim üşin üirenbegen, üirene almaityn, qūptai almaityn
jağdai. Būl, i̇endi meniŋ jeke pikirim, ömirlik ūstanymym. Ol üşin meni
eşkim de söge almasa kerek. Ənşi ğana, öner adamy ğana i̇emes, jalpy kez
kelgen pendeŋiz öziniŋ jaratylysyna sai, közge de, qūlaqqa da oğaş
əreketten taza bolğany abzal der i̇edim. Al būl qasiet şyğarmaşylyq
adamdar üşin tipti qataŋdai ūstanatyn ūstanym bolsa deimin. Ənşilerdiŋ
toiğa qatysuy bügingi jaŋa qazaqtar üşin bəsekege ainalğaly qaşan!
Keiingi jastardyŋ arasynan nebir kömeili ənşilerdi köp izdemei-aq tabuğa
bolady. Nebir talantty jastar bar, sahnada i̇eldiŋ qūlağynyŋ qūryşyn
qandyryp, i̇eldiŋ süikimine ainalğandardy əlgindei bəsekeniŋ qazanyna
aparyp şyjğyryp jürgen de özimizdiŋ qazekem. “Pəlenşeniŋ toiynda
pəlen ənşi ən saldynyŋ” maqtanyşqa ainalğany sonşa, özimizdi qoiyp,
şetelden şaqyruşylar da osy qazaqi maqtanşaqtyqtyŋ kesiri i̇ekeni dau
syz. Abai aitpaqşy, beker mal şaşpaqtyŋ keri, osy! Aqşa jürgen jer
qaşanda bəseke, sosyn taza i̇emestigi tağy bar. Taŋdauyn, talğamyn halyq
özi-aq talğap alar.
Osy uaqytqa deiin, sonau alpysynşy jyldardan beri qarai Qazaq
radiosynyŋ “Altyn qorynda” IO6 avtordyŋ Z50-den astam ənderin
oryndappyn. Olardyŋ işinde halyq ənderimen qatar orys, ukrain, auğan,
monğol, şvedtiŋ halyq ənderi bar. “Alqoŋyr”, “İapurai”, “Dedimai-au”
siiäqty qazaqtyŋ halyq ənderi mereiiŋdi ösiretin, şabytyŋa şalqar şabyt
beretin, əuenine sözi sai keremet dünieler ğoi. Jaŋa Qazaq radiosynda
jazylğan dedim ğoi, sol bir zamandarda şyğarmaşylyqtyŋ taza boluyna
körkemdik keŋestiŋ tigizer paidasy mol boldy. Birneşe adamnan tūratyn
onda sazger de, ənşi men aqynyŋyz da boldy, keremet bir top jaŋa tuyndy
bolsyn, būryn jazylğan dünie bolsyn, efirge jiberer aldynda sūryptap,
saralap, əbden ii qanğanda ğana halyq igiligine ūsynylyp jatatyn. Sol bir
ədemi dəstür qalğaly qaşan, ərkim özinşe tirlik keşip ketken tūsausyz bir
zaman boldy. Qoğamnyŋ basqa salalary siiäqty i̇emes, mədenietti, ədebietti,
önerdi betimen jiberuge bolmaidy. Mədeniet pen öner jügensiz jerde
dūrys qoğam da qalyptaspasa kerek. “Öner aldy qyzyl tildi” aitqan qazaq,
önersiz ūrpaq tilsiz, dilsiz,tipti dinsiz bolyp qalyptasuy mümkin i̇ekenin
anau zamanda-aq zarlap aityp ketken joq pa? Büginde qoğamda qyp-qyzyl
tartysqa, bylaişa aitqanda kökparğa ainalyp otyrğan ana tilimizdiŋ
aqsauyn da osy bir kemşiligimizden izdeu qajet. Basqa basqa, teledidardan
balalarğa arnalğan qazaqşa multfilmderdi baqylaŋyzşy, şynyn aitu
kerek, jüiesiz, maqsatsyz. Qazaqtyŋ mingen köligi ne at i̇ekeni, ne i̇esek i̇ekeni
belgisiz, sümireigen bir qūbyjyq dersiŋ. Keiipkeriŋizdiŋ özi ne sözi, ne
jürisi qiqyjiqy birdeŋe. Balalarğa ūsynylğan basqa ūlttardyŋ it-qūsy
da, tyşqan-mysyğy da atylyp tūr. Şiraq. Balalarymyzğa tūşymdy
film tügil, əlginiŋ ekrandağy sözi men isine i̇eresek öziŋ tüsinbeisiŋ...
Qazaqi təlim-tərbiesi anyq, köruge köz Uialmaityn tuyndylar biren saran
ğana. Al, kontserttik bağdarlamalardy aitudyŋ özi Uiat. Büginde kez kelgen
əndi tabiğatyna kelsin kelmesin bir top jalaŋaş bişilersiz közge i̇elestete
almaisyz. Ainalaiyndar-au, sahnanyŋ kiesinen qoryqsaq netti,
köpşiliktiŋ közinen qaimyqsaq qaitedi?! Jartylai jalaŋaştyq,
sahnadağy Uiatsyzdyq qaidan i̇endi?! Əjeptəuir ənniŋ siqyn būzu, tairaŋdau
büginde üirenşikti önerge ainaldy, qol şapalaqtap otyra beretin
bezbüirek körermen qalyptasty. Halyqtyq dəstürli ənder oryndap
jürgen, salt-dəstürlik qalyptan ūzamağan, bügingi estradağa boi ūrğan,
dendegen zamanda da özindik qoltaŋbasy bar keibir toptardyŋ da keide
ədepten asqanyn körgende köŋildi kirbiŋ şalady. Degenmen, qanşa
batystyŋ əumeser əuenine i̇eliktesek te, halyq önerin, dəstürli önerin
joiyp jibere almaimyz ğoi, onyŋ bəri uaqytşa jyn oinaq. Biraq bir
jüielilik jetispeidi. Biz tyŋdauşylarymyzdyŋ köŋilinde jattalyp,
özimizdiŋ şamamyzdy belgilep alğan, qalyptasqan ənşimiz.
– Zamanyna qarai adamy, talğampaz qanağatşyl qazaqtyŋ ornyn jaŋa
qazaqtar basty ğoi... Al öner de ortağa, qoğamğa qarai beiimdelgen tərizdi
me, qalai?
– Əŋgimemizdiŋ basynda aitqanymyzdai, büginde ərbir şeneuniktiŋ bir-bir
seri, ənşileri qosa jüretini jasyryn i̇emes. Belgili bir topqa ğana qyzmet
etetinderdi de şyqqyr közimiz körip jür. Degenmen, önerdiŋ qūdireti,
önerdiŋ qasieti i̇eşqaşan bəseŋdemeidi, joğalmaidy. Halyq özi-aq izdep
tabady önerpazyn, saraida bolsyn, sahnada bolsyn, joq, toihanalarda
bolsyn, biraq tyŋdarmany, qol soğarlary sol qarabaiyr halyq qoi. Bylai
qarap otyrsaŋyz, jeke şaqyryp ən saldyrsa da, toida biletse de, öner
halyqtyki. Məsele, būl jerde ənşide de i̇emes, sol halyqqa ūsynylyp
otyrğan ənniŋ mazmūnynda, önegesinde der i̇edim. Ənin de, sözin de, tipti
oryndauşysy da özi talğamsyz şyğarmalar köbeimese degen tilek qoi.
Atam zamannan öziniŋ tumysyn özgertpei, ūrpaqtan ūrpaqqa sən
saltanatymen jetken ən önerimizdi aqsatpai, biz de bolaşaqqa jetkizsek,
bizden keiingiler de būiamasyz, tabiği qalpynda ūstansa degen tilek qana
bizdiki. Zaman özgersin, jaŋarsyn, tūrmys özgerip, jaqsarsyn, pendeŋizdiŋ
de jan düniesi zamanyna qarai sana-sezimi tūraqtansa, oğan tek qana
halyqtyq önerdiŋ əseri i̇erekşe bolatynyn sezinse degen niet. Zamanyna
qarai adamy degennen şyğady, baiağynyŋ bailary siiäqty bir qauym i̇eldi
asyrap, auyl-aimaqtyŋ berekesin keltire otyryp sal-serilerimen, ənşiküişilerimen qosarlana jürse bügingi jaŋa qazaqtarğa, jaŋa bailarğa nege
maqtanbasqa! Qazaqtyŋ bir baiy bükil bir auyldy asyrağan, jetim jesirin
jylatpağan, jūmyssyzdyq bolmağan ğoi. Bir jağynda soğys jürip jatsa
da, jesir degen bolmağan, bala tərbiesiz qalmağan. İeger jaŋağy jaŋa
qazaqtar osylai birbirine meiirimmen qarap, qamqor bola bilse, bügingidei
qarttar men balalar üii köbeimes i̇edi ğoi deisiŋ. Əitpese, jekemenşik
ənşileri barlarğa būlai sūqtana qaramas i̇edik, “baidyŋ malyn baiğūs
qyzğanypty” tanytpas i̇edik,
– Nūrağa, būl pikirleriŋiz talailardyŋ oiynda jürgen saual dese de bolar.
Aidarymyz “ARDAGER” bolğandyqtan, öziŋiz pir tūtqan, i̇erekşe
syilaityn azamattardyŋ işinen Dimaş əkemizdi (Qonaevty) jii aitasyz.
Syilas ağa-ini bolyp aralasa jüre, Sizden toi-tomalaqta ən sūrağan kezi
boldy ma?
– Joq, Dimekeŋmen öner adamy, ənşi retinde i̇emes, bir i̇et jaqyn ağa-ini
siiäqty aralastyq. Ərine, türli jağdaidağy kezdesuler boldy, biraq “al
endi əniŋdi ait, ait ta qait” degen ötiniş te, būiryq ta bolğan i̇emes. İeldiŋ,
jerdiŋ tarihy, auyl adamdarynyŋ tağdyry, jastar bolaşağy jaily
tağylymy mol əŋgimeler ğana aitylatyn.
Ol kisimen alğaş ret Qūrmanğazy orkestrinde partiiä ūiymynyŋ
jetetkşisi bolyp jürgende jolyqtym. “Oipyrmai, Nūrğali önermen birge
mynandai partiiälyq jūmystyŋ basyn qalai biriktirip jürsiŋ?
Şyğarmaşylyğyŋa kedergi i̇emes pe, qalai ülgeresiŋ?” – dep süisinip,
qamqorlyq tanytqany bar. Ol kisiniŋ işi-bauyryma kirip, özine tarta
söilegeni bizdi qanşama jyl ağa ini bolyp syilasuymyzğa jol aşty.
Meniŋ önerdegi ömirime alaŋdauşylyq bildirip, şyğarmaşylyğyma jany
auyrğany, kez kelgen pendeni tolqytary sözsiz. Onyŋ üstine memlekettik
qanşama şarualary bola tūra, qarapaiym ğana ənşige köŋil bölui, soğan
uaqyt tauyp əŋgime-düken qūruy, qandai qarapaiymdylyq, köregendik
deseŋizşi! Mağan ğana i̇emes, jalpy öner ūjymdaryna közqarasy i̇erekşe
edi. Ol kezde şetelderge, oblys ortalyqtaryna kontserttik
bağdarlamalarmen jii şyğu, qazirgidei qarjyğa bailanysty tūsaulanğan
joq. Ony aitu paryz! Sondai issaparlar kezinde şeteldik ağaiyndar
Dimaş ağamyzdy jii sūrap, səlem joldap jatady. Tipti izimizden izdep
kelip, ol kisige jolyqtyruymdy ötingen talai qandastarymyzdy öz basym
ertip te barğanmyn. Sonda keŋ dastarqan basyndağy jolyğysularda tarihi
zerdeli əŋgimelerge qūlaq qūryşyn qandyruşy i̇edik...
Birde i̇ekeumiz oŋaşa qalğan sətte mağan taŋğalyp jürgenin aitty. Men qai
kezde ne istep qoiğanymdy, nendei əbestik jasağanymdy oilap sasyp
qalaiyn. “Seni bilgeli biraz uaqyt bolypty, biraq öz basyŋnyŋ ne bolmasa
otbasyŋnyŋ şaruasyn aityp būiymtailap körmepsiŋ”, – dedi səl jymiğan
qalpy. “Köke, Qazaqstannyŋ bolaşağy üşin, ekonomikasyn köterip,
qanşama qala salyndy. Auyldyŋ özi qalamen teŋ dərejege jetip qalğan
jağdaiy bar. Al sol igiliktiŋ i̇erteŋgi küni ūrpaqtarymyz qyzyğyn köredi,
igiligine paidalanady, onyŋ işinde meniŋ de əuletim bar i̇emes pe, sol
jetedi” – dedim. Ol oilanyp qaldy. Qalyŋ qoiu qastarynyŋ arasy səl pəl
dirildep, janaryn alysqa, sonau qar basqan Alatauğa i̇eljirei qarap tūryp
qaldy. Al men bolsam, sondai ülken basymen, respublikadan tys qanşama
qyruar tirligi bola tūra, sondai oiğa kelip jürgenine taŋğaldym,
süisindim.
– Nūrağa, tağy bir azamat turaly aitpai ketsek bolmas...
– Ərine, Nūrağamyz, Nūrğisa Tilendievtei azamattar jüz jylda bir
tuylady ğoi. “Sarjailau”, “Elim meniŋ”, “Aq əje” siiäqty ənderin oryndai
jürip, şyğarmaşylyq tyğyz bailanysta boldyq. Ol zaman şyn məninde,
önerdi qūrmettegen, pir tūtqan zaman boldy. Qazir jeke öner adamdarynyŋ
gastroldik şyğyndary şyrqağan zamanda sol tūstardağy öner ūjymdary
irgesi sögilmei, issaparlarğa top tobymen şyğuy sonyŋ aiğağy. Jeke
kontsert beru üşin saraidyŋ, i̇eger teledidarğa tüsu kerek bolsa, onyŋ
şyğyny, bilet ötkizu siiäqty tolyp jatqan ūsaq-tüiek bolyp
köringenimen, qanşama jüikeŋdi tozdyratyn tirlik. Al ol kezde ondai
şaruağa bas qatyrmaitynbyz. Ūsynystar, sūranystar tüsip jatatyn.
“Otyrar sazyn” Nūrğisasyz i̇elestetu mümkin i̇emes siiäqty i̇edi, amal joq,
oğan da qūlaq pen köz üirendi. Öner degenniŋ balamasy tərizdi körinedi
mağan. Qalaqtai ğana qara şaldyŋ boiyndağy qūdiret... önerge degen
qūştarlyq, ğaşyqtyqty körgen biz de baqyttymyz. Əsirese, bir ornynda
tūra almai teŋselip qazaqtyŋ küiin bükil orkestrmen dirijerlik jasap
tūrğan beinesi talai tyŋdarmanynyŋ jüreginde bolsa kerek. Sondai
daryndy, halqynyŋ önerine baryn salyp, tögildirip ketken ağalar izin
basyp biz de kelemiz...
Nūrğali Nüsipjanūlymen bolğan əŋgime osylai ardager ağalary turaly
esteligimen jalğasa berdi, jalğasa berdi. Özi jaŋa ğana qalaqtai dep
otyrğan Nūrağalarynyŋ izin basyp, önerde öşpes qoltaŋbasy bar ənşige
qarap otyryp, biz de «şynaşaqtai bolğan tūlğadan ūly dauystar, əuender
qalai ğana jaryp jibermei ūstap tūrady i̇eken, ne degen qoŋyr ün...» dep
iştei tamsandyq.
Jer jənnaty Jetisu topyrağynda düniege kelip, Almaty Memlekettik
konservatoriiäsynyŋ ən fakultetinde jeti jyl oqyp, Abai atyndağy
Qazaq Memlekettik akademiiälyq Opera jəne balet teatrynda
şyğarmaşylyq qyzmet atqarğan kümis kömei ənşiniŋ odan keiingi jiyrma
jyldan astam uaqyty ataqty Qūrmanğazy atyndağy Qazaq Memlekettik
akademiiälyq ūlt-aspaptar orkestrinde jalğasady. Qazaq televiziiäsy men
radio habarlaryn taratatyn Memlekettik komitetindegi (1966-1976)
jyldaryn nağyz şyğarmaşylyğynyŋ örleu, örkendeu jyldary dep
sanaidy ənşiniŋ özi de riza köŋilmen. Al, “Qazaqkontsert” janynan aşqan
“Jazira” aspaptyq ansamblinde jürip, talai jastardy tərbielep
şyqqanyn da oqyrman qauym özi-aq işi sezer dep oilaimyz.
BAQYTJAN MOMYŞŪLY:
ƏLI KÜNGE BAUKEŊNIŊ BALASY BOP JÜRMIN...
Aty aŋyzğa ainalğan batyrlarğa qazaq halqy kende bolmağany tarihtan
belgili. Degenmen, qazaqtyŋ Bauyrjany bireu ğana. Büginde batyrdyŋ 100
jyldyğyna bailanysty şaralar i̇elimizdiŋ ər oblys, audan köleminde
bastalyp ta ketti.
Biz batyr Bauyrjan Momyşūlyna tuğan balasy Baqytjan Momyşūlynyŋ
tūrğysynan üŋiludi jön kördik. Qara şaŋyrağyna jüreksine kirip, ondağy
mamyrajai qoŋyr qazaqi tirlikke köŋilimiz tolyp, batyr ūrpağy ösip-önip
otyrğan oşaqtan marqaiyp şyqtyq.
– Baqytjan ağa, Qazaqstanda biylğy jyl – Momyşūlynyŋ 100 jyldyğy,
iağni Sizdiŋ əulettiŋ jyly ğoi. Ükimet ne dep jatyr?
– Əŋgimeni səlemnen bastaiyq. Gazet oqyrmandaryn tarihqa i̇enip jatqan
Barys jylymen qūttyqtaimyn. Ər qazaqtyŋ otbasyna bereke-birlik,
elimizge tynyştyq tileiik.
Biz üşin, ərine, būl jyl i̇erekşe jyl, əkemizdiŋ jüzjyldyğy atalyp ötetin
jyl. Daiyndyq būdan üştört jyl būryn-aq bas talyp ketken. Sol kezdegi əkim Serik Ümbetovtiŋ
qoldauymen Jambyl oblystyq əkimşiligi janynan ğylymi ortalyq
qūryldy. Ony basqarğan özimizdiŋ ağamyz, akademik Mekemtas
Myrzahmetov degen azamat. Solar əkemizdiŋ şyğarmalaryn, hattaryn,
lektsiiälaryn, 30 tomdyq entsiklopediiälyq anyqtama kitabyn
şyğarmaqşy. Sodan keiin «Öner» baspasy fotosuret albom şyğardy, 15
tomdyq şyğarmalary da oqyrman qolyna tiip qalar dep otyrmyz.
Ükimet tarapynan da biraz qozğalystar bolyp jatyr. Ökinişke orai, anyq
bekitilgen joq qoi deimin, öitkeni qağazğa tüsirilgen joba-josparyn
əkelip körsetken, biraq köŋilge onşa qonbady. Oi-ūsynystarymyzdy
qostyq, ony qabyldai ma, qabyldamai ma, joğary jaq özderi biledi. Biraq
əke aruağy aldynda qaryz bolyp qalmaiyq degen oimen i̇eptep ūsynystar
engizdik, kim bilsin, bekitilip qalar. Al, jalpy ondağy is-şaralar
mektepterdegi kezdesuler siiäqty, joğary oqu oryndaryndağy jüzdesuler,
aitys, merekelik kontsertter ğana i̇eken. Respublika köleminde ötetindei
auyz toltyryp aitarlyq i̇eşteŋe de köre almadym.
Əkem – əskeri adam. Ol kisi artyna öşpeitin, ölmeitin əskeri ğylym
qaldyrğan kisi. Jasalğan joba-stsenariiden əskeri i̇eşteŋe közge tüspedi.
Köp jyldan beri qarai i̇eldiŋ de, qoğamdyq ūiymdardyŋ da ötinip sūrap
jürgeni əkemniŋ atynda ofitserlik orden jasalsa degen ūsynysyn qostyq.
Öitkeni, i̇egemendik alğaly 18 jyl boldy, osy on segiz jyldyŋ işinde əkem
təuelsiz Qazaqstannyŋ bir japyraq qağazyna ne nagradasyna ie bolğan joq.
Köpşilik qatelesedi, keide «Halyq qaharmany» dep jazyp jatady. Ol
ataqty əkem alğan joq. Tipti, keşegi ükimet basşysyna ūsynylatyn
merekelik şaranyŋ jobasynda da osylai atalypty. Biz qaharmandyq
sūramaimyz da, tipti qazirgi kezde būl ataq dəriger, saudager, kəsipker,
ərtisterge de berilip jatyr. Keide, būl ataqtyŋ əkeme keregi de joq dep
oilaimyn.
Men əskeri şendegilerge ofitserlik orden tağaiyndalsa degendi sūradym.
Sosyn bireu bilse, bireu bilmeidi, əkemniŋ alğaşqy mamandyğy finansistbankir bolğan. Būl kisi Leningradtyŋ finakademiiäsyn bitirgen. Qazirgi
«TūranƏlem» bankisi ol kezde «Promstroi» dep atalğan. Osy banktiŋ
negizinde «TūranƏlemniŋ» 80 jyldyq mereitoiyndağy «Alğaşqy qazaq
bankirleri» degen tizimde əkem i̇ekinşi bolyp tūr. Akademiiäny bitirip
kelgennen keiin osy bankte jūmys istep, az uaqytta qyzmeti joğarylap,
alğan maqtau qağazdary men syiaqylarynyŋ tübirtekterine deiin bank
arhivinde saqtalypty.
Osydan keiin mağan tağy bir oi tüsti: “nege i̇eskertkiş moneta şyğarmasqa
degen?”. Əkemniŋ jüz jyldyğy qaitalana bermeidi ğoi, osy bir ūrymtal
tūsta osy tirlik te jüzege asyp ketse dep oilaimyn. Sodan keiin tağy bir
taŋğaldyrğany, mynau Şymkent, Almaty qalalaryndağy ötkiziletin
şaralar tipti joqtyŋ qasy. Al şyn məninde, əkem – Jambyl men
Şymkentke ortaq perzent. Əkemniŋ tuğan auyly ol kezde Jambyl
oblysyna qarağan. Tülkibas, Sairam Jualyğa qarağan. Keiin oblys aumağy
qağazğa tüskende Jualy Jambyl oblysyna ketti de, əkemniŋ atababalarynyŋ, tuystarynyŋ 11 auyly Tülkibasta qalyp qūiady da, al 5 auyl
bergi Jualyda qalady. Sondyqtan tuğan jer degende i̇eki oblysqa ortaq
perzent dep tūrğanym sol. Köneköz qariiälar būl turaly jaqsy biledi,
əkemdi öz tumasy dep i̇esepteidi. Biraq jobada Şymkent, iağni Oŋtüstik
Qazaqstan oblysy müldem joq. İeŋ bir soraqysy, Ükimet basşysy Kərim
Məsimovke daiyndalğan jobada “Keŋes Odağynyŋ batyry”, “Qazaqstannyŋ
Halyq qaharmany” dep tūr. Ainalaiyndar-au, sonda Prezident
apparatynda otyrğandar, jobany jasağandar əkemniŋ būl ataqty resmi
türde almağanynan beihabar bolğany ma?!
Ən aityp, merekelik kontsert, aitys, kezdesulermen şektelmei, ğylymi
konferentsiiälar ötsin, jyl boiy əskeri bölimderde əkemniŋ jazyp ketken,
artyna qaldyrğan ülgiönegesinen üzdiksiz oqular nege ötkizbeske?!
Əkemniŋ atyndağy №131 mektep mūndai şaralardy ünemi ūiymdastyryp
jatady. Jaqynda №17 mekteptegi ötken jiynğa Zeinep apalaryŋ qatysyp
keldi. Al, joğary oqu oryndarynyŋ köpşiligi aqyly bolğandyqtan,
əiteuir aqşasyn tölep, diplom alsa ğana boldy, əlgindei şaralar
ūiymdastyryla bermeidi. Oqu oryndaryndağy əskeri oqulardyŋ
barlyğynda əkemniŋ otansüigiştigi, əskeri patriottyq ürdisi tereŋdep
jürgizilse, ənşeiin daŋğazalyqtyŋ tük te qajeti joq. İeldiŋ, qazaqtyŋ
eldigine syn, öitkeni, qazaq üşin, sol qazaqtyŋ ūlan-ğaiyr keŋ dalasyn,
jerin süiip ötken əkemdei qazaq batyrlary joq i̇emes, tarihtan olardy
syzyp tastauğa bolmas, degenmen, soŋğy jüz jylda tuğan qazaqtyŋ
Bauyrjany bireu ğana.
Bauyrjan men qazaq – i̇egiz ūğym dep qabyldau kerek! Öitkeni, qazaq əkemdi
bölgen joq, al əkem qazaqty bölgen joq. Sondyqtan da bizdiŋ şaŋyraqtyŋ
ğana i̇emes, būl i̇eldiŋ, bütin qazaqtyŋ toiy boluğa tiis. İeldiŋ ruhyn,
jastarymyzdyŋ patriottyq sezimin ūiatatyn toi boluy kerek.
Tağy aita ketetin nərse, 1991 jyly Qaramanovtyŋ premer-ministr
kezinde, sol kisiniŋ qoly qoiylğan qaulyda Almaty qalasynda əkeme
eskertkiş ornatuğa qauly şyğarğan. Sol qauly əli künge jüzege asqan joq.
Ötken joly Panfilov parkine qūiamyz dedi de, komissiiä qūrylyp, bizdi
şaqyryp, maketin qarağanbyz. Köŋilim tolmady, obraz joq, jansyz. Sodan
keiin Momyşūly köşesi men Raiymbek daŋğylynyŋ qiylysqan jerine
alleiä aşyp, tağy bir oryn daiyndaldy. Əuezov audanynyŋ sol kezdegi
əkimi Ədil Nesipbaev degen azamat bauyrymyz daiyndady. Biraq i̇eskertkiş
qoiylmady. Būl jer qalanyŋ syrty dep keibireuler rūqsat i̇etpegen be,
tüsiniksiz jağdaida qalyp qoidy. Qaita qalağa kireberistegi, ədemi-aq jer
edi. Biraq bizdiŋ pikirimizben sanasyp, şynyn aitu kerek, sūrap jatqan
adam joq. Meni tyŋdar qūlaq bolsa, myna parkke qoiuğa qarsymyz.
Birinşiden, būl parkte Otan qorğağandarğa arnalğan Məŋgilik alau bar,
monument tūr. İekinşiden, bir jağynda auğan soğysynyŋ batyrlaryna
arnalğan i̇eskertkiş, üşinşiden, batyr qalalarğa arnalğan tas i̇eskertkişter
tūr. Ər memlekettiŋ prezidentterine arnalğan i̇eskertkişter tağy tūr.
Sodan keiin 28-panfilovşylarğa arnalğan i̇eskertkişter de tūr, bir
jağynda Panfilovtyŋ i̇eskertkişi jəne bar. Qysylyp-qymtyrylyp
tūrğan üş zeŋbirek, onyŋ bərin bylai qoiğanda şirkeu tūr. Sodan keiin ol
jerde qazaqtyŋ keremet azamattary Kəripjanov, Böribaevtyŋ zirattary
bar. Al əkemniŋ i̇eskertkişin i̇eki zeŋbirektiŋ ortasyna qoimaqşy i̇eken.
Tömengi jağy kökbazar. İeskertkişke gül qūiamyz deitinderdiŋ köligi tügil,
özderi de syimaityn alaqandai jer, tipti qisynsyz.
Komissiiäğa şaqyrylğanymda osy oilarymdy aittym. Ökinişke orai,
mensiz de şeşilip qoiğan məsele i̇eken, közbūiau üşin şaqyrylğandai bolyp
qaldym. İeskertkiştiŋ özi de qolapaisyz, tek şoşaiğan papahasynan
tanymasaŋ, tipti kelmeidi. Əkemniŋ bas kiim kiiüinde de aŋğarğan adamğa,
syrt közge bilinbeitin bir i̇erekşelik bar. Ol kisi bas kiiminiŋ töbesi ədemi
bolyp tūruy üşin töbesin jippen jiyryp kietin. Obraz joq. Osy
jüzjyldyq ūrymtal tūs, mūnan qalyp qoisa,
Bauyrjanğa i̇eskertkiş müldem qoiylmai ketetin de şyğar degen qorqynyş
ta joq i̇emes. Öitkeni, sonau 1991 jyldan beri qanşa ret qauly şyqsa da
oryndalmai, jüzege aspai bederlengen qağazdar bedireigen küii qalyp
keledi. «Halyq barmaidy» degen syltau ğana. Qalanyŋ şetindegi audan
tūrğyndary halyq i̇emes pe? Əkeme bas iip, gül qoiğysy kelgender, qalanyŋ
qai şeti bolsa da tauyp barady.
Qala qonaqtary bolsyn, jergilikti halyq bolsyn balanemerelerimen baryp
seruendep tūratyn ornyqty keŋ jerge qoiylsa degen oi ğoi. Panfilovty
ūstazy dep i̇ekeuin parktiŋ i̇eki jağyna qūiamyz degen oilary dūrys ta şyğar.
Degenmen, əkemniŋ de i̇eşkimge qystyrylmai-qysylmai özi-öz bolyp
jarqyrap tūratyn orny bar ğoi.
Bauyrjan jeke tūlğa boluğa tiis. Astanadağy i̇eskertkişti ornatqanda
Böribai Jeksembin özi birge jürip, meni jiijii şaqyryp, tynymsyz i̇eŋbek
etti. Nətije jaman bolğan joq. Aqyldasyp-keŋesip şeşken dünie qaşanda
ūnamdy bolady. Kez kelgen pendeŋizdiŋ ata-anasynyŋ bet-beinesin, onyŋ
jüzindegi ərbir i̇erekşelikke deiin i̇elestete alatyny siiäqty, men de əkemniŋ
minez-qūlqynyŋ özgerisine deiin onyŋ jüzinen, közinen aŋğaratynmyn.
Qabağyndağy, əsirese i̇eki qastyŋ arasyndağy syzyğyna deiin köz aldymda.
Tipti, əlgi i̇eskertkiştiŋ tym tabiği, jandy şyğuy da osy meniŋ köz
aldymdağy suretpen, əke suretimen səikes kelgeninen bolar. Sondyqtan da
bolar, i̇eskertkiş köŋilimnen şyqty.
Əkemniŋ özindik i̇erekşelikteri köp-aq. Bas kiimniŋ özin i̇erekşe kietinin
aittym ğoi. Al i̇endi adamgerşilik jağynan, zaŋ jağynan da men jalğyz
mūragerimin, ūrpağymyn. Sondyqtan ol kisige bailanysty kez kelgen tirlik
mensiz bitpeui kerek. İel-jūrttyŋ biletinindei, mūny rastaityn, tipti,
qağazym da bar. Sodan keiingi bir i̇eskeretin məsele, ol – ornatylatyn
eskertkişke ūzyn-sonar söz jazbai, qysqa da nūsqa boluy şart. Məselen
«Daŋqty qolbasşy B.Momyşūly» dep joğary jağynan jūldyzyn ornatsa.
Al Jualydağy i̇eskertkişte Qazaqstannyŋ Halyq qaharmany dep jazuly
tūr. Əldebireulerdiŋ sauatsyzdyğynan bütkil i̇eldi şatastyruğa bola ma?
Qaitalap aituğa tura keledi, respublikamyzda İelbasynyŋ ğana
jarlyğymen tağaiyndalatyn būl joğary ataq ol kiside joq, bolğan i̇emes.
Saiasi qate ğoi, keibir aqparat qūraldarynda da osylai jazylyp jatady.
Meniŋ oiymşa, qazaqtyŋ Bauyrjany qandai qūrmetke, qandai ataqqa bolsa
da əbden laiyq. Biraq solai i̇eken dep ondai jauapty ataqty japsyra beruge
tağy bolmaidy ğoi.
– Momyşūly turaly i̇estelik jazuşylar köp. Öziŋiz jaŋa ğana aitqandai,
baspasöz betterinde əkeŋizdiŋ bükil arhivi Mekemtas Myrzahmetovtyŋ
qolynda i̇eken degen sybys ta bar... Osy jariiälanymdarda qanşalyqty
şyndyq bar?
– Uaqyt jyljyp, jyldar ötken saiyn əkemniŋ közin körgender qatary da
sirep barady. Sondyqtan i̇estelik aituşylardyŋ özi de azaidy. Al azdyköpti syrlas, syilas bolğandar, birge qatar jürgenderdiŋ i̇estelik aituy
zaŋdylyq! Qazaqtyŋ batyr ūlynyŋ janynda jürip, közbe-köz əŋgimesin
tyŋdap syrlasqandar, mümkin keide əsirelep artyq-auys aitylyp ta,
jazyluy da dausyz. Ondai kezde pəlendei syn, ökpe aituğa joqpyn.
Əkem qaityp oralsa, bəlkim, olardyŋ bet-jüzine qaramas i̇edi. Amal joq,
ölgender qaityp kelmeidi. Ondai sətterde Zeinep jeŋgeleriŋ i̇ekeumiz özara
syrlasamyz da qūiamyz.
Biz bir qalypqa tüsip qalğan adambyz. Öitkeni, sol kisiniŋ qara şaŋyrağyn
ūstap otyrğan adambyz, taza qazaqşa aitqanda – şyraqşymyz. Sondyqtan
bizge qadalatyn köz de, söz de köp i̇ekenin de bilemiz. Əkem aitatyn: «Ataqty
adamdar ünemi nysanada tūrady. Bylaiğy adamdarğa sol qajet pe, qajet
emes pe, nysanağa oq atuğa daiyn tūrady. Öitkeni, ataqpen birge azap
jüredi» deitin. Sony biz qazir basymyzdan ötkizip jürmiz. İendi, myna 100
jyldyqqa bailanysty, mereitoiğa bailanysty şaralardy jüzege asyruda
ūiymdastyruşylar köbeiip jatyr. Oğan,ərine, özderiŋiz bilesizder,
qyruar qarjy jūmsalatyny bar ğoi. Al aqşa jürgen jer qaşanda daulydamaily. Talai ret osyndai jağdailardan barmaq tistegen kezimiz de
bolğan.
Keiingi kezde, soŋğy i̇eki-üş jyldyŋ işinde baspasöz betterinde, radiodan
Mekem ağa (Mekemtas Myrzahmetov) əkemniŋ bükil arhivin ömir boiy
jinap-tergen, i̇endi sol kisiniŋ qolyndağy dünieler 45 tom bolyp
jinaqtalyp jatyr i̇eken degendi men de i̇estidim.
Ras, Mekem ağamen əkem öte jaqyn, qandas əri ruhani bauyry bolğan.
Özgege aitpağan syrlaryn sol kisimen bölisken. Syrlas inisi. Öz basym da
ol kisini öte qadirleimin, syilaimyn. Əkem ketkeli meniŋ de mūŋdasym,
syrlasym, qūrdasymdai izdep tūramyn. Būl Mekem ağanyŋ auzynan şyqqan
söz i̇emes, al jurnalisterdiŋ mūndai derekti qaidan alatynyn bilmeimin.
Jalpy, kez kelgen dünieni jazu üşin əbden zerttep, zerdelep, baiyptap
jazu kerek şyğar.
Əkem köziniŋ tirisinde-aq arhiviniŋ bir böligin Ortalyq mūrağatqa
tapsyrğan. Al onyŋ da şyn mənindegi iesi men. Öitkeni, artynda qalğan
bükil jazbanyŋ iesi zaŋdy türde menmin ğoi. Sol mūrağattan əkem jaily
bilgisi keletinder aldymen meniŋ rūqsatymdy alady. Tərtip solai.
Odan keiingi əkem senim artyp ketkeni – Zeinep. Kelininiŋ əu bastan qağazğa,
qalamğa beiimdiligin sezgen bolar, jaryqqa şyqqan, şyqpağan, keŋes
dəuirindegi tilge, ūlttyq qūndylyqtarğa bailanysty aşyq aituğa
bolmaityn köp dünieleriniŋ iesi, osy jeŋgeleriŋ.
Oblys əkimi Serik Ümbetovtiŋ qoldauymen əkimşilik janynan aşylğan
ortalyq osy dünielerdiŋ basyn biriktirip, jinaqtap otyz tomdyq şyğaruy
kerek i̇edi, materialdardyŋ köptigi sonşa, 45 tom daiyndaldy.
Akademiiälyq tomdaryn şyğaru üşin köp jūmys atqaryp jatqan Mekem
ağa. Söitip, biz qoldağy barymyzdy berdik. Ağa josparyn jasap, Sekeŋ
qoldap, məslihat deputattary bekitip, joğary jaqtan rūqsat alyndy. Būl
tek kitap şyğaru üşin i̇emes, əkemniŋ barlyq jazğan-syzğanyn jinap,
ğylymi jüiege keltiru üşin ükimet bes jylğa 25 million aqşa bölipti.
Bir-eki jyl Zeinep pen İerjan da osy ortalyq üşin jūmys istedi.
Orysşasyn ūlymyz İerjan, arabşasy men qazaqşasyn Zeinep daiyndap
berip otyrdy. Al ol ortalyq qyzmetkerleri kədimgidei jalaqy alyp
jūmys istedi. Olarğa əkemniŋ aruağy riza bolsyn degennen artyq ne aituğa
bolady.
Əkemniŋ bükil arhivin biz tegin berdik. Al, i̇endi sol ortalyq əkemniŋ
Məskeudegi lektsiiä oqyğan genştabtağy lektsiiälaryn sūrağanda, olar bir
böligin pəlenbai million qarjyğa satty. Qalğanyn bergen joq, ol əli
qūpiiäsy şeşilmegen degen syltaumen bermepti.
Osy jerde oilap qaraŋyzşy, i̇eger biz, əkemniŋ atyndaŋqyn paidalanğymyz
kelse, daŋqqūmar, bailyqqūmar bolsaq, ün-tünsiz saudalasyp otyrar i̇edik.
Bizge i̇eŋ bastysy, əkemizdiŋ arhivi qymbat, onyŋ ər jerde şaşylmai bir
ortalyqqa jinaqtalğany ğana kerek. Mekem ağa da, ol kisiniŋ
qaramağyndağy qyzmetkerler de bizden alğan daiyn önimmen jūmys istedi.
Biren-saran kisilerdiŋ «jan-jaqtan tirnektep jinadyq» degenin öz
qūlağymmen i̇estidim de, olardyŋ bireuiniŋ auzynan derekterdi qara
şaŋyrağynan aldyq degen söz şyqpağanyna iştei renjip te qaldym...
– Osyndai kereğar pikirlerge Mekemtas ağa nege qarsy pikirin bildirmeidi?
– Ony bilmeimin, aitsa aityp jürgen şyğar. Öz basyma, sözden göri
əkemniŋ jazğan-syzğany ər jerde şaşylmai tezirek jinaqtalğany kerek.
Basynda 30 tomdyq degeni 45 tomdyq bolyp şyğaiyn dep jatqany köŋilge
demeu. Degenmen, olardyŋ i̇eŋbegin de joqqa şyğaruğa bolmas, qyruar
jūmys atqardy. Ras, Mekemtas ağağa da əkem biraz şejiresin, əkesiniŋ
Qūranyn, tağy biraz qoljazbalaryn berip ketken. Al Zeinepke tabystağany
üide saqtauly. Qaitken künde de üidegi jağdaida mūndai qūndy dünielerdi
öz qalpynda saqtau öte qiyn i̇eken. Birqalypty aua i̇emes qoi, birde jyly,
ystyq, birde suyq degendei, al mūrağatta basqaşa ğoi. Onyŋ üstine
mezgilimen dərilenip tūrady. Köpten beri özekti örtep jürgen bir məsele
bar. Ol aityla-aityla əbden jauyr boldy dese de bolady, osy dünielerdi
ūqyptap biriktiretin əkemniŋ jeke mūrajaiy turaly. Ol kisiniŋ
paidalanğan kitaptary, qoljazbalary, tipti kündelikti tirlikte qoldanğan
zattaryna deiin saqtauly. Müştiginen bastap jastyq, jamylğan körpesine
deiin myna jeŋgeleriŋ köziniŋ qaraşyğyndai saqtap otyr. Alğaş Zeinep
kelin bolyp tüskende syilağan kir juatyn məşinasyna deiin tūr.
Biz Zeinep i̇ekeumiz de jas i̇emespiz, densaulyq degen de məz i̇emes. Bizden keiin
balalar ūqsata ala ma, almai ma degen küdik te jan auyrtyp qūiady.
Sondyqtan osylardyŋ bərin bir jerge ornalastyryp, mümkin bolsa
Ortalyq mūrağattan ülken bir bölme būiyrsa dep oilaimyz. Kim bilsin, əli
tynyştyq. Jualy audanynda 100 jyldyqqa bailanysty muzei
jabdyqtalmaqşy bolğan. Ol kezde Jeksembin əkim bolatyn, biz
aqyldasyp, «Eger ülkenirek ğimarat bolsa, qoldağy ərbir zattyŋ tarihyn
jazyp, körnekti i̇etip tapsyrsaq» degenbiz. Biraq būl memlekettik katalogqa
enui kerek te, turister men arnaiy izdeitindei əri demalys orny boluy
kerek dep oilağanbyz. Öitkeni, qazir audanda muzei bar, onyŋ 80 paiyzyn
Zeinep öz qolymen jasaqtap bergen. Şağyn ğana, onyŋ üstine auyldyŋ
şetine ornalasqandyqtan kirip-şyğyp jatqandar joqtyŋ qasy. İesigi ünemi
jabyq. Al, mūrağat degen öli bolmauy kerek, ol ünemi jūmys istep tūratyn,
kezdesuler, ğylymi konferentsiiälar ūiymdastyrylyp jatatyn köpşilik
oryn boluy kerek qoi. Əsirese, jastar ülgi-önege alatyn mədeni-ağartu
jūmystary jürgiziletin oryn boluy şart.
Əkemniŋ ğūmyrynyŋ köp uaqyty

Almatyda ötti.

Köpşiliktiŋ oiynda, “öziniŋ tūrğan üii şe?” degen sūraq tuuy mümkin.
Əkemniŋ keiingi əielimen tūrğan üi myna monşanyŋ janynda i̇edi, ol
satylyp ketti. Men tuylğan üi būzylyp ketti. Al myna üide əkem tūrğan
joq. Közimizdi jūmyp kirisip keteiik desek, osyndai qolaisyzdyqtar
qolbailau boluda. Panfilovşylarğa arnalğan muzeide, №131 mektepte,
Jualyda, Tarazdağy muzeilerde bir-bir būryştary bar ğoi. Osylardyŋ
bərin biriktirse, əjeptəuir körme-muzeige köpşilik jii bas sūğar i̇edi. Jeke
mūrağatqa, ərine, qarjy da köp keteri sözsiz. Degenmen, bir jüiege keltiru
tek əulettiŋ ğana i̇emes, bolaşaqtyŋ bağyt-bağdarlamasy bolar i̇edi,
keleşekke kerek bolar i̇edi degen ümit qana. Al, Jualydağy muzei
dağdarysqa bailanysty toqtap tūr, salynbaityn boldy.
Azğa qanağat i̇etip, qarapaiym ğana tirlik keşu, būl – bizdiŋ otbasymyzdyŋ
pozitsiiäsy. Adaldyq, kisige qiiänat jasamau, sūğanaq bolmau, kisige alaqan
jaimau, būl – əkemnen qalğan mūra. Sondyqtan osy uaqytqa deiin əke atyn
paidalanyp, i̇esik qağyp körmeppin. İendigi jerde de salym suğa ketpegenin
qalaimyn.
– Əŋgime otbasyna qarai būryldy ğoi, ağa, nemeresi Momyşūly-3 jaily
sūrağymyz kelip otyr. Mamandyğy kim, batyrdyŋ ūrpaqtary nemen
şūğyldanady?
– İerjan Ūlttyq universitettiŋ jurnalistika fakultetin bitirgen.
«Leninşil jasta», «Ūlanda» biraz jyldar qyzmet istedi. Qaita qūru
bastalğan tūsta «Kəusar būlaq» degen bas pa aşyp, kəsipkerlikpen
ainalysa bastap i̇edi. Ökinişke orai, būl bala jaŋa zamanğa laiyq naryqqa
enip kete almady. Keibir birge jürgen azamattarynan beti qaityp, basy
tasqa tigendei bolğan soŋ, i̇ekinşi joğary oqu ornyna tüsti de, qazir sol
Almaty Energetika universitetinde ağa oqytuşy. Şyğarmaşylyq adamğa,
əsirese İerjan siiäqty i̇eki tilde i̇erkin jazatyn adamğa biznes-kəsipkerlik
degen qol i̇emes i̇ekenin der kezinde tüsindi-au deimin. «Qazaqşa jazsam
şeşesi, orysşa jazsam əkesi jazyp berdi» deitin boldy-au dep qysylyp
jürip, jazğandaryn asa jariiälata bermeidi, əri audarmamen de ainalysty.
Eki nemeremiz bar. Ülkeni Nūrsūltan 5-synypta, Qūdaidyŋ qūdireti,
əkemnen aumaidy. Atjaqtylyğy, tipti i̇eki qasynyŋ ortasyndağy i̇eki
syzyğyna deiin, qabağyn tüigeni, kisiniŋ betine tik qarağanda köziŋdi
taidyryp əketesiŋ. Köp sözge joq, tūiyqtau bolyp ösip keledi. Babasyna
ūqsağan tağy bir qasieti, i̇esepke jüirik, şapşaŋ. Fizika-matematika
mektebinde oqyp jatyr. Sabağy öte jaqsy. Əkemniŋ tuğan küninen i̇eki kün
būryn ömirge keldi de, Zeinep yrymdap babasynyŋ tuğan küninde
şildehana jasady. Minezi de babasynan aumaidy. Bes jasar Madiiärymyz
əjesi Zeinepten aumaidy. Külui de, jylauy da tez. Tez söileidi. Qūdaiğa
şükir, otbasymyzben qazaqşamyz, basqadai boluy mümkin de i̇emes.
(Baqytjan ağa külip aldy da, köziniŋ i̇eki Uiasyna kelip qalğan möp-möldir
tamşylardy bizge körsetkisi kelmei, oramalymen sürgiştei berdi...
Ūrpaqtar jalğastyğy, əulet quanyşy söz bolğan tūsta kez kelgen
pendeŋizdiŋ jany tolqityny dausyz.
Nemerelerine bailanysty bir əŋgimeniŋ ūşy şyğyp tūrğanyn sezip, biz de
ünsiz qaldyq.)
– Birde i̇eki-üş kün körmei, balalardy sağynyp İerjandykine bardyq, – dep
əŋgimesin qaita jalğastyrdy. – Olar da jaŋalyqtaryn aityp qauqyldasyp
jatyrmyz. Tağy da asa sabyrly, bala bolsa da özin baiypty ūstap otyrğan
Sūltanğa qarap:
– Altynym meniŋ, janym, öte aqyldy azamat bolady, – dep i̇emirenip
jatsam, əkesine qarap iegimen meni meŋzep: – Papa, papaŋnyŋ ne aitqanyn
estip al! – deidi. Əlgi jerde Zeinep i̇ekeumiz əbden məz bolaiyq.
– Baqytjan ağa, qazaqta «Batyr jüz jylda tuady» degen jaqsy söz bar.
Mine, jüz jyl da ötti. Batyr tuatyn orta qandai bolmaq? Qanyna, tegine
bailanysty bolar, bəlkim. Əsirese, təuelsizdikke qol jetkeli kez kelgen
pendeŋiz atababalarynan batyr, kösem izdeu dağdyğa ainalğandai. Būl
qazaqi daraqylyq, daŋğazalyq i̇emes pe?
– Būl, şyn məninde ürdis bolyp ketti. Bir aŋyz i̇esime tüsip otyrğany:
kişkentai mysyq jolbarystyŋ suretin körsetip «Mynau meniŋ atam»
depti. Osynyŋ keri kelgen zaman boldy. Qūdaiğa şükir, qazaqta batyr da,
aqyn da jetedi. Biraq kez kelgen jerden batyr izdep, ony jekeşelendirip
«mynau bizdiki» dep bölip alu, būl halyqty biriktire qoimaidy. Pəlenşe
atasyna i̇eskertkiş qoiypty, şejire jazypty, men nege bəigege at
qospaimyn degen bəsekelestik işinara bolsa da jürip jatyr. Tipti
jasyryn da i̇emes, beleŋ alyp ketti. Jalğan namystyŋ jeteginde jüru
jaqsylyqtyŋ nyşany i̇emes. Şyndap kelgende, qazaq degen halyq,
qazaqtyŋ batyrlary tūtas qazaqtyŋ qamyn oilap, mūŋ-mūqtajyn köksegen,
sondyqtan bileginiŋ küşimen, naizasynyŋ ūşymen, qylyşynyŋ jüzimen
ortaq jerdi, i̇eldi qorğağan. Ondai ortaq batyrlar Qabanbai, Bögenbai,
Ağybai, Raiymbekter işki i̇emes, syrtqy jaumen jaulasqan. Bölinbegen,
halyqtyŋ birtūtastyğy üşin küresken, qan tökken. Sondyqtan da
ūrpaqtan-ūrpaqqa daŋqtary jetip jatyr. Bügingi ūrpaq solar salğan sara
jolmen jürui, i̇erlikterimen susyndauy, ūltjandylyğynan tərbie-önege
aluğa tiispiz. «Bölingendi böri jeidiniŋ» keri kelip jatyr ğoi...
Al meniŋ əkemnen qolğa myqtap ūstap qalatyn əskeri ğylym qalyp otyr.
Tipti Keŋes Odağy Batyrlarynyŋ arasynda əkem siiäqty mūndai mol əskeri
ğylym qaldyrğan kisi kemde-kem. Al bizdiŋ i̇elimizde tipti joq. Əkemniŋ
artynda qalğan əskeri ğylymy bizdiŋ bükil əskerilerdi tərbieleuge
jetedi. Ökinişke orai, əlgi qazaq aitady ğoi,
“Artqy aiyldyŋ batqanyn,
İesi i̇emes, at biler.
Azamattyŋ qadirin,
Ağaiyn i̇emes, jat biler”, – degendei, nege İzrailde, Kubada, Türkiiädağy
kadetterde əkemniŋ əskeri i̇erejelerinen lektsiiälar jürip, i̇emtihandar
tapsyrady. Būl, şyndyq! Al bizde şe?!
Al bizde əkemniŋ soğys taktikalaryn, Otan qorğau tehnologiiäsynan lektsiiä
jürgen əskeri bölimşelerdi bilmeimin, osy uaqytqa deiin i̇estigen de
joqpyn. Daiyn tūrğan ğylymi lektsiiälar bolsa da, əskeri tərtip pen
maqsat-müddesin qalyptastyratyn tərbie qūraly, oqu qūraly bola tūra,
eşkimge qajet i̇emes.
Qazaqstannyŋ Halyq qaharmany, auğan soğysynyŋ batyry Baqytjan
Ertaev i̇eki söziniŋ birinde Momyşūlyna i̇eliktep i̇erjetkenin, osy uaqytqa
deiin əskeri jolda qandai jetistikke jetse, sonyŋ bəri meniŋ əkemniŋ
arqasy i̇ekenin jalyqpai aityp otyrady. Qai jaqtan kelse de i̇eŋ aldymen
əkemniŋ ziratyna baryp minəjat i̇etip, sosyn üige, qara şaŋyraqqa kelip
Qūran oqyp şyğady. Al qazirgi jastarymyzda osyndai pir tūtatyn,
eliktep, ülgi-önege alatyn batyr tūlğa bar dep aita almas i̇edim. Qazirgi
jastardyŋ bəri kəsipker, qarjyger bolsam deidi. Olai bolsa, ortanyŋ özi,
qoğamnyŋ özi ūrpaqty tərbielep jatyr. Əlde janbağystyŋ jarapazany
desek te dūrys bolar. Bir köŋil böletin nərse, jastardyŋ köbi kitapqa
qarai, ruhani düniege, imandylyqqa qarai köş basyn būrğanyn da
jasyrmauymyz kerek, qoldauymyz kerek. Ruhani düniesiz mümkin i̇emes
ekenin tüsingen jaiymyz bar. Degenmen, birinşi orynda bai bolu
tendentsiiäsy örşip tūrğany da jasyryn i̇emes. İeşkim de jaqsy tūrmys,
jaily qyzmet, barlyq-bailyqqa qarsy i̇emes. Biraq tek osy maqsatty ğana
közdeu, ol i̇endi jaqsylyqqa aparmaidy... Sondyqtan da batyrdy da,
qarjygerdi de, şyn məninde qoğam, orta tərbieleui mümkin. Al əu bastağy
qandağy namysşyldyq, i̇erlik, bilimdilik, ol i̇endi atanyŋ küşi, ananyŋ
sütimen daritynyn tüisigi bar pendeŋiz moiyndauy kerek.
– Jastar tərbiesi jaily degende, i̇eske Momyşūly atyndağy əskeri
uçilişe tüsedi, olarmen qarymqatynastaryŋyz qalai?
– Būryn Kim Serikbaev, Əbirev degen azamattar basqaryp tūrğan kezde ol
mektep bizdiŋ i̇ekinşi üiimiz sekildi i̇edi. Öitkeni, olar bizben ünemi qarymqatynasta boldy. Əkemniŋ tuğan küninde, balalar ant qabyldap oquğa
tüskende, bitirgen kezderinde biz otbasymyzben şaqyrylatynbyz. Nege
ekenin bilmeimin, keiingi direktor bizge osy künge deiin tipti səlem bergen
azamat i̇emes. Al öz basym bala i̇emespin, batyrdyŋ balasy i̇ekenmin dep
tirlikterine qalai aralasasyŋ. Örkökirek te i̇emespin, biraq jasy kişi əri
əkem atyndağy oqu ornyn basqaryp otyr, men qara şaŋyraqty ūstap
otyrmyn, kişilik körsetu onyŋ isi i̇edi dep oilap qūiamyn.
– Əke men bala arasyndağy qarym-qatynas oŋai i̇emes. Bauyrjan atamyzben
aralaryŋyzda kelispeuşilik əlde tüsinistik basym boldy ma? Ədebiette öz
ornyŋyz bar qalamgersiz, əke tasasynda qalyp qoidym dep oilamaisyz ba?
– Men Almatynyŋ asfaltynda tuğanmyn. Keŋes ükimeti kezinde i̇eldegi
ideologiiä solai boldy, qalada jalğyz qazaq mektebi bar, onyŋ özine alysjaqyn audan-auyldardan kelgen malşy-şopandardyŋ balalary
qabyldanady. Söitip orys mektebinde oqydyq. Sonda əkem demalysqa
kelgende tek qana qazaq tilinde söileidi. Şala-pūla jauap beremin.
Birde şeşeme:
– Öziŋ «Leninşil jasta» jūmys isteisiŋ. Mynau orys bolyp ketpeu üşin
sondağy auyldan kelip oqyp, jūmys istep jatqan jas tilşilerdi, pəterde
jürgen jurnalisterdi qasyŋda tūrğyz! – deidi ğoi. Sodan bizdiŋ üiden kisi
arylmaityn boldy. Əsirese, Kəkimjan Qazybaev, Qaidolla Tilemisov,
Sattar Böltekbaev syndy ağalarym, odan keiin Kamal ağa Smaiylovtar
meniŋ taza qazaqi tərbie aluyma septigi tigen azamattar. Meniŋ ömirimdegi
üş jūldyzym, osy üş ağam, joğaryda attary atalğan azamattar, olar meniŋ
əkemniŋ pagonyndağy jūldyz i̇emes, meniŋ ömirimdegi jūldyzdarym
bolğanyn maqtanyşpen aityp otyramyn. Olar üide jürgen soŋ, qazaqtyŋ
tili, əueni qūlağyma siŋedi ğoi. Tilimdi qazaqşağa būrğan osy kisiler. Al
mektepte jürgende jazğy demalys saiyn meniŋ joldastarym (Əbdilda
Təjibaevtyŋ, Ğabit Müsirepovtyŋ, Ğabiden Mūstafinniŋ, Qanyş
Sətbaevtyŋ t.b. balalary) Baltyq, Qara teŋizge ketip jatqanda, meni jai
plaskard vagonmen əkem auylğa quady. Jetkenşe jylap baramyn. Əkeme
yzam keledi, batyrdyŋ balasy, jalğyz ūly bola tūra jürisimdi qaraşy,
deimin ğoi yzalanyp. Namystanamyn, üş ai auylda şaŋ-şaŋ bolyp, sabaq
bastalar kezde qalağa kelemin. Qazir közi tiri jeŋgelerim qoşqarğa minip
şabatynymdy, qoilardyŋ arasynda şarşap ūiyqtap qalatynymdy əli
künge i̇eske salyp, qaljyŋdap otyrady.
Auyldyŋ aty – auyl, berekeli, auasy qandai, sonda əkem tuğan jerinen
tamyry üzilmesin, topyrağyna aunap össin, jerdiŋ qadir-qasietin sezinsin
degen oimen jiberedi i̇eken ğoi. Aqsudyŋ möldir suynan işip, şomylyp
sanasyna ūlttyq küşjiger qūiyp össin degen, ağaiynmen ara jibi üzilmesin
degen i̇eken ğoi. Ony keiin jas ūlğaiğan saiyn tüsine tüsedi i̇ekensiŋ.
Jasyratyn ne bar, aragidik səl kesildi, biraq əli üzilgen joq.
Ol kisige beker-aq ökpeleidi i̇ekenmin. Sol bala künnen qalğan ədetim, əli
künge qarynğa salğan qoldyŋ maiyn, ypystyq tabağa pisirilgen nanyn
jaqsy köremin, aŋsap tūramyn.
Sonyŋ arqasynda özim tūstastarymnyŋ, joldastarymnyŋ işinde i̇eŋ
qarapaiym, qazaqi bolyp qalğan men ğana. Şyğarmalarymdy orys tilinde
jazamyn, al biraq keiip kerlerim – qazaqtar, şyğarmalarymda qazaqtyŋ
salt-dəstüri, qazaqtyŋ qoŋyrqai tirligi, bəri özimizdiŋ qazaqi ortadan
alynğan keiipkerler, oidan i̇emes, ömirde barlar ğana, aitalyq qoğamdağy
qoldan jasalğan pikirlerge onşa köŋil bölmeimin. Qağazğa basqa tilde
tüsse de, tüpki maqsat öz ana tilimde sairaidy. Onyŋ üstine men qala
balasy bola tūra, Zeineptei dala qyzyna üilengenim, qosaq bolğanym da
şyğarmaşylyğymda köp kömegin tigizdi.
Əkem sodan keiin bolar, İerjandy qazaq balabaqşasyna ornalastyruda
būryn-soŋdy i̇eşkimniŋ aldyna barmağan, basyn imegen kisi janyn salypaq baqty. Odan keiin qazaq mektebin altyn medalmen bitirip, universitetti
de qazaqşa oqydy.
Al əkemniŋ köleŋkesinde qalğannyŋ özi ülken baqyt qoi. Əkem: «İa
prigovoren k slave, ty obreçen byt synom» degeni əli qūlağymda qalğany
sonşa, mine 70-ke kelip qalsam da, Qūdaiğa şükir, əli Baukeŋniŋ balasy
bolyp jürmin. Əŋgime barysynda aityp ketkenimdei, i̇eşqaşan əkemizdiŋ
atyn paidalanyp, qazaqtyŋ batyr ūly, qazaqtyŋ Bauyrjany degen atqa öz
tarapymyzdan kir jūqtyrmai, şaŋ juytpai, qolymyzdan kelgenşe əke
aruağyn syilauğa, qanymyzğa siŋgen tərbielik önege-ösietin özimizden
örbigenderge ūran i̇etip tabystauğa barmyz.
Meniŋ əkem jaily üş kitabym şyqty. «Voshojdenie k ottsu» degen
alğaşqy kitapty jazyp şyqtym da, qoljazbam ūnamady. Qaita-qaita
qaradym, tipti basqaşa jazyp şyqtym. Būl kez keŋestik ideologiiänyŋ
tūsy, sonda da köŋilim tolmady. Qaita jazylğan dünieni qarağanymda, būl
tipti əkege tabynu i̇emes, baspaldaq, şağyn ğana qadam i̇eken. Būl taqyrypqa
əli daiyn i̇emes i̇ekenimdi ūqtym. Biraq jiyrmadan astam kitap, odan da köp
audarmalarym bar. Kitaptarymnyŋ işinde mindetti türde əkem jüredi. Əli
künge deiin jazyp otyrğanymda jelkemde qarap tūrğan siiäqty sezinemin.
Redaktorym tərizdi, artyq-auys ketken jerlerimde tüzep: «əi, myna jerde
irilenip barasyŋ, saiabyrsy nemese ūsaqtalyp kettiŋ ğoi» dep tūratyn
siiäqty.
«Vo imia ottsada» tek əkem jaily i̇emes, əkemniŋ tūstastary, qarymqatynasta bolğan syilastary, qatarlastary arqyly əke obrazyn jasauğa
tyrystym. Odan keiin «Synovia velikogo volkanyŋ» keiipkerleri de
qazaqtyŋ marğasqa ūldary.
Əkemdi köbine öte qatal, sūsty, birbetkei, aldyna kelgen kisige dörekileu,
minezdi dep köbirek aitylyp jatady, ol kisiniŋ aitqan ərbir söziniŋ
astarynda ösiet, önege jatqanyna mən berilmeitin siiäqty. Məselen,
«Darvin maimyldan, al men böriden jaraldym» deidi. Kördiŋiz be, Darvin
ğylymyn tükke alğyssyz i̇etip tastaidy. Mūndai aforizmder ol kiside köp
kezdesedi. Sondyqtan keiingi kezderi əkemniŋ syrtqy kelbeti, minez
qaişylyqtaryna i̇emes, ərbir sözine, söileminiŋ tüptörkinine zertteu
jürgizip jürmin. Əsirese, ruhani, tən, jan, məŋgilik, ruh jaily
jazğandary, əkemniŋ tirşilik, tabiğat, baqi turaly közqarastarynpikirlerin zerdelep, zerttep jatyrmyn.
Əkem jaily qanşa jazsam da, zerttesem de, ūşy-qiyryna jeter i̇emespin.
Ol kisiniŋ əke retinde, azamat retinde əli aşylmağan betteri barşylyq.
Al i̇es bilip, i̇etek japqaly ondai tüsinispeuşilik bolmady i̇emes, boldy.
Ömir-tirşilik bolğan soŋ, bir-birimizge qyryn qarağan kezderimiz de
bolğan. «Batyr aŋğal, aŋqau keledi» deidi, mümkin əkemniŋ batyrlyğyna,
batyldyğyna qyzyqqan bolar, jigitşilik jasağan kezderi de boldy. Ondai
da, ərine, renjidim. Biraq jyldar öte sanam sabasyna tüskendei, əkemniŋ
qazaq degen halyqtyŋ alaqanynda jürgen kezderi, i̇erlik pen i̇eldiktiŋ tuyn
köterip jürip ondai «erkelik» jasağany da ömirdiŋ zaŋdylyğy bolar degen
toqtamğa kelemin...
İə, Baqytjan ağanyŋ özi aitpaqşy, jetpiske kelip qalsa da “əli künge
əkemniŋ, Baukeŋniŋ balasy bolyp kelemin” degenindei, ol kisiniŋ balalar
əlemi, jas jetkinşekterge arnalğan keremet dünieleri de
şyğarmaşylyğynyŋ bir auyr jügin köterip tūrğandai. Orys tilinde jazsa
da, kez kelgen şyğarmasynan qazaqtyŋ ūlylyğy, danalyğy saltanat qūryp
tūratyn jazuşy Momyşūly-2: «Men əli balamyn» («İa i̇eşe rebenok») dep
bizdi ədemi qaljyŋmen şyğaryp saldy...
ƏİEL – ƏDEBİETTE DE ƏİEL
Belgili jazuşy Quandyq Tümenbai myrzamen osy taqyryptağy oi-syryn
bölistik.
– Quaŋdyq ağa, bizdiŋ ədebietimiz bai. Onyŋ işinde əsirese, əiel-analardyŋ
obrazyn jasauda ədebietimizdiŋ kökjiegi i̇eşkimnen kem i̇emes, keide asyp
tüsip te jatady. Əiel obrazyn somdauda Ğabit Müsirepovtiŋ orny i̇erekşe.
Osy turaly oi örbitsek...
– Əiel obrazy degende, ərine Ğabeŋ i̇eske tüsedi. Hrestomatiiäğa i̇engen ana
turaly əŋgimeleri men «Ülpan» romany oŋ büiirimizde. Əŋgimeni səl əriden
bastasaq deimin. Kyzyl sūŋqar jazuşy Maksim Gorkiide «Makar Çudra»
degen əŋgime bar. Klassika. Mahabbattyŋ biık şyŋ i̇ekendigi, örlik pen
təkapparlyqtyŋ tragediiäğa ūlasqan körinisi. Osy «Makar Çudrany» bizdiŋ
bir kurstas jigit jatqa aitatyn. JenPİ-diŋ qyzdarynyŋ aldynda qara
sözdi tögildirgende tüsingen qyzdyŋ bəri tolqityn. Keiinnen taŋqala jürip,
onyŋ tərbielik mənine tereŋ boilaityn. Məselen, Radanyŋ Zabardy süiip
tūryp «Aiağyma jyğyl» deui – təkapparlyq, al Zabardyŋ oğan qanjar
jūmsap, mahabbatty jūldyzdai jypyrlağan qan tüiirşikterine
ainaldyruy – i̇erkektik minezqūlyq. Bizdiŋ kyzdar ömirde təkapparlyqty
basqaşa tüsinedi, İnstitut bitiru özimen terezesi teŋ jigit tabu, teŋ jigittiŋ
özin astamşylyqpen arzanğa jūmsau, «seniŋ aulyŋa baryp tūra almaimyn»
dep asqaqtau, söitip jürip jigitinen airylyp qalğan talai qyzdardy
kördik. Solar arzan aqyl, taiaz təkapparlyqqa salynbasa, büginde mazdap
janğan oşağy, Otanyn qorğağan perzenti bolar i̇edi. Jaqynda i̇eluge tolğan
bir kəri sūlu jalğyzbasty bop mereitoiyn ötkizip tūryp: «Osynyŋ bərine
özim kinəlimin», – dedi. Moiyndağanğa ne jetsin. Oraz tögildirgen «Makar
Çudradan» keiin ömirge degen közqarasyn özgertken talai qyzdardy kördik.
– Desek te, Ğabeŋniŋ əiel turaly əngimeleriniŋ orny bölek qoi...
– Ğabeŋ Ğabeŋ ğoi. Əiel – sezimniŋ qūly. «Əiel degenimiz
– əiel» dep Anton Çehov bilip aitqan bolar. Əueli Əuezovtiŋ «Karaly
sūluy» men «Kinəmşil boijetkenine» toqtalaiykşy. Əiel janynyŋ
jylanşa yskyrynğan ystyq sezimine osy əŋgimelerdi oqi otyryp tereŋ
boilaisyz.
Əuezov əieldiŋ i̇eŋ myqty da i̇eŋ osal nəsil i̇ekenin ūly şeberlikpen
suretteidi. Qaraly alty jyldy bastan ötkergen Karaköz əiel basyndağy
ağaştai katty, jibektei jūmsaq jesirlik degenniŋ ne i̇ekenin öz köŋilküiimen paş i̇etedi. «Sol jyldardyŋ işinde köldeneŋ qarağan köz qanşalyq
qadalsa da, Qaraközdiŋ syrtyna şyqqan ne əlsizdik, ne kobaljudy köre
alğan joq. Biraq, sol uaqyttarda Qaraköz körgen azapty bilse i̇edi jūrt!..»
degen joldardy okyğanda «Qairan bizdiŋ analar ardy oilağan» degen
Müqağali jyry qabat i̇eske tüsedi. 1925 jyly jazylğan əŋgimeni oqi
otyryp, 41-jylğy kelinşekterdi – qazirgi taiaq süiengen analarymyzdyŋ
bel buynğan kelinşek kezin köz aldymyzğa əkeler i̇edik.
Əiel jeŋip şyqty, ol sarğaiyp jol kütip jürip jeŋiske jetti. Əuezovtiŋ
«Qaraly sūluy» 25-jyly jazylğanmen jas jesirlerdiŋ qazaq
ədebietindegi polotnosy sekildi. «Kinəmşil boijetkende» de əiel
janynyŋ siriligi közge ūrady. Tirşilik künderiniŋ köbin kinəlaumen
ötkizgen əiel özindik «menin» nəpsiden biık qūiady, ol öziniŋ tirşilikke
qajettigin sauyttağy udy kolyna ūstap tūryp tüsinedi. Udyŋ aldynda Adam
qairaty jeŋiske jetedi. «Sönip-janu», «Eskilik» köleŋkesinde, jalpy ūly
Əuezovtiŋ 20-30-jyldardağy jazğan dünielerinde dala qasireti közge ottai
basylady. Oqyğandardyŋ belgisiz bolaşağy, jylky baqqaŋdardyŋ bas
jarylğan barymta tragediiäsy, osylardyŋ bərinde de əiel beinesi
suyrylyp alda jüredi. Būlardyŋ i̇eŋ basynda küni bir Qūdaiğa karağan on
üştegi qorğansyz Ğaziza bastağan üş mūŋlyq – üş əiel. Olar da daladağy
Adam-tağylardyŋ jemtigine ainalady. Dala tragediiäsynyŋ astaryn əiel
tağdyrymen ədiptegen ūly tuyndy osy «Qorğansyzdyŋ küni».
– Ūly Əuezovten keiin?
– Səbit Mūqanovtyŋ «Botagözin» oqyğan bala künimizde mūz üstinde
jigittiŋ qolynan ūstap konkimen zyr qağyp syrğanağan qyzdy köz
aldymyzğa əkelip, işimiz şymyrlap jaqsy kördik.
– Osy zaman əielderiniŋ beinesine kelsek...
– Kəmşat Dönenbaeva, Ūlbala Altaibaevalardyŋ i̇eŋbektegi kommunistik
biık beineleri beseneden belgili. İendi söz basynda aitkan Ğabeŋe
toktalaiyq. Ömirde bolğan aituly əiel-analardy körkem şyğarmağa arqau
etu – ədebiet ürdisi. Məselen, Səkendi ūstap alyp ketken sətte jūbaiy
Gülbahram tirsegine tüsken qara şaşyn qiyp alyp, otqa tastapty. Osyny
«Səken süigen sülular» seriiäsyna körkem dünie i̇etip kirgizse. Al,Ğabeŋniŋ
Ūlpany ömirde bolğan tūlğa. Ğabeŋ osy tūrğyda əlgi ürdistiŋ üdesinen
şyğyp tūr. «Ūlpan» – bügin ülkenniŋ de, kişiniŋ de jüreginde. Ūltuğan
erkekşoralau ösken, süiip tūryp özgeniŋ baqyty üşin öz baqytyn tərk
etken əiel. Būl bügingi «təuelsiz toqal» bop jürgen kelinşekterge sabaq.
Özgeniŋ şaŋyrağyn ortasyna tüsiru üşin i̇emes, özi süigen adamynyŋ
şanyraq baqyty üşin i̇et jüregi i̇ezile küizelgen Ūltuğan – nağyz əieldiŋ
«erkegi». Onyŋ jüregi de Ūlpannyŋ jüregindei ülken, özi üşin i̇emes, özge
üşin köbirek lüpideidi.
Al, Saltanat pək te nəzik, doiyr bop jaratylğan pendege degen mahabbatyn
sol nəzik jürekke syiğyza bilgen. Būlar – qatygez mahabbattyŋ
keiipkerleri. Şūğanyŋ tağdyry da köz aldyŋa köleŋdeidi. İeki beine de
jetpisinşi jyldardağy sotsrealizm ədebietiniŋ ülken tabysy. İeki əŋgime
boiynşa kinofilm tüsirildi. İeki şyğarma da saiasatqa karai būrmalandy.
«Ūltuğan» arqyly Aral tağdyry, jüdep-jadağan teŋiz jağalauy
körsetilse, «Gauhartasta» – atanyŋ aq taiağyna ie bolyp qalu dəstüri,
şūbartaulyqtardyŋ bastamasyn koldau bar.
Ol şynaiylyğymen jūrttyn jüregin baurady. «Botagözdi» 50-60jyldary qūdalyqta qorjyn basyna salatyn bolypty. Kitapty bir-birine
qimağan qūdalar renişi de osy «Botagözden» bastalğan deidi. Ədebietke
degen ykylas osyndai-ak bolar...
Sosyn Beiimbet Mailinniŋ «Şūğanyŋ belgisi» bərimizdiŋ jüregimizdi
jaulady. «Makar Çudrada» qos ğaşyq birin-biri körip tūryp,
təkapparlyqpen ölimge qisa, būlar bir-birimen körise almai amalsyz
ajalğa moiynsūnady. Ğaşyqtyq derti ajal bop jetken Şūğanyŋ
beinesinde jasandylyq joq. «Şūğa dese Şūğa i̇edi-au!» dep ah ūrğan
əŋgimeni baiandauşy da, şyğarmağa qatysuşy keiipkerler de qalamger
şeberligin ünsiz bas izep moiyndap tūrğandai. Al uaqyt sahnasyna əiel
belsendi bop şyğa bastağan kezderdegi Biağaŋ şeberligine tağy da təntimiz.
«Rauşan kommunist» pen «Kültai bolys» – osyndai şyğarmalar. Dos pen
qasty basyna taiaq tigende ğana aiyrğan kommunist Rauşannyŋ küieui
tektester qazir de aramyzda jür. Biraq, ol kezdiŋ belsendileri Rauşan men
Kültai barlyq uaqytta küieuiniŋ köŋiline qarap, qanşa belsendi
bolğanmen, osy şyğarmalarda bizdiŋ ūlttyq mentalitetimiz közge ūryp
tūrady. Al osy i̇ekeuine qarama-qarsy beişara beine – Külpaş. 20jyldardağy jūttyŋ tragediiälyq panoramasy ədebietimizde tağy da əiel
tağdyry arqyly beinelenedi. Balasy men i̇erin aştyqtan qūtqaru üşin
sanaly türde i̇ekinşi i̇erge şyqkan Külpaş: «Ətteŋ kedeilik, ətteŋ aştyk, –
dep opynady.
Qoğamymyzdyŋ basynan ne ötpedi, əiel ne körmedi. «Maqtym renjimese,
basqa baiğa tidiŋ dep aşulanbasa, i̇eski tūrmysqa kaita qaitu da oiynda joq
emes» i̇edi. Aştyq turaly qanşama derekti, körkem şyğarmalar jazyldy,
biraq osy alty bet əŋgime alapat aştyqpen taptalğan i̇er namysyn qabat köz
aldyŋa tartady. Şaŋyrağyn saqtau üşin neke saltynan attağan Külpaş
eski üiine qaityp kele jatyp: «Qarağym-ai, i̇etti körgende ne der
«Əiel tūrmai, i̇erkek ūianbaidy» degen halyq danalyğy epigraf i̇etip
qoiylypty. Demek, əiel – qozğauşy küş i̇ekendigi şyğarmanyŋ
leitmotivine ainalğan. Ūlpan «bet-auzyna kisi tura qarai almaityn qara
şūbar İeseneidiŋ Mona-Lizasy boldy. Süiiktisine, aqylgöiine ainaldy.
Ūlpannyŋ aqylymen maldy bop qalğan kedei-kepşik ony «ekinşi İesenei»
dese, söz zergeri Ğabit Müsirepov: «Ūlpan baiğūstyŋ būdan keiingi on jyl
ömiri i̇erkek şydai almas, əiel ğana şydar azapta ötip jatyr» dep
surettese, əiel qaitkende de i̇erkek şirkinderden tözimdi i̇ekendigine közimiz
jetkendei. Ūlpan da Ğabeŋniŋ ölimdi jeŋgen əiel-analarynyŋ sanatynan
oryn alyp tūr. Jazuşy Adam Mekebaev «Ökpek jeldiŋ pərmeni» («QƏ», 45)
atty maqalasynda bir kömeski körinistiŋ jarkyratyp betin aşady: «Osy
bir qazaq prozasynda alğaş ekzistentsializmniŋ nyşanyn baiqatatyn
ğajaiyp şyğarmany («Ūlpan» romanyn aityp otyr) synşylarymyz
dūrys taldap tüsindirip bergende əlem ədebietiniŋ qataryna qosu üşin
kötermeleuge əbden jaraityn-dy. Biraq şyndyğy bylai tūrsyn «Ğabit
Müsirepov tağy bir tamaşa tuyndysymen əielder obrazynyŋ galereiäsyn
tolyqtyrdy» degen siiäqty jattandy pikirden əri asa alğan joq» deidi.
Ğabeŋdi qandai syrbaz dep i̇estisek, şau tartqan şağynda da əiel janynyŋ
möldirligin maidan qyl suyrğandai i̇etip suretteui kimdi de bolsa
taŋğaldyrady. Müsirepovtiŋ şyğarmaşylyq biık estetikasy jany
qartaimai ötken daryn degendi auyzğa salady. Ol – əiel janynyŋ
qaltarysyn tük qaldyrmai körsete biletin şeber ūsta. Mūndai ūstalar tek
tua bitedi.
– Basqa da saqa qalamgerler şyğarmalaryndağy əielder obrazy turaly ne
aitar i̇ediŋiz?
– Kemeldengen sotsializm qoğamynda «men əielmin!» dep suyrylyp
şyqqan i̇eki əiel beinesin bilemin. Būnyŋ biri – Saiyn Mūratbekovtiŋ
Ūltuğany da, biri – Dulat İsabekovtiŋ Saltanaty. İekeuin de oqyrman jaqsy
qabyldady, i̇ekeui de i̇este qaldy.
– Quandyq ağa, öziŋiz de əŋgime, hikaiattarynyzda əiel «məselesine» köp
qalam tartqanynyz belgili. «Bizdiŋ mekemedegi mahabbat mausymy»
hikaiatyŋyzdy jastar auzynan tastamai aityp jüredi. «Ingen jetelegen
şal» əŋgimenizdi oqyğan bir kelinşektiŋ «soğystyŋ kezindegi sorly
əielder-ai!» – dep kürsingenin kördim...
– Būl hikaiatka negizinen şeneuniktik keŋsedegi ömir arqau boldy.
Takyryby – saiasat, mahabbat – saiasattyŋ qaptalyndağy «fon» ğana.
Karamzinniŋ aşyq teŋizde bərin ölimnen qūtkarğan bir kişkentai qyzy
sekildi qatyp-semgen keŋseniŋ öŋine qan jügirtken keiipker sol Gülbarşyn
edi. Dulat ağamnyŋ «Mynau qazaqtyŋ «Slujebnyi romany» ğoi» degen
jymiysynyŋ astaryŋda biraz syr jatyr-au dep oiladym. Al «Ingen
jetelegen şalda» küieui soğysqa ketken jeŋgesi men əbden boijetip
otyrğan qaiyn siŋlisiniŋ ilinisip qala bergen köŋil-küiin baiqağan aqsaqaləkeniŋ i̇eki ūrğaşyny auyl şetine şyğaryp, tüiege mingizip qydyrtuy –
körgendilik əri ömir təjiribesi, bireudiŋ jan-jarasyn jeŋildetu üşin
öziniŋ ar-Uiatyn belge tüiü sekildi körinedi. Qiyn sətterdiŋ bərinde de
körgendi ata-analar jas əiel janynyŋ babyn aqylmen taba bilgen. Əsirese,
soğys jyldarynda.
Oqyrmanğa «Egemen Qazakstanğa» şyqkan «Diuananyŋ qyzy» köbirek
ūnasa, özime «Əieldiŋ armany men mūŋy» atty əŋgime ūnaidy. Nekesiz tuğan
ūlynyŋ teksizdigin jürek kaltasyna jasyryp, janūşyrğan Ana bərine
şydap, betine küie jaqqandardyŋ i̇eşkaisysynan aiylyn jyimasa, öziniŋ
ömirdegi basty aiybyn Otan qorğap, teŋin tabar ūlynyŋ betine şirkeu ğyp
tüsirmeu – Ananyŋ bar armany. Mūŋy – adamdardyŋ i̇enşisinde. Jalpy,
ədebiettegi əiel men mahabbat turaly aitqanda «Teŋizden soqqan dymqyl
jel teŋiz tolqyndary men jağalaudağy japyraqtardy alysqa alyp ketip
jatyr» dep bastalğan «Makar Çudranyŋ» alğaşqy joly, kurstas Orazdyŋ
tebirene şyqqan qoŋyr dausy qūlağyma i̇estiledi.
– Əŋgimeŋizge rahmet!
«QŪS QAİTARUDAN» SOŊ...
Qazaqtyŋ dəstürli öneri – küişilik turaly əŋgime qozğağanda Əbdulhamit
RAİYMBERGENOV i̇esimi de i̇erekşe atalady.
Küni keşe ğana M.Əuezov atyndağy akademiiälyq drama teatrynda
Qazanğaptyŋ «Qūs qaitaru» küiimen attas şyğarmaşylyq keşi ötken
küişini osy keş soŋynda birauyz əŋgime tartqan i̇edik.
– Əbeke, bizdiŋ i̇estuimizşe, önersüier qauym öziŋizben osyndai sahnada on
toğyz jyldan keiin qauyşyp otyrğan körinedi. Mereitoi üstindegi osy
quanyşyŋyz qūtty bolsyn!
– Raqmet! Alla tağalanyŋ boiyma osyndai küş-quat berip, ony öner degen
qasietti salağa jūmsauyma mümkindik jasap, tirşilik syilağanyna myŋ da
bir təube deimin. Öner degen de bir baqyt qūsy siiäqty, qonatyn adamğa ğana
qonady. Əu bastan öner qonğan qazaqtyŋ balasy bolğanyma şeksiz
baqyttymyn. Auyl balasy – dala balasy ğoi. Saiyn dalany guilge
yzyldağan jeldiŋ ötinde, sol siqyrly jeldiŋ yŋylynan bir ğajaiyp
əuendi izdep ösken dala balasymyn. Üidiŋ qai būryşynan şyqsaŋ da
aldyŋdy orai jöneletin aŋyzaq jeldiŋ əueni qūlağymyzdyŋ qūryşyn
qandyryp ösken ūrpaqpyz ğoi. Boiymdağy barymdy ana sütimen daryğan
qasiet desem de, əlgindei dala sybyzğylarynyŋ üni kişkentaiymnan
terbep i̇erjettim. Sondyqtan bolar, Qūrmanğazy, Təttimbet, Qazanğap,
Dinalar oinağan qasietti qara dombyranyŋ tiegine sausağym tigende
erekşe şabyttanamyn. Küidiŋ siqyry əli jūmbaq mağan. Osy salada nebir
tynymsyz i̇eŋbek i̇etip kele jatsam da, kez kelgen küidi oryndau barysynda
ūşy-qiyry joq şeksizdik jolyğady da tūrady. Odan beter özine
yntyqtyryp, sanamdy qyzyğuşylyq bileidi. Küidi oryndau bar da, ony
tüisinu bir bölek əŋgime ğoi. Qarap otyrsaŋyz, ərbir küi – aŋyz, dastan...
şerteride aitary da san tarau.
Alğaş ret konservatoriiäny bitirer jyly osyndai önerge degen
yntyzarlyq meni beiməlim bir əlemge süiredi de tūrady. Jaspyz, basta
ideiä jetedi. Tek qana iske asyra bilu kerek. Onsyz da qala tirşiligine i̇enip
kete almai kele jatqan qazaq mektepteriniŋ joq kezi. Biren-saran, tipti
dəlireginde i̇ekeu-aq boldy. Konservatoriiäny bitirip, institutta jürgen
kezim. 1984-85 jyldar. Jalpy bilim beretin mektepte taza öner klasy nege
aşpasqa degen oi keldi. Söitip jürgende əigili 86-şy jyl kelip qaldy da,
önerge, öziŋniŋ tuma öneriŋe taza janaşyrlyq körer közge būrmalanyp,
ūltşyl degen atpen mektepten quyldym. Būryn mektep jasyndağy
balalarğa önerdiŋ tarihynan habardar bolsyn degen nietim, osydan keiin
şyn məninde ūlttyq patriotizmge ainalyp şyğa keldi. Halqymyzdyŋ
şynaiy öneri nege ūrpaqqa üiretilmeui tiis, nege ata-baba ösietinen tys
qaluy kerek, qoişy əiteuir, sanany mazalağan talai sūraqtar küniz-tüni
esimdi aldy. Osylai bas qatyp jürgende №159-mektepke Aiagül Töreqyzy
qyzmetke şaqyrdy. Qazaq mədenieti men önerine degen qamqorlyq, tipti
qazaq tiline degen sūranystyŋ müldem oiğa alynbaq tügili, azdağan bas
köterer azamattardyŋ qudalauğa tüsui ol kisiniŋ de janyn auyrtyp jürse
kerek. Qazaq mektepteri joqtyŋ qas. Degenmen i̇el balalaryn qazaqşa
oqytuğa köşe bastağan kez. Ər synypta 35-40 baladan. Önerge qabileti bar
ma joq pa bölmei jappai dombyra üiretu alğaşqyda öte qiyn boldy.
Öitkeni, oŋ men solyn i̇endi-endi tanyp kele jatqan jas bala dombyrağa
qalamyn salyp, ne bolmasa tiegin üzip degendei oinap otyrytyn-dy.
Bastauyş synyp mūğalimderiniŋ sabağyna qatysyp, aqyldasyp, keŋesip
jürgizuge tura keldi. Psihologiiäny, balalar psihologiiäsyn, pedagogikany
qaita qarauğa tura keldi. Şetel təjiribelerine süiendim. Sol üşin
Pribaltikağa baryp, jüzdegen bala qatysatyn horlaryn tyŋdap, üirendim.
Qai jerde qandai dəstür bar, üiretetin ədistemeler jinaqtaumen,
zertteumen boldym. Aiağymyz jetken i̇elderdiŋ dəstürli muzykalaryn
tyŋdap, üirenip, zerdelep biraz jyldar ötti. Söitip «Mūrager» atty
tūraqty bağdarlama düniege keldi, oqulyqtar şyqty, metodikalyq
ədistemeler jaryq kördi de, ministrlikten bekidi. Tek dombyra üirenu
emes, sonymen qatar köne aŋyz-küilerden bastadym. «Qasqyr», «Aqsaq
qūlan», «Nar mingen», «Botasyn izdegen boz ingen», «Qos müiizdi İeskendir»
siiäqty aŋyz-küilerdi tarta bastadyq. Būl – dombyrany söilete otyryp,
üirenu ədisi. Sodan keiin Qūrmanğazy, Təttimbet, Dinalar, Aqan seri,
Birjan saldarğa tüsip, onyŋ özinde qiyndatpai, tūmys-salt jyrlaryn
lektsiiä siiäqty i̇emes, qyzyqtyra otyryp oqu-ədistemelik təsilmen üirendik.
Aitys dəstürin özdiginen öleŋ şyğaruğa paidalanu arqyly on bir buynda
öleŋ qūraityn jyraulyq dəstürlerge köşe bastadyq. Birtindep İeuropa
muzykalaryn tyŋdaimyz, üirenemiz. Jalpy, oiym öziniŋ dəstürin,
mədenietin, qara dombyrasyn, terme jyrlaryn, ənin bilu, bilip ösu kez
kelgen pendeniŋ mindeti. Meili, ol muzykant bolmai-aq qoisyn, sol öner
arqyly öz tarihyn, mədenietin bilip, tüisinip össe degen oi maqsatqa
ainalğan. Önerdi süigen adamnyŋ qai salada jürse de, kökiregi ūiau, aşyq
bolady.
– «Öner aldy – qyzyl til» demekşi, osyndai maqsat qoiğan sekseninşi
jyldardyŋ özinde, Sizdi bolaşaqqa til məselesi qatty oilandyrğan-au,
öitkeni, önerdiŋ özi – til ğoi...
– Öz basym önerdi, əsirese muzykany tilden böle almaimyn. Öitkeni,
muzyka tili – ortaq til. Qanşa ortaq degenmen de, sol halyqtyŋ özine,
öziniŋ tuğan tiline tən i̇ekeni tağy da jasyryn i̇emes. Məselen, biz nege tağy
da qytaidyŋ, japonnyŋ muzykasyn qyzyğyp tyŋdağanmen, öz ūlttyq
əuenderdei rahat sezimge bölene almaimyz. Əueni qūlaqqa qanşa qonymdy,
jağymdy bolğanmen, məsele tüisinude, tüisinude i̇ekeni anyq. Al
dombyraŋyz «Aman bol şeşem», «Qairan şeşem» dep bezildei jönelgende
söilep tūrğan siiäqty əser alamyz, tüsinemiz. Sondyqtan da til men
muzykany i̇egiz ūğym desek te, ər halyqtyŋ tüisinu, ūğynu üşin tili birinşi
orynda tūratyny belgili şart.
Qazir oilap otyrsam, ūlttyq tərbieniŋ joğalyp, ūlttyq ürdisterimizdiŋ
tarihtan müldem syzylyp qala jazdağan, ūlttyq patriotizmniŋ jarasynan
qan tamğan bir qiyn jyl i̇eken. Ərkimniŋ işinde önerge, tilge degen
janaşyrlyğy boldy, biraq aşyqtan-aşyq əŋgimege zauqy joq. Tuğan
halqyŋa degen alaŋdauşylyğyn arandatuşylyq siiäqty keri əser, keri
pikir siiäqty. Amal joq, ünsiz ğana, typ-tynyş is jürgize beruge tura keldi.
Jyldar jyljyp toqsanynşy jyl da tarih qoinauyna i̇endi. Babalar
aŋsağan təuelsizdik tuy da alys tan jelbirep, belgi bergendei. İeldiŋ i̇eŋsesi
de köterilip qalğandai. Keudeni kernegen aşu-yzany jiyp qoiyp, osy bir
maqsatqa taza betbūrys jasauğa bel budym. Mekteptegi jūmysqa qosymşa
teledidar arqyly respublikamyzdyŋ tükpir-tükpirindegi balalarğa
dombyra üiretetin kezeŋge de jettik. Meniŋ quanğanym, Aqtöbe, Kökşetau
öŋirlerinde tüsiruge barğan saparlarymyzda 700-800, tipti keibir
audandarda myŋ balağa deiin efir arqyly ğana dombyra üirengen bolyp
şyqty. Studiiädağy jiyrma bala ğana i̇emes, ekran aldynda myŋdağan
qazaqtyŋ qara domalaqtary ūlttyq aspabymyzdy üirengeni odan saiyn
jigerlendirip, jelpintip tastady. Öitkeni qazaqtyŋ qara dombyrasyn
üirengen balanyŋ sanasynda öziniŋ tuğan halqynyŋ tiline, diline degen de
mahabbaty i̇erekşe bolyp ösetini belgili.
– Şynynda da, sol jyldary tilge nasihattyŋ keregi de joq boldy i̇emes pe?
Qazaq tiliniŋ, qazaqtyŋ aitys öneriniŋ maiyn tamyzğan Nadejda apamyzdy
aitpağannyŋ özinde, önerdegi orystyŋ üş Tatianasy halyq ənderin qalai
oryndauşy i̇edi?..
– Öner məselesinde, əsirese, til məselesinde qajettilik, mindetti türde
qajettilik tuğyzu kerek. Qarapaiym ğana mysal, nege qazir «ağylşyn tilin
üiren» demei-aq köbimiz ağylşyn tilin üirenip jatyrmyz. Əueli aqşa
tölep, izdep jürip, tipti üige şaqyryp üirenemiz. Öitkeni, oğan qoğamda
qajettilik bar. Sol siiäqty qazaq tiline de osyndai məjbürlik i̇engizu qajet.
Eger kez kelgen bilik ornyna, iağni memlekettik basşylyq orynğa qazaq
tilin bilmeitin adam otyrsa, ol oryndy bosatuğa tiıs degen būiryq bolsa,
memlekettik tilge sūranys köbeier i̇edi Oğan pəlendei karjynyŋ da keregi
joq, tek zaŋ jüzinde belgilense, i̇eşkim i̇eşkimge jalynbai-aq şarua
retteler i̇edi. Mindettese ğana oryndalar i̇edi. Qazaq tilin bilmeseŋ
bolaşağyŋ būlyŋğyr degen psihologiiäny myqtap üstanğanda ğana i̇eldiŋ
sanasyna silkinis tudyra alamyz.
Bizde qazaq mektepteri turaly sūranşaq, aqşa jinağyş degen jansaq
birjaqty pikir qalyptasqan. Al negizinen qalai bolğanda da, qazaq
mektepteriniŋ oquşylary özge ūlt ökilderindei i̇emes, kişige meiirimdi,
ülkenniŋ aldyn kespeitin ūlttyq tərbieniŋ nyşany bar orta. Qaitkende
de aiyrmaşylyq közge ūryp tūrady. Ərine, köretin köz bolsa ğana,
kemşilikti tize bergennen göri jaqsy jaqtardy köp əŋgime i̇etu kerek
siiäkty. Adam qūqyğyn qorğauğa köp mən berilui kerek. Bizde adamnan göri
köne i̇eskertkişterge qamqorlyq i̇erekşe. Ol, ərine, tarihi şejire, ony
qorğau qajet, keleşek ūrpaqqa jetkizu kerek. Al myna japon i̇elinde
keremet bir saiasat bar, ol – adamdy qorğau. İeskertkiş retinde üsterindegi
tütynyp jürgen kiimderin, üstanyp jürgen qalam-qağazdaryn, kolöner,
jazu, suret salatyn, ūlttyq dəstürlerine qatysty adamdardy memleket öz
qarauyna alady. İağni, sol adamnyŋ qai salağa beiimdiligine qarai, baska
problemalarğa moiyn būrğyzbai, tek sol salağa küş-jigerin jūmsauyna,
sony ösirip, örkendetuge jağdai jasalynğan. Onyŋ qolynan şyqqan önim
tek sol memlekettiŋ ğana tūtynu üşin özderi ğana satyp alu dəstüri bar.
Bizde müldem basqaşa, ərkim naryqtyq ekonomika dep, ər salanyŋ basyn
bir şalyp, aqynyŋ da, müsinşiniŋ de asaba bolğan, i̇ekiniŋ biri ənşi bolğan
zaman tudy. Olai i̇etuge bolmaidy ğoi, ūstazsyŋ ba, şəkirtiŋdi daiynda,
baryŋdy oquşyğa jūmsa. Dūrys, qazaq halqy əu bastan aqynjandy, ənşiküişi bolğan. Biraq dəl bügingidei bylyq i̇eşqandai qoğamda bolmağan.
Kəsipkeriŋ de, öner adamy da qarjyğa zəru. Qai salada bol syn, qai tirligiŋ
bolsyn kelip qarjyğa tireledi.
Frantsiiä, İspaniiä, Amerika, Japoniiäğa bolsyn, əiteuir jylyna bir-eki
memleketke baryp, kontsert berip qaitamyz. Olar meniŋ Almatydan,
üiimnen şyqqannan bastap, qaityp üige oralğanğa deiingi aralyqtağy
bükil qajettiligimdi öteidi. Tipti qarajat tügili, barğanda zal tola ma, joq
pa – i̇eşteŋege bas qatyrudyŋ keregi joq. Meniŋ diskilerimniŋ özi osy
şetelderde şyqty. Al bizde şe? Men keşegi kontsertimdi, 19 jyldan soŋ,
sonau 1988 jyldan keiin ötkizip otyrğanym. Öitkeni bizde jarnamadan
bastap, jalğa alu, bilet ötkizu, i̇eŋ aiağy būqaralyq aqparat közderineteledidarğa jazudyŋ özi qiiämet-qaiym. Şyğyn şaş tekten i̇ekenin
aitpağannyŋ özinde, qanşama jüike tamyrlaryŋdy qiiäsyŋ. Şarşaisyŋ.
Önerden ləzzat aludyŋ ornyna körermeniŋ de, öziŋ de baz keşip ketetindei
jağdai. Al, şeteldikter bizdiŋ önerimizdi zerdelep, zerttep, keleşekte sol
ūlttyq mūralarymyzdy özimizge pəlenbai qarjyğa qaita satatyn kez tuady
deseŋ, senersiz. Olardyŋ qazaq önerine, qazaqtyŋ qara dombyrasyna
yqylastary i̇erekşe.
– Şetelge köp şyğasyz, qazaqtyŋ ūlttyq önerine, tabi ğatyna ūqsas i̇elder
bar ma?
– Şynymdy aitsam, salystyryp körmeppin. Biraq Fran tsiiäğa
barğanymda, zaldyŋ tolyp otyrğanyn körip, bir jarym-eki sağat boiy
tapjylmai küi tyŋdağandary qatty taŋğaldyrğany bar. Būl qūbylystyŋ
syryn sūrağanymda, «Sizderdiŋ muzykalaryŋyzda arhaizm bar, şyndyq
bar, kontsertten şyqqanda sonşalyqty tazaryp şyğamyz» degen jauap
aldym. Frantsiiänyŋ Parij qalasynda Düniejüzi halyqtarynyŋ
muzykalyq aspaptaryn saqtaityn ortalyq bar.Onda adam tügil qai
muzykanyŋ jan-januarlarğa, aŋqūstarğa qandai əser i̇etetinine deiin
tekserip, zertteidi. Ər muzykany oinatady da, sosyn toŋazytqyşqa salyp,
qandai kompozitordyŋ şyğarmasynan qandai tazalyq, hristal
şyğatynyn tekseredi. Adamnyŋ 70-80 paiyzy sudan tūrady desek, sol
muzykanyŋ adam ağzasyna tigizer psihikalyq əserin osyndai jolmen
anyqtaidy. Şynynda da keibir rok kontsertterden keiin baiqasaŋyz, u da
şu halyq, temeki tügil naşaqorlyqqa salynyp, ne istep ne qoiğanyn
baiqamai jatady. Ony teledidar arqyly künde körip te jürmiz.
– Muzyka tili – ortaq dedik, degenmen şeteldikterdiŋ qabyldauy qalai?
– Olar birinşiden, barar aldynda bükil bağdarlamany özderi jasap
şyğady. Ol kontsertte oryndalatyn ərbir küidiŋ, ərbir şyğarmanyŋ
tarihyn, nendei syr aitqysy keletinin, büge-şüigesine deiin sūrap, sol
arqyly ülken bağdarlama jasaidy. Kontsert jürip jatqanda zalda
elektrondy titr arqyly da bilip, oqyp otyrady.
– Mekteptiŋ bügingi jağdaiy turaly da birer söz aityp ketseŋiz?
– Būryn Ə.Qaşaubaev atyndağy «Kökil» muzyka mektebi bolsaq, soŋğy i̇eki
jylda jalpy bilim beretin mektepke ainaldyq. Biraq mindetti türde
dombyra tereŋdetilip oqytylady. Sonymen qatar, ağylşyn, parsy tilderi,
düniejüzilik bi sabağy deisiz be, əiteuir bala jan-jaqty bolyp ösedi. Bir
qyzyğy, oquşylardyŋ önerge sonşalyqty jaqyn bola tūra, matematikağa
qabiletteri öte keremet. Soğan orai matematika-fizika mektebine
ainaldyq.
Qūdaiğa şükir, respublikamyzdyŋ joğary oku oryndarynyŋ bərinde
bizdiŋ şəkirtterimiz barşylyq. «Kökildiŋ» ykpalymen aşylğan
respublika boiynşa 51 mektebimiz tağy bar. Balqaş, Taldyqorğan,
Pavlodar, Aral, Qyzylorda, Aqtöbe, Oral oblystarynyŋ audan,
auyldarynda 3000-nan astam qazaqtyŋ qara domalaq balalary dombyrağa,
qazaq önerine den qoiğan. Būl rette aita ketu kerek, bizdiŋ
tynystirşiligimizge bir kisidei atsalysyp kele jatqan düniejüzilik «Ağa
Han» qorynyŋ kömegin, qolpaştauyn aitpai ketuge bolmas. Öz i̇elimizde
jürip köre almağan qamqorlyqty jasap otyrğanyn jasyra almaimyz. Əlgi
mektepterden jylda müğalimder Almatyda bas qosyp, təjiribe almasyp,
pikir alysyp, kezdesuler ūiymdastyryp tūramyz. Özim de jii baryp,
baqylau jürgizip qaitamyn.
Meniŋ maqsatym, əu bastan bala tərbiesine besikten beli şyqpai jatyp
ūlttyq közqaraspen qarauğa, sol arqyly töl önerimizdi, tuğan tilimizdi
boiyna darytuğa, öner degenimiz tazalyq, adaldyq deitin bolsaq, sol
qasietpen balany jastan susyndatuğa bir tamşy bolsa da üles qosu i̇edi.
Sol jolda pedagogika men psihologiiäny, odan qala berse özimniŋ qalağan
öner jolymdy qatar alyp jürsem, sol jolda i̇eŋbek i̇etsem degen maqsat...
3 – BÖLIM
Qyz - sağynyş
ŞARAPTYŊ QYZUY
Öz oiynan özi şoşyp ketti. Qaida, nege asyğyp keledi? Ony oilap ta
jatpady. Jan düniesin əlem-jəlem küige tüsirgen telefondağy tanys
dauys əli qūlağynda tūrğandai.
Osy bir jüregin şyrmauyqşa şyrmap alğan aram oidyŋ qalai
bastalğanyn i̇esine tüsirgisi keldi. «Anadan ala da tuady,qūla da tuady»
degendei, tuğan qaiynağasyna degen kekşil köŋilden bastalyp i̇edi-au...
İə... Işkeni aldynda, işpegeni artynda molşylyq jerden osy şaŋyraqqa
kelin bop tüskende on segizden səl-aq asqan şağy i̇edi. Ata-enesi töŋiregine
aqyldylyğymen qosa bailyğy da asyp tūrğan kisiler i̇eken. «Kenjem
qolymda bolady» demedi, dürildegen toidan soŋ qalağa attandyrdy. Sūlu
da symbatty Beken öner institutynyŋ soŋğy kursynda bolatyn.
Tūŋğyştary mektepke barar jyly arağa jyl salyp atasy men i̇enesi
qaitys boldy da, tirnektep jinağan mal-mülkin satyp, qaiynağasy da
qalağa köşip keldi.
Jastyqtyŋ, mahabbattyŋ qyzyğymen jürgen būlar ol kezde pəter tügil,
kündelikti joldastarymen bölip işken sütsiz qara şailaryna məz bolatyn.
Diplomdary qoldaryna tigen jyly i̇ekinşi ūldary düniege keldi. Onyŋ
qyzyğymen jürip tağy da birneşe ai ötti. Qazaqtyŋ tanymal öner
jūldyzy diplom jetekşisi bolğan Beken būl kezde teatrğa bekitilip, jūmys
istei bastağan. Respublikadağy qazaqtildi basylymdar onyŋ talantty
öneri, bolaşağy turaly maqalalardy üzbei jariiälap jatty.
Künde jiyn, künde toi... Oğan pəter iesi orys kempiri Galina
Vladimirovnanyŋ da i̇eti üirengen.
Osyndai qonaqtan keiin dastarqan jinaumen jürip, üige qaiynağasy
Məkenniŋ kirgenin de baiqamai qalypty. Qasynda ylği i̇eki i̇eli qalmai
jüretin biznesmen joldasy.
– Nemene, tağy da kisi kütkensiŋder me? – dedi qaiynağasy kekesin ünmen. –
Özderi toişyl-aq, odan da aqşalaryŋdy jinap üi alu jağyn
oilamaisyŋdar ma?
«Qaidağy aqşa, jūmysqa i̇endi tūryp jatyr ğoi» degisi keldi, demedi.
Qataldau bolğanmen, qaiynağasy jiı kelip, habarlasyp tūratyn. Qasynda
ünemi əlgisi. Aty – Sağit i̇eken.
– Keliniŋ kelisti kelinşek, – degen sözin qūlağy şaldy birde.
– Ūl tuğyş özi jūdyryqtai bolyp,– degen qaiynağasynyŋ sözi töbesinen
qos qoldap qoiyp qalğandai əser i̇etti.
– Biraq əieldi bailyq pen barlyq qana köriktendiredi, – degenin tüsine
almady.
Şai qūiyp otyryp olar jaqqa qaramauğa tyrysty. Qarasa boldy jylap
jiberetindei qoryqty. Şynynda da i̇eşteme oilamaidy i̇ekenbiz ğoi. Əieli,
eki qyzymen keŋ saraidai i̇eki qabatty üide tūryp jatqan qaiynağasy nege
kömektespeidi i̇eken? On jyl pəterden pəterge köşip kele jatqan öziniŋ
küieuin tūŋğyş ret jek kördi. Soŋynan i̇ergen jalğyz bauyryna, i̇el bilip,
halqy tanyp qalğan inisine meiirlenbeitin qatygez qaiynağasyn da
birtürli jek köre bastady. Keşke spektaklden şarşap kelip, ahylapuhilep jatatyn küieuin oilady. Əielin qoişy, i̇eki ūly üşin nege tirlik
jasamasqa? Ynjyq deiin dese kelmeidi, i̇eti tiri, pysyq-aq siiäqty.
Söitip jürip qaiynağasyna qas qylğandai üşinşi ūly düniege keldi. Nege
ekenin kim bilsin, əiteuir abysyny men qaiynağasy qūtty bolsyn aityp ta
kelmedi...
***
Ülkenderin mektepke şyğaryp salyp, kişkene demalaiyn dep jata bergeni
sol i̇edi, i̇esik qoŋyrauy bezildei jönelgeni.
– Būl kim?
– Men ğoi, ağaŋ Sağit.
Qasynda qaiynağasy da bar şyğar dep köŋilsiz i̇esik aşty.
Jalğyz i̇eken. Qolynda bir buma güli bar.
– Öi, öziŋ qandai ədemi bop ketkensiŋ, – dep betinen süidi. Öziniŋ asyğys
ekenin, mümkin bolsa suyq su işip ketetinin aitty. Jügirip baryp su əkep
berdi. Osy kezde besiktegi nəreste şar i̇ete qaldy. İesi şyqqan kelinşek
balasyna jügirdi.
– Mynau kişkentaiğa körimdigim–dedi üstel üstine aqşa tastağan Sağit
şyğyp bara jatyp.
Balasyn uatyp, i̇esik jabuğa şyqqanda üstel üstinde jatqan şeteldiŋ i̇eki
kök qağazyn körip şoşyp ketti. Birese tösektiŋ astyna, birese kiımderdiŋ
arasyna tyqqyştap, i̇esi ketken. Aiadai bölmede i̇eki japyraq qağaz tyğar jer
tabylar-au, myna keudesine syimai dürsildegen jüregin qaida qūiar?!
Birneşe künnen keiin telefon şalğan Sağitqa:
– Ağatai, aqşaŋyzdy alyp ketiŋiz, ondai köp aqşa ala almaimyn, – dedi.
– Ol sağan i̇emes, ana tanauy pysyldap jatqan jamanğa, – dedi ağasy.
– Joq, sonda da. Bekenge ne deimin, ol renjidi.
– Qyzyq i̇ekensiŋ, oğan aitpai, öziŋ jūmsauğa bolmai ma?
Yza bolğan būl telefondy tastai saldy. Pəlenbai jyl tūryp ne kiıp, ne
qoiyp jürsiŋ, myna jataqty qaşan üige auystyramyz degen oi kelmeitin
alaŋsyz Bekendi osylai tūŋğyş ret aldady. Bir kündik işip-jemge məz
bolğan oisyz bir pendege sanap, aiap ta ketti.
Osylai-osylai bastalğan qatynas şynynda da kelinşekti belgisiz bir
bağytqa jetelep bara jatqandai. İendi,mine sol kisimen kezdesuge asyğyp
keledi. Ortalyq düken aldynda kütip tūrğan ony körgende jüregi alqymyna
tireldi.
– Seniŋ jūmysqa tūrğanyŋdy atap öteiikşi dep i̇edim,–boldy onyŋ sözi.
***
Ekeui üsteldi jainatyp jiberdi. Quyrylğan balyq, tauyq deisiŋ be, ərtürli
jemis şyryndary. Üsteline jaiğan appaq skatert pen jiegi altyndalğan
fujerge şampan qūiyldy. Osy uaqytqa deiin talai quanyştar, öksikke
toly talai qiyndyqtar ötkenin i̇eske tüsirip ötti.
– Osy kündi qanşa jyl küttim deseŋşi, – dedi qasyna jaqyndap otyrğan
Sağit. Sausağyndağy altyn jüzigi jarq i̇etip, qolyn tizesine qoidy.
Kelinşektiŋ tūla boiy dirildep ketti.
– Oi, Bağilaş-au, sen toŋyp otyrsyŋ ğoi, küştireginen işeiikşi. Bügin kün
de salqyndau i̇eken.
Şynynda da dalada jauyn qūiyp tūr i̇eken. «Ne istegeli otyrsyŋ?»
degendei, tūnjyr aspan köz jasyn tögip tūr.
Mūnyŋ da jylağysy keldi...
***
Erteŋinde telefon dausynan şoşyp ūiandy.
– Bəke,– degen dauysty i̇estip qūia saldy. uiattan örtenip bara jatqan öz
denesine ie bola alar i̇emes. Jügirip baryp suyq sumen şaiyndy.
Telefon qaita bezildei jöneldi.
– Keşegi adreste jolyğaiyq..
Onyŋ dausy da jaryqşyqtanyp şyqqandai.
– Jo-joq, barmaimyn. Bitti, i̇eşkimdi körgim kelmeidi. Telefondy qūia sala
divanğa sylq i̇etip otyra ketti. Qanşa uaqyt otyrğany i̇esinde joq. Biraq
uaqyt öter i̇emes, özi mazasyzdanyp, əldekimdi kütip jürgendei küi keşti.
Ünsiz tūrğan telefonğa əlsin-əlsin qarai beredi.
– Men osynda otyrmyn,– boldy ar jaqtağy dauys.
– Barmai-aq qūiaiyn, keregi joq,– dedi būl.
– Kelşi, əŋgimeleseiik...
***
Törtinşi qabattağy tanys i̇esiktiŋ qoŋyrauyn basqaly jatqanda işten
kilttiŋ syldyry i̇estildi.
– Alaqandai közim i̇esiktiŋ kişkentai əinegine jabysyp qala jazdady,– dep
küle qarsy aldy ol.
Nege i̇ekenin özi de bilmeidi, əldene aityp i̇erkelep qūşaqtağysy keldi. Biraq
öz oiynan özi Uialyp, beti du i̇ete qalğany.
– Aiağyŋdy şeşpe,– dep tufliın qaita kigizdi. – Toŋyp qalypsyŋ ğoi,
bügin de aua raiy salqyndau.
Qolyn ünsiz qysyp, közinen, şaşynan iıskep qoidy.
– Birdeŋe sūraiyn ba, – dedi sosyn jalynğandai keiipte.
Üp-ülken kisiniŋ būlai momaqan bola qalğany külkisin keltirdi. – Keşegi
turaly ne oiladyŋ?
– İeşteŋe, bəri de şaraptyŋ qyzuy ğoi. Tūŋğyş ret işkenim, tūŋğyş ret...
– Bilem, bilem, inişekti de... tūŋğyş ret... demeksiŋ ğoi.
– İə.
– Bügin şarap aralastyrmai, tündi öz i̇erkimizben ötkizsek qaitedi?
– Bolmaimyn. Bola almaimyn!
– Bolasyŋ! Bolamyz!
Ekeui birdei külip jiberdi.
***
Öŋ men tüstiŋ, əlde aspan men jerdiŋ ortasynda jür. Jany ğana i̇emes, bükil
bolmysy, təni aŋsap jatty sol sətti. Qaitadan ömirge kelip, osynau qūpiiä
əlemniŋ i̇esigin i̇endi ğana aşqaly jatqan beikünə boijetken siiäqty.
Qaitsem köŋilinen şyğamyn dep jatqan onyŋ ədemi sözderi, aimalauy
esinen tandyrğandai. Tūrmysqa şyqqaly mūndai sət bastan keşpedim dese,
küpirlik bolar. Degenmen, biraz jyldar tösek ləzzatyn mindeti ğana
sanaityn küieuine degen reniş bas köterdi. İeşkim aityp ta, jazyp ta
jetkize almaityn, tek özi ğana basynan keşer rahat dünie öz tylsymyna
tartyp bara jatty...
***
– Tölqūjatyŋdy alyp şyq, – dedi i̇erteŋine telefon şalğan ol. – Men sağan
ülken syilyq jasağym kelip tūr.
Məşinege otyryp Ortalyq tūrğyn üi jönindegi mekemeniŋ aulasyna
kelgende de i̇eşteme tüsine qoimağan. Söitse... özderin ystyq tabystyrğan
qala ortasyndağy i̇eki bölmeli pəterin syilağaly jür i̇eken. At-tonyn ala
qaşty.
– Bilesiŋ be, i̇egde tartyp, i̇el ağasy i̇eluden asqanda jan düniemdi jasartyp,
işki jan saraiymdy öziŋniŋ tətti qylyğyŋmen toltyrğan sağan
syilamağanda kimge syilaiyn. Tek qolymdy qaqpai, qalai, nemen öter
ekenmin dep bas qatyrmaşy.
Bailyğy aşylyp-şaşylyp, kim köringenge syi-siiäpat jasap jüretin jan
degende jalğyz bauyry jasamağan jaqsylyq... Tek qana aramdyqqa ğana
aparar şaitannyŋ isi dep özin kinəlap jürgen tosyn jağdaidyŋ soŋy
osylai bolar dep əste oilamağan-dy. Joq būlai i̇ete almaidy. İeseŋgirep
qalğany sonşa, qaida ketip bara jatqany da i̇esine kirip şyqpady. İesin
jiğanda ğana özine tanys üidiŋ aldyna kelip toqtapty.
– Mine, kilt. Öz qolyŋmen aşşy, – dep qiyldy ol. Qolyn qalai
sozğany,esik aşyp qalai kirgeni tağy da i̇esinen adastyrğandai. Mūnyŋ bəri
tətti bir tüs sekildi.
– Būl bizdiŋ alğaşqy ofisimiz, – dedi toŋazytqyşty aşyp jatyp. Sonda
ğana i̇esin jiyp ülgergen, özi aitpaqşy ne üşin, qalai dep bas qatyrğysy
kelmegen kelinşek syrtynan kelip moinyna asylğan küii solqyldap jylap
jiberdi. Adam balasynyŋ, onyŋ işinde əiel zatynyŋ köŋili būzylsa, jan
düniesi i̇ezilip, qaidağy-jaidağy i̇esine tüsip, berekesi ketetini nesi i̇eken?
Əke-şeşesiniŋ özine arnap jiğan mülkinen tük tatyrmai qoiğan aduyn
jeŋgeniŋ qylyğy, joldas deitin joldasy da joq kisikiık jalğyz
qaiynağasyna, ündemes küieuine ökpesi, əieldik namysy saudalanğandai
bolğan qazirgi küii, bəri-bəri öksikpen şyğyp, tazaratyndai ūzaq jylady.
– Boldyŋ ba, bolsaŋ meni tyŋda. Qyzyq qusam, tek bir ğana səttik nəpsige
tūiattaityn bolsam, mağan qyz-kelinşek tabylar i̇edi. Biraq sen men üşin
erekşe jansyŋ. Məsele, seniŋ baspanaŋ joqtyqta i̇emes, şalqyp, tolyptasyp otyrsaŋ da osyndai bir syilyq jasar i̇edim. Qalasaŋ i̇endi kezdespeiaq qūialyq, öziŋe qamqorşy bola alatyn, kez kelgen i̇erkeligiŋdi, nazyŋdy
kötere alatyn meni ūmytpasaŋ bolğany.
Ol temeki tūtatyp, ünsiz otyryp qaldy.
***
Bir aptadan soŋ köşip aldy. «Ol neğylğan üi, nege tegin tūramyz, dokumenti
dūrys üi me?», – dep bir auyz sūramağan Bekenge bir jağy aŋqaulyğyna
qynjylsa, i̇ekinşi jağyna quandy. Qyzmet babymen şetelge jiı ketetin
Sağit ağasynyŋ üii degen soŋ, mümkin sūramağan da bolar. Orny-ornymen
qoiylğan arzandau bolsa da dünieleri kədimgidei-aq jarasyp qaldy.
Mūnyŋ asyqpai oilanuyn kütti me, joq, jūmysy solai boldy ma, Sağit
ağasy türik i̇eline ūzaq issaparğa ketip qalypty.
... Qyzyl telefon bezildei jönelgende i̇erine kelip trubkasyn kötergen
kelinşekke «Bügin tünde Almatyda bolamyz» degen «ağasynyŋ» dausy anyq
estildi.
– İerteŋ tüste üide kütemin. Sağyndyq qoi, əbden,– dedi kelinşek
quanyşyn jasyra almai.
Üige syimai barady. Alyp-ūşqan jüregi, bir ysyp, bir toŋğan balğyn
denesi əldekimniŋ alaqanyn sağynatyn syqyldy...
ÜŞ TAL GÜL
NEMESE MYLQAU JIGITTIŊ MAHABBATY
Auylğa baramyz degeli balalar köŋildi-aq. Küieuiniŋ de köŋili köteriŋki.
Olai bolmai qaitsin,tuğan auylğa, ösken jerge degen ystyq mahabbaty
boiyn şarpyp, öŋine külki aralas quanyş nyşany qyzğyltym būiaumen
lezde jügirip ötti. Əsirese, midai dalanyŋ qyp-qyzyl şoqtai bop janyp
jatatyn qyzğaldaqtaryn aitqanda kişkentaiynan gülqūmar qyzy i̇eleŋ i̇ete
qaldy.
– Papa, – deidi ol, – barğannan keiin dəu atamnyŋ məşinasymen daladan
gül teruge şyğamyz ba?
– Ərine, kölge de baramyz, gülge de baramyz.
Joldasymnyŋ osy səttegi tūla boiyn şarpyp ötken ülken sağynyş meniŋ
esime mülde basqa oqiğany salğandai i̇edi. Nege i̇ekenin qaidam, əiteuir auyl
jaq turaly oilasam, sol bir beikünə jan köz aldymnan kölbeŋ qağyp, ūzaq
uaqyt janymdy qūiarğa jer tappai qinalamyn. Jüregimde aianyş sezim boi
köterip, balaŋ jigitti müşkil halge tüsirgen tağdyryna talai ret jylap
otyryp qarğys aittym.
Būl jigittiŋ kezinde auyldas jaqsy ağamyzdyŋ jaqsy bir şyğarmasyna
myqty keiipker bolğanyn da keiin i̇estidim.
Jan-jaqqa jügirip jürip, sol kitapty tapqanymda şeksiz quansam da, oqi
otyryp, myŋ san jūldyzdar siiäqty myna tirlikte myŋdağan tağdyrlar
bolatynyna küiine, janaryma jas tolğany da bar.
... Kelin bolyp basqa bosağany attağan alğaşqy jylym. Böten jer, bögde
kisiler. Tabiğatynan sözşeŋ keletin auyldyq jerdiŋ tūrğyndarynan
qaimyqqanym ba, əiteuir i̇esik aldynan bir qadam ūzap şyqpaimyn.Jer
oşaqtağy qazanğa babyna kele pisirilgen bauyrsaqty da, sekseuildiŋ
şoğyna būrqyldai qainağan jez samaurynnyŋ tüieniŋ qoiu sütin qatqan
küreŋ şaiğa da i̇erkin qol soza almai, syzylyp jürgen kezim. Tuğaly ondai
tirlik keşpegen bizdei kelinderdiŋ tez arada ot tūtatyp, şai qainatuynyŋ
özi aqyr zaman körinedi. Birde i̇esik aldyndağy samaurynnyŋ kök ala
tütinine tūnşyğa közim jasqa tolyp, ot tūtata almai əure-sarsaŋğa tüseiin.
Ne isterimdi bilmei, sasqalaqtap tūrsam üi būryşynan bireu syğalap
tūrğan siiäqty körinedi. Alğaşynda oinap jürgen balalar bolar dep mən
bere qoimadym. Söitkenimşe bolğan joq basynda malaqaiy, üstine qystyq
ton kigen, aiağyna ülken bir gəloş ile salğan bir bala dəl qasyma kelip
qalğanda şoşyp kettim.Öziniŋ jürisi de qyzyq körindi. Töbeden
şaqyraiyp kün tesip tūrğanda «mynasy nesi» dep oiladym. Qolymdağy
şymşuyrdy jūlyp aldy da, samaurynnyŋ işinde byqsyp jatqan
sekseuilderdi alyp-alyp tastady. Sosyn tübin türtip jiberdi de, əlgilerge
ydysta tūrğan maidan seuip, ot tūtatty. Ağaşty bir-birlep
samaurynğasaldy. Kerneiin japty. Öz isine riza bolğan keiippen meniŋ
betime yrjiiä bir külip, i̇eki aiağyn attarşa tepsinip aldy da, şaŋdatyp
jügire jöneldi. Aŋ-taŋ bop men qaldym. Keşke jaqyn auzynan
ainalaiyny tüspeitin apama aityp i̇edim:
– İe, ainalaiyn-ai, ol bir paqyr bala ğoi. Kişkentaiynda közinen ot
ūşqyndap tūratyn, əuelden-aq dala balasy i̇edi ğoi, baiğūs.Şeşesi i̇eki
keştiŋ arasynda aiqailap izdepjüruşi i̇edi, marqūm.Söitse üsti-basy şaŋtozaŋ, topyraq bolyp özi bir kezde oralatyn-dy. Qoinyn alqyzyl gülderge
toltyryp qaitatyn. Anasy marqūm:
– Abysyn-au, osy balamdy qaitsem i̇eken, kezbe bop barady. Tipti osynyŋ
keide üide qonyp şyqqanyn da bilmei qalam. Dalağa qūmar-aq,– deitin-di.
– İe-e, oiyn balasy i̇emes pe, təiiri, – deuşi i̇edim men. Marqūm şeşe jüregi
əldeneni sezgendei, aqyry mynadai aianyşty halge duşar boldy. Sol
baiağy ədetimen gül terip ketip, ony izdegen bir adam bolmağan. Üşinşi küni
əreŋ degende tapty ğoi. Sonda maŋaiynyŋ bəri qyzyl ala gülder... ūiyqtap
jatyr deidi sabazyŋ. İeki tün dalada qonğan jasy onğa tola qoimağan
jasöspirimde ne zəre bolsyn, tili bailandy da qaldy. İemşidomşylar
üstinen qūiyn ötken, birdeŋe-sirdeŋe dep qoidy ğoi aqyry.
Apamnyŋ osy sözinen keiin köpke deiin ūiyqtai almağanmyn.
– Mama, i̇estidiŋ ğoi, papam bizdi gül teruge, kölge şomyluğa alyp baramyz
dedi,– dep qyzym jūlqylamasa, bilmeimin qanşa uaqyt otyratynymdy.
Sonymen, i̇erteŋine oŋtüstikti betke alyp, jürdeu poiyzdyŋ işinde ketip
bara jattyq. Jüzimde quanyş, köŋilimde tağy da sol beine. «Dalağa, gülge
jany jastaiynan qūmar-tyn» degen i̇ene sözi qūlağymnan ketpei qoidy.
Myna jūmyr jerde talai tağdyr soqpağyna tüsip, şarşasa da, qajysa da
ğaşyq jürektiŋ lüpili bir sət basylar ma, şirkin?! Ömirge ğaşyq
jandardyŋ jüregi ne degen ülken, myqty i̇edi. Bəlkim, sol Sənimniŋ
jüreginde de osyndai tözimdilik, osyndai ömirge degen qūştarlyq,
süiispenşilik bolmasa... ol əli künge deiin dalada gül terip jürer me i̇edi?!
Jambyl qalasyna kelgennen keiin auylğa qarai tağy da avtobusqa
otyrdyq. Şirkin, dalanyŋ sol səttegi keipin til aityp jetkize almas i̇edi.
Kök maisa qyzğaldaq degenderiŋiz jelmen terbelip, sonadaidan köz
tartady. Saiyn dalanyŋ tösine köz jibere otyryp, men tağy da Sənimdi
oiladym.Biz būl jaqqa kelmegeli bes jyldai bolyp qalypty. Sodan beri
qanşama özgeris jaŋalyq bolğan şyğar. Biyl, ūmytpasam, ol on segizon
toğyzda bolar. Öitkeni men osy auylğa kelin bop tüskende ol on i̇eki-on
üştegi bala-tūğyn.
Qūdaiym-au, – dep oiladym iştei, netken azapty jyldar, baqytsyz künder
edi. Jan-jüregin syzdatyp uyz jarar alğaşqy mahabbat dəuiri i̇eken-au.
Mümkin, jürekjardy sezimin sol bir beikünə boijetkenge jetkize almai
jürgen boluy da. Joq... əlde myna tirlikten adamdar arasyndağy ədemi
süiispenşilikten müldem beihabar ma i̇eken?! Ūzynnan-ūzyn sozylyp
jatqan ülken joldyŋ üstinde kele jatyp, tūŋğyş ret keŋ de jomart dalağa
kinəlai qaradym.Özin ölerdei süigen, şüigin şöbine aunap, gülderin
aimalağan sol bir balasyna nege ğana meiirimdilik tanytpady i̇eken, nege?..
Jolauşylar avtobusy Baiqadam selosyna kelip toqtap, i̇endi şamaly
uaqytta üige jetetinimizdi oilağanda, jüregim keudemnen şyğyp keterdei
dürsildep qūia berdi.Auylğa kireberis jol būrylysynda Təki tal dep
atalatyn ūzyndyğy bes-alty şaqyrymdai kökpeŋbek taldar şoğyry bar.
Ertede Təki degen kisiniŋ qolynan i̇egilgen bir top tal büginde tamaşa
jansaiağa ainalğan desedi.Kişkentai ğana auylğa i̇erekşe sən berip
tūrğandai.Sol jerden öte bergende joldasym i̇eŋkeiip qūlağyma
sybyrlady:
– Əne, Sənim ketip barady.
– Kəne, – dedim, dausym tym qatty şyğyp ketipti. Adam boiymen para-par
jügeri alqabynyŋ arasynan malaqaily bir adam ketip barady.
Üige jetip məre-səre bop qaldyq. Köpten nemerelerin körmegen ata-enem
ainalyp-tolğanyp jatyr. Joldasymnyŋ kenje qaryndasy Jazirağa qarap
otyryp, uaqyt şirkinniŋ jüiriktigine qairan qaldym. Boi tüzep qyz bolyp
qalypty. Üi işinen de qyz balanyŋ boijetip qalğanyn aŋğaruğa bolady.
Bəri öz ornynda, jyp-jinaqy. Qolymdy juuğa syrtqa şyqqanymda
şaŋdatyp kele jatqan Sənimdi kördim. Qolynda bir qūşaq qyzğaldaq.
Əkeleri bazardan kelgendei köşeniŋ bükil balasy sonyŋ aldynan jügirip
şyqty. Men dereu törgi bölmege kirdim de, terezeniŋ perdesin türip
qaradym. Oiy da, özi de i̇eresektenip qalypty. Bergi qaptalyndağy balağa
būryla bergende jüzine közim tüsti.Döŋgelek jüzdi, qyr mūryn, jazyq
maŋdai, qazaqtyŋ bir balasy osyndai-aq bolar dep oiladym men.
Bölmege kirgen joldasyma :
– Qyz balalarğa bir-bir taldan berdi de, ūldarğa bermei tūr, – dedim.
– Jigit qoi, – dedi ol salmaqty.Sodan keiin:
– Sen öziŋ əbden qiiäli bolyp ketersiŋ, ondaidy qoi. Ərkimge olai i̇ezile
berseŋ, auylda talai-talai qiyn tağdyrlarğa jolyğasyŋ. Əli qaida, bir
aiğa deiin Sənimniŋ neşe türli qylyqtaryn körersiŋ, – dedi.
–Jylağym kelip tūr... Dausym dirildep şyqty.
Auylda künde toi, künde qonaq. Almatydan demalysqa keldi dep bir küni
kökemiz, bir küni tətemiz, əiteuir bügin joldastarymyzğa da jettik-au.
Synyptastarynyŋ köbisin student kezimizden bilemin.
Bir küni keşke bir joldasymyzdyŋ üiinen qaityp kele jatyp, jolda
Sənimge kezdestik. Jügirip kelip qolymyzdan aldy.Üstinde i̇eski soldat
kiımi.Tös qaltasynda ədettegindei üş tal gül. Qatarlasyp biraz jürdi de,
bir kez i̇eki qolyn i̇eki jaqqa kezek sermep-sermep qaldy da, şaŋdata jöneldi.
Sol boiy köşeniŋ oŋ jağyndağy i̇eŋ şetki kök qaqpaly biık üidiŋ qasyna
kelip bir-aq toqtady.Ol üi sovhozdyŋ beldi kisileriniŋ birinen-biri ötken
ədemi qyzdary bar kisiniŋ üii i̇eken.
Erteŋinde tağy da tereze aldynda tūr i̇edim, bir qūşaq gül köterip ötti.Esik
aldyna jügirip şyqtym da, artynan qarap tūrdym.Şaŋdatqan küii kök
qaqpağa baryp tireldi.Biraz tūrdy da jolğa şyqty.Sosyn qolyndağy
gülderin şaşyp tastap, aiağyndağy kerzi i̇etigimen janyşty-ai kep.Söitti
de əldeqandai bir əuendi yŋyldap, beri qarai jürdi. Səl jürip kelip
toqtap, keiin qarai jügirdi.Jügirip baryp jerden əldebir gülin qolyna
alyp, keudesine qysty.Bağanadan qarap tūrğan meniŋ şamam osyğan ğana
jetkendei, solqyldap jylap jiberdim.Al Sənim bolsa, qaltasyna salğan
gülin qolymen syrtynan ūstap, jerde jatqan gülderge mölie qarap
qalypty. Ne oilap tūr i̇eken dedim men. Qanşama şaqyrym jer jürip,
dalanyŋ hoş iıs gülderinterip kelgende kök qaqpadan külimdep jügire
şyqpağan jas arudy, mümkin oğan ömir baqi syilai almaitynyn
sezinip,jazyqsyz jūlynğanymen tūrmai, janyştap tepkilegen gülderdi
aiady ma, i̇eken?! Əiteuir, sol sət i̇esin jinapalğany anyq. Əitpese ol nege
sol ketkennen ketip qalmai, gülderge qaityp oraldy?Qaitkenmen de jürek
jylytar körinis...
Bügin auylda tağy da toi.Jastar toiy. Mejeli uaqytta toi da bastalyp
ketti.Asaba da sözi ötkir,tili jaqsy jigit i̇eken. Şarapsyz toidyŋ sənin
kirgizip, ən men küige jürek terbetip ala jöneldi.Bir uaq jastar jağy bi
bilei bastady. Oramal tas tau oiyny bastalğan kezde tərtibi boiynşa
döŋgelenip tūra qaldyq. Meniŋ aldymdağy qatarda tūrğan orta boily,
aqqūbajas qyzdyŋ tasalanyp, əldekimnenjasyrynğan syŋaiyn baiqap
qaldym. Art jaqqa qaita-qaita qarailai bergen soŋ, men de jaimen
būrylypqaradym. O, toba, dəl jelke tūsymda Sənim tūr.Qolynda
ədettegindei tağy da gül. Üş tal qyzğaldaq şam jaryğymen
alqyzyldanyp, batar künniŋalqyzyl jalynyndai bolyp körindi.Boiym
titirkenip ketti.Jaqynnan qarağandyki me,onyŋ közi qaraŋğylyqta janğan
bir şoq tərizdi. Qyp-qyzyl ma, əiteuir ot i̇ekeni anyq. Meniŋ de oğan
qarağanymdy baiqağan boijetken qyzaryp ketti bilem, betiniŋ i̇eki
ūşyndapaida bolğan kişkene şūŋqyryn anyq kördim. Joq, külgendei
me,iə külip tūr i̇eken. «Nege almaisyŋ» –dedim men özimsine.
«Sosyn, izimnen qalmai qūia ma dep qorqamyn». Üni nəzik bolsa da, dausy
dirildei şyqty.Qasymda tūrğan Güljan Sender aityp jürgen kök qaqpaly
üidiŋ qyzy» dep sybyrlady. Quanyp kettim.Tağy da söileskim keldi.
– Seniŋ üiiŋniŋ janyna künde bir qūşaq gül aparyp tastaidy.
– Bilemin
– Atyŋ kim?
– Gülden
– Ainalaiyn, Gülden, i̇endi ūsynsa qolyn qaitarma, alşy,– dedim. Dausym
jalynyşty şyqty bilem, ol meniŋ betime jyly jymiiä qarady.– Onsyz da
jarymjan adamdy... jarai ma, al,– dedim men tağy da.
Odan keiin biz öz joldastarymyzben bolyp kettik te, men ol turaly ūmyta
bastadym. Neşe türli oiyndar ūiymdastyrylyp, toi taŋ aldynda
tarqady. Biz üige qaityp kele jattyq. Aldymyzda bir top qyz-jigitketip
bara jatyr i̇eken.Közim aldyŋğy topqa tüsti. Gülden, qasyndaūzyn boily
jigit. Qyzdyŋ qolyndağy üş tal gül közime ottai basyldy. Sənimniŋ güli.
Aqyry alğan i̇eken ğoi. Auyl balalarynyŋ arasynan Sənimdi köre almadym.
Mümkin, köpten beri bere almai jürgen gülin syilağan soŋ, jany jai
tauyp baryp qalyŋ ūiqyğa ketken bolar... Alğany qandai jaqsy boldy,
ainalaiyn, meiirimdi bala i̇eken. On segiz jastağy balaŋ jigittiŋ armany
oryndaldy-au, köp qyzy bar kök qaqpaly üidiŋ bir aŋsağan küni de bügin
bolar, bəlkim.... qyzyna köŋili qūlağan jigittiŋ köŋili jailanğan bolar-au.
Meniŋ de boiym jeŋildep sala berdi. Bəlkim, sol bir səttik quanyşqa
özimniŋ türtki bolğanyma, til-auzy bailanyp jüreginiŋ jylylyğyn da,
renişin de, quanyşyn da alaqandai badyraiğan közinen ūğyndyruğa
tyrysatyn bozbala köŋilin döp basqanyma quanatyn siiäqtymyn.
Sodan keiin Sənim köpke deiin gül teruge barmai qoidy. Üiiniŋ syrtynda
kök qaqpany baqylap otyrady da qūiady. Men de odan köz almaimyn.
Tağdyrdyŋ osyndai talqysyna tüsken jandardyŋ sezimderi de, jan
tebirenisi de bölekşe bolatyny ras-au deimin. «Izimnen qalmai qūia madep
qorqamyn» degen qyz qorqynyşyn da balajürek sezbeidi ğoi deimisiŋ.
«Ondai ədepsiziŋ men i̇emes, mağan seniŋ bir ğana ret qolymdy qaqpai, gül
syilauğa mümkindik jasağanyŋ, gülimdi alğanyŋ da ömir baqi jetedi».
Onyŋ momaqan otyrysy osyny aŋğartqandai boldy.
Ketuge jaqyndağan saiyn Sənim tağdyry qiiälymdy san orap,bir ədemi
əserde jürdim. Əiteuir, sodan beri ol mağan köŋildi siiäqty körindi.
Auyl-elmen qoş aitysyp, biz de jolğa şyqtyq. Auyldyŋ ajary – Təkital
maŋynan öte bergenimizde, şoq taldyŋ arasynanbireu jügirip şyqty.
Qolyndağy üş tal qyzğaldağynan-aq Sənim i̇ekenin tanydym. Üş tal gülin
keudesine qysqan küii jymiyp külip tūr. Osy tūrysyna süisingen
qalyppen, jan-jüregim i̇ezile öksidim. Aqyl-esi dūrys keibir
zamandastardyŋ sana-sezimine qūrt tüsip, aramzalyqpen kün keşip
jürgeninen seniŋ myna taza qalpyŋ myŋ san ret baqyttyraq şyğar,
bəlkim... Əiteuir mylqau tirlik keşip jürseŋ de, seniŋ janyŋ taza, aramdyq
degendi bilmeisiŋ. Güldi de, qyzdy da şeksiz şynaiy süiesiŋ, aldamaisyŋ,
arbamaisyŋ...
Közimnen ystyq monşaqtar i̇eriksiz tögildi...
MEN. SEN JƏNE JAŊBYR...
( Kelinşek kündeligindegi mūŋly syrlar )
Jaŋbyr əli jauyp tūr.Aq jauyn. Terezege tyrs-tyrs tamady da, lezde
jaiylyp ketedi. Meniŋ i̇esime tağy da sen tüstiŋ. Nege i̇ekenin qaidam soŋğy
künderi i̇esimnen mülde şyqpai qoidyŋ. Körgim keledi...
Sağynyş degenniŋ özi i̇eles bop körinetin siiäqty mağan. Kim bilgen?! Keide
öziŋdi sol sağymdanğan i̇eles arasynan körgendei bolam. Öziŋmen birge
ötkizgen qyzyqty sətterimdi sağynam. Ol kezde öziŋe degen sağynyşym
myna sebelegen aq jauyn tamşylaryndai közderimnen yp-ystyq jas
bolyp tögiledi. Mūndai sətte i̇eriksiz bir ğajap qiiäldyŋ qūndağynda
terbelemin.
Esiŋde bolar, i̇ekeumiz dəl osyndai aq jauyn astynda tanysyp i̇edik qoi.
Aialdamada özge i̇eşkim joq. Men beine senen pana izdegendei qasyŋa kelip
otyra kettim. Sirkirei jauğan aq jaŋbyrdyŋ soŋy nöserge ūlasty. Men
ünsiz əli otyrmyn. Jaŋbyr basylar i̇emes. Sağatyma əlsin-əlsin qarap
qūiamyn. Osy kezde iyğyŋdağy sömkeŋnen qap-qara qolşatyrdy aldyŋ da
mağan:
– Jüriŋiz, men sizdi şyğaryp salaiyn, – dediŋ sypaiy ğana.
Qolşatyryŋ bola tūra nege otyrğanyŋdy tüsinbedim.
– Jo-joq, rahmet, – dedim basymdy şaiqap.
– Uaqyt ūtqyŋyz kelmei me?– dediŋ tağy da jymiyp. Sonda ğana jüziŋe
tike qaradym. Jüregim şym i̇ete tüsti.
– Renjimeseŋiz, tanys bolaiyq, – dep qolyŋdy ūsynyp, atyŋdy atadyŋ.
Men de i̇esimimdi atap qolymdy ilgeri soza berdim.
Sen osydan keiin-aq mağan jiı kezdese berdiŋ. Typ-tynyş jürgen jan
düniem seni körgende alasapyran küige tüsetin.
Birde ūzaq qydyrdyq. Tağy da kök aspan kögerip, kök jüzin tilgilei
naizağai oinai bastady. Bağanadan ünsiz kele jatqan seniŋ bir sətte
jüziŋde quanyş oinap, köŋildenip kettiŋ.
– Mine, bir tamşy jaŋbyr, tağy da jaŋbyr, – dediŋ dauystap.
– Men jaŋbyrdan, əsirese naizağaidan qorqamyn, – dedim. Sen küldiŋ-ai
kep. Külgeniŋ qandai jarasymdy i̇edi.
– Bilesiŋ be, jaŋbyr – nūr! Nūr ğoi būl, nūr! Bizdiŋ bala mahabbatymyzğa
şaşu!
Osyny aittyŋ da meni öziŋe qysa tüstiŋ.
– Tanysqanymyzğa nebəri... mümkin i̇emes... əli...
Auzymdy alaqanyŋmen basa qoidyŋ. Köz aldyma senimen tanysqannan
keiingi kezderim, öziŋdi alasūra izdegen künderim keldi. Seniŋ söilegen
sözderiŋ, jüris-tūrysyŋ, bəri-bəri üilesimdi körinedi. Meni ūnatyp
qalğanyŋdy alğaşqy aq jauyn astynda-aq sezsem de, özimdi salmaqty
ūstauğa tyrystym. İeger ūşqalaq bolsaŋ jarty jyl i̇emes, jarty künde-aq
oiyŋdy aqtaryp sap qarap tūratyn i̇ediŋ-au. Işki oiym osylai deidi. Biraq
tilim bailanyp qalğandai i̇eşteŋe dei alar i̇emespin. Sağan qarasam, köziŋnen
əldebir jalynyşty jalyn şaşyrap telmire qarap qalypsyŋ. Osy bir
tūrysyŋnan-aq şynailyqty, adaldyqty sezingendei boldym. Nesin
jasyraiyn, sen de mağan ūnaitynsyŋ. Köŋilime Uialağan əldeqandai
belgisiz beinege ūqsatqandai bolam seni...
Dalada jaŋbyr jauyp tūr...
***
Esiŋde me, sol bir köktem. Kögildir köktemniŋ sol bir tamyljyğan tüni.
Jūldyzdary, myŋdağan şoq jūldyzdary töbede külimdei qarap,
qaraŋğylyqqa mülgigen jūmyr jerge appaq səulesin şaşqan aily tüni
esiŋde me?..
Ərine, i̇esiŋde! Sol bir kün, sol bir sət tipti i̇ekeumizdiŋ jüregimizden öşpek
emes. İestisiŋ be, men de, sen de ūmyta almaimyz. Nege deisiŋ ğoi,
sūramaşy!Taŋdanğan keiipte tesile ūzaq qarauyŋ mümkin, biraq sen olai
sūrauğa tiıs i̇emessiŋ. Köktemniŋ mahabbat quanyşyna toly ūzaq ta qysqa
tünderi, onyŋ kün közin ala bere tamşylai jauatyn aq jaŋbyry şe?!
Sezesiŋ, bərin de sezinesiŋ!Tek osynau aq jaŋbyrdyŋ astynda suğa
malşynyp, japyraqtarynan möldir tamşylar aiausyz sorğalağan biık
təkappar bəiterekti panalai tūryp qalğan i̇eki beine i̇eles berip öteri anyq.
Köktemim-au meniŋ, sen meniŋ tūp-tūnyq sezimderimdi ədemi jyr
joldarynda əserli şumaqtarmen örmesem de, keremet jyrlardy süiip
oqitynymdy bilesiŋ ğoi. Mine, qazir de qolymda belgili aqynnyŋ jyr
kitaby. Aqtaryp otyryp, myna bir şumaqtarğa qaita-qaita köŋilim būzyla
bergeni nesi? Joq, şynymen i̇eke, men şynymen-aq son-nau oralmasqa
ketken balğyn balalyğymdy, tūŋğyş ret jürek dir i̇etkizer alğaşqy tūptūnyq möldir mahabbatymdy sağynğanym ba, joq əlde...Qanşama jyldar,
qanşama köktem ötse de, meniŋ sol bir alaŋsyz qalpymdy ūmyttyra
almağany ğoi. Alaŋsyz qalpymdy i̇emes-au, seni, i̇estisiŋ be, SENI.
*** Jaŋbyr jauyp tūr. Tağy da jauyn.
– Sen nege jaŋbyrdan, naizağaidan qorqasyŋ, biraq jaŋbyrly kündi asyğa
kütetiniŋ qalai? – dediŋ birde.
– Qorqatynym ras, biraq jaŋbyrdyŋ jiı jauğany keremet i̇emes pe. Öziŋ
oilaşy, adamnyŋ küibeŋ tirlik şarşatqan köŋili tügil, myna şaŋ-şaŋy
şyğyp, kebirsip, ağaraŋdap jatqan ne bolmasa i̇endi ğana qyltiyp şyğyp
kele jatqan kökmai salarğa da su kerek qoi, kerek. Olar da şöldeidi i̇emes
pe?! Al jauyn jausa bəri-bəri, barlyq tirlik jaŋarady. Tynyğady.
– Deseŋ de, sen aspan būlttanğan saiyn közderiŋ külip, asa bir quanyşty
sət keşetiniŋ, keide janyŋda men otyrsam da əldebir oi qūşağyna i̇enip,
müldem i̇esssiz qiiälğa şomuyŋ meni qatty oilandyrady. Seni qaidam,men
seni alğaş körgennen bastap-aq qūlai süidim. Aqyry armanyma jettim de...
– Men de baqyttymyn, – dedim. Biraq köŋilimnen şyqpaityn sol bir
japyraq hat joldary köz aldymnan tizbektelip ötip jatty.
«Seniŋ betiŋnen qaitpaitynyŋdy bilgennen keiin, meniŋ bar armanym –
seniŋ baqytty boluyŋ i̇edi. Mensiz ömiriŋdi küibeŋ tirlikke sanasam da
(özimşe ğoi), i̇eriksiz i̇egile otyryp baqyt tiledim sağan. Biraq, sen, i̇esiŋde
bolsyn, myna kögildir köktem, onyŋ sebelegen tynymsyz jaŋbyry
tūrğanda i̇eşuaqytta da, i̇eşqaşan da ūmytuğa tiısti i̇emessiŋ... Ūiqysyz
tünderiŋde, jağdaisyz tüsteriŋde meni kezdestirip, mazaŋ ketse de
moiyndamauğa tyrysyp bağasyŋ-au. Ol seniŋ qanyŋa siŋgen ədetiŋ i̇edi ğoi.
Sen meniŋ i̇erke qyrsyğym i̇ediŋ. Meni süimeseŋ de, seniŋ būltty kündi asyğa
kütip, doly aspannyŋ köz jasyna şomylğandy jaqsy köretiniŋe quanam...
Öitkeni, onda meniŋ sağan degen alğaşqy tūnyq mahabbatymnyŋ möldir
tamşylary da bar i̇ekenin sezseŋ ğoi...»
İə, jaŋbyr jauyp tūr.Osynau köktem saiyn öziŋdi izdemesem de, i̇esime jiı
alamyn... Onsyz da qiyndau myna tirlikte öziŋe tileules jer betinde bir
jannyŋ ömir sürip jatqanyna ne jetsin!?
Qyzyqpyz-au, əiteuir. Jaŋbyrly kündi sağynam. Tezirek aq jauyn jausa
eken...
ERTEGIM MENIŊ...
1.QYZ-SAĞYNYŞ
Onymen tanysqanyma şamaly-aq uaqyt ötti. Biraq būrynnan, tipti ömir
baqi tanityn adamdai qabyldadym. Körgim kelip tūrady. Jaqsy körip
qalğan siiäqtymyn.
Essiz desem külersiz. Biraq men ony taza, ədemi qalpynan oişa bolsa da
būzğym kelmeidi. Öziŋniŋ köŋiliŋe ūnaityn nərseniŋ i̇eşqandai kemşiligi
bolmaityny siiäqty küi keşem. Onyŋ boiynda kemşilik tügil, ūnamsyz
qasietteri de boluy əbden mümkin ğoi. Al men ony körgim kelmeidi. Tipti
izdemek tügili oilağym da joq.
Ğaşyq bop, süiip qaldym dep te aitpai-aq qūiaiyn, biraq jaqsy körip
kettim. Onyŋ qolymdy ystyq alaqanymen jylytyp, ūzaq sipalağanyn
qalaimyn. Qysyp-qysyp süise i̇eken deimin...
Söitem de, onyŋ da, özimniŋ de tözimdiligime qyzyğam. Osynşama i̇ekeuara
süiispenşilik bola tūra, əli künge adaldyqtan attağan i̇emespiz.
Almatynyŋ qysqa taŋyn qol ūstasyp jürip atyrsam deimin. Tün
qanşalyqty suyq bolsa da, onymen qydyrudan qaşpas i̇edim. Jüre bersem,
jüre bersem...
Özimdi-özim tüsinbei qaldym. İerekşe küige tüsem oilasam. Keremet qiiälğajaiyp i̇erteginiŋ keiipkeri sekildimin.
Ertegimniŋ ədemi aiaqtalğanyn qalaimyn.Tipti, bitpese i̇eken...
***
Men ONY ūzaq küttim. Uaqyttan ūtylsam da körmei ketkim joq. Nege? Nege
ekenin özim de bilmeimin, tipti sūraudyŋ özi de yŋğaisyzdau.
Jyladym. Ūzaq jyladym.Meniŋ köz jasyma tūrmaityn pende bolsa da,
əiteuir onymen ədemi keşterim ötkenin oilasam, i̇et jüregim i̇eljirep ketedi.
Ədemi keş degenimdi tüsinbei qalarsyz, nebəri birer sağat qol ūstasyp
qydyrğanym. Onyŋ ədemi qaljyŋy, külkisi, anda-sanda baiqamağansyp
özine qysyp qoiuy. Basqa tük te i̇emes, şyn sözim. Jarasymdy ortaq əŋgime
tapqan i̇ekeumiz ərneni aityp uaqyttyŋ qalai keş bolğanyn bilmei
qalyppyz. Biraq ketkim joq, söilesip tūra bergim keledi.
Oralmasqa ketken jastyq şağymdai ketuge qimai tūrmyn. So-nau on jeti
men on segizdiŋ arasynda oi-qiiälmen şarlap ketken köŋilimdi būzğym
kelmeidi. Köŋil kökjiegine tūnyp qalğan sol bir qimas sətterim qiiälyma
qanat bitirgendei. «Qairan jiyrma bestiŋ» de qadirin sezdirgen,
armanymdy, aq arman-aqquymdy ūşyryp alyp qondyra almai baz keşip
jürgende qaita kezdesken OĞAN nege riza bolmaiyn. Qol būlğap qalğan
jastyğyma qaita oralğandai ədemi qalpymnan ainyğym kelmeidi.
ONYmen qoştasyp ketip qalsam, myna ədemi əserden de ajyrap
qalatyndaimyn. Balalyğymdy, birese jastyğymdy i̇eske tüsirip, oişa
saparlas bolğan OĞAN, QYZSAĞYNYŞQA degen alğysymda şek
joq.Jabyqqan, taryqqan sətterimde ünemi saparlas boluğa şaqyramyn
SENI, QYZ-SAĞYNYŞ!..
2. AQSUDY AŊSAU
Ainala appaq mamyq. Jūp-jūmsaq bolğanymen de, Jer-Ana boiyn suyq
şalmasyn degendei qymtap, tügel oranyp alğan syŋaily. Bağana basyna
ilingen elektr şamdary əudem jerge deiin kümis qarmen şağylysyp, jaryq
səule tüsirip tūr.
Aiaq astynda aq monşaqtai şaşylyp jatqan möldir sətti basuğa qimaisyŋ.
Şirkin-ai, Arqanyŋ qysyna i̇eşteŋe jetpeidi ğoi. Aq borany ysqyryp,
uhilei borağan qaryn keremet sağynyp qalyppyn. Üi-üi arasynda sürmesi
bar traktorlar üiip tastağan omby qarğa kömilip, işek-silemiz qatqanşa
külip rahattana syrğanauşy i̇edik-au. Qos atqa jegilgen şanamen i̇eki
auyldyŋ arasynda damyl tappauşy i̇edik. Keide qabyrşaqtana qatyp
jatatyn Aqsudyŋ mūz astynda jylymyqtana ağyp jatqan jerine
sirağymyz da tüsip ketuşi i̇edi.
Bala kezim. Alğyrt ta aŋğal bala kezim. Nauryz aiynyŋ orta şeni. Birde
klass jetekşimiz:
– Balalar, i̇eki-üş künge sabaqtan bossyŋdar, qatty jauyn-şaşyn bolatyn
körinedi. Toqsan basynan beri ötkenderdi qaitalaŋdar, – dep üige qaitaryp
jiberdi.
Üige jetkenşe jügirdim. Anda-sanda auyl syrtyndağy asau Aqsuğa qūlaq
türemin. Ənşeiinde ūzaq-sonar ənge basyp gürildep jatatyn ol ünsiz.Aqsu
əlgindegi apai aitqan düleiden qorqyp jatqandai sezildi mağan. Qazir men
baryp anamnyŋ qūşağyna tyğylam, al «ony kim qorğaidy i̇eken» degen bala
qiiäl jüregimdi şymyrlatyp qūia berdi.
Qora maŋynda mal jaiğap jürgen əkeme:
– Köke, köke, – dedim de jylap jiberdim. Qapelimde ne bolğanyn ūqpai
qalğan ol aŋyrap tūryp qaldy.
– Qūlynym-au, ne boldy? Əkesi-au, neğyp tūrsyŋ, – degen anamnyŋ dausyn
estip odan saiyn örşi tüstim.
– Jüre ğoi, botam, auyryp keldiŋ be, nege i̇erte keldiŋ sabaqtan? Əkem i̇et
jüregi i̇eljirep, söilep keledi.
Men mektepten ne üşin i̇erte ketkenimdi aittym.
– İendi nege jylaisyŋ?
– Naizağai oinap, qatty jauyn bolsa, Aqsu qalai...Tağy da kemseŋdei
bastadym.
– Oi, qoŋyr qozym-au, qaita seniŋ tentek özeniŋniŋ arnasy keŋeiip jaqsy
bop qalady, balam, – dedi əke-şeşem qosyla külip.
Qatty qobaljyğannan bolar, birazdan soŋ ūiyqtap ketippin. Bir kezde
közimdi aşsam bölmede jaryq joq. Nöser basylğan bolsa kerek, syrtta
tyrs-tyrs dybys qana i̇estiledi. Terezeni toqyldaq siiäqty anda-sanda
ūrğylai jöneledi.
Sol tüni Aqsu özeni qandai küi keşse, men de sondai küide bolğanym anyq.
Kündiz-tüni kürkirei jauğan nöser i̇eki-üş kün i̇emes, bir jetige sozyldy...
Küzdiŋ orta şeninen bastalyp,sonau köktemine deiin sozylyp jatatyn
Arqanyŋ qysyn da sağyndym. Balalyq şağyma oişa saiahat jasasam bitti,
osy bir oqiğa köz aldyma keledi de tūrady.
JETIMNIŊ KÖZ JASY
U-şu, azan-qazan bop jatatyn auyl büginde typ-tynyş. Jylan
jalağandai. Atam zamannan üi qoryp dağdylanğan, böten dauysqa üre
köteriler auyl itterinde de ün joq. Mūŋly auyl.
** *
Anda-sanda ysqyryp kep qalğan yzğyryq aptap, ystyq jel şetki üidegi
jetim balanyŋ zarly dauysyn üzbei jetkizedi. İekinşi müşelden i̇endi ğana
asqanda ajaldyŋ qaqpanyna abaisyz tüsken qoişynyŋ jalğyz balasynyŋ
üii būl. Ömir baqi jiğan malyn jalğyzym i̇ekeu boldy dep şaşqan būl
beibaq qai piğylynan tapqanyn bir qūdaiym ğana biler. Jylğa tolartolmas uaqytta i̇eki jasar balasyn i̇eŋirep qalğan i̇enesine tastap, kelin ketti
törkinge. Molynan ketti. Tipti, küieuge şyğyp ketti dep i̇estidi.
Mynau sol jalğyzdyŋ jalğyzy. Küni-tüni jağy bir sembeidi. Osy
auyldağy tirşilik osy bir japyraq jetim balanyŋ dausymen ūianyp, tün aua
tynşyğandai bolady...
Meniŋ janym auyrdy. Bizdiŋ üidiŋ jel ötinde tūrğanyna ökindim. Yzğyryq
jel. Jetim balanyŋ zarly dausy...
** *
Adamnyŋ köz jasy. Əsirese, jaratylysynan jany nəzik qyz balanyŋ köz
jasyn keru qandai auyr i̇edi. Janary möldir monşaqtarğa toly şarasynan
şyğyp ketuge az-aq qalğan qaraqattai qara közdi i̇elestetiŋizşi. «Əiel
jylağan saiyn sülulana tüsedi» deidi bireuler. Ərine, iştegi qasirettiŋ
aşy jaspen syrtqa şyqqany dūrys-au. Biraq, onsyz da qiyndyq pen
auyrlyqtyŋ əiel-analar iyğyna molyraq tüsip tūrğan osynau zamanda qöz
jasqa azyraq şomylsaq deimiz de. Əi, qaidam, qai zamanda, qai qoğamda
bolsyn, bəribir analar qöz jasynsyz qasiret te, tipti, quanyş ta az
bolmağan.
Al, qyzdyŋ köz jasy...
Jastyqtyŋ qyzyğy i̇endi bastalar on bes-on alty jastağy būla boi
jetkenniŋ köz jasy... Ainalasyndağylardyŋ sūqtana qarağan közinen
seskene ürikken, tūla boiyn belgisiz bir dülei sezim buğan ədemi
boijetkenniŋ köz jasy... İeşkimge aita bermeitin, aita almaityn, aitqysy
keletin, anasymen ğana tüsinisetin, biraq tağdyrdyŋ jazuymen anasyz ösip
kele jatqan sory bes i̇eli jetim boijetkenniŋ köz jasy...
** *
Anasy məŋgilik tastap ketti. Ol kezde būl əli on i̇ekige tolmağan i̇essiz balatūğyn. Auyl bolyp, ulap-şulap şyğaryp salğan jansyz deneni qara jer öz
qoinyna alğanda ğana jazyqsyz jüregi dir i̇etip, boiyn əldebir myŋdağan
ine sūğyp alğandai səl-pəl qorqynyş bilegeni bolmasa, pəlendei
jamandyqty sezingen joq-tyn. Artynan i̇ergen i̇eki bauyryna tūra jügirgen.
Olardyŋ da oiynda i̇eşteŋe joq. Aula şinde oinap jür, Əkesiniŋ süigen
jarynan aiyrylyp, beibaq küi keşip qalğanyn tüisinse de, dəl osy
kezdegindei jan auruyna ūlasaryn
Künder öte berdi jyl artynan jyl ötken saiyn, anasynyŋ şarasynan
şyqqan ədemi kezderi, külkisi aiqyndala bastady. Oilasa-aq boldy,
qūlağyna özin şaqyrğan ana dausy keletindei. Tipti, ən joldarynda
aitylatyndai, qazanoşaqtyŋ basynda qalyp qoiğan izderin de izdeitin ədet
paida boldy. Körşi auyldan velosipedpen kelip tūratyn bozbala jaily
anasymen syrlasqysy-aq keledi.
«...Mama, – deidi şeşesiniŋ suretine qarap, — bilesiŋ be, men ğaşyqpyn! Ol
da meni ūnatady. Biraq... Sensiz, seniŋ bataŋsyz qalai baqytty bolamyn?!
Qorqamyn. Ol turaly oiarmanymdy osy bir sūrqiiä qorqynyş būzady. İeŋ
bolmasa men on segizge kelgenşe jüre tūrmağanyŋdy qaraşy. İerte bolsa da
tūrmysqa şyğyp keter i̇edim... Sen köziŋ jasaurap şyğaryp salar i̇ediŋ...
Mama, sen ne jylap tūrmysyŋ?!..»
Şeşesiniŋ student kezinde ülkeitilgen portretine üŋile tüsedi. Jo-joq,
şeşesi i̇emes, özi i̇eken jylap tūrğan. Üzaq jylady. Jan düniesin örtegen
ört tūla boiyn jandyryp bara jatqandai. Toqtai alar i̇emes. Toqtata almas.
Əlden uaqytta baryp, özinen-özi selk i̇ete tüsti.
«Men de sol işten tynyp, işqūsalyqtan tapqam dertti. Ji, i̇esiŋdi. Seniŋ
bolaşağyŋ alda. Serpil, köz jaspen i̇eşteŋe tyndyra almaisyŋ» degen
şeşesiniŋ dausyn anyq i̇estidi. O, toba, men jyndanğan şyğarmyn. Dəl özi.
Anasy. Jylama deidi. O dünielik bolğanyna alty jyl tolyp qalğan əzanasynyŋ ruhy jelep jüredi i̇eken ğoi. Közine körinbegeni bolmasa, dausyn
anyq i̇estidi. Dəl sol aiauly əuezdi ün... Jetim degen atty jamap ketken sūlu
da symbatty aiauly jan köz aldyna tağy da keldi. Jan jüregin i̇eljiretken
tətti sezim ūly sağynyşqa ūlasyp, tağy da köz jasyna i̇erik berdi...
Jetim qyzdyŋ köz jasy, sirə da tausylğan ba?!..
***
U-şu, azan-qazan bop jatatyn auyl büginde typ-tynyş. Jylan
jalağandai. Anda-sanda ysqyryp kep qalğan yzğyryq aptap, ystyq jel
şetki üidegi jetim balanyŋ zarly dausyn üzbei jetkizedi...
Būdan alty jyl būryn mamyrdyŋ 17-i küni aiauly jazuşy Oralhan BÖKEİ
alystağy ündi jerinde məŋgilik köz jūmğan i̇edi.
ĞAŞYQ İeDIM...
(Ağa ruhymen syrlasu )
İə, men Sizge ğaşyq i̇edim, ağa!
Armanşyl əserge i̇emes, pəlsafalyq sana-sezimge toly şyğarmalaryŋyzdy
əri tüsinip, əri tüsinbei oqyp jürip, men Sizge ğaşyq bop qaldym. Jo-joq,
– būl i̇er-azamatqa degen əieldik mahabbat i̇emes. Basqaşa, müldem basqaşa.
Əiteuir, ərbir şyğarmaŋyzdy süiip oqu bylai tūrsyn, keibir şağyn
üzindileriniŋ özin jattap ösken mağan öziŋizben tildesu oryndalmas arman
siiäqty i̇edi. Syrttai qatal, təkappar keipiŋizge qarap būl armannyŋ tipti de
oryndalatyny mümkin i̇emes siiäqty körinetin. Söitsem, qatelesippin.
Jazğan dünieleriŋiz qanşalyqty ūza-aq, kürdeli de qyzyq bolsa, öziŋizdiŋ
janyŋyz da əri taza, əri jūmsaq i̇eken.
İə, birde meniŋ Sizge jolyğuğa batylym bardy. Onda da Siz qyzmet isteitin
«Qazaq ədebietindegi» bölmeŋizdiŋ aldynan jailap basyp ary öttim,
jailap basyp beri öttim. Üstelden bas almağan küii jazuğa berilip-aq
ketken i̇ekensiz. Köŋilim basylyp qaldy. Aiaq dybysyna da i̇eleŋ i̇etpegeniŋiz
qyzyq i̇edi. Öziŋdi bilmeitin, biraq öziŋ ölerdei ğaşyq adamnyŋ bir auyz
sözin i̇estu qandai baqyt i̇edi deseŋizşi?! Koridorda biraz jürip tağy
aldyŋyzdan ötkim keldi. Būl joly səl demalğyŋyz keldi me, joq şynymen
aiaq dybysyna qarailadyŋyz ba, köziŋiz i̇esikte i̇eken.
– Ağa, men qoltaŋba alaiyn dep i̇edim,– dep səl kidirsem, söilespei
qūiatyndai, asyğys qasyŋyzğa jetip kelippin.
– O, joğary şyq, ainalaiyn, qane, əkel kitapty, – dediŋiz. Sosyn
ornyŋyzdan tūryp oryndyq ūsyndyŋyz. Meniŋ aiağym auyr i̇edi.
– Tūŋğyşyŋ ba? – dep jymidyŋyz.
– Joq. Möldir atty qyzymyz bar.
Qazir sol sətti oilasam, közime jas tolady. İeger Sizdiŋ jüregiŋizdegi sol
kezdegi qasiretiŋizdi bilsem, aldyŋyzğa barmas ta i̇edim. Sol joly ūzaq-ūzaq
əŋgimeŋizden i̇esimde qalğany – öziŋizdiŋ ərbir şyğarmaŋyzdy, ərbir
keiipkeriŋizdi jaqsy biletin mağan riza bolğanyŋyz.
«Mynau asyğystau, Uiatsyzdau ğasyrğa Siz sekildi qazaqtyŋ Uiaŋdyğy men
qarapaiymdylyğyn saqtağan qaratory qyzdary kerek-aq. Ağaŋ Oralhan»
dep jazğan qoltaŋbaŋyzdy oqyğan saiyn sol bir i̇eŋ birinşi, i̇eŋ soŋğy
kezdesu i̇esime tüsedi.
Siz məŋgilik köz jūmdy degende de jügirip kelip osy sözderdi oqydym. Meni
jūbatqan da osy sözderiŋiz boldy.
Sodan beri ,mine, 6 jyl ötti. Men Sizge əli de ğaşyqpyn. Sizge degen sezimim
– əieldik-pendelik piğyldan i̇emes. Öziŋizge degen zor qūrmetten tuğanyn
uaqyt ozğan saiyn tüsinip jürmin. Jan degende jalğyz qaryndastyŋ
jalğyz bauyryna degen bauyrmaldyq, qarapaiym ğana tətti sezim.
Jyldan jylğa köŋilimde qordalanyp qalğan ağağa degen öşpes sağynyşty
osylai syr ğyp jazuğa bekinip i̇edim. Jaza aldym ba, jaza almadym ba,
bilmeimin, biraq jüregimnen auyr jük tüskendei jeŋildep qaldym...
ANANYŊ AİNALAİYNY
Aruağyŋnan ainalaiyn, Jan ANAM!
Kögildir köktemniŋ alğaşqy meiramymen qosarlana keletin tuğan küniŋde
öziŋe degen sağynyşym jūdyryqtai jüregime syimai, öziŋniŋ appaq
köŋiliŋ siiäqty aq qağazğa tüsti. Jypjyly kökiregiŋniŋ ədemi jūpar iısi
taŋalakeuimnen tanauymdy qyttyqtap, i̇essiz bir küi keşip ūiandym.
«Ainalaiyn, qoŋyr tentegim» degen aiauly söziŋ jan-düniemdi keulep,
bükil bolmysymdağy sansyz da şeksiz Sağynyş köz jasyma ainaldy.
Öksip-öksip jyladym... Ūzaq i̇egildim...
Köz aldymda şüikedei ğana qara kempir beinesi tūlğalanyp, irilenip sala
berdi.
Düniedegi i̇eŋ tətti söz ananyŋ ainalaiyny i̇ekenin ərbir sanaly azamat
tüsiner. Qazaqtai danyşpan halyq joq şyğar. «Ata-ananyŋ qadirin balaly
bolğanda bilesiŋ». Şynynda da balalaryŋa qarap otyryp, öziŋniŋ jiberip
alğan qatelikteriŋdi tüzeuge tyrysasyŋ. Tentektikpen jasamasam da,
öziŋniŋ aq sütiŋmen siŋgen boiymdağy i̇erkelik, oilap otyrsam, talai ret
əbestik jasatqan i̇eken...
Jer betine tirşilik nərin sebezgilep kele jatqan Ananyŋ qadiri, Ana
aldyndağy boryş, paryz i̇eş nərsemen de ötelmeitini aqiqat. İendeşe,
bükil adamzat balasynyŋ əruaqty kiesi – Analar meiramy qūtty bolsyn!..

Click or select a word or words to search the definition