Yaña Robinzonnar

(yaşüsmerlär öçen hıyalıy macaralı bäyän)

Yaña duslar



Pedagogiyä kolledcınıñ 411 gruppasında berençe karauda ğadäti ber vakıyga buldı: kışkı kanikullar ütep, ukular başlangaç, gruppada yat ber yeget barlıgı belende. “ Färit”!- dide ul häm artkı rättäge buş urınga barıp utırdı.


Däres başlandı, ämma barısınıñ da küze artka töbälgän ide. Urtaçadan ozınrak buylı, atletnıkıday tän tözeleşle , koñgırt kara çäçle ide ul.


Berniçä kön ütügä, yegetlär Färit belän yahşılap tanıştılar, ä kızlar inde barısı da aña ğaşıyq idelär. Bu häl gruppadagı yegetlärgä oşamadı, läkin Färit alarnı tiz tınıçlandırdı: ul ber kızga da nıklap ähämiyät birmi ide.


Ozaklamıy Färit tiräsendä anıñ iñ yakın dusları bulıp kitkän yegetlärdän torgan tügäräk oyıştı: ul üze, İdris häm Rasih. Soñgı ikese monı sizmäsälär dä, Färit alarnı üze saylap algan ide.


Menä inde uku yılı tämamlandı. Färit barlık fännärdän dä yahşı bilgelär genä aldı, ä üze ukıtuçınıñ nindi bilge kuyuına ähämiyät birmi ide dä kebek.


İdris belän Rasihnı anıñ küp närsä belüe üzenä tarttı. Nindi genä temaga äñgämä barmasın, ul üzen sudagı balık kebek his itä ide. Citmäsä, üze könçıgış köräşläre buyınça da bik mahir ikän. Ä inde iñ zur säläte – keşene üz artınnan iyärtä belü.


İyünneñ soñgı könnäreneñ berse ide. Öç dus Färitneñ bülmäsendä utıralar. İdris belän Rasih bülmädäge gacäyep närsälärne karıylar. Närsä genä yuk monda: zur globus diseñme, diñgez sekstantı, iske astrolyabiyä, korabl kompası, tagın ällä nindi priborlar. Ä kitapları nindilär: törle tablitsalar, kartalar, okeannar atlası, törle tellärdäge süzleklär häm başka şundıy bülmä hucasına karata ihtiram uyatırlık äyberlär.


İdris ber yaktarak ğailä albomın kararga totındı. Menä ul albom bitläre arasına salıp kuyılgan ber tösle fotoräsemne kulına aldı. “Matur kız”,-dip uylap kuydı ul häm fotonıñ artkı yagın äyländerep karadı. “Dustım Färitkä Alsudan. 2003 nçe yıl”,- dip yazılgan ide anda. İdris Färitneñ üzenä taba borılganın kürep, ğayeple keşesıman, räsemne tiz genä albom eçenä tıkmakçı buldı, läkin yalgıştan töşerep cibärde.


Färit kilep idändäge fotonı aldı da beraz kıyınrak häldä kalgan İdriskä karap:


-Bu Alsu,- dide ul.- Bez anıñ belän elek ber şähärdä yäşi idek. Ber mäktäptä dä ukıdık. Diskotekalarga da yörep alırga ölgerdek. Min belgän ber kız da anıñ belän tiñläşä almıy ide.


- O-o-o! - dip kuydı Rasih.- Niçä märtäbä übeştegez?


- Döresen äytkändä, anısına ölgerä almadık. Bez bit ğaşıyqlar isäbendä yörmädek, duslar gına idek. Bu turıda bezneñ barlık iptäşlär dä belä ide. Ä şulay da Alsu belän ayırılu – minem öçen iñ zur yugaltu buldı.


-Yazışasızmı soñ?-dip soradı İdris.


- Duslarım minem!-dide Färit bik sagışlı tavış belän.- Alsu yuk inde.


- Niçek inde yuk?


- Ni buldı?


- Alsu yugaldı.


- Kayda yugaldı? Niçek?


- Tıñlagız, alay bulgaç. Bıltır cäy könne Alsu iptäşläre belän teplohodta kruizga kitte. Bu säyähättä alar Aziyä illärennän Malayziyä, Singapur, Vetnam portlarına kerergä tiyeşlär ide. Singapurda teplohod dürt kön torgan. Öçençe könne Alsu yuldaş kızları belän şähärgä çıkkan bulgan. Läkin ul berüze äylänep kaytmagan: kaydadır yugalıp kalgan. Älbättä, anı ezläp karagannar. Läkin şundıy megakalada keşe tiz genä tabılamı soñ? Citmäsä, kapitan kötä almavın äytep, tiyeşle vakıtında kuzgalıp kitkän. Soñınnan Alsunı ilçelek aşa da, törle oyışmalar arkılı da ezlätep karadılar, läkin buşka...


Bülmädä avır tınlık urnaştı. Närsä äytergä yarıy mondıy vakıtta? Däşmi utıruıñ iñ yahşısı tügelme soñ?


- Yegetlär!-dide berazdan Färit.- Min Alsunı ezläp kitmäkçe bulam...


- Niçek?!. Kayçan?.. Barıp çıgarmı soñ bu eş? Sin akılıñdamı soñ?...- dip, çiktän tış gacäpkä kalgan dusları Färitne törle soraular belän kümdelär.


- Ä sez, duslar!-dip soradı ul alardan.- Miña yuldaş häm yärdämçe bula alır idegezme?


- Sin şayartasıñdır!-dide İdris.- Anda barır öçen niçä meñ çakrım yul ütärgä, niçä il aşa çıgarga kiräk. Äle uylıy kitsäñ...Üzeñ beläseñ bit, tiz genä çit ilgä çıgıp kitü bezneñ halık öçen ğadäti närsä tügel. Anıñ yul hakı gına da küpme tora. Gadi keşe yıl buyına da eşläp ala almıy bezdä andıy akçanı.


- Duslar! Ansı mäsälä häl iteläçäk. Alsunıñ ätise bu proyıktnı matdi yaktan täemin itärgä buldı,- dide Färit.- Bez anda turistlar törkemendä baraçakbız. Bu bit ul qadär ük hätär säyähät tügel. Meñnärçä rossiyälelär yıl sayın böten dönya buylap säfär itälär.


Bülmädä tınlık urnaştı. Färitneñ üteneçenä häzer çınlap torıp cavap birergä kiräk bulaçaknı barısı da añlıy ide. Kiläçäk säyähät turında süz kuyırtıp utıru – ber häl, ä inde üzeñ şul yulga çıgıp kitü – bötenläy başka närsä.



Alsunı ezläp



Layner kuzgalıp kitü belän ük yegetlär illyuminatorlarga kaplandılar Berençe märtäbä havaga kütärelü bähetenä ireşkän duslarnıñ küzläre yana, ä yöräkläre çitlegennän çıgarday bulıp tibä. Bulaçak säyähät alarnı dulkınlandıra da, kurkıta da ide. Yırak Singapurga çıgıp kitär öçen alarga ata-analarına äle ozak yalınırga turı kilde. Nihayät, menä alar yulda.


Yul älläni kızık bulmadı: layner bolıtlardan yugarı oçkanga, asta salkın kışnı häterlätkän küreneşlär genä artta kala baralar ide. Ä menä Aziyäneñ taulı urınnarına citkäç, häl üzgärde: Altay, Tyan-şan häm Tibetnıñ pıçak beze kebek ütken kırları bolıtlarnı kisep çıgıp, küz küreme cirgä tezelgännär ide. Alardan soñ inde çat ayaz hava häm diñgez küreneşläre dä açıldı.


Ä layner eçendä gidnıñ - karadan kileşle yäş kenä hatınnıñ yagımlı tavışı agıla ide:


- Singapur – şul isemdäge utraudagı respublika. Bezdän sul yakta kürengän Malakka yarımutravına, yağni ”Zur cirgä” yasalma damba aşa yörilär. Monda yäşägän ike million yarımnan artık halıknıñ siksän protsentın kıtaylılar täşkil itä. Kalgannarı – berniçä distä millät keşeläre. Şularnıñ yakınça yartı millionı – malayyalılar. Däülät tele-şulay uk malayya tele. Ä töp administrativ tel bulıp ingliz tele hezmät itä. Singapur – halıkara turizm üzäge, sez monı çit il keşeläreneñ küplegennän añlarsız...


Singapurda urnaşu kıyın bulmadı: turistik kompaniyä säyähätçelärne bik uñaylı ber otelğä urnaştırdı.


Kiçke aştan soñ yegetlär, nihayät, tınıçlanıp kaldılar. Şunnan soñ Alsunı niçek itep ezli başlau turında äñgämä başlandı.


- Färit!- dide Rasih.- Başta sin bezgä anıñ niçek yugaluı turında böten belgäneñne açıp sal. Şunnan soñ uylaşırbız.


- Yegetlär! Min sezgä tege vakıtta bar belgännäremne söylädem inde.


- Anıñ üze belän akçası bulganmı soñ?-dip soradı İdris.


- Ansı da bilgesez.


- Häyer,- dip dävam itte İdris,- akçasın alu öçen keşene yuk itü hacät tügel; Alsunıñ yugaluınıñ säbäbe başka bulır kebek...


- Mäsälän!...


- Mäsälän, zalocnik itär öçen.


- Alsunıñ tugannarınnan akça törü öçen äyeme?-dip soradı Färit.- Läkin äle berse dä mondıy taläp beldergäne yuk. Sineñ versiyäñ barmı, Rasih?


- Minemçä, anı kollıkka satar öçen urlagannar. Yäki...


- Yäki närsä?


- Alsunıñ çibärlegen isäpkä alsañ...


- Äytep beter, suzma!..


- Tel äylänmi!-dide Rasih.- Sin mine gafu it, Färit! Anı fähişä itep totar öçen urlagannardır.


Avır tınlıknı berse dä bozarga batırçılık itmäde.


İkençe könne irtä belän turistlar törkeme tiyeşle mäşäqatlärenä kereşte, ä öç dus Alsunı ezläü çarasına totındılar. Başta şuşı okrugnıñ politsiyä bülegenä möräcäğat ittelär. Anda başta ozak kına alarnıñ dokumentların tikşerdelär. Şunnan soñ gına Alsu turında ber yañalık ta yuk, dip belderdelär.


-Niçek uylıysız?- dip soradı bülek başlıgınnan inglizçä yahşı gına sukalagan Färit.- Bez anı ezläüne närsädän başlarga tiyeşbez?


- Sezme? Bernärsädän dä! Bu sezneñ eş tügel. Ul gına da tügel, sezgä turistlar törkemennän başka yörü katgıy räveştä tıyıla. Sezne häzer üzegeznekelär yanına iltep kuyaçaklar, ä törkem başlıgı sezneñ öçen cavaplı buluı turında iskärteläçäk.


Egetlärgä törkemnän ayırılıp yörü kıyınlaştı, şuña kürä Alsu turında başkalarga da söyläp birergä turı kilde.


Politsiyä yärdämennän başka kıznı ezläve, döresen äytkändä, mömkin dä tügel ide. Yegetlär öç kön buyı port tiräsendä, yakındagı bazarda, uramnarda kön ütkärdelär, inglizçä belgännärdän soraştılar, läkin bu faydasız buldı. Kiç belän arıp-talıp, Alsunı tabudan ömetlären özep kaytıp yıgılalar ide.


Berniçä kön ütte. Öç dus maksatlarına ireşüdä ber adım da alga kitä almadılar. Menä alar şähärneñ üzägenä yakınrak uramnı da katnarga buldılar. Şulvakıt İdris Färitneñ külmägennän tarttı:


-Tıñla äle, Färit!


- Kayda, närsäne?


-T-s-s-s!


Kaysıdır yortnıñ işegennänme ällä täräzäsennänme muzıka tavışı işetelä ide, läkin gadi muzıka tügel, çıp-çın tatar köye ide bu. Alarnıñ ayakları ihtıyarsız şul yakka atladılar. Şuşı uramdagı kottedclardan älläni ayırılıp tormagan, tışkı küreneşe buyınça, urta hälle keşelär torgan yort ide bu.


Duslar öyneñ täbänäk baskıçı yanına kilep tuktagaç uk öy eçendä muzıka tındı, Häm işektän citmeş biş- siksän yäşlär tiräsendäge ber kart çıktı. Yaltıratıp kırılgan başına kara tübätäy kigän, çal sakal-mıyıgı pöhtä itep kıskartılgan yagımlı yözle bu babay ös kiyeme, kileş-kilbäte belän şähär keşelärennän ayırılmıy kebek ide.


Kart çıgıp yegetlärgä beraz karap tordı da annan soñ kıtayçamı ällä malayya telendäme sorau birde. Yegetlär başların selkegäç, ingliz telenä küçte:


- Häyerle kön, äfändelär! Öygä rähim itegez!


Busaganı ütkäç, İdris möselmança sälam birde:


-Ässälamegaläykem!


Babay aptıravınnan ber mälgä süzsez kaldı. Başındagı tübätäye nilektänder idängä şuıp töşte. Şunı alıp kigäç kenä ul kunaklarga cavabın birde:


-Väğaläykemässälam!


Şunda uk urındıkka utırıp doga kıldı. Öç dus ta irennären kıymıldatıp alıp bit sıypadılar.


Babay azrak kına yat toyılgan tatar telendä yegetlärdän soraştıra başladı: yağni kemnär alar, nindi yomış belän yörilär h.b. Yegetlär üzläreneñ bik möhim eş buyınça Rossiyädän kilgänleklären äyttelär.


-Eş buyınça! Bik yäş bit äle sez, olannar, eş buyınça çit illärgä yörergä...-dip tezep kitte süzlären babay. Şulay da artık töpçenmäde. Ä yegetlär anıñ belän yakınnanrak tanışırga buldılar. Anıñ iseme Tahir, ä üze Singapurda kırık ike yıl tora ikän.


- Min monda Kıtaydan küçep kildem,-dip söyläp kitte ul,- kıtaylılar belän bergä. Ä tugan ciremnän, Orenburg yagınnan, mine bala çagımda uk alıp kitkännär. Bu häl yegerme tugızınçı yılda bulgan. Minem etiyem tatar zıyalısı, äniyem dä zamanınıñ aldıngı karaşlı keşese balası bulgan. Öslärenä halık doşmanı, dip yala yaga başlagaç, ezärlekläülärdän kaçıp, çit ilgä kitä algannar. Ber dä onıtırlık tügel, märhümnärem, meskenkäylärem gomergä tugan tufrakka kaytu, şunda cirlänü turında hıyallandılar.


Bez öç bala tugan bulganbız, läkin min genä isän kalganmın. Min tugan ilemne häterlämim, min Kıtayda üstem. Şunda möselman cämgıyateneñ ber bik möhtäräm keşeseneñ kızın üzemä häläl cefet ittem. İllä matur tordık, allaga meñ şöker, balalarıbız buldı, äle dä isännär...


Zur sugıştan soñgı Kıtaydagı bolganular bezne tagın küçep kitärgä mäcbür itte. Nihayät, monda tuktalıp kaldık. Ul vakıtta min yäş idem, därtle çak, şuña avırlıklar bezne kurkıtmadı. Min monda kauçuk agaçı plantatsiyälärendä eşlädem, azrak hällängäç, yort satıp aldım; tormışıbız, hodayga meñ şöker, tügäräklände. İnde onıklarım da üsep cittelär. Alar minem yanıma kilep yörilär. Karçıgım küptän tügel genä vafat buldı, urını ocmahta bulsın balakayımnıñ... Tugan yaklarga kaytasım kilä, läkin kurka töşäm. Äle yarıy atam bezne alıp kitep kotkarıp kalgan. Ägär dä şulay bulmasa, näselebez tamırdan korıy ide bit...


Soñgı yıllrda Räsäydä irkenlek sizelgän kebek bulsa da, ikençe yaktan, söyenergä dä nigez yuk kebek, Miña kalsa, bu aldavıçrak hörriyät. Min inde gäcitlär ukıştıram, allaga şöker, küzemneñ yaktısı da bar äle...Menä bu ekrannan dönyada närsälär bulgannı küzätäm, radioalgıçtan Kazannı totam...Läkin Kazan ni öçender köçleräk stantsiyä kuymıy, bik naçar işetelä. Äle yarıy “ Azatlık” tatarça söyli. Videokassetalarım da küp...


Minem añlavımça, Rossiyädä hällär möşkelräk, hökümät idaräne kuldan ıçkındıra bara şikelle. Bezdä eş hakın tüli almagan huca bölä, böten närsäsennän buş kala. Sezdä alay tügel: küptän bankrot bulgan hucalar dilbegäne kullarınnan ıçkındırasıları kilmi. Kızganıçka karşı, Räsäydä härdaim şulay buldı: türälär halık aldında hiçkayçan cavap totmadılar, ä kiresençä, köç belän gavam östendä torıp, anıñ isäbenä simerdelär...


Tahir babay, söylänä torgaç, yegetlärneñ artık iğtibar belän tıñlamauların sizde.


- Ä- y -e –e! Sez äle yäşsez. Bu vakıygalar sezgä turıdan-turı kagılmagannar. Ä sezneñ ata-analarıgız inde eşneñ kaya taba barganın sizgännärder. Sezneñ öçen kızık bulmasa da, vatandaşlarımnı kürgäç, küñelemdä cıyılgannarnı söylämi buldıra almadım. Kiçeregez, balalar!


Ämma Tahir babay, tüzmi, süzne tagın säyäsätkä bordı:


- Şunsı ayanıç, Rossiyä hökümäte halık turında kaygırtunı bötenläy üz cilkäsennän töşerä bara. Anıñ ber genä uyı – niçek itep halıktan kübräk salımnar cıyu. Ä salım cıyılmıy, Ni öçen? Monda ber genä cavap bulırga mömkin: karga küzen karga çukımıy. Yağni ere salım tüläüçelär küptän inde türälärne satıp algannar. Ä alar tülärgä tiyeşlesen gadi halıktan arttırıp-arttırıp alaçaklar. Cıyılgan akça hakimiyätne, armiyäne häm politsiyäne tuydırırga gına citäçäk. Bötenläy urta ğasırlardagı kebek... Şulay bulgaç, uylagız: elekke hannar-patşalar belän häzerge türälär arasında nindi ayırma bar soñ? Şundıy sorau tua: Räsäy halkı moña küpme tüzep torır ikän? Kimsetelüneñ nindi däräcäsenä citkäç, gavam baş kütärer ikän? Yaña razinnar, salavatlar häm pugaçyovlar kilep çıkmas mikän?...


-Şunsı kızganıç!-dip dävam itte tämam kızıp kitkän kart.- Bu hällärne kiterep çıgargan keşelär barıber ottırmaslar, alarnıñ inde çit il banklarında küp millionnarı cıyılgandır. Ä ildän kaça başlasalar, çit mämläkätlärdä menä digän sarayları äzer toradır...


Kartnıñ süzlärenä baştarak bitaraf bulgan kunaklar inde anı kızıksınıbrak tıñlıy başlagannar ide. Färit hätta bähäskä kerä yazdı.


- Sez artık kuyırtasız şikelle, Tahir babay,- dide ul.- Min şähsän aynık akıl ciñäçägenä ışanam.


- Birsen hoda! Birsen hoda! Şulay gına bulsın. Yäşlär kiläçäkkä härvakıt zur ışanıç belän karıylar. Ömetegez korımasın! Yä yarıy! Min sezne alcıttım bugay. Menä çäy dä citeşte. Üzebezçä çäy eçü – minem öçen bäyräm ul!


Çäydän soñ babay kunaklarına karap äytep saldı:


- Olannar, kürep toram, yözegezgä olı mäşäqat bilgese çıkkan. Çınnan da zur eş belän yörisez şikelle. Äydäñ, söyläp bireñ miñarga. Menä sezgä yartı säğat, şunnan soñ namazga basarga kiräk.


Färit un minut eçendä babayga böten serne açıp birde: üzläreneñ kem ikänen, ni eşläp yörgännären häm Tahir babaydan nindi yärdäm kötkännären.


Akıllı kart bik ozak uyga çumıp utırdı. Nihayät, ul başın kütärde dä:


-Ay avır bulaçak ul balanı tabuı-ı-ı! Ägär dä inde Allahe täğalä yärdäme belän isän-imin bulsa,-dide. - Ä şulay da başıgıznı tübän imägez, inşalla, tabılır, hoday yärdäm itär...


- Menä närsä, balalar,-dip eşlekle tonga küçte,- irtägä irtä belän monda kilep citegez. Min onıgımnı çakıraçakmın, Häsänne. Bulışsa, ul bulışır.






H ä s ä n




İrtägesen säğat tugızlar tiräsendä öç dus Häsän belän söyläşep utıralar ide inde. Üzlärennän bik küp bulsa ike-öç yäşkä olırak bulgan bu yegetne cirle malayya keşesennän ayırıp alıp bulmas ide. Şul uk vakıtta, tatarça söyläşä başlasa, ul üzgärep kitä, küzlärendä şatlıklı çatkılar uynıy başlıy, tän totışı da üzebezneñ millät keşesenä has tıynak bula.


Häsän başta yegetlärgä beraz gına üze turında söyläp aldı:


“Kolledcda advokatlıkka ukıymın, äle ike kurs beterdem. Dürt tel beläm: tugan telemne, malayya, kıtay häm ingliz tellären. Soñgıları monda öçese dä ber hokukta yöri, dip äytergä bula. Häzer inde bez iptäşlärebez belän tagın ber - ike Evropa telenä yabışırga uylıybız...”


Kunak yegetlär, sizdermiçä genä ber-berenä karaşıp kuydılar: tellär üzläşterüdä alarnıñ uñışları, böten rossiyälelärneke kebek ük, küpkä keçkenä ide şul.


-Älegä yal itäbez,-dip dävam itte Häsän.- Duslarım belän küñelle yäşibez, törle illärdän kilgän yäşlär belän oçraşabız. Yahtabız bar. Äle tagın su astı köymäse eşlädek, kürsägez isegez kitär. Diñgezgä çıgabız... Yuk, tatar iptäşlärem yuk. Tanışasım kilä. Bälki menä sezneñ belän duslaşıp kitärbez...


Tahir babay Häsänneñ monologın tuktatıp, kunaklarga süz birde. Färit tagın baştan ahırga qadär Alsunıñ tarihın söyläp birde.


Häsän şunduk äytep saldı:


- Fantastika! Bravo, yegetlär! Maktıym! Barı tik şulay gına yäşärgä kiräk. Şunnan soñ dönyada nigä yäşägäneñä dä ükenmäskä mömkin. Min sezgä, älbättä, yärdäm itäçäkmen. Bügen ük iñ yakın duslarım belän söyläşäm. Kurıkmagız, alar satlık can tügellär. Sezdä Alsunıñ fotoräseme bardır bit? Biregez miña. Häzergä huşıgız, min yögerdem. İrtängä qadär!


Egetlär otelğä gayät kanatlanıp kayttılar. Kıznı tabu turındagı sürelä başlagan ömet çatkıları alarnıñ küñelendä yañadan kabınıp dörläp yana başlagannar ide. Läkin alar ber-bersen artın söyenmäskä, törle hällärgä äzer tora belergä çakırdılar.


İkençe könne Häsän süzen bolay dip başlap kitte:


- Sez inde Alsu öçen berse dä akça taläp itmäde, dip äytkän idegez. Şuña kürä ansı variantnı alıp taşlıybız.


- Döres fiker,-dide Rasih.


- Bez iptäşlärebez belän ike variant bar, dip isäplibez: Alsunı ya berär utrauga kollıkka alıp kitkännär ya...


- Äytep beter!


- Ya berär şähärgä fähişä itep totar öçen urlagannar. Ägär şulay bula kalsa, bezneñ alda çişä almaslık mäsälä torgan bulır ide. Läkin bez berençe variantnı yaklıybız, çönki monıñ öçen keçkenä genä bulsa da nigez dä bar. Eş şunda. Utraularda , ä bu tirädä alar berniçä yöz, törle halık dönya kürä. Şular arasında cinayätçel elementlar da bar. Menä şular yış kına keşelärne, bigräk tä yäşlärne, urlap alıp kitep, üzlärenä eşlätälär.


Ütkän cäyne, näq Alsu yugalgan vakıtlarda aña ohşagan kıznı kürüçe bulgan. Port tiräsendä yäşäüçe ber keçkenä sukbay anı fotoräsem buyınça tanıdı. Anıñ süze buyınça, ike yäş kenä keşe kıznı köçläp katerga utırtkannar. Tege mesken yärdäm sorap nindider teldä kıçkırıp ta karagan..Läkin kater bik zur tizlektä açık diñgezgä çıgıp kitkän.


Katernıñ töse karasu-yaşel, askı öleşe kara. İseme yäki nomerı yuk. Älbättä inde, andıy sudnolar küpter, ezlärgä kiräk, bezneñ bütän çara yuk. Şunsı da bilgele, yulbasarlarnıñ berse aksıy töşä ikän.


İnde uylıyk. Mondıy katerda bik ük yırakka kitep bulmıy, ä ştorm vakıtında alar bötenläy diñgezgä çıkmıy. Ä şulay da tugız-un säğatlek yulga çıgarga hällärennän kilä, ä bu inde öç yöz-öç yöz ille mil digän süz. Ä andıy yıraklıkta yözlägän utrau bar: Singapur tiräsendä, Linga arhipelagında häm Anambas utraular törkemendä.


Singapur tiräsendägelären isäpkä almasak ta bula: alarnı politsiyä tikşerebräk tora,- dip dävam itte Häsän.- Linga arhipelagı İndoneziyä bilämälärenä kerä, şuña kürä bez anda tiz genä barıp kısıla almıybız. Ä menä Anambas utraularına min iğtibar itär idem, çönki alar bähäsle cirlär, häm alarnı berse dä karamıy. Östävenä, ul tirälärdä ence – märcän küp tabıla. Urlap alıp kitkän keşelärne tirän su töbenä çumıp, ence alıp çıgarga kuşalar. Ul eşne başkarırga öyrätelgän keşelär biş-altı yıldan artıkka çıdamıyça küpläp kırılalar ikän.


- Menä sezgä Anambas utrauları kartası,-dide ahırda Häsän.- Ä kiç belän min sezgä bernärsä kürsätäm, isegez kitär.


Häsänneñ syurprizı - keçkenä genä su astı köymäse bulıp çıktı. Bu bolay buldı: Häsän kulındagı pultnı diñgezgä taba karatıp, küpsanlı knopkalarnıñ bersenä bastı. Berniçä sekundtan soñ nindider hayvannıñ arkası kürende, häm ul yar buyına kilep tuktadı. Öste ütä kürenmäle kalfaksıman kapkaç belän yabılgan akula formasındarak itep yasalgan bu köymä çınnan da tere hayvannı häterlätä ide.


- Bez monı iptäşlärem belän ike yılda tözep beterdek.- dide gorur tavış belän Häsän.- Ä häzer alar monı bezgä birep tordılar. Monıñ tizlege bik zur-kırık biş uzel. Motorı fotoelementlar yärdämendä koyaş energiyäsendä eşli. Hätta su astında da. Karagız, korpusnıñ öske öleşe tulısınça fotoelementlardan tora. Karañgı vakıtta elektromotor akkumulyatordan äylänä. Ä anı şul uk fotoelementlar tulılandırıp tora. Bik zur tizlektä kitärgä kiräk bulsa, östämä benzin motorı tora. Döres, benzin küp alıp bulmıy, läkin anıñ kiräge dä çıkmas, dip uylıym.


İrtänge säğat cidelär tiräsendä öç dus Häsän yanına aşıktılar. Köymäne äzerlägän, azık- tölek häm başka kiräk-yarak hästärlägän huca alarnı kötä ide inde.


- Bu köymä tügel, bu – hıyal! - dide İdris üz urınına töşep utırgaç. –Aña şundıy isem biräse kalgan.


- “Viktoriyä”dä bik äybät,-dip karşı töşte Rasih.- Bezgä näq şul “ciñü” kiräk tä bit inde.


- Sez äle anıñ “uñganlıgın” alda kürersez. Häyer, köymä äle zur sınau ütmägän... Läkin min aña ışanam,-dip, Häsän rulne diñgezgä taba bordı.


Şulay itep, säyähätneñ hälitkeç öleşe başlandı.




Yulbasarlar ezennän



Başta alar Singapur tiräsendäge ere häm vak utraulardagı katerlarnı karap çıktılar. Monıñ öçen ber kön vakıt kitte. İkençe könne açık diñgezgä çıgıp, Anambas utraularına taba yul aldılar.


- Bolay itäbez,- dide dilbegäne üz kulına alırga ölgergän Häsän,- kartada böten utraular da töşerelgän. Bez alarnıñ härbersen karap çıgıyk häm tikşerelgännären bilgeläp barıyk. Katernı kayda oçratsak, şunda tuktalırbız da uylaşırbız.


Anambas utravına bezneñ eztabarlar kiçkä genä kilep cittelär. Tönne köymädä utkärdelär.


İñ berençe oçragan utrau Gaobao isemle ide. Utrauda keşe küp yäşi ide ahrısı: öylär, mal-tuar kürenä. Yar buyları törle zurlıktagı köymälär, dconkalar, katerlar häm yahtalar belän kaplangan. Läkin vaterliniyädän tübän yagı kara bulgan yäşel kater kürenmi.


Ul könne ekipac undürt utraunı tikşerep çıktı, ä uñış ikençe könne genä kilde: Mindanao utravına kilep tuktauga, yar buyınnan kara aslı yäşel kater kuzgalıp kitte. Häsän anıñ artınnan borılırga telägän ide, Rasihnıñ: “Karagız äle!”-digän tavışı işetelde: yar buyında tagın şundıy uk ber kater dulkınnar östendä çaykala ide.


- Nişlibez, yegetlär?-dip soradı aptırıy töşkän Häsän.


- Bolay itik!- dide Färit.- Mondagısı kaçmas, kartada urının gına bilgeläp kuyabız. Ä inde üzebez tegeseneñ artınnan kuıyk.


- Döres!-dip cöpläde Häsän häm köymäne kiregä bordı.


Küp tä ütmäde, kater belän köymä arası yakınaya başladı. “Viktoriyä”neñ östen yabıp, korpusnı beraz suga batırdılar. Su östenä ütä kürenmäle kalfak kına çıgıp tora ide. Bolay itmägändä, tegelärneñ kua kilüçelärne vakıtınnan alda kürep aluları mömkin. Ä bu isä Färitlärneñ planına kermi ide.


Ber säğatläp bargaç, aldagı kater zur gına ber utrauga kilep tuktadı. Bu – Kituram utravı bulıp, yar buyında şul uk isemdäge şähär dä kürenä ide. Kater yar buyına tuktaluga, annan ber ir belän hatın töştelär dä şähärgä yünäldelär. Bezneñ säyähätçelär, nişlärgä belmiçä, köymädä utırıp kaldılar.Alarnıñ hafalanuınıñ tagın ber mäğnäse bar: älege kater artınnan kilgän çakta, kürşe utrauda tagın da şundıy uk ber sudno kürende. Ul yar buyına bäyläp kuyılgan ide.


- Niçek söyläşkän bulsak, şulay dävam itäbez,-dide Häsän,- barısınıñ da urınnarın bilgelibez, häm härbersen tikşeräbez. Bütän çara yuk.


Kituram tiräsendä kiräkle töstäge biş kater tabıldı. Alarnıñ hucaların açıklau bolay bardı: ikese yarga çıgıp (anıñ berse, älbättä, Häsän), elege kater tiräsendäräk yöreşterälär ide. Şunda oçragan berär keşedän katernıñ hucası turında soraştıralar. Yänäse, alar anı satıp alırga teli, häm näq şundıy sudno alarga kiräk tä inde.


Dürt katernıñ hucaları şikle keşe bulıp çıkmadılar. Alar tirä-yündä bilgele, eşlekle keşelär ikän. Ä menä Kituram utravındagı berse katernıñ hucasın maktamadılar. Şul tirädä auların tözätep mataşkan ber kıtay keşese bolay dide: “Katerın satuın-satmavın belmim. Satsa, bik yahşı bulır ide, çönki köne-töne motor şaulatıp, balıknı kaçırıp beterä. Mehanizmnarın karamıy, mayı agıp, bertuktausız yar buyın pıçrata. Änä nikadärle may tapları yözep yöri, barısı da anıkı. Eşem keşese tügel, ber cilkuar malay. Kayda yäşägänen belmim, şunda şähärdä inde...”


Eztabarlar, beraz kiñäşkäç, köymäneñ hucasın yar buyında gına kötärgä buldılar. Kiräkle keşe, döresräge keşelär, ikençe könne genä kürendelär. Yarga taba ike yäş keşe atlıy, kullarında avır çemodannar. Alarnıñ berse aziat yözle ikäne kürenep tora, ä ikençese evropalıga ohşagan. Häsän kinät Färitneñ kabırgasına törtte: aziat digäne uñ ayagına aksıy ide.


- Dimäk!... Şular bulıp çıga!-dip pışıldadı Färit, dulkınlanudan kaltıragan tavış belän.


- T-s-s-s!


Ul arada yulbasarlar tınıç kına kater yanına kilep äyberlären urnaştırdılar da, aşıkmıy gına motornı kabızıp, diñgezgä çıktılar häm könçıgışka taba yünäldelär. Kater yıragaygaç, “Viktoriyä” anıñ artınnan kuzgaldı.


- Bolar kaya barır ikän?- dip, Färit karta östenä iyelde.


-Yalgışmasam,- dide Rasih,- bolar Anambas utraularınıñ iñ yıraktagı törkemenä baralar. Karagız äle, anda unlap utrau bar. Kayberlärendä bötenläy keşe dä yäşämi. Härhäldä kartada bu turıda ber mäğlümät tä yuk.


“Viktoriyä” belän katernıñ arası yakınaya bardı.


- Häsän!- dide Färit, -alarga bik yakınayma.


- Ni öçen!- dip aptıradı İdris.- Bezgä häzer alarnı “alırga” kiräk.


- Barıp çıkmas,- dide Häsän.-Sez alarnıñ korallarına iğtibar ittegezme. İkeseneñ dä pistoletları bar, hätta ere kalibrlı. Annan soñ, alarnı alu äle Alsunı kotkaru digän süz tügel.


- Soñ sin närsä täqdim itäseñ?


- Älegä küzätik kenä. Tüzemle bulıyk. Sabır töbe - sarı altın, di bit minem babam. Kürenmäs öçen, köymäne töpkäräk batırırga kiräk bezgä.


İke säğattän kübräk bargaç, alda utrau kürende.


- Yegetlär bu utraunıñ iseme dä yuk bit kartada !- dip kıçkırıp cibärde Rasih.


-Bu çagıştırmaça yaña utrau. Vulkannan kalgan. Küräsezme, üsemlek dönyası da bik fäqıyr monıñ. Nindi dä bulsa hucalık alıp baru öçen yaraksız ikäne kürenep tora


Tege kater tekä yar kırına kilep citte dä kinät küzdän yugaldı. Färit Häsängä binoklen tottırdı da:


- Kater yukka çıktı!-dip belderde.


- Niçek inde yukka çıktı?- dip soradı İdris.


- Şaytan belsen!


- Tuktıy töşik!- dide Häsän.- Yuksa aulauçılardan aulanuçılarga äylänüebez bar. Hätta, tirängäräk tä töşärgä kiräk äle.


Yarga çaklı äle baytak bulsa da, “Viktoriyä” periskop tiränlegenä töşte häm äkren genä häräkäten dävam itte. Biyek yarga ber kabeltov çaması kalgaç, periskoptan karap bargan Färit:


- İptäşlär! Närsäder küräm,-dide.- Minemçä, kıyanıñ yırıgı bar, östän karasañ, tarlavık bulır ide. Kater şunda kerep yugaldı bugay. Ä bolay köymä fälän tuktarlık urın bötenläy yuk, kıya stenasıman suga qadär töşkän. İnde añlaşıldı: bu-tarlavık. Nişlibez?


- Keräbez tarlavıkka!-dip beravızdan kıçkırdılar İdris belän Rasih.


- Yuk, duslar!- dip, Häsän tagın iptäşlären salkın kan belän eş itärgä öndäde.- Min yıraktan gına küzätergä täqdim itäm häzergä.


“Viktoriyä” kire diñgezgäräk çıktı da, uñaylırak pozitsiyä saylap, yakor töşerde. Şuşı urında irtängä qadär kötärgä turı kilde alarga. Diñgezneñ tınıçlıgı duslarnı bik söyenderde, ä bütän kıyınlıklarga alar inde künekkän ide.


İrtän kön tuıp kına kilgän vakıtta vahtada utıruçı İdris iptäşlären uyattı:


- Karagız äle!


İptäşläre periskoptan utrauga taba küz saldılar: öç kater, tarlavıktan çıgıp, tönyak yünäleşenä borılalar ide. İñ möhime – sudnolarnıñ berse yegetlärgä tanış: karasu-yaşel töstäge nomersız kater ide bu. Öç katerda barısı unbişläp keşe urnaşkan, alarnıñ kayberse korallı ide.


Katerlar zur gına tizlektä tönyakka omtıldılar. Beraz kötkäç, ezärlekläüçelär dä alar artınnan kuzgaldılar, aranı binokl aşa kürerlek kenä itep tottılar.


- Färit!- dide rulne iptäşenä birgän Häsän.- Yakınrak kilsäk tä bula. Bez bit kalfak astında. Ä ul dulkınnar arasınnan bötenläy kürenmi diyärlek.


Dürt säğatläp diñgez telgännän soñ karavan, kinät kenä kursnı üzgärtep, citmeş graduska tönyak – könbatışka borıldı da şul uk tizlektä häräkätne dävam itte. Häsän şunduk kartaga karap: “Siam kultıgına borıldık. Bik kızık!”-dip kuydı.


Yaña kurs belän ozak kına bargaç, katerlar kapıl gına tuktadılar da närsäder kötä başladılar. Alarga qadär ike kabeltov kalgaç, “Viktoriyä”dä tuktaldı häm binokl eşkä cigelde. Kötmägändä Färitneñ küzläre uñgarak töştelär, häm ul kıçkırıp uk cibärde: katerlarga taba könçıgış yagınnan nindider ber zur layner kilä ide.


- Dizel – elektrohod “Mekong” bu!-dide Häsän.- Taybeydan Rangunga qadär yöri. Üze Vetnamnıkı. Tuktagız, närsä bu?! Katerdan laynerga flacoklar belän nindider signallar birä başladılar. Yegetlär, kaysıgız añlıy diñgezçelär älifbasın? Färit sinme? Tot binoklne.


Färit tiz genä binoklne aldı da, signallarnıñ mäğnäsen iptäşlärenä citkerä başladı:


- Ber genä frazanı kabatlıylar: “ Häzer ük tuktarga! Yuksa batıraçakbız”.


Tizlegen az gına akrınayta töşkän layner katerlar yanınnan uza başlagaç, berse katerdan raketa oçıp çıktı da sudnonıñ antennasın sındırıp uzıp, diñgezdä şartladı. Bu inde, älbättä, şayaru gına tügel ide.


- Nişlilär bu vähşilär!- dip teşen kıstı Häsän.- Anda bit gadi passacirlar, turistlar.


Laynerga tuktarga turı kilde. Passacirlar başta kızıksınıp palubaga çıksalar da, korallı keşelärne kürgäç, kire kayutalarına taralıp bettelär.


Zur katerdan, inglizçälätep, megafon tavışı işetelde:


- Äy “Mekong” tagılar! Bötenläy tuktagız! Bu – halıkara politsiyä. Trap töşeregez! İşettegezme?


Katerlar tuktalıp kalgan layner yanına kilep cittelär, östän trap töşügä unlap keşe, kıska avtomatların öskä karatıp, palubaga mendelär. Palubada ıgı-zıgı kuptı, halık cıyıla başladı. Alarnı yulbasarlar kayutalardan kuıp çıgarıp, ber urınga cıyalar ide bugay.


Un-unbiş minutlar uzgaç, açıklandı: korabnı basıp aluçılar palubadan aska – üzläreneñ katerlarına törle paketlar, çemodannar, kapçıklar töşerä başladılar.


- Keşelärne baştuk tentep çıgargannardır inde,-dip kuydı Rasih.


Baytak äyber töşerelgäç, piratlar üzläre dä töştelär, häm tiz genä tönyakka taba yünäldelär. Layner küzdän yugalgaç, katerlar öçese öç tarafka taraldı. “Viktoriyä” elektän tanış sudno artınnan kitte. Berazdan havada göreldägän tavış işetelde: östä vertolet yöri ide. Ul arı-bire ike- öç tapkır uzdı da yugaldı. Ä tanış kater yünäleşne berniçä märtäbä üzgärtep, ez yäşerep yörgäç, kua kilüçelärne tagın şul uk utrau yanına alıp kilde häm üze tarlavıkka kerep yugaldı.


Eztabarlarga barı da añlaşıldı: bu utrau diñgezdä talau belän mataşkan çıp-çın piratlarnıñ kaçıp yatkan häm talagan äyberlären saklıy torgan urını ide.


Häzer inde nişlärgä? Utrauga niçek ütep kerergä? Şul turıda kiñäşläşep utırganda, Rasih kulı belän yar buyına taba kürsätte:


- Karagız äle, iptäşlär!


Katerlar kerep yugala torgan kıya östendä nider yaltırap – yaltırap kitä ide.


- Bu – binokl obektivı,- dide Häsän.- Koyaş tübänäygäç, anıñ nurları linzalarda çagılalar. Dimäk, anda küzätçelär bar. Sak bulıyk, yegetlär, köymäne yäşerä töşik.


Kiç bulu säbäple, monda torunıñ inde mäğnäse yuk ide. Karañgıga qadär utraunı tulısınça äylänep çıgu uyı belän, säyähätçelär yar buylap kittelär. Utraunıñ här yagı da tekä kıya bulıp çıktı, hiçber tuktalır cir yuk ide.


- Saylıy belgännär urınnı!-dip kuydı İdris.


Ul kiñleklärdä karañgı bik kinät töşä, şuña kürä alar utraunı urap çıgıp häm uñaylırak urın tabu belän ük yakor töşerep, tön ütkärergä buldılar.


Diñgez tınıç bulsa da, köymäne şaktıy tirbäli, güyä diñgez yegetlärne yoklatırga teli. Läkin dürt dusnıñ küzlärenä yokı kermi. Bu qadär kiyerenke hällär, kötelmägän vakıygalar arıtsa da, yakın kiläçäkneñ tagın da mäşäqatleräk buluın sizü alarnı yarsıta, yöräklären kısa, dulkınlandıra ide.




Ertkıç oyası



Yaktıra başlau belän ekipac utraunı äylänep çıgıp, tarlavık yanına kilep citte. Köymäneñ tuktavı buldı, tarlavıktan tanış kater çıgıp, Mindanao atavı yagına ırgıldı. Kıyu diñgezçelärgä şunda uk anıñ artınnan kuarga turı kilde. Häsän beraz bargaç iptäşlärenä:


- Bolarnı totmıyça bez berni dä kıra almıybız,- dide.


- Sin haklı,-dip künde Färit.- Küpme utrau tiräsendä äylänergä bula? Läkin alar korallı. Avtomatları da bar şikelle. Niçek “alırga” täqdim itäseñ?


Ozak kına gapläşkäç, köymäneñ kostruktiv östenleklärennän faydalanırga buldılar. Häyer, bu oçrakta bütän mömkinlek yuk ta ide.


“Viktoriyä” iñ zur tizlegendä kater artınnan ırgıldı. Su östendä pulyalarga bireşmi torgan kalın organik pıyala kapkaç kına kürenep bara. Hätta periskop ta eçkä alıngan.


Katernı kuıp citärgä yartı kabeltov kalgaç kına andagı ike tanış keşe kuuçılarnı kürep aldılar. Binokl aşa alarnıñ çiktän tış kurıkkanlıgı kürende. Kotoçkıç tizlektä yakınayuçı köymäneñ pıyala kalfagı astında utıruçılar alarga nindider ikençe dönyadan kilgän zatlar bulıp toyıldılar, ahrısı. Başta alar kaltırangan kullarındagı pistoletlarınnan da ata almıy azaplandılar. “Avtomatların utrauda kaldırıp yörilär küräseñ”- dip kuydı Rasih.


Pulyalarnıñ kübese çitkä oçalar, öç-dürte genä kapkaçka tiyep rikoşet yasap ütte. Bu häl kaçıp baruçılarnı tagın da kurkıta töşte. Menä alarnıñ berse rulne kapıl uñga bordı. Bu alarnıñ kire iptäşläre yanına kitärgä teläüläre ide ahrısı, ä moña hiç yul kuyarga yaramıy. Häsän dä uñga borıldı häm köymäneñ borının katernıñ yulına arkılı cibärde. İke sudno ber- bersenä bik tiz yakınlaştılar. Soñgı mizgeldä kater sulga borılırga tırışıp karasa da, soñ ide inde: “Viktoriyä” oçıp kilgän uñayga , borını belän katernıñ kabırgasına törtterde. Mondıy köçle bärderüdän köymäneñ korpusı görseldäp kuydı. Yegetlärneñ başları kaysınıkı pultka, kaysınıkı utırgıç arkasına bärelde. Läkin alar moña äzer idelär. Köymä yantaygan katernı akrın gına etep bara, ä katerda ber keşe dä kürenmi ide.


- Färit! Tizräk!-dip, Häsän öskä atılıp çıktı. Anıñ artınnan Färit belän İdris tä katerga aşıktılar.


Katerda, rul astında töşep kitkän pistoletın ezläp mataşuçı piratnı şunduk kulın kayırıp kulga aldılar häm ikençesen ezli başladılar, läkin katerda başka keşe yuk ide. Şunda gına un-unbiş metr yıraklıkta kaysı yakka yözärgä dä belmi aptıragan ikençe pirat kürende. Ansınıñ koralı yuk ide şikelle. Küräseñ, köymä katerga bärdergän çakta ul yıgılıp töşkän häm koralın da şunda yugaltkan.


Häsän belän Färit añına kilgän flibusternıñ çigäsenä üzennän algan altatarnı teräp sorau alalar ide.


- Siña ber minut!-dide Häsän piratka ingliz telendä häm aña Alsunıñ fotoräsemen kürsätte.- Kaya ilttegez bu kıznı?


- Nindi kız? Min anı belmim!-dip başın çaykadı bandit.


- Ber yıl elek sez anı Singapur portınnan köçläp alıp kittegez. Kayda ul?!


- Min Singapurda bötenläy bulganım yuk!-dip, gayıben inkar itärgä tırıştı cinayätçe.


- Alay bulsa, sine akulalarga birep kaldırıp, iptäşeñne çıgarabız,-dide Färit diñgez yagına ımlap.- Ul döresen söyläp birer.


- Ul kız,-dide evropalıga ohşagan diñgez yulbasarı,- äle bez bulgan utrauda.


Färitneñ häm anıñ iptäşläreneñ üzlären niçek his itülären añlarga bula, bu bit Alsu turındagı berençe çın häbär ide.


- Ni öçen ul anda? Barın da söyläp bir! Tiz genä!


- Utrauda,-dip söyläp kitte pirat, sudagı iptäşenä küz sala-sala,- Çennıñ bazası urnaşkan.Sez anıñ turında bälki işetkänsezder, näseldän kilgän kıyu sugışçı.


- Yağni pirat,-dide Färit.


-Yuk! Bezneñ maksat – kapkorsaklarnıñ kesälären yukartu,-dip pafoska birelergä uylagan ide diñgez yulbasarı, läkin yegetlärneñ küz karaşı astında bu uyınnan kire kayttı.- Kızlarnı häm yegetlärne eşläter öçen alalar. Kübräk çit ilnekelärne eläkterälär, çönki alarnı siräk ezläp mataşalar. Alar kaça da almıylar. Kayvakıtta alar öçen yolım alına. Kızlarnıñ yämsezlären almıylar: üzegez añlıysız, alar anda törleçä faydalanıla.


İñ töp eş – su töbennän ence häm märcän cıyu, alarnı eşkärtü...


- Dävam it!-dip teşen kıstı köçkä genä tüzep utırgan Färit.


- ...Bezneñ mahsus köymälär bar, katamarannar. Şulardan vodolazlar (bez totkınnarnı şulay dip atıybız) tirängä çumalar häm 4-5 minut eçendä bernindi akvalangsız-nisez meñär dollarlık närsälär alıp çıgalar. Başta alarnı ozak kına su töbendä ozak yörergä öyrätälär.


Utrauda utızlap korallı sugışçı bar.Alarnıñ kaysıları sakçılar, başkaları vodolazlar belän eşli...


- Ä kaysıları korablar talıymı?- dip mıgırdadı Häsän.- Añlaşıla. Nindi korallar bar sezdä.


-... Törle sistemadagı avtomat häm pistoletlar. Raketalar da bar: bazukalar häm “Stingerlar”. Sugışçılar buydaklar, dip äytergä bula. Ğailäläre törleseneñ törle cirdä. Ä monda alar üzlärenä vakıtlıça hatın-kız tabalar...


-...Ülüçelär dä yış bula,çönki avırularnı dävalamıylar, şunduk yuk itälär...


-...Bu kıznıñ häzerge vakıtta andamı yukmı ikänen belmim, çönki bez utrauda az bulabız. Kübrägen kurer häm razvedka hezmätlärendä yöribez.


-...Sakçılar altı-cide keşe bula. Şularnıñ ikese yar buyında, ä kalgannarı bazada törle postlarda.


Egetlärne kızıksındırgan mäğlümätlär alıngaç, Rasih Färitkä:


-Bolarnı yuk itärgä kiräk. Yuksa alar bezgä komaçaulıyaçaklar,-dide.


- Onıttıñmıni? Bez kan koyuga karşı,-dide Färit.- Bez banditlar tügel. Ä cinayätläre öçen tiyeşle urında hökem itelerlär.


- Alaysa nişlätäbez soñ?


- Häzergä berär keşe yäşämi torgan utrauga iltep kuyıyk, soñınnan politsiyä kilep alır.


Ul arada sudagı pirat yärdäm sorıy başladı.


- Yözsen-yözsen!-dip kölde Färit.- Başkalarnı küp yözdergännär bolar.


Beraz kiñäşkäç, ike yulbasarnı monnan utız mil yıraklıgında bulgan keşesez utrauga iltep kuyarga buldılar. Annan soñ katerda Häsän Singapurga politsiyä alıp kilergä kitä, ä kalgannar utraudagılarnı küzätä.


Yulbasarlarnıñ kulların bäyläp katerga utırttılar da elege äytkän vulkanik utrauga taba yul aldılar. İke säğatläp bargaç, utrau da kürende. Bu keçkenä cir kisägendä can iyäse tügel, üsemlek tä yuk ide.


Utrauga citmäs tuktap, yegetlär piratlardan yañadan sorau ala başladılar.


- Tizdän monda politsiyä bulaçak. Bandagıznı algaç, monda kilerlär. Ägär alarnı totarga yärdäm itsägez, hiçşiksez sezneñ hälegez ciñeläyäçäk. Äytegez, alarnı niçek yuk itü uñaylırak?-dip soradı Häsän katgıy tavış belän.


Bu sorauga cavap bulmadı, ä evropalı bandit iptäşe yagına ımlap kuydı: ul belä yänäse. Şunnan soñ aña suga sikerergä kuştılar häm bandit ozak köttermäde: yarga qadär artık yırak tügel ide. İnde tegesen borgıçlıy başladılar:


- İşetteñme soraunı? Cavap bir, sezneñ bandanı niçek kulga töşerü caylırak?


Bandit añlamaganga salışıp başın çaykadı. Häsän aña soraunı kıtay telendä birde,piratnıñ tagın cavap biräse kilmäde.


- Yegetlär, bu yulbasar bezneñ belän söyläşäse kilmi, alıp kittek diñgez urtasına, anda akulalar belän urtak tel tabar,- dide Häsän kölemseräp.


Kulları nıgıtıp katerga berketelgän pirat şunduk añlıy da, cavap ta birä başladı:


- Utrauga höcüm bula kalsa, iñ elek anda eşlägän keşelär yuk itelergä tiyeş, çönki Çen şahitlar kaldırmaska künekkän. Monıñ öçen alar yäşägän zur mäğarä şartlatıla, häm anda bulgan böten keşe cir astında tereläy kümelep kala. Andagı bik köçle şartlatkıç zaryadnıñ detonatorın Çen üzendä yörtä.


Sugışçılar ciñelä başlasalar üzläre genä belgän yul belän yar buyına kilälär. Bik yäşeren cirdä tizyöreşle zur kater äzer tora. Urının min belmim: bu – ser.


Utrau tiräsendä daimi räveştä mahsus kater yörep tora. Bu – tışkı sakçılar. Alar çit sudnolarnı yıraktan uk kürep alalar häm batıralar.


-Äyt äle!- dip Häsän banditnıñ küzenä karadı.-Çen turıda närsä beläseñ? Kem ul? Anı niçek tanırga bula?


- Sezgä Çennı alu yuk!-dide yulbasar.- Ul yulbarıs kebek canvar. Keşe üterü anıñ öçen tökerü genä. Anı sarı, ciñsez kıska kurtkadan tanırga bula. Çäçe kara, ozın.


- Tagın närsä äytä alasıñ?-dip soradı Häsän.- Nikadär kübräk söyläsäñ, şulkadär tizräk törmädän çıgarsıñ.


Pirat başın çaykadı.


- Alay bulgaç, siker!-dip boyırdı Färit, tegeneñ kulın ıçkındırıp. Bandit ozak köttermäde, başı belän suga çumdı häm yarga taba yözep kitte.


- Eş bette monda,- dide Häsän,- häzer benzinnı karıybız da, söyläşengänçä, Singapurga çababız. Ber täülektän politsiyä belän kilep tä citärmen. Närsä bu!-dip, Häsän sızgırıp kuydı.


- Ni buldı?


- Benzin yuk bit bakta. Menä närsä ikän: bak tişelep çıkkan häm yagulık agıp betkän. İnde nişlibez? Singapurga niçek barabız?


- Min uylap toram,- dip kuydı Färit,- anda barıp eş çıgar mikän? Bu bit İndoneziyä cirläre. Ä anda barsak, röhsätsez çikne ütep kergänlektä ğayeplärlär.


- Sin haklı –dide Häsän.- Alay bulgaç, üzebegä genä ışanırga kala.


- Şulay turı kilä. Kem karşı? Yukmı?


- Dimäk,- dip yomgak yasadı Häsän,- Alsunı üzebez kotkarıyk ta Singapur politsiyäsenä piratlar turında häbär itik. Alar ber törle dä çara kürmäsä, Halıkara politsiyägä citkererbez.


Monıñ belän barısı da kileştelär.


- Ä bu katernı nişlätäbez?


- Batırırga da, vässälam!


- Monda batırırga yaramas, utrauda kalgan piratlar faydalanuı mömkin. Diñgez eçenäräk alıp kerik,- dide Rasih,- anda töbenä atıp kına kuyarbız...



“Viktoriyä” yañadan Alsu totkınlıkta yatkan utrauga yakınlaştı. Ataunı yıraktan gına urap çıktılar da anda ütep kerü ısulın ezli başladılar. Tekä yarnıñ här ciren tikşerep çıktılar. Nihayät, ber cirdä köymäne yäşerep totarlık uñaylırak urın taptılar, annan soñ tekä kıyaga yakın kildelär. Banditlar döres söylägän bulıp çıktı: kıya şundıy biyek häm tekä , hätta alpinistlar da avırlık belän genä menä alır ide. Yegetlärneñ borını salına başladı. Şulçaknı İdrisneñ şatlıklı tavışı işetelde:


- Garpun!..


- Nindi garpun? Kayda? Sataşasıñmı ällä?


- Garpun belän öskä ırgak ırgıtabız, ä aña bau berketäbez...


- Ä ırgagıñ kayda?


- Şul uk garpunnan eşlibez.


Şunda uk eşkä totındılar: garpunnı bögep, ırgak yasadılar häm aña nık bau bäylädelär, anıñ ber oçın köymägä berkettelär. Färit garpunnı öskä karatıp atıp cibärde. Irgak äylänä - äylänä kıya östenä oçtı. Läkin baudan tartıp karagaç, kire kilep töşte. Şulay itep biş-altı kabat atkaç kına ırgak yar başında elägep kaldı.


- İdris! Öskä men!-dip boyırdı Färit.-Sineñ beläkläreñ nıgrak.


Tegese, bilenä bau bäyläp, biş- altı minuttan yar başına menep citte.


- Närsä bar anda?


- Taş kıyalardan başka berni dä yuk.


- Alay bulgaç, kire töş. Tik başta baunıñ oçın nıgıtıp bäyläp kuy.


Tagın uylaşıp aldılar. Yulga çıgar aldınnan bähäs tä bulıp aldı: köymädä keşe kaldırırgamı ällä barısına da kitärgäme? Aynık akıl ciñep çıktı: köymäne härtörle oçraklılıktan saklarga kiräk ide. Rasihnı kaldırırga buldılar.


Öç eztabar utraunıñ urtasına taba kuzgaldılar. Alarnıñ öçesenä ber pistolet, radiotelefon apparatı, ike pıçak, ozın gına bau, binokl ide. Azrak azık ta aldılar.


Adım sayın tirä-yünne tikşerep, saklanıp kına bardılar. Yulga çıgularına öç säğatläp vakıt ütte, läkin äylänä-tirädä ber üzgäreş tä sizelmäde. Nihayät, kiç bulıp karañgı töşkäç, İdris:


- Diñgez!-dip alga kürsätte.-Kaydan kilep çıkkan ul monda?


- Kaydan bulsın,-dip añlattı Färit,- bez utraunıñ ikençe, kapma-karşı yagına kilep çıkkanbız.


- Soñ, alay bulgaç, banditlarnıñ bazası kayda kaldı?


- Ber yaktarak torıp kalgan.- dide Häsän.-Yahşılabrak ezlärgä kiräk bulgan. İnde kire kuzgalıp torudan mäğnä yuk: karañgıda barıber kürmäbez. Monda gına tön ütkärik.


“Auçılar” uñaylırak urın tabıp, yal itärgä urnaştılar. Älbättä, ülänsez-nisez taşlı cirdä yatunı yal itü dip äytüe kıyın ide, läkin yegetlär bu turıda uylap ta karamadılar.


Şul vakıtta diñgez yagınnan motor tavışı işetelde. Färit binoklen şul yakka töbäde.


- Karañgı!-dide ul.- Ähä! Kater kürenä. Tagın beräü. İkesendä yegermeläp keşe bulır.Uñnan sulga bara. Dimäk, bazaga taba kilä. Bolar kemnär bulır ikän?


- Dozordagılar bulmas,- dip faraz itte Häsän,- çönki artık küplär. Mögayın, ence cıyuçılarnı alıp kaytalardır.


İrtängä taba, taular-taşlar sorılana başlagaç, yegetlär tagın yulga kuzgaldılar. Bu yulı tarlavıkka yakınrak kilergä buldılar. Ozak kına bargaç, uñ yaktan nindider tavışlar işetelde. Eztabarlar saklanıp kına şul yakka atladılar häm...isläre kitep, tuktalıp kaldılar: asta cinayätçelär kaçıp yatkan cir cäyelep yata ide.


Bu urın tege katerlar kerep kitä torgan tarlavıknıñ kiñäyebräk kitkän cire ide bulsa kiräk. Çınnan da arırak öç tanış kater tora. Alarnıñ ikesenä halık töyälä, alarnıñ berniçäse korallı.


Färit binokl aşa centekläp eşkä kitüçe totkınnar arasınnan Alsunı ezläde, läkin aña ohşagan hatın-kız kürenmäde.


Piratlarnı ezärlekläüçelär, yar çitenä yatıp, saklanıp kına küzätergä totındılar. Eşkä kitüçelärneñ kater tavışı yıragaygaç, lagerda tınlık urnaştı. Berazdan asta ber keşe kürende. Ul karşıdagı kıya töbenä yakın uk kilde dä yukka çıktı.


- Anda tau kuışı bar bugay,-dip pışıldadı Färit Häsängä.


- Äye!


Yata torgaç, tagın ike mäğarä barlıgın beldelär. Tabigıy tau kuışlarımı alar ällä keşe kulı belän eşlängänme, ansı bilgesez ide.


Küzätä torgaç üzläre öçen faydalı bik küp närsälär mäğlüm buldı: mäğaräneñ bersendä cinayätçelär üzläre yäşi, ikençesendä kollar yabıp totıla. Şunda uk yäşeren cirdä sakçı tora. Öçençe mäğarä - su yulı ide ahrısı: çönki anda ber keşe utırgan motorlı köymä kerep kitkäne kürende.


Kiçkä qadär küzätkäç, yäşeren urınnarda torgan tagın ike sakçı barlıgı belende. Alar öçese böten tirä-yaknı küzätälär, läkin üzläre kürenmilär ide.


-Uylap eşlängän!-dip piratlarnı maktap kuydı İdris.- Kayda kaçıp yatuların aldan belmäsäñ, tiz genä tabarlık tügel. Vertolettan da kürmiseñ.


Ul arada karañgı töşä başladı. Öç dus ber yakkarak kittelär dä, pışıldaşıp kına kiñäşä başladılar. Niçek itep Alsunı kotkarırga?


Ozak kına bähäsläşkäç, şundıy fikergä kildelär: bandaga karşı nindider häyläle, piratlar hiç tä kötmägän yöreş eşlärgä kiräk. “Başlarnı eşlätik, duslar!”-dide Färit.


- Bezgä Çennı kulga töşerergä kiräk,-dide Häsän.- Ul çakta böten problemalar ciñelräk häl iteläçäk.


- Çennı eläktergän häldä dä aña ultimatum kuyar öçen, köçle dälil kiräk bulaçak. Ul, kulların distälärçä keşe kanına buyagan canvar, alay ciñel genä bireşmäs. Bezneñ isä aña katgıy taläplär kuyarlık kozırlarıbız yuk.- dide Färit.


Şulvakıtnı radiotelefon tavışın birep kuydı. Rasih “Viktoriyä” torgan cirdän yırak ta tügel tarlavık barlıgın häm anıñ mäğarägä kerep kitkän urınında zur gına kater torganlıgın häbär itä ide.


- Min ul yakka muzıka tavışı işetep bargan idem,-dide ul. Anda katernıñ sakçısı ikän.


- Yarıy, bik şäp!- dide Häsän.- Sin şul tirädäräk bul, tik saklan, sine kürmäsennär. Üzgäreşlär bulsa, bezgä belder. –Annan soñ iptäşlärenä borıldı:- Menä ul, bezgä kiräkle kozır.


- Yä -yä! Nindi plan tudı başıñda?


- Bezgä alarnıñ su yulların yabarga kiräk. Bandanı utrauda biklärgä.


- Niçek itep?- dip aptıradılar yegetlär.


- Elementar räveştä. Minem şartlatkıç paketlar bar, dinamit. Bik kuätlese.


- Kayda ul?


- Köymädä. Bolay itäbez...


Käyefläre kütärelgän eztabarlar Rasihka häbär ittelär dä köymä yanına aşıktılar. Ul alarnı elekke urında kötä ide.





Viktoriyä!!!



Tönne “Viktoriyä”dä uzdırıp, irtängä taba lager yagına taba yünäldelär. Katerlarnıñ tarlavık buylap diñgezgä çıga torgan cirenä barıp citkäç tä, şämsıman paketlarnı bergä bäyläp, aña bikford şnurı berketep häm şnurnıñ ber oçına ut törtep, bau belän kıya astına töşerdelär. Annan soñ aşıga-aşıga lagernıñ üze yanına kittelär. Äle irtänge eñger-meñger, böten närsäneñ sorı bulıp kürenä torgan çagı ide.


- Biş minuttan cide tula,-dip pışıldadı Färit.- Yarıy la Rasih vakıtında eşne başkarsa.


- Eşlär!- dide İdris.- Menä kürersez, näq cidedä şartlataçak.


Säğat cidegä citte. Çitleklärennän çıgarday bulıp tipkän yöräklären köçkä genä tıyıp yatkan yegetlär utraunıñ başta tege yagında, annan soñ lagerdan yırak tügel bu çitendä şartlau häm taular cimerelgändäy döberdäü işettelär.


Asta piratlar yäşägän mäğarädän korallı keşelär atılışıp çıga başladılar. Kollarnı kire üz tau kuışlarına kualap kerttelär. Piratlarga kemder boyırıklar birä başladı.


- Çen!- Häsän belän Färit ber ük vakıtta ber-bereneñ kabırgalarına törttelär.


Öç-dürt keşe yakındagı kater yanına yögerdelär häm aña utırıp diñgez yagına aşıktılar. Kaydandır ozın- ozın baskıçlar kiterep, korallı keşelär öskä ürmäli başladılar. Ul arada kater kire kilde, häm asta tagın kıçkırış başlandı. Öç dus kanäğatlänep häm yılmaeşıp ber-bersenä karaştılar: “Añlaşıla, yänäse, yul yabık”.


Ul arada yegermeläp keşe gacäyep tizlek belän öskä ürmäläp menep, törkemläp- törkemläp törle yakka kitep yugaldılar.


- Rasih, saklan!- dide trubkaga Färit.- Köymäñne töpkä batır! Un minuttan lager turısına kil häm bezne köt!


- Häsän!- dip pışıldadı Färit.- Lagerda niçä keşe kaldı, dip uylıysıñ.


- Sakçılarnı alıp, öskä menderdelär. Çennıñ üze yanında ber keşe kürenä. Änä alar mäğarägä kerdelär. Totkınnar işege yanında tagın beräü bulırga tiyeş. Ul alarnıñ işegen yozaklap mataşa ide. Yegetlär! Yä baş, yä mal! Kittek!!- dip, bauga yabışıp Häsän aska oçtı. İdris belän Färit añardan kalışmadılar. Yegetlärneñ uç töpläre utta totkan kebek yandı, läkin alar moña ähämiyät birmädelär. Menä alar töşep cittelär häm Çen kergän tau kuışı yanına kildelär. Eçtä tavışlar işetelä ide.


- Häzer berse çıga,- dide Häsän tegelärneñ kıtayça söyläşülären añlap.- Çıguı belän tegeneñ başıga sugam da, ikebez eçkä keräbez. Sin, İdris, anıñ koralın al da monda tor.


Şul uk sekundta pirat atılıp kilep çıktı häm başına pistolet sabı elägep, cirgä audı. Mondagı tavışnı işetep, avtomatın atarga äzerlägän tagın ber bandit kürende. Cirdä yatkan iptäşe östenä iyelgäç, yäşerenep torgan yegetlärdän ansı da küçtänäç aldı. Şul uk sekundta Färit belän Häsän mäğarägä atılıp kerdelär. Ä anda!.. Artkı planda granata totkan kulın yugarı kütärep, Çen tora. Anıñ mondıy höcümne tiz kötmägänlege koralsız buluınnan da añlaşıla ide. Ata piratnıñ aldında, östäl östendä yazular tutırılgan nindider tartma tora.


- Ähä! Aldıgızmı mine!- dide ul inglizçä häm şarkıldap kölde. Şul uk vakıtta ber yaktarak yatkan avtomat yanına yılışırga tırıştı. Häsän tiz genä östäl yanına taşlandı häm avtomatnı kulına töşerde.


İke dus Çen granatasın şartlatır, dip köttelär, läkin ul yanışudan uzmadı.


- Avtomat sezgä yärdäm itmäs!- dip kıçkırdı bandit.- Barıber sezgä ülem! Häzer minem keşelärem barı da monda kiläçäk. Mine atsagız, üzegez dä üläçäksez. Sez bit äle yäşärgä başlıysız gına, minnän küpkä yäş äle sez. Sezgä kotılu yuk! Birelegez mömkinlek bar çakta. Şunnan kararbız, bälki, isän dä kaldırırmın. Miña närsä, min inde yäşädem, şäp yäşädem...


- Ä bez häzer tikşerep karıybız, tormıştan tuydıñ mikän!- dip, pistolet totkan Färit ata banditka taba bara başladı. Bu mizgel böten operatsiyäneñ kulminatsiyäse buldı. Bezneñ yegetlärgä kıznı da, üzlären dä kotkaru öçen başka yul yuk ikäne yahşı añlaşıla ide. Vakıt alar faydasına eşlämi ide şul. Ämma hävef-hätärneñ masştabın belmägän Çen monı añlamıy ide ahrısı. Ul haman bolarnı kurkıtmakçı bula, üzenä taba yılışuçı Färitkä: “Kilmä! Kilmä! Şartlatam!”- dip akıra.


- Yuk! Şartlatmıysıñ! Sineñ kebek keşe kanın kızganmagan canvar üz üleme öçen bik kurkuçan bula. Ä menä bezneñ süzne tıñlasañ, çınnan da isän kalasıñ.


Färit Çennı taş kıyaga postırdı, Häsän dä avtomatın anıñ korsagına teräde.


- Sezgä ni kiräk!- dip hırıldadı Çen.


- Menä monsı akıllı süzlär!- dip, Färit anıñ kulına ürelde.- Bir granatañnı, yuksa yalgıştan şartlap kuyuı bar.- Bez sineñ belän yahşılık belän kileşerbez.


Färit Çennıñ kulınnan granatanı alıp, idändä yatkan çekanı kire urınına tıktı häm kurkınıçsızlandırılgan koralnı kesäsenä tıgıp kuydı.


Şunnan soñ atamanga Alsunıñ fotoräsemen kürsättelär, häm aña katgıy räveştä äytelde:


- Şuşı kıznı birep, bezne diñgez yarına ozatıp kuysañ, tere kalçaksıñ!


Çen öçen bu zur yugaltu tügel ide, şuña kürä ul:


- Şul gınamı?- dip soradı.- Min sezgä ışanmıym. Sez kitügä politsiyä kilep töşmäsme? Garantiyä biräsezme?


- Ansı alarnıñ üz eşe,- dide Häsän.- Sin şunı añla: sineñ bezdän häm ülemnän kotılırga şansıñ – kıznı birep cibärü, politsiyädän kotılu- ikençe planda.


- Sezgä dä kotılu yuk!- dip akırdı bandit.


- Çen! - dide Häsän tegeneñ çigäsenä pistolet teräp.- Sin bezneñ vakıt az ikänne yahşı beläseñ. Sine häzer ük ütersäk, bezneñ äle şans kala. Öçkä çaklı sanıym,ber...


- Yahşı!- dide Çen.- Kıznı monda niçek kiterergä uylıysız?


Färit kıçkırıp İdrisne çakırdı häm işek aldında kalgan sakçılarnıñ hälen soradı.


- Añına kildelär, läkin kul-ayakları bäylängän.


- Sin bersen çiş tä monda kert. Çen! Äyt üzeñneñ banditıña: kıznı monda kitersen! Kara anı! Andıy-mondıy häl çıksa, berençe pulya üzeñä! İdris! Sin tışkı yakta torçı, ul-bu bulmagayı.


Cide-sigez minuttan mäğarägä Alsu kilep kerde. Yöräge atılıp çıgarday bulıp tipkän Färit yıgılıp kitä yazdı. Ul kıznıñ kotıçkıç yabıkkan buluına da, bitlärendäge kutırga da, munçala räveşenä kergän çäçlärenä dä, östendäge yırtılıp betkän sälämälärgä dä iğtibar itmäde: isän bit, menä ul karşıda aptıravınnan häm dulkılanuınnan huşınnan yazıp, idängä ava başladı, anı Häsän totıp kaldı.


- Färit!- dide kız, nihayät, zägıyf tavış belän.- Sin dä monda kilep eläkteñmeni?


- Yuk, Alsu! Min sine alırga kildem. Sineñ atlarga häleñ barmı?


- Bar. Kaya barabız soñ?


- Öygä kaytabız, Alsu!


- Öygä?!-kız tagın añın yugalttı.


Häsän Çennı katgıy räveştä kisätä başladı:- Sin häzer üzeñ bezne yar buyına ozatıp kuyaçaksıñ. Berär ahmaklık eşläsäñ, ere kalibrlı pulyalar sineñ eçeñdä bulaçak. Ägär sineñ keşeläreñ bezgä ata başlasa, iñ berençe pulya sineke. Äydä atla!


Mäğarädän iñ alda Çen çıktı. Anıñ artınnan Häsän häm beraz tınıçlana töşkän Alsu atladı. İdris belän Färit tirä-yakka karangalap, arttan bardılar.


Färit apparattan Rasihka däşte: tegese alarnı kiräkle urında kötä ide inde.


Protsessiyä baskıç yanına yakınlaştı. İke korallı bandit Çennıñ boyırıgı buyınça kollar yäşägän mäğarägä kerdelär.


- Alar kalgan totkınnarnı üterergä kermädelär mikän?-dip soradı İdris Färittän tatarçalatıp.


- Yuktır, dip uylıym,- Färit.-Ul äle bezneñ böten plannarnı belmi bit.


- Äy-äy!-dide Çen. - Ni söylisez anda, nindi teldä?


Baskıçtan totkarlıksız gına mendelär dä diñgez yagına yünäldelär. Bu urında diñgez yarı yırak tügel ide, menä inde alar aska töşä torgan yäşeren sukmakka da kilep cittelär. Şulvakıtta utrau yagınnan ike törkem piratlar kilep çıktı. Häsän pistoletı belän Çennıñ arkasına törtte: Äyt, kilmäsennär! Çen tegelärgä närsäder äytte häm ber törkem kayadır yögerep kitte. İkençe törkem baskıç yanına kitte.


- Çen keşelärenä iptäşlären cıyıp tiz genä monda kilergä kuştı. İkençe törkemne yäşeren katernı alıp kilergä cibärde.


Ata pirat bolarga borılıp:


- Sin aña ni äytteñ? Sin kıtayça añlıysıñmıni?- dip soradı.


Ul arada barısı da diñgez buyına cittelär. Alarnı inde yar buyına uk kilep tuktagan Rasih kötä ide.


Alsunı artkı buş urınga utırtkaç, Häsän iptäşlärennän:


- Bu yırtkıçnı nişlätäbez?- dip soradı.


- Häsän! Sin bit bezneñ kan tügärgä telämävezne beläseñ,-dide Färit.


- Soñ şundıy kaneçkeçne tere kaldırıykmıni?


Çen üze turında süz bargannı añlap, cirgä tezlände:


- Ütermägez! Sez süz birdegez! Min süzemdä tordım!


- Häsän! Äydä utır urınıña,- dide Färit.- Bez anı korı kuymaska tırışırbız. Äy, Çen! Utraudagı keşelärne yuk itsäñ, sine beläseñme närsä kötä?


Köymäneñ kapkaçı yabılgaç uk, Çen kıçkırı-kıçkıra yar başına taba yögerde:


- Kilegez monda, hayvannar! Kayda yörisez! Cibärmägez, atıgız! Kayda raketa?


Tau başında avtomatlar totkan un - unbiş pirat kürende, läkin “Viktoriyä” iñ zur tizlegendä Singapurga taba yul algan ide inde. Yardan oçkan pulyalar anıñ öçen berni tügel ide.





Ö y g ä !




Soñgı säğat eçendä bulıp ütkän iskitkeç vakıygalardan soñ äle çak tınıçlana başlagan Alsu yegetlär belän tanışırga totındı. Ul üze alar belän söyläşä, üze yılıy, üze kölä. Kıznıñ şatlıgı eçenä sıymıy, tışka bärep çıga ide. Alsuga karap yegetlärneñ dä küzläre çılanıp ala, läkin alar küz yäşlären yäşerälär.


Kız beraz tınıçlangaç, Färit aña böten närsäne bäynä - bäynä söyläp birde: niçek yaña şähärgä küçkänen, anda Rasih häm İdris belän tanışkanın häm Singapurda Häsänne oçratuın häm niçek piratlarnı ciñülären.


- Sin inde ikençe şähärdä torasıñmıni?


- Äye! Min anda kolledcda ukıymın.


- Alay bulgaç, min dä şunda keräçäkmen, minem şundıy yegetlär belän bulasım kilä...Ä sin, Häsän ,Singapurga kayçan kilep urnaştıñ?


- Min monda tuıp üskänmen, Alsu tutaş!- dide Häsän.


- Monda-a-a? Häm tugan telne şulay yahşı beläseñ. Ä menä min küräseñme niçek naçar söyläşäm. Miña sineñ alda şundıy oyat. Äle ber yıl eçendä azrak öyränä töştem. Aptıramagız, çınnan da şulay. Yuk, anda ber tatar keşese dä yuk ide. Läkin min äti-äniyemne sagınıp, duslarım, öyemne yuksınıp, üz-üzem belän gel tatarça söyläşep yördem. İnde öyemä kaytsam, äti-äniyemä ber süz dä rusça endäşmäm dip süz birdem. Ällä inde alla şunı işette.


Şulay itep öç- dürt säğat buyı kıznıñ küñelen kürgäç, ul yoklap kitte. Yegetlär üzlären borçıgan temaga küçtelär.


-Yä duslar!- dide Färit.- Piratlarnı nişlätäbez? Miña kalsa, alarnı tottıru kiräk.


-Döres,- dide İdris.- Häm bu eş tiz dä, ışanıçlı da başkarılsın. Häsän sineñ politsiyädä tanışlarıñ yukmı?


- Bar. Ul minem yakın dustım.Läkin ul keçe ofitser gına.


- Bu bik äybät iç!- dip şatlandı Färit.- Şunıñ aşa eş itärgä kiräk.


- Ul älläni maytaralmas. Ä menä halıkara politsiyä belän bäyli alırga tiyeş bezne.


Egetlär bu turıda äle ozak kiñäşläştelär.


Kön kiçkä avıştı. Ozaklamıy Singapur da kürenergä tiyeş ide.


- Häsän!- dide İdris.- Sin bezgä kunakka kilerseñme?


- Älbättä, duslar! Ul turıda hiç tä şiklänmägez. Babam belän ikäüläp kilerbez.


- Ä yäşärgä kalır ideñme bezdä?


Häsän beraz uylanıp tordı da:


- Häzergä äytä almıym,- dide. Şunnan soñ ul dulkınlanıp, tagın kulına radiotelefonın aldı. Ul anıñ yä dulkının üzgärtä, annan soñ kolagına kuyıp karıy ide. Kinät trubka şıtırdap kuydı häm kemder närsäder äytte. Aptırap kalgan Häsän cavap birde.


- Kem ul, närsä söyli, nindi teldä?-dip soradı Färit.


- Singapurnıñ sigezençe okrugınıñ politsiyäse. Ni cavap birim ?- dip soradı ber mälgä aptırap kalgan Häsän.


- Äyt, tanışıñnı tapsınnar!- dide Färit.- İngliz telendä, mömkin bulsa.


Apparat tagın sorau birde.


- Tıñlagız mine!-dide Häsän nık tavış belän.- Mine leytenant Surranga belän totaştırıgız! Bik möhim häbärem bar. Aña gına äytergä tiyeşmen.


Öç-dürt minuttan trubkadan işetelde:


- Bu min, Surranga. Kem sorıy mine?


- Suri! Bu min, Häsän. Häyerle kiç!


- Häyerle kiç, Häsän! Sin kaydan?


- Soñınnan, dus! Sin “Mekong”nı talagannarın işetteñme?


- Älbättä, işettem. Anda bit bezneñ il keşeläre dä baytak bulgan. Monıñ turıda bik zur tavış kubıp tora äle. Zur köçlär belän ezlilär, läkin älegä näticäsez. Piratlar turında berär mäğlümät birgän keşegä işle genä büläk tä väğdä itelde. Sin ni öçen bu turıda sorıysıñ?


- Alay bulgaç, dus, yazdır minem tavışnı. Min siña räsmi räveştä häbär itäm. Sin äzerme?


- Tukta. Häzer roliknı cibäräbez. Buldı, başla!


- Min, Singapurda daimi yäşäüçe Häsän Fähri, şunı belderäm: äle genä “Mekong” teplohodın talagan banda Anambas utraular törkemeneñ iñ argı keşe yäşämi torganında kaçıp yata. Piratlarnıñ sanı, yakınça, yegerme biş – utız keşe. Alarnıñ başlıgı-Çen. Barısı da korallı: avtomatlar,pistoletlar, yakın distantsiyägä ata torgan raketalar. Piratlarnıñ öç katerı bar, läkin alar diñgezgä çıga almıy: yulları yabık. Häyer, inde alar yulların ärçep mataşalardır.


Alardan başka ike bandit şunnan bireräk keçkenä utrauda kötep utıralar. Piratlar illegä yakın keşene totkın itep, üzlärenä eşlätep yatkıralar. Alar törle illärdän. Berse, Rossiyä grañdankası, bezneñ taraftan azat itelde. Utrauda SPİD bar, şuña kürä Çen lagernı yuk itärgä cıyına. Älbättä, keşeläre belän bergä. Totkınnar torgan mäğarägä şartlatkıç salıngan.


Soñgısı. Utraunıñ koordinatları: tönyak kiñlek buyınça - dürt gradus unaltı minut, ozınlık buyınça- yöz dä sigez gradus nol dürt minut. Bette!


- Uh si-i-n!..


- Surranga!-dide Häsän anı bülderep.- Bez kaytuga, bezne curnalistlar karşı almaslar, dip ışanam.


- Mömkinme soñ! Operatsiyä bik yäşeren ütkärelä bit. Huş häzergä, Häsän. Yögerdem türälärne söyenderergä.


- Suri! Miña häbär itärgä onıtma.


- O key!


Ber säğattän soñ duslar Tahir babaynıñ öyendälär ide inde. Alarnı kürgäç, Alsunıñ kotılganın da belgäç, kartnıñ başı kükkä tiyä yazdı.


-Unbiş yäşemne alıp taşladılarmıni! – dip kölde ul tagın çäy yanında. – Eçegez,eç! Annan soñ ulım Häsän belän berägäyleräk rizık citeştererbez. Söylägez inde, niçek buldı.


Anıñ öçen dä, kıskaça gına itep bulsa da, tagın ber märtäbä bulıp utkän hällärne bäyän itep çıgarga turı kilde.


- Hay yegetlär ikänsez! Bik rähmät! Menä şulay! Menä şulay gına kiräk!- dip kinände babay.- Här tatar balası öçen şulay köräşegez, berse dä yukka çıkmasın, yugalmasın! Millätebez artsın, kütärelsen. Äytegez anda, Kazanda, dönyada bulgan här tatar keşesenä barıp citsennär, härbersen isäpkä alsınnar, härkaysınıñ mänfäğate turında kaygırtsınnar. Şul çakta gına millätebez saklanıp kalır, işäyer. Äytegez şunı hörmätle Mintimer Äfändegä...


- Aşagız, balalar, eçegez! Oyalma kızım!- dip Alsunıñ arkasınnan söyde kart. Kıznıñ şunduk küzläre yäş belän mölderämä buldı.


Kunakçıl babaynıñ öyendä yäşlär rähätlänep yal ittelär, irkenläp yokladılar. Tahir babay alarnı tagın ber köngä kalırga künderde. Üzläreneñ dä piratlarnı totu niçek ütär ikän, digän sorauga cavap kötäseläre kilä ide.


Kiçkä taba telefonnan Häsänne soradılar. Bu Surranga ide.


- Kotlıym, Häsän! Sineñ mäğlümätläreñ tögäl buldı. Mine dä aldılar bit operatsiyägä. Barısın da eläkterdek, totkınnar kotkarıldı. Kalganın soñınnan söylärmen. Süz uñayınnan äytim, irtägä sine politsiyä departamentına çakırırga tiyeşlär. Sinnän sıy!- dip trubkanı kuydı.


Tahir babay öyendä tagın şatlık buldı. Tön urtasına qadär yoklıy almadılar. Ä irtänge sigezdä Häsänne politsiyä uçastogına çakırdılar. Öydä anı tüzemsezlek belän köttelär. Nihayät, avızı kolagına citkän Häsän şaulap –görläp dusları yanına kilep kerde. İptäşläre şunda uk aña yabırıldılar, närsälär bulgannı söylärgä kuştılar.


- Bezdän häbär algaç uk,-dip söyläp kitte Häsän,- politsiyä İndoneziyä vlastları belän bäyläneşkä kerep, tiz genä berläşkän otryad oyıştırgannar. Mahsus äzerlängän keşelärdän torgan bu gruppa vertoletlardan utrauga töşkän häm artık kıyınlık kürmiçä genä barlık piratlarnı da totkannar. Ülüçelär bulmagan, tik berniçä keşe ciñelçä yaralangan. Banditlar, kaçarga katerları bulmagaç, bik tiz koral taşlagannar. Totkınnarga da timägännär. Älbättä, kaçıp kitü mömkinlekläre bulgan bulsa, ul mesken bändälärne yuk itkän bulırlar ide.


Utrauda berniçä yıl buyı talap cıyılgan baylık tabılgan. Ul su yulı belän bara torgan mäğarädä bulgan. Korablarnı talau belän alar küptän mataşalar ikän.


- Yahşı, Häsän!- dide Färit.- Piratlarnı tottıruçıga küpmeder büläk tä väğdä itelgän, dip äytte bit sineñ dustıñ?


- Äye, döres! Monı talangan passacirlar cämgıyate bülgän bulgan. Menä ul summa, biş million dollar. Häm bez monı bişkä büläbez. Alıgız! Sez moña layıklı.


Egetlär dä, Alsu da akçadan baş tartıp karagannar ide, läkin Häsän avız da açtırmadı, ä kızga bolay dide:


- Ä sez , Alsu tutaş, milliard birsälär dä kürgän gazaplarıgıznı kaplıy almas ide.


Könneñ kalgan öleşe şatlık eçendä uzdı. Ä kiç belän Färit:


- Yegetlär! Kızlar! İrtän tañ belän yulga çıgarga kiräk bit, azrak yal itep alıyk.


- Ser bulmasa, äyt Färit,-dip soradı Häsän,- sez kaya cıyınasız? Häm, gomümän, Rossiyägä niçek kaytırga uylıysız?


- Ser tügel. Bez turistlar bularak mahsus törkem belän kildek bit. Annan soñ alardan kaçtık. Ä gruppa avtobus belän Malayziyäga küçärgä tiyeş ide. Annan soñ tagın kayadır ikençe ilgä. Ekskursiyäne dävam itärgäme, yukmı, bez älegä üzebez dä belmibez. Läkin bezneñ anda äyberlärebez, kiräkle närsälärebez kaldı. Bezgä alarnı kuıp citärgä kiräk häm bezne kitergän samolet belän ber atnadan ilgä kaytırga. Alsunı niçek bulsa da üzebez belän alıp kaytırga tırışırbız.


- Minem bik yahşı täqdimem bar.-dide Häsän.- Äydägez Alsunı bimazalap yörtmik, Rossiyägä irtägä ük samolet belän ozatıyk. Yartı täülektä öyenä kaytıp citsen.


- Akıllı süzlär!- dide Färit.- Läkin sin bit beläseñ: anıñ häzer ber dokumentı da yuk.


- Ä pasportı bulsa, aldan kaytarırga künär idegezme?- dip soradı Häsän, häyläkär yılmaep.


- Künmilärme soñ!- dip bertavıştan kıçkırdılar yegetlär.


- Ä sez, Alsu tutaş, - dip kızga karadı Häsän,- karşı kilmäs idegezme?


- Yegetlär açulanmasa, mömkinlek bulsa, häzer ük oçar idem.


- Ber! İke! Öç! –dip, Häsän eçke kesäsennän kıznıñ pasportın, kruiz putevkasın häm başka käğazlären kiterep çıgardı. Alsu tagın, küñele tulıp, balavız sıgıp aldı.


- Ällä nişlädem soñgı vakıtta, - dide ul küz yäşläre aşa yılmaep,- bigräk neçkä küñellegä äyländem.


İptäşläreneñ soravına Häsän bolay cavap birde:


- Çen yäşägän mäğarädä bik küp totkınnarnıñ käğazläre saklangan bulgan. Pirat alarnı tugannarınnan akça törü öçen faydalangan. Miña Alsu tutaşnıkın tiz genä kulga töşerergä Surranga yärdäm itte.


Saubullaşu minutları kilep citte. Yegetlärgä Tahir babay häm Häsän belän ayırılışu bik tä avır buldı. Häsänneñ zur yärdäme tigän öçen genä tügel, kaydadır yırakta, cirneñ çitendä yäşägän millättäşlär belän ruhıy bäyläneş, hätta nindider tuganlık hisläreneñ küñellärneñ kay töşendäder kaçıp kötep kenä yatkansıman şunduk päyda buluı barısın da söyenderde häm şul uk vakıtta ayırılışu gazabına töşerde. Alar kiläçäk oçraşular turında ber-bersennän nıklı väğdälär alıp üz yullarına kittelär: Alsu samolet belän Rossiyägä, yegetlär turist iptäşlären kuıp citärgä.





Soñgı süz



Öç dus tugan ilgä ber atnadan kaytıp töştelär. Aeroportta laynerdan töşü belän ük berni kötmägän yegetlärne nindider keşelär törkeme alkışlar, foto- häm teleapparatlar belän karşı aldı. Läkin allarına şat yözle Alsu kilep baskaç, bar da añlaşıldı.


- Alsu! Bez bolay söyläşmägän idek, nigä kiräk bezgä mondıy tavış kuptaru!- dip şayarttı Färit.


- Timä, timä!- dide aña karşı İdris.- Äle kayçan tagın bezne bolay hörmätlärlär ide.


- Döres! Molodtsı! Ura-a-a!- dip uç çaptılar Alsu artında torgan yegetlärneñ ata-anaları, dusları, klasstaşları häm bik küp başka keşelär. Bez dä alarga kuşılıyk, duslar!





18 i̇yül, 2005 yıl


Curnal variantı «Kazan utları» curnalınıñ bıyılgı 1,2,3 nçe sannarında basılıp çıktı.