Qan men ter - 1 - Ymyrt

YMYRT (I KITAP)
İeKINŞI BÖLIM

YMYRT (I KITAP)
BIRINŞI BÖLIM

─ Betim - ai!.. Masqara - ai!..
Tyryli aryq Qaraqatyn jerqazbağa tanaurap söilei kirdi. Qūşağyndağy otyndy alasa qazandyqtyñ janyna audara tastady. Salpyetek böz köilektiñ bir şalğaiyn joğary köterip yşqyrlyğyna qystyra saldy da, qyzyl qaryn jas nemeresin aldyna alyp yñyldap otyrğan qaiyn i̇eneniñ qasyna qol taiana tize bükti.
Jerqazbanyñ terezesi däl töbesinde; oğan şelin alğan şyñyltyr qoi qarnyn tūtqan-dy; batyp bara jatqan künniñ soñğy säulesi qoi qarnynan öleusirep qana tüsip tūr. Üi işi küñgirt. Qart ananyñ jüzi körinbeidi. Tek qaqyradai biık aq jaulyğy bozğyldanady.
─ İene - au, ne i̇esitkeniñ bar? Älgi Qaratazdyñ... qoily tazdyñ inisi bar i̇emes pe? Täñirbergen degen seri inisi bar i̇edi ğoi,- dep, Qaraqatyn i̇enesine qarai tağy bir ysyrylyp otyrdy. Sonan äri beiuaq keşti birtürli qūpiiäly syrğa bölep, i̇erni süireñdep sybyrlai söiledi. ─ Ne basyñdy auyrtaiyn seniñ. Sol seri jigit kep, İelamannyñ üiine tüsti. Aty qara ter. Qanjyğasynda bir qūian, bir tülkisi bar. Qūiany aq tuşadai - au, aq tuşadai! Aqbala syrtqa şyğyp, seri jigitti attan tüsirdi. Al i̇ekeuiniñ qalai köriskenin körseñ... Masqara - ai!.. Betim - ai! O, jüziqara! O, qarabet!..
Qalyñ kiımdi bireu jer qazbanyñ alasa i̇esigine syimai, üsti - basy syqyrlap kirip kele jatty. Qaraqatyn tezirek ot jağyp jibermek boldy. Ottyñ izdep jantalasyp jürip, jolda tūrğan qara qūmandy qağyp ketti. Onan şelekke sürinip, üi işi dañğyr - dūñğyr boldy da qaldy.
─ O, kök tigilgir! O qara bailanğyr! İesiz qalğyrdyñ mülki, tüge. Tap jaña ğana tap -tūinaqtai ğyp, oryn - ornyna jinap qoiyp i̇edim. Balasy qūrğyrlar - au, jüretin jolğa qoiğan.
Üi iesi ünsiz. Osynyñ bärin künde - künde körip, i̇esitip jürgesin äbden i̇eti ölip ketken. Ot basynyñ berekesiz lastyğyna, qatynynyñ salaqtyğy men şañqyldağan aşy dausyna da üirengendi. Ol qolyna ūstai kirgen bir asymdai toñ balyqty bosağağa tastai saldy. Sonan soñ jeñiniñ ūşyna mūz qatqan su - su kiımin bosağada tūryp şeşip, i̇etigimen törge şyqty.
Qaraqatyn byqsyp janbai jatqan otty ürlei tüsti de, älde - nege myrs i̇etti:
─ İelamandy aitam - au!.. Sorlynyñ üii bügin sonşa Uiatty qalai köterip tūr i̇eken?
Aqkempir kelinine köz qiyğyn tastap: «Ä, Qūdaiym!- dedi işinen,- qaiteiin?!.. Bū da özgege küledi, özine kületin kisi joq pa i̇eken?!»
Qaraqatyn otty tastai sala i̇endi küieuiniñ asty - üstine tüsip, jalpyldap:
─ Bizdi asyraimyn dep janyñdy jaldap jürsiñ. Kün ūzyn när tatpağan kiside äl qaidan bolsyn?! Kel, i̇etigiñdi tartyp jibereiin,- dep i̇edi:
─ Özim şeşem! Asyñdy boldyr!- dedi Dos. Qaraqatyn osy auylda Aqbalamen öş. Aqbalanyñ jastyğyn, sūlulyğyn köre almaidy. Bärinen būryn küieui ūrysqan saiyn: «Öziñdei Aqbalağa qaraş! Jüris - tūrysyna işpei - jemei yrza bolasyñ»,- dep sūlu kelinşekti būnyñ betine salyq qyp basatyn.
─ İelamannyñ üii jaqqa köziñ tüsti me?..- dedi Qaraqatyn siqyrly jüzi jymyñdap. ─ Aqbalany aitam - au... Küieuiniñ közi tirisinde, tapa - tal tüste jigit kütip alyp... Sonda ol sorly i̇erkektiñ kädesine jarasa i̇eken - au! Anau şytyr jegen tüiedei şermiıp otyrğan türi.
─ Äi, jeter! Qoi, i̇endi!- dedi Dos i̇etigin şeşip jatyp. Qaraqatyn qolyndağy köseumen oşaqtyñ auzyndağy şañdy būrq i̇etkizip salyp qaldy.
─ Qoi, qoi dep mağan qojañdağany nesi?! Mağan qoiğyzğanmen i̇el auzyna qaqpaq bola almaisyñ. Äne, qyz künindegi jeligin kelinşek bolğasyn da jasyra almai jür. Osy öñir tegis körip otyr. Aita berseñ, Aqbalanyñ işindegi balany da Täñirbergendiki i̇eken dep...
Dos baipaqty i̇etikpen qatynyn kök jelkeden qoiyp qaldy. Jelkesine tigen zildei i̇etik Qaraqatynnyñ jūlynyn üze jazdap, közinen jas yrşyp ketti. Dos qolyndağy i̇etikti qaita siltei bergende Aqkempir ūstai aldy. Balasynyñ qolynan i̇etikti jūlyp alyp, i̇esikke qarai laqtyryp jiberdi.
─ Tart qolyñdy! Bereketin alma otymnyñ basynyñ! - Dos til qataiyn dep i̇edi, Aqkempir aqyryp, tyiyp tastady:
─ Tyñdamaimyn söziñdi. O zaman da bū zaman, jaman qatyndy sabap jaqsy i̇etken jigitti körgem joq.
Qaraqatyn küieuiniñ i̇endi qol qata almasyn bilip, bük tüsip otyra qap, oşaqqa mañdaiyn süiep solqyldap jylady. Ol, ärine, köz jasymen küieuiniñ jüregin jibite almasyn bildi. Üi işinen özine jaqtasatyn janaşyr da izdegen joq; ol däl osy arada öziniñ därmensiz sorlylyğyn moiyndap, sağy synyp nalyp jylap i̇edi. Üi işiniñ lañynan zapy bop qalğan balalar älden üreii ūşyp, şyrqyrap jylap, şam jaqpai, qoñyr keugim üidiñ işi äp - sätte azan - qazan boldy da ketti.
Dos dalağa jügire şyqty. Ön boiyn i̇essiz öşpendilik kernegen jigit bosağada süieuli tūrğan toq şotty qolyna ūstai ūmtylyp i̇edi. Tomyryñ dökir jigittiñ aşu üstinde bir lañdy istep saluy sözsiz i̇edi. Üiine jaqyndap qalğan İelamandy kördi de, qolyndağy syğymdap ūstağan şotty laqtyryp jiberdi. Ol tek İelamannyñ üii aldynda qañtaruly tūrğan kümis i̇er - tūrmandy bäige küreñge jalt i̇etip tistene qarady:
─ Tuh! Neşe, sirä, qatynjandy bolğanda da...- Dos yzağa bulyqqan qalpy işke kirdi.
* * *
Bas toqsan kirgeli äldeqaşan. Biraq köpten kün jylymyqtanyp, ūly teñiz ūstasa qoimady. Biylğy jel birtürli i̇esirik. Jağalau qaimaqtanyp, kilegeilene bastasa - aq, arqadan şyqqan qatty jel älsiz mūzdy bet aşyqqa aidap, quyp äketip tūrğan. Keşeden beri kün yzğary şūğyl qataiyp, bir tünniñ işinde Tūşybas būğazy köz ūşyna deiin ūstasyp, İelaman, Möñke, Dos, Rai qazandyq balyq üşin bastaryn qaterge tigip, mūz üstine şyğyp jür. Älsiz mūz säl salmaq tüsse maiysyp, syqyrlap qūia bergesin būlar şoğyrlanyp jüruge qorqady. Onda da äzir tereñge barmai, az ğana auyn teñizdiñ taiyz basyna salyp, üi işiniñ qazan qainatqanyn näpaqa köredi.
Būğan İelaman dän yrza. İekiqabat äieline jas sorpa işkizgenge mäz. Qoltyq ūstasqaly ūiqysy qaşyp ketti. Tañ atqanşa äldeneşe tūryp, jağağa barady. Jaña ūstasqan jağalaudyñ mūzyn teuip, i̇erteñ özderi köp kisi bop şyqqanda kötere me, joq pa, baiqap köredi. Keşe de kün batar aldynda teñiz jaqqa köz salyp i̇edi; qara qatqan suyñ küşke minip qylşyldap tūr i̇eken. İelaman äbden qas qaraiğanşa tūrdy. Ai tuğan joq. O şeti men bū şetine köz jetpeitin aspanğa şoqtai mazdağan jūldyzdardy äldekim byjynatyp şaşyp jibergendei. «İerteñ kün şağyrmaq, aşyq bolar»,- dedi İelaman. İerteñine būl tipti i̇erte ūiandy. Tünimen tyrp i̇etpei şyqqan Aqbalanyñ ūiqysyn būzğysy kelmedi de, tösekten aqyryn tüsti. Üi işinde de sybdyrsyz aqyryn qozğalyp, keşe jatar aldynda peşke jaiğan kiımderin kidi. Kündegi ädetpen bügin de tünnen qalğan birdeñeni talğajau i̇etti de, Aqbala i̇ekeui «jylauyq neme» dep at qoiğan jaman i̇esikti syqyrlatpai aqyryn aşyp, syrtqa şyqty. İesikten şyğyp bara jatyp būrylyp artyna qarap i̇edi, Aqbala ūianbapty, jaña özi qymtap ketken körpe astynda qol-aiağyn bauyryna alyp, typ - tynyş jatyr i̇eken. Bükil auylda būnan basqa bir jan ūianbapty.
İelaman teñizge tartty. Tünde jel tūrğan ba, taiauda jauğan ülpildek qardyñ bet jağy borap, jağalaudyñ mūzy qaisybir jerlerde kädimgidei jalañaştanyp, ar jağy köktaiğaqtanyp yrsiyp qapty. Sonan būl añ qar, kök mūz üstinde küni boiy jalğyz. Mūz ūiady. Au qaraidy. Teñizge şyqqanda, sirä da, mañyndağy kisi - qaranyñ bar - joğyn baiqamaityn. Töbede kök aspan. Taban asty kök teñiz. İeki dünie arasynda jabyrqau oidy janyna serik qyp, küni boiy küibeñdep jürip ömir jöninde oilaidy. Özi jöninde oilaidy. Öziniñ teñiz üstinde ğana i̇emes, ömirde de jalğyz i̇ekenin oilaidy. Äke - şeşeden i̇erte airyldy. Äkesimen birge tuğan ağasy - İesbol būl aradan bir künşilik jerde tūrady. Balasyz, jalğyz jetim şaldan qaiyr şamaly. İendigi janaşyrdan - nemere ini - Rai. Biraq ol jas. Özi siiäqty o da äke - şeşeden jastai jetim qaldy. Qazir qart äjesi i̇ekeui öz aldyna tütin tütetip otyr.
İelaman kürsindi. Aiağy astynda jatqan bir- i̇eki balyqty i̇etiginiñ tūmsyğymen teuip, özinen äregirek ysyryp tastady da, audyñ arqalyğyn ūstady. Qas qaraimai tūrğanda, üige tezirek jetkisi kep i̇edi; biraq jalğyz kisige oi üiir kele me, kütpegen jerden qaiyn atasy i̇esine tüsti. Tikbaqai tentek şal i̇el işine syiymsyz. Otbasyna da mazasyz. Syrtyna zär jiyp, jylandai ysqyryp otyrğasyn, ol barda üi işi qai jağynan şyğamyz dep qypyldap otyrğany. İelamandy «balyqşy» dep atap, būğan aitqan qai sözdi de äzilge şaptyryp osqyrynyp otyrady. Oğan būl üirengen. Keşe de qatynağan bireuden «balyqşyğa sälem ait, auyz aşqasyn baram»,- dep habar jiberipti.
Būğan Aqbala qatty quandy. Qyz däureni qyrda ötken Aqbala teñiz öñiriniñ tirligine üirene almady. Jaz aptap, ystyq. Masa. Sona. Balyq sasyğan aua da būğan jat. Balyqşy jigittiñ bosağasyn attağan künnen bastap syrtqa şyqpai, üige tyğylyp aldy. Auyl -üidiñ arasynda ala köz, küñkil köbeidi: «Jabaiy»,- dedi. «Täkappar», «menmen» dedi. Balyqşy auylğa kelin bop tüskesin de onyñ qyz kezdegi säni men saltanatyn tastamai, üide de, tüzde de üsti - basy ülpildep kiıngenin kündep, äsirese üii irgeles otyrğan Qaraqatyn «tūtaq» dep i̇ernin şyğarar i̇edi: «Tūtaq! Adyra qal! Künde qyz bolğanda būl auylda kimniñ közine tüsem deidi i̇eken?»
Aqbala bärin i̇estip, bärin bilse de, imany selt i̇etken joq. Qaita söz tasyp, sypsyñdağan sumaqai qatyndardyñ aldynan öterde, kim bilsin, äiel näsiline tän saiqaldyñ pa, i̇elde auyldas äielder aitsa aitqandai menmen täkapparlyq pa, äiteuir miyğyna mysqyl şaptyrar i̇edi de, sosyn Qūdai bergen ajar - körikti, qasaqana älgilerge «Al, kör! Körip al!» degendei, täkappar basyn şalqaqtata tik ūstap, aiağyndağy qylmiğan qazyq ökşe i̇etikti analar işi küisin degendei syqyr-syqyr basyp aldarynan öter i̇edi. Baidyñ qyzy bolmasa da, Aqbala būryn däl būndai ömirdi körgen i̇emes. Būryn, oi, nesin aitasyñ, mal jaiymen qysta teñiz jağasyn sağalağan qalyñ i̇el sonan köktem şyğar - şyqpasta qyrğa qaptai köşer i̇edi. Biri ilgeri, biri keiin köşken i̇eldiñ aldy keñ jailauğa aiağy qalai jetti, solai oty, suy mol salqyn sabatqa appaq üilerdi birine birin jarystyryp qaz - qatar tiger i̇edi! Qatar qonğan i̇eki auyl, keide üş auyldyñ ülkenderi qonaqqa şaqyrysyp, ana jaqta keleli keñes qūryp jatsa, myna jaqta suğa barğan qatyndar qūdyq basynda şūrqyrasyp, ymy - jymy yñğailasyp, ydys - aiaqtar aralasa bastar i̇edi; jastar jağy bärinen būryn jol tauyp, künde - künde kün batqanyn asyğa küter i̇edi de, qalai qas qaraidy, solai auyl syrtyndağy jasyl töbeniñ astynda bas qosar i̇edi; sonan qaşan jazğy tañ sary belden ağaryp atqanşa aqsüiek oinap, altybaqan teuip, än şyrqap ūly dürsil salar i̇edi; qysta qalyñ tüsken qar qaisybir jyldary köktem şyğar - şyqpasta qauyrt i̇erip, köl tabanğa jinalğan ağyl - tegil mol suğa qaz - üirek jaz boiy qanaty satyrlap ūşyp - qonyp qiqu sap jatar i̇edi. Sonan sary şildeniñ äne bir aspan ainalyp jerge tüskendei ystyğy şyndap küşke mingenşe auyl irgesindegi sai, jyralarda qar suy kenerinen asyp kürkirep jatar i̇edi. Keñ jailau şūbartqan mal. Sağym oinağan salqar dalanyñ sonau şetinde, köz ūşynda tyrnadai tizilip köş ketip bara jatady. Myna jaqtan salt atty jolauşy qyr astynan sylañ i̇etip şyğa keledi. Sonan ol bir qyrdan bir qyr asyp juyq arada qarasy közden üzilip bolmaidy. Ol kim? Qaida asyğyp barady? Aldynda älde ümit, älde bir añsağan arman kütip tür ma?O, dariğa, köktemde bir köringen qyzğaldaqtai qyz baiğūstyñ basyndağy qyp - qysqa däurenniñ nesin aitasyñ?! Qyrda otyrğan auyl keşkisin öristen mal kelerde käri - jas tügel dürligip, sürine - qabyna syrtqa şyğar i̇edi - au! Öristen qaitqan maldyñ aldynda botasy auylda qalğan jas ingen jer tübinen bozdap, siyrlar möñirep, qoilar mañyrap, auyl üsti äp - sätte azan - qazan bolar i̇edi de, üi bolğan üiden qaryna şelek ilgen äielder şyğar i̇edi; tūlymy jelkildegen kip - kişkentai Aqbala da anasyna qolğabys berip, özderine qarağan az ğana saulyqtyñ qozylaryn kögendep, aiağy - aiağyna timei zyrlap jürgeni. Sonan qaşan sauyn mal sauylyp bolğanşa būğan da tynym joq, tek sonan bir kezde köz bailanyp, ymyrt üiirilip ap - sap bolğanda ğana oşaqta ot janyp, üi - işi keşki asta bas qosyp, dastarhan basyna jinalar i̇edi; ol ömirdiñ nesin aitasyñ?! Irge türuli. İesik tüsirilgen. Tündik yq betten jartylai aşylğan. Üi işi asqa otyrğanda syrtta kögen basynda jatqan qoilar mekirenedi. Oqta - tekte tüie pysqyrady. Köşpeli ömirdiñ bū da kişkentai bala kezden qanğa siñgen qimas bir qyzyğy i̇edi ğoi! Kim bilsin, sony oilai ma, Aqbala qazir tipti köñilsiz. Bir joly jylap otyrğan üstinen şyqty. «Törkin jūrttan jaisyz habar i̇esitti me?». Zäresi ūşqan İelaman: «Ne boldy? Jaişylyq pa?»- dep i̇edi, Aqbala läm demei, syrt ainala bere jasyn sürtti. Qipaqtap qasynan ketpei tūrğan būğan köz qiyğyn salmastan syrtqa şyğyp ketti. Sonan beri būnda maza joq. Kün ūzyn teñizde bop, sonan keş tüskesin, birde i̇erte, birde keş üige kelgende tabaldyryqtan attai bere syrt kiımin şeşpesten būryn Aqbalanyñ ajaryna qaraidy. Ündemese de, işinen azyp jür. Qandai da janyn jegen dert... Ony būnyñ özi de biledi: qyr men oidağy i̇elge paş bolğan Aqbala men bai auyldyñ jas myrzasy i̇ekeuiniñ arasyndağy äli de üzile almai jürgen mahabbatty bilse de, būl biraq tiliniñ ūşyna almady.
Aqbalany aiady. Süieu qartty syilady. Aitqanynan qaitpaityn qiqar şal degenin istep, qyzyn balyqşy jigitke qosty. Tağdyrdyñ kesigi solai bolyp, şarasyzdyq basqa tüskesin, amal qaisy, Aqbala lajsyz köngen i̇edi.
Oi qajytty ma, keşke qarai İelaman öz denesin özi äreñ qozğady. Battiyp isken sausaqtar ikemsiz. Keşki qatqyl jel işten şyqqan demin aqşudalap yqqa qarai äketip tūr.
Keşki ymyrt tez tūtasyp, töñirek tūnjyrai bastady. İelaman i̇erteñ bolmasa, audy bügin basqa jerge audaryp saluğa ülgire almasyn bildi. Şynynda da, bül kezde batyp bara jatqan kün alystağy jaldyñ birine iegin süiep, i̇eñkeiip qalğan i̇edi. Qūbyla bet tūtas qyzaryp, jel jyrtyp doda - dodasy şyqqan būlt batar künniñ şapağyna bauyryn būiap alaulap apty. «Apyr-ai...»- dep İelaman qūbyla betten közin almai, ūzaq qarady. «Apyr-ai, ä?!. Ne qylsa da, keñ älemdi qūşağyna alyp tūtasyp kele jatqan myna tün qarañğylyğyna jol bermei, jantalasyp şarpysyp jatqan jer betindegi jalğyz tirlik osy - au! İendeşe, ömir men ölim siiäqty qarañğy men jaryq ta birin - biri kezek jeñip, tirlik üşin būlar da tartysyp jata ma, qalai? Sonda, bätir - au, är tirlikke töner bir- bir zaual bolğany ma? Ana qaraşy, kezegi kelgende kün basyna da zaual tönip, qara kebinge oranyp, bar älem til tartpai, tün qūşağyna kirip bara jatqandai...»
İelaman kürsindi de, balyq salğan qapty köterip iyğyna saldy. Bügin küni boiy äielin oilap, mazasy bolmady. Üige jetkenşe asyğyp, bet jağyn kirbik qar şalğan mūzdy taiğanaqtap basyp keledi. Auyr i̇etiktiñ astyna tüsken qiyrşyq qar qyşyr - qyşyr. Oiynda Aqbala. Teñizge şyğar aldynda otyn - suyn işke kirgizip berip ketse de, aldy tün bolğasyn küni juyqtap qalğan jas kelinşek jalğyzsyrap qaldy ma dep qorqa beredi. Özi joqta jalğyzsyrap, i̇elegizip qalğandai köredi. Osy küni Aqbala qatty kirjise de, zäresi qalmaidy. Boiyna bitken balağa, ne özine zaqym bola ma dep, sät saiyn jüregine suyq ürei şabady. Özi tüzde jürgende tūñğyş qūrsaq kötergen tūmsa kelinşektiñ qasynda bas-köz bop otyratyn i̇estiiär bireudiñ bolmağanyna qynjylady.
İelaman üiiniñ aldyna toqtağan salt atty bireudi kördi. «Kim i̇eken?»- dep oilap, salt attydan közin almady. Būl öñirdiñ balyqşylary - bir taipa i̇el. Jūmyrtqasyn jalañaş qūzğa salğan tau qyranyndai, jel - qūzdyñ ötine qonys tepken. Japyraiğan jerqazbalaryn ūly teñizge tönip tūrğan biık jardyñ basyna minbelete salğandyqtan, ädette, mūz üstinde jürgen kisiniñ közi balyqşylar aulyna mol jetetin - di.
İelaman körip keledi. Jolauşy habarlas qyldy, bilem, äne, işten aq köilekti äiel şyqty. At tizginin ūstady. Qūrmetpen kütip alğanyna qarap, mynau kim de bolsa, syily adam. Kim boldy i̇eken? Älde?.. Älde Süieu qart pa? İä, sol! Sol boldy. Qaitsin paqyr, balasyn körgenşe şydamai, uädeli künnen būryn kelgen ğoi. İelaman i̇eki közin qonaqtan aiyrmady. Aqbala jolauşyny alyp işke kirdi. Ile - şala şolaq mūrjadan tütin būrq i̇etti. Asyqqanda jar basyna qiiälap şyğatyn joldy qaşyqsynyp, üiiniñ däl ökpe tūsyna keldi de, tik jarğa tötelep saldy. Bir qolymen arqalağan balyqty ūstap, i̇ekinşi qolymen qarsy bauraiğa bitken alabūta, kendir jusan, qyrbyñ qyzyl tüzgenge jarmasyp, mysyqşa tyrmysyp örlep keledi. Qadirli qonağyna sūiatyn maly bolmasa da, ajarly balyqqa döp kelgenine quanyp, jar basyna asyğyp alqynyp şyğyp i̇edi, osy arada... qañtaruly tūrğan bäige küreñge közi tüsti. Añ quğany körinip tūr. İeti qyzyp apty. Bir orynda taqat tauyp tūrmai, sulyğyn şainap şiyrşyq atyp tūr i̇eken. Jany qapelimde aiağynyñ basyna ketken İelaman jar kemerde sileiip tūryp qap i̇edi. Äldeqaidan jügirip kelgen sary qanşyq būnyñ üstindegi balyq iısi şyqqan kiımdi iıskedi. Sosyn mūp-mūzdai tūmsyğymen qolyn jalağanda sūlyq tūrğan jigit boiyn jiyp ala qoidy...
* * *
Öz üiine özi äzer kirdi. Jäne kirer jerde küibeñdep biraz bögeldi. Suyq qapqan boiy syqyrlap, alasa i̇esikten aqyryn kirip kele jatqan üi iesin körgende törde otyrğan jas jigit osyğan deiingi nyğyz qalpynan aiyrylyp qap, lyp i̇etin jep-jeñil türegeldi:
─ İel - ağa... assalaumaleiküm!
İelaman salqyn amandasty. Sonan artyq tilge kelmei, suyq qapqan kiımi syqyrlap, i̇esik aldynda teris qarap tūryp şeşindi. Ä degende Aqbala iştei abyrjyp qalsa da, biraq ile-şala özin de, öñin de op-oñai bilep ala qoidy. Qolyndağy şaruasyn tastai saldy da, qaşanda özin ūstai biletin sabyrly qalpyn saqtap, kök sauyr kebis kigen yp-yqşam aiağyn aqyryn yrğañ-yrğañ basyp i̇esik aldynda şeşinip jatqan İelamanğa bardy. Qolynan su kiımderdi aldy. Aluyn alsa da, biraq ony qaiterin bilmei, özinen qaşyrtyp äregirek ūstap tūrdy da, sosyn oşaq janyndağy otyn üstine tastai saldy. Ädette, teñizden kelgende İelamannyñ su kiımin peşke jaiatyny i̇esine keiin tüsti. Soğan özi yñğaisyzdanyp qalsa da, biraq qonaq jigittiñ būny köziniñ astymen bağyp, jymiyp külimsirep otyrğanyn baiqady da, otyn üstinde jatqan su kiımge qolyn sozbady. Törde mūrty jyltyrap, tük bilmegensip tymsyraia qalğan jas myrzağa būrylyp sazara bir qarady da, sosyn qaityp oğan köñil bölgen joq. İendigi qylyğynyñ bäri oğan beine «külseñ küle ber. Täñiri mañdaiyma osy balyqşyny jazğasyn qaitem?.. İendigi jerde osynyñ otyn jağam, osyğan qyzmet i̇etem» dep, ar jağynda aita almai, işin örtep jürgen yzasyn aşynğanda bir- aq añğartty da, osydan keiin qysylmai da, qymsynbai küieuiniñ bar jağdaiyn istep, peş tübine tösek saldy, iyğyna şapan japty. İelaman qonaq jigit közinşe özine körsetken Aqbalanyñ yqylasyna dän yrza.
─ İel - ağa, biz körispegeli qai zaman?! Qalai, auyl - i̇el aman ba?
─ Şükir.
─ Balyq talaby qalai?
─ Qaidağy balyq?..
─ İä, mūz qatpai tūr ğoi. Qystyñ keştegeni mal ūstağan şaruağa jaqsy bolsa da, senderge qiyn i̇ekenin bilem.
İelaman ündemedi. Täñirbergen onyñ yñğai bermegen syñaiyn baiqasa da, biraq tük bolmağandai tüsi şimirikken joq. İyğyndağy tülki işiktiñ i̇eki şalğaiyn taqymynyñ astyna basyp, yrğalyp qoidy da:
─ İel - ağa,- dep äñgimeni äriden qozğady,- körşi otyrğan qonystas auyl i̇edik. Quanyşymyz ben körer qyzyğymyz ortaq i̇emes pe i̇edi? Atalas bolmasaq ta, i̇eki auyl aiadai jerde irgeles otyrğasyn bir dändi jaryp jep, bir maldyñ sütin bölip işken bütindik i̇emes ne i̇edi közdegenimiz? Solai i̇emes pe, İel - ağa?
İelaman myrs i̇etti. Biraq būl joly da ündegen joq.
─ Şynymdy aitaiyn, keşe sen üilengende toiyña şaqyrar dep dämetip i̇edim...
O, zalym! Būl ne, mazaq pa? Tym qūrysa, tüzde de i̇emes, üide, töriñde otyryp... Zyğyry qainağan İelaman auzyna söz tüspei, işinen tynyp, tüsi būzylyp otyr. Qanşa qiyn bolsa da, osy keş myna zalymnyñ aldynda syr bermei, şydap baqqysy kep i̇edi; oğan biraq özin ūstasa da, öñin bilei almai, salqynqandylyğyn saqtau qiyn bop bara jatqasyn basyn bauyryna tartyp, tüsin bermei tomsaryp otyryp mūrtyna qatqan mūzdy bir- birlep ügip tüsire bastady. Täñirbergenge äli nazaryn tiktep qarağan joq; Aqbalağa da qaramauğa tyrysty. Däl qazir Aqbalağa qarasa köpten kökiregin qaraityp jürgen talai küdiktiñ betin aşatyndai qoryqty. Änşeiinde jannan jasqanbaityn ala köz tūnjyrağan qabaq astyna tyğylyp qalğan. Būl qazir qaramaiyn dese de, qaramauğa tyrysyp baqsa da, biraq... Osylai otyryp ta kökiregi qūrğyr bärin sezip otyr. Bala kötergeli Aqbalağa otyryp - tūru qiyndap qalğanyna qaramai, üige qonaq kelgeli bäiek bop ūşyp-qonyp jür. Äne, syrtqa şyqty. Mine, işke kirdi. Syrtqa şyğyp, işke kirip ūşyp-qonyp jürip şai demdedi. Ūşyp-qonyp jürip dastarhan jaidy. Jas qonaqtyñ asqa qaramaimyn degenine bolmai, äli sol aiağy jerge timei, ūşyp qonyp jürip äkesine saqtap otyrğan sybağaly müşeni solaiymen qazanğa saldy. Joq, mynau būrynğy Aqbala i̇emes. Basqa. Mülde... mülde basqa. Äne, i̇eñ aiağy üide joq närseni osy auylğa kelin bop tüskeli i̇esigin aşpağan ana körşi, myna körşige jügirip, bireuden ana joqty, bireuden myna joqty sūrap äkeldi.
İelaman özin äzer ūstady. Aqbalağa jekip «otyr, şaiyñdy äkel!» degisi kep äldeneşe oqtalsa da, biraq sonyñ bärinde de däl aitar jerde auzy barmady. Sonyñ üstine Möñke keldi.
─ Aqsaqal, törge şyğyñyz!- dedi qonaq serpilip, joğarğy jağynan oryn berip.
─ Tyrp i̇etpe! Qazaq balasy sender törde jürseñder bizdiñ basymyz jerde qalmas,- dep Möñke qonaqtan tömenirek otyrdy da,- ie, bala,- dep Täñirbergenge būryldy,- kele qoimaityn auylyñ i̇edi ğoi būl. Jai jürsiñ be?
─ Añ aulap şyğyp i̇edim.
─ Ä, añ aulap jürsiñ be? Qalai qanjyğany qandadyñ ba?
─ Ötken joly osy mañnan qaşqan bir tülkiden aiyrylyp qalğam. Säti tüsip soğan kezdeskenim.
─ Apyr - ai, ä?! Jolyñ bolğan i̇eken.
─ Sary qanşyq tülkini köp qumauşy i̇edi. Osy joly biraz şaldy. Tap myna sizdiñ auyldyñ syrt jağyndağy qoñyr töbege kelgende jetti.
─ İe- i̇e, keletin oiym joq i̇edi, tülki äkeldi de. Maqūl! Maqūl!..- dep Möñke lekite küldi de,-bala, osy seniñ iniñ qaida?- dedi.
─ Jasanjan Orynborda, oquda ğoi. Jaqyn arada keledi, - dep Täñirbergen tildesetin kisi tabylğanyna quanyp, Möñkege qarai būrylyp i̇edi. Biraq Möñke arğy jağynda otyrğan İelamanğa būrylyp, i̇eki balyqşy özara şüiirkelesip ketti.
─ Seni Oralski baiy şaqyrdy dedi ğoi?
─ İä, şaqyrdy. Mūz üstine qaşan şyğasyñdar deidi.
─ Sen ne dediñ?
─ Ne deiin... Mūz älsiz, köp adam bop şoğyrlanyp jüru qauipti dedim.
─ Dūrys aitqansyñ. Al, Şodyr ne dedi?
─ Ne deuşi i̇edi, balyq kerek dep şoltañdap tūr.
─ İe, baiğa balyq kerek bolsa, kedeige jan kerek i̇emes ne i̇eken?
İelaman ündemedi. Qart balyqşy i̇endi Täñirbergenge būryldy:
─ Qonaq bala, men osy bir äñgime i̇esittim ğoi... Seniñ qoily ağañ bolystyñ sailauyna tüsti degen ne? Ras pa?
Qūdaimende baidy i̇el arasy kemsitip Qarataz deitin. Möñke būl arasyn sypaiylap keltirse de, biraq ar jaq kömeiinde «qoiy bolmasa, täiiri so da kisi me?!» degen kekesin tūrdy. Köñili jüirik jigit sony sezse de, syr bermei:
─ İä, ol kisi sailauğa tüsti, - dei saldy.
─ Qadamy qaiyrly bolsyn!
Şyn köñilden tilektestik bildirip jatqan siiäqty i̇edi. Jas myrza da solai qabyldap i̇edi, biraq Möñke tağy da aiaq astynan minez şyğaryp, qasynda otyrğan İelamandy taqymynan basyp qoiyp:
─ Kördiñ be, bala?! Azuy pyşaqtai, arqasy oşaqtai ağalaryñ, äne, üiirge tüskisi kep jür. İerteñgi küni qūtpan aiğyrdai, i̇el şetin toryp, azynap şyğa keler, äli-aq! - dep tağy da lekite küldi de, - jä, men keteiin, - dep türegeldi.
─ Asqa qara!
─ Raqmet! Auru baqqan üimiz ğoi... Jeñgeñ jalğyz. Üige baraiyn.
Möñke jas qonaqqa nazar da salmai, syrt orai bergen suyq qalpy şyğyp ketti.
* * *
Täñirbergen Aqbalany jaña körgendei. Bağanadan beri jūpyny üidiñ bir jağyn tūnjyratyp otyrğan myna üi iesi i̇esine tüskende ğana moiyn būrğany bolmasa, qalğan uaqytta közi de, köñili de Aqbalada. Aqbala qyz kezinde taldyrmaş näzik i̇edi, bala kötergesin tolyğyp, iegi astyna bolar-bolmas būğaq paida bopty, tūla boiyndağy qalğan müşesi de bül biletin baiağy qyz kezindegiden balğyn tartqan. Qaşanda boiyn küte biletin Aqbalanyñ būl jolğy kiımderiniñ būrynğydan säni de, ajary da bölek i̇eken. Äiel bolğasyn da aq jibek şälini basyna jaulyq qyp tartpai, i̇eki şetin qaiyryp äkep jelkesine änşeiin nemqūraidy bailai salğany da jas kelinşektiñ symbatyna i̇erekşe üilesim tauypty. Üstindegi aq torğyn köilekti de bala kötergeli tolyğa bastağan denege laiyqtap qynamasyn qyspai, ädeii keñdeu, moldau tikken. Aq torğyn köilektiñ otyrsa da, tūrsa da jel şaqyryp deliıp ala jöneletin i̇etegi būl kelgeli tynym körmei ūşyp-qonyp jürgen kelinşektiñ üi işindegi qimylynan dürkirep habar berip, i̇eki i̇erkek i̇eleñ i̇ete qap otyr. Äne, i̇esik aşyldy. Şapşañ aşylğan i̇esikten äueli appaq köilektiñ i̇etegi körindi. Deligen i̇etek ar jaqtan appaq kelinşekti i̇eşqaida būryldyrmai, tūp-tura qaq törde otyrğan qonaqqa äkeldi. Qolyna ūstai kirgen qūrt - irimşikti qonaqtyñ aldyna tökkeli būl kezde äjeptäuir tolyğyp qalğan denesin säl iıp, tizesin säl-päl bükkende, o, Alla, äldebir aq qūs ğaiyptan paida bop, dastarhan şetine qonğandai, älgi appaq aq torğyn köilektiñ deligen i̇etegi qapelimde jan-jağyna jaiylyp, ainalasyn aqşañqandap kömip jiberdi. Jas myrza i̇es-tüsinen aiyrylyp, aqtarylyp qalğan. Būl ne? Öñ be? Älde tüs pe? Älde, osy künderi äieliniñ qasynda jatyp ta Aqbalany oilağanda näpsisi qūrğyrdy ūstai almai, aqsary ärqaşan baiağyny añsaityn... sonda däl osyndai ädemi ğajap i̇eles i̇esin almauşy ma i̇edi? Täñirbergen dastarhanğa qūrt - irimşik tögip jatqan Aqbalağa «Ketpeşi!» degeli ūmtyla tüsti de, özin äzer toqtatty. İä, mynau öñi bolmas. Baiağyda, qaisybirde i̇eki auyl qatar qonatyn. Sonda i̇el tegis ūiqyğa ketkende Aqbala i̇ekeui auyl syrtyndağy kürkireude kezdesetin. İekeuden - i̇ekeu oñaşa kezdesken sol bir aily tünderde i̇eki yntyq i̇eki jaqtan jügirip kep ystyq qūşaqtar ünsiz aiqasyp, ūzaq jabysyp tūrar i̇edi de, sonan airylysar jerde būl ylği da osylai «Ketpeşi! Toqtai tūrşy!» - dep qiyluşy i̇edi ğoi?!
Täñirbergen Aqbalağa üilene almağanyna ökindi. Ne qylasyñ, būnyñ özinen boldy. İeki ağanyñ degeninen şyğa almady. Qoñsylas otyrğan bir irgeli i̇elge arqa tiregisi keldi de, Aqbalany jylatyp, Ūlyqūm boiyn jailağan Tileu - Qabaq ruynyñ beldi bir juanynyñ qyzyna üilenip i̇edi. Sonan beri Aqbalağa kezdesuge beti şydamai jürgen-di. Süitse, oi, ainalaiyn-ai! Kisi asyly, äiel zatynan sadağa ketse bolmas pa?! Apyr-ai, būğan ne ökpe, ne naz, kinä artyp, opasyzdyğyn betine baspady - au.
─ Şai alsañşy, -dedi Aqbala būğan keseni öz qolymen äperip jatyp.
Būnda kelgeli jas myrzanyñ közi köp närsege jetti: Aqbala küieuge şyqqasyn da İelamanğa baiağydai salqyn; tek ata, ana qosqasyn şarasy qūryp, lajsyz köngen. Al, būğan degen mahabbat bäz - baiağydai. Qyz kezdegiden būny artyq süimese kem süimeidi. Qaita, süigenine qosyla almağan ärbir äieldei, būrynğydan da arman üzdige tüsken be? Yntyzarlyq pa, qūştarlyq pa, qaisysy bolsa da, tağat, sabyr tausylyp, şydam şegine jetken kez osy ma? Soğan däl keldi me? Ana qaraşy, qasynda qabağyn qars jauyp, tūnjyrap otyrğan osy üidiñ i̇erkegi bar ma, joq pa, tipti oiyna kirip-şyqqan joq. Älginde dastarhan üstinen qolyn sozyp keseni berip jatqanda būğan i̇eki ret közin irkip qarap i̇edi; äsirese soñğy qarağanda kirpik astynan ūzağyraq qadalğan qara közdiñ şoqtai mazdağan janarynda qūddy tüngi örttiñ säulesi şarpyp ötkendei, i̇endi säl kidirse özimen qosa būny da örtep jiberetindei jalyndap tūr i̇eken. Jas myrza dirildep ketti. Osy üige joly tüskesin kele qalğan äldebir kezdeisoq qonaq i̇emes, tipti ärilese üi qojasy dastarhan basynda mūrtyna qatqan mūzdy ügip otyrğan ana jaman balyqşy da i̇emes, osy üidiñ nağyz qojasy būnyñ däl özi siiäqty. Özine degen Aqbalanyñ yqylasyn körgesin ol i̇endi özin i̇erteden beri üi işiniñ şyrqyn būzyp, tūnjyrap otyrğan myna nemege syrtyn berip, köbine Aqbala i̇ekeui söilesti. Dastarhan jinalğasyn tymağy men qamşysyn aldy.
─ Sau bol, Aqbala.
İesikke jaqyn tūrğan kelinşek säl keiin şeginip, syrtqa bettegen jas qonaqqa jol berdi. Qoştasar jerde İelaman i̇ernin qimyldatqany bolmasa, otyrğan ornynda tyrp i̇etpei otyryp qaldy. Şabalaqdağan itter beiuaqta attanğan qonaqty auyl syrtyna ūzatyp saldy. At tUiağynyñ dübiri äbden ūzağanşa İelaman tyrp i̇etpedi. Ol bağana bir kergende -aq myna bäigi küreñ būl öñirdegi özi biletin jylqylardan tüsi bölek mal i̇ekenin bilgen -di. Şamasy, bū da qanşelek Kälenniñ qolynan şyqqan ūrlyq mal bolar dep oilağan. Mynau şynynda da qusa - jetip, qaşsa - qūtylatyn at.
Baiağyda... qūdyq basynda bolğan töbeleste būnyñ äkesin Täñirbergenniñ äkesi Abyraly quyp jetip, kök süñgini salğanda da Abyralynyñ astynda däl osy bäigi küreñdei jüirik at bolmady deisiñ be?!
─ Tūr, tösek salaiyn!
Körpeni kökiregine qysyp dikektep tūrğan äielge İelaman köz salmady. Dala tastai qarañğy i̇eken. Jel bağanağydan da qataia tüsipti. «Mūzdy quyp ketpese qaitsin?»
İelaman işke qaita kirgende Aqbala şamdy söndirip, jatyp qalğan i̇eken. İelaman iyğyndağy tondy irgege tastai saldy da, syrtyn berip teris qarap jatqan Aqbalanyñ janyna qisaidy. Közine ūiqy oralmady. İesine bäigi küreñ tüsti. Arysy Türikpen, berisi Adai, Tabynnan kelgen süiegi asyl januar! Kälen ūrymen qos bolğaly Qūdaimende men Täñirbergenniñ jylqysynda osyndai qyl qūiryq jüirikter körine bastady. Äkesi paqyr aty naşar bop sorlady, äitpese, birme-bir şaiqasta Abyralyğa aldyrmas i̇edi. Aralarynda kikiljiñi bar i̇eki auyl bir joly Aqmarqağa qatar qondy. Maldy-jandy auyldyñ äper - baqan jigitteri qoñsylas otyrğan kedei auylmen qyrği - qabañ. Köbine-köp jer jetpei, jaiylym üşin qyrqysatyn, keiin auyz suğa iştarlyq qyp, qūdyq basyna barğan qatyn - balany sabap jiberetin boldy. Sol küni de bai auyldyñ sotqar jigitteri būlardyñ azğantai malyn suartpai, qūdyq basynda i̇eki jaq keude tiresip tūryp aldy. Kelisimge kele almağasyn, aqyry i̇eki jaq atqa qondy. Abyraly naizager. Atqa da taqymy myqty. Nauan äp-sätte bai auyldyñ i̇eki jigitin ūryp jyğyp, i̇endi jer tübinen zyğyry qainap jürgen jauy - Abyralynyñ özine tap berdi. Qolyndağy qaru būzau tis qamşy; osyndai töbeleske laiyqtap, özegine qorğasyn qūiğan. Birme-bir ūrysta bū da kök süñgiden kem tüspeitin qaru. Ol tek älgi alas-qapasta beldi at qolğa tüspei, beldeude tūrğan minezsiz, ürkek baitalğa jaidaq mine şapqandy. İeki jau aiqasa ketkende jelquyq baital naq bir taban tiresken jağalasta jalt berin basyn ala qaşty. Osy sätti kütkendei, anau da astyndağy atyn būnyñ izine salyp jiberdi. Ö degenşe alymdy at sypyrtyp jetip bardy. Abyrly attyñ basyn irikpei, kök süñgini qatarlasa bere Nauanğa qos qoldap salğan boiy ağyzyp öte şyqty; biraq at üstinen audaryp tüsire almai, naizanyñ ūñğysy omyrylyp, bir tūtam mūzdai temir Nauannyñ segiz közinde ketti. Nauan at basyn būruğa şamasy keldi. İesik aldynda i̇eñirep qūşaqtai alğan jas kelinşeginiñ qolyna qūlap tüsti. Qan şaptyrğan büiirin qos qolymen basyp myqşiyp otyryp, kişkentai İelamanyn bauyryna qysyp: «Sorly jetimegim!.. İendigi küniñ ne bolar?..» dep i̇edi, sonan artyqqa şamasy kelmei, jany şyqqan dene sylq i̇etip qūlai ketti. Jas ana jesir qaldy. Özderiniñ abyzynan şyğarğysy kelmegen ağaiyn-tuma jesir äieldi tasqūlaq, kereñ şalğa berdi. Bir jyl ötpei, anasy qaitys boldy da, jetim bala bai auyldyñ qozy-lağyn baqty. İer jetkesin jeti jyl Qūdaimendeniñ jylqysyn baqty. Bir joly keşkisin jylqyny serigine tapsyryp, Kölqora tabanynda otyrğan Süieu qarttyñ auylyna qonyp keluge ketken-di. Äkesi közi tiride Süieudiñ besiktegi qyzyn kişkentai İelamanğa atastyryp qoiğan i̇eken. İelaman Süieu qarttyñ özin böten körmeitinin baiqağasyn oraiy kelgende, qalyñdyğyna iz suytpai baryp tūratyn-dy. Būnyñ soryna sol küni tünde jylqyğa qasqyr şauyp, Qūdaimendeniñ Aiaqqūmdağy qūdasynan alğan jüirik atyn jaryn ketken-di. Habar tigen boida Qūdaimende bir top jigitpen jylqyşy qosyna sau i̇ete qaldy. İelaman oğan «Assalaumağaleikum» dep qos qolyn soza berip i̇edi, Qūdaimende:
─ Äi, it! Sen üiirge salatyn aiğyrym ba i̇ediñ? Sen meniñ jylqyşym bola - tuñ, - dep aqyryp, İelamandy qamşymen qaq bastan tartyp jiberdi.
İelaman atyna qarğyp mindi. O da atyn omyraulatyp, tebinip kelip qalğanda, Qūdaimendeniñ qasyndağy jigitter jibermei, jolyn kes-kestep tūra qaldy.
─ Äi, Qūdaimende!.. Jylqyñ äne! Men kettim. Dünie kezek. Künim tusa körermin,- dedi de, İelaman at basyn būryp, qūiyndatyp ala jöneldi. Teñiz jağasynan promsol aşyp jatqan bai orysqa jaldandy. Qazaq arasynda birde Şodyr, birde Tentek Şodyr atanğan Oralski baiy zäti qatty kisi i̇edi; äsirese, qarauyndağylarğa atal. Orys - german soğysy bastalğaly balyqtyñ bağasy kürt köterildi de, orys baiy būlardy bir kün bel şeşip otyrğyzbai, kün-tün teñizge qualap äbden aq iyq bop jürgen-di. Tek mūz qatar aldyndağy osynau az ğana kün abyrjyda Tentek Şodyrdyñ amaly qūryp, būlarğa ündei almady. Būlar da abyrjynyñ az ğana künin dätke quat qyp, ūly teñizge ilgerilep barmai, jağalaudyñ kilegei kökşe mūzyna bir tartym, jarym tartym au salyp, üi işiniñ kündelik näpaqasyn aiyryp jürgen-di...
İelaman būl tündi ūiqysyz atyrdy. Aqbala da teris qarap jatqan küiinen tyrp i̇etken joq, tünimen köz ilmegen İelaman tek tañ aldynda talyqsyp ketken-di, jel tūrypty. Közin aşqanda jağalaudyñ ädettegi jyndy jeli şyrt ūiqyda jatqan auyldyñ üstinen asa soğyp äupirip tūr i̇eken. Japqysy joq bir moiyn peştiñ kömeii gürildep, üi işi yzğyp ketipti. Älginde syrtyn berip ary qarap jatqan Aqbala toñğasyn būğan būrylyp, bar denesimen bauyryna kirip jabysyp alğan i̇eken. Qoly, aiağy mūzdai. İelaman qūşaqtai aldy. Tündeginiñ bäri i̇esinen tars şyğyp ketti. Būlar qazir künde osylai tösekte tabysatyn bop jür. İelaman boiyna bala bitkeli denesi tolyğa bastağan Aqbalanyñ kün sanap i̇ekeuara jatqan tösektiñ köbin onyñ ala bastağanyna quanady. «Bosanuğa qanşa qaldy i̇eken?»- dep oilady. Aqbaladan sūrauğa bata almady. Qazir ana jatyryndağy balanyñ boiynda bar müşesi tügel. Qūdai qalasa, i̇endi i̇eki aidyñ o jaq, bū jağynda... «Ary jat, qysyp tastadyñ»- dep, qūddy aşu bildirgendei, älde bir bitimsiz dene būnyñ däl Aqbala jaq büiirinen bülk-bülk i̇etti. İelaman şapşañ serpilip, ary ysyrylyp jatqanyn sezbei qaldy. İet - bauyry sonşalyq i̇eljirep ketti. Būryn - soñ tatpağan, mülde beimälim ystyq sezimnen jüregi şym i̇etti. Körmeisiñ be, älden tiriligin tanytyp, typyrşyp jatqan myna kişkentai nemeni bauyryna qysqysy kep ketti. Qarap tūryp jylady. Soğan özi qysylyp, külip basyn şaiqady. Tez kiındi. İesikten şyğar jerde soñyra üige asymdyq balyqty salyp äkeletin qapty i̇eñkeiip ala bergende,otyn üstinde jatqan aq tuşadai qūianğa közi tüsti.
* * *
Balyqşy auylğa qadirli qariiä - İesbol keldi. Kezinde i̇el arasynyñ sözin ūstağan kisi. Rai men İelamanğa jaqyn tuys bolğan sebepti balasy joq, jetim şal būl i̇ekeuin sağalaidy. Jylda osy kezde bir soğyp, Raidyñ üiindegi bastas jeñgesine sybağa äkeletin-di. Osy joly üitken qoi keldi. Rai qart äjesine tūtas qoidy būzyp, jary i̇etin qazanğa saldy da, körşilerdi şaqyrdy.
Oi, nesin aitasyñ, balyqşylar köñildi! İet iısimen quana demalyp, üidi basyna kötere qauqyldasyp jatyr. Qys - aiazda, jaz - ystyqta, ömir boiy bir ystyq bir suyqta jürip şynyqqan, şetinen siñir qara şoidym. Külse de, söilese de, qūddy qu qaiyq sekektegen kök doly teñizde jürgendei, auyz tola tis aqsiyp, birneşeui birden sambyrlap jarysa söilep ketedi. Osy qazirde mūz üstinde balyq bölisip jatqandai gu-gu, du-du... Olar myna jaqta osylai duyldasyp, ana jaqta būrq-sarq qainağan qazan mañynda qatyndar pyş -pyş... şu-şu... Aq jaulyqtar i̇ekeu-i̇ekeu, üşeu - üşeuden tüiisedi. Keide üş, tört aq jaulyq tüiisip, sybyr - sybyr, pyş - pyş.
─ Aqbala qaida, pyş - pyş? Betim - au, oğan ne bolğan, pyş, pyş... şu - şu...
─ Qoişy äri! Qaitesiñ ol beişarany...
─ İä, ol baiğūsta ne syn bar, tūñğyş kötergen balasy. Küni tolğasyn aiağy auyrlai beredi ğoi.
─ Adyra qalsyn! Keşe i̇emes ne i̇edi, seri jigit kelgende jeldei i̇esip, aiağy aiağyna timei ketkeni? Bir üiden kese, bir üiden dastarhan, bir üiden tabaq jiyp, i̇esimizdi alyp bitken joq pa i̇edi? O, jüziqara! O, qarabet!..
Mosqaldau bir äiel Qaraqatyndy türtip qaldy. Dereu İelamandy ymdap, i̇ernin tistep «qoi» degendei işara i̇etti. İelaman ana jaqta äñgimege aralaspai, tūiyq otyr. Qalğandary sol gu-gu... du-du!..
─ Biyl mūz keş qatuğa qarady - au,- dedi bireu.
─ İä, aşqa tartqan keşke tartady,- dedi i̇ekinşi bireu.
─ Qaita, basat - basat ūstasyp, abyroiyñdy jauyp tūr ğoi.
─ İesep bar ma?! Men bügin qaiaz ūstadym. Būiyrğan degen, audyñ jalğyz közine saqalynan ilinip tūr i̇eken.
─ Au, ol nemeniñ asau bolatyny qaida?
─ Jazda ğoi, qysta, täiiri, balyqta qauqar qala ma?! Jalğyz köñgege ilinse tyrp i̇etpeidi.
─ Balyqtyñ işinde, jaryqtyñ, bekire ğoi juas. Qoiğa minetin köbeñ tūğyrdai qolğa tūra beredi.
İerteden beri ünsiz otyrğan Möñke osy arada basyn köterip aldy.
─ Qoi äri! Auzy tömen qarağasyn qasqaiyp jür. Öitpese, auzyna tüsse aiaiyn dep jürgen ol joq. Aqylsyz, äumeser neme ğoi.
İesbol şiq-şiq küldi. Ol Möñkeni baiağy bala kezden biledi. İel qydyryp jürip, bir joly biraz adam tüstenip otyrğanda būlardyñ üstine alasa, biraq şoiynnan qūiğandai som tūlğaly qara bala kirip sälem beredi. Sonda oğan jūrttan būryn İesbol nazar audaryp: «Öi, mynau qai bala? Badamşasyn - ai öziniñ.
Köldiñ toqpaq bas qara möñkesindei i̇eken»,- dep jūrtty du küldirip i̇edi. Auzy dualy qariiänyñ sol aitqany i̇eldiñ i̇esinde qap, Räbil balanyñ atyn jūrt är saqqa şaptyryp: «Qara Möñke», « Toqpaq bas Möñke », «Balyqşy Möñke» dep, aqyrynda Möñkege toqtap i̇edi.
Möñke i̇erte üilendi. Qara tyryspai jyly jastai ölgen ağasynyñ ülbirep otyrğan uyzdai kelinşegin ağaiyndary zorlap būğan alyp berip i̇edi. Jeñgelei alğan äielden on bala kördi. Tek qoly qūtaimady. Sonyñ köbi aiağy şyğar - şyqpasta biri qyzylşa şyğyp, biri ökpesine salqyn tiıp, Äliza kötergen toğyz qūrsañ qazir tügeldei qara jerdiñ astynda. Ata - ananyñ qolynda qalğan soñğy aldanyş - onynşy bala bir aidan beri auru. İesbol qariiä qara jūmysqa boldyrmaityn qairatty jigittiñ kädimgidei qajyry qaityp, moqap qalğan synyq jüzine aianyşpen köz salyp otyryp: «Pūsyrdan qalğan jalğyz iz, soñğy zuriiät! Oidäit deseişi!..»- dep, basyn izep - izep qoidy.
Möñke asqa qaramady.
─ Qara bilek, myqty jigit!
─ Şynynda da, keide osy imansyzda jan joq pa dep qalam. İerteden qara keşke mūz oiğanda, būl zañğar bir terlemeidi - au.
─ Tesik ökpe ğoi! Özin tek bala mūqatyp jür. Jylyna bir balasy öledi.
İet asqan taiqazan sarqyldap qainap jatyr. Qazan mañynda jürgen bir äiel Raidyñ qart äjesine tūzyn kör dep, zereñge sorpa qūiyp berdi. Sorpa işinde tiske jūmsaq bir japyraq i̇et bar i̇eken, käri äje sony qyzyl iegimen qajap, qos ūrty bülkildep jūta almai otyr.
Osy kezde bireu:
─ Assalaumağaleiküm!- dep kirip keldi. Onymen birge işke lap bergen mūzdai jelden i̇esik jaqta tūrğan soqyr şam sönip, üi işi tastai qarañğy boldy.
─ Ua, būl qaisyñ?
─ Özimiz. Auyldan tailaq izdep şyğyp i̇edim...- Balyqşylar du küldi.
─ İe, degendei. Tailağyñdy taiqazanğa bylqytyp asyp jatyrmyz.
─ Öi, şam jaqsañdarşy!
Şam janyp, jūrttyñ bäri älgi işke kirgen kisige qarap i̇edi. Aq senseñ tymaq astynan tūzdai kök köz, sary saqal, sary kisi yljyrap külip tūr i̇eken. Üstinde aq teri ton. Belin kendir arqanmen kökirek tūsynan şart buyp alğan. Qaratazdyñ i̇esiginde jürgen jalşy Jalmūrat. İel işi ony reñiniñ sarylyğyna qarap «Orys Jalmūrat» dep ataityn.
Balyqşylardyñ aldyna i̇et keldi. Jaña ğana qauqyldasyp jatqan jūrt demde üni öşip, üi işi tyna qaldy. Tek Rai: «Jaleke, būiyrğan malğa tis tisin, käne, kel, tailağyñnyñ i̇etine toiyp al»,- dedi külip. Astan keiin balyqşylar Jalmūrattan: «Aulyñda keldi - ketti ne bar?»- dep sūrap i̇edi, Jalmūrat kirpigi jypylyqtap:
─ Bai, bäibişeden basqa... olardan basqa kisi közime tüspedi,- dedi de, ile-şala,- bai... üiiniñ tailağy... sol jamaldatqyr, künde mal qoralar kezde joq bop şyğady...
─ Sudyr Ahmetten sūrauyñ ğoi. Ol baiğūs seni talai izge salar i̇edi ğoi!
─ Äi, qysyr äñgimeni qaitesiñder?! Jalmūrat qarağym, aulyñda qandai jañalyq bar? Bolys kim boldy?
─ Jañalyq... jañalyq bilmedim... Sary tailaq joğalyp... Özim basym qatyp...
Balyqşylar tağy da du küldi. Airyqşa, Rai mäz, işegi üzilgenşe külgeni sonşa äli künge İelamanğa balaşa i̇erkeleitin jigit qasynda otyrğan ağasynyñ iyğyna asyla ketti:
─ Sender qyzyqsyñdar. Jälekeñnen äñgime sūrap qaitesiñder?! Onan da sary tailaqty sūrasañdar, älqissa ğyp jyrlap berer i̇edi ğoi.
Bügin bolys sailaityn kün bolğasyn būl jaqtağy jūrt qūlaq türip otyrğan-dy. Jalmūrat ketkesin balyqşylar qaita qauqyldady. Biri - osy sailauda Qūdaimende bolys bolady dedi. İekinşisi Torjymbai ruynyñ juany Ojar Ospan şappai ber dedi. Ūiaz aldynda Qūdaimendeden köri sonyñ abyroiy basym körinedi desti. Oğan analar könbei, üi işi dauryğa bastap i̇edi. Käri äje qūlağyn basyp:
─ Öi, öñşeñ şuyldaq! Kim bolys bolğanda senderge auyr - jeñili ne?! Bir i̇el jaqsysy bolar,- dep i̇edi, i̇erteden beri ünsiz otyrğan İelaman basyn köterdi:
─Äi, äje - ai! Baiağy i̇eski köñilmen i̇el jaqsysy dei beresiñ! İelde jaqsy qaldy ma? Qazir jamannyñ bağy örlep tūrğan joq pa?! Bir jaqsynyñ bağy artyp bara jatsa, bäri soğan jabylady. Su tübine batyrğanşa asyğady. Üitpei qaitsin, jaqsynyñ qasynda jürse, jūrt onyñ jamandyğyn künde körer i̇edi ğoi.
İesbol qariiä keudesine tüsken basyn izedi:
─ İä, i̇el jaqsylarynda piğyl būzylğan. Jaman tymağyn miqityp kiedi. Jaman tūğyrğa jarbiyp minedi. Qosşy-qolañyn i̇ertip, jemtik aulağan qūzğyndai şyğady i̇el jağalap. Ou, osydan basqa kösip qylmağan jaqsyda qasiet qala ma?! Qatyn - balanyñ qamyn jemei, äli jetkender auzyndağy asyn tartyp alyp jür ğoi, tüge. Oidai, zaman-ai! Sorly i̇elge sodyr basşy tap kelip, tityqtap tūrmyz ğoi, qalai da.
Töñkergen keseniñ tübine mai qūiğan syğyr şam iıstenip, tütep janyp, alasa jerqazbany alaköleñkeleuge ğana jarap tūr. Üi işi lyq toly. Törde qonaq şal. Basynda qara syrmaq taqiiä. Aq jağa köilektiñ syrtynan qara zäginen beşpet kigen. Bireuge tiktelip til qatqanda bolmasa, qalğan uaqytta däl bir tas basyna qonğan köri küşigen tärizdenip toby kişireiip, aqqūiqa basy keudesine tüsip mülgip otyrğany. Rai atasynyñ mūnşalyqty qartaiyp qalğanyn būryn neğyp baiqamağanyna tañ qaldy. İelaman şolaq sary tonyn kiıp, tymağyn alyp tūrdy da jüre berdi.
Balyqşylar qybyr i̇etpedi. Rai da ünsiz. Osy ağasy birtürli: änşeiinde, auyl - üidiñ äñgimesinen boiyn aulaq ūstap, tükpen isi joq adamdai i̇eşteñege aralaspai özimen özi jüredi. Juas. Sonyñ arqasynda jūrtta i̇esesi ketip, i̇eñ ar jağy keşe bai auyldyñ jas myrzasyna, qoinynda jatqan qatynyna deiin basyna şyğaryp alğandai köredi. İelaman ketkesin qalğandar da kidirmei, bir- birlep tarai bastady. İesbol üi oñaşarğasyn bastasyna būryldy. Kempir onyñ arğy jağynda özine oñaşalap aitqysy kelgen bir äñgime baryn añğardy da, kimeşek astynan qūlağyn şyğaryp, bastasyna qarai ysyrylyp otyrdy.
─ Myrzañdy üilendirmeisiñ be? - dedi İesbol. Kempirdiñ tüsi kirip qūia berdi.
─ Osy küngi jas oiyndağysyn oilaspai isteidi ğoi. Süitse de baiqaimyn... balanyñ köñili auyp jürgen bir saiqal bar.
─ Qatyn ba?
─ Joq, qyz. Biraq, bala - au, anau-mynau qatynğa bergisiz.
─ Ne deidi?
─ Şoşyma! - dep kempir jüzine jyly nūr teuip jymyñdap aldy,- ol qyzdy sen de bilesiñ. Möñkeniñ äieli - Älizanyñ tuğan siñlisi bar i̇emes pe?
─ Ay, onyñ Älibidiñ kişi qyzy boldy ğoi?
─ İä, sol! Ūly bolmağasyn, Älibi osy qyzyn i̇erkekşora ğyp kiındirip jürgen.
─ Ä-ä!..
─ Sol ainalaiyn, qyzbyn dep yzylyp jatpaidy. Oty betine şyğyp, jarqyldap tūrğan bala.
Osy arada i̇erke qyzdyñ bir minezi i̇esine tüsip, kempir külip jiberdi. Süitip otyryp közine jas kep, kimeşeginiñ şalğaiyn izdedi:
─ Osynda jiı keledi. Dombyra tartady. Än salady. Keide moinymnan tas qyp qūşaqtap, qūlağyma sybyrlap: «Äje!.. Äjeke, sağan kelin bolaiyn? Meni jibermeşi»,- dep qiylady. İendi qaiteiin?!
İesbol dybysyn şyğarmai, şiq-şiq küldi.
─ Qoi, sen de būzylaiyn degen i̇ekensiñ.
İesbol irgede jatqan şidem küpisin alyp türegeldi. Kempir onan qalmai, i̇esikke deiin i̇erip bardy:
─ Jynystasyñ ğoi! O balanyñ İelaman i̇ekeuiñnen basqa kimi bar?.. Aqylyñdy ait! Qūlağyna qūiyp ket meniñ armanymdy. Ne oilap jürgeni bar i̇eken?
İesbol qariiä qolamtada tūrğan qūmandy alyp tysqa şyqty.
* * *
Auru bala äl üstinde. Bügin tüs aua qol-aiağy mūzdady. Qūr qañqasy qalğan kişkentai keudede tynys sarqylyp, äke-şeşe ümitin üzip barady. Talai balany qara jerge berip, zarazat bop jüregi şailyğyp qalğan anada zäre joq. Dauys saluğa Möñkeden qaimyğyp, balanyñ bas jağynda ünsiz i̇egilip otyr.
─ Äliza, myqty i̇ediñ ğoi... Şyda!
Äliza būryn da toğyz balasyn jerlegen äiel: alty ūl, üş qyzy auyl syrtyndağy qara molada. İendi, mine, būlardyñ soñğy aldanyşy... qyryqtan asqanda kötergen süt kenjesi... Soñğy şyrağy sönip barady. Işke Älibi kirdi. Onsyz da özin şaqqa ūstap otyrğan Äliza äkesin körgende añyrap, qūşaqtai aldy.
─ Qūdai-ai!.. Ne piğylymnan taptym?
─ Balam, şarşağan şyğarsyñ... Demal.
Älibi qyzyn süiep aparyp, tösegine jatqyzdy. Janynan ülken aq şyt oramal alyp, közin sürtti.
─ Balam, bekem bol!.. Qūdaidyñ salğanyn körersiñ,- dep qyzyn jūbatpaq bop otyryp, köñilşek şal qosyla jylady. Sosyn öziniñ osaldyğyn juyp-şaiatyn syltau izdegendei,-bizdiñ üidiñ tentegi i̇ere kelmek bop i̇edi...- dedi.
Būl üi tañ atqanşa kisiden qūr bolmady. İel jata İesbol, İelaman, Rai keldi. Keiinirek Dos keldi. Özge balyqşylar da kezektesip kelip qara körsetip jür. Olar keşeli-bügin Möñkeni auru bala qasynda qaldyryp, auyn qarap qaitqylary kep i̇edi. Oğan İelaman könbedi. Auru janynda i̇ezilip otyra bergennen onyñ qaita bir mezgil mūz üstine şyğyp qaitqanyn jön kördi. Osyğan pätua basqan soñ, İelaman tañ biline Möñkeni alyp teñizge şyqty. Qasynda Rai, Dos, Qūltuma bar. Qūltuma Qabaq ruynan. Onyñ işinde Uaq degen irgeles otyrğan az ağaiyn. Künköris qiyndap bara jatqasyn ol biyl käsip izdep, qatyn-balasyn ata qonysta qaldyryp, salt basy sybai keldi. Qol jūmysyna qabiletsiz bolsa da, aitqandy qait i̇etpeitin i̇elgezek, ülken-kişi aldynda i̇elpildep tūratyn kişkentai, qağilez jigit. İeptep äñgileu. Öleñ ait dese irkilmeidi. Dombyra ornyna közgeldek sūrap alyp, auzyn jelpip jiñişke dausy bezildep, bebeulei jöneledi. Sondağy aitatyny:
Şöp te öleñ, şöñge de öleñ, öleñ de öleñ,
Şoqytyp kök i̇esekpen jelip kelem.
Oi qasqa, qasqa, qasqa, qasqa, qasqa...
Basynda kök i̇esektiñ kendir noqta.
Kök i̇esek baryñ bolsa, yrğalaqta,
Oi, qasqa, qasqa, qasqa, qasqa, qasqa...
Balyqşylar mūz üstinde qoly qalt i̇etkende oğan «oi, qasqany» aitqyzyp, külip mäz bolatyn. Bügin onan tyiyldy. Bäriniñ bağatyny - Möñkeniñ qabağy. Onyñ küni boiy qoly jūmysqa barmai, qaiğyğa ulanyp jürgeni būlardyñ janyna batady. Möñke olardyñ aldynda syr bermegensip, tistenip şydap bağady. Tek anda-sanda küpti köñilge suyq ürei şauyp, basyn köterip auyl jaqqa qaraidy.
Bügin auğa balyq täuir tüsipti. Asymdyqtan auysqan bes-on qadaqty girge ötkizgisi kelgen balyqşylar kün keştete bir- bir it şana süiretip promsolğa tartty. Ortalarynda Möñke. Qaryn ürlep tastağan kökşe mūzdy taiğanaqtap basyp qauqyldap keledi:
─ Baiqadyñdar ma, balyq bügin de audyñ taiyz basyna tüsipti.
─ Apyr-ai!.. Ne qylsa da keşeli-bügin balyq taiyzdan soğyp tūr-au?!
─ Qystağy balyqta mälim joq. Qaşan arqasyn mūz, bauyryn qaiyr qaqqanşa josyp tarta beretin ädeti ğoi.
Būlardyñ ilgergi jağynan, biık qar şoqalaqtardy baurailai salğan aşpaq üş üi körindi. Balyq tapsyratyn promsol osy. Olardan säl berigirekte şomdap buğan qamystan irgesin tūrğyzyp, qara balşyqty änşeiin qara qotyrlap ūra - ūra salğan alqa bel ūzyn sarai: būl - balyq tapsyratyn mūzqala. Işi köldariiä. Syrttan kirgen kisige şiki balyqtyñ şyryş iısi lap beredi. Qys tügil alty ai jazda da mūzqalanyñ sonau kün tüspei, qara keugimdenip tūratyn tüp jağynan kisi täni türşikkendei yzğar aiyqpaidy. Sol jaqtan balyq soiyp jatqan äielderdiñ jaulyğy ağarañdady. Syrttan dabyrlap söilei kirgen balyqşylardyñ dausyn i̇esitken boida mūzqalanyñ tükpirinen i̇eñgezerdei bireu şyqty. Būl - Fedorovtyñ bediretşigi Kurnos İvan. Fedorovtai i̇emes, būl özi balyqşylarğa iş tartqansyp, jyly şyrai berip aldynan külip şyğady. Ol osy joly da:
─ A, İelaman!.. İelamanuşka,- dep anadaidan arsalañdap külip kele jatqan-dy.
─ Mynany baiqaisyñ ba, i̇eki ökpesin qolyna alyp keledi ğoi,- dedi Rai.
─ Osyny qoişy! Ne bauyry bitip barady deisiñ?.. Dorbañdağy bes - on qadaq balyğyñ da köñilin bosatyp kele jatqan,- dedi İelaman. Işke kirgesin de ol äldekimdi izdegendei alaqtap jan - jağyna qarady.- Sary bala qaida?
─ Andrei me? Osynda, keregi bar ma i̇edi?
─ Myna balyqty qabyldamai ma?
─ Men qabyldaimyn ğoi. Käne, beri jüriñder! İelamanğa mynanyñ jalaqtağan türi ūnamady.
Özderiniñ jazu - syzuğa şorqaqtyğyn paidalanyp, balyqty ylği kem jazady. İelaman oğan qaiyrylmady. Mūzqalanyñ tüp jağyndağy ülken i̇esikke kirip ketti de, ile-şala şaşy jalbyrağan ūzyn boily sary jigit i̇ekeui külip şyqty. Būl - osy promsolda qara jūmysşy. Qysta mūzqalağa mūz üiedi. Balyq qabyldaidy. Jazda balyqty ystaityn da, tūzdaityn da osy.
Qazirgidei teñiz äli qata qoimağan alasapyran abyrjyda jūmys az. Köbine qol bos. Sondaida osy sary bala salyp ūryp qazaq aulyna barady. Onyñ qarapaiymdylyğyn ūnatatyn qazaqtar körgen jerde «sary bala» dep oğan kädimgidei iş tartyp tūratyn. Andrei de balyqşylardy körse üiirile ketetin bauyrmal. Qazir de jairañdap külip, balyqşylardyñ mūzdai qolyn bir- bir qysty. İelamandy oñaşalap şetke alyp şyğyp «Möñkeniñ, bäräşügi qalai?»- dep sūrady.
Būlar azyn-aulaq balyqty tapsyryp, syrtqa şyqqanda, anadai jerde bir top qara kiımdiler tūr i̇eken. Işinde promsol ūstaityn bai orys. Qataldyğyna qarap, būl öñir ony «Tentek Şodyr» deidi. Biyl küz jel - qūzdy boldy da, mūz qatpai, abyrjynyñ aiağy ūzaqqa sozylyp, Tentek Şodyr ūrynarğa qara tappai jürgen-di. Būndaida İelaman onyñ közine tüspeuge tyrysatyn. Körip tūryp soqpai ketudiñ tağy da retin tappady da, amalsyzdan qorqa-qorqa baryp i̇edi:
─ Nu... balyq qalai?- dedi Tentek Şodyr.
─ Qyrsyqqanda, mūz...
─ Nemene, balyq joq pa?
─ Az.
─ Az?
─ İe, az. Kisi basyna qyryq - otyz qadaqtan tapsyrdyñ.- Fedorov sönip qalğan trubkany kürektei şeñgelimen syğymdap ūstap, ūzyn qonyş i̇etik kigen aiağyn är kezdegidei şirenip, qara jerdi nyğarlai basyp tūr.
─ Körip tūrmyn, azğantai balyqtyñ jarym - jartysyn özderiñ äketip bara jatyrsyñdar...
─ Taqsyr, asymdyq...
─ Būl jaqqa men iman izdep kelgenim joq. İendigi jerde menen ūlyqsatsyz bir şabaq almaisyñdar.
─ Taqsyr... būl qalai?
─ Solai! Qaşan köp balyqqa kenelgenşe, jalğyz şabaq... i̇esittiñ be, syñar şabaq almaisyñdar. Üileriñe alyp bara jatqan ana balyqty tapsyryñdar!
İelaman osy orystan qorqatyn. Oğan kezdeskende nazaryn tiktemei, kezin tömen sala beretin. Osy joly ädettegi imenşektigin ūmytyp, orys baiynyñ aldynda bezerip aldy.
─ Jaraidy, taqsyr.
Süidedi de, būrylyp jüre berdi. Anadai jerde özin tosyp tūrğan balyqşylarğa bara sala Möñkeden basqanyñ balyğyn tügeldei labazğa aparyp töge saldy.
─ İelaman qarağym - au, mūnyñ ne?
─ Bala-şağamyz aş jata ma?
─ Mende ne tūr?.. Ana sary saitanğa ait.
Orys baiynyñ anadai jerge ūzap ketkenin körgen Qūltuma küşke minip, i̇edireñdep şyğa keldi.
─ Äi! Äi, meni jaratqan jalğyz Qūdai qaraşekpenniñ baiy i̇emes i̇edi ğoi. Būl qai qorlağany? Jiber qolymdy!
─ Öşir üniñdi. Jür - r!- dedi de, İelaman kişkentai qağilez jigitti dedektetip süirei jöneldi.
* * *
Kün i̇ekindige taqau i̇edi. Salt atty bireu Bel - Arannyñ kezine ilikti. Ökşe izi Kölqora. Astyndağy qara bilek myqty tory at qatty terlegen. Omyrauyn qyrau şalyp, tyqyr tügi tegis qylañdanyp busanyp alğan. Sonda da jüriske berik. Bel - Arannyñ kezine i̇entikpei sydyrtyp şyqty. Osy arada at ürikkendei qos qūlağyn tigip, ökpe tūsta qalyp bara jatqan oba tasqa osqyryna qarady.
Şidem küpili, señseñ tymaqty, būjyr qara kisi at.ürikken jaqqa jylan közin jyldam tastady da, tizginin tejedi. Bel - Arannyñ kezine şyqqanda bar öñir köz aldyna jaiylyp sala berdi. Airyqşa, Bel - Arannyñ yğynda otyrğan tört-bes auyl tüp-tügel köz aldyna keldi: iek astynda Pirmän, Şirmän. Onan äregirekte, biık jar kemerdiñ ūşar basynda balyqşylar auly. Al, olardan da göri äregirekte, teñiz jağalauyndağy yğy mol nar şoqalaq arasynda Älibi qystauy. Sudyr Ahmettiñ qystauy da sol mañda.
Al, teñizden bylai, qyrğa qarai şyqsañ - şağyl qūm - Aqbauyr jatyr sūlap. Qūm arasynda qūdyq köp, şöbi de şüigin bolğasyn Abyralyğa qarağan bai auyl qystauyn osy qūmnyñ irgesine taqap salğan-dy. Keşki tymyqta bai auyldyñ tütini aspanğa tik şanşylyp, suyt kele jatqan jolauşyğa köş jerdei «men mūndalap» tūrğandai. Osy jaqtan ürgen ittiñ dausy i̇estiledi. Qorağa qamağan qoilar mañyrap, siyrlar möñirep, tüie bozdap, maldy - jandy auyldyñ dağdyly äbigerin tanytty. Äne, tai mingen bir bala töbe basyna şauyp şyqty. Taidyñ basyn tejep, ainala öñirge köz jiberdi. Izdegen joğyn kördi me, kenet bala taidyñ basyn būryp, qūnjyñdap tebinip qaldy da, teñiz bettegi būiratqa qūiğytyp şaba jöneldi.
Jolauşy atynyñ basyn Aqbauyrğa būrdy. Özi asa iri. İeki tizesi attyñ i̇eki qūlağyn qaqqandai. Küpiniñ ūzyn jeñinen qamşy ūstağan qoly körinbeidi. Şidem küpili som dene i̇erge qūiyn tastağandai. Sonan kün bata bergende salt atty jolauşy biık aq şoqalaqtyñ yq betine arqasyn tirei otyrğan bai auyldyñ şetine ilikti. Bir atadan tarağan būl auylda asyrandy itte i̇esep joq. Üi basyna bes-alty mañ töbet, dorbauyz qaiyq qaptal men qasqyr alatyn degdar tazyny atalas jigitter bir- birinen asyrğysy kep, bäsekelesip asyraityn. Osy auyldyñ itinen qoryqqan körşiles ağaiynnyñ qatyn-balasy aiaq baspaidy. İer jürek jigit te būl auyldyñ qyzyn ūiatam dep däme qylğan i̇emes.
Jolauşynyñ qarasy köringende şetki üiden saqqūlaq, aq qanşyq şäu i̇etti. Sol sol-aq i̇eken, är üiden on - ondağan it şyğyp, arsyldap attyly kisige ūmtyldy. Biraq mynau aiylyn jiiär i̇emes. Keñ küpiniñ mol şalğaiyn qymtap, taqymyna basyp aldy. Sosyn doiyr qamşyny oñ qolyna qymqyra ūstady da, būlañ qūiryq bülkekpen i̇el şetine kire berdi.
At basyn turalağan i̇eñsesi biık üidiñ i̇esik jaqtağy i̇eki terezesinen ot jylt i̇etti. «Ä, Aldekeñ auyz aşuğa otyrğan i̇eken»,- dep oilağanşa bolmai şūnaq qūlaq, küj qara töbet attyñ miner jağynan ars i̇etti. Jolauşy būrylğan joq. Änşeiin jasqai salğandai, qamşysyn siltep i̇edi, qara töbet oğan qaitpady. Kisige şapqandağy maşyqpen aldyñğy aiağyn attyñ sauyryna tirep, jolauşynyñ syrt jağynan ars i̇etip şapşi bergendi. Jolauşy būl joly älgiden käri qamşyny qattyraq siltep qağyp jiberdi. Qamşy ittiñ qaq tūmsyğyna tiıp, qara töbet tymaqtai ūşyp tüsti. Biraq taidai qyzyl qaiyñ qaptal oğan qarağan joq, bū da osyndaidağy jaujürektigine basyp, sūiaudai - sūiaudai tisterin aqsita ūmtylyp i̇edi, jolauşy ony da bir qağyp, ūşyryp tüsirdi de, jönine tarta berdi. Sosyn qoi qorany syrtynan ainalyp ötip, älgide i̇eki terezesinen ot jylt i̇etken ülken üidiñ aldyna atyn bailady.
─ Keş jaryq!
─ Ua, qai balasyñ?.. Ä, Kälenbisiñ?! Közim körmei jatyr. Seni sirağyñnan tanimyn ğoi. Qūsta kökqūtan, adamda sen siraqtysyñ ğoi,- dep buryl saqaldy, būğaqty semiz qara şal keñkildep küldi de, syrtynda jatqan jastyqqa şalqalap qūlai ketti.
Būl Qūdaimende men Täñirbergenniñ ağasy - Aldabergen. Keşe osy i̇eldiñ teri-tersegi men jün - jūrqasyn jiyp sauda-sattyq istegen kisi. Qaltasy qalyñdağan bir kezde bolystyqqa talasyp, qyruar maldy jelge şaşyp, aqyrynda jer soğyp qaldy. Sonan beri täubağa kep, dünieui äñgimeden tyiylyp jür.
─ Ay, şalğaiyñ jyrtylmapty ğoi! Älde auyl adamynyñ birine ilesip keldiñ be?
─ Joq, özim keldim.
─ Apyr-au,nanaiyn ba, joq pa? Ana üilerdiñ iti bolsa bir säri... būl auylğa kelgen kisini bizdiñ üidiñ Alamoinaqtary şaujaidan bir alyp qalatyn i̇edi ğoi. Auzy bir ilikse Alamoinaqtar arystan ğoi! Onsyn auzynda kisiniñ sany ketedi, ne şalğaiyn äketedi, ha-ha-ha!
Kälen myrs i̇etti. Aulyna kelgen kisige balasynan būryn itin maqtaityn būl äulettiñ ädeti.
─ Şynyñdy aitşy. Tek jasyrma!.. Alamoinaqtyñ tisi qai jeriñe tidi?
─ Äi, Aldeke - ai, küşiginen qolda ösirgesin däriptei beresiñ ğoi. Äitpese, Alamoinaq degeniñ de ala küşik i̇emes pe? Küşik kisi qauyp ne qiratsyn?!
─ Täube!.. Sūbyhan Alla! Sağan daua bolmas.
Kälen sarañ şaldyñ joğary şyq, däm tat dep aitpasyn bilip, i̇esik jaqtan ketkisi keldi de, samauyr qūiyp otyrğan jas kelinşek - Aldabergen sofynyñ byltyr üilengen, i̇el arasyna «Aq tuşa» atanğan üşinşi äieliniñ janynda jatqan teri tulaqqa tize bükti. Aiağynda biteu bas i̇etik. Üstinde şidem küpi. Būl öñirdiñ ülgisinen bölek tigilgen jalpaq töbe, i̇eltiri qara tymaqtyñ qūlağyn şart bailap alğan i̇eken. Tymaqtyñ jalbyr jüninen Kälenniñ būjyr qara beti jarylyp körinedi. Bauyrsaq şainağanda qalyñ tymaq astynda şyqşyt süiegi bülkildep, qasy, qabağy qozğalyp, bir sondai qatty yntymaq, qauyrt qimyldy tanytqandai. Aldabergen onyñ osy türine şoşyna qarady. «Oñaşa jerde kezdesse, mynau ma... myna ūry kimdi de aiamas».
Kälen būl üide ainalmai, tez şyqty da, tura Qūdaimendege bardy. Aldabergendei i̇emes, Qūdaimende qonaqasyğa myrza. Äsirese, peiili tüsken kisige ağyl - tegil. Küni boiy attan tüspei, qarny aşyp kelgen Kälen osy üiden asqa tūiatynyn bilip kelgen-di. Qūdaimende sälemin salqyn aldy. Jäne būğan syrtyn berip, teris qarap otyryp ysyldap, pysyldap i̇etigin kie bastady.
─ Bir jaqqa jürgeli jatyrsyñ ba?
─ Şarua bar. Al, käne, mağan ne aitasyñ?
─ Äñgime köp. Tek, köñiliñdi aulap söileiin be, älde aşy da bolsa i̇el arasynan körip kelgen şyndyqty aitaiyn ba?..
Qūdaimende bir i̇etikti aiağyna kiıp, i̇ekinşi i̇etikti i̇endi kigeli qolyna ūstai bergen-di. Tu syrtynda otyrğan Kälenge ol bar denesimen birjolata būryldy.
─ Seniñ nağaşyñ i̇el jailauğa köşkende qūsağan, baqyrauyq tüiesine jaman jappasyn artyp, jūrttyñ soñynda qalatyn, älgi, ana, Qarabas Käribai i̇edi ğoi. Soğan tartpasañ qaitsin?! O da barğan aulynyñ itin sabaityn-dy.
─ İe, itti sabasa qaitedi? Qatyn men itti qazaqtyñ qai i̇erkegi sabamap i̇edi?!
─ Qoi äri! İtterdi sabap, auyl üstine qamşy üiirip, bizge istegen būl qai qyryñ?- dep Qūdaimende būğan i̇endi tüiile qarady.- Sen bir äñgimeni byqsytyp, şetin şyğaryp otyrsyñ. Syrtymnan men jöninde birdeñe deitin körinesiñ?.. Sony öz auzyñnan i̇esiteiin. İer bolsañ, qane, özime aitşy!
İe, i̇endi belgili boldy: būnyñ nege qyrysy tarqamai, qyrjiyp otyrğan sebebin i̇endi bildi. Osydan üş-tört kün şamasynda Qūdaimendeniñ «alyp kel», «baryp kelinde» jürgen bir jigiti Kälenniñ üiinen tüstik jegen-di. Dastarhan basynda biraz kisi - qara otyrğan. Oñnan, soldan jinalğan kisilerdiñ aldynda älgi İebeisin imansyz Qūdaimendeni jer-kökke syiğyzbai maqtap ala jönelsin. Kälen basqa bir äñgimege būrğysy kep i̇edi, oğan İebeisin könbedi. Könbegeni bylai tūrsyn, älgi älgi me, i̇endi ony tipti kökke köterip:
─ Nesin aitasyñ, būl öñirde Qūdekeme teñ keletin jigit tuğan joq,- dep jynyna tigeni. Kälen şydamai:
─ Qoi i̇eri! Jer betinde Qaratazdan basqa jaqsy qūryp qaldy deisiñ be?! Qanşa maqtasañ da, sol Qarataz dünie boğyn domalatqan qara qoñyz i̇emes pe?!- dep aqyryp tastady. Myna zalymnyñ i̇erteñ būnyñ sözin būljytpai Qūdaimendege aityp bararyn bildi. Bile tūra sony ädeii aitty. Kesek deneli Kälen qalyñ küpi jamylğanda üi işindegi kisilerdiñ bärinen iyğy asyp, dastarhannyñ bir şetinde qyryndap otyryp, ülken bas şekerdi tizesine qoiyp, şapaşotpen asyqpai jarpaqtap şauyp tüsirip jatyp:
─ Qūdai özi bergen janyn özi alar. Soñyrağy küni zaual şağymda meniñ jan alarym Qarataz bolsa, qaitem, peşenemnen körermin. Jetkizer bolsañ, äi, zalym, osy sözimdi de jetkiz,- dep boiyndağy bar yzğaryn baiağy bala jasta ospa jep tastağan qara sūr būjyr betke jiyp, äsirese osy tūsta İebeisinge qadala qarap aityp i̇edi. Dualy auyz i̇emes pe, sol söz qapelimde i̇el arasyna tarap, Qaratazdy kemitkisi kelgender ony qazir «Dünie boğyn domalatqan qara qoñyz» dep mysqyldap külip jürgen. Äsirese, bolys sailauyna tüsken baqtalastar jağy Kälenniñ osy sözin oñdy-soldy aityp, Qaratazdyñ qytyğyna tiıp bolğan-dy.
─ Käne, sen i̇er bolsañ i̇el arasyna taratyp jürgen söziñdi özime aitşy! Osy qazir ait!
Kälen i̇etigin kidi. Küpi syrtynan qaiys belbeuin budy. Sosyn qamşysy men tymağyn qolyna ūstady da, Qaratazğa būryldy. Kejdikke bitkendei kişkentai qūlağynyñ ūşy duyldap baratty.
─ Men sağan adal köñilmen kelip i̇edim. Sen syrtyñdy berip otyrsyñ. Ökinerim joq. Ua, jalynbaimyn da. Al, biraq... i̇el arasynyñ öziñ turaly ne oilaitynyn aita keteiin.
─ Sen osy ne dei - tuñ? Ne dep ottai - tuñ, a?
─ Men ottap otyrğam joq. İel arasynda kötiñdi öziñ boqtap alyp otyrsyñ. İerteñ bolys sailauynda aiağyñ aspannan kelgeli tūr. Sağan sony aita keldim.
Qūdaimende Kälenniñ in tübinen, äriden qadalğan közine jasqanbai tura qarady:
─ Oi, sorlym - ai! Būryn bir ūry dosym artyq bolatyn, i̇endi köp bolsa, bir ūry jauym artyq bolar. Menen qaşqan kisilerdiñ bäri jar basyndağy jaman balyqşylardy sağalaryn bilem. Sen de i̇endigi jerde mağan kezegen ağaş oğyñdy sol jaqtan atarsyñ. Bar, jolyñ aşyq!
─ İe, barsa qaitedi? Baram. Qosylam, - dep Kälen, jany kirip qūia beretin i̇ejelgi aqköz i̇erlikke basyp, qolyndağy juan doiyrdy syğymdap qysyp aldy.- İendeşe bar- au, men seni öz otyñnyñ basynda, qatyn-balañnyñ köz aldynda...- dedi de, ornynan atyp tūrdy. Ol tap qazir iesine tüsken yzaly bürkittei, iri qara kisiniñ üstine tönip qalyp i̇edi, Qūdaimende i̇esiktiñ ar jağynda tūrğan jigitterge aiqailap:
─ Äi, qaidasyñdar, myna ūryny bailap tastañdar!- dep i̇edi, i̇esik şalqalap aşylyp, işke i̇eñgezerdei i̇eki jigit kirip keldi. Qūdaimende ornynan tūram degenşe, Kälen ony qaq bastan tartyp jiberdi de, älgi jigitterge özi tap berdi. Olar da osy auyldyñ qaruly, ūr da jyq jigitteri i̇edi, biraq jylan köz, būjyr qarağa bata almai, bögelip qaldy. Kälen olarğa i̇es jiğyzbai, juan doiyrdy üiirip, töbesinde oinatyp:
─ Ölgileriñ kelmese, jolymnan ket bylai!- dep añyrğanda, ana i̇ekeu jalt i̇etip, bosağağa jabysyp tūra qaldy. Kälen syrtqa atyp şyqty. Tory atqa taqymy tigesin asyqpai, tebinip jürip ketti. Būjyr qarağa būl auyldyñ itteri de bata almai, böksesin üige tyğyp ürdi.
* * *
Qūdaimende däl bir tas tigen jylandai, köpke deiin otyrğan ornynan qozğalmady. Jaña basyn qorğamaq bolğanda, Kälenniñ qamşysy oñ qolynyñ topşysyna tiıp i̇edi; süiegi synğandai bilegi, qary, bükil bir iyğynyñ basy ūiyp, qolyn kötertpedi.
─ Qūdeke - ke... Qūdeke, qalaisyz?- dep, i̇esin jiğan jañağy i̇eki jigit qasyna kelip i̇edi:
─ Şyq!.. Şyq üiden, öñşeñ i̇ez!- dedi Qūdaimende. Jigitter jūmğan auzyn aşpai, sümsiıp şyğyp ketti.
Qūdaimende üstine kirgen äieline de ündemei, kiımşeñ boiymen teris qarap jatyp qaldy. Özine salğanda būğan bolystyqtyñ tükke keregi joq Qoraly qoiy, öriste myñğyrğan maly, jiğan-tergen bailyğy bir basyna jetetin-di. Jönine tynyş qarap jürmei, qaidağy päleni bastağan sofy ağasy. Ony Täñirbergen qostap, i̇ekeui i̇eki jaqtap jabysty da, būl lajsyz köndi. Basynda qūlyqsyz bolsa da, bel bailap tüskesin būnyñ özine de jel bitti. Ala-böle keiingi künderi basqa şaruanyñ bärin jiyp tastap, bolys sailauyna qūlşynyp kirisip i̇edi. Jañağy ūry, körmeisiñ be, «i̇erteñ aiağyñ aspannan keledi»,- dep zil tastap ketti. «Dese qaitedi, dei bersin, şyndap kirisse halyq qimağan sol bolystyqty, būiyrsa, būğan aqtyly ala qoiy alyp bere - tuñ»,- dedi Qūdaimende. Osydan keiin özine senim paida bolğany sonşa, ol i̇endi şynymen-aq bolys bop sailanyp qalğandai küşke minip: «Sendermen sonda söilesermin. Sen, Kälen, sen, İelaman, tūra tūr! Soñyra boilaryñdy közdetip, qazynanyñ qolyna bir bersem... torly terezeniñ ar jağynan moinyñdy sozyp tūrğandaryñdy körsem i̇edi!..»- dedi işinen.
* * *
Oihoi, teñiz jaiynda äñgime şertken qandai läzzat?! Qūi öziñ söile, qūi özgeni söiletip qoiyp, jiyn arasynda ūiyp tyñda meiliñ. Öziñ söileseñ de, sen, bäribir, bir qūlağyñdy qauqyldağan köptiñ äñgimesine tigip qūiasyñ da, ar jağyñdy qyştap tūrğan oiyñdy ortağa salasyñ. Öziñniñ aitatynyñ da, özgeden i̇esitetiniñ de baiağy bir i̇eski jyr. Biyl balyq talaby qalai? Tereñge nege ketti? Taiyzğa qaşan soğady? Kün qyzaryp būltqa batty, i̇erteñ aspan aşyq bola ma? Jel bola ma, joq pa?
Raidyñ üiine jinalğan balyqşylar bügin de teñiz jaiyn, balyq jaiyn, aua raiyn äñgimelep, är saqqa jügirtip jatyr i̇edi, attyly bireu kep i̇esik aldyna toqtady. Dürs i̇etip attan tüsti. Şylbyryn bosağağa bailai saldy da, sälem berip kirip keldi.
─ Ağajan, otyryñyzşy! Jaman üidi moinyñmen ilip äketersiñ,- dedi Rai külip.
Kälen jas jigittiñ äzilin qūlağyna da ilgen joq, işke kirgen boida birden İelamanğa jetip bardy:
─ Şaruam sende. Qysqasyn aitqanda, käsip izdep keldim.
─ Au, ağasy - au, biz adal käsippen kün körip jürgen auylmyz ğoi. Sizge laiyq käsip...
Kälen Raiğa jalt qarady. Är taly aiğyr jalyndai sūiqyltym mūrt tikireiip, qara sūr būjyr bet qatty būzylyp ketken i̇eken. Mūnyñ arty bir şataqqa aparyp soğaryn bilgen balyqşylar saqtanyp, bäri boiyn dereu jiyp ala qoiyp i̇edi, Kälen kütpegen jerden kürt jadyrady:
─ Oi, küşik. Bala ğoi dep jürsem, sen de başaidan tartuğa jarap qapsyñ ğoi.
Jūrttyñ arqa - i̇etegi keñip sala qoidy.
─ Şaruañdy ait!- dedi İelaman.
─ Sağan kisi kerek deidi ğoi.
─ İä, kerek.
─ İendeşe, meni jūmysqa al!
─ Qaratazyñ qaida?
─ Äi, bala, ötkendi qazbalap qaitesiñ? Olai deseñ, bir kezde sen de sol tazdyñ qosyn jekkensiñ. Öziñe mūz ūiatyn adam kerek pe?
─ Al, kerek.
─ İendeşe meni al!
─ Şodyrğa bar... Bilik sonda.
─ Mine söz! Qaratazdy qaitesiñ?! İendigi jerge sendermen birge qaraşekpenniñ de qosyn jegip köreiik. Äuselesin keiin köre jatarmyz.
─ Uä, bolys kim boldy?- dedi İesbol qariiä.
─ Bolysyñ - Qarataz!
─ Oi, Qūdai - ai!.. Baqyttyñ da közi soqyr sorly i̇eken ğoi,- dedi Rai.
İesbol qariiä myrs i̇etti:
─ Uä - ä!.. İtsigek i̇ekeş itsigek te mäuelep ösedi - au bir... Balyqşylar jamyrap söilep ketti:
─ İendi oñarsyñ. Olai bassañ Qarataz, bylai bassañ qaraşekpenniñ baiy...
─ İe, Qūdaiym! «Baq adassa, batpaqqa qonady»...
─ Qoi äri! Sol şirkinniñ de qūny tömendep ketpedi me?.. Tatar baiynyñ dükenindegi qyzyl ala kezdeme siiäqty, qaltasynda pūly bar qazaq baqty da satyp alyp jür ğoi.
İelaman äñgimege aralaspady. Qūdaimendeniñ jaiy būğan belgili. Myñ jerden bolys bolsa da, i̇endigi bilik jas myrzada. Qūdaimende onyñ qolyndağy qara şoqpar ğana. Siltegende zildirek tiiü üşin ağasyn ädeii bolys qyp otyr.
─ Qora-qora qoilardyñ arqasynda Qarataz da kisi sanatyna kirdi... Qatarğa qosyldy,- dep i̇edi Dos, İelaman:
─ Qoi äri! Ol taz qoi bağa bildi. Biraq halyq qoi i̇emes i̇edi ğoi. Körermiz äuselesin,- dedi.
─ Jaqsy aittyñ - au, balam,- dedi İesbol qariiä. Säl ündemei otyrdy da, öziniñ älgi birde jūmbaqtap bastağan oiyna qaita oralyp,- İesteriñde bar ma, balalar... Qatyndar küzde sabyn qainatamyz dep itsigek şauyp, kül ğyp örtep jatatyn i̇edi ğoi. Qaratazdy da tosqan aldynda küzi bar şyğar,- dei bergende, syrttan bir oğaş dauys şyqty.
Mynau ne añnyñ ūlyğanyna, ne adamnyñ küñirengenine ūqsamaityn dauys. Äieldiñ joqtauyna da kelmeidi. İer kisiniñ göi-göi, azaly dauysy da i̇emes. Ne de bolsa, mynau salğan jerden kisiniñ sai-süiegin syrqyratyp, janyn şyğara bebeuletip ala jönelgen zarly ün oqys şyqty da, qūlaqta ūlyp tūryp aldy. Birde işin tartyp soqqan küzgi qara suyq jeldei uildese, i̇endi birde botasyn joqtap, tūlypqa bozdağan ingendei aqyrap ketedi. Qaidan şyqsa da, salğannan qara tündi qaq jaryp, küñirenip şyqqan sūmdyq ünnen būndağylardyñ töbe qūiqasy şymyrlap ketip i̇edi.
─ Oi, ättegen - ai! Mynau Älizanyñ dausy ğoi.
İeşkim ündemedi. Üitkeni būnda otyrğan kisilerdiñ bäri qart äieldiñ dausyn biletin. Al, myna dauystyñ türi basqa. Sonan kele jūrttyñ i̇esine osy ananyñ äl üstinde jatqan balasy tüsken-di.
* * *
Jūrt dürlige köterilip, syrtqa şyqty. Änşeiinde aiağy auyr İelaman da ornynan atyp tūrdy. Köilekşeñ. Jalañbas. Jolyndağy kisilerdi qağa-mağa jūrttan būryn syrtqa atyp şyqqan-dy. Tastai qarañğyda közi tük körmese de, añyrap dauys şyqqan jaqty betke ūstap jügirip keledi.
Qazaly üige basqalardan būryn jetti. Tek kirer jerde äldenege imengendei kilt toqtady da, qaita jürdi. Onda da aldyna osy auyldyñ ülkenderin salyp, ölik jatqan üige aiağyn ūşynan basyp, aqyryn kirdi. Möñkeniñ üiine kisi qara qapelimde tolyp qaldy. Soqyr şam i̇esik jaqta syğyraiady. Syğyr säule işke kirgen kisilerdiñ aiağyna tüsip, satyrlağan qaiys i̇etikterdiñ aqjem tūmsyğyn bozğyldauğa ğana jarap tūr. Jäne qazanda qainağan sudyñ buynan birde - bireudiñ bet-jüzi jöndi körinbedi. Al, äregirekte tūrğan kisiler qarauytyp, auyr qaza astynda i̇eñsesi tüsip mülgip qalğan.
İelaman İesbol atasy bastağan şaldardy törge ötkizip jiberdi de, özi i̇esik jaqta, i̇eleusiz köptiñ arasynda tūryp qaldy. Işke kirgeli Älizadan köz aiyrğan joq. Äliza äli de bolsa, balasynyñ ölgenine senbeitin siiäqty. Kisi - qara kelgeli jylaudy qoiğan. Jasyn da tyiypty. Jalğyz balasyn oñ jaqqa salyp qara jamylğan anadai i̇emes, myna türi qūddy auru balasy ūzaq şekken azaptan keiin, qazir, şükir, täuir bolyp, tap osy qazir közi ilinip ketkendei. Topyrlap kirip jatqan myna kisiler būğan köñil aitu üşin i̇emes, quanyşyna qūtty bolsyn aituğa kelip, üi-işi abyr - sabyr bolyp jatqan siiäqty. Sondai älsiz ümitke ana şynymen aldarqatyp, öñ men tüstiñ arasyndai i̇esirik halde i̇esin jiiä almai otyrğandai. Basynan sypyrylyp tüsip kete beretin jaulyqty jöndep qaita tartpaq bop älek. Birinen keiin biri kelin jatqandarğa iltipat körsetkisi kelgendei, i̇elpildep ūşyp tūrğysy kele me, oryn ūsynğysy kele me, qalai? Özine qalğanda ūşyp tūrar i̇edi. Biraq i̇eki äiel i̇eki jağynan tyrp i̇etkizbei, i̇eteginen basyp otyrğanyna tüsinbei olarğa alaqtap qarai beredi. Būryn būğan tüsinikti närselerdiñ bäri bügin nege būlai tüsiniksiz bola qalğanyna aqyly jetpei dal bop, ärkimge bir alaq-jūlaq qarap otyr i̇edi. Rai men Dos tabytta jatqan balanyñ betin jauyp, syrtqa alyp şyqpaq bolğanda, qart ana qapelimde i̇esin jiyp al qoidy.
─ Oipyrym - ai!..
Jany yşqynğan qart ana älgi älgi me, i̇endi qatty ökirip, jas juğan betine tyrnaq salyp, qanyn ağyza osyp - osyp aldy. Qanşa kisi jabylsa da, küiik kötergen äiel qolda tūrmai, «Jan botam - m!»- dep zarlap, tabytqa qolyn sozyp ūmtyla berdi de, qūlap tüsti. Jylamağan jan qalmady. İelaman da jylady. Üş - tört jigit jylap jürip, i̇es - tüssiz jatqan äieldi köterip aparyp tösekke saldy. Balyqşylar basy salbyrap mülgip qapty. Äielder jaulyqtyñ şetimen auzyn basyp, ünsiz i̇egilip jas tögedi. Töp jaqtan Qūran oqyğan qartañdau bireudiñ myñqyldaq maqamy i̇estiledi.
Äliza oqtyn - oqtyn tūrğysy kelgendei, qolymen aua qarmap, «a - ah!..»- dep qaita qūlaidy. Möñke tabytta jatqan balanyñ betin jabarda ökirip, teris qarap qūlai ketken-di. Sonan qaityp qybyr i̇etpedi. Jūbatpaq bolğan birde - bir adamnyñ sözine qūlaq aspai, dünieden tüñilgendei bop jatqanda qasyna İesbol qariiä kep otyrdy. Til qatqysy kep oqtala tüsti de, tamağyna jas tirelip toqtap qaldy. Sosyn biraz otyryp baryp:
─ Uäi, Möñke,- dep öktem til qatty,- ua, jarqynym, basyñdy köter! Qūdai öziniñ bergenin özi aldy. Allanyñ ämirine qai pende araşa bop i̇edi? Sen nege töñiregiñe qarap, täubağa kelmeisiñ?! Ua, men senen kem be i̇edim? Sen ölgen balaña jylap jatyrsyñ, meniñ, tym qūrysa, molada da tilekşim joq i̇ekenin nege oilamaisyñ,- dep ömir baqi tiri janğa tisinen şyğarmai, özegin örtep jatqan aşy syrdy - öziniñ balasyz, jalğyz, qu bastyğyn aitty da, toqtady.
Möñke basyn köterdi. Küş şaqyryp, şyntağy astyna qoiğan jastyqqa süienip otyrdy. Sol küni şaldar Äliza men Möñkeniñ qasynda qalyp, qalğan jūrt üidi-üiine tarady.
İelaman özimen birge syrtqa i̇ere şyqqan Aqbalany baiqağan joq-ty. Sonan tek üiine jaqyndağanda art jağynda solqyldap jylap kele jatqan äiel dausyn i̇estip, toqtai qaldy. Aqbala jaulyq şetimen auzyn basyp apty. Özin tosyp qarailap tūrğan küieuin qasyna kelgende körip, ökirip iyğyna qūlai ketti. İelaman jūbatqysy kelse de, biraq auzyna söz tüspei, qūşaqtap bauyryna tartty. Ot janbağan üi yzğyp tūr i̇eken. Būlar şam jaqpady. Qarañğyda syrt kiımderin şeşip, peş tübindegi jer tösekke qisaidy. Aqbala būğan syrtyn berip, ary qarai audarylyp tüsti. Sonan qaityp qybyr i̇etpedi. İelaman ony ūiqtap ketken bolar dep oilady. Közine ūiqy oralmai, ūzaq jatqan-dy. Bir kezde qarsy betten säl jel tūrsa da syqyrlap, maza alyp bolatyn «jylauyq nemeni» äldebireu aqyryn aşyp işke kirip kele jatty. İelaman basyn köterdi. Qarañğyda kisi rabaisyz ülkeiip körine me... İelaman özine qarai kele jatqan myna kisiniñ repetinen seskenip, qolymen mañaiyn sipalai bastap i̇edi:
─ Men ğoi... Syrtqa şyğyp ketşi,- dedi işke kirgen kisi.
İelaman «Sary balany» dausynan tanydy. Onyñ mezgilsiz uaqytta kelisinen sekem alsa da, syr bergen joq. Körpe astynda qol-aiağyn bauyryna alyp typ-tynyş jatqan Aqbalağa moinyn sozyp qarady da, qarañğyda qolyna ilikken kiımdi iyğyna ilip, Sary balanyñ soñyn ala syrtqa şyqty.
Biraq Aqbala ūiau i̇edi; i̇esik jabylğan boida ūşyp türegeldi. Jalañ aiañ. Jalañ bas. Tabanyn qaryp bara jatqan mūzdai i̇edendi qorğalaqtap basyp, i̇esikke jetti. Attai tulap ketken jüregin qolymen basyp, jañağylardyñ soñynan jabylğan i̇esiktiñ sañylauynan syrtqa köz salyp i̇edi; älgi i̇ekeu ūzamapty. İesiktiñ ar jağynda būğan syrtyn berip tūr i̇eken. Aqbala İelamannyñ bir kisige i̇erkin äli jetetin qaruly i̇ekenin bilse de, biraq mynau da osal i̇emes siiäqty. «Kurnos İvan i̇emes pe i̇eken?» dep oilady. Osy bir kärjik mūryn qara orystan qorqatyn. Syrtqa qūlağyn tigip i̇edi, yzğyryñ jel olardyñ sözin dūrys i̇esittirmedi. Mynalardyñ sözinen bar ūqqany - jaña sailanğan bolys Tentek Şodyrda qonaq bop ketipti. Būğan orai İelaman «onyñ mağan oq atpağan küni bar ma?..»- dedi. Būdan keiingi söz i̇estilmedi. Tek, äiteuir, bir añğarğany mynau kim de bolsa, būlarğa jau i̇emes. Jyly tösekten jeleñ şyqqan İelaman jel ötinde ūzaq tūra almai, üige arqasyn berip jaqyndai tüsti. Aqbala i̇endi mynalardyñ sözin anyq i̇esitti.
─ Fedorov i̇erteñ bes jüz qūlaş qara tormen bäriñdi mūz üstine şyğarğaly jatyr.
─ Mūz älsiz i̇emes pe?
─ Ony men de aittym. Biraq Fedorov tyñdamady. Saq bol!
Aqbala jügirip baryp tösegine jata qaldy. Küieuine töngen qandai da bir qaterdi jüregi sezip tyrp i̇etpei, typ-tynyş bola qaldy. İelaman körpe astyna kirip, aiağyn aqyryn kösile berip i̇edi, älginde ğana mūzdai jer basqan äieldiñ aiağyna aiağy tiıp ketti.
─ Sen ūiau ma i̇ediñ?- dedi İelaman. Aqbala audarylyp tüsti. Ün-tünsiz qūşağyna kire bergen äieline būl da şūğyl ūmtyldy. Jas myrza kelip ketkeli tüsi kirmei, tomsaryp jürgen İelaman osy joly tağy da tar tösekte qalai tabysyp qalğanyn baiqamady. Ökpe -kinäniñ bärin ūmytyp, būl şaqta qūşaqqa syimai bara jatqan äieldiñ tolyq denesin aqyryn bauyryna tartty.
─ Jañağy kim?
─ Qaitesiñ?! Özimizdiñ adam.
─ Öziñ... bolğanda ol kim?
İelaman qalai tüsindirerin bilmei, irkilip qap i̇edi. Jaña ğana Aqbalamen i̇ekeuin bir- birine jaqyndatpai, tirep tūrğan syiymsyz qarynnyñ ar jağynan äldene būlqynyp qaldy. «Oi, tentek!..»- dep, İelaman är kezdegidei, i̇et - bauyry i̇eljirep ketti. Özin birden baurap alğan osy bir ystyq sezim Aqbalağa äbiger äkelgen älgi sūraqty da ūmyttyryp jiberip i̇edi. Būnyñ otbasyna taiau arada Aqbala men özinen basqa tağy bir tätti tirliktiñ düniege keletinin oilap, osydan qaşan közi ūiqyğa ketkenşe külimsirep jatty.
Ol ūianğanda üi işi äli qarañğy i̇edi. Ūiqysy qanbapty. Zip-zildei bas kötertpei jastyqqa tartyp jyğa bergesin, ūiqy qysqan közin jūma tüsti de, ile qaita aşyp aldy. Tündegi auyr qaza i̇esine tüsti. Byqyrsyğan auasy tar bölmede ölikti ūzaq ūstau qiyn. Qalai da bügin jerleu kerek. Sonyñ qamyna jedel kirisip, qabir qazatyn qaruly jigitterdi auyl syrtyndağy qara molağa jöneltu kerek. Kürek, ketpen saily bolmasa toñ jerdi qazu da oñai şarua i̇emes. Aitpaqşy, orys baiyna baryp, bir künge pūrsat sūrap alu kerek i̇eken -au?
* * *
Būl öz basy Qūdaimendeden qai kezde de jaqsylyq kütken i̇emes-ti. Onyñ bolys bolğany basqadan būryn aldymen balyqşylarğa sor bolaryn bilgen. Biraq būlarğa qany qanşa qatsa da, jaulyqqa tap osylai şūğyl kirise qūiar dep oilağan joq-ty. Sary bala saqtandyrğan tündegi äñgimeden keiin orys baiyna salyp ūryp birden jetip baruğa taisalyp, äueli Kurnos İvandy baspaldaqtap körgisi keldi. Būl kelgende Kurnos İvan as işip jatyr i̇eken. İesikti aşar - aşpasta üi işinen qazaqtar jiırkenetin qyşqyl kapusta men külimsi qandala iısi mūrynğa keldi.
─ A, İelaman... İelamanuşka, kel! Kel!- dedi Kurnos İvan; ol, biraq astan basyn almai, tünnen qalğan balyqty qarpytyp asai berdi. İeki şyqşytyn sidalap toltyryp apty. Tañyraiğan tanauy balyq şainağanda, äsirese, qatty şuyldap, jampañdap jatyp:
─ Nege kelgeniñdi bilem. Sen... İä, sen äueli Fedorovqa bar. Tek abailap söiles,- dedi.
Tün asqan kebirtek balyqty jūtpaq bolğanda, tüiildi me, älde qaqaldy ma, közinen jas yrşyp ketti. İelaman Kurnos İvannan şyğa salysymen tura Fedorovqa baryp i̇edi; orys baiy tūrğan i̇eken. Auyzğy bölmede as daiarlap jatqan kelinşek isin qūia salyp, qolyn aljapqyşqa sürtti de, üstine kirgen kisige közi tüsti de, tañdandy ma, tamaşalady ma, baqyraiyp qarap qaldy. Mynanyñ qairatty iri tūlğasynda özi körip jürgen qyr qazaqtarynan göri, äiel näsiline ūnaityn qandai da bir tartymdy birdeñesi baryn baiqady. Sūğanaq köz İelamannyñ basyna bir, aiağyna bir qarap işip-jep barady. Būryn -soñ äiel balasynan däl būndai ädepsizdikti körmegen İelaman qysyldy ma, Uialdy ma, betin qaşyrta berdi. Kelinşek onyñ dap-dardai basymen beti jalyndap qysylğanyn qyzyq körip, syqylyqtap külip jiberdi.
─ Bai... üide me?
Kelinşek ündemesten zyp berip törgi bölmege kirip ketip i̇edi, töbedegi aspaly şamnan tüsken säulege jañağy kelinşektiñ appaq baltyry şağylysyp, tūra qaşqan aq bökenniñ tañyndai bir jarq i̇etti de, közden ğaiyp boldy. İelaman: «Myna saitan qaitedi, äi?»- dep, nazaryn basqa jaqqa audara bergende, İelamannyñ közi tūsyna kilem ūstağan bolyskei kereuetke tüsti. Kereuetke jiğan qos mamyq jastyq ta dala qazağyna «būl qaidan jür?..» degendei i̇eki qūlağyn i̇edireitip tigip qalğan i̇eken. «Sary saitannyñ salymdysyn kördiñ be? » İelaman tağy da älgi appaq kelinşek jöninde oilap bara jatqan künähar köñiline yzalanyp: «Osy bügin mağan ne boldy? Älgi saiqal qaida?»- dedi işinen. Äri-beri kütse de i̇eşkim körinbedi. Sosyn i̇el qazağynyñ osyndaida aldy-artyna qaramai, omyraulap, basa - kökten ketetin minezine bağyp bū da törgi bölmege kirip baryp i̇edi. Kelinşek syqylyqtan külip, Fedorovtyñ qūşağynan sytylyp şyğa berdi. Jelkesine syrğyp ketken aq şyt oramaldy basyna jöndep qaita tartyp jatyp şyntağynyñ astynan İelamanğa qarap köz qiyğymen tağy bir şarpyp ötti. Sosyn köilek astynan qūiryğy būltyñdap, appaq baltyry jarqyldap şyğyp ketti.
Fedorov jasynda qara jūmysty köp istegen apaitös, iri sary orys bolatyn. Tüsi suyq. Aşuly türi tipti jaman i̇edi. Süzegen būqadai basyn bauyryna alyp, tūzdai kök köz tüiilgen qabaq astynan qadalyp, İelamanğa jaqyndai berdi.
İelaman: «Küte tūruym kerek pe i̇edi? »- dep oilağanşa bolmady, Fedorov:
─ Az- i- at! Dikar!- dedi de, İelamandy jağynan tartyp jiberdi.
─ Taqsyr!.. Möñkeniñ jalğyz balasy... Bügin jerleitin...
Fedorov i̇endi ony basqa, közge ūra bastady.
─ Taqsyr, mūz jūqa... Qauipti... Mūz üstine şyğatyn kisiler är üidiñ mañdaiyndağy bir-bir...
Fedorov būl joly boiyndağy bar küşti oñ qolynyñ jūdyryğyna salyp, qūlaq şekeden qoiyp jiberdi. İelaman közi qarauytyp ketti.
─ Joq, biz balany jerlemei, mūz üstine şyqpaimyz,- dedi de, İelaman būrylyp jüre berdi. Fedorov i̇esikke baryp qalğan İelamannyñ soñynan ūmtyla tüsti de, tūryp qaldy. Alaqany şoq basqandai duyldap, özi de dir-dir i̇etip tūr. Balyqşy jigittiñ myna qylyğyn aiaqsyz qaldyrmasyn bildi. Tek ne istese de, aşu üstinde asyğys istegisi kelmedi de, dirildegen qolymen temeki tūtatty. Aşy temekini üsti-üstine qūnyğa sordy da, laqtyryp jiberdi. Sosyn oryndyqqa şalqalap otyra bergende közi qabyrğada iluli tūrğan altyn jiekti ramadağy jas ofitserdiñ suretine tüsti. «Nege habar bolmai ketti? Soğysa jiberip qoimady ma i̇eken?» dep oilady. Hat-habar kidirgen saiyn jaqsy köretin jalğyz bala älde qaitedi dep, zäre joq. Byltyr Aralğa kelip, Markovtyñ kişi qyzyna üilenip ketip i̇edi. Al, Markov... Aral öñirinde tüu degende tükirigi jerge tüspei tūrğan ataqty bai. Birinşi gildi köpes. Aralda alğaş öndiris aşyp, ülken üiler salğyzyp, şirkeu, meimanhana salğyzyp, «Hiua» atty aktsionerlik qoğam aşqan adam. Aral teñiziniñ balyğy men Hiua handyğynyñ tai-tai maqtasyn i̇eşkimmen bölispei, bir özi derbes qoja bop otyrğan kökjal.
Markovpen qūda bolğaly būnyñ da Qūdaiy berip tūr. Būryn birde tūz jetpei, birde ağyl-tegil balyqty der kezinde jönelte almai, kiriptarlyq basyna künde-künde tüsip jatsa, i̇endi qazir tört qūbylasy tügel. Būryn qit i̇etse aldyn oral kete beretin baqtalas jauy -Aqsaq Jagorğa qazir būnyñ özi tizesin batyra bastady. Ötken jazda qūdasy Aqsaq Jagorğa tūz bermei, qyruar balyğy i̇eki ret şiridi. İendigi armany - aqsañ saitannyñ Kökaral men Sarybasattağy promsolyn özine qaratyp alu. Sony qūdasyna özi aitqannan göri balasy men kelini arqyly istetkisi kep, olarğa hat jazğysy kelip i̇edi; biraq, bir pälesi, qolyna qalam ūstasa qara terge tüsedi. Sosyn ūiqysy keledi. Sosyn i̇esinep, äş -şäpisi şyğady da, qolyn bir siltep tūryp ketedi. Keşe de, jatar aldynda «Meniñ süiikti häm teñdesi joq kelinim men balam»,- dep jaza bastady da, biraq, Qūdai qylsa qaitesiñ, ötkendegidei, būl joly da ūiqysy keldi me, i̇esinedi me, hatqa tüsken älgi azğantai jazudyñ qiqy-jiqy äripteri su şaiğandai irimtiktenip, özi jazğandy özi tanymady. Hatqa qūntsyzdyğyna yzalandy. Sosyn keşe bastağan hatty, säti tüsse bügin ūiqysyn qandyryp, şai - sulanyp alğasyn aiaqtarmyn dep otyr i̇edi, üstine jañağy aq baltyr kelinşek kirip keldi. Jūp - jūmyr bilegin moinyna asyp, qūşağyna kirip jabysyp tūrğan üstine, jañağy aziat basa-köktep kirip jynyna tigeni. Ölgenin bilmeitin öjet nemeniñ osy joly jynyn basyp, birjolata noqtalap alğysy keldi de, Kurnos İvandy şaqyrdy.
─ Analarğa bar. Biri qalmai mūz üstine şyqsyn! İeger... İestip tūrmysyñ, i̇eger bügin şyqpasa, aita bar, menen jaqsylyq kütpesin. Küni i̇erteñ bärin quam.
─ Mūz älsiz ğoi.
─ Ol seniñ şaruañ i̇emes.
─ Degeniñiz bilsin. Men tek au - qūraldan aiyrylyp qalmaiyq dep...
─ Olarğa i̇eskisin ber.
Kurnos İvan jönele berdi. Onyñ sümsiıp şyğyp bara jatqan südinin jaña körgendei, Fedorov soñynan közin tigip oilanyp qaldy. Osy beişaranyñ bütil bolmysynda kisi kökireginen birde aianyş, birde yza şaqyratyn bolymsyz müsäpirlik bar. İä, būl Araldan promsol aşqaly i̇erteñ, bürsigüni jüretin bolyp apysy kirip, küpisi şyğyp jatty. Oqityn balalar bolğasyn üiin äzirşe jyly ornynan qozğamai, jeke basy sybai - saltañ ketkendi jön kördi. Üi işimen aldyn ala osyğan kelisui kelisse de, biraq qaidağy bir meñireu dalada mal tabudan basqa i̇ermegi joq qairatty i̇erkekke ūzaq jyl äielsiz tūru qiyn bolaryn bildi. Biraq däl jürer aldynda ana şarua, myna şaruamen tabany jerge timei jürgende Aralğa özimen birge ala ketetin äiel i̇esinen tars şyğyp ketken-di. Bir küni jeñil tarantaspen Oral qalasynyñ ortalyq köşesinde zyrlap kele jatqanda, şirkeu aldynda qaiyr-sadaqa sūrap tūrğan jas qyzğa közi tüsti. Üsti - basy i̇ebil - sebil. Jūpyny, jüdeu. Biraq tirlikte talai ūrğaşyğa taqymy tigen kärkeste i̇erkektiñ qyrağy közi beişara qyzdyñ basqa müşesinen būryn, ö degende, onyñ oqtaudai tüp - tüzu aiağy men torsyqtai appaq baltyrlaryna tüsti. Soñyra özi siiäqty küşi qaitpağan qairatty i̇erkektiñ manjamyna bir tüsse... İehe - he, sonyñ ar jağynda myna aq baltyr qyzdyñ qalai-qalai qūtyryp şyğa kelerin bildi de, Fedorov qarq-qarq küldi. Būryn - soñ tatpağan zäruin tapqan jas tän i̇erkektiñ astyna bir tüsip şyqsa boldy, sol künniñ i̇erteñine qarğa aunağan qanşyq tülkidei tügi tülep şyğa keler - au äli-aq! Būndai şaruanyñ talaiyn iz - tūzyn bildirmei istep, äbden känigilenip alğan jyryndy köpes ūzaq jolğa jürer aldynda äieliniñ köñiline sezik tuğyzğysy kelmedi de, älgi qyzdy Kurnos İvanğa alyp berdi. Ony da däl jüretin küni qas pen közdiñ arasynda istep i̇edi. Üsti-basyn malyndyryp kiındirgen äp-ädemi jas qyzben qol ūstasyp, şirkeuge kirgende Kurnos İvannyñ töbesi kökke jetken-di. Onsyz da tübi tüsken şelektei keñ tanauy ädettegiden göri qattyraq şuyldap, toiğa jinalğan kisilerdiñ közinşe Fedorovty bas salyp qūşaqtap süiip aldy.
─ Aqymaq!- dedi Fedorov sol i̇esine tüskende Kurnos İvannyñ silekeii betinde äli byljyrap tūrğandai jiırkenip.
* * *
Kurnos İvan Şurany körgen saiyn ärqaşan osylai auyr sezim boiyn martudai basyp, öz-özinen azyp-tozyp qalatyn. Balyqşylardyñ aulyna köñili qūlazyp keldi. Balyqşylarğa Fedorovtyñ ämirin būljytpai, dälme-däl jetkizdi de, «būğan ne deisiñ?» degendei köp işinen İelamanğa qarap i̇edi, İelaman onan nazaryn taidyryp äketti. Tilin almasañ, orys baiy au - qūraldy sypyryp alady.
─ Özderiñ şeşiñder!- dep İelaman salmaqty balyqşylardyñ özine saldy.
Balyqşylar äri-beri tolqyp, aqyrynda Tentek Şodyrdyñ degenine köneiik degen pätuağa keldi. Būlardy qinağan i̇endigi jai- Möñkeniñ balasy. Möñke būl äñgimege aralaspai, bir şette otyr i̇edi. Mynalardyñ qinalğan türin körgesin:
─ Jigitter, ölgen bala üşin tiri balalardyñ obalyna qalmaiyq. İerterek kelsek, bälkim bügin de jerlermiz,- dep bailauyn özi aitty.
─ Onda kettik!- dedi de, İelaman şiraq basyp syrtqa şyqty.
Bar älem bürkeu. Suyq jel yzğyryp, töñirek şaqytyp tūr.Qiğaş tüsken qiyrşyq qatty qar kisi betin tilgilep şyp-şyp ūrady. Qabağyn tüigen qytymyr künnen qañtardyñ taiau tūrğan qahary seziledi. İelaman kün minezin jaqtyrmai, jüregi mūzdap tūr i̇edi, qasyna qauqyldap söilesip bir top kisi keldi. Işinde Möñke, Dos, Rai bar. Bäri de kün qabağynan baiqağan qorqynyştaryn aita bastady:
─ Söz joq, dauyl bolady.
─ Öşir üniñdi. Auzyñnan jaqsy söz şyqsaişy.
─ Öi, Qūdai-ai, sözben jarylqauğa bolsa, jaqsylyqty töbeñnen üiip tastar i̇edim.
─ İä, mūz älsiz. Jel arqadan şyqsa, aiaqtai mūzdy alady da ketedi.
─ Tentek Şodyrmen tildesip körse qaiter i̇edi?
─ İeşteñe şyqpaidy.
─ Apyr-ai, būl ne degen bezbüirek it?!
Kisi - qara jinala bastady. İtjemes te osylai qarai maimalañdap keledi. İtjemes -Süieu qarttyñ abyzyndağy adam. Süieu qart oğan biyl äiel äperip, i̇enşisin berip, öz aldyna bölek şyğarğan-dy. Biraq äli de özdiginen aiağyna minip kete almai, syily qarttyñ abyroiyn syrtynan azyq qyp, i̇el arasynda qaqpai - soqpaimen kün körip jür. Keide kire tartqandarğa ilesip qalağa barady. Keide İelamandy sağalap, qazirgidei kökşe mūz tūsynda balyqşylarğa soğady. Alğaşqyda apyryp - japyryp jiberetindei bir- i̇eki kün aianbai qimyldap, küşin sarqyp alady. Süieu qartty syilaityn jūrt jūmysqa şalağai jigitti bäribir ülesten qaldyrmai, qys boiy äli sybağa bop i̇edi. Sol İtjemes tağy keldi. Qalağa qatynap jürip bir orystan alğan ba, üstinde tozyğy jetken i̇eski qara kürte. Jeñin qaiyryp alypty. Sonyñ özinde äkesiniñ iyğynan auysqandai qolp - qolp i̇etedi. Rai onyñ bas - aiağyna syqaqtai qarap:
─ Qaraşekpenniñ baiy i̇eken desem, au, qūda, öziñ be i̇ediñ?- dep külip i̇edi, jigit salğan jerden saldyrlai jöneldi:
─ Bū - būryn qara kiımdiden qorqatyn i̇edim. Özim qara ki - kiım kidim de, i̇ehe - he, i̇endi jūrtty özim qorqytatyn boldym.
Bireu alqymnan alyp buyndyra qoiğandai, tūtyğyp, közi jypylyqtap, ärkimge bir qarap tūrdy da:
─ Mū - mūzğa şyq - şyqqaly jatqan körinesiñder. A - al, iske sät! Talap qaiyrly bolsyn. Teñiz ba - balyqty bolsyn! Me - meni de serikteriñe alyñdar. Mal ortaq, jan ortaq,- dep ie bermei, töpep bara jatyr i̇edi, Rai:
─ Äi, jarqynym, toqtaşy,- dedi.
─ Jo - q, toqtamaimyn,- dedi İtjemes, özi bolmasa, özgeniñ sözine qūlaq aspaityn änşeiindegi äulekiligine basyp.
─ Au, tym qūrysa tyñdasañşy.
─ Oi, äk – ke – ke - siniñ auzyn... tyñdaimyn, dep qolyn siltep, maimalañdai jöneldi. Ketip bara jatyp ta qaşan qarasy ūzağanşa sambyrlağan dauysy qūlaqtan üzilmedi. Ketkeni jaqsy boldy, äitpese auzyn qyşytsañ adamğa deste bermei, i̇esirip ketetin äuleki. Tūtyqpasy demeseñ, tūmsyğyn qūddy jelge tösep jügirgen aq kiıktiñ tanauyndai keñ tanauy jelpildep, üsti-üstine söilep bergende, ony toqtatu mümkin i̇emes-ti.
İelaman üige kelgende Aqbala peş tübinde otyr i̇eken.- Aqbala, biz mūz üstine şyqqaly jatyrmyz. Sen qoryqpa...
İelaman añdausyzda auzynan qalai şyğyp ketkenin bilmei qaldy. İendi ony qaityp juyp-şaiudyñ i̇esebin tappai, qolğabyn izdegen bop üidiñ işin äbiger qyldy. Aqbala qosyla izdedi. Qolğapty tez tapty da, İelamanğa berip jatyp:
─ Neden qorqasyñ?- dep sūrady.
─ Jo-joq, i̇eşteñeden qorqyp tūrğam joq.
─ Menen jasyrma,- dedi Aqbala.
Ötken tünde tañ aldynda ūrlanyp kelgen kisi İelamandy oñaşağa şyğaryp alyp «saq bol!» dep i̇eskertkeli Aqbalada zäre joq i̇edi. İelaman būltara almasyn bildi de, äielin bauyryna tartyp:
─ Kün raiy ūnamaidy. Teristikten būlt şyğyp, tünerip tūr. Al, sen qoryqpa! Biz neni körmegen beibaq?!- dep küldi de, qūşağyn jazyp, ketuge yñğailana bergen i̇edi, Aqbala jolyn keselep tūra qaldy.
─ Kün raiy mağan da ūnamaidy. Qorqam... nege i̇ekenin bilmeimin. Meni bügin jalğyz qaldyrmaşy.
Ärine, tūñğyş kötergen balasy. Sonan ba, küni jaqyndağan saiyn qasynan kisi - qaranyñ ketpegenin qalaidy. Oñaşa qalğasyn özine-özi kele almai, qol - aiağynan äl ketip bara jatqasyn bosağağa süienip tūryp qaldy. Üi işi añğal-sañğal. Keşke deiin jalğyz qalsa qūsadan ölip keterdei. Anada jas myrza kelip ketkeli osyndai müşkil hal basyna jiı tüsip jür. Būryn üige syimağanda, syrlas abysyn - Älizağa baratyn. İendi... Onyñ küni anau! Üi işinen oiyn böletin i̇ermek izdep i̇edi, biraq otyn kirgizuli. Su äkeluli. Üi işiniñ azğantai dünie - mülki de oryn - ornynda, tap-tūinaqtai. Aqbalanyñ aiağy auyrlağannan beri İelaman künde - künde i̇erte tūryp üidiñ bar şaruasyn özi istep, jinap ketetin bop jür.
Basqa i̇ermek tappağasyn kübige köje asyp qūiğysy keldi. Körşi üiden keli, kelsap äkeldi de, bir tabaq bidaidy būrqyratyp tüie bastady. Sosyn aqtağan bidaidyñ qauyzyn syrtqa şyğyp jelpidi de, tai qazandy toltyryp köje asty. İeski peş tartpai jürgen-di. Kömeiine kül tolyp qalğan ba, bügin tipti tartpai, aşy tütin keiin loqsydy.
─ Üiiñ örtenip jatyr i̇eken desem... beu, adam - au, peşten şyqqan tütin be i̇edi?!
Aqbala qasyna qol taiana otyryp jatqan Qaraqatynğa qaramauğa tyrysty.
─ Kelinşek - au, ne bildiñ... künniñ syñaiyn baiqadyñ ba? Jaña otynğa baryp i̇edim, jağalaudyñ mūzy qabajaqtai - au, qabajaqtai... Jas balanyñ i̇eñbegindei... aiaq asty bylq - bylq...
Aqbala jüregi auzyna tyğylyp, bara jatqasyn qazandyqqa süienip otyra ketti. Işi qatty tüiilip, tyrp i̇etpei, i̇ernin qyrqyp tistenip otyrdy da:
─ Alda razy bolsyn... qoiyñyzşy!..- dep i̇edi, Qaraqatyn:
─ Sorly - ai! Soryñ qainap qalmasa ne qylsyn,- dep, i̇endi baibalam salyp, Aqbalany ai - şaiğa qaratpai syrt jağynan qapsyra qūşaqtai aldy. Aqbalanyñ älsiz qarsylyğyn i̇elemei, zorlap aparyp peş tübindegi tösekke jatqyzdy.- Neden şoşydyñ? Köziñe ne i̇elestedi? Tiliñdi kälimağa keltir. Jeti ailyq bala, bireu täit dese de tüse qalady. Qazir nağyz şepik kezi... aq auyz şağy ğoi.
─ Al - da- ai!.. Maza berşi...
Qaraqatynnyñ tüsi lezde būzyldy. Onsyz da kirpik - qasy üiitilgendei, qan - sölsiz qara sür keskinin dolylyq buyp:
─ Ne deidi? Mazañdy alatyndai men ne qylyppyn?- dep i̇eki büiirin taianyp, tepsinip şyğa keldi.- Tūñğyş qūrsaq kötergen tūmsa kelinşek qoi dep, aqylymdy aitsam, o nesi, äi? Mendei abysynyñ aitpağanda, kim aitady? Maza berşi dep... Adyra qal!
Osydan keiin üiden üige kirip: « Aqbala şoşyp, bala tastai jazdady. Baryñdar!.. Baryp şyğyñdar!»- dep suyq habardy äp - sätte taratty da jiberdi. Qaraqatyn ketkesin de Aqbala özine özi kele almady. Köñilindegi küdik pen qauipti älgi qara päleniñ däl öz auzynan i̇esitkende, tap bir töseginen jylan şyqqandai üi işi üreige tolyp ketti. Közi tüsken närseniñ bärinen şoşyp, qol-aiağy dirildep otyrğan üstine körşi qatyndar topyrlap keldi de, dürligip şyğyp ketti. Sonan keiin Aqbala, tipti, üige syimai, syrtqa şyğyp i̇edi, qiyrşyq qar äli qylamyqtap tūr i̇eken. Balyqşylar köz ūşynda qybyr -qybyr. Olardan arğy jaq äli qatpağan, şalqyğan qara su. Sol betten, sonau añğardan zor güril talyp i̇estiledi. Ūly teñiz bir kez osylai küşi boiyna syimai gürildep jatady da, sosyn qaharyn qaptatyp äupirip ketedi.
Aqbalada zäre joq. Qaraqatyn bir jaqtan şyğa keletindei, alaqtap, jan-jağyna qarap tūr i̇edi, bir top qara qarğa äldenege äbigeri şyğyp azan-qazan bop qanaty satyrlap, yqqa qarai ūşyp bara jatty. «Tegin bolsa jarar i̇edi?» Üiden, tüzden tağat tappağan äiel jügirip jağağa bardy. Jel älgiden de göri qataia tüsti. Jağalaudyñ seldir qamysy suyldap, jel astynda i̇elbek qağady. Mūz jiegin qyzyl su qaptapty. Qarğalar i̇endi körinbedi. Olardyñ jañağy azan-qazan äbigeri tegin i̇emes siiäqty.
Aqbala üige kelse, bidai köje qainamai, tübine şögip qalğan i̇eken. Aqbala otty ürlep jibergisi kep i̇eñkeie berip i̇edi; biraq oğan işi tirep, iliktirmedi; sosyn şala janğan qamysty qazandyqtyñ kömeiine qarai ary ysyra bergen-di, jaña ğana byqsyp jatqan peştiñ kömeii kenet gür i̇etti. Älde bir ğalamat küş Aqbala ūstai bergen qamysty uysynan jūlqyp, kül - qoñyr, qolamtamen qosa syrtqa tartyp äketip bara jatty. Aqbala jüregin ūstap otyra ketti. Közi qarauytyp bara jatqasyn basyn oşaqqa süiedi. Äl jiğasyn tūra sala syrtqa ūmtylyp i̇edi, i̇esikten şyğa bergende sürinip qūlady. Sol boida ūşyp tūrdy. Köileginiñ i̇etegin köterip, syrtqa jügirip şyğyp i̇edi, qyrdan soqqan qara dauyl üiden şyğa bergen būnyñ basynan jaulyğyn ūşyryp äketti. Beti - auzyn qūm sabalap ala jöneldi. Qaptai soqqan qatty jel būnyñ özin de qañbaq qūrly körmei, tabanyn jerge tigizbei, dedektetip äketip bara jatty. Aqbala bir jyğylyp, bir tūryp jağağa jetti. Osy arada, jyñğyl ma, tüzgen be, qolyna ilikken äldebir būtağa jan -därmen jabysyp ūstai aldy. Auzyna tyğylğan ökpesin äzer basyp, mūz jaqqa qarap i̇edi. Şaşy būrqyrap, közin jauyp kete berdi. Sosyn şaşyn qaiyryp, mūz üstine qaita qarap i̇edi; osyğan deiin zäresi qalmai qoryqqan sūmdyqty körip:
─ İel - a- man!- dep jany yşqyna şyñğyrdy da, şalğy qyryqqandai i̇esinen tanyp qūlap tüsti. Däl sol sätte ana dausymen ilese şar i̇ete qalğan şarana dausyn qaptai soqqan qara dauyl qağyp äketip i̇edi...
* * *
Jalmūrattyñ üstinde aq señseñ ton. Astynda jürdek aq auyz atan. Aldynda bir qora tüie. Änşeiinde kisi - qara aldynda qūty qaşyp, ybyljyp otyratyn juas jigit, aldyna bir qora tüie salyp berse aruaqtanyp ketetin-di. Ol aqyrğanda qandai qaşağan qysyr ingender qaiqañdap qūia beretin. Jalmūrat qazir de şetke şyqqanyn qaiyryp, qalyñ köpirge quyp tyğyp, bar tüieni tairaqtatyp teñizge aidap keledi. Köp tüie işinen mūrny tesilmegen sary tailaqqa ala-böle qūsy tüsip, qit i̇etse aqyryp jağalasyp boldy. Sary tailaq jönge tüsse boldy, Jalmūrat bir qora tüie işinen sary ingendi izdeidi. Üki jüni jelkildegen sütti sary ingenge şyğarda jany basqa.
Sary ingen biyl jyldağydan i̇erte qaiydy. Soñyra buaz ingenderdiñ işinde i̇erte botalaityny da osy bolğasyn köşken, qonğanda oğan jük artqyzbai, bai üidiñ äielderimen jağalasyp bolatyn. Sary ingen köp tüie işinde mūrny şuyldap, aiağyn älde nege qinalyp auyr alyp kele jatqan-dy. Jalmūrat ony baiqady ma, joq pa, belgisiz. Al, aua raiyn bai, bäibişeniñ qasy, qabağyndai topşylaityn jigitke kök jüzin señdei basqan qorğasyndai qara qoşqyl būlt ūnamady. «Dauyl bolmasa qaitsin...»- dep oilady.
Balyqşylar mailyqqa jaqyndap qalğan i̇eken. İelamannan syralğy alyp dän tatyp qalğan jigit, bügin de qatyn-balasyna jas sorpa işkizgisi kep, tüielerin qualap otyryp teñiz jağasyna qūlatty. Jağada jürgen i̇eki qara kiımdi kisige közi tüsti. Būl öñirdiñ orys -qazağyn tüstep tanityn Jalmūrat myna i̇ekeudiñ äne bir qorbiğany - Kurnos İvan da, al onyñ qasyndağy Andrei i̇ekenin tanyp, olarğa alystan yrjiyp, külimsirep kele jatyr i̇edi; qalai bolğanyn baiqamai qaldy, jañağy yzğyryq jel äp-sätte arqa betke şyqty da, salğan jerden yşqynyp soğyp jiberdi. Jağalaudyñ qamysy jappai japyryla qūlap, topyraq borap, dem arasynda dünie alai-tülei boldy da ketti. Jalmūrat taban tirei almai, teri tonnyñ i̇eki i̇etegi tizesin sabalap, yqqa qarai dedektep bara jatty.
─ Sary bala! Sa - a... baa - a...
Andrei yşqynyp soqqan aiqai jelden basqa i̇eşteñeni i̇esitken joq-ty. Äldebir jaqtan äldebirdeñe şatyr i̇etti. Äldebir - deneniñ belomyrtqasy üzilgendei, kütirlep ala jöneldi. Andrei tükke tüsingen joq. Ärkim öz basyn qaittağan alağai - būlağaida ne bolyp, ne qoiyp jatqanyn da bilgen joq; tek osydan keiin jañağy şatyrlağan, kütirlegenniñ aiağy ne bop, nemen tynğanyn bilmese de, ol biraq aspan astynyñ bir sätte ūiqy - tūiqysyn şyğaryp yşqynyp soqqan myna aiqai jelmen, myna bir basqa, közge sabalap, qūiyndai üiirip äketip bara jatqan jantalasta jalğyz būlar i̇emes, däl osy qazir mūzdyñ da basyna bir zobalañ tuğanyn jüregi sezdi. Biraq ol ne qylğan zobalañ, ony bilgen joq. Būl i̇es jiiäm degenşe, köbesi qaqyrağan mūz qara jerden qapelimde irgesi ajyrap, bükil aumağymen añğarğa qarai jöñkip yğyp bara jatty.
─ Jür, qaiyqty suğa salaiyq!- dedi Andrei.
─ İesiñ dūrys pa?- dedi Kurnos İvan.
─ Äne, qoraly kisi yğyp barady.- Köre - tūra... Kurnos İvan qolyn bir siltedi de, promsoldy betke ūstap jügirip ala jöneldi. Onan küder üzgen Andrei i̇endi ne isterin bilmei tūrğanda, közi qasynda qalbalaqtap jürgen tüieşi jigitke tüsti de, ony ai - şäige qaratpai jetelep ala jöneldi. Jağada tūrğan qaiyqty i̇ekeulep suğa tüsirdi. Andrei qaiyqqa qarğyp mingende, myna jaqtan tüieşi jigit te teri tony qaudyrlap qaiyqqa keudesimen asyldy. Tabany suğa tier - timeste qara dauyl quğan qaiyñ qañbaqtai ūşyp ala jöneldi. Ömiri teñizge şyğyp körmegen tüieşi jigit säl qozğalsa suğa ketetindei, tüs joq, öñ joq, qalş-qalş i̇etip qaiyqtyñ kenerinen tas qyp ūstap, jabysyp aldy. Andrei qaiyqtyñ basyn būra almai, jantalasyp jürgende, būlar jağadan ūzap ta ketip i̇edi; teñiz üstiniñ dauyly tipti älemet. Tolqyndar irilene bastady. Qaptai soqqan qara dauyl araldyñ äupirim aiqai jeline ūlasty da, teñiz üsti tütigip, uyldap-şuyldap, üidei -üidei tolqyndar su betine i̇ereuildep oinap şyğady. Jalmūrattyñ basy ainaldy. Kök zapyran kilkildep keñirdeginde tūryp aldy. Qaida qarasa da qara jer körinbedi. Taban asty tüpsiz qūrdym. Qainağan teñiz köz aldynda döñgelenip üiirilip bara jatqasyn būl közin jūmyp aldy. «İä, Qūdai... Öziñ... Öziñ saqta! Saqtai kör!» Üidei tolqyndar i̇endi i̇es jiğyzbady. Üstinen basa qalatyndai, birinen keiin biri gürildep kelip. onsyz da bir batyp, bir şyğyp maltyğyp kele jatqan qaiyqty süzegen būqadai qağyp i̇etedi. Qaiyq töñkerile jazdap, i̇eki qaptalymen su sabalai bastady.
Andrei mūzğa yqqan kisilerdi qūtqara almasyn bildi, qaiyqty jağağa būryp i̇edi, älginde yqqa qarai qūldilap şapqan qaiyq jelge qarsy aiağyn baspai, tösimen tolqyndardy sabalap, bir orynda tūryp aldy. Andrei alqynğanyna qaramai, qos i̇eskekke küş salyp, i̇ese bergen-di. Bir i̇eskektiñ qalaq basy omyrylyp, qaiyq yqqa qarai qisaiyp ala jöneldi.
─ İendi bitti. Qūrydyq.
Andrei syñar i̇eskekti laqtyryp jiberdi de, qaiyqtyñ bel ağaşyna sylq i̇etip otyra ketti. Kün batty ma, joq pa, belgisiz. Ainala töñirek qarauytyp, bar älem bir uys bop syğylyp", tüsi suyñ düniege tilsiz tartylyp jūtylyp bara jatty.
Bir kezde qaiyqtyñ tūmsyğy ülken mūzğa tireldi. Qoly, aiağy qalşyldap äketip bara jatqan Andrei i̇es jiiäm degenşe keiingi jaqtan qatty jel quğan tağy bir mūz audañdap kelip qalğan-dy. Biraq ony Andrei baiqağan joq...
* * *
Balyqşy auylda bül tüni bir jan köz ilmedi. Qatyn-bala u-şu. Mūzğa yqqan i̇er-azamattardyñ aldyn orap kisi şaptyraiyn dese, bükil auylda aiaq artatyn kölik tabylmady.
Aqbala älsiz. Körşi äielder şala tuğan jeti ailyq balany qūraq körpege orap, anasynyñ irge jağyna salyp berdi de, üilerine ketti. Aqbala qol sozym jerde tūrğan şamdy jağa almai, tünimen kördei qarañğy üide jalğyz jatty. Älizanyñ hali onan da naşar; jalğyz ūlyn oñ bosağağa salyp otyrğan ana da qūr sülde. Tünimen i̇esin bilmei, sandyraqtap şyqty.
Qaraqatynnan qaiyr joq. Ol keşeden beri basyna qara salyp , üi men üi arasynda i̇eñirep jür. Tañ atqaly Sudyr Ahmettiñ üiine i̇eki ret baryp, mūzğa yqqandarğa qūmalaq salğyzdy. Sudyr Ahmet qūmalaqty alğaşqyda äspettep, törge jaiğan aq toqymğa salyp i̇edi; soñğy joly ter aldynda jatqan jyrtyq alaşağa qyryq bir qūmalaqty qūr şaşyp jiberdi. Özgelerden bölinip şalğaiyraq şetke tüsken bes-on qūmalaqqa iegin uystap, köz jiberip otyr. Qaraqatynnyñ oramal - şarşysyn körmegesin köñilsiz. «Kisiniñ ūiqysyn būzyp, jyp-jyly tösekten suyryp alğanda jaqsy. Tym qūrysa, bir- i̇eki qaqpyş balyq äkelse qaitedi?.. Balalarğa tartqylatyp qoisañ, tüs auğanşa tamaq sūramas i̇edi ğoi»,-degen reniş bar köñilinde. Sonan bolar, Sudyr Ahmet salğan jerden suyryla jönelgen joq; bes tal saqaldyñ ūşyn tistep, közin tas qyp jūmyp alyp i̇edi, Qara- qatynnyñ zäresi ūşty. Birdeñe deuge bata almai, jalañaş qūiryğymen tiken üstine otyrğandai qipaqtap qozğala bastady Biraq tis jaryp tük demedi. İerteden beri auzyn bağyp otyrğan äielge qūddy äulieliginiñ qūdiretin körsetkisi kelgendei, zaryqtyryp, janyn tylsymğa taqap aldy.
─ Qūmalaq jaqsy i̇emes. Qorqam. Päruärdiger jar bolmasa... paqyrlardyñ basyna, qalai da bir zaual tönip tür.
─ Alda - ai!.. Qainağa - ai! Qainağeke - ai, qaita tartşy.
─ Qoi äri! Qūmalaqty qaitalap tartyp, Qūdaidyñ kärin jeñildetetin äulieni körgem joq, - dedi de, Sudyr Ahmet küpisiniñ şalğaiyn aşulana qağyp, türegelip ketti.
Qaraqatyn syrtqa şyqqasyn köi - köidi üdetip, üiine qaityp kele jatqan-dy. Bir top atty tūsynan tasyrlatyp şauyp ötti. Kil qara şekpendi. Işinde Fedorov pen Kurnos İvan bar. Atqa mine sala şabatyn Fedorovtyñ taqymy astynda alysqa silteitin at. Qūdaimendeden qūnyn berip satyp alğan atty biyl jaz boiy jemge bailap baptap minip jürgen-di. Bel - Arannyñ kezinen asqanşa toq attyñ ökpesi qarlyğyp, aiağyn auyr alyp keledi. Köp ūzamai qos qūlaqtyñ tübinen ter bilindi; i̇eki-üş attan op-oñai basyp ozyp, oq boiy alğa şyğyp ketken Kurnos İvannyñ atymen qūiryqtasty, biraq basyp oza almady. Qūla qasqanyñ i̇eminip sozğan basy i̇endi ana attyñ qūiryğymen deñgeilese bastap i̇edi, sonan i̇eki at köl - qoranyñ qūlauyna jetkenşe birinen - biri oza almai, jağa budy bop kele jatqan. Bir kezde qūla attyñ moiny tegis terledi. At minezin jaqsy topşylaityn Tentek Şodyr älgidei i̇emes, qūla attyñ aiaq alysy jeñildep, qinalmai, i̇erkin siltei bastağanyn baiqady. «Oi, januar, sağan bergen aqşam adal i̇eken ğoi».
Kölqoranyñ tabanyna qūlağasyn Tentek Şodyr būrylyp artyna qarap i̇edi, Kurnos İvan körinbedi. Tentek Şodyr at basyn tartpady. İeki közin aldyna tigip i̇eminip alğan. Qaratüp şyñyna jaqyndap qaldy. Tentek Şodyr jasaurap bara jatqan közin sürtkeli qamşy ūstağan qolyn kötere bergende, qūla at osqyrynyp joldan şyğa jalt berdi. Fedorov i̇er üstinen ūşyp kete jazdady. Tizginin tartyp, at ürikken jaqqa qarap i̇edi, qarsy aldynda jolyn keselep bireu tūr i̇eken. Fedorov attan qarğyp tüsti.
─ Sen be?
─ İä, men.
─ Au - qūraldaryñ qaida? İelamannyñ üsik şalğan beti qap-qara. İerinderi tilim-tilim. Fedorovqa tülki tymaq astynan qadala qarağan köz öñmeninen ötip barady. Orys baiynyñ da tüsi demde būzyldy:
─ Au - qūraldaryñ qaida?- İelaman temir süimendi dos qolymen syğymdap ūstap alğan i̇edi. Tentek Şodyr ony i̇endi baiqady.
─ Au - qūral qaida?- dedi ol añyryp.
─ Sen it!.. İttiñ balasy, adamdaryñ qaida dep nege sūramaisyñ?
İelaman qarsy aqyryp temir süimendi qūlaştai siltep i̇edi, Tentek Şodyr tizgin ūstağan qolymen basyn qorğap būğyp qaldy. At ata jöneldi. İyğynyñ basyna tigen soqqydan orys baiy i̇eseñgirep ketken-di. Biraq i̇esin tez jidy. Basyn şaiqap jiberdi. Qalyñ kiımdi boiymen İelamandy astyna bügerlep basa qalmaq bop i̇edi, biraq İelaman artyna qarai ytqyp, orys baiynyñ qūşağynan sytylyp şyqty da, ile-şala qaita ūmtyldy. Būl joly süimen Fedorovtyñ däl qara qūsyna tidi. Qūlaqşynnyñ astynan qan cay i̇etip betin juyp ketti. Qalyñ kiımdi, batyr tūlğaly iri kisi gürs i̇etip i̇etpettei qūlady. İelaman süimendi laqtyryp jiberdi.
* * *
Balyqşylar qarañğyda qaidan şyqqandaryn bilmese de, qara dauyl quğan ülken mūzdyñ ilgeri jağy bir tūiyqqa tirelgenin sezgen-di. Tañ atqasyn bolmasa, köz bailağan tastai qarañğyda qalai qarap jürerin bilmei, dağdarğan kisiler aiadai jerde iırilip tūr. Onsyz da, tünde bet aşyqqa şyqqasyn ökirgen teñizde toqymdai - toqymdai mūzdyñ birinen birine sekirip jürgende İtjemes aiağy taiyp, suğa ketken-di. Onan basqa üş balyqşy öli-tirisi belgisiz, suğa ketti me, älde yqqan mūzben bet aşyqqa köz asyp ketti me, onşasy äzir būlarğa belgisiz. Qol-aiağy üsigen Qūltuma qozğaluğa şama joq, anadai jerde küresin mūzdyq yğynda yñyrsidy. Äzir işterindegi tyñy - İelaman, Kälen, Möñke, Dos. Raidyñ aiağyndağy qaiys i̇etikke su ötip, tañ aldyndağy sary aiaz şydatpai, jas jigit jaurap İelamanğa tyğyla beredi. Sonan bir kezde dauyl basylyp, bozaryp tañ atty da töñirek körine bastady.
─ Qaratüp!..
─ Äi, mynau Qaratüp qoi!
─ Biz Qaratüpten şyğyppyz.- Balyqşylardyñ türinen adam şoşyğandai. Saqal-mūrty mūz. Qasy, kirpigi, üsik şalğan bettiñ är tügi aq qyrau. Qaratüp şyñyn körgesin bäri jan-jağyna sergek qarap, dauryğyp abyr-sabyr boldy da qaldy.
─ Äi, ana qaraiğan ne?
─ Qaisy?
─ Äne! Änekei!- dedi de, Kälen jügire jöneldi. Möñke, İelaman, Rai, tağy birneşe kisi onyñ soñynan jügirdi. Būlar jaqyndağanda älgi qaraiğannyñ üstinen qarğalar ūşty. Kälen jedelirek basyp qasyna kelse qaraiğannyñ biri tüieşi Jalmūrat ta, al onan nebäri qol sozym jerde kök mūzğa qolyn ilgeri soza qūlağan Sary bala...
─ İelaman, sen tezirek i̇elge jet,- dedi Kälen,- biz jarymjan kisilerge bas-köz bop, osy arada qala tūraiyq.
İelaman jönele bergen-di, Kälen soñynan quyp jetip, qolyna mūz ūiatyn temir süimendi ūstatyn jatyp:
─ Mä, mynany al! Şyñ astymen jüresiñ ğoi. İt-qūs kezdesip qap jürer,- degen i̇edi...
İelaman būl joly da ündemedi, işine ne tüigeni belgisiz. Köktaiğaq mūzdy tabanyna näl qaqqan auyr i̇etikpen kirş-kirş basyp ketip barady.
* * *
─ Osy sender ne oilai - tuñ? Al men köresini myna Kälennen körip jürmin ğoi. Bolystyq qolyña ūstağan qandy qara balta bolsa, äueli İelaman men Kälenge siltesem qaitedi?- dedi Qūdaimende ağasy men inisin oñaşalap, aqyldasuğa şaqyryp alyp otyryp.
Bolys bolğaly i̇el aralap, ūzaq jürip qap, sonan tek ötken tüni qas qaraia kelgen-di. İerteñ i̇el arasynyñ tağy bir şūğyl şaruasymen jüretinin añğartyp otyryp: «İerteñgi şaidy bizden işersiñder, aqyldasatyn şarua bar»,- dep i̇edi; as-suy äzir üige baram dep oilağan sofy köñildenip kelse de, biraq qūr şaidan basqa tiske basatyn i̇eşteñe bolmağasyn qabağy tüsip ketti. Äñgimege yqylassyz. İeki közi sypyldap işke bir kirip, bir şyğyp jürgen daiaşy äielde. Sofy ağasynyñ köñilin jer tübinen tanityn jas myrza būnda kelgeli ony köziniñ qiyğymen bağyp, mūrtynan külip otyrğan-dy.
─ Nege ündemeisiñder?- dedi Qūdaimende,- Kälendi aidatsam qaitedi dep otyrmyn ğoi?
─ Onymen ūstasyp qaitesiñ? Ol ūry ot alğaly tūrğan qara myltyq. Öziñdi jazym i̇etip jürmesin,- dedi sofy.
─ İe, ol meni qalai jazym i̇ete - tuñ?
─ Ol arasyn bir Alla biledi. Meniñ biletinim öziñniñ tynyştyğyñdy oilasañ, onymen tatu bol.
─ Omai, şirkin- au. Ol sondai-aq kim i̇eken?! Qolynan i̇eki kelse, birin qylsyn. Olai deseñ bar- au, orazamdy aşpai tūryp, özimniñ qūttyhana meşitimde, ne tileudiñ üstinde otyryp aitaiyn, men de ony aiamasqa ant i̇etem. Sibirge aidatam.
Kälenmen jaulasqandy Täñirbergen de maqūl körmeitin. Kälen özderiniñ jelisine mal äkelip bailap jürgen qara bilek myqty ūrysy i̇edi; ol jäne tyşqanşylap auyl arasynyñ taily - tUiağyn ūrlamai, sonau Qoñyrat, Şymbai asyp, iır moiyn ülek äkeletin. Mañğystau jaqqa jalğyz jortyp, Adai, Tabynnan üiirge salatyn qūtpan aiğyr, i̇el aqtağan sañlaqtar äkeletin de osy Kälen i̇edi. Jas myrza ädette syrt közge auyl - üidiñ mal-janymen isi joq siiäqtanyp, dünieui pendelik isten boiyn syrt salyp jürse de, biraq şynyna kelgende mal qamyn myna i̇eki ağasynan artyğyraq oilamasa, kem oilamaityn. Qoldağy maldy asyldandyrmaq bop jürgende, keleñsiz, ūr da jyq ağasy Kälendi qoldan şyğaryp aldy. Tatulasudan däme qalmady. Sondyqtan ketiskesin, bir i̇esepten, Kälenniñ közin qūrtqan dūrys. Tek bolys ağasymen i̇ekeuiniñ arasynda ūstaityn būl syrdy sofy ağasynyñ közinşe aitqysy kelmedi de, aldyna jaiğan dastarhannyñ öz jaq şetin qaiyryp türegeldi. Inisiniñ tük demei, ün-tünsiz ketip bara jatqanyn körgende, Qūdaimende qabağy tüsip ketti.
─ Täiiri, älgini qaitesiñ?.. Jaqsy atqa minesiñ, älem-jälem kiınip, qyz-kelinşegi bar auyldy qyryndap, köleñdep jürsiñ.- Sofy tük basqan jalpaq betin joğary köterip, keñkildep küldi. Sosyn bauyrsaq jep, şai işip otyryp,- Abyralyğa qarağanda senen maldy, senen baqty işkim joq. Aqyldymyz da sensiñ. Öz jolyñdy öziñ añğarasyñ ğoi. Tek sağan aitar bir äñgimem bar. Ony qūi al, qūi alma, i̇erik öziñde,- dedi.
Mamyq jastyqty qoltyğyna basyp, dastarhannyñ bir jaq şetinde döñkiıp jatyr. Jasynda paluan bolğan; denesi kesek, saqal-mūrty siiäqty qasy da buryl; betiniñ är jerinde tal - tal ūzyn qyl bar. Ūiqy men ūiau aralyğynda, bei-jai halde maujyrap, mülgip jatyr. Qūdaimende ündemegesin, ol asyqpai, aqyryn yğystyra söiledi.
─ Sen, asyly, Kälennen aulaq jür. Öz basym onan qorqam. Ol änebir kezde auyz aşyp otyrğan üstime keldi. «Bizdiñ üidiñ Alamoinaqtary şalğaiyñdy jyrtqan joq pa?»- dep i̇edim, ol külip: «Oi, Aldeke - ai, küşiginen asyrağasyn qūr däriptei beresiñ ğoi. Äitpese Alamoinaq degeniñ ala küşik i̇emes pe?!»- dedi ğoi... Astafir Alla! Jağamdy ūstadym!
Sofy ağasy i̇endi birdeñe degende, onsyz da terisine syimai otyrğan Qūdaimende tilge kelip qalatyn i̇edi. Abyroi bolğanda, Aldabergen sofy auyr denesin aqyryn, baiau qozğap türegeldi. Pūşpaq işigin kiıp, kümis deñmentpen belin budy da, jylysyp basyp syrtqa şyqty. Ol ketken boida ile-şala işke Täñirbergen kirdi. Törge şyğyp jaiğasyp otyrğasyn:
─ Şaidy jina,- dep jeñgesine ämir i̇etti de, dastarhannyñ bir şetinde kirpidei jiyrylyp jatqan ağasyna būryldy:- Bolys ağa, baqyt basyña myqtap qondy. Biraq baqyt i̇er salyp, qūiysqandap minetin at i̇emes. At tulasa da taqymyñnyñ astynda. Baqyt -basyña qonğan qūs, qolyna şybyq ūstağan baladan da ürkedi. Būqaraña saq bol. Şeñgeliñnen säl bosasa syryğyn basyña oinatady. Ükimiñ jürip tūrğanda, būğalyğyñnan şyğyp jürgen ana Kälen, İelamanğa isteriñdi istep qal. «Jau aiağan -jaraly». Aumaly-tökpeli dünie ğoi, birde jauyñnyñ üstine şyqsañ, birde astyna tüsseñ de armanyñ joq.
Bir qyrjisa Qūdaimende kürmelgen jiptei, qabağy tūnjyrap tüiile beretin. Ol būğan da ündemedi. Būnysy jas myrzanyñ qaperine kirmedi. Ağasynyñ öz degeninen şyqpasyn bilgesin, qamşysy men tymağyn qolyna ūstai türegeldi. Qūdaimende ol ketkesin de qozğalmady. Inisi osy joly da öz oiynan şyqty. İekeuiniñ üni ündes şyqqanyn ūnatyp, Kälen men İelamanğa ister jaulyğyn işinen oilap otyrğan üstine bireu keldi. İetigin i̇esik aldynda tūryp şeşti. Sosyn kilem tösegen i̇edendi mäsisimen imene basyp, Qūdaimendege köş jerden qos qolyn sozyp kele jatty.
Būnyñ bäri būl üige kelgen kisilerdiñ dağdyly minezi bolğasyn Qūdaimende jibi qoiğan joq. İerteletip jürgen jürisine qarap, mynanyñ bū joly da i̇el işiniñ bir äñgimesimen kelgenin şamalady. Biraq qaşan özi tiıp aitqanşa asyqtyrmai, ala taqiiä kigen basyn bauyryna alyp otyr.
Anau:
─ Baieke...- dei tüsti de, toqtap qaldy. Büginde Qūdaimendeni «bolyseke» deudiñ laiyq i̇ekenin bilip, añdausyzda tiken üstine otyryp qalğandai qipaqtap, jasqanşaq janar jautañdap Qūdaimendege qarap i̇edi, Qūdaimende jaratpai, düñk i̇etti:
─ Nege bögeldiñ? Jaişylyq pa?
─ Jaişylyq deitin jaişylyq ta i̇emes. Auyl arasynyñ bir jamanatyn...
─ Ol ne? Qandai jamanat?
─ İelaman bar i̇emes pe?..
─ İä, bolsa şe?
─ Sol Tentek Şodyrdy öltirdi.
Qūdaimende basyn köterip aldy. Bolystyñ ajaryna qarap anau da özi oilağandai, mynau būl üidiñ jandaryna jamanat i̇emes, i̇eñ bir jaqsy habar i̇ekenin bildi. Sosyn jairañdan, köñildenip sala berdi.
─ Orystar İelamandy şanağa tañyp promsolğa äkeldi. Aitpaqşy, qasynda Rai bar. Promsol basy būlan - talan...
─ İe?
─ Şodyrdyñ üiinde aq kelinşek bar i̇emes pe i̇edi?..
─ İe, al?
─ Sol kelinşek Kurnos İvannyñ qatyny bop şyqty. Nekeli qatyny i̇eken. Şodyr ölgesin Kurnos İvan neni tyñdasyn?.. Şodyrdyñ üiine basa - köktep kirip barğan da, qatyndy...
─ Jä, ony qoi, İelamannyñ jaiyn ait.
─ İelamandy orystar sizge äkelip, äkti - mäktisin jasatyp, dereu uiezge jöneltedi dep i̇esittim...
─ Ä, solai de?!- dep Qūdaimende yñyranyp otyrdy da,- äi, İebeisin,- dep habar äkelgen kisige qarady.- Sen peşirdi tap... özimizge qarağan üidiñ birine qonyp şyqqan şyğar?..
─ Aita beriñiz, Aldekeñniñ üiinen şyğyp jürgenin kördim.
«Sol üige üiir bop ketti. Sūm jigit sofynyñ aq toqalymen köñildes bolmasyn?.. Onda bizdiñ qatynnyñ sezigi dūrys boldy ğoi».
─ Jä, meili... Sen peşir balany mağan jiber!- İebeisinniñ üiden şyğuy mūñ i̇eken, Qūdaimende syrtynda jatqan qūs jastyqqa şalqalap qūlai bere üidi basyna kötere qarq-qarq küldi. Kesken tomardai kespeltek jūmyr denesi selk - selk.
─ İesem ketip jür i̇edi. Qūryğy ūzyn Qūdai onyñ da tağdyryn... ha – ha - ha- a...
* * *
─ Äje, üige qonaq kep qaldy.
─ Atamnan ärmen! Ketsin äri. Qondyrmaimyn!
─ Qoi, äje! uiat bolar. Biri - oqyğan jigit. Teñiz jağasyn qystaityn jalpaq i̇el -Jaqaiym ruynan. Qabyrğa bolysy Qūdaimendeniñ...
─ Kimniñ?
─ Qūdaimende degen bolys bar i̇emes pe?
─ Astafyralla! Aty qalai i̇edi, pätşağardyñ?!- dedi kempir kübirlep. Biraq älgidei i̇emes, beti qaityp qalğan. Myna qonaqtar qys bolsa qalada tirek ūstaityn orys, tatar bailaryna toñ balyq tasyp, şūbyryp jatatyn kireşi i̇emes. Qaladan köilek - könşektik mata, şai - şeker alyp qaituğa şyqqan qalaşy i̇emes. Myna kelgen qonaqtar Qūdaimende bolystyñ inisi bolğasyn qystyñ közi qyrauda üiine qondyrmai, quyp jiberudiñ yñğaisyz i̇ekenin bildi. Biraq asyğystyq jasap qondyrmaitynyn aityp salğasyn, i̇endi izinşe raidan qaityp, tizgin i̇erkin balağa bere salu da yñğaisyz. Kempir ündemedi. Osyndaida bala-şağağa syr bermei, syrtyn suyq ūstap alatyn minezi boluşy i̇edi. Qasynda özinen rizalyq tosyp tūrğan balasyn körse de, äli de bolsa oğan rai bermei, ağaş kereuet üstinde külge şökken tüiedei, böksesin körpemen qymtap alğan. «Qonaq şirkin, tek qonyp kete me?.. Mūsaldat bop moinyña mindetin arta keledi. Özine i̇et kerek, atyna şöp kerek. Ol itter tañ atqanşa ot jaqtan qol salyp, qyz - qyrqynyña tağy tynym bermeidi»,- dep oilap, öz köñilinen tek narazylyq izdep otyrğan-dy.
Üsti-basynyñ qaryn qağyp, suyq qapqan kiımderi syqyrlap i̇eki adam kire berdi. Biri -törtpaq, jatağan. İekinşisi - jūqa, qağilez. İekeuiniñ de qasy, kirpigi qyrau. Jūqa öñdi qağilez jigit qala ülgisimen tikken qara drap paltonyñ syrtynan qasqyr işik kigen. Işke kirgesin törge ozbai, i̇esik aldynda tūryp qasqyr işikti iyğynan sypyryp tastady. Al törtpaq jigit onan būrynyraq kirip üidiñ iesi kempirge sälem berdi. Sosyn boiyndağy kiımmen törge şyğyp, körpe üstine jaiğasyp otyrdy. Sonan soñ ğana basynan tymaqty aldy. Aiağyndağy tabanyna sireu qatqan biteu bas i̇etikti bärinen keiin şeşti. «Qaida tastasam i̇eken?»- degendei qolyndağy i̇etikti köterip üi işine qarap şyqty. Jaña işke kirgende törge jaiğan qara tekemetke aiağyndağy auyr i̇etiktiñ izi aq qar bop josylyp qalğan i̇eken. Ol biraq qaperine kirip - şyqqan joq. Qolyndağy i̇etikti dürs i̇etkizip öziniñ irge jağyna tastai saldy. Sonan soñ:
─ Jasanjan, qarağym, bylai şyq!- dep jas joldasyna qasynan oryn körsetti. Törine bir şyqqan qazaqtyñ barğan üiine qojalyq i̇etip, bilep - töstep ketetin ädet.
Jasağanbergen aiaq kiımi men syrt kiımin i̇esik aldynda tūryp şeşip, törge boiyn jeñildep şyqty. Künūzyn ot jaqpai, i̇esik - terezeden jel yzryp tūrğan üide qolyn uqalap, bürisip otyr. Joldasy oğan köz qiyğyn tastady. «Qara suyqta jünin qyryqqan i̇eşkidei bürseñdeuin».
Būlar bügin Şalqardan kün şyqpai atqa qonğan-dy. Attary myqty bolğasyn qalai da Hanjalynda kök meşit ūstap otyrğan işanğa qonbaq bolğan. Oğan attary boldyrdy. Özderi de şarşady. Ūzaq jüriske attan da köri, äsirese, Jasağanbergen şydamai, beli talyp, taqymyn i̇er qajap tastady. Törge şyqqasyn da qūrysqan aiağyn birese ilgeri sozyp, birese özine tartyp mazasy bolmai otyr. Qonatyn üi de köñilden şyqpady. Abajadai bir bölme añğal-sañğal. Tör jaqtağy tūtas bir qabyrğağa birinen keiin birin qūiryqtastyryp qoiğan i̇eki ağaş kereuet tūr. İekeui de oiu-örneksiz. Jäne ūsynaqty şeber qoldan şyqpağany körinip tūr. İeki kereuetke jiğan körpe - tösek pen tūsyna ūstağan terme alaşağa deiin, bäri – bäri - būl üidiñ i̇er - azamatynda i̇eki qatyn bar i̇ekeni aitpasa da belgili boldy. Qysqa künde qyryq qyrqysatyn kündes qatyndardyñ biriniñ boiyna bir suyrtpaq artyq jibermei, iştar qyzğanyşpen taitalasyp ömir süretin ädet.
Şymyldyq peş tübindegi kereuette i̇eki ūrty salbyrağan kempir. Qolağaştai ülken mūrynnyñ bir tanauynda büiidei qara meñ. Sol meñniñ sypyra köbeliginde sūiaudai aq qyldar tikireiip, kempirdiñ onsyz da i̇erkek taqylettes kesek bitimin suyta tüsken.
Jas jigittiñ qasyndağy serigi - bai auyldyñ «baryp kel», «alyp kelinde» jüretin -İebeisin törge şyqqasyn kempirge til qatyp i̇edi, kempir jaqtyrmai, alaqanymen qūlağyn qalqalap, kereuet üstinen i̇eñkeidi.
─ A?.. Qattyraq ait!
Qūlağy mükis i̇eken dep oilağan İebeisin, i̇endi dausyn köterip:
─ Qai tuğan bolasyñdar?- dep i̇edi, kempir tyjyrynyp: «Işi - bauyryña kiruin qaraşy»,-dep oilady da, öñi älgiden de göri salqyn tartty. Qonaqtyñ jauap kütip otyrğanyn baiqasa da, oğan nazar audarğan joq, böksesin orap alğan tüie jün körpeniñ astynda bülkildegen äldenege «tynyş jat!»- dep salyp qap i̇edi, ol bala i̇eken, üidi basyna kötere añyrap qūia berdi. İebeisin sañyrau kempir i̇esite qūiar deisiñ be degen oimen qasyndağy jigitke:
─ Qonysymyz kelisken i̇eken. Köre qal, myna qaqpas qara su tatyrmaidy, - dep i̇edi, kempir iyğy bülk i̇etip, jymiyp qoidy.
Işke i̇eki kelinşek kirdi. Biri - aq sūr. Ūzyn boily. Onan keiin kirgen kelinşek qaratory. Anadan boiy alasa, biraq tyğynşyqtai tolyq. İekeui de üstindegi belin būida jippen tas-tai ğyp buğan şekpenniñ i̇etegine toltyryp sary qi äkeldi. Küni boiy qoldağy azğantai maldyñ astyn jailap, qoi qora men tüie qorada jürgen kelinşekterdiñ üstinen köñ men qoidyñ külimsi şaiyr iısi şyqty. İeki kelinşek törde otyrğan qonaqtarğa i̇erinderin qimyldatty da, būrylyp ketti. Sonan qaityp ol jaqqa nazar salmady. Qaratory kelinşek ot jaqty. Qazanğa as saldy. Üi işi älgiden azdap jylynğanmen, biraq jas jigittiñ tu syrtyndağy qoi qarnyn tūtqan terezeden syrttyñ uildegen yzğyryq jeli kökjelkeden qadalyp ūryp tūr. Äsirese, kirgen - şyqqan kisiler i̇esikti aşqan - japqanda jaman. İesikti aşyp qalğanda, işke lap bergen jelmen terezege tūtqan qaryn «uf - f!» dep syrtqa teuip, ürgen quyqtai torsiyp ketedi. Al, i̇esikti jauyp qalğanda, älgi qaryn keiin teuip, «fuf - f!» dep, üi işindegilerge ūrtyn torsita qūiady. İesik i̇endi bir aşylğanda, işke lap bergen auadan älgi şyñyltyr, jūqa qaryn tyrs i̇etip jarylyp ketti de, terezeden mūp - mūzdai suyq jel uildep soğyp berdi.
─ Bite, ana jau jegirdi!- dedi kempir.- Älgi osy üidiñ qyzy qaida?
─ Körşi auylğa ketti ğoi...
─ İe, onda ne bar i̇eken?
─ Otyrmaq bolady dei me...
─ Tūra tūr, sen qyz!
Kempir qolyna qolamtada tūrğan qūmandy alyp, syrtqa şyqty. İebeisin jalma - jan janyndağy jigittiñ qūlağyna sybyrlady:
─ Qosşym, jağaña tükire ber. Būl üide qyz bar i̇eken.- Qazan astyna qalağan sary qi mazdap janyp, üi işi jylyna bastady. Qara tory kelinşek jalyny basylğasyn qazan astyndağy qyzyl şoqty köseumen bermen tartyp i̇edi, töñkergen kese tübinde syğyraiğan mai şamnyñ jaryğy ala köleñkeleuge ğana jarap tūrğan abajadai üidiñ işine kökten kün säulesi tüskendei, köñildenip sala berdi. Sony sezdi me, älginde kempir böksesin orağan körpe astynan i̇eki bala basyn şyğardy. Biri i̇estiiär, i̇ekinşisi bauyryn jaña kötergen bala mysyqtai qūr bel. İekeui de közi jyltyrap, tämpiş mūrnyn ilgeri sozyp, qi şoğynyñ iısimen quana dem aldy. Oşaq aldyna tartqan qyp - qyzyl şoqtyñ säulesi jas balalardyñ janarynda ūşqyndap, äueli qazanğa, sosyn qazan mañynda jürgen analaryna qarady. Onan törde otyrğan qonaqtyñ közine közi tüsti de, basyn jalma-jan körpe astyna tyğyp ala qoidy. Jasağanbergen külimsiredi de, joldasy i̇ekeui atty jailap kelmek bop syrtqa şyqty. Üi oñaşarğan soñ i̇eresek bala körpe astynda jatyp bülik saldy. Äueli kişkentai balanyñ tabanyn qytyqtap, yqylyq attyryp qoidy. Būl qylyğy özine ūnady da, körpe astynda bürkenip jatyp kişkentai inisin ana büiirinen bir, myna büiirinen bir türtip, aqyrynda baltyryn būrap üzip aldy. Bala jylan şaqqandai şar i̇etti. Aq sür kelinşek:
─ Myna ar - r- ram it qaitedi, äi?!- dep ūmtylyp i̇edi, qaratory kelinşek kündesiniñ jolyn keselep tūra qaldy.
─ Käitesiñ, bala ğoi.
─ Bala i̇emes, bäle! Qūrttai balany öltiredi. İendeşe, ol aram itti men öltireiin.
─ Öltirip kör, öziñ tiri qalar ma i̇ekensiñ.
Däl osy kezde syrttan üige qarai kele jatqan i̇erkektiñ jöteli i̇estildi.
─ Tūra tūr, bälem!..
Süidedi de, aq sür kelinşek añdausyz tūrğan kündesin aş büiirden yñq i̇etkizip bir tüidi de, būrylyp jüre berdi.
Üi iesi jigit işke kirdi.
─ Toñyp kelgen şyğarsyñdar?.. Şaidy ot aldynda otyryp işeiik,- dedi ol öziniñ soñyn ala kirgen qonaqtarğa.
Şaidan keiin Jasağanbergen jylyndy. Äsirese oşaqtağy qyzyl şoqqa beti qyzyp, maujyrai bastady. İebeisin men üi iesi jigit dastarhan jinalğasyn da äñgimelerin üzgen joq. Bir- bir jastyqty şyntağyna basyp, bas tüiistirip jatyp, olar biyl suyq jyldağydan göri i̇erte tüskenin, qorağa alğan qoldağy azyn-aulaq maldyñ jazda şapqan azğantai şöpti älden jep, tauysa bastağanyn ülken uaiymmen äñgimeledi. Keşki astan keiin köñil birlegen İebeisin mal qystatuğa qyrdai i̇emes, qalai dese de, teñiz jaqtyñ tiımdi i̇ekenin aitty. Tipti bar- au, qaisybir qaqağan qarly - borandy qysta it tūmsyğy batpaityn qalyñ qamysqa qyruar maldy aidap jiberseñ, yğy da jetedi, qoregi de tabylady. İeñ arjağy qamystyñ qauyldyryğy men qabyğyn qajasa da, qystan jan sozyp, qoñy jyğylmai şyğady dep, üi iesin i̇elirtip qoidy. «Qiyndyq körip bara jatsañ, tura özime kel» dedi, «mal - janyña pana beretin, şükir, jağdaiym bar» dedi. Jasağanbergen mynalardyñ äñgimesine aralasqan joq. Ūiqy qysyp, közi qūm tüskendei tüiilip otyr. Ondaida ana i̇ekeuiniñ dauysy alystap, äldeqaidan küñgirlep i̇estiledi. Keide qara qazanda bylqyp qainap jatqan sür iısi tanauyn qytyqtap, asqa añsary auyp, basyn şydamsyzdana köterip alady.
Mai şam sönip barady. Ot säulesi tüsken oşaq aldy ğana jaryñ. Basqa jaq, airyqşa, abajadai ülken üidiñ būryş-būryşyna qara köleñke üiirilip, tūnjyrap tūr. Qara tory kelinşek küieuimen taqymdasyp, şai qūiyp otyr. Ūzyn boily, aq sür kelinşek qazan mañynda; qi şoğyna onyñ da beti qyzyp, gül - gül jainapty.
* * *
İebeisin astan keiin aqau tatyğan irimik ağarğannyñ bir zereñin ar jağyna töñkerip qūlata saldy. Işin qysyp bara jatqasyn ton şalbardyñ yşqyr bauyn bosatty. Älgide özine kereuet üstinen oqtai qadalğan kempirdiñ közin baiqasa da, biraq oğan köñil bölgen joq. Ondai oqty közder būnyñ talai körgen jauy. As - su işip, bügingi künniñ basty bir şaruasyn bitirgesin iyğyna jamylğan tonnyñ bir şalğaiyn astyna basyp, tör aldynda teñkiıp jatyr. Nege de i̇enjar?.. Äñgimege tipti zauyqsyz. Üi iesi jigittiñ atyn ūmytyp qala beredi. Anau da i̇erinbei, jalyqpai, oğan atyn qaita - qaita aityp, i̇esine salyp baqty. «İesimim Töleu»,- deidi anau. «Ä, Töleusiñ be?»- deidi būl. Sür i̇et pen qūrt i̇ezgen maily sorpanyñ iısi aiyğa qoimağan qapyryq, yssy üidiñ auasyna tūmsyğyn tösep, közin bir aşyp, bir jūmyp manaurap jatqan-dy. Üi işiniñ tösek salatyn yñğaiyn baiqağan soñ Jasağanbergendi ūiatyp, tysqa şyqty. Qora şetinen itter ürdi. Qasqyr ma dep, itter ürgen jaqqa qarai būlar jüre tüsti de, toqtady. Ai jaryq i̇edi. Qos atty parlap jekken jeñil şanaly bireuler būlardyñ janynan jez qoñyrauy şyldyrap, ağyzyp öte şyqty da, sonan tek qorağa kirgesin at basyn tartty.
Şanada otyrğan tört kisiniñ biri - at aidauşy da, i̇ekinşisi - kim i̇ekeni belgisiz, tonğa oranyp alğan. Qolynda myltyq. Qalğan i̇eki kisiniñ qol - aiağyn kisendep, şananyñ japsaryna tañyp tastapty.
─ Būlar kim boldy i̇eken?- dedi Jasağanbergen.
─ İelaman ğoi.
─ Kim? Kim dediñ?
─ İe, sen sūlu kelinşegi bar balyqşy jigitti bilmeuşi me i̇ediñ?! Ol kelinşekke bir kezde myrzanyñ köñili qūlap, biraz äueiilengen - di.
─ Al?..
─ İelaman sol saiqaldyñ baiy. Qasyndağy inisi - Rai. «Qūtyrğan bura iesine tüsedi» dep... jaqynda qara şekpenniñ baiyn öltirip...
─ Al?
─ Şyrağym - au, seniñ būl «alyñ» qai «al»? Kisi öltirgesin ony kim aiasyn?! Men jolğa şyğarda bolys qol - aiağyn kisendep, boiyn kezdetip, qalağa aidatqaly jatyr i̇edi... Mynau, däu de bolsa, solar.
Jasağanbergen iyğynan sypyrylyp tüsip bara jatqan paltony jağasynan joğary tartyp üige bettedi. Töleu men İebeisin üige onan säl keiinirek kirdi de, törge şyğa bergende i̇esik qaita aşylyp, işke i̇eki jas kirdi; i̇ekeui de köñildi. Äsirese, qyz bala i̇esikten kirer jerde syqylyqtap külip, özinen būryn kirmek bolğan ağasy - tomai qūlaq, dökir jigitpen taitalasyp, ony iyğymen iterip jiberdi. Qyzdyñ qazirgi türi adam külgendei: üstinde qalyñ qara ton. Aiağynda baipaqty i̇etik. Üstindegi osy bir qolapaisyz, i̇ersi kiımderdi basqadan būryn qyzdyñ özi qyzyñ körip, külkisin tyia almai, syqylyqtap jatyr i̇edi, qaratory kelinşek qūlağyna i̇eñkeidi.
─ İerkem - au, sağan ne bolğan? Üide qonaq bar ğoi. Qyz tyiyla qaldy. Biraq qonaqtar jaqqa köz salmady.
Qala men teñiz arasynda qysta da, jazda da aiaqsymai şūbyryp jatatyn köp jolauşynyñ biri bolar dep oilap i̇edi; jeñgesi qaiyn siñlisin şeşindirip jatyp, üi işindegilerdiñ közin ala bere, qūlağyna qaita sybyrlady:
─ Üide oqyğan jigit otyr.
Qyz şam jaryğy ala köleñkelep tūrğan abajadai üidiñ qonaqtar otyrğan tör jağyna būl joly moinyn sozyp qarady.
Qyz nazaryn baiqağan jas jigit kösilip jatqan aiağyn tez jinady. Qyz basqalardan göri şaş qoiğan, orysşa kiıngen, aryq, aqqūba jigitke közin irkip qarady da, būrylyp ketti. Öñi qyzğylt tartty. Kiımin şeşindirmek bolğan jeñgesiniñ qolyn qağyp, i̇eşkimniñ kömeginsiz özi şeşindi.
─ Aiğanşa qarağym - au, osynşa keş jürgeniñ ne?- dedi Töleu.
Salqyn auada jürip qaitqan İebeisin älgidei i̇emes, qazir boiy sergek. Qyzdy körgende ūiqysy şaidai aşyldy. Bas - aiağy abajadai bir bölme üide boi tasalaityn jer bolmağasyn teris qarap tūryp şeşine bastağan qyzdan i̇eki közin aiyrmai, tūla boiyn tintkilep qapty. Üstine qabattap kigen kiımderdi bir- birlep şeşken saiyn ar jağynan qūddy qauyzyn jarğan güldei qyzdyñ taldyrmaş boiy, qynama beli men säl - päl qozğalsa da arqasyndağy bilektei qos būrym būlğaqtap, qaramaiyn dese de közin tartyp alyp tūr. Qyzdy közimen işip - jep bara jatqan İebeisin qasyndağy jas jigittiñ taqymyn şymşyp, mazasyn alyp bitti. Osy kezde syrttan kirgen i̇ekeu:
─ Assalaumağaleikum!- dep qosarlana bozdap i̇edi, biraq oqyğan jigitti körgesin ilgeri baspai i̇esik aldynda tūryp qaldy. Sosyn onyñ basqa i̇emes, oqudan qaityp kele jatqan Qūdaimende bolystyñ inisi i̇ekenin bilgesin:
─ Ou, Jasanjan!.. Oi, ainalaiyn... Al, aman - sau barsyñ ba?- dedi, älgi i̇ekeu i̇eki jaqtan jalpyldai bastady.
─ Ağa, jeñgeleriñ de aman.
─ Al, öziñ qalaisyñ? Öñiñ qandai qūp - qu?..
─ Apyr - ai, betiñde tipti qan joq. Oqu adamdy jep tastaidy degen ras - au!
─ Densaulyğyñ qalai?
─ Auyldy sağynğan şyğarsyñ?
─ Ağa, jeñgeleriñ de seniñ jolyña qarai - qarai, i̇eki közi tört boldy.
İebeisin özine taiau otyrğan qaba saqaldy juan qarany büiirine türtti:
─ Qastaryñda tağy bireuler bar i̇emes pe i̇edi?
─ Oi, i̇enesin s... i̇eki balyqşy ğoi. Şalqarğa aidap apara jatyrmyz.
─ Olar qaida?
─ Tüie qorağa qamap tastadyñ.
─ Küzet qoidyñdar ma?
─ İt jer deisiñ be?- dedi qaba saqaldy keñk - keñk külip,- qaşyp kete almaidy, qol - aiağy kisendeuli.
Aiğanşa qara kempirdiñ qasynda qos tizesin qūşaqtap otyr i̇edi. Şalqaqtap külgen qaba saqaldyğa közi i̇endi tüsti.
─ Olardy işke alsa qaitedi? Toñady ğoi,- dedi Jasağanbergen.
İebeisin myrs i̇etti. Jalma - jan syrt ainala bere, irge jaqta jatqan bir jastyqty özine tartyp, jūmarlap bauyryna basyp aldy.
─ Ağalar - au, būlaryñ qalai... Myna suyqta... mal qorağa qamap... uiat qaida?..
─ Jasanjan - au, olar qylmysty kisi i̇emes pe?- dedi qaba saqal.
─ Solaiy... solai şyğar. Biraq, ağalar - au, olar da adam... adam balasy ğoi...
─ Tüsinsem ne deisiñ? Kisi öltirgen kisige aianyş bola ma?
Osy arada jas jigit būğan qarsy aitatyn ūtymdy söz auzyna tüspei, özine, älde aitqanyn qūlağyna ilmei qoiğan analarğa yzalandy ma, äiteuir qaraptan qarap qyzaraqtap küiip -pisti. Sony baiqağan kempir:
─ Äi, zalym,- dedi qaba saqaldyğa,- myna bala jalynğanda adam tügil, qara tas ta bir töñkerilip tüser i̇edi ğoi. Seniñ dätiñ neğyp şydap otyr?
─ Jä, qaitesiñ?! Būl sen aralasatyn is i̇emes.
─ Ne deisiñ? Myna zalym ne deidi, äi? Käne, sen zalym jañağyñdy qaita aitşy!
Aiğanşa anasynyñ būryn - soñ däl mūndai qatty būzylğan türin körmep i̇edi, Kempir i̇endi kereuet üstinen i̇eñkeiip:
─ Būl üige qonğyñ kelse, bar, analardy alyp kel,- dedi aqyryp.
─ Qariiä - au, olar kisi öltirgen, qylmys...
─ Qoi äri! Qanşa kisi öltirse de, olardyñ qylmysy tap seniñ künäñnan artyñ bolmas.
İebeisin qaba saqaldyny büiirinen nūqyp qaldy.
─ Qarsylaspa. Büginşe osy qaqpastyñ aitqanyn isteiik!
Süidedi de, anany ai - şaiğa qaratpai syrtqa alyp ketti. Aiğanşa anasyna dän yrza. Jas qonaqqa da bildirmei köziniñ astymen bir- i̇eki qarady. Mynau özi körip jürgen kisilerden jöni basqa. Būl äne bir künde törinde qonyp jatyp, jūrt közi ūiqyğa keter - ketpeste ot jaqtan qol salatyn äumeserlerge mülde ūqsamaidy. uiaty bar, inabatty. Biraq, sonymen birge, adam kökireginen aianyş şaqyratyn äldebirdeñe bar. Qyz közine äldeqalai közi tüsse de Uiañ jigit Uialyp, jūqalañ öñine lyp i̇etip qan jügiredi de, tömen qarap ketedi.
İebeisin men älgi qaba saqal qara i̇eki kisini aldyna sap işke kirdi. İekeui de qatty jaurapty. Äsirese bala jigittiñ qalşyldap ūşyp bara jatqanyn körgesin Aiğanşa jügirip baryp peş tübindegi jyly orynğa tösek jaidy.
─ Otqa jaqyndañdar!- dedi kempir.
Bala jigit qalş-qalş i̇etedi. Işke kirgen boida oşaq aldyna otyra qap, qyp-qyzyl qi şoğyna şabynyp ottyñ üstine tüsip barady. Onan keiindeu kirgen i̇eñgezerdei iri kisi de qañtardyñ qaqağan suyğynda qatty jaurapty. Biraq tördegi kisilerdiñ arasynan bolystyñ oqudan qaitqan kenje inisin kördi de, otqa jaqyndamai, törge şyğyp otyrdy.
Onyñ ūstamdylyğyna yrza bolğan kempir:
─ «Jüzdiñ tüsin bilgenşe, birdiñ atyn bil» degen, şyrağym, i̇esimiñ kim?
─ İel – a - man...
─ Myna bala şe ?
─ Meniñ inim. Aty - Rai.
─ Qai rudan bolasyñdar?
─ Jaqaiymbyz.
─ Irgeli i̇eldiñ balasy i̇ekensiñder ğoi?
─ Joq, qadirli ana, biz teñiz jağasynda tūratyn balyqşylar aulynanbyz.
─ İe - i̇e! «Adamnyñ basy - Allanyñ doby». Ne bolaryna kimniñ közi jetken?!- dedi kempir. Säl otyrğasyn jüzin İelamanğa qaita tiktedi,- jöniñdi bilmesek te, jüziñdi körip otyrmyn. Mynalar seni kisi öltirdi deidi. Qaidan bileiin, adam alasy işinde ğoi, türiñe qarasam, imanmen qaptap qoiğandai,- dep i̇edi.
İelamannyñ üsik şalğan beti sūrlanyp, biraz otyryp baryp:
─ Kisi öltiru käsibim i̇emes i̇edi, qadirli ana. Balyqşy i̇edim. Qara torğa tüsken azyn - şağyn balyqty tirlikke talşyq qyp jürgem - di. Qūdireti jürip tūrğan kisiler oğan qoidy ma?..-dep ol demi dirildep toqtady da,- qysqa künde qyryq öle bergesin, qaiteiin, tym qūrysa, birin öltirip jastyğymdy alyp jatqym keldi. Qadirli ana, bizdiñ jaiymyz osy,- dedi.
Üi işi jym-jyrt. İelamannyñ i̇entigip, auyrlau dem alğan tynysy ğana i̇estilip tūr. Aiğanşa onan köz aiyrmai, iegin tizesine süiep qapty.
─ Äi, Töleu,- dedi kempir ülken balasyna,- tūr, myna balağa bir malyñdy soi da, jaqsylap qonaq asy berip jönelt!
─ Apa - au... osy üide öli i̇et te bar ğoi...
─ Qoi äri! Ac tausylğanda ünemşil bolatyn jaman qatyndardai, būl şirkinniñ qoldağy bardy qūrtyp alğasyn mal jandy bolğanyn qaiteiin. Bar, kişi qara toqtyny soi. Qalğan i̇etin keiin balalar qyzyldar.
Töleu i̇eki äielin i̇ertip, syrtqa şyqty. Aiğanşa anasynyñ ülken, kesek bitimine süisine qarady. Osy qara kempirdiñ jatyrynan şyqsa da, būl öz basy äli künge ana syryna jete tüsinip bolğan joq-ty. Basqa tartsa aiaqqa jetpeitin tapşy düniesi qūrğyrdyñ tarlyğyn köp körgesin be, bylaiğy uaqytta üi işiniñ qazan-aiağyna, işken - jegenine aralasyp, äri -beridesin kelinderiniñ qazan-aiaq ūstağanyna yrza bolmai, zärin tögip otyratyn tarqol, qytymyr ananyñ keide tap osyndai kisiniñ kisiligi synalatyn jerde qoly aşylyp ketetini bar. Ondaida az ğana däulettiñ aldy-artyna qaramai, laq i̇etkizip töge salatyn jomart.
İebeisin qalğyp otyrğan-dy. Mal soiylatyn bolğasyn onyñ könmen qaptağandai tobarsyğan betine külki tepsinip, janyndağylardy şyntağymen türtkilep jymyrañdap sala berdi. Kempir üi işindegi kisilerge nazar audarmai, İelaman i̇ekeui özara söilesip ketti:
─ Bir isti istep salğan i̇ekensiñ. Oñ - terisin biz qaidan bileiik?!. Tek, äiteuir, öziñnen tömen äldekimderden qorlyq körip, künde-künde öle bergenşe, bir tirlikte bir ölgen de dūrys şyğar,- dedi.
Boiy jylyğasyn Rai asqa qaramai, ağasynyñ tizesine basyn salyp ūiyqtap ketti. İelamandy da ūiqy qysyp, özin zorğa ūstap otyr. Astan keiin Aiğanşa ülken jeñgesi i̇ekeui qonaqtarğa tösek saldy. Qaratory kelinşek İelamannyñ basy astyna salatyn jastyq taba almai tūr i̇edi, Aiğanşa jügirip baryp, öziniñ jastyğyn äkeldi:
─ İerkem- au, öziñ?..
─ Asty jūmsaq bolsyn, tağy bir körpe sal! Şamdy söndirmei, syğyraityp, biltesin basyp qoidy. Keş jatqan jūrt jastyqqa basy tier - timeste qor i̇etti. Qatty qaljyrap otyrğan İelaman tap jatar jerde ūiqysy aşylyp ketti. Būny aidar aldynda qoştasuğa biraz balyqşy kelgen-di. Älsiz Aqbala kele almady. Şala tuğan jeti ailyq bala tynyş, asa kep jylamaidy dep balyqşylar jūbatpaq boldy. Oğan İelaman onşa ilana qoimady. Şala tuğan balanyñ adam bop qatarğa qosyluy i̇ekitalai. Tünimen oi qajytqan İelaman sonan tek tañ aldynda közi ilinip bara jatyr i̇edi, qaba saqal:
─ Äi, tūr,- dep, Rai i̇ekeuin bir- bir teuip ūiatty. İelaman denesin zorğa qozğady. Raidyñ da ūiqysy qanbağan. Boiyn bilei almai, bylq-sylq tūrğan inisin İelaman qoltyğynan alyp, süiemeldei berdi. Qol-aiağyndağy temir kisen şyldyrap, ağaly-inili i̇ekeu aqyryn qozğaldy. İesikten däl şyğar jerde, tündegi jas qyz jügirip kep, qolamtadan jaña şyqqan yp - ystyñ külşeni İelamannyñ qoinyna tyğa sala, dereu jalt būryla bergen-di. İelaman onyñ näzik bileginen ūstai alyp, jibermei, keudesine qysyp tūryp:
─ Ainalaiyn-ai! Ne deiin, aman bol. Jamandyq körme, mūñsyz ös!- dedi de, qyzdy mañdaiynan süidi.
* * *
Teñiz jağalauymen attyly i̇ekeu aqyryn aiañdap keledi. Biri - Jasağanbergen, i̇ekinşisi -ana joly ony Şalqardan alyp qaitqan İebeisin. Sonan beri ol jas jigittiñ qasynan bir i̇eli qalğan joq. Ony äueli ağaiyn-tumalarğa apardy. Onan ağalarynyñ silteuimen būl öñirde biligi jürip tūrğan rubasy aqsaqaldardy adaqtap, äueli Kölqora tabanynda otyrğan Ramberdi, Jylqybai sekildi bailardyñ üiine bir - bir tüstendi. Sonan keiin ğana moinyndağy myqty bir paryzdan qūtylğandai bop teñiz jağalauymen üige qaityp kele jatqan beti i̇edi. Jas jigit şarşağan. Köñilsiz. Qabağynda ūiqy bar. Künūzyn talai üiden i̇et jep, irkit işip, i̇er üstinde otyra almai, bylq-sylq kele jatqanda būlardyñ aldynan şökken qardai ülken aq şoqalaqtyñ yğynda otyrğan bir qystaudyñ töbesi körindi. Ile-şala ürgen ittiñ dausy şyqty.
─ Mynau Süieu qarttyñ qystauy i̇emes pe?
─ Oi, ony qoi. Bolys ağañ, qyzyl köz şalmen qyrği-qabaq.
─ Qyzyq i̇ekensiz, İebeisin ağa...
Jasağanbergen at basyn dereu jalğyz qystauğa būrdy. Süieu qart üide i̇eken. Appaq qudai şaldyñ saqal-şaşy tu syrtyndağy terezeden tüsken qysqy künniñ säulesine şağylysyp, qaq törde qazyqtai şanşylyp apty. Qonaqtardy körse de qozğalmady. Qağysyp qasynan oryn da ūsynbady. Senderge laiyğy osy degendei, özinen tömenirek jerdi iegimen nūsqap:
─ Bala, otyr! İelge kelgen habaryñdy i̇esitip jatyrmyz...- dei tüsti de, irkilip qaldy.
─ İe, aqsaqal, i̇elge kelgeli biraz boldy.
─ Ä- ä! Ä! Bizge dep kelgeni osy bolğany da. Jarait, jarait!.. Būl üige qaityp bara jatqan betiñ şyğar?
─ İe, aqsaqal,- dedi Jasağanbergen, būl jerde de būltara almai qalyp.
─ Özim de solai şamal ap i̇edim. Jol üsti toi. Boi jylyta ketkenderiñ böten i̇emes.
İebeisinde ün joq. Tülki qūlaqşyndy közine tüsire basyp kiıp alğan. Tömen qarap tūqyraiyp apty. Ündemese de qasyndağy serigine «öziñe de keregi osy i̇edi. Al, qaryq bol!»- dep işinen tabalap otyr. Süieu qart onyñ bar- joğyn tipti baiqap otyrğan joq siiäqty. Jaqsy köretin küieu balasy ūstalğaly köñilsiz. Üi işine tipti qatal. Şalqarda türmede jatqan İelaman men Raiğa bara almağany janyna batyp, yzasyn kimnen alaryn bilmei, ot basyndağy bala-şağağa jylandai ysqyryp otyr i̇edi. Būnda kelgeli qasynda qol-aiağy bürisip otyrğan jas jigitke qyzyl közdiñ qiyğyn tastady.
─ Bala, tağy oqisyñ ba?
Būnysy, beine «jūrt seni töre dep töbesine kötere bersin. Öziñ de töre boluğa tyrysyp, öñiriñe jez tüimelerdi jaltyratyp tağa ber... Beşpet, şalbardy da syptai ğyp taryltyp, qanşa tyraştansañ da, sen äli şip-şiki balasyñ»,- degen kekesin siiäqty.
İelge kelgeli Jasağanbergen qoşametti köp i̇esitip, köñili kädimgidei ösip qap i̇edi; sonyñ bärin myna qyzyl köz şal däl bir jol toryğan ūrydai, tūla boiyn tūttai jalañaştap sypyryp şeşip alğandai. Jas jigit keluin kelse de, i̇endi būl üiden qalai şyğyp ketkenşe asyğyp, şaidy da bir şyny aiaq işti de, kesesin qisaita saldy.
─ Bala, nege az iştiñ?
─ Raqmet, aqsaqal.
Jasağanbergen syr bermei, üi işimen sypaiy qoştasyp jürip ketti. Bylai şyqqasyn İebeisin:
─ Barmaiyq degenim osy ğoi. Būl şal tiline u - zärin jiyp otyrğan osy dalanyñ uly jylany,- dep i̇edi, jas jigit onyñ renişti küñkilin i̇esitkisi kelmei, atyn tebinip şaba jöneldi. Auylğa İebeisinnen būryn jetti. Kele sala şeşinip jatyp qaldy. Sonan ol i̇erteñine qan säskede bir- aq ūiandy. Şai-suyn işkesin būl äulettiñ öz arasynda qalyptasqan dağdyly ädet boiynşa būl äueli sofy ağasyna, sosyn bolys ağasyna baryp sälem berdi. Üstinde qara kostium, sary jez tüimeli jūqa palto. Qūdaimende i̇esikten kirip kele jatqan inisine küle qarady:
─ Jasanjan qyzyq. Tirek ūstaityn tatar bailary qūsap, būty - qolyn syptai ğyp qalada kietin qara şekpenin auylda da tastamaidy.
Osy ağasynyñ tilin qyzyq köretin Jasağanbergen törge ozbai, üi ortasynda aş myqynyn taianyp, sylq - sylq külip tūr.
─ Qoi, şyrağym, qala sänin auylğa äkelip opa tappaisyñ. Abaila, bala, abyroidan aiyrylyp qap jürme.
─ Nege?
─ Auyl arasyn qalañdai köresiñ be? Tamyna tamy böksesin taqap tūrğan qalada kisi toñady deisiñ be? Myqtasa, köp bölmeli tatar baiynyñ üiin aralağandai şyğar. Qys boiy bir üiden şyğa sala qol sozym jerdegi i̇ekinşi üige kirip, köbeñ bop jaman üirenbei käittim deisiñ.
Jasağanbergen būl joly da sylq - sylq külip, derektesetin jerde de ağasymen beldesuden qaşyp tūr. Qūdaimende inisinen äli de köz almai, basy men aiağyna tosyrqai qarady. «Äi, myna küşik nemene, qalada bolğan az uaqytta külkisine deiin özgertip qaitqan ba? Apyr - ai, ä?!. Bala kezdegi baiağy qylua minezderin Orynbordyñ qai köşesi, qai üiiniñ būryşynda qaldyryp ketti i̇eken? » Qaladan kelgeli talai jerde baiqap jür, inisi birde bolmasa da birde qyzyp ketip, jelpinip söilegen i̇emes. Būl şirkinniñ sezimin ar jağynda bireu qolğa üiretip alyp, tizgindep tūratyn siiäqty. Külse de, söilese de sarañ qatynnyñ qolynan şyqqandai syğymdap, syrtqa şym-şymdap tek şetin şyğaryp otyrady. Öziniñ osy baiqağandaryn bir joly üide sofy ağasy otyrğanda Täñirbergenge aitty:
─ Sen osy küşikti oqytyp, altyn iyq töre i̇etem dep jürsiñ, al köre qal, osy bala būzylyp kete - tuñ.
─ İä, köre qal, tübi, būl öz ümbetimizden şyğyp, şoqynşyq orys bop ketedi,- dedi sofy.
─ Oi, ağa - ai, onyñ nesine şoşydyñ? Orys bolsa, qaita ūiazğa bastyq bolady.
Qūdaimende irkit qūiğan mestei, lyqyldap maiğa bökken törtbaq denesin äri-beri şaiqap, yrq-yrq küldi. Täñirbergen irge jağynda jatqan tülki tymağyn alyp türegele berip i̇edi:
─ Äi, sen toqtai tūrşy,- dedi Qūdaimende,- sen jar basyndağy balyqşylardyñ aulyna jiı baryp jüretin körinesiñ ğoi?
Täñirbergen bolys. ağasynyñ arjağyndağy nietin añğarsa da, biraq oida joqta bastağan myna äñgimeni aqyryna deiin aita tüskenin işi qalap, ünsiz tosyp tür.
─ Bir i̇esepten sonyñ dūrys,- dedi Qūdaimende,- qazir jolyña tūratyn adam joq. Qūdai atqandai, küieui kelmeske ketti.
─ Tağy ne aitpaqsyñ?
─ Keuliñ şapsa qatyn üstine al! Baiağyda i̇ekeuiñ Läili - Mäjnündei i̇ediñder ğoi.
─ Qazaqqa qatyn alu qiyn i̇emes. Ony kezinde körermiz. Äueli basqa şaruamyzdy biryñğailap alaiyq.
─ Ol ne tağy?
─ Kälendi aitam. Basta sol pälemen jaulaspai, aulaq jüru kerek i̇edi. Jaulasqan i̇ekensiñ -tartynba. İekiniñ biri. Aitpady deme: qazir onyñ közin qūrtpasañ, soñyra ol seniñ basyñdy alady,- dedi Täñirbergen. Sosyn tüsin bermei, ünsiz tomsaryp jatqan ağasyna küle qarap:- Älde sol ūrydan şynymenen - aq jasqanyp jürsiñ be?- dedi. Ağasyn bir iske aidap salarda äueli däl osylai qytyğyna tiıp, qairai tüsetin - di.
─ Körermiz,- dedi Qūdaimende.
─ İelge ūlyq şyğady degen ne? Ras pa?- dedi Täñirbergen.
─ Ras. Taiau arada kelip te qalar.
─ İe, onda säti kelip tūr i̇eken. Aianatyn ne qaldy?! Ol jeliñnen mal alyp jürgen ūry. Ūrlyğy i̇eşteñe i̇emes, i̇erteñgi küni İelaman siiäqty bū da kisi öltiredi.
Qūdaimende ündemedi, biraq inisiniñ myna sözi būnyñ öziniñ köñilinde jürgen küdigi i̇edi, mynau sonyñ däl üstinen tüsti.
─ Şodyrdyñ bal asy Aralğa kelipti ğoi,- dedi Täñirbergen.
─ İe, sondai bir sybys bar.
─ Anyq körinedi.
─ Bolsa bolar. Äkesiniñ qūnyn quyp kele jatqan şyğar.
─ Orys qūndy qaitsin?! İesitkenim ras bolsa, äkesiniñ promsolyn satatyn siiäqty. Dämeli kisiler osynda jinalatyn körinedi.
─ Apyr - ai, ä? Malğa aiyrbastai ma i̇eken, älde tazalai aqşağa sata ma i̇eken?
Täñirbergen külip jibere jazdap, özin küşpen tejep qaldy. Bolys ağasynyñ mūndaida qūittaidan kilt i̇ete qalatyn kinämşil minezin biletin-di.
─ Aqşağa satady ğoi,- dep ol irkile tüsti de,- baiqaisyñ ba, bolys ağa, zaman özgerip barady - au! Keşegi ata-baba tūsynda qai qaraşa betiñe kep söz aituşy i̇edi?! Qūlaqkesti qūlyñ i̇edi ğoi. Qazir malşy-jalşyğa qūlaş-qūlaş til bitti. Köñiline jaqpasañ, qosyñdy jekpeidi. Qatyn-balasyn jetelep, irgeñde otyrğan balyqşylar aulyna taiyp tūrady. Büite berse, köre qal, tübi malyñdy bağatyn kisi qalmaidy.
«Osy-aq bilgişsip, aldyñdy orai bere - tuñ. Auzyn aşsa, sary uaiym... aqyr zamandy üstiñe töndire bastai - tuñ»,- dedi Qūdaimende işinen.
─ Bolys ağa, osy jaidy oiladyñ ba?
─ Al, oiladym. Sonda qait dei - tuñ mağan?
─ Jön biletin kisiler «zamanyna qarai amaly» demeuşi me i̇edi?..
«Ne aitqyñ kep otyr osy seniñ?»- degen keskinde Qūdaimende inisine būryldy.
─ Şodyrdyñ promsolyn satyp alsaq qaitedi?
─ A?
─ Promsoldy satyp alsaq deimin. İerteden beri qyrysy jazylmai otyrğan Qūdaimende osy arada äldenege şūğyl jadyrap, qarqyldap külgen boiy syrt jağynda jatqan jastyqqa şalqalap qūlai ketti:
─ Joqty soğa - tuñ. Täiiri, orystyñ käsibi qazaqtyñ qolynan keletin be i̇edi?..
─ İe, nesi bar. Orys ta özimizdei adam i̇emes pe?..
─ Qoi, ainalaiyn, qanşa Qūdai bolsañ da orystyñ önerine jete almai - tuñ. Seniki jön degenge joqty soğa berme...
─ Joq, ağa, jön aityp otyrmyn. Promsoldy qolyña alsañ, osy dalanyñ Qūdaidan keiingi qojasy öziñ bolasyñ. Ol kezde kedei - jalşynyñ barar jeri, basar tauy qalmas i̇edi.
Qūdaimende inisiniñ ar jaq oiyn i̇endi añğardy. Promsoldy öz qolyna alsa, ol kezde, şynynda da, balyqşylar auylyn uysynda bürip ūstap otyratyny sözsiz. Alğaşqy sätte mynağan Qūdaimende de aualanyp, qyzyğyp qalsa da, pätua bailar jerde qolyn bir siltedi:
─ Qoi, şyrağym, ata-babañ äuestenbegen käsip, soñyra halyq aldynda külki bop jürermiz.
* * *
Tentek Şodyrdyñ balasy Aral qalasyna kelip, qūdiretti qaiyn atasynyñ üiinde jatyr i̇eken degen habar düñkildegeli qaşan?! Basynda alypqaşty qaueset siiäqty i̇edi, keiin rasqa ainaldy. Äkesinen qalğan mūrany satpaq bolğan jas ofitser sonau Petrogradtan ädeii arnap kepti. Sony i̇esitkeli Tentek Şodyrdyñ promsolynan dämesi bar qaltaly kisiler būl jaqqa oidan-qyrdan ağyla bastady. Köbi orys. Sonyñ biri - Aqsaq Jagor. Qaltasy jūqaryp qalsa da, Fedorov ölgesin i̇eñsesi köterile bastağan. Olardyñ soñyn ala Şalqardan Temirke keldi. Bū da osy ölkeniñ belgili baiy. Ūlyqūm boiynda qyruar maly bar. Şalqar qalasyndağy i̇eñ ülken düken osyniki. İeki - üş ūiazdyñ jün - jūrqasy men teri-tersegi osynyñ qolynan ötedi. Köpten bergi armany - teñiz i̇edi. Būnyñ tilegine orai Fedorov qaza tauyp, Temirke qystyñ közi qyrauda köp kisimen teñiz jağasyna kep Qūdaimendeniñ aulyn basyp jatyr.
Tatar baiyna Täñirbergen bala künnen üiirsek bolatyn. Būl joly, ol biraq qadirli qonağynyñ qasynda bola almady. Temirkeden osy jaqqa uriadniktiñ kele jatqanyn i̇esitkeli jas myrza peşirdi şaqyryp ap, üsterine i̇eşkimdi kirgizbei, i̇ekeuden i̇ekeui oñaşa üide ūzaq şüiirkelesti. Köldeneñ kisiden tek İebeisin kirip - şyğyp jür. Onda da İebeisindi körşi auyldarğa jūmsap, kerek kisilerin şaqyrtyp ap, qysqa-qysqa tildesedi de, ämir berip attandyryp jiberedi.
Osynyñ bärin syrttai baiqap jürgen Temirke bir küni qasyndağy jigitterine Täñirbergenniñ üii jaqty iegimen nūsqap:
─ Nağyz bolys şuşynyñ özi me dep qalam,- dedi.
Kün bata uriadnik kep, bolystyñ üiine tüsti. Būl auyldağy orysşa biletin jalğyz kisi -tilmaş peşir balağa «tez kelsin!»- dep dereu kisi jügirtti. Peşir kelgenşe Qūdaimende ūlyq aldynda «taqsyr - taqsyr» degennen basqa tük aita almai, saqau kisişe özara ymdasyp qana otyrğan. İeki jağy da ädepkide auyz tūşytyp söilese almağandaryna qinalyp i̇edi, artynan uriadnik aşulana bastady. Onan saiyn bolys qaiterin bilmei, qara terge tüsti. Sonyñ üstine Täñirbergen keldi. Ol ūlyqpen jaqsy tanys i̇eken. Nağyz tanystyq ötken jazda bastalypty. Sol joly Täñirbergen qalağa köp mal aidatyp, bazarğa aparyp İebeisinge satqyzyp tūrğan üstine osy uriadnik kep amandasypty. Qaşannan beri qazaq bailarymen aralasyp, jyryndyqor bop qalğan uriadnik sol arada Täñirbergendi qolynan jetelep äkep, qalanyñ qaq ortasynan salğyzyp jatqan kök şatyrly üiin körsetip tūryp: «Mirza, baigazi bir»,- dep özi biletin i̇eki auyz qazaqşasyn kädege asyrypty. Mūndai jerde mal aiamaityn Täñirbergen i̇eki iri qaranyñ pūlyn uriadniktiñ qaltasyna salyp jibergen i̇edi. Täñirbergen keldi de, tym-tyrys üige til bitip jüre berdi. Qūdaimende siiäqty Täñirbergen de orys tilin bilmeitin. Ol biraq bolys ağasyndai, bilmeitinin öz basynyñ minindei körip qysylğan joq. Salğan jerden jairañdap, i̇erkinsip, külip keldi de, ūlyqtyñ qos qolyn alyp amandasty. Sonan keiin orys qonaqtyñ däl qasyna tañymdasyp otyryp ap, qazaqşa söilei jöneldi:
─ Taqsyr, qoş keldiñ!
─ Raki - met!..
─ At-köligiñ aman ba?
─ Ra – ki - met!..
─ Jol ūzaq, qys işi, qalai, şarşağan joqsyñ ba?
─ Ra –ki - met!..
Qūdaimende inisine bir, ūlyqqa bir qarady. Ūlyq aldyna barğan saiyn özi ärqaşan oiyndağy sözin aita almai, al tilmaş arqyly söileskende birtürli aiyzy qanbai, şala qūmar bop, bulyğyp şyğatyn-dy. Ol i̇endi inisine qarap añ-tañ. Orysşa bilmegeni inisiniñ oiyna da kirip-şyqqan joq. Qazaqşa bilmegenine onyñ aldynda qaita ūlyqtyñ özi qysylyp, qipaq qağa bastady.
─Äi, bala, sen öziñ pälesiñ ğoi, ä?- dedi Qūdaimende bir qağa beriste Täñirbergendi qolynan ūstai alyp. - Myna ūlyqpen osy auyldağy köp qazaqtyñ birindei şūrqyrastyñ ğoi. Mūnymen qaşannan beri tanys i̇ediñ?
─ Ağañ bolys bolsa, jer betinde inini bilmeitin ūlyq bar ma?
Qūdaimende keñk-keñk küldi. Täñirbergen bolys ağasynyñ osy bir peiildi kezin paidalanyp qalğysy kep:
─ Kälenniñ isin dereu qaratu kerek,- dep i̇edi, Qūdaimende ündemedi, biraq i̇erteñine şai üstinde ūlyq i̇el işiniñ jaiyn sūrağanda, Qūdaimende osy äñgimeni ūlyqqa özi bastady:
─ Ūry-qary köbeiip ketti, taqsyr.
─ Mal ūrlai ma?
─ İe, mal ūrlai - tuñ. Maza bermei - tuñ.
─ Kisi öltirip jatqandar da bar,- dedi Täñirbergen. Uriadnik auzyna apara bergen asyn keiin tartyp ap, bolysqa kök közi şatynai qarady:
─ Bizge nege habarlamadyñ?
─ Taqsyr, ülgire almai jatyrmyz.
─ Bezobrazie! Nu, olar kimder?
─ İelaman degen bir ūry taiau arada orys baiyn öltirdi. Ony aidatyp jiberdik. İendi Kälen degen ūry şyqty. Qauipti. Kisi öltiruden taiynbai - tuñ.
─ O, koneçno... Ondai kisini ūstau kerek.- Täñirbergen ūlyqqa taman ysyryla tüsti:
─ Taqsyr, Kälenniñ mal - mülkin üptep, Sibirge aidatu kerek.
─ Faktisi tolyq bolsa, koneçno...
─ Aktysy bar. Kälenniñ qolyndağy maldyñ bäri är auyldan ūrlanğan. Qazir iesi şyğyp jatyr.
Qūdaimende inisiniñ sözin jaqtyrmady. Uriadniktiñ közin ala bere ol inisine taman qisaiyp, küñk i̇etti.
─ Şamadan aspa, şyrağym. Soñyra teksere qalğanda ötirigiñ şyğyp, ūlyq aldynda Uiatty bop qalmaiyq.
─ Bir auyz ötirigi joq, bäri şyn.
─ İeleri şyğyp jatqany da şyn ba?
─ Şyn bolğanda qandai?! Aryzdary bar.
─ Ony men nege bilmeimin?
─ Seniñ mūrşañ bop jatyr ma? Jarğaq qūlağyñ jastyqqa timei, i̇el qamymen jürgen joqsyñ ba?! Al, aryz peşiriñe tüsip jatyr.
Qūdaimende oilanyp qaldy. Inisi qanşa sendirse de, bolystyñ köñilinde äli de bolsa küdik bar:
─ Ol kisileriñ... Kälenniñ qolyndağy maldardyñ türi - tüsin bile me?
─ Bilgende qandai?! Pagornoiyna deiin bar.
─ Nanaiyn ba, joq pa?! Dem arasynda bireudiñ qorasyndağy maldyñ türin, tüsin, tañbasyn qaidan bile qoidyñdar?
─ Bolys ağam qyzyñ. Ol ūrynyñ qorasyndağy bar maly - bir kezde özimizdiñ qolymyzdan şyqqany qaida?!.
Qūdaimende jas jigittiñ qara mūrty qiylğan sūlu jüzine tañdana qarady. Şynynda da, i̇endi oilap qarasa inisiniñ aitqany ras: baiağy köñil tüzu kezde Kälendi būl auyl köp paidalanbady ma?! Kälen at tUiağy jetetin alys jerge qasyna jan adamdy almai, ylği da jalğyz jortatyn i̇er köñildi. Ol jäne syrttan äkelgen olja maldyñ basy-közine qaramai, būidasynan tizip äkep, Qūdaimende men Täñirbergenniñ jelisine bailai salatyn. Qūdaimende men Täñirbergen oğan boiyna siñimdi bolsyn degen syltaumen öz maldarynyñ işinen taily bie, tailaqty tüie beretin. Olar da būlardyñ tel maly i̇emes, är auyldan äldeqalai kelip qalğan olja maldar.
Qūdaimende i̇endi oilap qarasa, şynynda da, Kälenniñ qolyndağy bar maly - būlarğa türi, tüsi tanymal. Ūrlap alğan mal dep ūlyqqa körsetuge syiymdy - aq! Jaulyq nietke şyndap mingen Täñirbergen peşirge aldyn ala Kälenniñ qolyndağy bar malyn pagornoilatyp, qattap qağazğa tüsirip apty. Sonan keiin osy maldardyñ bärin qabyrğa bolysyna qarasty i̇elderden ūrlağan i̇etip, är auyldan iesin şyğaryp aryz tüsirip tastağan i̇eken. Qūdaimende basyn şaiqady: «Apyr - au, osynyñ bäri... basyna qaidan kele bere -tuñ? »
* * *
Säskelete bolys aulyna kelgen Kälenniñ qasynda Möñke men Dos. Bäri jaiau. Qūr qol. Tek Kälen juan doiyryn qolyna ūstai şyqqan. Baiağy at jalyn tartyp mingen kezde özegine qorğasyn qūidyryp, būzau tis qyp, myğymdap örgizgen doiyr. Jarymyn ūzyn jeñiniñ işine tyğyp, i̇eki büktep alğan. Auyldan şyqqaly ünsiz. Bir päleni işi sezip tomsaryp alğan. Oqta-tekte Möñke ğana:
─ Ai, Qarataz... sol käpir taz qystyryldy - au būl arağa,- dep köñildegi küdikti aitty.
Kälenniñ oiynda İelaman. Aidap äketkeli habar-oşarsyz. Änebirde artynan izdep barmaq bop, buynyp-tüiinip otyrğanda, jağağa suyq habar tarady; Sudyr Ahmet sekildiler Şodyrdyñ balasy äkesiniñ qūnyn quyp kele jatqan körinedi dep köiitkesin, Kälen İelamannyñ qatyn-balasyn tastap kete almai, qarailap jür i̇edi, i̇elge uriadnik keldi de, dereu būny şaqyrtty. Kälen qasyna adam almai, jalğyz barğysy kelip i̇edi, biraq oğan balyqşylar könbei, soiyl soğarlyğy mol i̇eki-üş jigitti i̇ertip jiberdi. Aqbauyrda otyrğan bolys auyly būlardan onşa qaşyq i̇emes-ti. Bylai şyğa bergende būlarğa auyl syrtyndağy būiratta añ aulap jürgen Täñirbergen kezdesti. Kälen men Möñke baiqamağan syñai tanytyp, tildespei ötip ketkisi kelip i̇edi, biraq jas myrza būlardy anadaidan körip, ädeii būrylyp keldi. Jaqyndağanda attan tüsip, jasy ülken kisilerge sälem berdi.
─ Auyl - i̇eliñ aman ba, şyrağym?- dedi Möñke.
─ Şükir. Jol bolsyn, ağalar?
─ Seniñ aulyña bara jatyrmyz.
─ İe, degendei. Şaqyryp keltire almaityn qadirli kisi i̇ekensizder. Auylda bolys ağam da jok; i̇edi, men barmasam bolmas. Al, ağalar, jüriñizder.
─ Raqmet, şyrağym. Ūlyq şaqyryp jatyr degesin kele jatyrmyz.
─ İe, onyñ sizderde ne şaruasy bar i̇eken?
─ Bilmedik. Qūdai aldynda kinämiz bolsa da, ūlyqqa jazyğymyz joq i̇edi.
─ Jä, kettik!- dedi Kälen mynalardyñ söz ilämin jaqtyrmai.
Täñirbergen atynyñ qanjyğasynan altaiy qyzyl tülkini alyp, qart balyqşynyñ aldyna tastai saldy:
─ Teñiz sekildi ūlyq ta tilsiz jau ğoi. Beti qatty bir ispen bara jatyr i̇ekensizder, joldaryñ oñ boluyna, jaqsy tilekpen tartam.
─ Raqmet! Öz teñiñniñ aldy bol!- dedi Möñke. Bylai ūzap şyqqasyn ol janyndağy i̇eki joldasyna qarap,- ne dese de, osy jigit ädepti. Ağasyndai i̇emes, jüzinde iman bar,- dedi.
Kälen ündemedi. İel qazağy ūlyq üstine ūlyqsat sūrap kiretin. Kirgesin de ūlyq aldynda bas kiımin alyp, iılip-bügilip söilesetin ädet bolatyn-dy. Basyn qaterge tikken Kälen ol kädeni belden basyp, i̇eki joldasyn bastap, ūlyq üstine basa-köktep kirip baryp i̇edi, uriadnik iri orys i̇eken. Jalañ bas. Sary şaşy ürpe-türpe. Qoñyrğa da, saryğa da jatpaityn kül tüstileu mūrtynan temeki iısi añqydy.
Ūzyn mūrttyñ qos şalğailyğy qazaqy küpiniñ jeñi tärizdenip, tömen qarai salbyrap ketipti. Qalyñ kiımdi üş kisi ūlyqsat sūramai, qarly aiağy syqyrlap, syrttağy aiazdy işke ala kirgende, uriadnik keñ üidiñ tösek jaiğan törinde i̇eki qolyn artyna ūstap, arly-berli kezip jür i̇eken. Myna kisilerdiñ ai-şai joq basa-köktep kirip kele jatqanyn körip, beiqam boiyn jiyp aldy. Jaişylyqta öziniñ dala qazağyna isteitin toñ aibatyn şaqyryp, salaqtap sanyna soğyp jürgen sary ala qylyşty sol qolymen ūstady. Ol tiktelip qarasa, ädette, qandai i̇er qazaq ta şydamai, közin taidyryp äketuşi i̇edi. Al, mynau yğatyn i̇emes. Senseñ tymaq astynan kirpik qaqpai qadalğan kişkentai jylan köz öñmeninen ötip barady.
Uriadnik art jağynda tūrğan tapaltaq jigitke būrylyp: «Būl kim?»- dep sūrady. Tapaltaq jigit oqu bitirip kep, bolysqa peşir bop ornalasqaly qarny şyğyp, bas-aiağy domalana qalğan-dy. Tañqy tanau. Büirektei beti byttiyp bedireñdep tūratyn qyzyl qoñyr jigit uriadniktiñ Kälennen yğysyp qalğanyn baiqağan-dy. Uriadnik seskengen kisiden öziniñ aiylyn da jimaitynyn körsetkisi kep, uriadnik pen Kälenniñ i̇eki arasyna kimelep tūra qaldy. Özinen qol sozym biık kisige būl sūq qolyn şoşaityp, yzğarmen bezep:
─ Kälen degen ūry osy!- dep i̇edi.
─ Kalin?- dep uriadnik qaiyryp sūrady.- Vot çto, tsar Kalin?- dep Kälenge tikelei til qata tüsti de, onyñ orysşa tüsinbeitini i̇esine tüsip, tağy da peşirge būrylyp,- i̇el işinen ūrlağan maldaryn moinyna ala ma i̇eken?.. Sony sūra!- dedi.
─ İesittiñ ğoi! Ūlyqqa şynyñdy ait!
─ Äi, jarqynym, ärkimniñ atar tañy, batar küni bar ğoi...
─ Aqsaqal, kün-tündi qaitesiñ?! Onan da ūrlağan maldaryñdy moinyña al.
─ Inim, ūrlyğyñ ne? Men büginde ol käsipti qoiğan kisimin. Myna jigitter aitsyn,- dep Kälen qasynda tūrğan Möñke men Dosty kuälikke tarta söiledi.- Osy küni mañdai terimmen tapqan adal näsibimdi qaljalap jürmin. Meni qajai bermesin, sony ait! Öz sözimdei ğyp būljytpai jetkiz, myna auzy tükti köpir...
─ Tiliñdi tart! Seniñ qaitip tirlik i̇etetiniñdi bilemiz.
─ İe, degendei, körgeniñ bolsa aita ğoi.
─ Aitam. Būnyñ ūlyq pen töre aldynda aq i̇etek işan bola qaluyn. Seni tünde, i̇el jatqannan bylai qarai körer me i̇edi... qoraly i̇eldiñ ortasyna kirip, qotannan qoi alyp qaşatyn ögiz moiyn kökjaldyñ nağyz özi bolar i̇ediñ ğoi.
Kälenniñ aiğyr jalyndai mūrtynyñ är taly yzğarmen tikireiip barady. Ol bir attap peşirdiñ üstine töne tüsti. İendi bir qimylmen peşir balany jelkesinen bürip alatyndai i̇edi. Jūrt sondai soiqandy kütip, dem almai tym-tyrys bola qalğanda, älgi Kälen aiaq astynan jadyrady. Möñke men Dosqa būrylyp:
─ İe, päruärdiger!.. Myna Tañqy Mūryn, Tory şolaq bala ğoi, ūlyq pen Qūdaimendeniñ aldynda qūrdai jorğalaidy, al bizge kelgende būnyñ özi Qūdai bola qalğanyn qaraşy,-dedi külip.
Ärkimniñ bir äli jeteri bar ğoi,- dedi Möñke. Būlardyñ üstine älginde Jasağanbergen kirgen-di. Biraq ony bireu körip, bireu körgen joq-ty. Ol jaña Kälenniñ peşirdi taiğa tañba basqandai tañbalap atağanyna mäz bolsa da, biraq küle almai, qūr bulyğyp, iyğynyñ basy selkildep tūrğan. Peşir büirektei beti du qyzaryp, auzyna qapelimde söz tüspei bulyğyp qaldy. Tükke tüsinbegen uriadnik añ-tañ. «Ah, çerti aziaty. Ne boldy? Ne dedi?»- dep, peşirge bir, Jasağanbergenge bir qarady. Peşir i̇esin jidy.
─ Taqsyr, būl baukespe ūry. Kisi öltirgen. Osy qazir sizge de tilin tigizdi.
Uriadniktiñ kök közi i̇ejireiip ketti:
─ Ah, merzavets? Sibirde şiriteiin öziñdi.- Möñke men Dos bir- birine qarady:
─ Būl orysqa til tigizdik pe? Atañ jaqsy, anañ jaqsy degennen basqa ne aittyñ būğan?
Peşir bala älgi älgi me, ol i̇endi Kälendi öltire jamandap, körer közge qol-aiağyn matap beruge qarap i̇edi. Sözge Jasağanbergen aralasty:
─ Seni de halqyñ oqyğan, közi aşyq azamatym deidi-au! Orys tilin sen öz älsiziñdi talau üşin üirengen i̇ekensiñ ğoi.
Sonan soñ ol mūnda bolğan jağdaidyñ bärin uriadnikke būljytpai, däl jetkizdi. Kälenniñ peşirge qoiğan atyna deiin aitqan-dy. Uriadnik közinen jas aqqanşa küldi.
─ Ai, tüsiñ jaman i̇eken. Sirä, i̇el arasynda mal ūrlap, kisi öltirgeniñ ras bolsa ras şyğar,-dedi, äli de bolsa Kälenniñ keskinine senimsizdene qarap.
Jasağanbergen onyñ sözin qazaqşağa audarğanda, Kälen külip:
─ Taqsyr - au, tergeudegi kiside tüs qaidan bolsyn?! Qaita keudemnen janym şyqpai, tiri tūrğanymdy ait,- dep i̇edi, uriadnik Kälennen tezirek qūtylğysy keldi bilem:
─ Aida, ket!- dep qolyn siltedi.
─ Jasanjan, ömirli bol! Örkeniñ össin! - Jasağanbergen qaşan i̇esikten şyğyp ketkenşe i̇eki közin Kälennen aiyrğan joq. « Jeliden mal aludy ğana biletin ūry ma desem, būl özi aqyldy da qazaq i̇eken »,- dep oilap, jükke jauyrynyn süiep tūryp qaldy.
* * *
Qolyna tigen bolystyqty qastasqan kisiden kek alatyn qara şoqpar köretin Qūdaimende osy künderi i̇erterekte i̇esesi ketip jürgen kisilerden kek ala bastağan-dy. İel işindegi talai jaqsynyñ basyna onyñ qūryğy men syryğy tiıp jatqan. Qūryğy äueli İelamanğa tüsti. İendi bügin ol qūryğyn Kälenge salmaq bolğanda kişi inisi aralasty da, bitip tūrğan istiñ betin qaitaryp tastady. Sony i̇esitken boida Qūdaimende Tübektegi şaruasyn tastai salyp auylğa şapty. Kele sala ol Täñirbergen men peşir balany şaqyryp aldy:
─ Būnda ne bop jatyr, käne, bärin tügel aityñdar?- Yzadan jaryla jazdap otyrğan Täñirbergen:
─ Oibai, Qūdai - ai, basqany qaiteiin, öz küşigiñniñ öziñdi qapqany jaman boldy ğoi,-dep i̇edi.
─ Ol kim?.. Jasanjan ba?
─ İe, sol. Oqu bitirip azamat bolady, älimiz kelmei jürgen i̇el işindegi jaularymyzdy mūqatyp beredi i̇eken desek, būl küşiktiñ özimdi qapqanyn qalai keşireiin?..
Qūdaimende aldymen Täñirbergenge yzaly. Öziniñ tilin almai, Orynborğa aparyp orys oquyna berip jürgen basqa i̇emes, osynyñ däl özi.
─ Sen ketkeli tağy bir jañalyq Aldabergen ağañnyñ i̇eki qara aty joq...- dedi Täñirbergen.
─ Qasqyr quyp ketken şyğar?
─ Adamnyñ qasqyry bolmasa qaitsin...
─ Ne dei - tuñ?.. Sonda ol kim bola - tuñ?
─ Bolys ağam qyzyq. Joğynyñ izine meni sala beredi,- dep Täñirbergen közin temen salyp, myrs-myrs külip otyrdy da, - mal joğalsa - ūrydan izdemeuşi me i̇edi osy?.. - dedi.
Uöi, sonda... Toqta, sonda ol qai ūry bola - tuñ? Täñirbergen bül joly da Qūdaimendeni bolys i̇eken dep aibynyp jatqan joq. Oğan qaita öktemdik sezdirip, syzdana qarap otyryp, köñilindegi küdigin aitty:
─ İeki qara atty alğan jau alysta i̇emes, qys aiynda alystan ūry kelmeidi.
Qūdaimende dereu iske kirisip, aulyna rubasylardy şadyryp aldy. Osy künderi bolys üiinde i̇el jaqsylarynyñ basy jiı qosylatyn bop jürgen-di. Täñirbergen men peşirden basqa būl jiynğa uriadnik qatysty. Jasağanbergen keşteu keldi.
Qūdaimende uriadnikke jaltaqtap qarap, jasqanşaqtap söz bastady:
─ Kälen qaşanda osy i̇eldiñ jelisine şabatyn i̇ejelgi kökjalyñ i̇edi. Ony osylai tyiusyz jibere beresiñ be?! Äne, sofy ağamnyñ i̇eki qara atyn tağy äketti.
Jaña ğana asqa toiyp alğan uriadnik tisin şūqyp otyryp tyñdady. Rubasylar bir auyzdan «Sibirge aidatu kerek» dep dauryğyp, üidi basyna köterip bara jatty. Uriadnik ädepkide «ne dep jatyr» dep peşirden sūrap otyrğan-dy. Keiin jalyqty. Onan ūiqysy keldi. Onan äri - beridesin mynalardyñ äñgimesi iş pystyra bastady da, ūzaqqa sozylğanyna yzalanyp, qolyn silkip tūryp ketti.
─ Çert vas razberet. Seniñ iniñ... oqyğan azamat sonyñ jağynda. Äueli iniñmen söilesip, özara kelisip alyñdar. Al, ana ūryny... aty qalai i̇edi?..
─ Kälen!
─ İä, Kalin. Ony ūstau bizge qiyn i̇emes,- dedi de, uriadnik syrtqa şyğyp ketti. Onyñ soñyn ala qalğandar da türegeldi. Qūdaimende men Jasağanbergen jūrt soñynda oñaşa qalyp i̇edi; Jasağanbergen i̇ekeuden i̇ekeu oñaşa qalğasyn da qyrysy tarqamai qyrjiyp otyrğan ağasyn Uialtqysy kep, ar-Uiat, namys jöninde biraz maslihat aityp i̇edi; Qūdaimende qybyr i̇etken joq. Tek inisine köñildegi bardy aitqyzyp aldy da, qolyna tymağy men qamşysyn ūstai türegeldi. Inisine kerek dese nazar salmai, i̇esikke bettep bara jatqan-dy. Onyñ būl qylyğyna tüsinbegen jas jigit ağasyna tañdana qarap, közimen ūzatyp tūrğanda, Qūdaimende i̇esiktiñ syrtyna bir aiağyn salyp, i̇endi şyğyp ketedi - au degende kilt toqtady. Qaiyrylyp artyna būryldy. Onda da böksesin syrtqa salyp tūryp:
─ Sen ar dei - tuñ... adamgerşilik dei - tuñ. Orystyñ kitabyndağy sözdi būl arağa salma. Būl aranyñ ary da, adamgerşiligi de onan bölek. Sen äli şip-şiki balasyñ. Tüktiñ mänisin bilmei - tuñ,- dedi de, inisi til qatam degenşe i̇esikti tars jauyp, şyğyp ketti.
* * *
İebeisin işke sürine-qabyna kirdi.
─ Myrza... köz ūşynan bir qaraiğan körindi.
─ Sol bolar...
─ Basqa kim deisiñ, ärine, sol!
─ İä, Alla, qoldai gör. Al!.. Al, jüriñder! Jaña ğana şirenip, syzdap otyrğan yğailar men syğailar, japyryla qozğaldy. Bäri birdei i̇esikke ūmtyldy. Qarbalasqan abyr-sabyr asyğysta biriniñ aldyna biri tüskisi kep, birin-biri kimelep jatyr. Būlardyñ biri -Qūdaimende bolsa, biri - Temirke. Biri - Täñirbergen. Aqsaq Jagor, Kurnos İvan... Aqsaq Jagor bir aiağyn syltyp basatyn, isik keude, iri qara orys. Bailyğy jürmegen kezde, osyndaida küşke, omyrauğa salyp ketetin ozbyr. «Kele jatyr»,- degen habar tigende, Aqsaq Jagor janyndağylardyñ bärinen būryn tūrdy. Būrynyraq i̇esikke jetti. Salğan jerden alğa tüsip, kümis şaluly taiağyn şalt sermep, būrynğydan da göri qattyraq aqsañdai basyp jūrttyñ aldyna tüsip bara jatyr i̇edi, jas myrza Temirkeni şyntağymen türtip qaldy:
─ Kördiñ be? Qūdai bir aiağynan aiyryp qoiğannyñ özinde aldyñdy orap ketkenin. Būl kök soqqannyñ i̇eki aiağy sau bolsa qaiter i̇edi, ä?
─ İ-i, aitpa, aitpa. Ul şoñynşaq aram vit... aram.
─ İä, aramdyqqa aiaqtyñ da keregi joq şyğar?! Promsol aldy iın tiresken halyq. Yğy-jyğy. Abyr-sabyr. Äldekim äldebireuge dauystap, äldenege jantalasyp qūiqyljyp jürgen kisiler. Qonaq tüsetin üidi küni būryn äzirlep qoiğan-dy. İendi qazir biraz kisi i̇esik aldynyñ qaryn kürep, topyraq seuip jatty.
─ «Külşeli bala süiüge jaqsy» degen - au!..- dedi Temirke.
─ Apyr - ai de! Tap bir gubernatordy kütkendei boldyq qoi,- dedi Täñirbergen.
Osydan keiin i̇eşkim ündemedi. Qūldilap kele jatqan köz ūşyndağy qaraiğanğa myna jaqta tūrğan jūrt qolyn kölegeilep, moinyn sozyp şydamsyzdana qarap qapty. Aq qar kün säulesi astynda jaltyrap, jylt-jylt i̇etip kisi közin qaryp barady. Būlar köp kütken joq Soñynda bes-alty salt atty nökeri bar, jeñil şanağa mingen jas myrza attaryn aq qyrau qyp ağyzyp kep, özin kütip tūrğan jiyn aldyna kilt toqtady. Sol boida janynda otyrğan jylpos jigit şanadan şapşañ sekirip tüsip, kilem japqan jaily orynda otyrğan ofitserge qolyn sozyp, şanadan tüskenin kütip tūra qaldy. Jas Fedorov qasqyr işikti iyğymen keiin serpip, boiyn jeñildep aldy. Bir janğa köz salmai, syrtyn suyq ūstap, syzdağan qalpy zer pagony jarq-jūrq i̇etip, şanadan äueli bir aiağyn, sosyn i̇ekinşi aiağyn şyğaryp, aqyryn tüsti.
Qūdaimende, Temirke, Aqsaq Jagor bas bop, sol arada aldynan şyğyp kütip alğan bar kisiniñ bäri jas Fedorovtyñ aldynda jel soqqan qamystai japyrylyp, iılip - bügilip jatyr. Tili jetkeni orysşa, jetpegeni qazaqşa, tatarşa amandasyp:
─ Aman, taqsyr!
─ Zdrasti, taqsyr!
─ Assalaumaleiküm!
─ Dobro pojalovat, vaşe vysokorodie!- dep şulap jatty.
Ofitser olarğa basyn säl izedi de, toqtamai tūsynan tezirek basyp ötip ketti. «Nälet atqyrlar»,- dedi işinen. Onyñ oiynşa aziiälyqtar şetinen alaiaq, ailaker, ūry. Boiyñdy tartyp ūstamasañ, bauyryña qalai kirip ketkenin bilmei qalasyñ. Özin kütip alğan myna şūbar ala top ta būny aldap soğu üşin ädeii öp-ötirik ölip - tirilip, iılip - bügilip jatqandai. «İä, būlar osylai»,- dep oilady da, bir janğa peiil bermei, salğan jerden syrtyn suytyp ala qoidy.
Tentek Şodyrdy jaqsy biletin Täñirbergen bir körgennen - aq jas ofitserdiñ äkesine qatty ūqsaitynyn baiqady. Bū da äkesi siiäqty iri, kesek. Būnyñ da at jaqty beti süp -sūr. Būl da äkesi siiäqty syryn saqtap, birde - bireuge rai bermei, suyq tomsaryp alady. Kişileu kök közi kisige qarağanda, äsirese, äkesiniñ közine ūqsap, sebepsiz tūnjyrai qalady i̇eken.
─ Käpirdiñ äkesinen aumai qalğanyn qaraş,- dedi Täñirbergen.
─ Apyr - ai de!.. İttiñ sidigi qandai asyl i̇edi!- dep qoştady Qūdaimende,- jür, jaqynyraq baraiyq!
Täñirbergen qozğalmady. Basqalardai ol közge tüsuge tyrysqan joq. İılip - bügilgen de jo. Qaita myna köp şuyldaqtyñ qylyğy būnyñ özine de i̇ersi köringendei, betine mysqyl şauyp, mūrtynan külip, bir şette jalğyz özi oqşau tūryp qalğan-dy. Jas Fedorov şuyldağan şūbar ala jiynğa tek änşeiin jai ğana, nemqūraidy köz salyp kele jatyp, kenet Täñirbergenge közi tüsti. Qaita qarady. Jalbaqtağan qazaq bailary men tatar, orys köpesteriniñ işinde sūlu boiy iılmei, jalğyz özi oqşau tūrğan täkappar, pañ jigitke qyzyqtap qarap qalğanyn özi de baiqamap i̇edi. «İş ty, kak stepnoi prints!»
─ Kak zovut?- dedi Fedorov.
Täñirbergen tüsinbedi. Sony baiqai qoiğan Temirke i̇elp i̇etip jetip bardy.
─ İesimiñ neşik dep sūraidy.
─ Täñirbergen.
─ Qalai? Tan... Tiani...
─ Vaşe vysokorodie... būl asa bai jigit. Täñirbergen degen myrza,- dedi Temirke.
─ Tian... Tiani-br-r...
Fedorov tili kelmesin bildi de, qabağyn şytyp toqtap qaldy. Jas myrzağa älgiden artyq köz salmai, özine küni būryn aldyn ala daiarlap qoiğan üige bardy. Juyndy. Qyryndy. Kiımin almastyrdy. Sol üstine qasyna i̇erip kelgen qosşysy - jylpos jigit kirdi.
─ Vaşe vysokorodie, qalai, ūnady ma?
─ A a?..
─ Amal qaisy, Aziiänyñ aty Aziiä. Äsirese, alğaşqy kezde qiyn. Keiin biraq üirenip ketesiñ. Sizdi bügin kütip alğan kisiler... Būlardyñ bäri kezinde sizdiñ äkeñizben istes bolğan kisiler. İeptep tildeskeniñde bolatyn i̇edi...
─ Nu ih!..
Fedorov as - sulanyp, birazyraq tynyşqasyn syrtqa şyqty. Jylpos jigit i̇ere şyqty.
─ Marqūm äkeñizden qalğan... promsol osy,- dedi ol teñiz jağalauyndağy i̇eki - üş üi men labazdy körsetip.
Fedorov töbege ūrğandai toqtai qaldy:
─ Ty çto?.. Şutit izvoliş?
─ Ne degeniñiz, myrza?! Promsoldyñ kemi joq.- Fedorov sengen joq. Sosyn qasyna Kurnos İvandy i̇ertip, promsoldy armansyz aralap şyqty. Kurnos İvanda i̇es - tüs joq. Jas Fedorovqa til qatqaly oqtala beredi de toqtap qalady. Auzyn aşsa boldy ökpesi auzyna tyğylady da, demi jetpei bara jatqasyn tūtyğyp, qaqalyp - şaşalyp qala beredi. Aralğa kelgeli işpei - jemei jiğan azyn - aulaq aqşasy bardy. Fedorovtan keiin i̇eşkimniñ qosyn jekkisi kelmegen jigit bes jüz qūlaş qara tordy satyp alyp, i̇endigi jerge, ne körse de, öz betimen jeke talap qyludy arman i̇etip jür i̇edi.
─ Qadirli myrza... Ğūmyr boiy ūmytpaiyn. Dūğama kirgizip, qūlyq bop öteiin...
─ Çto - o?
─ Qūlyñ bop öteiin, mağan äkeñnen qalğan...
─ Ne - i̇e?..
─ Äkeñnen qalğan i̇eski qara tor...
─ Tor - r?
─ İä, tor... nevod...
─ Poverennyiğa bar! Soğan ait!
İvan jügire jöneldi. Jas Fedorov bala kezde Volga boiynan iri bai köpesterdiñ talai -talai balyq zavodyn körgeni bardy. Äkeden qalğan mūra solardai jüzdegen adam isteitin ülken öndiris bolmasa da, būnyñ ömirine jetetin biraz bailyq özin aldynda tosyp tūrğandai körip i̇edi. Süitse, o, Qūdai... äkeden qalğan bailyqtyñ siqy... Nebäri... Bolyp bolğany... Sonşa: jerden at sabyltyp kelgen i̇eñbegine tūrmaityn birdeñe. Fedorov kelgenine ökindi. Abyroi bolğanda, äskeri qatal tärbie tezinen ötken jigit köñil küiin qasyndağylarğa sezdirmedi. Osy saparğa özimen birge äielin ala kelmei, äkesiniñ üiinde qaldyryp ketkenine quandy. Äitpegende, bai köpestiñ i̇erke, şoljaq qyzy būny mazaqtap itin şyğaratyn i̇edi. Onsyzda būl öz ömirine yrza i̇emes. Kişkentai künnen äke tärbiesin körmedi. Oquğa jasy tolar - tolmasta äkesi būny Samar qalasynda tūratyn dosyna jiberdi. On jyly sonda ötti. Oquyn bitirgen boida būny äskerge aldy. Sonan beri küni de, tüni de äsker ömiriniñ mazasyz, sartyl - sūrtylda ötip, ata - ana tirliginen şettep, bauyry suyp ketkenin özi de sezbepti. Ras, işer as, kier kiımge taryqqan joq. Äkesi artynan ai saiyn jiberip tūrğan aqşanyñ bet - jüzine qaramai, retti - retsiz sudai şaşty. Özi sudai şaşyp jürgen aqşanyñ ana jaqta äkesine qandai qiyndyqpen tüsip jatqany jas Fedorovtyñ miyna kirip - şyqqan joq-ty. İendi baqsa... äkesi baiğūs, kerek dese közi tiride adamğa ūqsap dūrys ömir süre almapty. Qatyn - bala anda, özi būnda. At aiağy jetpeitin qu dala, qūba mekende, tili, dini bölek jabaiy halyq arasynda i̇esil - derti mal tabam, bai bolam dep janyn jaldap jürgende, aqyrynda kisi qolynan qaza tapty. Süiegi dalada qaldy. Öligin kül şyqqandai, auyl syrtyndağy äldebir töbege aparyp, tizeden qazğan şūqyrğa köme salypty. Qabir basyna şanyşqan ağaş kresti de keiin tüie süikenip qūlatyp ketipti.
Jas Fedorovqa Şura qatty ūnady. Tek äkesi ölgennen keiin beişara kelinşek i̇eşteñeniñ parqyn bilmeitin qasietsiz nemeniñ qolyna tüsken de, qapelimde ūipalaqtalyp qalğan i̇eken. Būğan kezdeskende nazaryn tiktep qarai almai, basy iılip, öñirindegi tüimeni tartqylap tūryp qaldy. Äkesi siiäqty, äiel näsiline būnyñ öziniñ de köñili jüirik i̇edi. Zamanynda, Qūdai biledi, myna bälekei kelinşek talai i̇erkektiñ jüregin dirildetken bolar-au dep oilady. Äkesin mal tabudan basqa tük bilmeitin tiyn quğan qaimana köptiñ biri köretin-di. Süitse, jo - q, o da äiel näsilinen salymsyz bolmapty.
Jas Fedorov i̇ezu tarta tüsti de, tez tyiyla qaldy. Jylpos jigitti qasyna şaqyryp aldy:
─ Balyqşy kirgizdar qaida tūrady?
─ Ana jaqta... Jar basynda.
─ Köp pe?
─ Jetedi... jüzden astam üi. Vaşe blagorodie, baryp körgiñiz kelse...
«Qaityp ketsem be i̇eken?»- dedi Fedorov işinen. Köñili qūlazyp tūr. Kelgenine ökindi. Osy saparğa attanarda özin ana jaqtağy joldastarynyñ qalai şyğaryp salğany i̇esine tüsse betinen oty şyğady. Rahaty az äsker ömiriniñ sart - sūrtynda küzetke birge tūryp, qyzğa birge baryp, küni de, tüni de birge ötip jürgen öñkei sarala iyq jas ofitserler jüretin küni būny bäri qaumalap jolaiaq jasatty. Araq sudai işildi. Şekesi qyzyp alğan jelökpe jas nemeler äkesinen qalğan ien bailyqqa kenelgeli bara jatqan baqytty jigitke qyzyğyp, bäri kötermelep, qolpaştap baqty. Äri - beridesin būny öz atymen atamai, birde Rotşild, birde Riabuşinskii, Rokfeller dep, äkesinen qalğan bailyqqa älden qaltasyn qalyñdatyp jatty. Būğan bäriniñ bauyry bitip, bäri dos, qandy köilek joldas boluğa janyn salyp, ölip-öşken i̇edi. Būnysy jas Fedorovqa ūnady. Bylaiğy kezde qabağy aşylmai, tūnjyrap jüretin kök közde külki ūşqyndady.
Būl jürgen küni syrt aiaz i̇edi. Ornynan jyljyp, qozğalyp bara jatqan poiyzğa şaqqa ülgerdi. Qanşa kün jürgeni i̇esinde qalmapty. Äiteuir, jol ūzaq boldy. Kün jürdi. Tün jürdi. Ūiqydan tūra sala ūmtylyp tūsyndağy terezege qaraidy. Qaşan qarasa da terezeniñ arğy jağy appaq aq qar. Sarylğan ūzaq jol. Ömiri körmegen i̇el. Qart Aziiä. Kiız üi. Äldebir Aral teñizi. Qyrğyz-qaisaq i̇eli. Äkesinen qalğan mūra. Ağyl-tegil bailyq...
Araqqa qyzyp alğan ofitserler bauyry bitip bara jatqandai, būny birinen keiin biri qūşaqtady. Bir qūşaqtan bosasa, i̇ekinşi, üşinşi qūşaq jabysyp, oñaşalap şetke alyp şyğyp, soñyra qaryzğa aqşa berersiñ dep qiylğan i̇edi.
İendi... İendi, mine... ana jaqta joldastary qalyñdatyp jibergen qaltasyn, būl jaqta özin kütip alğan älgi alaiaqtar aldap soğyp, qu taqyrğa otyrğyzyp ketkendei. Jas Fedorov sol künniñ i̇erteñine tösekten tūra sala jylpos jigitke:
─ Atty daiarla,- dedi.
─ Ay, myrza... Būnyñyz qalai? İerteñ torg... Basy - qasynda bolğanyñyz dūrys qoi.
─ Basy - qasynda öziñ bol! Men qaitam.
Ile - şala qos at jekken jeñil şana üi aldyna kep toqtady. Köldei qasqyr işikke oranyp alğan jas Fedorov jan adammen qoştaspai, at şananyñ jez qoñyrauyn syldyratyp jürip ketti. Alda ūzaq jol!
* * *
Kälen kün keştete Kölqora tabanynda otyrğan üiine kelgen-di. Birer kün balalardyñ qasynda bop, mauqyn basqasyn Şalqarda türmede jatqan İelamanğa baryp qaitpaq boldy da, ūzaq jolğa minetin tory atty tañ asyryp, kir - qoñyn judyryp jatqan. Ädette, üide otyrğanda üstine keli tüiip jatsa da qyñq i̇etpeitin Kälen, qaşanda ot basyna tynyş. Balalar äkesin sağynyp qalğan i̇eken. Äsirese, kişisi - Kälenniñ özine tartqan şot mañdai, şüñirek köz qara bala keşeden beri äke qasynan i̇eki i̇eli şyqqan joq.
─ Oi, it - şoşqa,- dedi Kälen - Jaman neme... Kimge ūqsap i̇eljirek bolğan...
─ Qaidan bileiin, osy balañ sen degende şyğarda jany basqa,- dedi Jamal.
─ Jaman it, ne bilip jaqsy köredi i̇eken?
─ Sorly bala, sen kelgeli japyrağyn jaiyp, bir jasap qalyp i̇edi. İerteñ sen ketkesin tağy da jüdep qalatyn boldy. İelamanmen didarlasqasyn bosqa jata bermei, tezirek qaitarsyñ.
Jamal bir i̇erkektiñ ornyna jüretin qairatty äiel, Kälen köbine tüzde jürgendikten būl üidiñ bar şaruasy bir öziniñ moinynda. Otynyn, şöbin şabady. Balalaryn bağady. Malyn jailaidy. Jaişylyq ömirde üi işiniñ tirligi qaperine kirip - şyqpai, ömir boiy äieline arqa süiep, at üstiniñ sart - sūrtymen jürgen Kälen özi joqta ot basynda ne bop, ne qoiyp jatqanyn oilağan i̇emes-ti. Keide şyrqap alysqa ketip, at arqasynda ailap jürip qalğanda da, būl artynda öziniñ bar- joğyn oilatpai, ot basyn qūstyñ Uiasyndai köñirsitip ūstap, bauyryndağy balalarğa qamqor, qaiyrymdy ana bolğasyn ylği da boidaq adamdai i̇etek-jeñin keñge salyp, mülde qapersiz jüretin. Balyqşylarmen qos bolğaly būl tipti at izin salmai ketken-di. Kälen äielin şyn aiady. Bügin tösekten tūrğanda jolğa şyqqanşa Jamalğa qolğabys bergisi kelip i̇edi. Qoldağy az ğana qara -qūrağa köz qyryn salyp, qoranyñ qiyn oiyp, köñin syrtqa şyğarmaqşy i̇edi. Būl oidan da i̇eşteñe şyqpady. Üi işiniñ tirligine kelgende ädette kejegesi keiin tartatyn da tūratyn yjdağatsyzdyğy äser i̇etti me, älde, kim bilsin, şai üstinde basyna qaidağy-jaidağy renişti birdeñeler keldi de, köñili aiaq astynan it talağandai boldy. Şaiğa da zauqy şappai, kesesin töñkere saldy. Özine köldeneñnen köz tastağan äielinen nazaryn būryp äketti. Auzyna qaidan tüskenin, işinen: «Äi, osy it ömir!»- dedi. Aitsa da, ömirin at üstinde ötkizdi. Qasyna qara i̇ertpei, jalğyz jortyp i̇el asyp, jer asyp, oty, suy bölek özge jūrttyñ jelisin qiyp nar aldy, aruana aldy. Bir i̇eldiñ mañdaiyna balağan säigülik jüirigin aldy. Ol jesirdiki me, jetimdiki me, ony oilağan joq; zar i̇eñirep qalğan sorlynyñ ol kezderde būl obal-sauabyn oilap basyn qatyrdy ma? Kerek dese, köz jas pen qarğysqa da şaitany selt i̇etpei, tek jetegi men qosarynyñ mol bolğanyn oilapty. Ol kimge yrys, nesibe boldy? Qai mūratyna jetti? Qaratazdyñ qorasyn malğa toltyrsa toltyrğan şyğar, al biraq i̇erligimdi i̇elge tanytam dep jürip qanşa jūrttyñ köz jasy men qarğysyn arqalağanyn oilady ma?
Kälen i̇erteñine de auyr oidan aiyğa almady. Şaidan keiin köñil küiin bir kez dombyra sazynan izdep, qos işekti sausaq ūşymen şertip otyr i̇edi, üi syrtynan at tUiağynyñ dübiri şyqty. Jalma-jan tūsyndağy terezege sozylyp, syrtqa köz tastap i̇edi, tasyrlatyp şauyp kep üige at tūmsyğyn tirei toqtağan bir top kisiniñ türin ūnatpady. Işinde - Qūdaimende, İebeisin. Qūdaimende qora jaqqa qamşysyn siltep, til qatyp i̇edi. Tört - bes kisi attan domalap tüse - tüse sala, şabalañdap ürgen itterdi qamşymen jasqap, mal qorağa ūmtyldy.
─ Sen otyra tūr,- dedi Jamal,- men baryp bilip keleiin.
─ Biletin i̇eşteñesi joq, mynau - jau.
Būl üstine birdeñe ilem degenşe i̇esikke jaqyn otyrğan Jamal jeleñ boiymen syrtqa jügirip şyğyp i̇edi. Mal qoranyñ auzy añqaiyp aşylyp qapty. Tañ asyryp qoiğan Kälenniñ torysyn bireu jetelep äketip barady i̇eken.
─ Azamattar - au, būlaryñ qalai? Tal tüste malymyzdy talauğa salğandai biz ne jazdyñ?
Analar äieldi jyr demedi. Jamal myna lañnyñ basqa i̇emes, Qūdaimendeden kelgenin bildi de, at üstinde şirenip otyrğan bolystyñ şylbyryna oratyldy.
─ Azamat i̇emessiñ be, toqtatpaisyñ ba mynalaryñdy?!- Bolys İebeisinge küñk i̇etti:
─ Ne istep jürsiñder? Myna qatyn aiaqqa oratylyp... İebeisin qamşysyn köterip Jamalğa ūmtyldy.
─ Kälen, qaidasyñ?
─ İe, ol ne isteidi bizge?!- dep İebeisin atyn omyraulatyp keldi de, qatyndy qaq bastan tartyp jiberdi. Jamal betin basyp otyra qaldy.
Kälen işten däl osy kezde şyqty. Ony üide joq degen oimen i̇erkin ketip jürgen jigitter alyp deneli, būjyr qara kisini körgende jetektegi maldy tastai sala attaryna jügirdi. Olarmen Kälenniñ isi bolğan joq. Üiden atyp şyqqan boida ol birden İebeisinge tap berdi.
Qūdaimende attyñ basyn asyğys būryp, syrttap jönele berdi. Tek bylaiyraq ūzap şyqqasyn Kälenniñ jalğyz jäne qarusyz, qūr qol i̇ekenin kördi de, at basyn tartty. Sol i̇eki arada jigitter de i̇esin jiyp, Qūdaimendeniñ töñiregine jinalyp qalğan i̇edi.
─ Qaptañdar!
Kälen tizesine salyp myjğylap jatqan İebeisinniñ üstinen atyp tūrdy. Biraq qūr qol i̇ekeni i̇esine tüsip, ainalağa asyğys köz tastap i̇edi, qamys qorağa süiep qoiğan jide qadalardy körgende quanyp ketti; ytqyp baryp sonyñ juandau birin ūstady.
Qūdaimende jalğyz bolğanmen Kälendi ala almasyn bildi de, öñkigen ūzyn qarağa: «Moinyna arqan tasta»,- dedi. Jigitter i̇ekige qaq bölindi. Qamys qorağa arqasyn tirep tūrğan Kälendi i̇eki jaqtan ortağa alyp, biraq bata almai añdysyp tūr i̇edi, älgi imek qara astyndağy añ jal aiğyrdy tebinip, qūryñ boiy jaqyndap keldi de i̇er üstinen köterile bere qolyndağy qyl arqannyñ tūzaqtağan basyn Kälenniñ moinyna tastap jiberdi. Süitti de arqannyñ qolyndağy ūşyn taqymyna basa sala attyñ basyn jalt būrdy. Kälen jan -därmen arqanğa jarmasty. Biraq salğan jerden syğyp ala jönelgen qyl arqandy moinynan şyğara almai, ağyza jönelgen at soñynda bir qūlap, bir tūryp süiretilip bara jatty. Qūdaimende at üstindegi ūrysqa myqty i̇edi. Qoly da qaruly. Ağyzyp kep qamşymen Kälendi qaq bastan tartyp ötti. Kelesi soqqy tipti qatty tiıp, közi qarauytyp bara jatqanyn bildi.
Bir kezde i̇esin jidy. Qol - aiağy bailauly. Kişkentai i̇eki balasy qasynan ketpei dirdektep jylap jür. Jamal da anandai jerde aq qarda qol - aiağy bailauly būğan basyn köterip qarady.
─ Tiri i̇ekensiñ ğoi.
Qamsyz otyrğanda qapy qalğanyna küiindi me, qatyn - bala aldynda körgen myna zäbir janyna batty ma, Kälen äieliniñ betine qarai almady.
─ Myna auylğa jügir,- dedi Jamal qasynda şyryldap jürgen balalaryna.
Kälen dybysyn şyğarmai tistenip alğan. Mynau būnyñ būl tirlikte özindei jūmyr basty adamnan körgen jalğyz qorlyq i̇edi. Anada balyqşylarğa käsip izdep öz aiağynan baruyn barsa da, būl äli de bolsa baiağy ömirdi añsap, keide köz qiyğy tör jaqta iluli tūrğan juan doiyrğa qadala qarap otyrğanyn baiqap qalatyn. Mynadan keiin Kälen biyl jaz şyğyp, jer aiağy keñigesin üi işin balyqşylar aulyna köşirip alatyn bop nyq bailamğa keldi.
* * *
Säske tüs i̇edi, qaladan qaitqan kireşilerge ilesip Rai keldi. Äbden jüdepti. Üsti - basy i̇ebil - sebil. Moinyna qiyp salğan qylmysy bolmağasyn biraz ūstapty da, qamaudan bosatypty. Anada mūzğa yqqanda i̇eki betiniñ ūşy suyqqa şaldyğyp üsigen i̇edi. Türmede i̇emdemei, beti qara qotyrlanyp, ūsqyny qaşyp ketken i̇eken. Qart äje ony dausynan tanydy.
─ Qoñyr qozym, botam, kelşi! Kelşi bermen!- dedi qūşağyn aşyp.
Rai şaidan keiin Aqbalağa bardy. Jeñgesi baladan keiin özine - özi kele almapty. Būryn üide de, tüzde de boiyn sändep kütip jüretin äieldiñ üstindegi kiımderi de iınine qalai bolsa solai, olpy - solpy iline salypty. Ot janbai, yzğyp tūrğan üi köñilsiz i̇eken. Aqbala ornynan aqyryn tūrdy, aqyryn qozğalyp törge tösek saldy.
─ Aman - i̇esen oraldyñ ba?
─ Şükir...
─ Ağañ aman ba? Bizge... ne aitty?
Rai özin ūstaiyn dese de, közinde möltildegen jastan qysylyp, syrt ainala berdi. Jym -jyrt üi işinen i̇ekeuiniñ dirildegen demi ğana i̇estilip tūr. Raidan köri qaita Aqbala özin tez biledi. Syzylğan sabyrly qalpy qazanğa i̇et saldy. Onan samauyrğa şai qoidy da, Kälen, Möñkege, Dosqa bala jügirtti. Jasy ülken kisiler alyp - jūlyp bara jatqan şarua bolmasa, basqa uaqytta i̇er - azamaty joq üige öz betimen kep bas sūğa qoimaityn. Raidyñ türmeden bosanyp kelgen syltauymen Aqbala osy auyldyñ i̇endigi bas kötererleriniñ basyn qosyp, qonaq qyp jibermek bolğan-dy.
Aqbala joq - jitik jaiyn tiliniñ ūşyna almady. «Jağdaiyñ qalai?»- dep Rai da sūramady. Onsyz da jeñgesiniñ jūpyny, jüdeu ömirin körip otyr. Aqbala şai demdegenşe būl peş tübinde qūndaqtauly jatqan balany qolyna aldy. Qūraq körpe arasynan şarananyñ bir şökim betin şaqqa tapty.
─ Myrzamyzdyñ türi osy,- dedi Aqbala. Tağy da tük dei almağan Rai bauyryndağy balağa betin basty da, qūrdan qūr i̇ernin tistelei berdi. Ağasyn Sibirge aidarda aiağyndağy temir kisendi şyldyratyp syrtqa şyğardy. İekeui türmeniñ aulasynda tūrğan at arbanyñ janynda tūryp qoştasty. Būl sonda da däl qazirgidei jas juğan betin ağasynyñ iyğyna salyp, dybysyn şyğarmai dirildep jabysyp alğanda, i̇eki soldat būlardy äzer aiyrğan i̇edi. At arba aqyryn qozğaldy. Ağasy qūp - qu. Betinde qan, közinde jas joq Aiağyndağy auyr kisen şyldyr i̇etip, bir basyp, i̇eki basyp jürip ketti. Artyna jaltaqtap qarap bara jatyp: «Sorly jetimegimniñ senen basqa kimi bar, köz qyryñdy sala jür»,- dep i̇edi. Sol mynau. Jūmyrtqasyn jaryp şyqqan Uiadağy qūs balapanyndai, tyñqityp orağan qūraq körpe arasynan bir şökim beti äzer körinedi. Dem alğan tynysy da i̇estilip tūrğan joq.
Rai közindegi jasty qūraq körpege üikedi de, tüu bolmağandai jadyrap:
─ Myna küşik qaitedi, äi? Üiine qonaq kelse de ūiyqtai bere me? Äi, tūr! Tūr i̇endi!- dep Rai qūndaqta jatqan balanyñ tanauyn şymşylady. Bala közin aşpady. Kişkentai auzymen äldene izdegendei, qaimañdap i̇ernin qozğady.- Jeñeşe, dombyra qaida? Men mūny, i̇endeşe, änmen ūiataiyn,- dep Rai küle tüsti de, bir qolymen balany bauyryna qysyp otyryp, dombyrağa dausyn qosyp aqyryn yñyrsydy. Işke Kälen, Möñke, Dos kirdi. Törge şyqqan boida Möñke men Dos Aqbalağa til qatyp:
─ Kelin qarağym, qalaisyñ?
─ Böpeñ ösip kele me?- dep amandyq - saulyq sūrasty. Kälenniñ köz qiyğy Raida. Ağasynyñ üiine kelgesin jas jigittiñ i̇esine är närse tüsip, köñili būzylyp otyrğan üstinen şyğam ba dep oilap i̇edi; onyñ ornyna jas jigittiñ jarqyn jüzin körgende Kälenniñ özi de jadyrap sala berdi. Törge şyqqasyn iyğyna jamylyp kelgen şidem küpini şyntağymen bir seripti de, boiyn jeñildep aldy:
─ Bala, beri äkel,- dep, Raidyñ qolynan dombyrany aldy. Äueli tiegin dūrystady. Sosyn qūlağyn keltirdi. Sonan soñ ol dombyrany qūşyrlanyp, qattyraq qağyp - qağyp jiberdi de, salğan jerden Sarynyñ änin şyrqai jöneldi. Kälen jigit kezinde qasyna qyz -bozbala i̇ertip biraz serilik qūrğan-dy. Būl öñir sol kezden onyñ änine qūştar. Küni keşege deiin ol qatysqan oiyn-sauyqqa aiaq jeter jerdegi halyq izdep baratyn. Özi köñildengende i̇eşkim qolqalap sūramasa da, kisi basy qūralğan alqaly jiynda arqasy ūstap ketetin. Ondaida būl jazbastan Bataqtyñ Sarysyn şyrqaityn. İegi tübittengen bozbala künnen Sary i̇el işinde ylği da qūdirettilermen jūldyzy qarsy boldy da, sonan qaşan qyrşynnan qyrqylğanşa ömiri at üstinde ötti. Serilik pen börilikti dittegen qyrşyn jas tarlan atpen Aral, Kaspii arasyndağy qara jonda talai jortqan-dy. Kälen osy joly da Raidyñ qolynan dombyrany ala sala köilektiñ omyrauyn jalañaştap aşyp tastady da, qūryqtai moinynyñ öndirşegin būlt i̇etkizip tamağyn kenep aldy. Sosyn qalt i̇etip tyna qalğan üi işindegilerdiñ i̇eşqaisysyna nazar salyp qaramai, közin äueletip üidiñ alysyraq būryşyna qaldy da, äne bir serilik qyp jürgen jas kezde aidalada at üstinde cap jelip kele jatyp än salğandai, asqaq zor dauyspen şyrqai jöneldi. Ol än salğanda körşiler üilerinde otyra almai, köterile syrtqa şyqty. Şamalydan keiin Aqbalanyñ üii lyq toldy. Kälen jazbastan Sarynyñ änin şyrqady. Basqa jūrt qaiğyrsa da, Sary öz boiyn sergek ūstap, änine de, öleñine de äzilin aralastyryp, köñil küiin qyryq qūbyltyp otyratyn ör jan i̇edi.
«Basyna şyqtym şauyp Aiyryqtyñ,
Dausymnan qūiqyljyğan aiyrylyppyn.
On i̇eki ai qyz körmegen sorly basym,
Qatynğa tezek tergen, äää - o, äi, qaiyrylyppyn».
Mynau Jarmola türmesinen bosanyp şyğyp, i̇endi ağaiyn - tumağa, sūlu jary Qyz Qosanğa asyğyp kele jatqan Sary i̇emes, osy myna üi toly jūrtty bir özine tabyndyryp qoiğan Kälenniñ däl özi siiäqty. Balyqşylar qybyr i̇etpedi. Kempirler qūlağyn kimeşekten şyğaryp ūiyp qapty. Kälen bir kez Bataqtyñ Sarysynyñ ädettegi şyrqau änderin sabasyna tüsirip, jūrttyñ öñmeninen öte jazdaityn şüñeit közdiñ zärin syndyryp üi toly kisilerge jymyñ i̇etti. İendi baiau qoñyr dauysqa sap, jabyrqau, mūñdy änderdi aitty.
«Kezinde köl şaiqağan Älima i̇edim,
Qor boldym Qoñyrattyñ şabağyna»,-
dep äldebir zamanda osy i̇el, osy jerde tuyp - ösken änşi, aqyn qyzdyñ sonau «at jetpeitin, atan jetpeitin » Qaraqalpaq i̇eline köz asyp ketip bara jatqandağy zaryn aitqanda äielder jağy köz jasy kilkildep, mūñaiyp qaldy. Kezinde köl şaiqağan qairan qyz i̇endigi ömiriniñ bas biligin alys jūrttan at sabyltyp kelgen äldebireudiñ qolyna berip, i̇elsiz, susyz üstirtte qarañğy tündi jamylyp ketip bara jatqandai. Aspanda jūldyzdar jymyñdaidy. Sarylğan ūzaq jol jetkizbeidi. Qai jerden bastalyp, qaida baryp bitetini belgisiz. Balyqşylar tün ortasy taiau bolsa da üilerine qaitar i̇emes. İerteñ tañ qarañğysynan tūryp, mūz üstine şyğatyny i̇esten şyğyp ketken. Aqbala astan keiin qaita - qaita şai demdedi. Rai men Kälen kezektesip än aitqanda şaruağa qoly barmai, üi toly kisilerdiñ şet jağyna kep tizesin qūşaqtap otyra qalady. Rai köz qiyğyn jeñgesinen aiyrmady. Qyz kezde özi süietin ändi aitqanda Aqbala dauys qosyp, Kälen men Raiğa qosylyp ketip otyr.
Kälen qolyna köpten dombyra ūstamağan-dy. Şarşap qalğanyn syrtqa şyqqasyn sezdi. Bügingi keşke yrza. İelaman i̇el azamaty i̇edi. Az ğana uaqyt birge bolğanda balyqşy auyl atanğan köp tobyrğa onyñ öz kökireginde qūrttai da alalyq bolğan joq-ty. Qosy basqa balyqşylar keide qazan qainatatyn balyq ūstai almai, saly sudan şyğyp qaitqanda, İelaman olardy şaqyryp alyp, qoldağy baryn bölip beretin. Işi tar kisiler reniş bildire qalsa, İelaman:
─ Qoi äri. Onsyz da at töbelindei azğantai qazaqty alalap, birin jat, birin jaqyn tūta almaspyn. Mağan balyqşylar aulynyñ bäri tuys. Biz ru, tuys qualap tabysqan joqpyz. Bizdi tağdyr tabystyrdy. Al, tağdyry birdiñ - qazany bir,- dep ünemi bütindikke, birlikke şaqyratyn. Balyqşy auyldyñ basyn qosatyn ūiytqysyndai i̇edi. «Qairan, İelaman!» Ol bügin İelamannyñ üiinde bolyp, qatyn - balasynyñ hal - jaiyn bilgenine quandy. Köpten köñilinde jürgen bir şaruasy tynğandai boldy. Közi üiiniñ aldyna tüiesin şögerip jatqan qatynğa tüsti. «Būl kim boldy i̇eken? »- dep oilap, tezirek basyp kelse... äieli i̇eken, quanyp ketti. Qarañğyda qalauyş arasyn tintip, balalaryn tauyp alyp jatyp:
─ Myna äteñe näletter qaida tyğylyp qalğan?!- dep küldi de, i̇eki balasyn i̇eki qoltyğyna qysyp işke kirdi. Kişi balasy közin aşpady. Kälen ony ūiyqtap jatyr i̇eken dep oilap, mañdaiynan iıskep süie bergen i̇edi. İernin şoq qaryp alğandai, balanyñ denesi lapyldap janyp jatyr i̇eken. Şoşyp qaldy. Ülken balasy äldekimnen körgen zäbir - japasyn şaqqysy kelgendei, iegi kemseñdep qaldy.
─ Mynalarğa ne bolğan?
─ Keşir... balalaryñdy auyrtyp aldym.
─ Ne deidi?..- Jamal jaulyğynyñ şetimen auzyn basyp, jasyn jūtyp otyr i̇edi. Kälen şydamai:
─ Ne boldy? dedi aqyryp.
─ Sen ketkesin Qaratazdyñ jigitteri qaita ainalyp soqty ğoi. Balalardy dirdektetip dalağa aidap şyqty. Qora - qopsyğa Kölqora tabanynda otyrğan halyqtan salyqqa jiyp alğan maldardy qamady.
Kälen būl tündi közinen atyrdy. Tañ ağaryp atqanşa äl üstinde jatqan balalardyñ janynda tyrp i̇etpei, küzetip şyqty. Tañ aldynda ülken balanyñ mañdaiynan mūzdai ter şyqty. Sol şipa boldy ma, tynys - demi biraz keñip, qaljyrağan tän bir sät rahat tauyp ūiqtap ketti. Al, özi üide bolğanda künde jatarda yñyrsyp än aityp ūiqtatatyn kişi balasy közin aşqan joq. Qaita jyly üige kirgesin kökiregi syryldap, i̇eki iıninen i̇entigip auyr dem ala bastady. «O, qanypezer... oq atsañ - özim bar i̇emes pe i̇edim. Balada neñ bar i̇edi?»
Tañ aldynda kiımşeñ boiymen qisaiğan Jamal közi ilinip ketken i̇eken. Ile-şala şoşyp ūiandy. Nege ūianğanyn özi de bilmedi. Apalaqtap aşqan közi qara keugim üide Kälenniñ qarauytqan iri tūlğasyna tüsti. Auru bala jatqan tösektiñ bas jağynda basy iılip otyrğan küieuine: «Şarşağan şyğarsyñ, azyraq köziñdi ilindirip, myzğyp alsaişy»,-degisi kelgen-di. Kenet küieuiniñ i̇eki iyğynyñ basy dir-dir i̇etip, öksip qalğanyn körgende, imany ūşyp ketti. Atyp qūrdy. Auru balağa qūddy qapyryq üidiñ auasy jetpei, tūnşyğyp bara jatqandai, kip-kişkentai auzy äntek aşylyp, kişkentai qylqanaq tister aqsiyp jatyr i̇eken. Jamal ökirip balanyñ üstine qūlap tüsti.
İeKINŞI BÖLIM
─ Uu - u! Qandai suyq?!- dedi, üsti - basy appaq qar Kurnos İvan üige aiudai qorbañdap, söleketteu kirip kele jatyp.
Yzğyryq jel i̇esiktiñ qarsy aldynan soğyp tūrğan. Kurnos İvan i̇esikti jabam degenşe ar jaqtan aqtütek aiqai boran işke lap berip, üi işi äp-sätte uildep ūlyp, äsirese, auyzğy bölme yzğydy da ketti. İvan üstiniñ qaryn i̇esiktiñ aldynda tūryp qaqty da, ūltanyna sireu qar qatqan i̇etigin syqyrlata basyp törge ötti.
─ Şura, asyñ äzir me?
Şura tereze aldynda syrtqa köz salyp otyr i̇edi. Ornynan sozalañdap aqyryn türegeldi. İvan syrt kiımin as işerde de şeşpedi. Tūla boiynan syrttyñ suyğy men şiki balyqtyñ iısi şyğady. Suyq şalğan bet qara qoşqyldanyp, qabaryp ketipti. Soğan qaramastan köñildi. Qolyn uqalap - uqalap jiberdi de, asqa otyrdy. Jyly üige kirgesin qasy - qabağyndağy qyrau i̇eridi. Tanauynyñ işi qarauytyp tüktene bastady. Bir tüiir tamşy jalğyz qyl ūşyna ilinip tūrğan-dy. Balyqty qarbytyp asai bergende, o da mölt i̇etip, omyrauyna üzilip tüsti.
─ Balyq köp şyqty. Bes myñ pūttan asady,- dedi İvan, keşeden beri san ret aitqan sözin tağy qaitalap.
Şura ündemedi. Jağyn bastyra bir tartqan aq şyt oramal jüdeu betin büristirip, şüñqitip jibergen. Kurnos İvan öz quanyşyna özi mäz...
─ Osy jasqa deiin quğanym bailyq i̇edi. Qolyma bügin tüsti. Şura, slyşeş... i̇endi mağan mūrager kerek. Öziñe jibek köilek äperem.
Şura Oral qalasyndağy bir kişileu şirkeudiñ zvonarynyñ qyzy i̇edi; auru şeşesi tösekten tūrmai yñyrsyp jatatyn da qūiatyn. Ömiriniñ aqyrğy şağynda işkilikke salynğan äke aqyry bir küni udai mas qalpymen qoñyrau qağatyn mūnarağa tältirektep köterilip bara jatqanda qūlap, i̇eki kün i̇essiz jatty da, üşinşi küni jan tapsyrğan-dy. Kişkentai qyz keide äkesine i̇erip şirkeuge baratyn. Äsirese, kädeli merekelerdi jaqsy köretin. Sondai künderi äkesi sonau biık mūnaranyñ basyna şyğyp, älemdi kümbirletip qoñyrau soqqanda, myna jaqta qūddy ait, toiğa jinalğandai qyzyl ala kiıngen yğy-jyğy halyq i̇eki betin aiqara aşyp tastağan abajadai i̇esikke şūbap kirip jatady. Sol mañda qol jaiğan qaiyrşy köp. Qanşa künnen beri när tatpağan kişkentai qyz qysyla -qysyla şirkeuge bardy. Baruy barsa da, biraq i̇eki beti duyldap bir janğa nazar tiktep qarai almady. Kisi - qara joqta qolyn sozsa da, qasyna bireu jaqyndasa şidei sausaqtar dirildep qolyn bauyryna tartyp ala qūiatyn. Kişkentai qyzğa özinen käri säl-päl i̇estiiärlau qaiyrşy bala kün körsetpei qoidy. Şirkeuge barsa älgi kip-kişkentai qyljaqbas sap i̇etip aldynan şyğady. Auzy-basyn qisañdatyp mazaq qylady; bir küni bala soñynan quyp jetti. Onan qandai da bir soraqy qylyñ kütken Şura sasyp qap i̇edi; joq, būl joly myj-myj kepkada şyldyrağan tiyn-tebendi qyzdyñ sumkasyna aqtara saldy. Onan būny kütpegen qyz auzyn aşam degenşe, bala: «Qaiyr sūrağanşa, bikeş, küieuge şyqpaisyñ ba?!»- dedi de jügire jöneldi. Sotqar balany sonan qaityp körgen joq. Ai ötti. Jyl ötti. Bir küni, şamasy tüs kezi. Kün ystyq, qainap tūrğan. Zildei baqyrlar Şuranyñ alaqanyn şoqtai qaryp jatqandy. Bireudiñ kürektei qoly qyzdyñ ilgeri sozğan qolyn alaqanynda jatqan baqyrlarmen qosa uysyna qysyp aldy. Qyz dir i̇etip, basyn köterse... qira sary saqal, şüñirek köz i̇eñgezerdei bireu qarsy aldynda būğan külimsirei qarap tūr i̇eken. «Jür, kettik »,- dedi. Qyz dir-dir i̇etip tartynşaqtai berdi. «Qoryqpa! Jür. Qarnyñ toq bolady»,- dedi köpes. Sonyñ aiağy... Sonyñ aiağy, būnyñ däm-tūzy köterilip Aral teñizinen bir- aq şyqty. Közi tirisinde, obaly ne kerek, Fedorov būny alaqanyna salyp baqty - qaqty. Ol tek bir- aq ret köñilin qaldyrdy. Aralğa kelgesin bir jyldan keiin bala köterdi. Şura boiyna bitken balany saqtağysy kep jalynyp ta, jylap ta kördi. Fedorov jibimedi. Qystyñ közi qyrauda Şalqarğa aparyp, tanys däriger arqyly boiyndağy balany tüsirip tastap i̇edi. Ölgen adamdy kinälap soñynan ökpe-naz artqysy kelmese de, qanypezer jannyñ qataldyğyn ūmyta almai-aq qoidy. Fedorovtyñ közi tirisinde lajsyz işinen tynyp jürgen Kurnos İvan ol ölgen küni i̇erteñine būnyñ üstine udai mas bop, basa-köktep kirip keldi de «seniñ Qūdai qosqan qosağyñ men... myna menmin»,- dep, ai-şai joq Şurağa tarpa bas saldy. Sonan beri Şurany talai sabady. Bir ret jyğyp sap, öltirem dep jatqanda körşiler üstinen şyğyp araşalap aldy. Dünie qadirin bilmeitin dala suan neme az uaqyt işinde i̇eki betinen qan tamğan uyzdai jas kelinşekti ūipalaqtap tastady. Soñğy kezde Kurnos İvan tağy bir minez şyğardy. «Jaqynda baiimyn. Soñyra özim ölgende malyma ie bolatyn mūrager tap... Bedeu qatyn mağan qajet i̇emes»,- dep, Şurağa qyñqyldap jür.
Kurnos İvan asyn jep bolğasyn auzyn sürtti. Qos öñiri as işken balanyñ omyrauyndai bir qylqan, bir balyq.
─ Şura!- dedi ol tūryp jatyp. Ornynan qozğala qoimağan äieldi iyğynan syğymdap ūstady da, ojar qimylymen özine qarai jūlqyp qaldy. Äieliniñ közindegi jasty körip,-nemene, Fedorovty azalap otyrsyñ ba? Qoi i̇endi! Nu!..- dep jekirdi.- Şura, men bügin keş qaitarmyn. Bälkim, kele almaspyn. Mağan tamaq jetkizip ber. Ūqtyñ ba?
Şura basyn izedi. Kurnos İvan dalağa şyqqanda syrt äli aq tütek i̇eken. Qar kökten jauyp, jerden borap tūr. Promsoldan i̇eki dauystai jerde, aqtütek mūz üstinde mol balyq üiilip mūnartyp körinedi.
Osy öñirdi qystaityn tört-bes auyldyñ adam - qaralary balyq basyna jinalğan. Attysy, jaiauy bar, bas-aiağy jüzge tartady. İtter de köp. Är ittiñ auzynda bir balyq. Kök jüzi qarğadan körinbeidi. Kurnos İvan jaqyndai bergende bir päle bastaryna töngendei, qarğalar oqys dürligip, qarqyldap ūşa jöneldi.
─ Būryn mağan bir jan juymaityn. İendi, ana qaraşy!.. Bailyqqa qalai üimeleidi. Közderi jep barady. Qara qarğalarğa deiin meniñ bailyğymdy bir- bir şūqyp qalmaq.
Kurnos İvan qaraqūrym jiynnan bölinip oqşaulau şyğyp tūrğan bir top kisini kördi. Qalyñ kiımdi şetinen öñşeñ balpanaqtai juan. Attary da semiz. Özge maldardai yq izdep tyqyrşymai, qaptai soqqan jelde qūiryq, jaly suyldap, yqqa qarai kültelenip jelp-jelp i̇etedi. Kurnos İvan tani ketti.
─ Äi, bolys, aman-sau barsyz ba?- dep ol Qūdaimendeden bastap şirenip tūrğan osy i̇eldiñ bailary, bilerimen amandasyp şyqty. Kurnos İvannyñ taqyraiğan tanauyna qar kirip tyğyndap tastağan i̇edi. Ol sudan şyqqan balyqtai, köbine auzymen dem alyp,- būryn baidyñ qosyn jegetin i̇edim, i̇endi özim baimyn. Qarqalläzi bop jatyrmyn. Syralğy qonaq boldyñdar. Al, käne, syralğy alyñdar!- dedi sañqyldap. Qiyn sözge de müdirmei, däl bir qazaqtyñ özindei taqpaqtap söiledi. Analar ündemedi. Biraq tegin oljany böten körmei tūrğanyn bilip, Kurnos İvan mailyq auzynda üiilip jatqan balyqqa qarai bettedi. Analar da soñynan i̇erip, attaryn tizginnen jetelep keledi. Qūdaimende özimen qatar kele jatqan semiz sary kisige - özi bai, özi bi - Ramberdige moinyn būryp:
─ Yssy tary köjeniñ de buy bola - tuñ. Al, bailyqtyñ buy tipti älemet - au! Myna kärjik mūryn qara orys qalai pañqyp tūr, ä?!- dep külip i̇edi, Ramberdi Kurnos İvan i̇estip qaldy ma dep qauiptenip, Qūdaimendeniñ osyndai jerdegi keleñsiz äñgiligin jaratpaityn ädetpen kirjiñ i̇etti. Sūiyq sary mūrtyn sipap, öziniñ änşeiindegi äri maimaq äkkiligine bağyp:
─ Mūn - dai- da ündemegen o – za - dy,- dep yñyrsydy da,- auyzğa tüseiin dep tūrğan nesibeñdi aiağyñmen teppe, bala,- dep, söziniñ aiağyn mūrnymen sozyp, yñyldap bitirdi. Onan ol Kälendi ymdap:
─ Dosyñdy kördiñ be?- dedi.
─ Oi, i̇enesin...
Kälen olardy körse de, körmegen syñai tanytty. Kurnos İvan mailyñ auzynda birneşe jerde jal bop üiilip jatqan balyqqa keldi. Toñ balyqty aiağymen qaq jaryp, mynalarğa beretin syralğyny bir şetke qarai bölip kele jatqan-dy. Ramberdi osy arada şeginşektep, jūrttan jyrylyp keiindeu qala berdi. Ol jan - jaqqa qarap aldy da, ana jaqta qalyp bara jatqan köp balyqtyñ irileuin aiağymen qağyp, syralğyğa qarai syrğyta bastady. Kurnos İvan ony baiqap qap:
─ Qaq! Qaq, Ramberdi! Qağatyn saparyñ būl! - dep küldi. Osy arada Kälen sap i̇ete qaldy. Ol Kurnos İvanğa:
─ Aludyñ i̇esebin üiretpei - aq qoi. Halyq üstindegi adam qağyp ta, soğyp ta jei beredi,-dedi.
Qūdaimende tis jaryp tük aitpai, būrylyp jüre berdi. Ramberdi de atyna qarai aiañdap bara jatyp äldeneni miñgirlep, tüsiniksizdeu yñyldady. Kurnos İvan sasqalaqtap:
─ Ay, baieke,- dep, jügirip baryp Qūdaimendeniñ şalğaiyna oratylyp i̇edi, aşuly bolys qolyn qağyp jiberdi:
─ Ket äri!
Ramberdi bylai şyqqasyn Qūdaimendege qatarlasty.
─ Ūry dosyñ qyrğidai tidi me, qalai?
Olardyñ qarasy ūzağasyn Kurnos İvan Kälenge tap berdi:
─ İesiñ dūrys pa? Bolyspen ūstasyp öle almai jürsiñ be?
─ Äi, nege äkireñdeisiñ? Bolysyñ öziñe...
─ Ket! Qarañdy batyr!
─ Men jalğyz ketpeimin. Özimmen birge myna kisilerdi ala ketem.
─ Jarait...- dedi Kurnos İvan miñgirlep.
Keşegi torgta ol promsoldy satyp alğan tatar baiynyñ aldyn orap, būl aranyñ täjiribeli, talapker balyqşylaryn tañdap alğan-dy. Osy derekti tatar baiymen i̇ekeuiniñ arasynda azdağan kikiljiñ de bar i̇edi. Kälen ölgen - tirilgenin bilmei, balyq süzip apyr-japyr bop jatqan kisilerge keldi. '
─ Analaryñ nemene... jer betiniñ jemtigin tauysyp, i̇endi teñiz tübin timiskileuge şyqqan ba?
─ Äi, solardy qoişy! Qandy auyz qasqyr i̇emes pe? Qyzylğa kelip jatqan da. Äitpese, mūz üstinen iman izdep jür dep pe i̇ediñ?!. Mağan ber süzgiñdi.
* * *
Bolys aulyna belgili bai - Temirke keldi. Ol qazir osyndağy promsoldyñ qojasy. Anada Fedorovtyñ promsolyn satyp ala almağanyna Täñirbergen äli ökinedi. Ağalary tap bir täuekelge bel buatyn jerde tizgin i̇erkin būğan bermei, tartynşaqtady da, tegin bailyqty tatar baiy auzynan qağyp äketkendei köredi. Köp närseni köñili tanyğanmen de, būnyñ özi de jeme-jemge kelgende kem talap, būnan būryn da talai sybağadan qağyldy. Aqşa önetin jerde kisi, asyly, myna İebeisindei betine kön qaptap alğandai, i̇eşteñeden jüzi şimirikpeitin imansyz bolu kerek pe, qalai? Tipti, osy Temirkelerdiñ özi kök dükenge kirgende qazan - aiaq ūstağan qatyndai, prilavkanyñ ar jağyna tūra qap, kir, lastan jiırkenbei, kök nilge deiin oimaqtap sata jöneledi. Osyndai şaruağa aralassa būl qūddy bir jerin lastap alatyndai, boiyn aulaq salyp, basqa bireudiñ qolymen pai da tappaq bolady. Osy nietpen ol İebeisindi saudağa şyğaryp i̇edi. Ol qazir Qabyrğa bolysynyñ jün-jūrqasyn jiiätyn jaldap. Qalağa qatynağan saiyn Täñirbergenge soqpai ketpeidi. Myrzanyñ bazarğa salatyn maldaryn üiir - üiirimen aidap aparyp, aqşağa ainaldyryp qaityp jür. Bai auyldyñ kezdemesi men şai - şekeri de sonyñ moinynda.
Tatar baiy büginde İebeisinmen ämpei. Ony şynymen jaqsy köre me, älde qazir iş tartqansyp, keiin osynyñ bärin onyñ ar jañ piğylyn anyqtap bilip alğysy kep istei me, jas myrzağa būl arasy äzir düdämal. Biraq bir anyq biletini - tatar baiynyñ bir tūsta İebeisinnen jüregi şailyqqan jeri bar. Sonan beri İebeisin äñgime bola qalsa, tatar baiynyñ tüsi qaşyp, taqiiä kigen basyn şaiqap: «İ- i, ul äpendeni qoi! Ul, ul bik qiyn jigit»,- dep kübirlep otyrğany.
Täñirbergen bolys ağasy men tatar baiyn bezbenniñ i̇eki basyna qoiyp, ünemi iştei salystyryp jüredi. Ağasy qazir tört qūbylasy tügel, örisi malğa toldy. Basyna baq qonyp bolys bop, i̇el biligi qolyna tise de, şyntuaitqa kelgende äli de bolsa myna ilmigen qalqan qūlaq tatar baiynyñ qoinyna kirip ketuge äzir.
─ Kurnos İvan syralğy i̇eken. İesitken şyğarsyñ, tağy da mailatyp saldy,- dedi Täñirbergen.
─ Küp mä?
─ Bes myñ pūttan asady desedi.
Añdausyzda üstine mūzdai su qūiyp jibergendei, Temirke qol
- aiağyn bauyryna jiyp, bürise qaldy. Täñirbergen oğan köz qiyğyn tastap, jymiiä qarap:
─ Seniñ promsolyña jūmys tabyldy. Bes myñ pūt balyqty qabyldau sağan da oñai bolmas. Tek, qaidam, tūzyñ jetse...- dep i̇edi.
─ İoq, ioq!- dedi Temirke qolyn silkilep.- Men İvannan bir qadaq ta balyq almaimyn. Şuşi küni öz balyğymdy solit itärgä dä tūzym ioq, vit.
─ Sonda, ol sorly qaitedi?
─ Onda meniñ şaruam qanşa?! Mağan dese balyğyn suğa ağyzsyn.
Täñirbergenniñ Kurnos İvanda ala almai jürgen öşi joq. Bolys ağasyna bergen syralğy balyqty būl keşe i̇eki tüie qyp, Şalqarğa jöneltip jibergen-di.
Üi işi ünsiz. Temirke äli de bolsa küigen teridei bürisken küii. Qūdaimende bolsa -bolmasa da kömeiinde tūrğan sözdi qalai bastaudyñ retin taba almai kürmelip otyr.
─ Bolys ağamnyñ köpten beri sizge aitqysy kep jürgen bir şaruasy bar i̇edi,- dedi Täñirbergen.
Temirke kenet qan iısin sezgen käri jyrtqyştai dür silkinip, basyn köterip aldy. Osyğan deiin bir aşyp, bir jūmyp otyrğan şüñirek közdiñ janaryna şoq tüskendei jarqyrap ketti.
Ol alaqanymen qūlağyn qalqalap, bar boiymen Qūdaimendege sozyldy.
─ İä, bai?..- Qūdaimende yrğalyp qoidy.
─ Biz... i̇erteñ jailauğa köşemiz...
Inisi itermelegen äñgimeni qūlyqsyz bastady. «Kälendi qūrtqannan is bitpeidi, säti tüsip, oraiy kep tūrğanda onan da myna irgeñde künde laq sap otyrğan balyqşylar aulyna tize batyryp alaiyñ?»- dep künde - künde qyñqyldap, qūlağynyñ qūrtyn jep boldy. Būnyñ özine salsa, aldymen Kölendi qūrtpaq. Mailyñ basynda bolğan keşegi oqiğadan keiin Kälenge äsirese qany qatyp öşigip alğan-dy. Qūdaimende qazir qastasqan kisini şetinen qol-aiağyn kisendep Sibirge aidatqysy keledi de tūrady.
─ Biz i̇erteñ jailauğa köşemiz,- dep bolys qūlyqsyz bastağan älgi äñgimege qaita oraldy.-Sonan qaşan küz tüsip, jerge kirbik qar jauğanşa jağağa kelmeimiz. Moiyn alysqa tüskesin i̇el tizginin ūstağan kisi basqa jaqqa būryla almai kete - tuñ.
─ Älbette! İe, bai?..
─ Köñiliñe kelmesin, senderdiñ balyqşylaryñ tüktiñ mänisin bilmei - tuñ. Bäri de anadan tuğaly tüie baqqan qyr qazağy... Özderi qyr qūsy siiäqty, tipti tobyğy batatyn sudan qorqa - tuñ.
Temirke köilek jağasynan qylqiyp şyqqan qyldyryqtai moinyn Qūdaimendege qūlyqtana sozyp, qalqiğan qūlağyn onyñ däl auzyna tosty:
─ İe, ie, bai?
─ Ana, jar basyndağy balyqşylardy bilesiñ ğoi?
─ Älbette, älbette, bai...
─ Bilseñ, olar anadan tuğaly teñiz keşip, tor süiretip jürgen käsipşil kisiler. Teñizdiñ astyn öz otynyñ basyndai bile - tuñ.
Täñirbergen şyntaqtap jastyqty ysyryp, Temirkeniñ däl qasyna taqymdasa otyrdy.
─ Syrt kisi köregen keledi. Men de baiqap jürem: balyğy köp jerge olar au - toryn jaiyp, seniñ kisileriñdi qaqpailap şetke ysyra beredi.
─ Myrza bik... bik dūrys aityp otyr,- dedi Temirke.
─ Asyly, sen balyğy köp jerlerdi bolystyñ qağazymen öz menşigiñe qaratyp al,- dep, i̇epti jigit būlardyñ basyna kelmei otyrğan bir oidy közemeldei qoidy.
Qūdaimende şoşyp ketti:
─ Äi, qaidam... qiiänattyñ da şegi bar. Ol dūrys bolar ma i̇eken?
─ Bolady. Äbden bolady. Būl, bik ğajap aqyl. Jas myrza, matur. Bik matur jigit,- dep tatar baiy Täñirbergendi arqasynan qağyp - qağyp qoidy da, sosyn Qūdaimendege būryldy,- İendigi jerde biz balyğy köp jerlerdi zapretnaia zona isteimiz.
─ Qaziret deisiñ be?- dedi Qūdaimende.
─ Joq, zapret... zapretnaia zona. Ondai jerge bolystyñ ūlyqsatynsyz i̇eşkim öz betimen baryp balyq aulai almaidy. Zañ, bit. Matur zañ.
─ Äsirese, ana Kälen, Möñke, Rai, Dos siiäqtylardyñ aiağyn qiiä bastyrmau kerek.
─ İä, iä, myrza dūrys aitady. Zapret jerlerge olar au salsa...
─ Auyn sypyryp al! Qaitaryp berme.
─ Matur jigitsiñ, bik, bik matursyñ... Auyn qaitaryp bermeimiz.- Täñirbergen rahattana küldi.
─ Baidyñ būnysy asyq oinağanda älmendirek balanyñ: «Bük tüsse de meniki, şik tüsse de meniki»,- degenindei boldy ğoi.
Temirke jas myrzanyñ özinen sybağa dämetetin syñaiyn baiqady da, qylqiğan qūryqtai moinyn işine tartyp, bir uys bola qaldy:
─ Seniñ i̇eñbegiñdi, myrza, inşalla ūmytpaspyn.
* * *
Jūmys istep, kişkene jany qinalsa, üi işinen janjal şyğaratyn syltau izdeitin Qaraqatyn bir arqa otyndy i̇esik aldyna jyğa salyp: «Uh, qara bailanğyrdyñ arqany iyğymdy qiyp ketti ğoi»,- dedi. Aqkempir ündemedi. Al, Qaraqatynnyñ däl auzynan tüskendei, astyñğy i̇erni üstiñgi i̇erninen bir süiem süiriıp ozyp, söz tilep tūratyn boijetken qyz - Balkümis tör aldynda tizesin qūşaqtap otyr i̇edi. Qyzynyñ bet - auzyn dolylyq buyp sazara qalğan mekerligin jaratpağan Qaraqatyn:
─ Oi, betiñ tiliñgiri Aqbala qūsap bedireiüin qaraş!- dep i̇edi:
─ Öziñniñ betiñ oqyp tūrğan şyğar!- dedi qyz.
─ İe, meniñ betimniñ nesi bar? Köp bolsa betim otyn arqalap, janym qinalğasyn qaraisa qaraiğan şyğar.
─ İe, basqa kezde appaq degen...- Qaraqatyn qyzyna oqty közimen ata qarady:
─ Möñkeniñ qatyny qūsap, balpylda da otyr solai.
─ Öziñ balpyldamaityn şyğarsyñ?..
─ Tūtaq! Sen mendei de bola almaisyñ. Ana Sudyr Ahmettiñ qatyny qūsap, soñyra baiyñ künde - künde şaşyñnan süirep, taiaq astynda jürersiñ - au, sen beibaq.
Basynan söz asyryp alğanyna küiingen qyz yzadan işi örtene jazdap, jylap jiberdi. Qyzynyñ betin qaitarğanyna köñili könşigen Qaraqatyn älgidei i̇emes, i̇endi köñildenip, qyzyl tildi bezep, söz talastyrğan salğylasta aldyna jan salmaityn dilmarlyğyna yrza bolğany sonşa, ol i̇endi öziniñ de ūl ösirip, qyz tärbielep otyrğany i̇esine tüsip:
─ Sen jaqsy bolsyn dep aitam,- dedi byqsyp janbai jatqan otty ürlep,- soñyra barğan jeriñde abysyn - ajyndaryñ «aitsa da önegeli, körgendi ananyñ qolynan ösip - öngen qyz ğoi»,- dese, öziñe de, bizge de jaqsy. Köringenniñ auzynda söz bolatyn sen äldekimniñ qyzy i̇emessiñ. Qūdaiğa şükir, anañdy i̇el biledi. Osy i̇eldiñ bas - aiağy... Äi, myna jau jegir otqa ne boldy? Nege tūtamaidy?
Qaraqatyn oşaq aldyna tizerlep otyra qap, i̇eñkeiip äri - beri ürlep i̇edi, otyn bäribir tūtamady, kök tütin közine kirip, qaqalyp - şaşalyp äpi-şäpi bop jatqanda, qastan şyqpağyr Aqkempir, syrtqa aparyp körpe - tösekti qağyp, işke bir kirip, bir şyğyp jynyna tigeni:
─ Osy üidi ūstap otyrğan sen be i̇ediñ?! Osy üii qūrğyrda tösek qağatyn kisi bar i̇emes pe?!
Üi işiniñ tynyştyğyn oilaityn kempir ün - tünsiz peş tübindegi öziniñ dağdyly ornyna baryp otyrdy.
─ Otty jağyp qoisañ qaitedi? Qolyña jūğatyn ba i̇edi?
─ Üide otyn bolmady ğoi.
Qaraqatynnyñ kökten tilegeni jerden tabyldy. Qaiys qara betke qapelimde mysqyl oinap, keudesi qaiqañdap, qos büiirin taianyp şyğa keldi:
─ Otyn joq bolsa, otynğa barsañ qağyndy keletin be i̇edi sağan? Ac işip, aiaq bosatqanda bärimizden artyqsyñ.
─ İei, jarqynym, asyñ öziñe. Tynyştyğymdy berseñ bolady.
─ Tynyştyñ pa sağan?!.
Aqkempir kelinine qarap i̇edi, töseginen şūbar ala jylan şyqqandai, tūla boiy titirkep ketti. Aryq äieldiñ qan - sölsiz betinde rahymnyñ izi joq i̇eken. «Qazinesi keñ Qūdai - ai, būl päleni jalğyzymnyñ mañdaiyna qaidan tap qyldyñ? »
Qaraqatyn balalaryn tamaqtandyrğasyn, küieuiniñ keluin kütpei, syğyrañ şamnyñ biltesin basyp jatyp qaldy.
Dos bül küni de tün ortasy aua keldi. Üsti - basy malmandai su. Aiağyn basqan saiyn su şūlğau selikken baipaqty i̇etik qorq - qorq i̇etedi. Kiımşeñ boiymen qisaiğan kempir ornynan tūryp balasynyñ syrt kiımin şeşindirdi. Şūlğauyn syğyp aldy.
─ Mynau ne körim?! Tañnyñ bir uağynda ketip, tünniñ bir uağynda keldiñ. Jaurap ölipsiñ ğoi, sorly balam.
Kelini tūram degenşe, Aqkempir ot jaqty. Oşaq aldyna körpe jaidy. Qazan astynda mazdağan qyzyl şoqty beri tartyp, balasynyñ arqasyna jyly kiım japty. Sonyñ özinde Dos tūla boiy jylymai, dirildep ūşyp bara jatty.
─ Balyqtaryñ ne boldy? Ötkize aldyñdar ma?- dedi kempir.
─ Qūrydy. İt pen qūstyñ auzynda ketti.
─ Ne deidi? Ana Temirke şirkin aqyry almady ma?
─ Joq.
─ Qaiyrymsyz, qatygez i̇eken, şirkin neme.
Tañ aldynda bir sağat ğana myzğyğan Dos ūiana salysymen anasy äzirlep qoiğan asty apyl - ğūpyl işti de, syrtqa şyqty. Dala tastai tūman. Teñiz jağasyna jaqyndağan saiyn aqsüt tūman dünieni basyp tūrdy. Dymqyl syz aua da tynysty auyrlatyp, Dos dem arasynda alqynyp qaldy.
Kälen men Möñke üige qaitpapty. Qasynda bes - alty kisi. Tau - tau bop üiilgen balyqtyñ basy - qasynda jür i̇eken. Bäri birdei iıni tüsip ketken. Biyl qys basynan qairat qylğan osy kisilerdiñ būl öñirde süzbegen teñiz tübi qalmağan-dy. Äueli būlar Kölqoranyñ, onan bekire, qaiaz jüretin dämeli qaiyrym i̇edi dep Bozbieniñ tūsyn süzdi. Biraq qai jerdi qalai süzse de balyq şyqpai, saly sudan qaityp jürgende, Qūdai berip, Qarajardyñ astyndağy qaiyrymnan qaryq bop i̇edi. Būlardyñ soryna qarai, tatar baiy kelisimge kelmei, qasaryp otyryp alğasyn, basqa jol izdedi. Tu sonau Qazaly, Qambaş, Şalqar şaharlarynda tirek, düken ūstap otyrğan orys, tatar bailaryna toñ balyqty arzan bağağa satatyn bolyp keliskesin i̇el arasynan kireşi izdep i̇edi. Oğan jük tartatyn myqty kölik şyqpady. Köligi bar bailar nesiege senbei, aqşañdy äueli alaqanğa sal dep otyryp aldy. Sonyñ arasynda on kün i̇etip i̇edi. Balyq it-qūstyñ auzynda ketti. Ol az degendei, köktem küni şūğyl jylyp, qar i̇erip, mūz üsti şūrq-şūrq tesilip qyzyl su basyp barady. Bügin, äsirese, tüske qarai kün qatty jylyp, toñ balyqtar su betine qalqyp şyqty. Tüs aua älsiz mūz är jerden jaryq aşyp, būlardyñ köp balyğy teñizge ketti. Būlar ne isterin bilmei, şarasy qūryp tūrğanda promsol jaqtan Kurnos İvannyñ qarasy körindi. Tünimen ūiqy körmei, jylap şyqqan ba, köziniñ aldy kültildep isip, janary qantalağan qyp-qyzyl. Bir janğa ne köz salmady, ne til qatpady. Qyzyl su betinde qalqyğan balyqtyñ ärqaisysyn bir teuip, qūtyrğan qasqyrdai i̇ersi-qarsy kezip jürdi de, kenet «eh – h - h!» dep, öz basyn özi jūdyryqtap töpelei bastady. İesirik halde i̇eki közi tük körmei, teñselip jür i̇edi, aiağy astyndağy jaryqty baiqamai, tūñğiyq qara suğa kümbir - sambyr qūlap tüsti. Sol arada tūrğan kisiler jabylyp sudan äreñ şyğardy.
─ Üsip ölesiñ. Sorly, tezirek üige jet!
Kurnos İvan i̇eşkimge qūlaq aspai, tūla boiynan su sorğalap qalşyldap ūşyp bara jatyp ta öz basyn özi jūdyryqtap zarlap jürip aldy. U işken ittei yñyrsyp, tisin şyqyr-şyqyr qairap jür.
─ Qūrtty! Qūrtty meni, qu tatar! Qaida özi, jaryp öltireiin...
Süidedi de, aiağyndağy işine su tolğan i̇etikti qorqyldatyp jağağa jügirdi. Däl osy kezde üi aldyndağy biık aq şoqalaqtyñ basyna şyğyp tūrğan Temirke sonadaidan Kurnos İvandy körip: «Ä, şoqynşyq, sağan būl äli az»,- dedi. Kurnos İvanğa qany qatatyn reti bar. Fedorovtyñ promsolyn satyp alğasyn ol ile-şala Kurnos İvanğa söz saldy: «Balyqtyñ mänisin bilesiñ ğoi. Mağan bediretşik bol»,- dep ötinip i̇edi, ol könbedi, tabys ortaq «pai şerik» degen qolqasyna da qūlaq aspai, būl neğūrlym jalynsa, ol soğūrlym şalqaiyp jatyp aldy. Onymen de qoimai, torg kezinde Temirkeniñ aldyn orap, jiğan-tergen bar aqşasyna Fedorovtyñ au - qūralyn tügeldei satyp aldy. Temirkemen de, onan da basqa bir kisimen qos bolmai, öz aldyna derbes talap qylğysy keldi de, osy öñirdegi özi biletin käsipqoi, täjiribeli kisilerdiñ bärin tügeldei jaldap alyp i̇edi.
─ Äi, Temirke! Käketai!..
─ Närsä? Närsä dep tūrsyñ?
─ Tym qūrysa... qalğan balyğymdy...
─ İoq, ioq! Seniñ üsip ketken balyqtaryñ mağan kerekmi.
─ Baieke- ai!.. Aiağyñdy jalaiyn... qalğan balyğymdy alşy!
─ İ- i, Alla! Qoi i̇endi. Neşik bibereket adam i̇ediñ öziñ. Seniñ üsip ketken balyqtaryñ tügil, özimniñ balyğymdy solit itärgä dä tūz ioq. Al, qoş!
Temirke üiine kire berdi, tek i̇esikti jabar jerde artyna būryldy. Üsti - basy su - su, sileiip tūrğan Kurnos İvanğa külimsirei qolyn köterin:- Qoş, äpende İvan!- dedi de, ol birdeñe degenşe būl i̇esikti jauyp aldy.
Ümiti äbden qyrqylğan Kurnos İvan osydan keiin i̇endi qaityp balyqtyñ basyna barğan joq. Üiine aiağyn süiretip qūr sülderi äzer jetti.
Küieuiniñ türinen şoşyp ketken Şura sasqalaqtap artyna qarai şegine berdi. Kenet jauyryiy jarğa tirelin tūra qaldy. Kurnos İvan dir - dir i̇etken äielge osylai tönip keldi. Qos qolymen äieldi iyğynyñ basynan manjamdy şeñgelmen qatty qysyp ūstap, közin közinen aiyrmai tesile qarap tūrdy da, kenet qarq-qarq küldi:
─ Mūrager!.. Ha – ha – ha - a!
* * *
Kälen qoly säl bosasa, jūrttan jyrylyp oñaşalana beretin bop jür. Keide tünniñ bir uaqytyna deiin ūiqtamai, qarañğy üide közi aşyq jatady. Osyndaida basyna qaidağy -jaidağy kelip, birde Kurnos İvandy oilaidy. Sorly qañğyp ketti. Teñizdiñ būl betine qazir tatar baiy bir özi qoja. Onymen osy öñirdegi orys bailary da i̇eseptesedi. Onyñ aldynda Qūdaimende bolys qol qusyryp tūrady. İeñ ar jağy ne istese de bir janğa ym -jymyn bildirmei isteitin ailaly, äkki Täñirbergenniñ özi birde bolmasa birde añdamai tatar baiynyñ tyrnağyna iligip qalatyndai seskenip, onyñ aldynda ünemi i̇etek - jeñin jiyp otyratyn boldy. Al, Kurnos İvan qoñqalaqtap jürip Temirkeniñ bir tarpyğanynan şyqpady. Osyğan deiin Kurnos İvannyñ qol astynda istep kelgen balyqşylar kündelik qazan qainatyp otyrğan künköris käsibinen aiyrylyp qaldy, Temirke kerek dese olarğa au - qūral bermedi.
Baiağydai i̇emes, būl künde balyqqa jaldanatyn kisi kep. Jūtqa ūşyrağan qyr qazaqtary jyl saiyn ataqonysyn tastap, teñiz jağasyna ağylady da jatady. Olardyñ soryna biylğy alasapyrannyñ aiağy ūzaqqa sozylyp, balyqşy auyl qatty küizelip tūr i̇edi. Būndaida bir mezgil aqqa iek artatyn mal - tegene de joq. Balyq aulaityn au - qūral tağy joq. Basqa kösip taba almağan soñ köktemdegi ala qardyñ tūsynda Kälen osy öñirdiñ qalağa balyq tasyğan kireşilerine ilesip, Şalqar şaharyna jol tartyp i̇edi, bir jetiden keiin qaityp oraldy.
Üsti - basy sary ala batpaq. Saqal - şaşy ösip, közi üñireiip jüdepti. Qalada tūratyn tanystarynan au toqityn az ğana jip äkep, är üige bölip berdi. Būnan keiin de Kälen qol qusyryp otyrmai, tağy da talap qyp, qasyna Raidy alyp, Tübektegi auylğa tartty. Osy saparda Rai İesbol atasynyñ burasyn alyp, Kälen i̇el işindegi köñildes bir dosynan tüie minip qaitty. Sosyn özderine qarasty üilerdiñ iske asar lypasyn jiyp aldy da, Rai i̇ekeui körşi auyldyñ astyqşylaryna ilesip Qoñyrat asty. Qoñyrat sapary qaşanda qauipti. Qalaşylar jüretin keruen jolda ūrylar köp degen suyq habar i̇estilip jatatyn.
Aqbala Raidyñ barğanyna qarsy boldy. «Ulap - şulap jatqan bala - şağa joq, köppen birge küneltermiz»,- dep qainysyn azğyryp körip i̇edi, biraq Rai könbei, tüs aua jolğa şyqty. Qasyna Böbekti i̇ertken Aqbala qainysyn auyl syrtyna ūzatyp saldy. Jastar qysylmasyn degen oimen Kälen ilgeri ozyp ketken qalaşynyñ izine tüsip, tüiesin tairaqtatyp jele jöneldi. Taqymyna basyp alğan qara şoqpary bar. Qalyñ tymaq, qalyñ küpi kigen nar tūlğaly iri kisi jazyly tüie üstinde otyrğanda syrt qarağan kisige tipti aibatty i̇eken.
Kälendi körgesin Aqbalanyñ jüregi azdap ornyna tüsti. Tek Kälen bir qyr asyp, körinbei ketkesin ürei qaita biledi. Būryn būndai i̇emes-ti. Äkesine tartqan Aqbala būryn qandai jağdaida da özin de, öñin de bilep, änşeiindegi syrbaz, jaidary qalpyn saqtap otyrar i̇edi. Osy joly būğan birdeñe körindi. Kim bilsin, alys jolğa bara jatqan qainysyn uaiymdady ma, älde öz jaiynyñ qaiterine közi jetpei, alañjarly bop jürgen i̇ekiūdai jağdaiyn uaiymdady ma, aiyrylysar jerde jaulyğynyñ şetimen auzyn basyp ünsiz jylady. Böbek te jylady. Rai syr bermeuge tyrysyp i̇edi, biraq olar ğana i̇emes, öziniñ de köñili bosap bara jatqanyn kördi de, jedeldetip jele jöneldi.
Būl künderi Aqbala üige syimady. Oñaşa qalsa, öziniñ jalğyzdyğyn sezedi. Añğal-sañğal üide köñil böletin i̇eşteñe joq. Qūndaqtauly balağa köz toqtamady. Küni tolmai tuğasyn ba, tym qūrysa, jylamaidy. Mezgilimen ūiatyp i̇emizbeseñ, özdiginen ūianbaidy. Sondaida ölip qalğandai körip, jügirip baryp qūndağymen köterip aluyn alsa da, biraq közin aşpai sūlq jatqan şaranany qaiterin bilmei aqyryp otyryp qalady.
İelaman ūstalğaly üiden şyqpady. Ana jolğydan keiin Sudyr Ahmet te aiağyn baspai qoidy. Raidyñ äjesinen basqa bir üige bas sūqpai kündiz-tüni qañyrağan üide qos tizesin qūşaqtap, köñili qūlazyp otyrady da qūiady. Däl osylai jalğyzdyñ qinap, jer betine syimai qoiğanda, tym qūrysa, jas balanyñ jylağanyn añsauşy i̇edi.
Qainysyn şyğaryp salğan küni būğan, äsirese, qiyn boldy. Öz üiine özi bettemedi. Işke kirerin de, kirmesin de bilmei, i̇esik aldynda irkilip biraz tūrdy. Bir kezde özin i̇eñselegendei bop zorğa degende tabaldyryqtan attai berdi de, qalşiyp tūra qaldy. Myna adyra qalğyr üige kirgesin de aiağyn ilgeri baspai, i̇esik aldynda añtarylyp qaldy da, sosyn būryn - soñ ot basynda istemegen ädetin istep, jolda tūrğan ydys-aiaqtardy teuip, üidiñ işin äñki-täñki qyldy. Küiik kötergen äiel būğan da mise tūtpai, tūla boiyn dolylyq buyp qalşyldap kögerip aldy. «O, Qūdai, körsetpegen neñ qaldy? Bäse... i̇endi ne qaldy? Älde...» Janary jalyndağan köz balyq sūiatyn pyşaqqa tüsti. Būryn basyna kelmegen sūmdyq oiğa nieti auyp, tüsi būzylyp tūr i̇edi, däl qasynan «pys» i̇etken dybys şyqty. Qūddy Uiadağy balapan ünindei, qūlağy şalğan i̇emis-i̇emis dybystan selk i̇etti. Künde osy mezgilde i̇emizetin balasy i̇eken. İmany ūşqany sonşa, jügirip baryp peş tübinde jatqan balany qūndağymen köterip aldy. İmanyn ūşyrğan jañağy sūmdyq buynyn äketti me, aiaq astynan äli qūryp baratty. Balany qolynan tüsirip alatyndai qorqyp, jalma-jan bauyryna tartyp, qysyp ala qoidy da, aiağy basyp tūrğan jerge otyra ketti. Älgi birde özi tyñqityp orağan qūndaq arasynan şala tuğan näresteniñ bir şökim beti äzer körindi. Künde-künde osy mezgilde tarynyñ tüiirindei janary jyltyrap, oqta - tekte bir pys i̇etip i̇ernin qaizap jatatyn bala bügin ūianbady. Auzyna aparğan i̇emşekke de selt i̇etpei, i̇ernin jymqyryp aldy. Sosyn Aqbala üş jağy terşigen tömpiş tanauyn şymşyp i̇edi, bala «pys» i̇etti de, betin örmen būryp äketti.
─ Äi! Äi, azamatym!- dedi de, Aqbala toqtap qaldy. İendi birdeñe dese, közine qūiylğaly tūrğan jasty küşpen tejep, biraz otyryp baryp.- Äi, qasymdağy qaram. Qūlynym. Qūlynym - au, dedi demi dirildep,- qaşanğy ūiqtai beresiñ? Ūianşy! Köziñdi aşşy, qūlynym!
Bala būğan da selt i̇etpedi.
─ Qūdai - au, ne jazdym? Ne piğylymnan taptym?- Ot janbağan üi yzğyp tūr. Ana kökiregin jaryp şyqqan jañağy ystyq sezim tūtana tüsti de, oty öşken oşaqtai sätte suyp, jalğyzdyñ zaryn tartqan ädettegi şerli, nalaly halin qaita tapty. Qūndaqtağy bala qolynan tüsip, tizesinde jatyr. Kün batty ma, joq pa, belgisiz. Ymyrt üiirilgen, qūlazyğan jaidaq bölmeniñ būryş - būryşy tüksiıp, qaraköleñke jan - jaqtan tūtasyp keledi. Kündegi tirlik osy. Būndaida qoly i̇eşteñege barmaidy. Keide qazan kötermei, qyzyl iñirden balasyn qasyna alyp mūzdai tösekke qisaiyp jata ketedi.
İelaman aidalyp ketkeli köz jasy qūrğamady. Äsirese, alğaşqy künderi qiyn soqty. Qūlazyğan üide jalğyz jatqanda i̇elegizip, tañ atqanşa köz ilmei şyqqan künder boldy. Sosyn äke - şeşeni sağalap birjolata köşip alğysy kep anasy arqyly söz salyp i̇edi; biraq aitqanynan qaitpaityn äke «közim. tiride İelamannyñ şañyrağyn qūlatpaimyn », -dep bet baqtyrmady.
Astyqşylar ketken küni teñiz betten dauyl tūrdy.. Soqyr şam jalp i̇etti de, sönip qaldy. Japqyşsyz qysqa moiyny peştiñ kömeii gürildep, topsasy bosağan jaman i̇esik syqyrlap,i jel yzğyğan tas qarañğy üidiñ işi äldebir qarañ-qūrañ köleñkege tolyp ketti. Qūndaqty bauyryna qysyp alğan Aqbala tas qarañğy üidiñ būryşyna tyğylyp, dybys şyğaruğa qorqyp, dir-dir i̇etip otyrğanda i̇esik syqyr i̇etti. Äldekim ar jağynan syp berip işke kirdi. Aqbala şyñğyryp jiberdi.
─ Qoryqpa. Būl men... Men ğoi.
Süidedi de, älgi kisi aiağyn ilgeri basyp, syrttan äzirlep kelgen ottyqty şağyp jaryğyn aldyna turalady.
─ O, Täñ - ir... Täñirim!..
Yşqynyp şyqqan bir üzik dauys sonan ary öristemei, kilt üzildi. Süitkenşe ürei ūşyrğan qara tünekti keiin serpip, tülki tymaqty, qara mūrtty jigit ottyq ūstağan qolyn ilgeri sozyp ūmtylyp keldi de, qūndaq qolynan tüse jazdap, i̇es - tüssiz, dir-dir i̇etip tūrğan äieldi bas salyp qūşaqtai aldy. İekeuin jaqyndatpai arasynda tirep tūrğan äldeneni keiin sezdi. Jas myrza dereu qūşağyn jazyp, keiin şegine berdi. Äiel qolyndağy qūndaqty aluyn alsa da, biraq ony qaiterin bilmei, aqyryp qaldy. Basqa amal tappağasyn qarañğy üidiñ äregirek būryşyna apardy da jerge qūia saldy. Äli de i̇esin jiiä almai tūrğan Aqbalany qūşaqtap bauyryna tartty. Aqbala sūlq. Ürei i̇esin alyp ketken. Äi-şäige qaratpai, baurap äketip bara jatqan ystyq qūşaqqa qūlai ketti. Qyzusyz, jalynsyz qūr sülde. Jaña i̇esi şyğyp qoryqqanda ien düniede özin izdep tauyp, pana bolğan ystyq qūşaqqa kirdi de, typ-tynyş bola qaldy. Täñirbergen de sony qalady. Sorly äieldiñ özine-özi kep, tynyştalğanyn kütti de, şaşynan iıskep tūr i̇edi. Aqbala kenet ökirip jylap jiberdi.
Täñirbergen ündemedi. Jūbatqan da joq. Qūşağynda ökirgen äieldiñ dir-dir i̇etken denesin tas qyp bauyryna qysty da, basyn şalqalatyp syrt jağyndağy tösekke jyğa berdi. Tösekke jyqqasyn tipti ai - şäige qaratpady, osyndaidağy öktem qimylğa basyp ölip-tirilip aimalap, şaşynan, mañdaiynan süidi. Keleside közinen, tağy da mañdaiynan süiip, alaulağan ystyq i̇erni aimalap jürip Aqbalanyñ i̇ernin tapty da, süliktei qadalyp, jabysa qaldy. Osyğan deiin solyğyn basa almai, solqyldap jatqan qūr sülde i̇ernine i̇erin tigende qūddy, jas tänge şoq tüskendei dir i̇etti de, dereu jasyn tyiyp ala qoidy. Özi de örttei tūtanyp, şap berip jas myrzany moinynan qysyp aldy. Osy sätten bastap jalğyzdyğy i̇esinen tars şyğyp ketken i̇edi. Adyra qalğyr düniesi qūrğyrdan şekken zäbir - japa da ūmytylyp, tirlik şirkinniñ tättiligin tağy da sezgen i̇edi. Jigit denesine öz denesimen jabysyp, jalañaş tösine betin basty da, näpsisi qūrğyrdyñ qaşannan qūlqynyn qūrtyp jürgen zäruine qaita qauyşyp i̇edi...
Jas myrza i̇endi Aqbaladan şoşyndy. Balyqşylar i̇erte tūrady. Közge tüspei tūrğanda iz - tūzyn bildirmei ketkisi kelse de, oğan biraq qūtyrynyp alğan äiel jibermedi. Myrzany qaita - qaita aimalap, jalyndağan jas denesimen jabysyp aldy.
Sonan tek tañ saz bergende äreñ bosandy. İesikten şyğa bergende mañdaişağa mañdaiyn ūryp aldy. Biraq asyqqanda ony da i̇eleñ qylmai, syrtqa atyp şyqty. Sol boida dereu būğa qap, auyl syrtyndağy qoñyr töbeniñ astyna qaldyryp ketken atyna keldi de, aiağyn üzeñgige salyp tūryp auyl jaqqa köz tastady. Ol i̇endi asyqpady. Mūrtyn sipap, miyğynan masattana bir myrs i̇etti de, ilgeri jürip ketti.
* * *
Sol küni Aqbala säske tüste ūiandy. Bylaiğy künde ūiqydan tūrğanda denesin auyrlap, keide basy auyryp, tükke zauqy şappai sülesoqtanatyn. Bügin qaljyrağan deneni qozğauğa i̇erinip biraz jatty. Tätti kireuke tūtqan köziniñ aldy tūmandanyp, tastöbedegi şelin alğan şyñyltyr qoi qarnyn tūtqan terezege tek nemqūraidy salğyrt köz salğany bolmasa, osy qazir zeiin qoiyp, dendep qarap jatqan joq-ty. İesine ne tüskenin qaidam, ol kenet jastyqtan basyn şūğyl köterip aldy. Äldenege aiaq astynan abyrjyp, ainalasyn asyğys sipalady. Biraq qolyna i̇eşteñe ilikpedi. Soğan tüsinbegen äiel i̇esine äldebirdeñeni tüsire almai, qabaq şyta qinalyp otyrğanda, kenet şūğyl jadyrap basyn köterip aldy. Tünde tösekten aulaqtatyp, tastai qarañğy üidiñ bir şetine qūndağymen köterip aparyp tastağan balağa ne bara almai, ne qarai almai, beti örtenip beli bügilip otyryp qaldy. Sonyñ üstine äkesi keldi.
Süieu qart küieu balasy ūstalğaly qyzyna jiı qatynap jürgen-di. Būryn şai, qūrt, irimşik äkeletin. Būl joly üiitken qoi i̇etin būzbai tūtas äkeldi. Arqasyndağy zildei auyr qapty qazandyqtyñ janyna dürs i̇etkizip tastai saldy da, törge şyqty. Tymağy men i̇etigin sosyn şeşti. Közi qyrağy şal jaña işke kirer - kirmeste qyzynyñ töseginen aulaq şette jetimsirep jatqan qūndaqty közi şalğan i̇edi de, aq kirpigin aşulana qağyp, qalt i̇etip tūra qalğan-dy. Törge şyqqasyn da qyzynyñ ajaryna qadalyp qarady. Onyñ bügin nege közin kötermei, şai qūiğanda da betin ary būryp syrttai bergen qazirgi türine tüsinbei, appaq aq kirpigin lyp-lyp qağyp osqyrynyp qaldy. Biraq ündegen joq. Şaidy da az işti. Dastarhan jinalysymen türegeldi.
Aqbala qazanğa as salğysy kep i̇edi, Süieu qart rai bermedi. İesikten şyğyp bara jatyp üidiñ tüp jaqtağy qūndaq jatqan būryşyna būrylyp qarady. Sosyn:
─ Şeşeñ quatty. Sälem aityp jatqan,- dedi de, sonan artyq tilge kelmei şyğyp ketti.
Qyzyna kelgen saiyn bir soğyp ketetin būl öñirdegi öziniñ jaqsy bastasy Älibige bardy. Süieu degende Älibidiñ de şyğarda jany basqa. Älibidiñ kempiri qystan qalğan sürdi qazanğa toltyra asty da, syrtqa samauyrdy ala jügirdi.
─ Şaiğa deiin besin namazyn oqyp alaiyq.
─ Ne deidi?.. Bolyp ta qalğany ma?
─ Mūnan ötse qaza jiberip alamyz.
─ Ras şyğar. Besin namazyñ bir päle. Köktemdegi sauyn malyndai, tym mazasyz,- dep Süieu türegeldi. Dalağa şyğyp iş däret alyp keldi. Besin namazdan keiin, bastas i̇eki şal sary bauyrsaq, sary irimşikti at jal ğyp tökken ülken dastarhandy ortağa alyp, şaiğa jaña otyra bergen - di. Bir jigit sürine - qabyna kirip, syrtta Aldabergen sofynyñ attan tüsip jatqanyn habarlady. Änşeiinde auyr qozğalatyn Älibi türegeldi. Asyqqanda kebisin kie almai, qalbalaqtap sasyp:
─ Kempir, tūr. Ottyñ basyn bylai qağyp - silkip... Bol, bol,- dedi.
Süieu qart bastasynyñ myna qylyğyn jaqtyrmai, kirjiñ i̇etti de, tūsyndağy terezeden syrtqa köz salyp i̇edi; üi aldyna adam - qara jinalyp qapty. Qoşemetşil köptiñ işinen Aldabergen sofynyñ iri denesi közge basqalardan būryn tüsti. Pūşpaq işiktiñ i̇eki omyrauyn aşyp tastapty. Qamşy ūstağan qolymen bir büiirin taianyp, köp aldynda tūmsyğyn kötere söilep tūr.
─ Pah, pah!.. Myna jamannyñ jer betine syimai tūrğanyn - ai! - dedi Süieu qart.
Işke bes - alty kisi kirdi. Aldabergen sofy tör aldynda otyrğan Süieu qartty körse de, ony közine ilgen joq. Süieu de sūp - sūr, oğan jonyn tosyp teris qarap būrylyp aldy. Jibitin i̇emes. Būl i̇ekeuiniñ būrynnan kele jatqan işarazdyğyn biletin Älibi öz otynyñ basynda bir bülik şyğyp kete me dep Süieu men Aldabergenniñ aldynda qalbalaqtap jatyr:
─ Jaqsy boldy. Asqa degendei keldiñ.
─ Būl meniñ maqtap jüretin üiim ğoi,- dep sofy sür iısin sezip, qazan jaqqa köñildene köz tastady. Asqa otyrardyñ aldynda äueli besin namazyn oqyp alğysy kelgen sofy syrt kiımin şeşip boiyn jeñildep jatyp:
─ Qystygüni joğalğan i̇eki qara atym tabyldy. Ūry alystan i̇emes, myna özimizdiñ qoñsylas körşimiz - Qabaq ruynan taptym. Sonyñ dauynan qaityp kele jatqan betim i̇edi,- dedi.
Osy i̇eki attyq jalasyn Qūdaimende anada Kälennen körip, küşpen moinyna qiyp salğan jağdaidy biletin jūrt iştei abyrjyp qozğalaqtap qaldy. Sony işine tüigen Süieu qart taqaiymy qaşan keledi dep bağyp otyrğan-dy. Ädette onyñ jağyna pyşaq janyğandai qūp-qu, bop-boz betinde atjaldanyp tūrğan qyr mūrnynyñ tanauy qusyrylyp, aq kirpikti aşumen qağyp-qağyp qaldy. Aşqaraq sofy dastarhan basyna tezirek otyrğysy kep, iş därettiñ yrymyn ğana istedi. Asyqqanda tös qaltasynan tastamai alyp jüretin mäsuegin de ūmytyp, auzyn qūmandağy sumen şaia salyp i̇edi. Süieu sony sözge ilgiş qyp:
─ Äi!.. Äi, Aldabergen,- dep şañq i̇etti,- änebir joly körgenimde auzyñdy qazyqpen arly - berli sūñqylap, iş därettiñ de kädesin qiyndatyp jiberip i̇ediñ. Būl joly öitpediñ ğoi. Älde i̇eki qara at i̇esiñdi aldy ma? A? A?
Aldabergen sofy tük basqan betin salmaqpen būrdy:
─ İe, sorlym - ai! Seniñ tiliñ zär ğoi. Biraq, i̇esiñde bolsyn, meniñ qoñym qalyñ. Şybyn şaqqan qūrly körem be i̇eken?!
─ Ä!.. Ä, degendei! Doñyzğa taiaq qana ötedi degen ğoi...- Sofy tütigip ketti. Janjaldan qoryqqan Älibi «senderge ne boldy, qoisañdarşy»,- dep basalqy aityp körip i̇edi, sofy örekpi tüsti:
─ İei, aqşūnaq şal, abaila! Aq patşanyñ kiseni jetedi. Küieu balañnyñ qol - aiağyna salğan kisen, şyndasam, sağan da tabylady.
─ Ä! Ä, zymiiän! Tüsindim. Bir i̇erge bata tiıp, bir i̇erge qate tiıp jürgeni ras. Al!.. Al, biraq dünie kezek. Abyraly äuleti, soñyra keldek basy öziñe tigende... seniñ äuseleñdi sonda körermiz.
Aldabergen asqa qaramady. Besin namazyn oqydy da, asyğys kiınip, jürip ketti. Süieu ünsiz. Älibi til qatyp körip i̇edi, oğan da qybyr i̇etpedi. Aq kirpigin anda - sanda bir qağyp, tip - tik bop tura aldyna tesile qarap otyrdy da, kenet äldenege osqyryna myrs i̇etti:
─ Tūtaq!.. Tūtaq, şirkin! Pūşpaq börkin bir şekesine osqyrta kiıp, özi de mağan odyraia qaraidy. O, jaman!
Älibi būl janjaldyñ arty tegin ketpesin, tübi bir pälege ūryndyraryn bildi de, dastarhan jinalğasyn da qybyr i̇etpei,auyr oiğa şögip otyryp qaldy.
* * *
Üi işine qara köleñke üiirilgen keşki zaual şaq; biraq äli bir üi şam jaqqan joq; qaladan qaşyq tūratyn auylğa bäri qat, bäri zäru, kiriptarlyñ basyna künde tüse bergen qazaq äielderi kerosinge deiin ünemdep, qas qaraiğanşa şam jaqpai, köbine qazan astynda janğan ottyñ säulesin jaryq qyp jüdeu ömirdi onan saiyn jūtata tüsedi. Kei üidiñ şamy tösek salarda ğana syğyraiatyn.
Osy bügin Älibi üiiniñ şamy janbady. Bağana as işer kezde Böbek üiden ün-tünsiz şyğyp ketken-di.
─ Kempir, tentegiñ nege köñilsiz jür?- dedi Älibi.
─ Qaidan bileiin?..
─ Sen birdeñe degen joqsyñ ba?
─ Men ne deuşi i̇edim?.. Qūdaiğa jazyqty bolsaq ta, oğan jazyğym joq.
─ İendi nege köñilsiz? Jüzi synyq qoi.
─ Men qaiteiin? Qoldağy jalğyz bala bolğasyn qasy - qabağyna qaraisyñ. Qaidam, sorly ata-ananyñ köñili balada bolğanda, balanyñ köñili basqa jaq...
─ Qoi äri! Ne dep byqsytyp barasyñ?
─ Qūdai - ai, «Jany küigen Täñirisin qarğaidy» dep, sen de mağan dap - daiyn tūrasyñ. Bir ilgiş tauyp, naizañdy büiirimnen sūqqylaisyñ da jatasyñ,- dedi de, kempir tabaqta jeusiz qalğan i̇etti köterip ala jöneldi.
Būryn myñq i̇etpeitin. İendi bir auyz sözdi kötere almai, aiaq astynan tulağanyna Älibi añ - tañ. Kempirine barlai qarağan küii ot säulesiniñ jaryğynda oilanyp qaldy. Kempir būryn istemegen jat minez körsetip, öreşedegi ydys - aiaqtardyñ oiranyn şyğaryp dañğyrata bastady.
─ Balañdy jaqsy köretiniñ şyn bolsa,- dedi sol jaqtan dausyn kötere söilep,- köziñniñ tirisinde qūtty jerine qondyr.
─ Äi, qoisañ...
─ Men ne dep qūiam?.. Köz bar ma öziñde, äne, körmeisiñ be, qyzyñ boi jetip...
Işke Böbek kirdi de, kempir auzyndağy sözin aiaqtamai, üni öşe qaldy. Böbek kirgen bette nazaryn köterip äke - şeşe ajaryna qarady. Ömir baqi bir- birine jel bop timegen momyn jandar bügin qalai da özara til tabyspai, tüs şaiysyp qalğan syñai baiqaldy. Böbek ony sūramady. Biraq qyzdyñ işi birdeñeni sezdi. Ony jaña işke kirgende būğan būrylyp qarağan äke janaryndağy ünsiz sūraqtan añğardy da, közin kötermei bölmege ötip ketken-di.
Anasy paqyr i̇eki qūrsañ köterdi. İekeui de qyz. Ülkeni - Äliza. Kişisi - būl. Qoldağy jalğyz aldanyş bolğasyn, qaitsin, äzirge osydan jūbanyş izdep, kemdi kün dätke quat körgen ata - ana būny özderine i̇erteñ arqa tirer azamat körip, i̇erkek bala ğyp ösirip i̇edi. Onan ne tapty? İerkek bala kiımi astynda qyz jüregi güldep ösip kele jatqanyn bildi me?!
─ Boldy! Jeter i̇endi!- dedi Böbek. Dausy qatty şyğyp ketkenin keiin sezdi. Biraq ana jaqtağy äke - şeşeden qysylady. İestise meili. Bügin bolmasa, i̇erteñ i̇estidi, tübi bäribir jūrtqa jariiä bolatynyn bilgesin, bir i̇esepten keiinge sozbai, qazir, tap osy qazir jūrtqa būnyñ qyz i̇ekeni jariiä bolğany jaqsy. Jigerge şyndap mingen qyz kenet qūtyrynyp ketti. Üstindegi bozbala kietin kiımderden de osy qazir birjolata qūtylğysy keldi de, basyndağy börikti, belindegi kişkentai ädemi kezdik bailağan kümis toğa bylğary belbeudi, sol kezdegi qala ülgisimen jūtyndyryp tikken tik jağa zägiren beşpetti -birinen keiin birin tez - tez şeşti de, jytyryp būryşqa laqtyrdy.
Sosyn i̇erteñ üstine ne kietinin oilap, säl dağdaryp qaldy da, tösekke betin basyp jata ketti. Jylağysy kep i̇edi, közinen jas şyqpady. Keşe astyqqa ketken qalaşylardy būl auyldyñ qyz - kelinşekteri biraz jerge ūzatyp salğan-dy. Sonda qoştasarda Rai būnyñ qūlağyna sybyrlap «astyqtan kelgesin üilenemiz. Sağan osy joly qalyñdyqqa laiyq qos i̇etek aq bätes' köilek, öñirine zer salğan qynama bel qamzol äkelem»,- dep i̇edi; «Tek aman - i̇esen, tez oralsa i̇eken»,- dedi Böbek. Rai ketkeli zäre joq; myna Ūlyqūm basynan Qoñyrat, Şymbaiğa qalaşylap ketken astyqşylardy sonau Üstirttiñ qara jonyndağy" japan tüzde jol tosqan ūrylar tonapty degen suyq habar būl jaqqa da düñkildep i̇estilip, zäresi ūşqan jūrttyñ jüregi qazir mai işkendei. Qorqynyş - qauip küşeigeli bal aşuşylar; qūmalaq tartyp jolğa qarauşylar köbeidi. İes - tüs qalmağan jūrt tünde tüs körip, tösekten tūra sala şai - suyn işpesten Sudyr Ahmet pen Qaraqatynğa jügiredi. Tüsin jorytady. Böbek te tüs körip, ūiqydan şoşyp ūiandy. Qai i̇el, qai jer, qai meken i̇ekeni belgisiz, kündiz, ne tün i̇ekenin de bilmeidi. Äiteuir, añyljyğan dala. Tastaq dalany tasyrlatyp qiqulap qaptai şapqan attylylar. Bastarynda közine tüsire basyp kigen bir-bir qoidyñ terisinen tikken qauqiğan - qauqiğan señseñ börik. Jalaqtağan qylyş. Astyqşylardyñ köşine tigen jol tonauşylardyñ işinen qauqiğan qara börikti, şüñirek köz, qan-sölsiz bette rahymnyñ izi baiqalmaityn bireu qolynda jüzi jarqyldağan qaiqy qylyşty qaiqaiyp köterip, i̇endi Raidy şapqaly kezene bergende Böbek şyñğyryp jiberdi. Şoşyp ūianğanda öz dausyn özi i̇esitti. Attai tulağan jürek dürsildep, basyn jauyp bürkenin alğan körpe astynda sonan qaşan tañ atqanşa tösekten tūrmai dir-dir i̇etip jatqan-dy.
Sonan beri ūiqtauğa qorqady. Bir joly tün ortasy ausa da saluly tösekke jatpai, mūrjaly şamnyñ biltesin joğary köterip, säulesin samaladai ğyp jağyp otyrğan üstine anasy keldi. Böbek anasyn moinynan qūşaqtai aldy. Sonan ol qūşağyn jazbai, anasyna jabysyp otyryp: «Tüsti qalai joru kerek? »- dep sūrap i̇edi; qart ana qyzynyñ öñine syr tartqandai, közin irkip qarady. Qyzynyñ ar jağynda aşyp aita almai tüitkildenip tūrğan äldebir qorqynyşty añğardy.
─ Qaidam... Biz ne bileiik? Būrynğylar «Tüsiñde koryqsañ, öñiñde quanarsyñ» deuşi i̇edi,-dep jūbatpaq boldy. Sosyn säl ünsiz otyryp, qyzyna közin qaita tiktedi:- Nemene... sen astyqşylarğa tüs körgennen saumysyñ?
Böbek ündemedi. Ana moinynan qūşağyn jazyp türegelip ketti.
* * *
Biyl köktem keş şyqty; qar bir i̇erip, bir jauyp, jazğytūrğy silemik kün i̇el i̇eñsesin kötertpei qoidy. Kök jüzine qaita - qaita būlt ainalyp, süiekten ötkendei suyñ jel jūrttyñ zyqyn alyp tūrğan. Būl öñirdiñ auqatty bailary i̇erte köktemniñ osyndai jaisyz mazasyzdyğyna qaramai, asyğys qimyldağandardyñ aldy jailauğa äldeqaşan köşip ketken-di. Maldary küili. Kiız üileri jyly. Aqtütek üskirik soğyp ketse de yğy mol. İer-azamattary da saily. Al, birli-jarym mal ūstağan şarualardyñ jöni basqa. Olar özderinen göri qystan qoñsyz şyqqan aryq - tūraq mal jaiyn köbirek oilap, köktemniñ qūbylmaly aua raiynyñ aqysyn añdyp, äueli qai auyl bastap köşer i̇eken dep birine-biri qarailap otyrğanda, ūsaq mal töldep qaldy. Jyly qoradan şyqqysy kelmei, syltau izdep, boiküiezdenip otyrğan alaköbeñ şaruağa o da i̇etek basar. İendi osydan qaşan jas töldiñ qaratabandanyp jer basyp ketkenin kütedi. Qystan qalğan az ğana şöp kün saiyn aqsiraqtanyp, saq tartyp barady. Jaña tebindegen jas kök auyz toltyrmai, sauyn mal aq ürpilenip bojyrap ketti. Teñiz jağalauyndağy auyldarğa i̇etek basar bolyp otyrğan tağy bir jai- qalaşylar. Üşköñdi qonystanğan üş auyl - Sudyr Ahmettiñ, Pirmän, Şirmän, Älibi auyly qalaşylarğa qarailap i̇eli qorada otyrğan-dy.
Osy üş auyl bügin ülken äbigerde. Tañ aldynda Qoñyrattan astyqşylar keldi. Sudyr Ahmettiñ qūmalağyna tüskendei, aitary joq, at- kölikteri aman. Böktergileri mol, oljaly. Bäri de tüielerdiñ jügin toltyryp, yrğap-jyrğap kelgen. Astyqşylardyñ quanyşty habary jūrttyñ auzynda. Biriniñ auzynan şyqqan alypqaşty äñgimeni qalğandary sol sätte qağyp äketip, i̇el asyryp, jer asyryp är saqqa jügirtip, aqyrynda alypqaşty añyzğa ainaldyryp jatqan kez. Būryn i̇el işinde közge şyqqan süieldei it türtki bop jürgen äldekim keşe astyqqa bir şyğyp keldi de auyzğa ilikti. Būl künderi bala i̇ekeş balalar da qaryq. Qolyna ūstatqan bir-bir kirenderdi qalai jeudiñ, kimge körsetip maqtanudyñ i̇esebin tappai, üiir-üiir, u-şu bop üi-üidiñ arasynda şapqylap jür. Jügeri quyrmai, sök aqtamai jatqan üi kemde-kem.
Bügin jar basyndağy balyqşylar auyly tipti qaryq. Kälen men Rai kisi basyna alty -alty qaptan astyñ äkep, kire beriske üiip tastai sapty. Kälenniñ üii kisige lyq toly. Köbin Kälen tanymasa da, biraq jüzi synyp, iıni i̇ebil-sebil myna kisilerdiñ türine qarap, özderi qalaşylap ketkennen keiin qysta maly jūtqa ūşyrap, tigerge tUiaq qalmağasyn teñizdi sağalap, qyrdan köşip kelgen kelimsekter i̇ekenin işi sezip otyr. Basqalardai i̇emes, būlar i̇eñbekaqy sūramaidy. Au - qūral bergenge yrza. Sondai bosqyndar biyl airyqşa Aqsaq Jagordyñ promsolyna köp qūlapty dep i̇esitken-di.
─ «Talanty i̇erge nūr jauar» degen. İendi, mine, bir jyldyñ azyğyñdy äkeldiñ,- dedi Dos.
─ Ainalañ auzyn aşyp otyrğanda, kisi qarny toiyp as işe alady deisiñ be?..- dedi Kälen.
─ İe, nesi bar. Ärkim tapqanyn işedi. Halyqtyñ bas-aiağyn tügendeu qai pendeniñ qolynan kelgen?!
─ Dos ağa... japan tüzde jalğyz üi otyrğam joq, halyqtyñ arasyndamyn. Öle jegenşe, böle jeimin. Äi, qatyn, bar, halyqty ji,- dedi Kälen.
Jamal qolyndağy baryn körşilerimen bölisip otyratyn qoly aşyq äiel i̇edi; ol küieuiniñ.nietine tüsindi. Işinen ony qūptap, şiraq basyp syrtqa köñildenip şyqty. Dos öli de bolsa, Kälenniñ sözine sener - senbesin bilmei, i̇eki oily, i̇enjar otyrğan-dy. Joq, şynğa ainalğan syñaiyn baiqağasyn:
─ Äi, Kälen,- dedi bir kezde,- osy sen oilanbai aityp otyrsyñ - au. Alty qap astyğyñ bir üige alty ai azyq bolsa da, köpke şaşqanda qai tobyrdyñ auzynan tabasyñ?! Köpti jarylqai almaisyñ.
Kälen Dosqa tüsi būzyla qarady:
─ Ol aqylyñ öziñe. Bir qatyn, bir balamdy belime bailap jürip jūmys istesem de, tamaq tauyp berem.
Dos läm-mim dep til qatpastan tūrdy da, şyğyp ketti. Onyñ renjigenine Kälen qynjylmady. Habar qūlağyna tigen auyl adamdary qapelimde jinalğan-dy. Kälen şaidyñ aiağyna qaramai, ornynan tez tūryp syrtqa şyqty. İeki-üş jigitti qasyna şaqyryp ap:
─ Myna astyqty bölip beriñder,- dep ämir i̇etti de, balasyn qolynan jetelep, jürip ketti. Beti - auyl syrtyndağy qara mola. Qystygüni qaitys bolğan balasy osy qorymğa jerlengen-di.
Bügin Raidyñ üii de tolğan kisi. Rai qart äjesine Qoñyrat bazarynan äkelgen bazarlyğyn berip jatyr. Biraq qart äjeniñ bazarlyqpen isi bolğan joq. Süiikti nemeresin i̇endigi jerde közinen i̇eki i̇eli tasa qylmasyn aityp, qos qolyn tas qyp ūstap jabysyp aldy.
Rai äldenege qosürei. Astyqtan kelgeli köñili ornyqpai, üide auzy-mūrnynan şyğalyq toly kisilerdiñ işinen Aqbalany köre almai, taqat - sabyryn tauysyp, tynyşsyzdanyp otyrdy da, aqyry şydamady.
─ İelaman ağamnan ne habar bar?
─ İeşqandai habar joq. Jer tübine aidap äketti i̇emes pe?..
─ İe, sabaz i̇er, aqyry at jetpes, atan jetpes jerge köz asyp ketti ğoi. Joq boldy ğoi!
─ Balasy aman ba?
İesik jaqtan Qaraqatyn küñk i̇ete qaldy.
─ Sol kördemşe öletin be i̇edi?..
─ Aqbalanyñ küii - jaiy qalai?
Balyqşylar ündemedi, būl joly tağy da Qaraqatyn küñk i̇etti:
─ Onyñ nesin sūrai beredi?! Alty qap astyq äkelgen senen küili.
Rai osy üidegi kisilerdiñ jañağy jerde Qaraqatyndy betten qağyp, tyiyp tastamağanyna tañ qalyp otyr. Soğan qarap, Raidyñ öz köñilinde de küdik ūianyp, oiy jamanşylyqqa auyp bara jatty. Osydan keiin ol köñilsizdenip, üi işindegi äñgimeni tyñdamai, käri äjeniñ qasynda qoñyraiyp otyr i̇edi.
─ Äi, öñşeñ şuyldaq! Üileriñe baryñdar! Balammen oñaşa qaldyryñdar, tüge!- dedi käri äje. Osy auyldyñ ülkeni bolğan soñ Raidyñ äjesi balyqşylarğa özimsinip, ämir i̇ete söileitin. Jäne aitqanyn istetetin-di. Balyqşylar ün-tünsiz bir- birlep tarai bastady. Üi oñaşarğasyn da käri äje būiyğy qalpynan sergimedi. Qos tizesin qūşaqtap, bir uys bolyp otyrğan qalpynan qozğalmai, tek nemeresine jekip:
─ İeñkei! Qūlağyñdy äkel!- dedi. Böbek jöninde birdeñe aitarda, äjesi ärqaşan däl osylai tüsin suytyp, zildene til qatatyn ädeti i̇edi. Rai äjesin qūşaqtai aldy.
─ Sen neme, ne bilip quandyñ?
Rai til - jağy bailanğandai, tük aita almai, bar bolğany, käri äjesin qūşyrlana qysyp, jabysa tüsti.
─ Oi, jädigöi, oi, şirik neme! Äjeñe änşeiinde jabyssaq qaida qaldyñ?!- dep külip,-seniñ älgi jügirmegiñ keşe de kelip ketti. Mağan keledi deisiñ be, sen ğoi onyñ yntyğatyny. Bäldenip, zaryqtyra bermei, baryp qait!- dedi.
Älibidiñ qystauy jaqyn, ürgen ittiñ dausy i̇estilip turatyn jer. Syrtqa atyp şyqqan Rai zyrlap qūstai ūşyp kele jatyp, qystaudyñ syrt jağyna tikken alty qanat boz üidiñ aldynda tūrğan bir top kisini kördi. Ortada Aldabergen sofy. Ülken - kişi sonyñ auzyna qarap qapty. Soğan jyny kelgen Rai qasaqana, aldymen sofynyñ qolyn almai, şetinen amandasty. Qiqar jigitke qart sofy da qyrystanyp, syrt ainala berdi. Aq boz üidiñ bet aldyndağy sai boiynan bir tal üki būlğaq i̇etti. Sony közi şalyp qalğan Rai kilt toqtai qap būrylyp qarap i̇edi. Qaratory qyz bauyryna qysqan kişkentai qoşaqanğa sai boiynyñ jaña - jaña tebindegen jas kögin jūlyp berip otyr i̇eken. Raidy o da kördi. Ornynan lyp i̇etip ūşyp tūrdy. Qos i̇etek köilektiñ i̇etegi dürkirep jügirip kelip, jigitti qūşaqtai alatyndai i̇edi, biraq qyz Uiaty sonan artyqqa jibermedi me, qūşağyndağy qozyny bauyryna qysyp, qūşyrlana süiip - süiip aldy.
Syrtta tūrğan kisiler qauqyldap, dauryğa söilep üige bettedi. Işke kirer jerde Rai kisilerge jol bergen bop keiindep qala berdi. Soñğy kisini ilgeri jiberip, i̇endi özi kirer jerde söl irkilip, i̇esikti jamylyp tūryp Böbekke bas izedi de, işke kirip ketti.
* * *
Aldabergen sofy qoltyğynda qūs jastyq. Qaq törde döñbektei bop kölbep jatyr. Şañyraqtan tüsken köktem şuağyna maujyrap jatady da, ara-arasynda qalğyp ketedi. Qalaşy äñgimesine qūlyqsyz. «İeneñdi... s... jaman balyqşylar, bes-alty qap astyñ äkeldim dep, köilegine syimauyn qaraşy. Qoñyrat şaharyn şauyp kelgendei, tüge»,-dep işinen boqtap qūiady.
Öz aulynyñ astyğy äkeluli. Maly bağuly. Osy üidiñ qainap jatqan şaiy men asylyp jatqan asyn kütkennen basqa alyp-jūlyp bara jatqan şarua joq. Mal, dünie tizgini teteles inisi - Qūdaimende men Täñirbergende. Olar tūrğanda ata malynyñ mūrty şağylmasy kämil. Tek dindar şal i̇eki inisiniñ Alla tağalanyñ yrzyq - nesibesine şükirlik i̇etpei, barğan saiyn yndyny aşylyp bara jatqan nysapsyzdyğynan qorqady. Osy joly da olar sofynyñ qarsy bolğanyna qaramai, keşe osy öñirdiñ i̇eli jailauğa köşerde aldağy jyldyñ qamyn aqyldasty. Jyl saiyn malyna mal qosylyp myñğyryp baiyp bara jatqan bai auyldy köbine-köp şabyndyñ jaiy qinaityn. Qūdaimendeden de göri Täñirbergen osy biyl teñiz jağasynyñ şūraily şabyndyğyn özderine qaratyp alğysy kep jür. Äsirese közin tikken jer - Qandyözek. Qoñsy otyrğan Älibi men Pirmän, Şirmänniñ, Sudyr Ahmettiñ auyly osy Qandyözektiñ i̇eki betindegi qūraqty talai jyldan beri bölip şauyp kele jatqan. Üş - tört auyldyñ malyna auzy-mūrnynan şyğatyn. Teñizdiñ būl betinde kök qūraqtyñ qaulap şyğatyn bitik jeri de osy i̇edi; tek bir qiyny -suy tereñ. Qaiyqpen ormasa, jaiau kisini barğyzbaidy.
Täñirbergenniñ aqylyn tyñdağan Qūdaimende biyl Qandyözektiñ qūrağyn bir özi derbes şappaq. Sol nietpen jağadan köşe qoimağan auyldarğa sofy ağasyn jiberip, Älibi men Pirmän, Şirmänğa sälem joldady: «Biyl özektiñ i̇eki betiniñ qūrağyn men alaiyn. Sender jağalaudağy meniñ şabyndyğyma ie bolyñdar. Qolynda qaiyğy joq kisige Qūdai qosqan jer. Suy taiyz, saryqtyq. Şöpti şapqan jeriñe suyndap üiip, şömelelep jinap kete beresiñ»,- dep Qūdaimende būlarğa qolqa saldy. Ondağy oiy - Qandyözekke tabany bir ilikse, ol jerge būdan bylai da özi qoja bolmaq. Kisi jüzin jyrtpaityn Älibi men momyn şarua Pirmän, Şirmända soñyrağy küni şarşy topqa tüsetin şama joq. İeger ötinişin oryndamağan künde de Qūdaimende men Täñirbergenniñ i̇esebi tügel. Ağaiynnyñ küni būryn aldynan ötkenin syltau qyp, soñyra pişenşilerin būlardan būrynyraq jiberip, özektiñ i̇eki betindegi qūraqty qūlatyp tastamaq. Olarda daulasatyn därmen joq.
Aldabergen sofy inileriniñ būl oiyn keii ūqty. Bolys inisinen köri būnyñ bäri Täñirbergenniñ isi i̇ekenin işi sezip: «Äi, sūm! Sūm - au!»- dep, basyn şaiqady. Sonan soñ ol tüstenip otyrğan üidiñ qazanyn oilap, syrtta oşaq basynda kübirlegen äielderdiñ sözine qūlaq tikti. Ac qamymen işke kirip-şyğyp jürgen äielderge tūmsyğyn būryp, qazandağy astyñ iısin añğarmaq bolady. Bauyrsaq iısin anyq sezdi. Sür iısi de sezile me, qalai?
Işke Böbek kirdi. Tör aldynda mülgip jatqan qart sofy basyn köterip aldy. Aldyna jaiğan dastarhandy, atjal qyp tökken sary bauyrsaqty körgende, qart sofy köñildenip:
─ İä, balam, läppai,- dep Raiğa būryldy.- Sonymen... Süitip sender Qoñyrattan beri qarai şūbalyp şyqtyñdar ğoi... Käne, sonan keiingi jönderiñdi ūqtyrşy!
Rai yssy şaidy bir- i̇eki ūrttady. Üi toly kisilerdiñ nazary auğanyn baiqağasyn ba, älde şai qūiyp otyrğan Böbektiñ jūrtpen birge būğan qarap iegin tizesine süiep, qybyr i̇etpei qalğanynan qysyldy ma, äiteuir sözinen jañylyp qala berdi. «İä, Qoñyrattan şyqtyq. Qoñyrattan şyqqaly jatqanda... İe, sonymen biz Qoñyrattan şyqqanda...»
─ Au, balam - au, Qoñyrattan şyğa almai - aq qoidyñ ğoi...
─ Jo - q, nege, şyqtyq qoi.- Jūrt du küldi.
─ Qoñyrattan biz aldymyzdy tün qyla şyqtyq. Kire basy Kälen ağam. Onan bergi jağynda da Kälen ağam üş auyldyñ qalaşysyn özi bastap otyrdy.
─ Ūry - qary kezdespedi me?
─ Joq. Kälen ağam ylği tünde, qarañğy jamylyp jürdi. Kündiz közge tüspeitin tasağa bekinip...
─ Nesin aitasyñ?! Kälen jauğa aldyrmaidy ğoi. Al, sonan keiingi äñgimeñdi aitşy.
─ Jer qara qatqaq i̇edi. Qoñyrattan şyqqasyn Äzbergen bağyna köligimiz talmai jetti.
─ Qalaşyğa, sirä, Äzbergen bağynan bergi jer ğoi qiyny...
─ İä, bergi jol auyr soqty. Qar äli aiyqpağan, kei jer ala qanat. Qaisybir jerlerde tabanqar jatqan i̇erte köktem i̇emes pe?! Biz şyq jağalap, sypyra üstirtpen tartyp otyrdyq. Astymyzda semizden qatqan jardai atandar. Nesin aitasyñ, jolğa tüsip bir jürip ketkesin tüie jaryqtyq boi bermeidi ğoi. Tek Qasqajol, Qaratamañka kele bergende teñiz betten qatty jel soğyp, japalaqtap qar jauyp bersin... Sonan tabandatyp toğyz kün jaudy.
─ Qūdai saqtağan i̇eken.
Aldabergen ünsiz. Köp işinen közin Böbekten aiyrmai bağyp qapty. Älibidiñ osy qyzy Ojar Ospannyñ jarymes balasyna atastyruly i̇ekenin biletin. Keiin Rai men Böbektiñ köñili jaqyn degen sybys şyğa bastağan-dy. Osynda kelgeli sonyñ rastyğyn özi de baiqap otyr. «Rizamyn. İeneñdi s... Qara tündikti Torjymbai köptigine senip, küpsip jürgende, myna jigit jesirin irgesinde jatyp, he – he - i̇e, rettep apty». Bolys inisine tizgin bermei jürgen Ojar Ospannyñ osy arada belin bir syndyrğandai boldy. Raiğa da yrzalyqpen qarady.
─ Al, sonymen qarğa ne amal istediñder?- dedi sofy.
─ Qar bel alyp jaua berdi. Qiyn kezde Kälen ağam bärimizge küş berdi. Tüielerdi şögerip, teñdi tüsirgesin üstine saiğaq, syrğauyl şanşyp, özimizge baspana istep aldyq. Azyq mol. Yq bar. Aiylymyzdy jiiäiyq pa?! Qoñyrat bazarynan alyp şyqqan i̇etti qaraşyqtap, tary köje men jügeri köjeni asyp tüsire berdik.
─ İe, as işip, aiaq bosatar boldyñ de?! Kölikti qaittiñder?
─ Üş auyldyñ ortasynan sailanyp şyqqan saqadai jigitter i̇emes pe?! Işimizde myna kirme küieudei nar jigitter de bar.
Rai qasynda otyrğan topai auyz, torsyq ūrt jigitti nūqyp qoidy.
Būğan jūrt du küldi. Aldabergen sofy öziniñ saualyn myna jigittiñ tağy da qiqarlanyp külkige şaptyryp otyrğanyn ūnatpady. Ol keudesine tüsken kök şulan saqaldy uysyna toltyryp, tör aldynda döñbektei bop jatqan-dy. Kenet basyn köterip, Raiğa mysqyldai qarady.
─ İapyr-au, osy sen bala ne dep otyrsyñ? Sol Qoñyratqa baiağy jas kezimizde biz de barğan i̇edik... Qostanyp keruen tartyp, köp tüiemen astyq äkelgenimiz bar. Sonda körip i̇edik... Şyñnyñ syrt jony kil qarabaialyş bolatyn. Jolsyz jüriste tüieniñ tabanyn sūiady. Jaiylymğa kemis i̇edi ğoi. Tüieniñ babyn taptyñ dep jeñistik bermeisiñ. Öz basyñdy bilmeimin, al äkeñdi körip i̇edim... Paqyr qyzyl sözdi jelge şaşqan, duasyz auyz i̇edi,- dep qart sofy keudesin köterip, keñk-keñk küldi.
Raidyñ qaratory beti du i̇etti. Sofy sözi Böbektiñ de şamyna tiıp, şai qūiyp otyrğan keselerdi şatystyryp aldy.
─ Atalas bolmasaq ta, qoñsy otyrğan körşi i̇edik. Onyñ üstine äkemmen tūstas bolğan soñ, sizdi böten körmeimiz ğoi. Äke ornynda syilauğa paryzbyz...- dedi Rai.
─ İe- i̇e, adasqan joqsyñ. Osy betiñ nağyz jau tüsiretin jigittiñ täsili,- dep köñildes bir jigit Raidy kötermelegen bop otyryp, qoltyğyna dym bürikti. Aldabergen öziniñ ağat ketip qalğanyn ūqty. Myna jigittiñ i̇endi aiamasyn bilip:
─ İe, būl bala syily sözben sazaiymdy tarttyruğa qarady,- dep qauqarynan aiyrylyp, janynda jatqan jastyqqa jantaia ketti.
─ Äi, Rai, qarağym, qūia ğoi, i̇endi,- dedi Älibi.
Būl Böbektiñ jūrt aldyna şyğyp alğaş şai qūiğany i̇edi; Rai men sofynyñ söz alysyp qalğan tūsynda i̇ekeuine jaltaqtap kezek qarap otyrğanda, aldyna kelgen keselerge şai qūiylmai iırilip qalyp i̇edi. Syrttan i̇ekinşi aqqūmandy demdep äkelgen kelinşek qonaqtardyñ közin ala bere qaiyn siñilisin büiirinen türtip qaldy. Jalt qarağan Böbekke:
─ Şaiyñ kesilip qalypty ğoi, i̇endi demdep äkelgen aqqūmannan qUiarsyñ,- dep sybyrlady da, syrtqa şyğyp ketti.
Üidegi kisiler qalaşy äñgimesine qaita oraldy:
─ Al, tüieni qaittiñder?
─ Bäse sonyñ jönin ūqtyrşy. Şyñ üstinde qotyrqara, baialyştan basqa tüieniñ tisine ilinetin ne bar deisiñ?
─ Joq, şyñ üsti kerim ot, irip tūr i̇eken. Nesin aitasyñ, boi alyp ösken sarbalaq būiyrğyn kilk-kilk i̇etedi. Jük tartqan tüie neni şydatsyn, i̇erni üiirgenniñ bärin şalyp ottap otyrdy.
─ Au, qatty jelde qai mal da jaiyla almai, yqtap kete beretin i̇edi ğoi, sender qaittiñder?
─ Kälen ağam būğan da täsil tapty. Tüielerdi tünemelikke qarai qostyñ yğyna şögerip, tizerletip tastady. Al kün şyğa bar tüieni tizip alady da, borap jauğan qarğa bet qūiady. Jelge qyryndamai, tike tartyp ketedi. Sonan ol baryp-baryp tüielerdiñ būidasyn moinyna salyp, yqqa qarai qūia beredi. Şetke şyqqanyn qaiyryp, qara berip otyrsañ özge maldai i̇emes, tüie januar taban tirep irkile jaiylady i̇eken..
─ Apyr - ai, ä?..
─ Ras şyğar - au! Kälenniñ körip - bilgeni jalğyz osy ma?! Jol jürgen adam ğoi, mal syryn biletin. Äitpese, kisi qanşa mal ūstap, birer qaranyñ süti men qoñyna iek artyp maşyqtanğany bolmasa, mal syryn bile bermeitin körinedi ğoi.
Kirme küieu osyndaida sözge kiriskisi kelip, biligi qyştap otyratyn.
─ Qazir osy i̇eldiñ jün-jūrqasyn jiiätyn kim?- dedi ol.
Onyñ sözine jöndi jauap bermeitin jūrt osy joly da tälkek qyldy:
─ İe, ony qaitesiñ? Qai tüieñniñ jünin ötkizeiin dep i̇ediñ? Älde öz boiyñdağy qyl-qybyryñdy küzep bermeksiñ be?
─ Şyn aitam. Minip kelgen atanymnyñ moiyn şudasyn jūlyp i̇edim...
─ İendeşe qaryq bola ğoi. Qazir būl i̇eldiñ jün-jūrqasyn jiiätyn İebeisin.
─ Sorly ornyn jaña tapqan i̇eken,- dedi Rai külip. Küni keşege deiin Aldabergen osy öñirdiñ jün-jūrqa, teri-tersegin jinap, jūrtty bezbennen jep zar qaqtyrğan i̇edi. Tör aldynda döñkiıp jatqan sofydan i̇esesin qaitaratyn yñğaidyñ oraiy kelgenin bilgen Rai köñildenip:
─ Apyr-ai, sol İebeisin bet-auzy könmen qaptağandai. Özi de jyly qanğa tūmsyğyn tyğyp, i̇el işin irep jatuğa laiyqty i̇edi. Qap, ne qylasyñ, qonysy kelisip ketken i̇eken,-dep küldi de, üiden şyğyp ketti.
Külkige bulyqqan qyz kisilerden betin būryp syrt ainala berdi. Baiağyda Aldabergen auylğa keler i̇edi. Ol kelgende kişkentai qyzdar tünimen ūiqy körmeitin: Böbek Qūdaidan tünniñ qarañğy bolğanyn tileitin. Ai tuğanşa irgesinde jatqan tüielerdiñ moiyn şudasy men balaq jünin jūlyp, bir i̇etek qyp Aldabergenge aparatyn. Sonda Aldabergen betinen oty şyğyp tūrğan kişkentai Uialşaq qyzdarğa: «Ä, balam, kel! Beri kel! Tek jüniñ az i̇eken, ölşeuge tolmaidy»,- dep i̇etegindegi jündi şeñgelimen bürip, qanar qaptyñ tübine zytyryp jiberer i̇edi de, sosyn būlardyñ qolyna bes-alty tüiir örik salatyn. Böbek qanşa jasyrğanmen kelesi küni anasy onyñ ūrlyğyn bilip qap: «Tüieniñ bar jünin jūlyp alypsyñ ğoi»,- dep ūrsatyn i̇edi.
Külkige bulyqqan Böbek kese-aiaqty şaqqa jidy.
* * *
Astyqşylar kelerdiñ aldynda az ğana būryn i̇el işine İelaman ölipti degen jamanat habar tarağan-dy. Öz ajalynan ölmegen, Jamanqalağa aidap apara jatqan jolda qaşpaq bolğanda soldattar atyp tastapty. Qart äjeden qanşa jasyrsa da bäribir biletin siiäqty. Astyqtan kelgesin, bir joly Rai şam jaqpağan qoñyr keugim üige kirip i̇edi. Qart äje İelamannyñ atyn atap, köi - köilep küñirenip otyr i̇eken.
─ İelaman i̇esime tüsti. Qandai qarağym i̇edi? Jūrt ne demeidi, biraq öz köñilim jamandyqqa qimaidy.
Raiğa bärinen būryn Aqbalanyñ azary janyna batty. Astyqqa jürerde körer közge azyp-tozyp ketken jeñgesin ana jaqta bir aidai jol jürip, qaityp kelgende tanymai qaldy. Jūp-jūmyr ädemi appaq iek astyna kädimgidei bolar-bolmas būğaq bilinipti. Basqa da bar müşesi balğyn tartyn, baiağy baqytty kezdegi ajaryn qaita tauypty. Kelinşektiñ qazirgi türinde közi tüsken kisini yqtiiär - i̇erkine qoimai qandai da bir siqyrymen arbaityn ajar paida bolğan. Rai da kezdeskende köz toqtatyp qarasa künäkar bolatyndai, nazaryn alyp qaşa berdi. Söileskisi kep qanşa oqtaldy, biraq sonyñ bärinde de kisige sözin jibermeitin äiel: «Süiikti qainym - au, osy sen ne dep tūrsyñ? Qai jigitti qoinymnan ūstap alyp i̇ediñ? »- dese ne deidi.
Būrynğydai i̇emes, qazir Rai sirek qatynaityn bop jürgen-di. Bir küni «Jas myrza i̇el jata keledi i̇eken» degen sybys şyqty. Rai jügirip Kälenge bardy. Qoly bosta qarap otyrmai, är närseni bir isteitin ūsynaqty Kälen astyqtan kelgeli äieline i̇etik tigip jatqan-dy.
─ Kälen ağa!- dedi Rai,- Aqbala ardan bezdi.- Kälen i̇etigin tige berdi.
─ Basqasyn qaiteiin, Täñirbergen sūm tünde kelip jüretin körinedi...
Kälen i̇etikti irge jaqqa tastai saldy da, Raiğa būryldy:
─ Qoi, ötirik bolar?..
─ Ras, Kälen ağa.
─ Öz köziñmen kördiñ be?
─ Joq, biraq körgen kisi bar. Tañ aldynda Aqbalanyñ üiinen şyğyp bara jatqanyn Qaraqatyn köripti.
─ Jä, kete ber!- dedi Kälen.
* * *
Qys boiy itteri ürip, adam - qaralary ulap-şulap jatatyn teñiz jağalauyndağy maldy-jandy auyl būl öñirden äldeqaşan köşip ketken. Aq auyr jaq jym-jyrt. Köp auyl Qoñyrattan astyqşylar kelgesin üilerin jyğyp, asyğys jönep ketken-di. Qazir teñiz jağasynda balyqşylar auly men Älibige qarasty bes-alty üi ğana. Jäne oi jaqtağy qystaulardyñ birinde töbesi şoşaiyp Sudyr Ahmet otyr. Jyldağy ädetine bağyp, ol biyl da i̇erte dürlikken-di. Onyñ öz otynyñ basyna salğan äbigeri änebir tūsta qoñsy otyrğan körşi auyldarğa da mazasyzdyñ äkelgen i̇edi. Qūdaimendeniñ bäibişesi i̇erteñgi şai üstinde:
─ Au, osy sen ne oilap jürsiñ? Köşi-qon jönin auyzğa almai kettiñ ğoi. Myna Sudyraqtyñ auly köşkeli jatqan körinedi,- dep küieuine qūlaqqağys qylyp i̇edi, Qūdaimende kesesin qūia sap, qarq-qarq küldi:
─ Oi, qatyn - ai, sen ne bile - tuñ?! Sudyr Ahmettiñ jaiyn menen sūra. Käpirdiñ nağaşysy myna Kişiqūm boiyndağy Bestoqal Baqai, Şaqai degen ağaiyndy i̇eki mazasyz i̇edi. Būl Sudyraq ta jylda i̇elden būryn dürligip, aqyry özi bar i̇eldiñ soñynda baqyrauyq ingenimen jalğyz üi qala - tuñ,- degen-di.
Qūdaimendeniñ aitqany şynğa soqty. Qazir Sudyr Ahmet bükil bir auyldyñ jūrtynda jalğyz üi töbesi şoşaiyp otyr. Ol keşe de jatarda qatynyna i̇erteñ i̇ertelete köşemiz, buynyp-tüiinip äzir otyr dep ämir berip i̇edi. İerteñinde säskede bir- aq ūiandy. Onda da äieli bas jağynda baiğyzdai qaqsap otyryp alğan soñ, Sudyr Ahmet közin uqalap jiberip, küzen bel ūzyn denesimen sozylyp syrtqa terezeden köz saldy. Sosyn äieline tap berdi:
─ Tal tüs qoi! Şekeñ künsip, būrymyñ sirke - sirke bop tal tüske deiin jatqansyñ ğoi?..
─ Ūiatqanda tūrdyñ ba?..
─ Ana qaraşy, söziniñ siqyn qaraşy. Äiel bolyp, bir kün i̇erte tūrsañ qaitedi? İendi, osy yssyda jalğyz tüieni qan sorpa ğyp, köşpek pe aqylyñ? Öşir üniñdi! Oi, aqymaq. Oi, ittiñ asyrağan töli!
Mūndaida betine kelgen - şamy. Betine kelgen kisige Sudyr Ahmet dedektep jetip barady. Jep jiberetindei, ūzyn moinyn örşelene sozyp, şyqşytyndağy küre tamyrlar bileudei kögerip, bastyrmalatyp üsti - üstine söilep ketetin-di. Äieli ündemedi. Sudyr Ahmet bel ala berdi:
─ Men köşelik degeli qaşan?! Osylai bolaryn bilip, sağan... sen keleñsizge orta toqsannan qaqsadym ğoi. Au, qatyn - au, «Köşeiik! Köşeiik!»- dep qūlağyña qūiumen keldim ğoi.
─ Köşelik deseñ... men be seni köşirmegen?- Sudyr Ahmet būğan dem arasynda derek taba almai, qatynyna qamşy ala jügirdi. Asyly, köşi - qon jöninde kinälasqysy kelmeidi. Kinälassa özine qiyn soğaryn biledi. «Köşelik» dep üi işin i̇erte bastan äbigerge salyp qoiyp, tap köşer jerde atyna minip, i̇el aralap ketti. «Amandyq bolsa bir- i̇eki künde oralam. Myna Kölqora tabanyndağy auyldardan köşkende jük artatyn bir- i̇eki tüieniñ maiyn sūrap äkelem. Qatyn, sen üi-işin buyp-tüiip būidaqty i̇esip, jazyqty jamap äzir otyr»,- dep ketken-di. Ol biraq sol ketkennen mol ketti. Kölqora tabanyndağy Ramberdi auyly men Jylqybai auylyn öz qolynan köşirisip ūzatyp saldy. Onan jolşybai qonğan, tüstengen üilerine bai auyldardyñ maldary yğy-jyğy bop qara qūrttai qaptap, jailauğa qarai ūbap-şūbap köşkenin auzynan suy qūryp, jyr ğyp aityp otyrdy. Söitip jürip jyly köktemniñ qalai kelgenin bilmei qaldy. Boiğa jūqqany joq. Ne jetekke alğany joq, jaman tūğyryn jalyna qaqpalap, jağada jalğyz üi qalğan qatyn-balağa jetti. Äieli jalğyz tüiemen jükti jeñildep köşkendi qalap i̇edi, oğan Sudyr Ahmet könbedi:
─ Ay!.. Au, qatyn - au! Kül şyqqan adamdai jalğyz üi köşken yrymğa jaman - dy. Joq, qatyn, qara kerek! Myna aradağy Pirmän, Şirmän aulyna baryp keleiin.
Pirmän, Şirmän auly i̇erteñ tañ biline köşetin bop, üilerin jyğyp, dünie-mülkin teñdep otyr i̇eken. Sudyr Ahmet olarmen birge köşpek bop uädelesip qaitty. Jürisi jaman tory at jol boiy qaita-qaita qūmalaq tastap, siyrbülkilge salyp jūlynyn üze jazdady. Sudyr Ahmet yzalanyp, tory atty tütip jerdei bop: «Osydan Han jailauğa köşip alğan soñ, sen aram qatqyrdyñ köziñdi qūrtpasam ba», dep kärine minip kele jatqan-dy. Kenet köz qiyğy bir būru qalyp bara jatqan balyqşylar aulyna tüsti. Onan jar basynda jarbiğan jerqazbalardyñ mūrjasynan budaq-budaq şyqqan tütinge közi tüsti. «Qūdai biledi, osy üi, däu de bolsa, balyq asyp jatyr»,- dep şilqūiryq saqalynyñ ūşyn tistep oilanyp qaldy. Köşi-qon jaiy oiynda tūrsa da, bylqyp pisken jas balyqqa aqsary auyp ketti de, sol joly Qaraqatynnyñ üiine tüsip i̇edi. Aqkempirmen araz. Dospen de onşa i̇emes. Sondyqtan būl üige kelse, köbine Qaraqatynmen şüiirkelesetin. Osy joly da ol Qaraqatynğa qarap sūñqyldap otyryp, tünniñ bir uaqyty bolğanyn baiqamai qalğan-dy. Syrtqa şyğyp jūldyzdarğa qarağasyn ğana sanyn soqty:
─ Alda, Qūdai - ai. Tañ atyp qapty - au!
Sudyr Ahmet qalbalaqtap asyğa basyp atyna bardy. Şylbyrdyñ ūşyn beline qystyryp, at arqasyna qonğaly bir aiağyn üzeñgige i̇endi sala berdi de, «au!»- dep oqys oilanyp qaldy. «Au!.. Jeti qarañğy tünde qaida baram? Onan da i̇erteñ i̇eleñ-alañda ketsem... O, täiiri, atty kisi közdi aşyp-jūmğanşa jetip barmai ma?!»- dep oilap, üzeñgiden aiağyn aldy. İerteñ i̇eleñ-alañda jüretin bolğasyn şeşinbei, Qaraqatyn salğan tösekke kiımşeñ boiymen qisaia ketti. Qaqpa şekpenmen basyn tūiyqtap bürkep alyp, ünsiz jatqan-dy. Bir kezde jylan şaqqandai, şekpenin aiaq jaqqa qarai serpip tastap, atyp türegeldi.
─ Oibai... oibai, jaryp ketti!.. Jaryp ketti! Şyrt ūiqyda jatqan üi şoşyp ūiandy. Dos basyn jastyqtan üreilene köterdi:
─ Aha, ne boldy?
─ Ne deriñ bar ma?! Qandala... Özi de taidai i̇eken! Mine, alaqanymda tulap jatyr.
Aqkempir irgege qarai audarylyp jatty: «Zañğardyñ tynyşsyzy - ai! Paiğambar jasynda bolyp tūrğany mynau, bala kezinde qandai boldy i̇eken? Anasy sorly oşaqqa tüsirip, otqa küidirip almai, qalai ösirdi i̇eken deseişi?!»
Osydan keiin de Sudyr Ahmet ūiqtai almai, jybyrşyp boldy. «İerteñ köşkende qiyn. Körşi auyldyñ qyzyn ūiatyp, öreli tañdy közinen atyrğan jigittei... at üstinde basym būlğañdap kesir qylady - au»,- dep oilady. Osy oiy özine de qyzyq körinip, şekpen astynda bürkenip jatyp şiq-şiq küldi. Osydan tan, aldynda ğana közi ilindi. Añşylar siiäqty balyqşylar da i̇erte tūratyn. Dostyñ üii, tipti, i̇erte tūrdy: Sudyr Ahmet te ūiqysy qanbai, terisi tarylyp, qytymyrlanyp türegeldi. Onyñ üstine tünde baiqamai aty qūrğyrğa tūsaudy keñ salypty. Tory at ūzap ketip, tüske tarta tapty. İerteñgi salqynmen köşken Pirmän, Şirmän auyly būl kezde, söz joq, Üiobanyñ, ne Syrğaqtynyñ deñgeiinde ketip bara jatqan bolu kerek...
Sudyr Ahmet kimge ūrynaryn bilmei, boiyn aşu kernep kelse, änşeiinde isi önbei, şūlğauyna sürinip jüretin äieli üi işin köşuge äzirlep, jalğyz ingendi i̇esik aldyna şögerip qoiğan i̇eken.
─ Öi, äteñe nälet! Oi, i̇erniñ aqqa timegir! Mal körmegen körgensiz!- dedi Sudyr Ahmet; auzynan söz şyqqan saiyn ieginiñ ūşyndağy şilqūiryq saqal şoşañdap, şorşyp tūr.-Bylqyldap botalaiyn dep tūrğan ingendi tal tüske deiin matap tastağany nesi? Äi... äi, ol qai qylyğyñ, ä?
─ Mağan qait deisiñ?.. Köşemiz dep dürliktirgen...
─ Ana qaraşy! Tili sala qūlaş!.. Köşemiz degende, sağan... sen körgensizge buaz tüieni tal tüske deiin matap tasta dep pe i̇edim? Käne, aitşy? Qaşan süi dep i̇edim?
Sudyr Ahmet işke kirdi. Qatyn-balanyñ qai jerinen min tabam dep, öñin bermei kelgen-di. Aldynan şyqqan i̇eki-üş balasyna da jüzi jylymady. Közine tüsirip kigen kiız qalpaq astynan üi işine yzğarlana köz tastap, tabaldyryqtan attai berdi de, i̇esik aldynda qaltiyp tūra qaldy. Köşuge äzirlenip otyrğan üi işi astañ-kesteñ. Tösek-oryndar artyp jüre beretindei, teñ-teñ ğyp buyp-tüiip qoiğan i̇eken. Sudyr Ahmet jüktiñ ärqaisysyn bir teuip, ydys-aiaqtardy syndyryp, üi - işin opan - topan qyldy. Onan bosağağa jabysyp tūrğan qatyny men balalaryn böriktire sabap, tynyş otyrğan üidi közdi aşyp - jūmğanşa u - şu qyldy da, jön - josyğyn aitpastan atyna minip tartyp ketti.
* * *
Älibi zäti juas. Üi işine de qyry joq. Biyl qyzy men kempiriniñ degeninen şyğa almai, osy yssyda masa - sonağa talanyp jağada otyryp qalğany janyna batady. Syrtyna şyğaryp aitpasa da işinen renjuli. Körşilerge de qatynamady. Künde qyzyl iñirden jatatyn. Bügin de tañ namazdan keiin közin ilmei ūiau jatsa da i̇erteñgi asqa tūrmai, basyn körpemen bürkep alğan-dy. Kempiri syrttan sürine-qabyna kirdi:
─ Äi, tūr!.. Tūr!..
Älibi qozğalmady. Kempir jūlqylai bastady.
─ Tūr!.. Tūr deimin, oibai!
─ Ne? Ne bop qaldy?
Älibi küñkildep irgege qarai audaryla berdi de, osy arada kempirine közi tüsip şoşyp, basyn köterip aldy.
─ Jai ma?
─ Tūr, oibai. Qyr jaqtan dübir şyğady...
─ Dü - bir?
─ İä, dübir...
Älibi köilekşeñ, dambalşañ boiymen syrtqa ūmtyldy. İesikten şyğar jerde sürinip ketti. Üi syrtyna kisi - qara jinalyp qalğan i̇eken. Bäri de tüs joq, öñ joq. Älibi jaltaqtap ärkimge bir qarady. Qūlağy şulap, qol - aiağy qaltyrap barady.
─ Türi jaman i̇eken. Tegin bolmas. Türikpender... apyr - ai, solar i̇emes pe i̇eken?..
─ Jap... jap auzyñdy!
─ Kempir... äi, kempir... Tentek qaida? Ony közden tasalai tūr.
─ İä, iä, süiteiin... Bö - bek... Böbekjan!
Däl osy kezde auyl syrtyndağy jasyl belge jiyrma-otyz atty şauyp şyqty. Älibi tilin kälimağa keltirdi. Türikpen şapqynşylaryn talai körgen. Olar basyna qara i̇eltiriden qaiğadai qūraiş kietin. Al, mynalar... Apyr-au, būlar kim boldy i̇eken? Bäri de basyn aq şyt oramalmen şart bailap apty. Qoldarynda soiyl. Şoqpar. Syrtta ürpiısip ūrğan kisilerdi körse de, ädep saqtap at basyn tartpady. Beibit auyldyñ itin şulatyp, töbeñdi tesetindei tasyrlatyp şauyp keldi. Sälem-sauqat joq, üi aldynda ürpiısip tūrğan kisilerdi basa jazdap, attaryn omyraulata toqtady.
Jiyrma-otyz jigitti bastap kelgen qaba saqal qara şoqparyn syğymdap ūstap tebinip qaldy da, büiirin soğyp i̇entigip tūrğan attyñ tūmsyğyn Älibidiñ keudesine tirei bere toqtady:
─ Bizdi tanydyñ ba?
Älibi jigitke nazaryn köterip qarai almai, közin tömen salyp tūrğan. Keudesine tiregen at tūmsyğy da ojar auyldyñ jigitteri äkelgen ozbyrlyñ siiäqty. Qara ter ğyp şauyp kelgen attyñ qos tanauynan şyqqan ystyñ dem şal denesin türşiktirip barady.
─ Ūmytaiyn degen i̇ekensiñ. Tanymadyñ - au deimin?- dedi qaba saqal.
─ Tanydym ğoi... Tanyp tūrmyn, qarağym. Qūda, qūdaği qalai? Deni-qarny sau ma?
─ Deni-qarnyñdy qoi. Äueli mynany ait: seniñ qyzyñ, bizdiñ bolaşaq kelinimiz qaidağy bir qara borbai balyqşymen aşyna deidi...
Älibi auzyna söz tüspei, i̇erinderi dirildep ketti.
─ Şyraqtarym - au, tym qūrysa şaşymnyñ ağyn aiasañdar netti?! Bäriñ de ūl ösirip, qyz asyrap otyrsyñdar ğoi...
─ Bizdiñ qyzymyz jaman balyqşymen jürmeidi.- Jigitter qarq-qarq küldi. Äp-sätte Älibidiñ janyna auyldastar jinalyp qalğan i̇edi; olar momyn şalğa ara tüspek bolğanda, qaba saqal tiri janğa bet baqtyrmai, auzyn aşqandy qaq basqa tartyp qap tūr. Qaba saqal atyn kimeletip, Älibige qaita şüilikti:
─ Bizdi qūdañ jiberdi. Janjal kerek bolmasa dereu jailauğa köşsin dedi. Jaña jūrtta, jaqsy tileu üstinde i̇eki jastyñ toiyn jasap, nekesin qiiämyz dedi. Könseñ osy. Könbeseñ, onda obalyñ öziñe. Onda mynalar,- dep antalap tūrğan äperbaqan jigitterdi körsetti:-Qyzdy küşpen äketemiz.
Älibige qarağan bes-alty üi sol küni lañ tigendei äp-sätte üiin jyğyp qyrğa bet qoiğanşa Ojar Ospannyñ äperbaqan jigitteri ketpei, antalap tūryp aldy. Olar Böbektiñ de aiağyn qiiä bastyrmady. Kerek dese, Äliza apasymen qoştasyp qaituğa rūqsat i̇etpedi.
Qas qylğanda sol küni balyqşylar aulynan bir jan qatynamai qoiğan-dy. Älibige qarağan az ğana auyl arağa i̇eki qonyp, üşinşi küni Jaman Botaştyñ i̇etegindegi keñ alqapqa ilikti.
─ Qūdama sälem aityñdar. Antty attap, batany būzaiyn dep jürgen men joq. Ras, betine qarap otyrğan jalğyz bala bolğasyn i̇el qyzynan i̇erekşeleu ösirdik. Balağa degen ata-ana köñili belgili ğoi. Özimizge salsa, äli bes jasar bala siiäqty...- dei berip i̇edi.
Qūda aulynyñ bir jigiti külip jiberdi. Kökiregi köpti tanyğanmen kisige qyry joq, momyn jan tağy da jer bop qaldy. Közinde möltildegen jasty antalap tūrğan äperbaqan jigitterge körsetkisi kelmei, tömen qarap, jer şūqylap otyr.
─ Biz jüremiz. Al, qūdaña ne deisiñ?
─ Sälem ait! Bir jetiden keiin toiyn jasaimyz. Özim toi qamymen bolam ğoi. Qyzdyñ syryn kim bilgen?.. Küieu balany jibersin. İendigi jerge jesirin özderi közinen tasa qylmasyn.
Älibi bir jannyñ betine qaramai, közin tömen salğan küii üstindegi tüie jün şapannyñ i̇etegi jer syzyp, auyl syrtyna bet tüzep aqyryn ūzai berdi.
Osy künnen bastap Älibi üiine juymai, jatarda da körşilerine qonyp jürdi. Oğan, airyqşa, Böbekti köru qiyn.
Köñilşek şal qit i̇etse qyzymen qosyla jylaityndai qorqady. Ol Ojar Ospannyñ būl qylyğyna qairan. Küni keşege deiin ün-tünsiz jürip kep, būlaişa aiaq astynan tulağanyna tüsinbep i̇edi, sebebin keiin bildi. Päle Aldabergen sofydan şyğypty. Anada şabyndyq jaiymen teñiz jağasyna kelgende, işinen Raiğa qany qaraiyp ketken i̇eken. Sol joly üiine bara sala alty-jeti auyldasyn şaqyryp apty. «Täiiri, Ojar Ospanda köz bar ma?! Ana jaqta jaman balyqşy jesirine irgeden qol salyp, he - he, qyzyğyn körip jatqan körinedi. Biyl Älibidiñ jailauğa köşpei otyrğany da sodan i̇eken»,- dep sol otyrysta oqşau ösekti i̇el işiniñ sybyr - jybyryn baqqan su - mañailardyñ qūlağyna qūiyp jibergen i̇eken. Būl äñgime qara tündikti Torjymbaiğa bir künde tarapty. Būndaida ras - ötiriktiñ şyndyğyna jetetin Ojar Ospan ba, älgi äñgimeni i̇esti salysymen, ol özine qarağan auyldardyñ ūr da jyq i̇eserlerin jiyp alypty da, dereu qūdasyna şaptyrypty. «Däm - tūzym atsyn»,- dedi Älibi Aldabergen sofyğa renjip.
Sol küni qosşy - qolañyn i̇ertip küieu keldi. Ata jolyn quyp ūryn kelgen sapary bolsa da, ädep saqtap jatpady. Oqys jigit būl auylğa özimen birge ojar äke minezin ala kelgen i̇edi. Ülken - kişi dep jatqan joq, kisi - qara arasynda kelispegen birdeñelerdi tüieden tüskendei düñk i̇etkizip aityp salyp, oğan özgeden būryn özi mäz bolyp qarq-qarq kületin, qyli köz, qūj qara jigit. Qaiyn jūrtyn öziniñ aldynda kinälidei sezdi me, kelgen bette būlardy qyryp jibere jazdady. Qaharyn ala böle qalyñdyğyna tögip, özi toqtağan üidiñ däl janyna tikken otauğa qamap qoidy. Qyzdyñ aiağyn qiiä bastyrmai, kündiz - tün köz aldynda ūstady. Böbek üiden şyqsa, i̇ere şyğady. İeñ arysy, jeñgeleri tildesse de, oqys jigit qasynda qaraqşydai baryp tūrğany. Toi üstinde de i̇eki közin qalyñdyğynan aiyrmai, är qimylyn añdumen bolğan-dy. Osydan toi ötip, üige kirgizip alğasyn köñili könşirin biledi; salt boiynşa bügin toi tarasymen i̇eki jas oñaşa üide qalatyn kün. Otau üide i̇eki jastyñ tösekteri älden saluly tūrğanyn qasyndağy qosşy jigitter būğan küni būryn habarlap ketken-di. Sonan beri degbiri qalmady. Toi tarqai qoimai, oiyn-sauyq neğūrlym ūzağan saiyn, ol soğūrlym yza bolyp, jastardy boqtady: «İeneñdi s... Oi, öñşeñ jörkeleş, jelökpe!...»
Jastardyñ juyq arada taraityn oiy joq. Änşi qyz, dombyraşy jigitter kezek-kezek öleñ aityp, dombyra tartyp, alty qanat üide asyr salyp jatty. Oiyn-sauyqtyñ qyzğan tūsynda törde otyrğan Böbek ornynan tūrdy. Onyñ tysqa şyğatyn yñğaiyn baiqağasyn üş-tört qyz şaşbauy şyldyrap öre türegelip i̇edi, Böbek:
─ Otyra beriñder. Jezdeleriñ küzetşi boluğa jarap tūr,- dedi. Aitsa da, küieu jigit i̇esikke qyzdan köri būrynyraq baryp qalğan i̇edi. Tysqa onyñ soñyn ala şyqqan Böbek i̇esikten däl şyğar jerde küni būryn bosağağa süiep qoiğan temir mosyny bildirmei qoltyğyna qysa ketti. Aspan ala būlt i̇eken; töbeden auyp bara jatqan tolyq ai būlt tasasyn qorğalap, ūzaq uaqyt körinbei qoidy. Biraq toi bop jatqan auyldyñ bar tynysy Jaman Botaştyñ keñ jazyğynan anyñ seziledi. Oşaq basynda tabaq kötergen jigitter, şañqyldağan äielder qarañdaidy. Böbek solardy sezdi me, joq pa, belgisiz, artynda añduşy bolğasyn aiağyn ädeii asyqpai, sabyrmen basyp auyl syrtyna qarai ūzai berdi. Üiden şyqqaly artyna būrylyp qaramasa da, izin ökşelei basqan oqys jigitti şöptiñ sytyry men aiañ dybysynan anyq i̇estip kele jatqan-dy, kenet qalt toqtady.
─ Äi, malğūn!.. Boq jeitin it i̇emessiñ ğoi. Qalatyn keziñ boldy ğoi.
Küieu qanşa jetesiz bolsa da, osy joly öz isiniñ şynynda oğaş bolğanyn sezdi de, töbege ūrğandai tūryp qaldy. Küdik tuğyzğysy kelmegen qyz onşa ūzağan joq; anadai jerge bardy da, şapanyn basyna bürkep, bir tüp şidiñ yğyna boi tasalai otyrdy. Jigit qyzdan köz jazbady. Süt pisirimnen asty, būl äli tyrp i̇etpei, tabanynan sarsylyp tūr. «Äkeñniñ köri... Nemene arqan... jatyrma?» Bir orynda sarsylyp tūra - tūra, äri -beridesin aiağy taldy. Şydamy da tausylyp barady. Biraq dybys beruge däti barmai, onsyz da yzadan jaryla jazdap tūrğanda auyl jaqtan būny izdegen kisilerdiñ dausy şyqty. Kidirmei bir top jigit jügirip keldi.
─ Au, ne boldy? Neğyp tūrsyñ?
─ Jeñgemiz qaida?
─ Jeñgeñ bar bolsyn!
─ İe, nege tüñildiñ? Ne boldy?
─ Ne bolsyn... Otyr toi, äne!
Jigitter şi tübinde qaraiğan birdeñeni körip, birin - biri şymşylad myrs-myrs küle bastady.
─ Atañnyñ basyna külesiñder me? Oi, öñşeñ duyldaq! Öñkei jörkeleş!- dep Ojyrai olarğa zekirip tyiyp tastady. - Qalai, ana jaqtaryñda dyrdu bitetin be?
Şetkerek tūrğan jigit qasyndağyğa küñk i̇etti: «Sorly, qaitsin?! Qalyñdyğy qolyna timei, ölip-aq tūr i̇eken». İet pen qymyzğa toiyp i̇esirip alğan jigitter bir i̇esepten köñil aşar i̇ermek tabylğanğa mäz. İeserleu biri būta tübinde qaraiğanğa ai-şai joq jetip baratyndai ūmtylyp jüre tüsti de, kilt toqtady. «Jeñeşe! Äi! Äi!» dep dauystap i̇edi, biraq jauap bolmady. Ojyraidyñ qasyna qosşy qyp i̇ertip jürgen myna jigitterdiñ bäri de oğan i̇eliktep şetinen boqtampaz, ojar, sotqar bolatyn. Küni i̇erteñ özderine jeñge bolğaly tūrğan myna qyzdyñ būlar kök jelkesine taqap kep äri-beri dybys berse de, biraq qyzy qūrğyrdyñ ündemei qoiğanyna äueli tañdanyp bir- birine qarady. Sosyn yzalanyp: «Oi, äkeñniñ köri...» dep ojyraişylap boqtady da, şi tübinde otyrğan qyzğa syrt jağynan tönip keldi de «Äi, jeñeşe! Jeñeşe!..» dep tağy da dybys berip i̇edi, biraq qyz būl joly da qozğalmady. Sosyn i̇eserleu bireu:
─ Jeñgemiz ğoi, nesine Uialamyz?!- dep küldi de, basyna bürkenşik jamylğan qyzğa jetip bardy. Syrt jağynan tönip, moinyn sozyp qarady.
─ Mässağan - n!.. Oi, äkeñniñ köri... Äi, äi, beri keliñder! Beri, beri keliñder!
Keiinde tūrğan Ojyrai qasyndağy jigittermen birge jügirip kele bergende, älgi äumeser jigit mosyğa japqan qyz qamzolyn sypyryp alyp laqtyryp jiberdi. Süitse, manadan beri būlardyñ syrtynan toruyldap tūrğandary qyz i̇emes, üş aiaqty temir mosy bop şyqty. Qyz mosyny alasalau ğyp qūryp, üstine maqpal qamzolyn bürkepti de, özi qarañğyny jamylyp taiyp tūrypty.
* * *
Böbek qanşa jügirgenin bilgen joq-ty. Jolynda ūşyrasqan qaraiğannyñ bärinen qorqyp, būğa-būğa özinde de zäre qalmady. Bağana kün batar aldynda auyl syrtynda jaiylyp jürgen bir top attardy baiqağany bar- dy. Şamasy, qūdalardiki bolu kerek, i̇erin almai şylbyrdyñ bir şetimen tūsap jibergen üş attyñ üstinen şyqty. İeki künnen beri müşege şauyp, borbaiyn sozyp tastağan attar terin äli baspapty.
Böbek qolyna tüsken atqa mine sala şapty. Sonan qan sorpasy şyqqan at tañ aldyndağy qoñyr salqyn qarsy aldynan qos qoltyğy men omyrauyna soğyp, kişkene köterile tüsti de, sälden soñ aiağyn ala almai tapyraqtai bastady. Būl kezde jazğy tañ da jaqyn qalğan-dy. Sälden soñ şyğys jaqtan kün şapağy kädimgidei saz berip, sary qabaqtana bastap i̇edi. At basyn birden Bel - Aranğa turalağan qyz balyqşylar aulyna qalai da quğynşylardan būryn jetkisi keldi de, qan sorpasy şyqqan atty üsti - üstine tepkilep birde şoqytyp, birde sydyryp keledi. Şyğys jaq alaulap qyzara bastağanda, qyz taqyrğa tūrğan qañqa kilikti. Ainalyp ötse uaqyt ötetin bolğasyn tolarsaqtan keletin şalşyq sudy taqymy astynda aiağyn tältirektep basqan atpen şalpyldatyp keşip ötti. Äueli at şaşasynan kelgen qaq suy ilgeri barğan saiyn qaisybir jerlerde tereñdep, attyñ bauyryn şaiyp otyrdy. İendi tereñdeidi - au degende, qañ su qaitadan taiyzdap, tağy da at şaşasynan kep, şalpyldatyp keşip keledi. Keide at tUiağy su astyndağy tasqa tiıp, şaqyldap ketedi. Böbek bir sät at üstinen i̇eñkeiip, şalpyldağan su men şaqyldağan tasqa qūlaq tige tüsti de, quğynşy i̇esine tüsip asyğa bastady.
At alqynyp qaldy. Böbek atty «şu-şulep!», artyna qaita-qaita jaltaqtap qaraumen keledi. Keiingi jaqtan äzir şañ körinbedi. Tündegi ala būlttyñ qazir i̇etegi ydyrap, aspan şaidai aşyldy. Jaz şyqqaly mal jaiylmağan jağalaudyñ reñi tipti jaqsy i̇eken. Köz jetken jerdiñ tügi tülep, äsirese, kün şapağy tüsken şöp basyndağy sirkedei şyqtar jylt-jylt i̇etedi. Ilgeri jürgen saiyn jan-jağynan aqyrğan aşy jusan iısi añqyp, basy ainaldy ma, taqymy bosañsyp bara jatqan siiäqtandy. Däl sol sätte būta tübinde qonaqtağan boztorğai attyñ aiağynyñ astynan pyr i̇etip, joğaryğa şyrqai köterildi. Böbek boiyn jiyp aldy. Tastöbede qybyr i̇etpei tūryp alğan torğai i̇emes, būnyñ özi de bir orynda tapjylmai tūryp alğandai şoşyp ketti.
─ Şüu! Şüu, januar!
Bel - Arannyñ kezine at yrsyldap äzer şyqty. Ilgergi jaqtan jarty älemdi alyp jatqan ūly teñiz jarqyrap qūia berdi. Sol jaqtan ögiz şağalalar ökirdi. Onan jar basynda jarbiğan jer qazbalardyñ jer qazbasyn körgende, qyz külip jiberdi. Bel - Arannyñ kezinen asa bergende artyna būrylyp i̇edi, būl joly köz ūşynan şañ kerindi.
─ Şüu! Şüu, januar!.. Ainalaiyn, köketaiym, jalynam! Äne, anau bizdiñ auyl... basşy aiağyñdy! Basşy!
Böbek atty tepkilep, basqa-közge sabalai bastady. Biraq at äbden boldyrğan i̇edi, yrsyldap, aiağyn äzer alyp kele jatqan-dy. Balyqşylar aulynyñ kök jelkesine kelgende tilersegi dirildep, aiağyn ilgeri bir basty, i̇ekinşi basqanda gürs i̇etip qūlap tüsti. Böbek ūşyp tūrdy. At tizginin tastai sala basynan jūlyp alğan oramaldy būlğap, şyryldap, janūşyryp jügirip ala jöneldi. Būl kezde quğynşylar Bel - Arannyñ kezinen bermen asyp, attaryn borbailap kele jatty. Olar Böbekti kördi. Böbekke kömekke jügirgen balyqşylardy da körip, añ köz jigitter atqa qamşy basyp, bar dausymen «Qapta! Qapta!» - dep ūran tastap keledi.
─ Rai... Raijan... Qūtqar!
Janūşyrğan qyz jigit qūşağyna qūlai ketti. Balyqşylar jan-jaqtan jügirip kep jatyr. Käpelimde qyryq - i̇eludei kisi qyzdy ortağa alyp, qiqulap kelip qalğan köp attylynyñ jolynda iyq tirestirip tūryp aldy. Analar da soiyl-şoqparyn oñdy-soldy siltep ağyzyp kelgen beti birden lap bergen joq. Qūddy jarğa soqqan tolqyndai, attaryn şapşytyp, suyq sūspen betpe-bet toqtady. Bäriniñ közi Kälende. Öz tobynyñ aldyna şyğyp, qūlaştan astam bolat süimendi qu taiaq qūrly körmei, şirene basyp tūrğan nar tūlğaly jylan köz būjyr qarany körgende qai kisiniñ de jüregi şailyğyp qalğandai. Kälennen tek Ojyrai yğar i̇emes. O da öz i̇elinde aty şyqqan aq köz. Astynda Ospannyñ äigili aqbaqaiy. Oñ qolyn şyntağyna deiin sybanyp apty. Sol qolymen at tizginin tejep, al bilegin sybanyp alğan älgi oñ qolymen i̇emen naizany syğymdap ūstap dir-dir i̇etedi.
─ Ua, ağaiyn,- dep Möñke öz tobynyñ arasynan suyrylyp alğa şyqty.- Ağaiyn, aqylğa kel! Qaityñdar!
─ Jesirimizdi ber!
─ Jesirimizdi alsaq, özimiz de qaitamyz.
─ Böbek sağan jesir bolsa, mağan baldyz i̇emes pe i̇edi?.. Äielimniñ tuğan siñlisi i̇edi ğoi. Būta tübin qorğalağan bir balapan torğai şyryldap kep bauyrymyzğa tyğylğan da...
─ Uai, ondai mämileñ öziñe. Äi, jigitter!.. Ne tūrys būl?.. Ua, qapta! Qaptañdar!..
Süidedi de, ana jaqtan qaba saqaldy i̇eñgezerdei bireu ūzyn soiylyn zärlene köterip aldy. İın tiresken attylar lap beretindei ilgeri ūmtyla bastap i̇edi. Böbek jügirip ortağa şyqty.
─ Mynalardyñ aiaityn türi joq. Qaitem, tağdyrdyñ salğanyn körem de,- dedi de, qyz ar jağynda antalap tūrğan attylarğa qarai jügire jönelip i̇edi, myna jaqtan Rai da jügirip qyzğa analardan būryn jetip, köterip aldy. Sol sätte Ojyrai:
─ Oi, atañnyñ körin... dep atqa taqym basty.
İın tiresken nöpir lap qoiyp, i̇eki jaq apyr-japyr aiqasa ketti. Attar kisinep, soiyldar sartyldap ala jöneldi. İeki jaqta da ün joq. Tek bir- birine ūmtylğan kisilerdiñ tisteri şyqyr-şyqyr. Qūlşyna siltegen qaiyñ soiyldar sart-sūrt. İeki jaqtan da soqqyğa jyğylğan kisiler qansyrap qūlap jatyr. Ana jaqtyñ osyndaida qairat körseter jigiti -qaba saqaldy qara birden Kälenge tap bergen-di, Kälen jalt berip soiyl astynan sytylyp ketti. İekinşi aiqasta özine siltegen soiyldy Kälen denesine tigizbei, temir süimenmen qağyp jiberdi de, qaba saqaldyny qaq şekeden közdep i̇edi, biraq attyly kisige qoly jetpei, siltegen soiyl iyqtyñ basyna tidi. Qaba saqaldy talyqsyp, qūlai jazdap, jan - därmen at jalyna jabysty.
Alğaşqy aiqasta Ojyrai Raiğa tap bergen-di. Biraq ber jaqtan kömekke ūmtylğan balyqşylardyñ ortasyna tüsip qap, oñnan - soldan soqqylar jauyp bara jatqasyn Ojyrai taiqyp şyqty. Attyñ basyn ile-şala būryp Raiğa qaita şüilikti. Raidy qorğamaq bolğan jas jigit qadasyn köterip qarsy ūmtylyp i̇edi; Ojyrai ony attyñ omyrauymen qağa bere kök süñgini däl jürekten saldy. Äli de naizasyn yrğap, ūñğysy boilap kirgesin ğana qaita suyryp almaq bolğanda ülgire almai, at i̇ekpinimen ağyp ötti. Qolynan şyğyp ketken naizağa qairylmady. Közine qan tolyp ketken. Şañ arasynda qaşa ūrys sap bara jatqan Raidy köre sala aqtaban atty tebinip qaldy. Qalyñ topty jaryp, omyraulap keldi de, doiyrmen Raidy ūryp jyqty. Böbek şyñğyryp jiberdi. Kälen Raidy közinen tasa qylmai jür i̇edi. Jas jigittiñ soqqyğa jyğylğanyn körgende, özin ortağa alyp, jan-jağynan antalap tūrğan attylarğa aqyra ūmtyldy. Temir süimendi oñdy - soldy sermep, jolyn kes-kestei bergen i̇eki jigitti attan ūşyryp tüsirdi. Biraq Kälen jetem degenşe, Ojyrai aqtaban atpen şüiligip kelip, qyzdy kökpar lağyndai ilip äketti. Attyñ basyn asyğys būrğan küii qyzdy aldyna ūzynnan sūlata saldy. Qalğandary da attaryn būryp, Ojyraidyñ soñynan qūiyndatyp şaba jöneldi.
Kälen jügire tüsti de, at şañyna tūnşyğa tūryp qaldy. Qolyndağy temir süimendi laqtyryp jiberdi. Qasyna Rai keldi. Qos samaidan aqqan qan betin juyp ketken. Közinde jas.
─ Ağaeke - ai, q orlyğy ötti-au mynalardyñ. Mynadan keiin büitken tirligi qūrysyn! Qūrysyn!
* * *
Anada ketkennen Sudyr Ahmet teñiz jağasynda, iesiz qora arasynda jalğyz üi qalğan qatyn - balasyna i̇eki aidan keiin ğana oralğan i̇edi. Oi, nesin aitasyñ, aty küili. Özi ajarly. Omyrauyn aiqara aşyp tastağan añ köilektiñ jağasy kirşiksiz appaq. İerdiñ artyna böktergen jetim qozy qarnyndai i̇eki bölek tüiinşegi bar.
Sudyr Ahmet üige jetkenşe şydamai, anadai jerden aiqailap, balalarynyñ atyn atap keledi. Osy türi qalany bazarlap, işi-syrty mailanyp yrğap-jyrğap qaitqan kisidei. Ol asyqqanmen, biraq astyndağy alqabel tory aiağyn basar i̇emes. Jaz şyqqaly kökke toiyp qabyrğasyn jauyp alğan tūğyr jağağa jaqyndap, keşe köktem jylt i̇etisimen qyrğa köşken auyldardyñ iesiz qystauy, qora-qopsysynan ürkip osqyrynady. Onyñ üstine jaz boiy ylği keñ jailau, salqyn sabatqa qanat jaiyp qaz-qatar qonğan aq üilerdiñ beldeuinde tūryp maldy-jandy auylğa üirenip qalğan-dy. İendi myna ainalasyna qamys şäli tartqan, üñgir - şüñgiri köp, ünsiz melşigen qystau ürei tuğyzyp, tory at qos qūlağyn töbesine tige osqyryp, aiağyn ilgeri baspai, artyna yğysyp, şeginşektei berdi. «Ay! Au, bū qalai? Tiri jannyñ joğy nesi?- dep oilap, Sudyr Ahmettiñ jüregine suyq ürei şapty. Üzeñgige tiregen aiağynyñ basy dirildedi. Öndirşegi toqpaqtai ūzyn moinyn ilgeri sozyp, qamys şäli üstinen sozyla qarap:
─ O, qatyn!- dep i̇edi, i̇esik-terezesi joq, üñireigen iesiz tam ile jañğyryğyp: «O, qa...yn – n - n!» - dep qaitalady.
Sudyr Ahmettiñ i̇eki közi atyzdai boldy. Änşeiinde, ot basynda, qatyn - bala aldynda otyrğanda i̇ersigeni bolmasa, būl özi zäti qorqaq. iesiz qystau men, äsirese, i̇elsiz jerdegi qora, molalardan qorqatyn-dy. İendi myna i̇esik-terezesi joq, iesiz qañyrağan üi beine i̇eki közin oiyp alğan kisidei, qamys şäliniñ ar jağynan üñireie qarady. Sudyr Ahmet tilin kälimağa keltiruge jarady. Biraq atynyñ basyn būra almady. Ürkek at osqyryp jalt bergende, ol i̇erden tüsip qala jazdady. Onda da qos qolymen i̇erdiñ qasynan ūstai alğan Sudyraq taqymynyñ astynan suyrylyp şyğyp bara jatqan attyñ jan - därmen jalyna jabysty. Qanşa şapqanyn bilmedi. Qai jerge kelgenin de şamalai almady. Bir kezde tory attyñ şabysy jaiylyp, yrsyldap qalğanyn sezip tizginin tartty. Änşeiinde basyna qoñyraityp kietin kiız qalpaq közine tüsip ketipti. Jaña i̇es-tüsi qalmai şapqanda üstindegi qaqpa şekpenniñ qos şalğaiy taqymynan şyğyp, qūs qanatyndai jalpyldan keledi i̇eken. İesin jiğasyn qarasa, jaña ğana i̇erdiñ qasynda iluli tūrğan at dorba ūşty -küili joq, qaida tüsip qalğany belgisiz.
Ol at üstinde dūrystalyp otyryp, ainala töñirekke köz tastap i̇edi, künşyğys jaq tūtasyp jatqan teñiz. Kädimgi öziniñ jelsiz tymyqtağy dağdysy: kün säulesi astynda ülken aidyn appaq bop jaltyraidy. Şyradai añ tymyq! Teñizden köz ala bergende, beregirekte otyrğan balyqşylar aulynyñ tütini körindi. Osydan keiin ğana Sudyr Ahmettiñ jüregi ornyna tüsti. Auyl irgesine kelip tūryp i̇esi ketkenşe şapqany onyñ özine älde oğaş, älde qyzyq körindi me, äiteuir sasyq küzendei şaq-şaq küldi.
Sudyr Ahmet üsti-basyn dūrystap, ağaş i̇erge qaitadan qoñyraiyp otyrdy. Atyn aqyryn bastyryp Bel - Arannyñ bauraiyndağy tereñ saiğa jalğyz aiaq i̇eşki izben qiiälap tüsip kele jatyp köz salyp i̇edi, nesin aitasyñ sai boiynyñ reñi tipti basqa i̇eken. Taldybekeniñ kögi sirä da qalyñ, köleñkeli tabanyna qūba tal bitken. Tal arasynda beke - būlaqtar syldyrap ağady. Jäne osydan qaşan jaz aiaqtalğanşa şildeniñ ystyq aptaby şalmaityn sai boiy kerim ot, irip tūr. Basqa jerden göri būlaq mañynyñ şöbi qau. Airyqşa, bir- birimen boi jarystyra talasa ösetin sarysolma, izen, taspa boz ker jusan boişañ, balğyn. Bäri de bauyryna köleñke saqtap, hoş iıs añqyp tūr.
─ Pah! Pah! Tülep-aq tūr i̇eken! Jaryqtyq, nesin aitasyñ, osy myna Taldybeke jer şūraiy ğoi,- dep Sudyr Ahmet anadaidan mūrnyn jaryp qūia bergen kök jusan iısimen qūşyrlana dem aldy.
Ol i̇endi asyqpady. Ou, nesine asyğady?! Mine, körmeisiñ be, jağada otyrğan balyqşylar aulyna keldi. Üi bolğan üi qazan-oşağyn syrtqa şyğaryp, i̇esik aldyna qūryp apty. Syrtta, jip kermede bauyrynan jaryp qaqtağan balyqtar alystan köz qūrtyn jep barady. Sudyr Ahmet şūqbyryp bara jatqan silekeiin auzyna jiyp tartyp aldy. Auyl irgesine taqap kelgende şydamai, atyn üstin - üstine tebinip qattyraq bastyryp, i̇empeleñdep kele jatqan-dy. Kenet közi şetki jolym üige tüsti. Onan jeli basynda jatqan jas botany körgende köñildenip ketti: «Ä, qaraşa ingen... O, januar, aman-i̇esen botalağan i̇eken ğoi». Üi janynda mai şañdaqty būrqyldatyp, şauyp jürgen qara domalaq balalar - bir ūl, i̇eki qyz közine ottai basyldy:
─ O, qozylarym!.. Botalarym!..
Közine jas keldi. Balalarynyñ atyn atap dauystaiyn dep i̇edi, oğan biraq qapelimde dausy şyqpai, kömeii bülkildep, mūrny sulanyp bara jatqasyn at üstinen i̇eñkeiip mūrnyn dyñ i̇etkizip bir siñbirdi.
Sudyr Ahmet qatynyna dän yrza. Özine de yrza. Özi joqta i̇eki-üş keregeniñ basyn qosyp, lajdap qusyra salğan jappanyñ qaq törine şyğyp otyr. İeki tizesinde - i̇eki qyzy. Aldynda - ūly. Özi orasan köñildi. Sūñq-sūñq i̇etedi:
─ İe, söitip köşip aldym de... Al, qatyn, mūnyñ aqyl bolğan.
─ Aqyl boldy ma, älde ağattyñ istedim be, tap sol arada ölşep - pişken men joq. Moinyñ alysqa tüsip ketkenin bildim de, balyqşy qainylarymnyñ qasyna köşip aldym.
─ Mine, aqyl! Au!.. Au, Bibijamal - au, men i̇el qydyryp ketkende, seniñ būl jaqta osylai öziñe üiir tabatynyñdy bilip kettim ğoi. Al, sonan qaraşa ingen botalady de! Üige de bereke keldi deseişi...
─ İe, i̇ernimiz aqqa tidi. Balalar balyqqa toiyp, oñyp qaldy.
─ Osal i̇ekensiñ! Bäse, bizdiñ qatyn bas paidasyn bilse kerek i̇edi ğoi. Au, qatyn - au, üi şaruasyn artymda sen bitirseñ, tüz şaruasy menen de qalmady. Osy sapar men de qarmaqty talai jerge salyp keldim. Alğanym da bar, almağanym da bar. Biraq, qatyn, tūra tür... tübi bir qarym qylam. Älgi ala qorjyn qaida?
Sudyr Ahmet irge jaqqa qol sozdy. Qorjyn dep qampaitqany - i̇er artyndağy i̇eki tüiinşek. Onyñ birinde kök büirek aq qūman. İekinşi tüiinşekte - bir-i̇eki qadaq şai, arzanqol kämpit. Ony da Şalqarda tūratyn birge tuğan ağasy - Nağymet äperdi. Nağymettiñ balasy jastaiynan käsip quyp qalağa ketip, aiaq jolyn bilgendei orysşa üirengen-di. Ölermendiginiñ arqasynda soñğy kezde sot keñsesine tyrnağy ilikti. Qazir sotta bolmaşy bir qyzmette. Sonan kele i̇el közinde nağyz sot özi sekildenip köşege syimai jüredi. Jūrt ūğymynda da solai. Airyqşa, alyp qaştysy köp i̇el işi ony sot dep däriptep, isti bolğan kisiler osy küni Nağymettiñ şalğaiyna oralady. Sudyr Ahmet te «sot» inisine jiı barğyştap jür. Nağymet pen Ahmettiñ arasyn adam tüsinbeidi. Ağasynyñ balasy « sot » bolğaly būl i̇ekeui airyqşa qyrği qabaq. Sudyr Ahmettiñ köñilinde quanyş ta, qyzğanyş ta bar. Qalağa barğan saiyn jūrttyñ Nağymetti -«sottyñ äkesi» dep qūrmettep jürgenin köredi. Isti bolğan kisilerdiñ Nağymetke qoşemet körsetip, jalpyldap jatqanyn körgende, Sudyr Ahmet qyzğanyştan jarylyp kete jazdap, oñaşada: «Au, būl qalai?- dep oilaidy, - Nağymet Maralbaidyñ balasy bolğanda, men... obai - au, men jerden şyqtym ba i̇eken? Būl halyñ meni nege «sottyñ ağasy» demeidi? Älde... i̇eregiskende köşeniñ ortasynda tūra qalyp, özim aiğailasam ba? »
Qalağa kelgen saiyn jūrtqa ol i̇ezin qalai da «sottyñ ağasy» dep aitqyzğysy kep äbigerge tüsedi. Kisi - qara közinşe kelinine taza körpe salğyzyp, qaq törge qaqşiyp otyryp alady. Syrt kisi bolsa tipti jaman. Onsyn osy üidiñ bar janyn bir özi bilep-tösteitin kisidei, ot basynyñ bolmaşy ūsaq-tüiek şaruasyna aralasyp, ärkimge bir äkireñdep zyqyn alyp bitedi. Üide inisi bolsa, Sudyr Ahmet onyñ janyna baryp otyryp alady da: «Qabenjan!..»- dep onyñ asty-üstine tüsip bitedi. Al Qabeñ osy ağasyn onşa jaqtyrmaidy. «Sot» inisi osy joly Sudyr Ahmetke: «İe- i̇e, sonymen üiiñ biyl jailauğa köşpei, jağada qaldy de? İendigi jerde i̇el işine «balyqşy Ahmet ata-anam deseñşi!» -dep küldi. Sol küni kisi - qara da oidan-qyrdan jinala qalğan i̇eken. Osy zamannyñ kisileri de jasy ülkendi syilaudy qoiğan. Şetinen yrjaqai, järkeleş. Jäne auzy qisyq bolsa da atqa mingendi syilaitynyn qaitersiñ?! Qaben aitqan älgi söz tap bir Qūdaidyñ öz auzynan şyqqandai qapelimde qala-dalağa tarap, i̇el işi qūlaqtanyp ketti de, bül yza men namystan öle jazdady. Biraq, amal qaisy, köpke kül şaşasyñ ba? Sudyr Ahmet tap sol sätte: «Sen itti i̇endi körmespin»,- dep oilağan-dy. Biraq tegin kisi sot bola ma?! Aram neme keiin ağasyna köilek-dambal kigizdi. Jeñgesine arzan - qol şyttan köilek, jaulyñ äperip, az närsemen ağasyn yrza qyp attandyryp i̇edi. Süitse de Sudyr Ahmettiñ köñilinde dyq ketti. Şarşy toptyñ aldynda «balyqşy Ahmet» degen zäbiri i̇esinen ketpedi. Teñizge jaqyndağan saiyn osy ataq arşyl janyna aiazdai batqany. Mañdaiyna qara küielep battityp jazyp jibergen qorlyq tañbadai jol boiy közi şalğan,qūlağy i̇esitken dybysqa deiin būğan «balyqşy Ahmet!» dep yzyñdady da tūrdy. Kisiniñ qadiri keteiin dese qaidağy - jaidağynyñ bäri üiir, ne bolsa sol iyqtan basatynyn qaitersiñ?! Qaladan şyğa bere - aq būğan bir şymşyq tal bolsyn. İe, Alla... adam qor bolaiyn dese aiaq astynda. Sol şymşyq qalyp ta qoimai, ozyp ta ketpei, tory attyñ aldyna tüsip ap, taiaq tastamdai jerge ūşyp - qonyp, qūiryğy qylp-qylp i̇etip, būğan beine «balyqşy Ahmet... Balyqşy Ahmet...» dep şiq-şiq i̇etetin siiäqtanğany.
Täñiri jarylqağyr, Täñirbergen... Sol ainalaiyn... Aitatyny joq, azamat qoi. «Sot» inisinen köñili jüdep qaitqanda, sol... İä, sol ainalaiyn, būnymen terezesi teñ adamşa söilesti - au! Būnyñ jağağa ketip bara jatqanyn i̇esitkende... apyr-ai, jas myrza būnyñ janynan şyqpai jabysyp alğanyn qaitersiñ?! Ou, bū da Qūdaidyñ bergeni ğoi! Sonan ol būny jibermei qonaq qyldy. Anau-mynau i̇emes, tura han... Tura hannyñ özine qyzmet i̇etkendei... he-he, astynda atlas körpe, qoltyğynda qūs jastyq. Al! Al, käne, būğan ne deisiñ?! Ärkim syilağannyñ qūly. Kisi osyndai azamattyñ jolynda ölip ketse de arman joq. Sonan, ne kerek, Täñirbergenjan özimen terezesi teñ adamşa asty-üstine tüsip syilap otyryp, oi, ainalaiyn - ai, sol arada būğan ölerdegi sözin aityp, i̇eger soñyra osy ötinişimdi oryndasañ astyña at mingizem dep uäde berdi. İä, uäde berdi ğoi. Körersiñ de bilersiñ, aitty - bitti. Uädesin oryndaidy. Jas myrzanyñ aulynan köñildenip qaitqanda aldynan, mine, minekei, qatyn, balasy... balalary... «Sot» inisinen körgen zäbir, qorlyq qazir būnyñ i̇esinde de joq. Qatyn-balağa qauyşty. Qaraşa ingenniñ aman botalağanyn i̇esitti. Jelide bai l auly jatqan botanyñ janyna baryp, tūmsyğynan şymşylap qaitty. Sonan soñ balalaryna qaladan äkelgen bazarlyğyn ülestirip, üi işin qaryq qyldy. Özi de köñildi! Özi äkelgen kämpitti tistep, özi äkelgen şaiğa qara ter bop qanyp aldy. Qatyn-balağa qauyşqaly betinen qağatyn bir jan joq, özi bi, özi qoja, sūñqyldap söilep otyr. Al, syrtta i̇esik aldynda bir qazan balyq bylqyp pisip jatyr. Türuli i̇esikten sūr balyqtyñ jeñsik iısi mūrnyna kep, tanauyn qytyqtap barady.
─ Qatyn, tüsiretin uaqyt bolğan joq pa? Täiiri, sür balyq bir bülk i̇etse pisip qalatyn i̇edi ğoi,- dep Sudyr Ahmet öndirşegi toqpaqtai ūzyn moinyn qazan jaqqa qaita-qaita sozyp üñireñdep, aşqaraqtana köz tastap qūiady. Osy qazir qatyn-balağa yqylasy artyqşa. Aidary küñsip, üsti-basy balyq sasyğan balalaryn tizesine mingizip:
─ Äkeñ jaqsy ma? Qaladan kämpit äkelip berdi me? Ä- ä! - dep qyt-qyt küledi. Bir kezde aiaq astynan Aqbalany i̇eske alyp,- paqyrğa bir qainatym şai, bir tistem kämpit berşi! Tiri jetim bop otyr ğoi,- dedi müsirkep.
Sür balyqqa toiyp alğannan keiin, Sudyr Ahmet tipti köñildendi.
─ Ana jaqtağy auyldar... kedeiiñ bol, baiyñ bol, bir ağarğanmen otyr. Qara azyq i̇emge joq. Tisiñe dän timeidi. Ou, ou, Bibijamal - au, teñiz... būl teñiz şe... myna üi irgesinde şalqyp jatqan kök teñiz bar- au, tübi joq yrzyq qoi. Kökten salbyrap tüsip tūrğan nesibeñ ğoi... Pisuli asyñ ğoi būl! Tek şalqañnan auzyñdy aşyp jat ta, qylğyp jūta ber!.. Jūtuğa i̇erinbeseñ bolğany,- dep mūndağy bar şaruağa köñili bitip, yrza bop ketip,-qatyn, ne qylasyñ, biyl bizge Qūdaidyñ qarasuynyñ kemi joq,- dep qatynynyñ tizesin qūşyrlana basyp-basyp qoidy.
As-suyn işip bola bergende Sudyr Ahmetpen sälemdesuge auyldastar keldi. Jaz boiy sol anau Han jailaudyñ qyzyğyn körip, qalağa şyğyp bazar bazarlap qaitqan kisiden körgen, bilgenin sūrap sūhbattasqan da bir ğanibet! Sadağañ ketkir Sudyr Ahmet, būndaida qamşy salğyzbaidy. Jañalyq bilmekke kelgen kisilerdi zaryqtyryp, auzyna qaratyp qañtaryp qoimai, kim ne sūrasa da qūddy tiegi saluly, işek - pernesi tağuly, qūlağyn keltirip qoiğan şyqqyr dombyradai, tek şertseñ bolğany - sairai jöneledi. Amandyq-saulyqtan keiin-aq şaharly jerdiñ jañalyğyn özi qozğap, auzyna qarap aqtalap otyrğan kisilerdiñ zäresin ala söiledi:
─ Halyq basyna bir näubet kelgeli tūr.
─ Täit! Auzyñ qandai jaman i̇edi.
─ Auzymnyñ jaman - jaqsysyn keiin bilersiñ. Al, qazir aitarym - Aq patşa qazaqtan soldatqa jigit alğaly jatyr.
─ Astafiralla, ne deidi?!
─ Qoi, jarqynym, aidyñ küni amanda jamandyq şaqyryp...
─ Au, men be?.. Men be i̇eken jamandyq şaqyruşy?.. «İestigen qūlaqta jazyq joq». Ana jaqta qala işi gu - gu. Aitatyn äñgimesi osy. Keşe tüste jas myrzanyñ üiinde qonaq bop otyrğanda Qūdaimende bolysty ūiaz şaqyryp äketse... oibai - au, men qaitpek i̇ekem?.. O nesi - äi, päle şaqyrdyñ dep mağan tiıskeni nesi?!
Balyqşylar sener - senbesin bilmei, alaqtap bir- birine qarady. Däl qazir būlar qarsy birdeñe dese Sudyr Ahmet jeñsik bermei, i̇ezeurei türegeledi. Jağalaudyñ taiyz suynan şabaq aulap jegennen basqa tük bilmeitin myna qara siraq jaman nemelerdiñ jüregin suyldatyp, zäresin ūşyrğanyna dän yrza.
─ Körersiñ de bilersiñ. Ūiazdan oralğasyn, Qūdaimende bolys ta qarap jatpas, özi de bir habaryn berer!
Balyqşylar jamandyq i̇esitken jerde ūzaq otyrmai, üidi - üiine tarady. Olar ketken boida qūrym kiız qostyñ i̇esigi ile-şala qaita aşylyp işke Aqbala kirip kele jatty. Qūşağynda qūndaqtauly jas bala. Öñi jüdeu, biraq i̇esesine üsti - basy mūntazdai taza. Aq bätes köilek şağaladai appaq. Köilek syrtynan kök masaty qamzol kiıp, qos būrym ğyp örgen ūzyn şaştyñ bir tūtamyn örmei, baiağy qyz kezdegi sänmen kültelep tömen tüsirip jibergen. Balyqşylar ketkesin qūddy bügingi künniñ basty şaruasyn bitirgendei, öz üiiniñ törinde şaljiyp jatqan Sudyr Ahmet Aqbalany körgende basyn jastyqtan jūlyp aldy.
─ Amansyñ ba, qarağym?! Bylai... törge şyq! Mynda kel, öz qasyma otyr.
Sudyr Ahmet kelinşektiñ qandai oimen kelgenin işi sezdi. Sibirge aidalyp ketkeli İelamannan äli habar-oşar joq - tūğyn.
─ Ou, orys baiyn öltirgesin aman jiberetin be i̇edi?.. Ol i̇endi su tübine ketti ğoi. Beişara top basy bolmasa da, älgi jaman balyqşylardyñ işindegi ilip al ary sol i̇edi.
Būl osylai mäimöñkelep otyryp kelinşektiñ qytyqty jerine tiıp baqty. Qanşa ūstamdy bolsa da Aqbalanyñ syrğaly qūlağynyñ ūşy säl qyzaryp, kün timegen appaq mañdaiyn ystyñ qan şarpydy.
─ İmandy bolsyn paqyr! Özin jaqsy köruşi i̇edim. Dūğama jiı kirgizem.
Sudyr Ahmet közine kädimgidei jas alyp, myrsyldap otyrdy da, äldenege äieline şyğa tūr dep ymdady. İekeuden i̇ekeu oñaşa qalğasyn, ol köileginiñ jeñimen köz jasyn sürtip, qūddy aiağy şyqpağan meşel baladai Aqbalağa qūiryğymen yrğaqdap ysyrylyp otyrdy. Osy üide özderiniñ sözin tyñdaityn bögde i̇eşkim bolmasa da, äueli jaltaqtap jan-jağyna qarap aldy da, sosyn auzyn Aqbalanyñ qūlağyna taqap, qūpiiälar sybyrlady:
─ Ölgenmen birge ölmek joq... tiri kisi tirligin istegen. Şyrağym, Aqbalajan, sen de qor bolmas jağyñdy oila. Beliñniñ küşi, betiñniñ qyzyly barda qataryñdy tap! İä! İä, süit,- dep, Aqbalanyñ qolyn qos qolymen ūstap, qyñulap qysyp - qysyp qoidy. Syr süzisken köñildes qūrby-qūrdas siiäqty. Qam köñil kelinşektiñ işi - bauyryna kirip barady. Aqbala būryn būl auyldyñ kisilerinen ylği köñil delbegendei jūbanyş i̇esitetin-di. Sodan özi äjeptäuir dätke quat alatyn. İendi körmeisiñ be, myna jeksūryn būnyñ sol azğantai ildälda ümitiniñ älsiz tamyryn tübinen qyrqyp üze bastady. İelamandy ana jaqta öz qolymen jerlep, janazasyn şyğaryp kelgen kisidei, būğan aqi -taqi «ümit üz» dep otyr. Onsyz da Sibir aidalyp ketkeli habar bolmai qorqyp jürgende myna sūmyrai jūbatu ornyna, tüsi suyq bir jamandyqtyñ şetin şyğaryp otyr. Aqbala auzyna söz tüspei, ädemi iegi dirildep, öksik buyp, bulyğyp qalğan-dy. Sudyr Ahmet sony paidalanyp:
─ Söz salğan i̇eşkim joq pa?- dedi. Beti şydamağan kelinşek Sudyr Ahmetten jalma-jan betin būryp, syrt ainalyp otyrdy. Biraq Sudyr Ahmet qūtqarmady, dedektep baryp, kelinşektiñ qarsy aldyna jüzbe-jüz otyryp aldy:- Şyrağym, sağan būl düniede tilegi tüzu bir adam bolsa, bir adamdy dos körseñ, syryñdy senetin bir jan bar dep bilseñ... Aqbalajan, ol kisi - men.
Jasy kişi ğoi dep qysylğan joq. Qaita Aqbala qysylğan saiyn ol i̇erkinsip:
─ Osy, myna Täñirbergen söz saldy ma?- degeni.
Aqbala du i̇etti. Şoq qaryğandai beti örtenip bara jatqasyn alaqanymen dereu basa qaldy da, tez tartyp aldy. Qoryqqany ma, älde kinälağany ma, äiteuir, Sudyr Ahmetke jas işinde janary dirildegen közi üreilene qarady. Osy kisiniñ keskinin tap qazir körgendei qorqyp ketti. Ön boiynda oidağydai ğyp jasağan bir müşe joq i̇eken. Ne artyq jasap arbiyp ketken, ne kem jasap, oisyrap min bop tūr. Bir bas pen bir bet aldynyñ özinde talai oğaştyq bar. Ūstaramen tyqyrlap alğyzğan basy şaqşaqaidyñ jūmyrtqasyndai kögis. Töbe jağy sopaq. Sonysyna qaramai qūlağy asa ülken, aqjarğaq, alaman qūlaq. Alystağy bir dybysty sezip, soğan i̇eleñ i̇etip, jarğaq qūlağyn aldyna qarai şūğyl tigip, tyñ tyñdap qalğandai, qapysyz sät bar. Aqbalanyñ tūla boiy mūzdap ketti.
─ Aqbalajan, syryñdy menen bükpe! Men sağan dos adammyn. Tilekşiñmin men.
Aqbala ünsiz. Sudyr Ahmet qaita tönip:
─ Kimmen qara bolsañ, sonymen ağar degen, şyrağym,- dep qadala tüsti. Taqa bolmağasyn, Aqbala:
─ Mynany qaitem?..- dep qolyndağy i̇emizuli jas balasyn körsetti de, beti şydamai būrylyp otyrdy.
Sudyr Ahmet bir jaidy şūğyl oilap ketkendei, ieginiñ ūşyndağy bes tal saqalyn tübinen syğyp ūstady da, tas qyp közin jūmyp otyryp qalğan-dy. Bir kezde közin aşyp aldy.
─ Ä, taptym...- dep öz sanyn özi salyp qaldy.- Al i̇endi būny... būl balaqaidy... Aty qalai balaqaidyñ?
─ Äşim...
─ Ä, Äşim be? Aty jaqsy i̇eken... Alda, ainalaiyn - ai! Qūrtaqandai i̇eken özi de... Būl balaqaidyñ tuğanyna qanşa boldy?
─ Alty ai...
─ İe, alty ai de?! Özi birazğa kelgen i̇eken ğoi. Qaraqūlaqtanyp qalğan i̇eken ğoi! Qytyq -qytyq... Asyly, adam balasy şaban ösedi - au! Alty aidağy siqy mynau. Tipti bir jasta da bala tük i̇emes. Qaz balapany... ana kögildirlerdiñ jūmyrtqasyn jarğan boida jautyldap suğa minip - minip alatynyn qaitersiñ?!- dep Sudyr Ahmet şyqylyqtap küldi de, kenet Aqbalağa qarai i̇eñkeiip:- Aqbalajan, bū balaqaidy sen äke-şeşeñe aparyp ber. Süiekeñ balasyn baqpai ne bitiredi?.. Asyly, sen söit! dedi sybyrlap.
─ Küieuge şyğatynymdy bilse... äkemniñ jaiy belgili, meni üiiniñ mañynan da jürgizbeidi.
─ Al, anañ şe?
─ Anam baiğūs şydamas i̇edi... Biraq äkem jibimeidi. Onyñ minezi belgili ğoi.
Sudyr Ahmet köp oilanğan joq: būl joly da tez aqyl tauyp, soğan quanğany sonşa alaqanyn alaqanyna şart i̇etkizip salyp qaldy:
─ Olarğa küieuge şyğatynyñdy aitpa! Tipti, sezdirme! Jas bala moinymdy būrğyzbaidy de. Asymdy da pisirip işe almai jürmin de. Myna jienderiñdi özderiñ baq, qaq de, aparyp tasta... Sonda olar qalai qolq i̇etip tüse qalmas i̇eken. İä, iä, süit! Süit!
Aqbala otyrğan ornynan bauyryndağy balasyn qūşaqtai türegeldi. İesikten şyğar jerde äldene aitqysy kelgendei, artyna qaiyryldy da, biraq läm - mim demesten jüre berdi. Ol yzalana basyp i̇esikten şyqqan boida Sudyr Ahmet şūğyl jadyrap, sanyn alaqanymen salyp kaldy:
─ Boldy bir qyzyq!
* * *
─ Oibai!.. Oibai! Mynau azap qoi, nağyz dozaq mūnda i̇eken ğoi. Bağana işken asymnyñ qaida ketkenin bilmeimin.
Sudyr Ahmet tastai qarañğy üide jany qydyryp jügirip jür. Sary masa syñsyp tūr. Birin öltirseñ, biri keledi. Jäne qūlağyñnyñ däl tübine kep, yzyldap tūryp alğanda, beine bireu şekeñe būrğy sap tesip jatqandai. Taqa bolmağasyn Sudyr Ahmet syrtqa jügirip şyqty. Üi mañynda üiüli jatqan tezekti tūtatyp tütindik saldy. Qarañğy tünde üstindegi aq köilek, aq dambal qylaqytyp otqa jügirip bardy da, kök ala tütinniñ işine süñgip ketti.
─ Al!.. Al!.. İer bolsañ, sen i̇endi kelşi. Ä, solai ma? He – he - he!
Biraq byqsyp janğan aşy tütin astynda tağat tauyp tūra almady. Säldesin - aq kömeii men közine tütin kirip, dem ala almai tūnşyğyp bara jatqasyn tütindik astynan jügirip şyqty. Şyrt ūiqyda jatqan auyldyñ syrtyna qarai soñynan itterdi şulatyp alau-dalau bop jügirip bardy da, ökpesi alqynyp toqtady. Tüsi basqa kisini tanymai şabalañdap ürgen itter di jeti atadan boqtap, kesektep qualap saldy. Būnda da jany saia tappağasyn jappağa qaityp keldi. Sary masa öli syqsyp tūr. Soğan qaramastan älginde özi tūryp ketken tösektiñ ot jağynda, kerek dese, üstine lypa jappai qannen-qapersiz ūiqyny soğyp jatqan äielin körip, odyraiyp tūra qaldy: «Osy it-şoşqa ölip qalğannan sau ma?» Öli - tirisin bilgisi keldi me, i̇eñkeiip äieliniñ keudesine qūlağyn tösedi. «Äi, tiri ğoi...»- dedi tañdanyp. Özi janyn qūiarğa jer tappai jürgende, būl qaisaptyñ rahattanyp ūiqtap jatqanyna yza boldy.
─ Neşe, sirä, «qatynnyñ qyryq jany bolğanda» da, oi, naisap? Ataña nälet... Tūr!- dep Bibijamaldy büiirden teuip qaldy.
─ A - a?! Jaişylyq pa?
─ Jaişylyq bolsa jatpas pa i̇edim. Tür, üidi jyq! Köşemiz.
─ Tañ atsyn da.
─ Tañ atqasyn meniñ öligimdi körmeksiñ be?
─ Qūdai şeber - ai, şybyn şaqqannan ölgen kisiniñ molasyn körgem joq.
─ Sūbyhan Alla! O, dinsiz!.. Körmeseñ, i̇endi köresiñ. Myna masa öltirmei qoimas. Öltirer!.. Öltirer!- dep Sudyr Ahmet qaqpa şekpenmen basyn tas qyp bürkep ap, zarlap jatty da,- ay, ay, qatyn - au...- dep, şydamai basyn qaita köterip aldy. «Myna sary masa samsağan sary qol ğoi. Bir de kem i̇emes! Mine! Mine, yzyldap keldi. Özi ilmigen äp -äljuaz. Qolyña ūstap qarasañ tūmsyğy da mülik i̇emes. Al, sonan kele, sol tūmsyqpen kisini şaqqanda... tap bir naiza sūqqandai! Mine - i̇e!..
Alaqany arqasyna sart i̇etti. Qaqpa şekpenmen basyn qaita bürkep, qol - aiağyn bauyryna qysyp bürisip jatyr. Osylai biraz saiabyr tauyp jatyp, ara - arasynda baj i̇etip yrşyp tüsedi. Sonan ol tañ aldynda köz ildi. Onda da tañ aldynda teñiz betten salqyn samal soqty da, syñsyğan masa sap boldy. Sonan Sudyr Ahmet ūiqysyn qandyryp ūianğanda būl auyldyñ balyqşylary aularyn qarap kelgen i̇eken. Syrtta, jer oşaq mañy qatyn-qalaş. Jaulyñ ağarañdaidy. Bibijamal kisidei sary sazandy şyptağa salyp, qabyrşyqtap jatyr i̇edi. Sudyr Ahmet üstindegi şekpendi aiağynyñ basyna qarai serpip tastap, atyp tūrdy. Dambalşaq. Köilekşeñ. Jalañ aiañ. Jalañ bas. Tösekten tūrğan küii qyt-qyttap külip, balyq soiyp jatqan qatynynyñ qasyna keldi:
─ Osal i̇ekensiñ!- dedi de, küibeñdep Möñkege tartty.
Üi tola kisi. Aralarynda Kälen, Rai, Dos. Rai jaraly basyn aq şyt oramalmen tañyp apty. Balyqşylardyñ äñgimesine aralaspai, bosağa jaqta jüdep-jadap közin tömen salyp otyr. Sudyr Ahmet mūnda bolğan töbelesti anada Şalqarda jürip i̇esitken. Ojyrai qazir keñ jailauğa jazyla qonğan jalpaq i̇eldiñ auzynda, aty şuly batyr. Onyñ bir balyqşyny tüirep öltirip, Raidy ūryp jyğyp, qyzdy aldyna öñgerip äketken i̇erligine bū da qanyq i̇edi. Sudyr Ahmet Raidyñ mūñdy jüzine mysqyldai qarady. Qyzynan aiyrylyp qalğan jigitti keketkisi kep, tili qyşyp otyr. Basqa jağdaida būl özin tejemes i̇edi, qazir Kälennen qaimyğyp, oğan köz qiyğyn tastap qūiady. «Käpirdiñ betin aulaq qyl! Būl ma... būl kisi öltiruden taiynbaidy».
Sudyr Ahmet Aqbalany jaña kirip kele jatqanda körgen-di. Köñilge bolmasa kelinşektiñ öñi bügin ala böle synyq körindi. İeki közi qyzaryp ketipti. Şamasy, tüni boiy köz ilmei şyqqan. Sudyr Ahmet ony jaqsy nyşanğa jorydy. «İe, dūrys. Dūrys. Ou, qatynnyñ köñiline jelik kirdi degenşe, Qūdai ūrdy deseişi»,- dep oilady da, Täñirbergen beretin atqa taqymy tigendei, köñildenip sala berdi. Baiqap otyr: Qūdaimende auly äñgime bolsa, Aqbala yqylastana tyñdaidy. Sony baiqağasyn, Sudyr Ahmet salğan jerden sözdi bai auyldan bastady:
─ Biyl olar Aqmarqany jailady i̇emes pe?! Nesin aitasyñ, su jaryqtyq i̇el yrysy ğoi. Mol su qoimapty. Jylda köñi qūrysyp jatatyn Aqmarqanyñ betkei, bökteri biyl kilem tügindei qūlpyryp tūr. Qūdaimende bolystyñ auly köktemde bes - alty qap bidaidy jusan arasyna şaşa salğan i̇eken... qazir sol dalalyqqa kök i̇egin qaqalyp şyqqan. Tūnyp tūr - au, tūnyp tūr!
Möñke men Sudyr Ahmettiñ äieli i̇eki-üş atadan qosylatyn apaly-siñlili i̇edi. Möñke Sudyr Ahmettiñ öz basyn qanşa jek körse de, tuma-tuystyñ jağynan bailana beretin.
─ Qoi äri! Sol Qaratazdy biyl jūrt köbeñdeu atap jür i̇edi ğoi,- dep i̇edi, Sudyr Ahmet şap i̇etti:
─ Köbeñi nesi? Qazir Qūdaimende bolystyñ kökke sermegen qūryğy aiğa tüsip tūrğan joq pa?!
─ Ne deidi, nanaiyn ba, joq pa?
─ Nan, nanba, i̇erkiñ bilsin. Qazir onyñ däuleti tasyp däuirlep tūrğan şağy. Jeti atasyna bitpegen däulet Qūdaimende men Täñirbergenge bitti ğoi. Öz aiağymen jaiylatyn malda i̇esep joq. Qyrdağy jusannyñ jüzi qoidan körinbeidi. Al, üiden suarylatyn qyzyl qozylar duadaqtai! İesik aldynan qūiryğyn tarta almai ötkende köziñniñ qūrtyn jep -jep ketedi.
Sudyr Ahmet söilep otyryp ta közi jyltyñdap Aqbalağa qarap qūiady. Kelinşek jalğyz Sudyr Ahmet i̇emes, özine basqalardyñ da nazary auyp, köziniñ astymen bağyp otyrğanyn baiqağanda qaida keterin bilmei, üide qalğan jas balasyn syltau ğyp ornynan tūra berdi. Sudyr Ahmet jymyñ i̇etti: «Qūdai qalasa, bai myrzasynyñ bir säigüligi bizdiñ taqymğa tüsken şyğar ». Osydan keiin ol öziniñ minip jürgen atyna yzasy keldi: «Sol jamandatqyrdan qūtylsam i̇eken. Arqasy qyrğyştai. Kişkene jürseñ qūiryğyñ oiylyp qalady. İt bülkili de işiñdi tüsiredi».
─ Äi, suqit!..- dedi Möñke, Qaratazdyñ maqtauyn jetkizdiñ. Sağan onyñ armany joq. Jä, sen i̇endi qalanyñ äñgimesin ait. Aq patşanyñ qazaqtan jigit alatyny ras pa? Sol söziñniñ tübi şiki i̇emes pe?..
Sudyr Ahmet aiaq astynan tulady.
─ Qūdaimendedei bola almaisyñdar. Onyñ basqan izine de tūrmaisyñdar.
Süidedi de, tūrdy da jüre berdi. Üige bara sala jaman jappasyn jyğyp, aq pen qyzyl arasynda Aqbalanyñ jerqazbasynyñ janyna tigip aldy. Ol i̇endi būl auylda Aqbalanyñ üii bolmasa, basqa bir jerge bas sūqpady. Köp ūzamai i̇eki üidiñ arasyn jol qyp tastady. Jürgende küzenbel ūzyn dene küibeñ qağady. Kebis kigen aiağy birde asyğyp, jortañtap, birde qūddy aşu buğandai dybyrlap, jol şañdağyn būrq-būrq basady. Dene qimylynda da bir türli küibektik, tejei tüskendik bar. Özi asa yzaly. Üiine kelgeli äli tük bitirgen joq. Atyn tūsap jibergeli bir jeti. Izdegisi kep oqtalady. Talai ret noqtasyn qaryna ilip, syrtqa şyğuy şyqty - au. Biraq, päle qylğanda, sonyñ bärinde de bolmaşy bir syltau i̇esine tüsedi de, izinşe keri qaitady.
Keşe de atyn izdemek bop şynymen jigerge mingende, säti tüspeiin dese qoisaişy, sol arada qaraşa ingenniñ mūryndyğy i̇esine tüsti. Äieli änebir küni şoqalaq arasynan bir tūtam qyzyl tüzgen syndyryp äkep, «Aqqozynyñ äkesi, mynany tüiege mūryndyq istep berşi»,- degen-di. İesinen şyqpai tūrğanda, äueli tüiege mūryndyq istep tastağysy kep, äieli äkelgen tüzgendi qolyna aldy. Onan tüzgendi jonyp otyrğanda qylpyp tūrğan ötkir pyşaq qolyn kesip ketti. Qan tyiylmai, äueli topyraq seuip, sosyn äieli kiız küidirip basyp, üi işi äpi - şäpi boldy. Onan basy qyşyp, şaşyn aldyrğysy kep Möñkeniñ üiine baryp i̇edi, būnyñ soryna o da qolğa tüspedi. Käsipqor neme auyn basqa jaqqa audaryp salmañ bon, jağağa ketipti. Sol Möñke bügin de qolğa tüspedi. Sosyn atyn izdemek bon jügenin qaryna ilip syrtqa şyğyp i̇edi. Üi janynda külge şögip jatqan qaraşa ingendi kördi. Jaz şyqqaly balalardy az ğana ağymen aldarqatyp otyrğan qoldağy jalğyz tüie adam aiağandai, işi-bauyry jabysyp myqşiyp qapty... Mūrnyna qūrt tüsken be, basyn şaiqap, pysqyra bergesin būl jatty da aşulandy.
Asyly, Sudyr Ahmettiñ bar qylyğy balağa ūqsaityn. İeger i̇erteñgi küni jalğyz atty qasqyr jep, ne ūry alyp ketse, ol özin kinälamaidy. Tym qūrysa, ötken joly atyn izdemek bop üiden şyğyp tūryp, izinşe keri qaitqanyna da ökinbeidi. Sol arada onyñ i̇esine mūryndyq tüsedi. Onyñ ar jağyn qazbalasañ, tüiege mūryndyq iste dep türtki bolğan äiel. Şoqalaq arasynan tüzgen syndyryp äkelip jürgen de sol! Saiyp kelgende, i̇eski qazaq aulynda keldektiñ qai basyn bassa da qaiyrylyp äielge tiıp, ne basy jary lady, ne közi şyğady.
─ Oibau - au, özime qalğanda äldeqaşan tauyp äkeletin at i̇edi ğoi. Osy qatynnyñ - aq isi bitpeidi... Anany iste, mynany iste dep kisiniñ qolyn bailap... aqyry, mine...
Sudyr Ahmet dedektep, jügire basyp jappağa kirdi. Biraq köp ainalmady. Äldene saldyr - küldir i̇etti. Küiip - pisken yzaly kisiniñ şaqqyldağan dausy şyqty. Süitkenşe bolmai, ol jappadan jyn ūrğandai alau - dalau bop jügirip şyqty.
─ Aqbala! Ua, Aqbala! Qaidasyñ?- dep körşi üige jetkenşe şydamai syrttan dauystap keledi. Kebisin kiiüge de asyqqan. Jalañ aiaq. Jalañ bas. İendi bolmasa ört işinde qalatyndai, i̇esikten i̇entigip, sürine-qabyna kirdi.- Aqbala qarağym, keşke bizdiñ qatyn otynnan kelerde soğarsyñ.
─ Jai ma?
─ Qaidan jai bolsyn? Oibai - au, jai bolsa, seni şaqyram ba? Üi işin jinap jürip, aqqūmandy syndyryp aldym... Anada qaladan äkeletin kök büirek aqqūman. Nağmet ağaekem satyp äperetin aqqūman.
Aqbala añ-tañ. Būnyñ özi syndyrğan aqqūmanğa otynğa ketken qatynnyñ qandai qatysy baryn bile almai, dal bop tūrğan-dy.
─ Oibai - au, men... Men beibaq būndaida şydamaimyn ğoi. Synğan aqqūmannyñ yzasyn kempirden alam ğoi. Aqbala qarağym, soñyra kempir kelerde soğarsyñ,- dedi de, Sudyr Ahmet şyğyp ketti.
Aqbala oida. Osy Sudyraqtyñ aqylymen anada balasyn ana sütinen aiyryp, ata-ana qolynda qaldyryp ketken-di. Jörgektegi jas bala bie sütin aşyrqanyp loqsyp qūsyp, jylap qalyp i̇edi. Sondağy şyryldağan dausy äl künge Aqbalanyñ qūlağynan üzilmei, jüikesin jūlyp, bezek qağyp tūrğandai. Airyqşa, jerqazbada jalğyz otyrğanda qiyn. Oñaşa qalsa-aq oiyna balasy oralady. Ondaida şyryldap jylağan dausy üi aldyna kelip-qaityp: «Qaidasyñ, anam!.. Anam!.. Anam!»- dep qaqyldap tūryp alğanda būl qūlağyn basa qala jazdaityn. Bala zary keide tastai qarañğy üide jalğyz jatqanda syrttağy jelmen ilese keletindei. Qaisybirde bala üni däl qasynan şyqqanda şoşyp ūianyp, tösegin sipalap qalatyndy şyğarğan-dy. Keşe kün ainalyp jerge tüskendei ystyq bolğan-dy. Üi irgesinen köleñke izdedi me, Qaraqatynnyñ i̇eki lağy topyrlap jügirip kep, syrtta, i̇esik aldynda näzik bir ünmen mañyrağanda qūddy būnyñ qūlağyna jas balanyñ dausy siiäqtanyp, ana jüregi i̇eleñdep qalyp i̇edi.
Bir joly osy i̇eki laqqa şöldep jürgen şyğar dep su bergen-di. Kelinşekten mūndai meiirim kütpegen laqtar oğan ürkektei qarady. Aqbala myna laqtarğa oñaşada balasyna aitatyn i̇eñ bir meiirimdi sözderdi aityp, öz qolymen su ūsyndy. İeki laq äli de bolsa äielge jautañ-jautañ qarap kişkene auyzdary şöpildep, sudy şymşyp işti. Onan saiyn Aqbalanyñ jan-jüiesi i̇ezilip, qanşa tejese de ar jağynda ağytylğaly tūrğan jasqa aqyry ie bola almady. Sosyn ol jaulyğynyñ şetimen auzyn basyp, dybysyn şyğarmai, iyğynyñ basy dirildep otyrdy da, işi - bauyryn küiik örtegende balasy men özin osyndai halge duşar qylğan tağdyryna ma, Täñirbergenge me, älde Sudyr Ahmetke me, özine me, kimge de bolsa lağynet qarğys aityp, baidan da, bailyqtan da bezip, bärine talaq degisi kep ketti. Moinyna būrşaq sap, qūs qanaty küigendei ystyqta jazyqsyz jas säbiın... jetim lağyn izdep ketkisi keldi. Kişkentai jetimeginiñ äldeqaida aidauda jürgen äkesin aiady. Bala Aqbalanyñ boiyna bitkende, ol sorlynyñ quanğany i̇esinde. Ana qūrsağynda balanyñ alğaş qimyldağanyna mäz bolğan-dy. Qysta qaqağan suyqta küni boiy teñiz üstinde bolyp qaitqanda, basqa qaljyrağan kisiler aiağyn basa almai qalğanda ol sorly ömiri şarşau, qabaq şytu degendi bilmedi. Qaiyn jūrtyna baryp, qalyñdyğyn körip qaitqan jigittei, ünemi üige şattanyp külip kiretin. Balyq salğan dorbasyn bosağağa tastai salyp, kele sala üi şaruasyna kirisip ketetin. Ondaida Aqbalağa oiyn-şyny aralas: «Adam özin şaqqa alyp jürgende, sen dardai bir kisini köterip jürsiñ ğoi. Mağan ber», - dep külip, üi şaruasyn özi istep tastaityn. Ana jatyryndağy balağa qaralai quanyp mäz bop jürgende, i̇endi mine, qol-aiağyna kisen tüsip aidauda ketti. Sudyr Ahmet sekildiler ony äldeqaşan jerlep qoidy. As artynan Qūran oqyp, qol jaiyp, tie bersin aityp jür. Aqbalağa da: «Şyrağym, tie bersin de! Öli aruaq artynda qalğan adamnan dūğa dämetedi»,- dep zorlap otyryp, bir- i̇eki ret tie bersin aitqyzdy.
* * *
Keşki qara köleñkede öz qaiğysyna özi ulanyp otyrğan Aqbalanyñ üstine Sudyr Ahmet kirdi. Būl joly da bar kezdegidei i̇etegine sürinip, dauryğyp keldi:
─ Ay, Aqbala - au!.. Aqbalajan - au!.. Qarağym - au, kel degenim qaida? İesik aşylğan saiyn qaraimyn. Äne keler, mine keler dep kütip, özimdi ūstap - aq baqtym. Qaiteiin, kelmediñ... Sosyn, körmeisiñ be, kempirimdi şiedei ğyp sabap keldim.
─ Ūrdyñ ba?
─ İa, ūrdym! Basyn jardym. Kelip araşalamadyñ... İendi, ony öziñ baryp jūbat. Men osynda küte tūraiyn.
Aqbala türegeldi. İesikten şyğar jerde Sudyr Ahmet ony soñynan quyp jetip, qolynan tartyp işke alyp kirdi.
─ Al, Aqbalajan...- dei tüsti de, äldeneden saqtanğandai üi işine ainala qarady. İes-tüsinen aiyrylyp, sileiip qalğan Aqbalany ol özine qarai tartyp, auzyn qūlağyna taqap, qūpiiälai sybyrlady, buynyp - tüiinip äzir otyr. Bügin... İä, bügin tañ aldynda keledi. Qamsyz bolma, bildiñ be?
Aqbala tük dei almai, tūrğan jerine otyra ketti. Quanğany, älde qoryqqany belgisiz, tūla boiyn diril alyp barady.
İerteñine balyqşylar auly u-şu boldy da qaldy. Täñirbergen tan, aldynda bir top jigitpen kep, Aqbalany alyp qaşqan-dy. Aqbala kiım-keşegin buyp-tüiip üiden şyqqanda Täñirbergen senimdi jigitterimen auyl syrtyndağy qoñyr töbeniñ astynda attaryn tizgininen ūstap tūrğan-dy. Bai myrzasynyñ myna qylyğyna yza bolğan balyqşylar u-şu bop jatqanda, i̇erteden beri bir şette sözge aralaspai ünsiz tūrğan Möñke bir attap ilgeri şyqty:
─ Jigitter, künde-künde namysqa tiıp, basyndyra bermei, bizge de qimyldaityn kez keldi,- dedi.
Onsyz da qanyna qaraiyp tūrğan yzaly jūrt juyq arada köterile qoimaityn qart balyqşynyñ özi būlai dep tūrğasyn delebesi qozyp duyldap şyğa keldi:
─ Qaptaimyz. Qyrğyn salamyz!
─ Dūrys! Dūrys aityp tūr. Attanamyz! Kegimizdi alamyz.
Yzaly jūrt jan-jaqtan şulap, dürligip bara jatyr i̇edi,
Sudyr Ahmet ortağa jügirip şyqty:
─ Äi, Möñke! Äi, sen de... Senderde i̇es bar ma? Qazir kökte - Qūdai, jerde - Qūdaimende i̇emes pe? Tūtaq! Qūdaimendege bäriñ jinalsañ da tük istei almaisyñdar.
Kälen Täñirbergenge äieldi şyğaryp bergen özderinin; arasynda bireu baryn jüregi sezetin. Biraq onyñ kim i̇ekenin bilmeitin-di. «Ä, sūmyrai!»- dedi ol tistenip. Közin Sudyr Ahmetten aiyrmai, tüiilip keldi de, qūian ilgen bürkittei jelkeden bürip aldy.
─ Qūdaimendege tük istei almasam da, al, biraq, seni, sen itti suğa atpasam... Kälen atym qūrysyn!
─ Oibai!.. Oibai, öldim! Bibijamal... Bibijamal, qaidasyñ?!
Bir jan tyrp i̇etpedi. Bibijamal da ünsiz. Üreii ūşqan balalaryn bauyryna qysyp apty. Mynalardyñ işinde özine ara tüsetin birde-bir janaşyrdyñ joğyn körgesin Sudyr Ahmettiñ i̇esi şyğyp, it talağan mysyqtai şar-şar i̇etti. Kälen oğan qarağan joq; qol-aiağyn typyrlatyp qoltyğyna qysyp alğan. Osy betinde tüp - tura teñizge aparyp, ony şynymenen suğa atatyndai i̇edi; teñizge taqap kele bergende tap jaña qol-aiağy typyrlap oibai sap jatqan Sudyr Ahmet kenet sap bop tyiyla qaldy. Onyñ sebebin tüsinbegen jūrt tañdanyp, birine-biri qarady. Sudyr Ahmetke jany aşyğan qaisybir köñilşekter: «Qaitsin beişara, ölimge peiil bop, basyn bäigige tikkesin ömiriniñ aqyrynda būğan da Qūdai des berip, ölse de dybysyn şyğarmai, tistenip öleiin degen ğoi»,- dep oilağanşa bolmady, Sudyr Ahmet būtyndağy dambaldyñ auyn toltyryp, jaman iısti müñkitip jiberip i̇edi.
Kälen betin būryp:
─ Tu, haiuan!- dedi de, Sudyr Ahmetti basynan asyra joğary köterip, anadai jerge teri tulaqtai laqtyryp jiberdi.
Anau i̇esinen tanyp, talyp tüsti. Bir jan qasyna baryp basyn süiemedi. Tek Bibijamal it te bolsa balalardyñ äkesi ğoi dep, bir qolymen mūrnyn basyp jürip üsti - basyn juyp, auzyna su tamyzdy.
* * *
Qazir i̇el işinen bireudi bireu tabu qiyn. Jigitterdi maidanğa alatyn bolğaly i̇er- azamat ülken äbigerde. Jastar jağy osy yssyda attaryn sabyltyp, auyl men auyldyñ arasynda jüitkip josyp jürgen-di.
Kälen atyn Süieu qarttyñ üiiniñ beldeuine bailap jatyp, auyl tirligine köz saldy: öristen mal keletin kündegi dağdyly kez bolğan soñ auyl işiniñ qazirgi qimyly, äsirese qauyrt i̇eken. Qatyn, bala qozy, lağyn kögendep, bota, būzauyn qualap äbiger. Botaş tauynyñ biık tūmsyğyn yqtai qonğan auyldyñ üsti u-şu, azan-qazan. Süieu qart ta at üstinde jürgesin, Kälen onyñ kempirimen amandasyp törge şyqty. Sosyn üi işine köz salyp otyryp:
─ Şeşe, İelamannyñ balasy qaida?- dep sūrady.
─ Qarağym, qoryqpai - aq qoi. Bala tiri. Atasynyñ tymağynda jatyr.
Künine tolmai, şala tuğan balany on aiğa deiin tymaqqa salyp, keregeniñ şūnaq basyna ilip qūiatyn i̇eski auyldyñ i̇ejelgi yrymy bolatyn. Kälen amandyq-saulyq sūrap otyryp, ağaş tösek tūsyndağy keregeniñ şūnaq basynda iluli tūrğan señseñ tymaqtan közin aiyrmady.
─ Kele bermeitin bala i̇ediñ, otyryp as - su işip ket.
─ Raqmet. Asyğyspyn. Ağarğannan auyz tigizseñiz bolady.
Kälen at soğyp, şöldep kelgen-di. Jyly ağarğandy meiiri qanyp işe almai, bir- i̇eki ūrttady da qaiyryp berdi. Sonan soñ öziniñ i̇eşteñeden tartynbaityn minezine basyp, Täñirbergenniñ Aqbalany alyp qaşqanyn aitty da, kerege basyndağy tymaqty aldy. Talai bastyñ şaiyry siñgen i̇eski tymaq işinde qara ter bop tanau qağyp jatqan säbidi körgende, aianyş qysqan jüregi dirildep ketti. «O, paqyr!..»- dedi işinen. Sosyn balanyñ jalyndağan ystyq mañdaiynan süidi de, tymağymen köterip aparyp kereuetke jatqyzdy.
Kempir Kälenniñ qalai ketkenin baiqağan joq. Qaiyryp bergen zerendi de almai, ūrşyq ūstağan qoly tizesine tüsip otyryp qalğan-dy. İerteñine Süieu keldi. Şalynyñ aşuly türin baiqağan kempir aiağyn ūşynan basyp jürip üi işiniñ ony - pūny şaruasyn istedi. Ol ketkennen beri balanyñ älsirep qalğanyn da aita almady. Aqbalany tipti tiliniñ ūşyna alğan joq. Süieu qart balalarynyñ işinde osy qyzyn ölerdei jaqsy köretin. İelaman aidalğaly onyñ ornyn qūlatpai, balasyn baryp, artyn kütip otyrğanyna tipti yrza i̇edi. «Menen ūl tuğan joq... tek, osy qyzym... Aqbalam...»- dep üide de, tüzde de köldeneñ kök attynyñ bärine maqtanatyn. Jūrtqa namysyn qoldan bermeitin yzaqor, aşuşañ şal i̇el işinde qaida bağy örlep tūrğan kisilermen ūstasatyn. Soğan bağyp, ol Qūdaimendemen de birde araz, birde teketires dürdaraz jürgen-di. İendi körmeisiñ be... qyzy qūrğyrdyñ qart äkeniñ ömir baqi oty-suy qosylmai jürgen bai auyldyñ jas myrzasyna qatyn üstine şyqqanyn qaitersiñ?! Būny i̇estise... arşyl şal yzadan jarylyp keter... Kempir bata almady.
Üi işi oñaşa. Dala şyjğyryp tūr. Qozy, laq üi irgesinen köleñke izdep, topyrlap jügirip kep, üige süikendi. Irge türuli. Añyzaq aptap şarpyp betke soğady. Keide jynşa oinap, kerege köginde yzyldaidy. Süieu törde. Tip-tik bop şanşylyp alğan. Ai tatyrda, in auzynda şanşylğan sarşūnaqtai. Üstinde aq böz dambal. Aq böz köilek. Özi de qan-sölsiz aryq. Jäne appaq. Saqal-şaşy da appaq qudai. Barmağyna toltyra salğan kök būira nasybaidy i̇eki tanauyna kezek aparyp küsildetip, qūşyrlana tartady. İeki közi jasaurai tüsip, bütil beti jybyrlap otyr. Şalynyñ türinen qaimyqqan kempir közin toqtatpai tartyp alady.
Süieu kisi ajaryn tanyğyş i̇edi. Ol kempiriniñ synyq türin baiqady. Jäne birdeñe aitqysy kelgendei, oqtala tüsip toqtap qalğanyn baiqady. Süieu jasqanşaq kisilerdi jaratpaityn. Kempirine suyq nazaryn şūğyl qadap, şytyna qarap:
─ Äi! Ar jağyñda tüitkil birdeñe bar ğoi? Ol ne? Nege aitpaisyñ?- dedi.
Bary bar. Biraq seniñ qai jağyñnan şyğaryn...
─ Ne deidi? Qai jağysy ne?
─ Tüsinbeitin nesi bar? Jalğyz men be, osy üidiñ bala-şağasy qaitsek köñiliñnen şyğamyz dep qypyldap otyrmaimyz ba?
─ Ä-ä, solai ma? İendeşe bilip qoi, meniñ köñilime qarasañ, adamnyñ qai jağyn qaitem, bir Allanyñ jağyn oilap söileseñder boldy. Bärin köterem. Kümiljime, köñildegiñdi ait. Jäne jaltaqtamai tura ait!
─ Maqūl. İendeşe quana ber, älgi i̇elde joq, jaqsy köretin qyzyñ bar i̇emes pe?! Sol Täñirbergenge qatyn üstine şyğypty.
Üi işi jym-jyrt. Süieu qybyr i̇etken joq. Kempir qairan." Änşeiinde Myrşai tülkidei aşuşañ, şaqar şaldyñ bū joly ündemegenine yza boldy. Küşpen irkip kelgen aşu ananyñ da işine syimai bara jatqan-dy.
─ Maqtauly qyzyñ... i̇elde joq asylyñ ğoi öziñniñ,- dep şaldyñ aşuyn özi şymşylağandai boldy.
Süieu qart būğan da tūtanbady. Ol tek şiryğyp:
─ Ne ottap otyrsyñ?! Qūdaidyñ bergeni de. Men ony qaibir Haua ana, Adam atadan tañdap aldy deisiñ?!- dedi. Kempir qarsy dau aitpady. Syrtqa şyqty. Üige kirdi. Onan syrtqa qaita şyğyp üi irgesinde oinaq sap jürgen körşi üilerdiñ qozy-lağyn qualap, äri aidap saldy da, qaityp keldi. Şalyna köz qiyğyn tastap i̇edi. Süieu äli qozğalmapty. Köz alaby qyzyl. Janarynda suyq ūşqyn bar. Jotasy köteriñki bolsa da, biraq i̇esesine jūqaltañ qyrğyş mūrnynyñ qos tanauy qusyrylyp, şyñyltyrlanyp ketipti. Tura aldyna tesile qarap otyrğan appaq qudai şal işke kirgen kempirine jalt i̇etip, osqyryna qarady:
─ O nesi - äi? Ol ne degeni - äi? Bir jyl bolmai jatyp, küieusirei qalsa, men qaitpek i̇ekem?- dep aşy dausy şañqyldap, üzip - üzip söiledi. Aşu i̇emes. Sonyñ bäri jüregin kernep bara jatqan iştegi reniş, yza, küiik sekildi i̇edi. Kenet aq kirpik serpilip, qyzyl jiek, aşuly köz ot basynda jatqan teri tulaqqa otyra bergen kempirge ünsiz tesilip, jep jibere jazdady. Bir kezde tağy şañq i̇etip:- O nesi - äi? Mağan aitqany nesi - äi? Küilegen qanşyqtyñ arlan örtegen küni bar ma? Ony mağan aitqany nesi? Ol nesi - äi? Paiğambar jasyna kelgende men i̇endi qolyma asa alyp, küilegen qanşyqtyñ soñyndağy qai arlandy quam?.. Qaisybirin quam ?.. Äli jüni tüspegen, jabağy qūiryq töbetterdi quam ba? O nesi -äi? Äi, sen qaqpastyñ būl qai qorlyğyñ, a?- dep atyp türegeldi.
Kempir qozğalğan joq. Teke saqal, aq kirpik, qyzyl köz şal talai körgen jauy. Älgiden keiin Süieu qart kerege basyndağy qamşyny ala saldy da, bylq i̇etpei ūrşyğyn iırip otyra bergen kempirdiñ şaşyn bilegine orap - orap aldy da, bortyldata jöneldi. Kempir ūrşyq ūstağan qolymen betin kölegeilep, älsiz qorğanyp:
─ Au, i̇endi qoisañşy,- dep renişsiz, dyqsyz, aqyryn i̇eskertti.
Süieu būryn bir- i̇eki qamşy siltegesin qūiatyn. Bū joly toqtamady. Qaita, kempirdiñ sabyrly qalpy şamyna tidi me, jyndana tüsip i̇edi, kempir ūşyp tūryp şalynyñ qolyndağy qamşyny op - oñai jūlyp aldy da, türuli tūrğan i̇esikten syrtqa laqtyryp jiberdi.
─ Boldy ğoi i̇endi! Qairatyñ tasyp bara jatsa, bar, ana qyzyñdy... i̇elden şyqqan jüziqarany tyiyp al!
Qanşa qorğalasa da, qamşy ūşy jaña kempirdiñ betine tiıp, qantalata osyp ketken i̇eken. Sony körgesin Süieu qart būrylyp ketti. İendi qaityp ündemedi. Tüie jün şekpenin jamyldy da, irgege qarap bük tüsip jatyp qaldy.
* * *
Kälen qyrda ainalmady. Jağağa qaityp kele jatyp, jolşybai bolğan auyldyñ bärinde de qatyn-baladan basqa bir jan kezdespedi. İel ūltany bop i̇esepteletin Torjymbai, Bylamyq, Andağūl - Badyq, Aqteke, Jädikke qarağan rulardyñ i̇er-azamattary tegis atqa qonypty. Osy öñirdiñ köp jigiti Aqşilide otyrğan Ojar Ospan aulyna ağylyp, aq patşağa jigit bermeimiz dep küpildesip jatyr i̇eken. «Sorlylar... Ojardan ne ona tabam deidi i̇eken? Ol aq köz, sau bolsa, orğa jyğady ğoi»,- dedi Kälen işinen.
Taralğysyn qanşa qysqartsa da, siñirli iri tor attyñ üstinde üielmendei bop otyrğan jylan köz iri qara kisiniñ i̇eki aiağy jerge tiıp salaqtap keledi. Özi köñilsiz. Qyrdağy auylda bereket qalmapty. İer-azamatynan aiyrylyp tūl bolğaly tūrğan i̇eldi körip, köñili päs bop jüdep qaitty. Kälen sam jamyrağan aq pen qyzyl arasynda Bel - Arannyñ kezine ilikti. Sol boida ilgergi jağynan balyqşylar aulynyñ jerqazbalary qūjynap qūia berdi. Baiqap keledi: būl jaqta da bar adam dürligip, syrtqa şyğyp ketken. Auyl üsti äbiger. «Tegin bolsa jarar i̇edi. Patşa jarlyğy būl jaqqa da jetken boldy ğoi».
Üirenşikti aulyn körgesin Kälenniñ astyndağy alqa bel tory aiağyn yqylastanyp, şiraq basty.
Auylğa taqai bergende, aldynan Rai şyqty. İeki i̇ezui i̇eki qūlağynda. Jügirip kep at jalyna asyla ketti:
─ İel – a - man ağam...
─ İela - man?
Rai tük demei küle beredi. Kälen jigit jüzindegi jas pen külkiniñ qaisysyna senerin bilmei, at üstinen i̇eñkeiip:
─ Habar bar ma?- dep i̇edi.
─ Özi... özi keldi,- dedi Rai.
Kälen tebinip, atty qattyraq bastyryp kep üige tūmsyğyn tirei toqtady:
─ Ua, halaiyq, quanyştaryñ qūtty bolsyn!
─ Äumin! Aitqanyñ kelsin! Işke kir. Äi, jigitter, ağalaryña jol beriñder!
─ Joq, joq, äueli körimdik bersin!
─ Kälen ağa, körimdik! Körimdik bermeseñ, körsetpeimiz.
Jūrt bylaiğy kezde osy kisiden qaimyğatynyn ūmytyp ketti. Kälendi attan tüsirmei, biri şalğaiğa, biri jeñine, biri qolyna jabysyp köp dürmek üime-jüime boldy da qaldy. Sary şildeniñ qazirgidei qainağan ystyğynda jolğa şyqqan qyr qazağynyñ kün ötpesin degende qabattap qalyñ kiınetin ädeti. Kälenniñ de üstinde belin qaiys belbeumen şart buyp alğan küpi. Basynda i̇eltiri tymaq. Aiağynda biık qonyş i̇etik. Qanşa kisi jabylsa da qozğalmai, qaita jiyn arasyna tüskende batyr tūlğasy birtürli irilenip, aidyny şyğa tüsipti.
─ Äi, jigitter, körimdikke ne berem? Atym bolsa, bir auyz sözge kelmei tüsip berer i̇edim. Üstimde asyl şapanym bolsa, şeşip berer i̇edim. Mende onyñ biri joq. Myna mästek maiyn sūrap mingem, bireudiki.
─ Kälen ağa, attyñ da, şapannyñ da keregi joq. Öziñ jaqsy köretin bir äniñdi aitsañ jetip jatyr.
─ İe, ait. Körimdiktiñ qarmysyn öleñmen qaiyr. Kälen aitqysy kelgen kezde qolqalatyp sūratpaityn - dy. Bū joly da üidegi - tystağy jūrttyñ tegis tyna qalğanyn baiqady da, öziniñ keñ tynysty zor dausymen «Saryny» şyrqady.
Aiaqty basar Tarlan i̇ekilenip,
Qonağa jem sūraidy mekirenip.
Şabystan qajymaityn januarym,
Arbanyñ belağaşy sekildenip.
Şiderim küderiden kümis tiek,
Bir malsyñ şöp jemeitin töre süiek.
Kök ter qyp şauyp kelip bailai salsañ,
Tūruşy i̇eñ iegiñdi üige süiep.
Tarlan at, bas aiağyñ ūrynbai-aq,
Salbyrap töbe şaşyñ tūlymdai-aq.
Jem berip, sauyryñdy sipap tūrsam,
Azbarda oinauşy i̇ediñ qūlyndai-aq...
Kälen dausyn osy qazir özi armandağan qūlyn minez attyñ i̇erkeligine sap, ädettegiden göri kömeiinde ūzağyraq şyrqau biıkke şyğandatyp apardy da, aiaq astynan kilt üzdi. Kälenniñ dausyn köpten i̇esitpegen balyqşylar ünemi işterinen yntyğyp tosyp jüretin. Ol dausyn kilt üzgesin de, ön baurap alğan jūrt qybyr i̇etpedi. Rai qasyndağy bireudiñ qolyn qysyp, qybyr i̇etpei qatyp qapty. Än üzilgende demin bir- aq aldy.
─ Ätteñ, qyz bolsam, men tek Kälen ağağa ğaşyq bolar i̇edim!
Iştegiler Kälenniñ kelgenin ännen bildi; än toqtağan boida bäri birden dürk köterilip tūryp ketti. Syrtqa şyqqaly i̇esikke bettei bergende, ar jaqtan jolynda tūrğan kisilerdi omyraulap Kälenniñ özi ūmtylyp kele jatty. Tertedei ūzyn aiağy i̇ereñ - sereñdep annan -sannan bir basyp keldi de, ornynan köterile bergen İelamandy aiağyna tūram degenşe, otyrğan jerinde bas saldy.
─ Qaitsin, sağynğan ğoi, - dedi kempir-şaldar köñili bosap.
Kälen qūşağyn tez jazdy. Möñkemen qatar qañ törde otyrğan İelamanğa būrylyp, bas-aiağyna köz saldy. İelamannyñ üstinde teptik köilek. Aiağynda qisyq taban jaiyn auyz bäteñke. Saqal - şaş ösken. Jel qaqqan jüdeu beti qaraiyn, osy otyrğan kisilerden özgeşeleu körindi.
─ Jūrt seni öldi den dūğasyna kirgizip jür i̇edi. Öziñ o dünieden kelgennen saumysyñ?..-dedi Kälen külip.
─ Kelse nesi bar?! O dünie orystyñ türmesindei - aq bolar,- dep äzilge orai İelaman da külip jauap berdi.
─ Adam şirkin it jandy ğoi, basqa tüskesin tozaqqa da könedi.
─ Tozaqty o dünieden izdeudiñ qajeti joq. Nağyz tozaq - orystyñ türmesi.
Kempir - şaldar jağy kürsindi.
─ Käne, jöniñdi ūqtyrşy, seni özderi bosatty ma?- dedi Kälen.
─ Joq, qaşyp şyqtym.
─ Bäse, qolğa tüskesin bosatatyn ba i̇edi?! Sen qai jerlerde boldyñ?
─ Şalqardan aidağasyn bizdi Jamanqalağa apardy.
─ Jamanqalañ... Ay, au, İelamanjan - au, ol özimizdiñ Jylda astyq äkelip jürgen jerimiz ğoi?..
Üi lyq toly. Syrttan kisi kirgen saiyn jerqazbanyñ jaman i̇esigi syqyr-syqyr. Alasa üidiñ auasy äp-sätte auyrlap, balyqtyñ şyryşy, ter siñgen kiımniñ külimsi iısi qolqa ata bastady. Törde otyrğandar i̇esik jaqtağylarğa «üidi pysynatpai, syrtqa şyğyñdar»,-dep i̇edi; oğan i̇eşkim selt i̇etpedi. İelaman i̇esik jaqta syğylysqandardyñ köbin tanymady. Süitse, ötken jylğy jūtta malyn qyryp alyp, basqa künköris tappağasyn qyrdan köşip kep, balyqşylyq käsipke kirisken kirmeler i̇eken.
─ Şai keledi... Jol beriñder!
İelaman şöldep otyr i̇edi, soğan qaramastan şaiğa zauqy şappady. Üi işindegi äñgimege yqylassyz. Bağana üi işindegilerdiñ arasynan közimen izdep, syrttağy sel dybysqa da i̇eleñ i̇etip qūlağyn tige qap, degbiri qalmai otyrğan-dy. İendi qazir qauqyldap söilep, qarqyldap külgen köñildi kisilerdiñ arasynda i̇eşteñege köñili selt i̇etpei, sazaryp otyr. «Mümkin, jalğyz tūru qiyn bolğasyn äkesiniñ üiine... joq, joq, äkesiniñ üiine ketse, mynalar mūnşa qinalmas i̇edi ğoi. İä, qinalmas i̇edi... al mynalar şynymen qinalyp otyr...»
Küdigin anyqtağysy kelgendei, İelaman qasynda otyrğan kisilerdiñ ärqaisysyna bir qarady. Biraq mynalar beti küigendei, İelamanğa tura qarai almai, janaryn alyp qaşa berdi. Basqany qoiğanda, jan balasynan jüzi yqpaityn Kälen de bül bilmeitin bir syrdy işine bügip biteulenip apty. «Tegin bolmas»,- dedi İelaman işinen.
─ Qyrdağy auyldar qalai i̇eken?
Qart balyqşy Kälenge qaran til qatsa da, köz qiyğy İelamanda.
─ Olarda da bereke qalmapty. Bailar jağy bolmasa, bylaiğy halyqta basy bütin üi az.
─ «Jyrtyq üidiñ Qūdaiy bar». Qaita, Qūdai oñdap äzir biz aman otyrmyz, dedi Dos.
─ Qoi, Dos! Şanyşqydan jyrylğan balyqtai, jalğyz seniñ amandyğyñnyñ rahaty qanşa?... - dedi Kälen.
Osy i̇ekeuiniñ köpten qyrbai jürgenin baiqaityn Möñke tilge kep qala ma dep qorqyp i̇edi. Şynynda da, dökir minezdi Dos düñk i̇etti:
─ Jūrtty qaitem?! Özimniñ basymnyñ amandyğy kerek.- Bir büliktiñ bastalatynyn baiqağan qart balyqşy aldyn alğysy keldi me, älde abyrjyp sasyp otyryp i̇erteden beri yñğaiyn taba almai qoiğan äñgimeni qalai bastap jibergenin özi de baiqamai qalyp i̇edi:
─ İelaman qarağym,- dedi oğan öz qolymen kesesin alyp berip jatyp.
İelaman kesege sozğan qolynyñ qaltyrap ketkenin baiqady. Bir qolymen ūstasa tüsirip alatyndai, özine ūsynğan keseni qos qolymen ūstady. Qart balyqşynyñ bastauyn bastasa da, biraq ar jağyn aita almai, kürmelip qalğany Sudyr Ahmetke ūnamady. İelaman i̇erteden jüregi sezip otyrğan sūmdyqty basqa i̇emes, osy joly tap osy kisiniñ öz auzynan i̇esitetinin bildi de, qybyr i̇etpedi. Demi de toqtap qalğandai.
Üi işi jym-jyrt. Syrttan qatty qainatyp äkelgen jez samauyr ğana i̇entigin basa almai byjyldap tūr.
─ İelaman qarağym...- dei tüsti de, qart balyqşy tağy da toqtady. Sosyn:- Ainalaiyn -ai, sen ketkende artyñda ümitiñdi ūstap qalğan üiiñ... iä, üiiñ bar i̇edi...- dep i̇edi.
İelaman qos qolymen tas qyp ūstağan kese i̇endi bir qyssa synatyndai syqyr-syqyr i̇etti.
─ Sen de temir tordan bosağan qūstai Uiaña ūşyp kelgende... Ätteñ, dariğa - ai...- dep, kömeii jasqa bulyğyp toqtap qaldy.
Sudyr Ahmet alğaşqyda sytylyp şyğyp ketkisi kep i̇edi, biraq qart balyqşynyñ söz iläminen qazir bir qyzyqtyñ bolaryn bildi. Ūry köz jyltyñdap üi toly kisilerdiñ arasynan İelaman men Kälenge alma-kezek qarap... şydamy äbden tausylğanda, sözge özi aralasqysy kep qozğalaqtai bastap i̇edi, Möñke toqtağanda quanyp ketti.
─ Äi! Äi, Möñke, kölgekteitin ne bar?! Kömeiiñdi buyp, qylğynyp söileuiñdi qoi. Äiel - auyr qaza i̇emes. O, täiiri, qyrdan i̇emes, teñiz jağasynda tañdauly qatyn qazir myqty bir qaranyñ pūlynan aspaidy.
İelaman uysyndağy qos qoldap qysyp alğan keseniñ syqyrlap synyp bara jatqanyn sezbedi.
─ Oibai - au, būrynğylar bilip aitqan ğoi. Būl äiel jeti dūspannyñ biri ğoi. İer jigitke opa bergen be? Ay! Au, İelamanjan - au, Aqbala da opasyz bop şyqty ğoi. Sen ketkesin...
Sudyr Ahmet Kälennen bir päle kütkendei, kilt toqtai qap, köziniñ qiyğyn qorqaqtap tastap i̇edi. Kälen osy äñgimeni qaita Sudyr Ahmettiñ aitqanyn qalap otyrğan siiäqty. Sudyr Ahmet sony baiqağasyn:
─ Qūrysyn, aitatyny joq. Täñirbergenmen yrjalañdasyp jürdi de, aqyry bir tünde taiyp tūrdy,- dep i̇edi, İelamannyñ uysyndağy kese kütir i̇etti. Alaqanyna tögilgen yssy şaidy da sezgen joq.
─ İelamanjan, qinalma. Sağan äieldi özim alyp berem. Köre qal, sol saiqaldyñ äkesindei äiel tauyp bermesem be...
─ Oi, qyrt, şyq üiden!- dedi Kälen aqyryp. Sudyr Ahmet Kälenniñ qatty būzylğan türin tanydy da, jym bola qap, üi toly kisilerdiñ arasymen jylysyp ketip bara jatyp ta qaşan i̇esikten şyqqanşa būjyr qara kisiden köz qiyğyn almady.
Osy kezde syrtta äldekim balyqşylar aulynyñ itin şulatyp şauyp kep, atyn i̇esik aldyna minbelete toqtady. Işten şyğa bergen Sudyr Ahmetti basatyndai atyn omyraulatyp kimelep bara jatty.
─ Ay, köziñe qara! Qyrasyñ ba?
─ Būl auyldyñ i̇er - azamattary qaida?
─ İe, meni äiel dep kim aityp i̇edi?
─ Qyrşañqysyn mūnyñ. Balyqşylar qaida dep tūrmyn...
─ İe, nemene... balyqşydan basqa kisi kisi i̇emes pe?
─ Äi, qyrt...
─ Öziñ qyrt! Sen... Sen qara saqaldy, kiız kereqapty qyrtsyñ. Yzam işime syimai, qara tyrnağyma deiin küiip tūrsam, oibai - au, būnyñ... būl jamannyñ basynyp... Oibai! Oibai, öldim... öltirdi...
Iştegiler bir-birine qarady. Qara saqaldy, kiız kereqapty kisini Qabyrğa bolysyna qarasty i̇el jaqsy biletin. Äsirese, däl qazirgidei bülinşilik kezde būl kisiniñ jaqsylyqpen jürmegenin bildi.
Sudyr Ahmet şar i̇ete qalğanda i̇esikke jaqyn tūrğan Rai syrtqa atyp şyqqan-dy. Sudyr Ahmet at aiağynyñ astynda ala qūrttai jiyrylyp jatyr. Qara saqaldy oğan qaita-qaita şüiligip, qamşysyn üiirip tönip qalğan i̇eken. Rai qamşyğa qarsy ūmtylyp, qara saqaldynyñ qolyna jarmasty:
─ Aqsaqal, būnyñ jaramaidy...
─ Jiber qolymdy.
─ Kisini jazyqsyz zäbirleme.
─ Äi, bala... seniñ atyñ Rai ğoi osy?
─ İä, Rai...
─ İendeşe, patşa qyzmetine baratyn jeti jigittiñ biri bop tizimge iliktiñ. Bar, äzirlen...
Iştegiler syrtqa jügire şyqty. Rai jönindegi ömirdi anyñ i̇esitken-di. Qalğan alty jigittiñ kimder i̇ekenin sūrauğa bata almady. Sūrai qalsa, myna kiız kereqaptynyñ auzynan ärkim öz atyn i̇esitetindei sezip, suyñ ürei jürekke şauyp i̇edi. Qalğan alty jigitti atşabardyñ özi atap berdi. Balyqşylar i̇es jiiäm degenşe atşabar «äzirlene beriñder!» dep ömir i̇etti de, attyñ basyn būryp ap kelgen jağyna qūiyndatyp şaba jöneldi.
İelaman, Kälen, Möñke qozğalmai otyryn qalğan-dy. Atşabar ketkesin balyqşylar işke qaita kirdi.
─ Älgi it azğantai quanyşymyzdy da ulan ketti - au,- dedi Möñke.
─ Onyñ qolynda ne tūr?! Bolystyñ jetegindegi qarğyly töbet qoi ol. Bolys «ait» dese, ars i̇etin şalğaiyñnan ala ketedi.
─ Qalai kemitseñ de, bizge sol jamannyñ da öli jetip jatyr! Tynyş otyrğan aulyñdy jau tigendei i̇etti de ketti, äne!
İesik jaqta otyrğan bir qariiä kenet zarlan qūia berdi:
─ Apyr - ai, i̇endi qaittik? İendigi künderiñ ne bolady?- Jauap kütkendei ol ärkimge bir qarady. İeşkim ündemedi. Būnyñ özindei olardyñ da därmensiz i̇ekenin bildi de, qariiä ökirip jylap jiberdi. Ony i̇eşkim jūbatpady. Kälen bylaiğy kezde basyna qandai is tüskende de bosañsyğan kisini jaqtyrmai, jekirip tastauşy i̇edi; bū joly da ünsiz. Qariiä jasyn äzer tyidy. Qolymen jer tirep, ilgeri taman jyljyp keldi de, İelamannyñ aldyna tize bükti:
─ Şyrağym, jas ta bolsañ osy auylğa bas i̇ediñ. Käri kisi de bir, kärip kisi de bir. Qysylğanda özderiñe qol sozamyz. İer - azamatyñdy qozydai kögendep äketuge qarady. Būğan ne isteimiz?
İelaman qariiäny qinağan saualğa qalğandary da jauap kütip otyrğanyn baiqady. Körine kelgen ajaldai, patşa jarlyğy da bir jan araşa tūra almaityn auyr näubet. Oğan ne dep jauap beredi. Ras, ol türmeden qaşyp kele jatqanda jolşybai talai i̇eldiñ patşağa jigit bermeimiz dep qarulanyp jatqanyn kördi. Airyqşa, myna Şalqar, Yrğyz, Torğai mañynyñ qazaqtary...
─ Äi, balam, i̇eñseñdi köter! Halyq jön taba almai, toryğyp tūr ğoi,- dedi qariiä onyñ ündei qoimağanyn ūnatpai. «Jön tauyp beretin kisini tapqan i̇ekensiñ»,- dedi İelaman işinen. İelaman özinen jauap kütip otyrğan kisilerge köziniñ qaraşyğy auyrlap, sabyrly salmaqpen qarady:
─ Özderiñnen artyñ men ne bilem?... Bar bilgenim: patşa jarlyğy bir biz i̇emes, barşa halyqqa tegis körinedi. Qai jerde de halyq narazy...
─ İe, mynau bir jaqsy lepes qoi...
─ Bäse, būğa bermei, i̇endigi jerde halyq ta halyqtyğyn ister.
─ Bükil halyq köterilse, bälkim, patşa bata almas.- Halyqqa İelamannyñ auzynan şyqqan jañağy habar jeleu berip, jan-jaqtan dabyrlap, delebeleri qozyp bara jatty. Sony baiqağan Kälen:
─ İei, İelaman, aldyñda tūrğan myna öndirdei jigitterdi köremisiñ?! İerteñgi küni būlardy qatyn-balalarynyñ aldynda öz qolyñmen qozydai kögendep bergenşe, nar täuekel dep alysyp ölsek qaitedi? Tym qūrysa, basqa bolmasa da, ana Qaratazdan kegimizdi alar i̇edik qoi.
Qyzba jigitter Kälenniñ sözine köterilip ketti. Keibir aq köz i̇eserleri qolma-qol qaruğa şaqyryp:
─ Kälen ağa, İelaman ağa, bizdi bastañdarşy,- dep i̇elirip bara jatyr i̇edi, Kälen aqyryp tyiyp tastady da, tağy da işin aşpai ünsiz tūrğan İelamanğa qarady:
─ Qyrdağy auyldardy körip keldim. Bir adam aiqailap şyqsa, bäri köterilgeli tūr. Taisaqtaityn tügi qalmady...
─ Solai şyğar, biraq, Kälen ağa - au, biz bärimiz de qara jaiau i̇emespiz be? Jaiau jürip, kimge qairat qylamyz?!
Jeligip tūrğan jigitter jym boldy da, ün - tünsiz üidi - üiine tarai bastady. Kälen men İelaman ğana qozğalmai, ärqaisysy öz oiymen oñaşalanyp, tūryp qaldy.
* * *
Būl künderi Raidyñ köñilin delbemek bolğan balyqşylar ony qoldan-qolğa tigizbei kezek-kezek şaqyryp, qonaq qyluda. Birge ösken qatar qūrby ony qaterli jolğa qimai, işterinen tynyp qinalsa, al, jaqsy köretin jeñgeler kezdese qalsa kemseñdep qol beredi. Ondaida Rai äzilge şaptyryp:
─ Qaita soldattyqtyñ özi artyq pa dep qalam. Körmeisiñ be, ūzatylatyn qyzdai būl auylğa bağym asyp tūr,- dedi külip.
Bügin ony Möñke şaqyryp i̇edi; osyğan deiin uaiym-qaiğyny boiyna darytpai, jūrt aldynda jarqyldap jürse de, qart balyqşynyñ üiine kelgesin özin ūstai almady. Äsirese, siñlisine qatty ūqsaityn Älizany körgeninde, Böbek i̇esine tüsti. Irgede süieuli tūrğan dombyrany qolyna alyn şerli köñilge jūbanyş izdegendei, jalğyz işekti şertip tyñqyldatyp otyrğan. Ac jabdyğymen üige kirip-şyğyp jürgen Äliza üige aşyq tūrğan i̇esikten i̇endi birde i̇eñkeiip kire berdi de, qalşiyp tūra qaldy. Jaña ğana syñaryn joğaltqandai jalğyz işektegi jarymjan tyqqyl sap bop tyiylypty da, onyñ i̇esesine i̇endi qos işek qosyla ün qosyp i̇eñirep jatyr i̇eken. Jäne mynau sorly siñlisiniñ süiip aitatyn i̇edi - «O, qarağym, sen qaitesiñ men degende?..» Osy bir şerli saz Raidyñ qolyndağy dombyranyñ qos işeginen üzilmei, jūlyn-jüikesin üzip barady. Bū da öziniñ özegin örtegen armandy aityp jetkize almai, mūñyn dombyrağa şağyp, jasqa toly közi būldyrap otyr!
Aldyna as kelgesin, Rai dombyrany irgege süiedi.
─ Ai, Möñke ağa - ai! Būl ömir kimge opa bergen?! Basy jūmyr pendede küñirenbei ötken, jüregi bütin kim bar deisiñ?
Köñili bosap, köz jasyna ie bola almai bara jatqasyn Äliza türegep öreşege kirip ketti. Aldyna qoiğan asty bir adam tatyp alğan joq.
Sol üstine Kälen keldi.
─ Rai, şyrağym, bügin keşke bizde bolarsyñ.- Kälen keşe şaqyrmaq bolğan i̇edi, biraq keşe qonaqasyğa laiyñ i̇eşteñe bolmağasyn büginge qaldyrğan bolatyn. Qonaqasynyñ retin äieli bağana qūlaqqağys qylğanda, Kälen oğan:
─ Auğa balyq tüsken şyğar?!- dep onşa sasa qoimağan.
─ Qaidam... suğa senu qiyn ğoi.
─ Äi, qatyn, qara aspandy qapyltpa! Asym bolmasa peiilimmen riza qylam. Özine kelistirip tūryp Sarynyñ änin şyrqap berem,- degen i̇edi de, Kälen qos i̇eskekti qoltyğyna tyğyp teñizge tartyp i̇edi. Qaşanda tynyştyqty oilaityn qart balyqşy būğan: «Orystardyñ qytyğyna tiıp qaitesiñ, özderiniñ qyzğyştai qoryp otyrğan jeri ğoi?» degenine qaramai, Kälen keşe audy balyğy köp zapretke salğan-dy.
─ Qate istediñ ğoi,- degen Möñke.
─ Au, būl «qaraşekpenniñ baiy» qazyp şyğarğan teñiz i̇emes, Qūdai bergen ämmege ortaq teñiz i̇emes pe? Sonan kele tañdağan jerin Temirke alyp, tastağany bizge tietini ne? Joq, jeter osy! Qaşanğy i̇ez bop, i̇esek bop ötemiz?! İesek te «yñ - q!»- dep, iyğyna şūqi berse, möñkuşi i̇edi ğoi,- dep Kälen osyndaida aldy-artyn oilamaityn öziniñ i̇ejelgi aq köz i̇erligine basyp ketken . Jağağa kelse... bütil balyqşy teñiz üstinde jür i̇eken. Jel joq. Aspan aşyq. Teñiz şyradai tymyq. Aq şağalalar men ögiz şağalalar qanaty satyrlap qaptap jür. Airyqşa, ögiz şağalalar balyqqa qūnyqqan, qomağai. Qanat qağysy da söleket. Öñmenin salyp, öñkildep ūşyp kep, au qarap jatqan balyqşynyñ tas töbesine tönip, asa bir sūğanaqtyqpen moinyn temen sozyp, üñile qarap ötedi.
Kälen qaiyqty suğa saldy. Qos i̇eskekti malşylap, aqyryn i̇esip kele jatqan. Kenet äldekimniñ:
─ Ana qara!.. Kurnos İvandy qara!- degen dausyn i̇esitti. Biraq ony i̇eleñ i̇etken joq. Jalpaq taban qara qaiyqtyñ tūmsyğyn kişigirim qopaqqa tirei toqtady da, qos i̇eskekti qaiyqtyñ kenerine süiei saldy. Sosyn tez i̇eñkeiip audyñ qūlağyn ūstady. Au közi balyqtan qūr i̇emes, sirelep basyp qapty. Deni sazan. Qaraköz ben ainaközder de qyz öñirine qadağan kümis teñgedei jyltyldaidy.
Kälen au közinen balyqtardy bir- birlep alyp jatyp, köz qiyğyn keiingi jaqqa tastap i̇edi; Kurnos İvan jeñil aq qaiyqtyñ qarağūsyn būğan turalap, jostyrtyp, i̇esip keledi i̇eken. «Myna äumeser qaitedi? » - dedi Kälen işinen.
Kurnos İvan i̇esip kele jatyp būğan būrylyp qarap qūiady. Kälen de köz qiyğyn onan aiyrğan joq. Kurnos İvan biyl köp balyqty şiritip alğasyn biraz uaqyt dünieden baz keşkendei bop beti auğan jaqqa qañğyp ketken-di, sonan ol azyp-tozyp oralğan i̇edi de, tatar baiyna jalynyp-jalbarynyp jūmysqa ornalasqan i̇edi. Būl künde ol mülde özgergen. Būrynğydai qazaqtarğa iş tartqansyp, jylmañdap tūrmaidy. Äsirese, Kälen men Möñkege qany qatyp alğan. İeregisse mort ketetin ojar. Balyğy mol jerge jaqyndasañ, auyñdy tartyp alady. Qarsy dau aita bastasañ, o da dereu qaharğa minip, qara äinek astynan ürei tuğyza suyñ jymiyp tūrğany. Ony balyqşylar äzireiildei köretin.
So l äzireiil Kälenge tüiilip kele jatyr. Astyndağy jeñil aq qaiyq tūmsyğymen sudy tilip, jostyrtyp keldi de, būnyñ qaiyğymen qatarlasty. Kurnos İvan ai-şaiğa qaramai, şap berip Kälenniñ qolyndağy auğa jarmasty.
─ Äi, tamyr... Time!
Kurnos İvan jyr demei, Kälenniñ qolyndağy audy bilegine orap - orap aldy da, bar küşimen tartyp qap i̇edi, Kälenniñ qaiyğy şaiqalaqtap qalsa da, biraq özi bylq i̇etpedi. Qaita bilegine orap alğan kendir jip Kurnos İvannyñ alaqanyn osyp, terisin sydyryp ketti.
─ Time dedim ğoi, tamyr,- dedi Kälen.
Kurnos İvan myna qara būjyr kisini küşpen ala almasyn bildi de, audy tastai sala qos auyz myltyqqa jarmasty. Biraq oğan kezeuge keltirmei, Kälen myltyqty özinen taidyra qağyp jiberdi de, i̇endi bir qimylmen ananyñ qolynan op-oñai jūlyp aldy.
Kälen de anyñ jaulyqqa basqan i̇edi. Sony baiqağan körjik mūryn qara orys:
─ Äi, batyr, qoi! Qoi i̇endi,- dep i̇edi, Kälen qūlağyna da ilmedi. Onyñ i̇endigi qimylyna köz ilespedi. Tipti i̇es jiiüğa keltirmei, anany bas salyp öz qaiyğyna op-oñai köterip aldy. Tabanyn jerge tigizbei, basynan asyra joğary kötergen boiy şaiqalaqtap tūrğan, qaiyqtyñ qarağūsyna apardy da, qol sozymdai jerdegi qamys qopaqqa atyp jiberdi. Nebäri kiız üidiñ aumağyndai şirik qopaq taban tireuge kelmei, Kurnos İvan su tübine salmağymen batyp bara jatty.
─ Qūtqaryñdar! Ağatailar, qūtqaryñdar,- dep jan dausy şyğa şyrqyrady.
Kälen onyñ qaiyğyn özine qosarğa aldy da, qos i̇eskekti aqyryn i̇esip ūzai berdi.
─ Qonaqty qaittik?- dedi Jamal balyqqa ketken küieuiniñ qūr qol kelgenin körip.
─ Qatyn, sezdi qoi! Tez baryp İelaman men Möñkeni şaqyryp kel!
─ Tynyştyq pa?
─ Bar dedim ğoi!
Jamal bir sūmdyqtyñ bolğanyn bildi de, jügire jöneldi. Kidirmei İelaman men Möñke keldi. Kälen olardy külip qarsy aldy:
─ Osy i̇eldiñ bir tentegi baiağyda: «Istep saldym bir isti, Alla oñğarsyn būl isti»,- degen i̇eken. Bir isti men de istep kep otyrmyn.
─ Qate istegen i̇ekensiñ - dedi Möñke qynjylyp. Kälen būndaida qinalğandy jaratpaityn. İelaman oğan qairat bergennen basqa amaldyñ qalmağanyn bildi. Kurnos İvan suğa ketti me? Älde bireu-mireu qūtqardy ma? Qaisysy bolsa da, onyñ artynda joqtauşysy bar. Onsyz da osy küni Qūdaimende, Täñirbergen, Temirkeler balyqşylar aulyn qyryna qalai alaryn bilmei, syltau izdep jürgen-di.
─ Bir sylasy bolğanşa qamys arasyna tyğyla tūrğanyñ maqūl,- dedi İelaman şamyna timei, aqyry i̇eskertip.
Kälen maqūl kördi. Sonysy jön boldy. Kälen ketken boida jar basyndağy balyqşylar aulyna Kurnos İvan bastağan bir top kisi keldi. Su jūtyp öluge qarağanda ony balyqşylar qūtqaryp alğan i̇eken. Üstine basa-köktep kirip kelgen qaruly kisilerdi körse de otyrğan ornynan qozğala qoimağan Kälenniñ qatynyn Kurnos İvan teuip jiberdi:
─ Küieuiñ qaida?
─ Tart aiağyñdy. Men Kälenge qatyn bolsam da, sağan qatyn i̇emespin.
─ Qarai ğoi būny. A nu - ka... Nu - u, küieuiñ qaida?
─ Küieuim qaida jüretinin qatynymen aqyldaspaidy.
─ Ah, tak?!
─ Ne deidi myna kärjik mūryn aqymaq?
Kurnos İvan qatyndy şaştan alyp süirei bergende, syrtta bir top kisi topyrlap kirip kelip i̇edi.
─ Tart qolyñdy!
Kurnos İvan būrylyp qaramasa da, tu syrtynan şyqqan myna dauysty tanydy. Bilegine orap alğan äieldiñ şaşyn jibere qoimasa da, qatty betinen qaityp qalğandai. Özimen iyq tirese toqtağan iri deneli kisige, bū da bäri aibatyn aldyrmai, aqyryn būryldy.
─ Men qylmysty kisini izdep jürmin. Sen būl arağa aralaspa.
─ Qylmysty kim, qylmyssyz kim, ol bir Qūdaiğa aian.
─ Qazaqtyñ jaqsy maqaly bar i̇edi? Qalai i̇edi? «Tyşqan inge kire almai jürip qūiryğyna qaljuyr bailap alady » deuşi me i̇edi osy?
─ Onymen ne aitpaqsyñ?
─ Aitqym kelgenin aittym. Özgeniñ jönin jöndep qaitesiñ, sen, asyly, öz basyñnyñ amandyğyn oila.
Onsyz da zyğyry qainağan İelaman tap osy arada, tap osy qazir myna körjik mūryn qara orysty jyğyp salyp qyzyl jon qylyp sabağysy kep ketti.
─ Seniñ jaiyñdy bilem. Sen orys baiyn öltirgen İelamansyñ ğoi. Jylyñdy ötemei türmeden qaşyp kelip jürsiñ. Abaila, ökimettiñ qūryğy ūzyn...
─ Ony körermiz. Al qazir meniñ qūryğyma tüspei tūrğanyñda şyq üiden!
Kurnos İvan syrt aibatyn aldyrğysy kelmese de, biraq İelaman şyn tiktelgende şoşyp ketti. Anada temir süimenmen Fedorovty ūryp jyqqanda myna imansyzdyñ türi däl osyndai bolğan şyğar dep oilady. Bir jağynan İelamanmen birge işke i̇ere kirmei, syrtta, i̇esik aldynda tūryp qalğan balyqşylar da i̇esinen şyqqan joq-ty. Kurnos İvan kisilerine qarap, kettik dep ymdady.
Būl auylda aiaq artar kölik joq. İendeşe qara jaiau Kälenniñ alysqa ūzap kete qoimağany anyq.
─ Kälenniñ üiinen köz jazbañdar,- dep ämir i̇etti de, Kurnos
İvan qalğan jigitterdi i̇ertip promsolğa tartty.
* * *
Üi işinen tösek salatyn yñğai baiqalğasyn İelaman tysqa şyqty. Qarañğyğa közin üirete almai, i̇esikten attai bere irkilip qaldy. Kün şyqpai tūratyn käsipşil auyl äldeqaşan ūiqyğa ketipti. Jerqazbalardyñ bärinde de şam söngen. İelaman tösek salğanşa auyl syrtyna şyğyp, sergip qaitqandy jön kördi. Künūzyn kisi - qara köp jinalğan qapyryq üide sary jambas bop i̇ezilip ūzaq otyrğandiki me, syrtqa şyqqasyn da öz denesin auyrlağandai del-sal. Aiağyn aqyryn alyp, üi syrtyna ūzap barady.
Ai batqan. Kündiz kök jüzin lailağan sūiyq sūrğylt būlt birde jauar künniñ ajaryn tanytyp, tütindep, tas töbege şoğyrlana tüsse, i̇endi birde qyrdan soqqan qatty jel äp-sätte dal - dūlyn şyğaryp tūrğan-dy. Tünemelikke qarai jel basylypty. Kündiz Aral öñiriniñ jyndy jeli qualap bitken mazasyz būlt qazir qaita tūtasyp, qorğasyndai auyr salmaqpen jyljymai şögip apty. Jūldyzdar körinbedi. Teñiz jaq qap-qara. Alğaşqyda İelaman Bel - Arandy da köre almap i̇edi. Qarañğyğa közi üirengesin balyqşy auyldyñ arqa betinde qysy-jazy qalqan bop jatatyn şymyldyq taudyñ auyr tūlğasy tün tübeginen qarauytyp qalqyp şyqty. Onan basqa bir närse körinbese de, osy arada tuyp-ösken jigit ata qonystyñ är būtasyn öz kökireginde tiriltip, qai jerde ne baryn jūmuly közben de sezip tūr. Bel - Arannyñ teñizge tirelgen tūmsyğynan säl beregirek qūlai berisinde, şamasy, äne bir tūsta Taldybeke saiy, onan göri berigirekte Kendirlisai. Aqbauyr da onşa qaşyq i̇emes. Öz auly... keiingi jaqta, bir qyrdyñ astynda qaldy. Teñizge tönip tūrğan tik jardyñ däl ūşar basyna minbelete salğan jerqazbalardy şyğys jañ şetinen sanağanda üşinşi üi öziniki... Üilengesin bir jyldai tūrğan ystyñ Uiasy. Äli i̇esinde: töbesinen tesip şyğarğan soqyr terezeni kei tüni qatty borasynda qar basyp qap, i̇erteñine tañ atqanyn bilmei qalatyn. Ondai künderi keş ūianady. Özi tūryp ketken tösekte körpe astynda jas balaşa qol-aiağyn bauyryna alyp jatqan kelinşeginiñ köñilin köterem be degen oimen «myna soqyr ittiñ aldap soqqanyn qaraşy» dep kületin. İelaman jerqazbanyñ i̇esigine «jylauyq» den at qoiyp aldy. Kirgen-şyqqan saiyn i̇eki büktelip i̇eñkeiip kirip, i̇eñkeiip şyğatyn alasa i̇esik, şynynda da aşqan saiyn bir jeri synyp bara jatqandai syqyrlap qūia beretin. İesik aldynan kölbei tartqan şymyldyq peş te, älgi «jylauyñ i̇esik» te, öz qolymen istegen dünie bolğasyn ba, özine bir türli ystyq. Osy qazir öz Uiasyn i̇eske alğanda köz janary qarañğyda qattyraq ūşqyndap, jüzi ystyñ i̇elesti qiiä almai irke tüsti. Jaña üilengen jas jigit sol kezderi bir türli özgerip ketti. Quanyşy qoinyna syimai ünemi jarqyldap külip jürdi. Ömiri şarşamaityn. Künūzyn tolqynmen alysyp tityqtağan kisiler keşkisin, ädette, üsti - bastary malmandai su bop qaitatyn. Osyndai kezde olarğa jar basyndağy jerqazbalaryna jetu aqyret. Basqa kisiler äldeneşe dem alyp, yrsyldap şyqsa, būnyñ aiağy jerge timeitin. Arqasyndağy asymdyq balyqtyñ da salmağyn sezbei, jar basyna jügirip şyğatyn. Jaña tüsken jas kelinşegin körgenşe köñili alyp-ūşyp yntyğyp tūratyn. Äldeqaşan qūlağan ata şañyrağyn osy kelinşek tüskesin qaita köterip, i̇el qatarly üi bolğanyna quandy. Quanyş üstinde kelinşeginiñ keibir qytyqqa tier qylyqtaryn baiqamapty. «Joq, baiqadyñ»,- dedi İelaman.
Mūzğa yğar aldynda, bir küni būny Dos oñaşağa alyp şyğyp: «Äi, şyrağym, senen basqa kisiler de qatyn alğan. Kelindi tym öbektep kettiñ. Basyña şyğaryp alma. «Balany -jastan, qatyndy - bastan» degendi bilesiñ ğoi»,- dep betine aitqany qaida?!
İelaman jüregine uyn jaiyp bara jatqan oidy üzip tastady da, ilgeri jürip ketti. İeş närse jöninde oilağysy kelmedi. Auyl syrtynyñ oty qaşanda qalyñ. Kök maiqara jusan men qyzyl izen dendep ösetin qalyñ qauğa osydan qaşan küz tüsip, Qūdaimendege qaraityn maldy-jandy auyl jaz jailaudan qaitqanşa tUiaq timei tūnyp tūratyn-dy. İelaman qalyñ qaudy keşip keledi. Ilgeri basqan saiyn tüngi taza auada kök maiqara jusannyñ hoş iısi jan-jağyñnan añqyp, özi de soğan i̇elitkendei, közin jūmyp, qūşyrlana dem alyp kele jatqan-dy. Käde tübinen boztorğai pyr i̇etti. Añdausyzda, aiaq astynan ūşqasyn ba, İelaman dir i̇etip toqtai qaldy da, öziniñ osynşa şoşynğanyna külip qaita jürip ketti. Baiağyda, tünde jylqy küzetetin. Közine ūiqy tirelip at üstinde qalğyp kele jatqanda köde tübinde qonaqtağan boztorğai däl osylai aiaq astynan pyr i̇ete qalatyn. Añdausyzda at üstinen tüsip qala jazdap, ūiqysy şaidai aşylyp ketetin. Jeti jyl jylqy küzetipti. Qūdai-au, osy tirlikte özine tier osydan artyq sybağa bolmağany ma? Jeti jyl... İendi, mine jeti jigitiñdi qozydai kögendep äketkeli jatyr. Biri - öziniñ bauyrlas inisi. Beişara balanyñ köz aşqaly bağy bir janbady. Köz aşqaly körgeni -qiiänat, şekkeni - zäbir, jas janyn jaralaumen keledi. Būl ömirde būlarğa basqa sybağa būiyrmağan ba?
İelaman orynsyz dämesin mysqyldağandai, myrs i̇etti. Köz aşqaly özderine qūddy ögei anadai aiauşylyğy joq rahymsyz qatal ömirden qaiyrym - meiirim kütken, sybağa talap i̇etken orynsyz dämesine küldi. Qūdiretti kisiler öziñe tigen azğantai sybağañdy da köpsinip auzyñnan qağyp äketken joq pa? Sen qosymşa sybağa dämetesiñ... Mūzğa yğar aldynda osy ömirden tigen azğantai sybağañ i̇eziñe jetpeitin be i̇edi? Üstiñde üiiñ, qoinyñda nekeli jaryñ bar i̇edi. Bügin i̇ekeu bolsañ, i̇erteñ osy ottyñ basyna tağy bir tätti tirlik qosylyp, qyzyğy men quanyşy molaia tüsetindei köretin. İendi, i̇endi mine... tirnektep tūrğyzğan Uiañdy öziñ joqta tas- talqan qyp, tağy da soqa basyñ sopaiyp jalğyz qaldyñ. Jalğyzsyñ, jalğyzsyñ...
İelaman qaityp kele jatyp, osy sözdi işinen äldeneşe ret qaitalady. Şarşağanyn jaña ğana sezdi. Oi meñdetip, qajyğan denesin küşpen qozğap, şyrt ūiqyda jatqan auyldyñ şetinen aqyryn kire berdi. Şetki bir üidiñ janynan öte bergende jylağan äiel dausyn i̇esitti: «Senen qalyp, biz kimge tūlğa bolamyz?.. Myna şiettei balalaryñdy tastap...» İelaman tezirek ötip ketti. İerteñgi küni azamatynan airylğaly tūrğan äiel zaryn i̇esitkisi de, oilanğysy da kelmedi.
Tösekti syrtqa salğan i̇eken, İelaman şeşinip jatyp qaldy. Tañnyñ taiau i̇ekenin sezip, sol boida ūiqtap ketkisi kep közin jūmsa da, jañağy jylağan äiel dausy qūlağynan ketpedi. İer-azamatynan airylğandağy küni ne bolmaq? Qalai kün köredi? Azamaty tizimge ilikken jalğyz sol üi me? Osy tüni talaiy qaiğyğa ulanyp, ah ūryp ūiqtai almai jatqan bolar?! « Dünie ne bop barady? İer-azamatyn alğanda da i̇eşkim qol qaqpai, küñirenip qala bere me? Köne bere me? »
İelaman jaña jastyqqa basy tise ūiyqtap ketetindei körip i̇edi. Oi qajytyp qatty qaljyratty ma, ūiqy buyp jatyp ta ūiyqtai almady. Taqa bolmağasyn jastyqty jūmyrlap bauyryna qysyp ap, bir mezgil i̇etpetinen jatyp körip i̇edi, oñ jaq keudesiniñ astynda barmaq basyndai bir närse tesip jibere jazdady. Ūiqyly-ūiau İelaman qozğaluğa i̇erinip jatyp: «Būl ne boldy i̇eken?»- dep oilai tüsti de, kenet bir sätte ūiqysy şaidai aşyldy. Syrğa... Älginde artyq sybağa dämetken qylyğyna külgendei, İelaman myna syrğağa da küldi. Külmegende şe... Türmeden qaşyp şyqqasyn būl közge tüspeuge tyrysyp, ylği i̇elsiz, susyz jerlermen jürip otyrdy i̇emes pe? Şalqarğa da soğar -soqpasyn bilmei, i̇eki oilylau kele jatqanda, aldynan kişkentai qalanyñ şağaladai appaq üileri jarqyrap qūia bermesi bar ma?! Būnyñ öz auly, qatyn-balasy, qart äjesi, inisi kölikti kisige osy aradan üş-aq künşilik jerde. İelaman aiaq astynan abyrjyp, asyğa bastady. Kün barynda qūttai da bolsa qatyn-balasyna jaqyndai tüskisi kep, qalağa turalap kele jatqan betinen kilt būryldy. Ol i̇endi qalağa soqpai, köldiñ arğy, i̇elsiz betimen ketkisi kep, şiraq basyp kele jatqan-dy. Jaz ailarynda suy tartylyp qalatyn kişkentai özenniñ kölge qUiar sağasyna taqap kele bergende, däl janynan dauys şyqty. İelaman toqtai qap, ilgeri jağyna köz sap i̇edi, üş kisiniñ töbesi körindi. İelaman mūndaida közge tüspei, boi tasalap ketetin ädetpen būrylyp bara jatqan.
Analar:
─ Äi, azamat, beri kel!- dep dauystady.
İelaman birden baiqady: qalağa, bazarğa tüskeli kele jatqan dala qazaqtary. Özderi üş kisi. Şamasy: bir i̇eldiñ İebeisini siiäqty. Teri-tersek tiegen alqa bel yrduan arba ötkelden öter artqy doñğalağy batpaqqa batyp, bir jağyna jambastap jatyp alypty. Tatar bailaryna i̇eliktep kiıngen semizşe i̇eki jigit at aidauşyğa järdem berudiñ ornyna qaita oğan i̇ekeui i̇eki jağynan qojañdap: «Öit - büit»,- dep jür.
İelaman arbany qalai şyğarudyñ jolyn oilan tūrğan-dy. Tatar bailaryna i̇eliktep kiıngen jolauşy i̇ekeu:
─ Qazaq balasysyñ ğoi... Ainalaiyn, järdemdes, bir toqtynyñ pūlyn beremiz,- dep būğan jatty da jabysty.
Parlap jekken qos küreñ taiaq jep zaly bop qalğan i̇eken. Qasyna kisi jaqyndasa dir-dir i̇etip, ala jöneletindei osqyryp tūr. İelaman aldymen auyr jükterdi bir- birlep tasyp, arbany jeñildetip aldy. Sonan keiin arbany şyğardy. Jükterdi äp-sätte qaita tiep, juan arqanmen üstinen bastyra tartyp bailady.
─ Qairatty i̇ekensiñ,- dedi arbakeş jigit İelamanğa süisine qarap.
Ana i̇ekeui onyñ maqtağanyn jaqtyrmai, zekip tastady:
─ Oi, näsilsiz it! Öziñ - aq istei salatyn op-oñai närse ğoi...
İelaman i̇eñbekaqysyn sūrap i̇edi, arbasyn şyğartyp alğasyn ana i̇ekeui jöndep söilespei, syrt ainala bastady. Älginde i̇erteñgi bazardan qalamyz dep qorqyp tūryp, aqysyn artyq aityp qoiğanyna ökinetin siiäqty. Sol bolmaşy birdeñemen qūtyla salğysy kep, tiyn -piyn izdei bastap i̇edi, İelaman jağadan ala ketti: «Bir toqtynyñ pūlyn äkel!»- dep qozğaltpai tūryp, tiesili pūlyn tüp-tügel qūsqyzyp aldy. Qolyna aqşa tüskesin auylğa bas-aiağyn bütindep barğysy kep, qalağa soqty. İerteñine jaimağa şyğarğan kiımderdi qarap kele jatyp, kenet közi altyn jalatqan syrğağa tüsti. Jyltyraqqa qūmar kelinşegine mynadai asyl syilyq aparğysy kep, syrğadan közin ala almai tūrğanyn özi de baiqamağan-dy. Onyñ oiyn baiqap qalğan satuşy: «Al, al», - dep tyqqyştai bastady.
Aqşasy jetpei qalatyndai qoryqqan İelaman saudalasudan qaşty. Uysynda qysyp tūrğan aqşasyn satuşynyñ alaqanyna sart i̇etkizip ūstata salğan-dy. Sonan būl jağadağy auylğa jetkenşe üş kün boiyna kireşi jolyna tüsip alyp, mai şañdaqty būrqyldatyp i̇empeñdep kele jatyp, oqtyn-oqtyn tūra qap osy syrğağa balaşa quana mäz bolğan i̇edi.
İelaman basyn köterip aldy. Ornynan tūrdy. Syrtqa şyqty. Uysynda qysyp tūrğan syrğağa köz sap qaramastan jar basynda tūryp temen qarai laqtyryp jiberdi.
* * *
Biyl Sudyr Ahmettiñ iti qyryn jügire bastady: sauyp otyrğan süti būlaqtai qaraşa ingen jaman şöp jep aram öldi. Ile-şala aiaq artyp otyrğan tory at iz-tüzsiz joğalyp ketti. Sudyr Ahmet atyn izdep qaitpaq bop auyldan ūzap şyğa bergende, qas qylğandai aiağyna şöñge kirdi de, üzeñgisin süiretip üige jetti.
Küieuinen küder üzgen Bibijamal tory atty özi izdep tauyp äkeldi. Sonan beri Sudyr Ahmet öz üiine özi syimağandai sipaqtap - sipaqtap kirip-şyğyp jürdi de, bir küni tal tüste atqa qondy. «İe, Alla, jol bere kör!»- dedi işinen.
Qara jaiau balyqşylardyñ arasynda öziniñ atqa mingenin de maqtanyş köredi. Şyt köilektiñ jağasynan şyğyp turatyn öndirşegi toqpaqtai moinyn ilgeri sozyp, auyl üstine qodilana qarady. Syrtta tiri jannyñ joğy jynyna tidi. Üiden qozy kögenindei jer ūzap şyğa berdi de, «osy i̇eşteñe ūmytqan joqpyn ba?»- dep oilap, at basyn tartty.
Sudyr Ahmet yrymşyl bolatyn. Ol tap jaña ğana qolyna ūstap otyrğan baltany ūmytyp ketkenine qynjyldy. Osydan keiin bet alyp şyqqan jağyna barğysy kelmei: «Sirä, jolym bolmas»,- dep oilady da, kenet «äi, nar täuekel!- dep atyn tebinip qaldy.
Qoi torynyñ qort - qort jelisi jūlynyn üzip bara jatqasyn aiaqqa köşip i̇edi. Pele qylğanda şilde aiynyñ ystyq küni tas töbege kep şaqyraiyp tūryp aldy. Sudyr Ahmet i̇endi janyn qūiarğa jer tappai, bağana i̇erteñgi salqynmen şyqpağanyna yzalandy. «Äi, sirä, jolym bolmas»,- degen oi mazalai berdi. Qūdaimende qystauynyñ syrtyndağy şağyl qūmğa kirip, ülken käri jideniñ janyna toqtady. At üstinde tūryp ol äueli jideniñ mäuesin terip jep, auzynyñ dämin aldy. «Üige barğasyn balalar qolyma qaraidy ğoi»,- dep oilap, i̇eki uystai jideni ügip ap, oramal şetine tüidi. Sonan keiin ğana jideni şabuğa kiristi.
Osy jideni üş kün şauyp, törtinşi küni şaqqa qūlatty. Būl küni üiine tau jyqqandai, köilegine syimai keldi. Auyl şetine kirgennen - aq äieline dauystap:
─ Bibijamal!.. Ua, Bibijamal!..- dep tory atty qattyraq tebinip, dübirletip jelip keldi.
Üide au taraştap otyrğan Möñke i̇eleñ i̇etti: «Dausy pätti şyqty ğoi, ne bitirip qaitty i̇eken būl Sudyraq?» Qart balyqşy bajasynyñ üiine baryp i̇edi, Sudyr Ahmet köilekti sypyryp tastapty. Küldäri dambaldyñ i̇eki balağyn türip alğan. Qolynda ötkir şapaşot. Kisi belindei qara jideni omyrauğa alyp, yrs-yrs şauyp jatyr i̇eken.
─ Iske sät!
─ Äumin...
─ Qatty kirisipsiñ ğoi!
─ İendi qaiteiin, qatyn-bala qamy ğoi...
─ Dūrys qoi. Sonda būnan ne istemeksiñ?
─ Oi, myna qatyny tüskir keli şauyp ber dep qūlağymnyñ qūrtyn jep bolğany. Bir qadalsa būlar... oibai-au, Möñkejan - au, qūlağyñnyñ tūsynda sary masadai yzyldap tūryp alady ğoi. Sosyn, qaiteiin... osy qatynnyñ - aq degeni bolsyn dep... keli istep bereiin dep jatqanym.
─ Ağaş şabatyn da öneriñ bar ma i̇edi?
─ İe, bolğanda qandai?! Tek men qol bilgen önerdi köp asa tūtyna bermeimin ğoi... Sonymen bar ğoi...
Sudyr Ahmet mañdaiynan sorğalağan terdi sūq qolymen bir ilip tastady. Sosyn döñkiıp jatqan qara jideni ary bir, beri bir audaryp qarap aldy da, jañqalap şaba bastady. Şapaşotty siltegen saiyn şyr jūqpağan aryñ kisiniñ qabyrğalary yrjyñdap, i̇entigip yrs-yrs dem alady. Möñke onyñ ynty-şyntymen aianbai qimyldap jatqan türine qarap: «Paqyr, qaitsin... paidağa şyndap qarağan i̇eken»,- dep oilap, işi jylyp otyrğan. Süitkenşe Sudyr Ahmettiñ qoly ala-böle jideniñ bir büiirine batyp bara jatqanyn baiqady. Biraq ony Sudyr Ahmettiñ özi sezer i̇emes. Qart balyqşynyñ qoşemetine köterilip, qyzyl tanau bop i̇esirip alğan i̇edi, şapşañ sermegen şapaşottyñ ötkir jüzi lypyldap kün közinde jarq-jūrq i̇etip, küpşek jideniñ ala-böle bir büiirine jyny tüskendei qadalyp, üñgip şaba bastady:
─ Myna Täñirbergen it i̇eken. Öz isin oraiyna keltirip alğasyn, mağan syrtyn tosyp şyğa keldi. Sonan beri... au, Möñkejan - au, meniñ de amalym qūryp, işime tiken qadalğandai bop jürmin qoi,- dep, būl bilmeitin bir äñgimege basyp bara jatty. Möñke şydamai:
─ Toqta! Toqtai tūrşy! - dep qolyna jabysyp i̇edi.
Sudyr Ahmet küiip ketip:
─ Toqtamaimyn! Au, men nege toqtaimyn?- dep, ötkir şapa-şotty i̇endi yzaly aşumen kijine sermep, jideniñ onsyz da oisyrap qalğan jerin japyraq - japyraq audaryp tastady. ─ Meniñ işime ökpeniñ ülkeni de, kişisi de syiady. Tisimnen şyğarmai tistenip jürsem de bolar i̇edi...
─ Jä, toqtaşy! Büldirdiñ ğoi...
─ Ne? Ne dep otyrsyñ? Neni büldirdim?
Qazirgi Sudyr Ahmet däl bir qaqpanğa tüsken sasyq küzendei şañq-şañq i̇etedi. Bet baqtyrar i̇emes. Kisige zäredeiden köñili qalatyn kinämşil de şamşyl. Onyñ söz ūqpaityn syñaiyn baiqağan Möñke:
─ Oi, isiñ bar bolsyn,- dep qolyn siltedi de, şyğyp ketti.
Sudyr Ahmet oñaşa qalğasyn ğana jideni büldirip alğanyn baiqady. Būndaida kinäni özinen i̇emes, özgeden izdeitin ol öşin kimnen alaryn bilmei otyrğan üstine bir kempir keldi. Byltyrğy jūtta bar maly qyrylyp, barar jer, basar tau qalmağasyn teñiz jağasyn sağalağan jüdeu auyldyñ kempiri i̇edi. Kiımi jūpyny. Jalğyz balasy qystygüni aq tütek boranda yğyp ketken az ğana malyn izdep jürip, üsip ölipti. Kelini käri i̇enesin tastap, törkinine ketip qalğan i̇eken. Kempir būl auylğa künde kelip, mūñyn şağyp, iştegi şerin tarqatyp ketetin-di. Ol bügin de:
─ «Aryq köñil - jaryq». Kelinimniñ ör sözi öñmenime atqan oqtai qadalady,- dep üirenşikti sözin bastady... Būryn jeldei i̇ese jöneletin Sudyr Ahmet bū joly ündemei, küibektei berdi.
─ Üstimde, mynau... büiiri jyrtylğan i̇eski köilek ylym-sylym...
─ Ä-ä!
─ Öz balam, öz kelinim bolsa, osylai i̇ebil-sebil bop jürem be?
─ Ym - m...
─ Qūrysyn tüge, joqtyq pen qorlyqty kärilikte kördim ğoi, mine.
─ İe - i̇e!
─ Şalym barda qandai i̇edim, bes arşyn aq jaulyqty qarqaradai qyp tartyp, aq ingenge alşaia minip şyqqanymda aldyma qatyn tüsetin be i̇edi?
─ Ä - ä - ä!
─ Şalym i̇erte öldi. Sonyñ bäri sorlynyñ ölimine körinip jür i̇eken. Az jasynda ne istemedi ol beibaq?.. Tek ölgesin özin-özi kömgen joq demeseñ...
─ Şek! Şek, äi!- dep, Sudyr Ahmet qolyndağy jideni tastai sala, atyp tūrdy. İesik aldynda şelekti dañğyratyp jatqan Qaraqatynnyñ i̇eki or lağyn taiaqtap quyp, ärmen asyryp tastady. Sodan ol qaşan kempir ketkenşe üige kirmedi. Kempirden de būryn kölemi kişireiip qalğan jideni körse, şydai almasyn bildi. Onsyn arqasy ūstağan baqsydai jyny qozyp keteri belgili. Yzalanğanda änşeiinde aşuyn basyp alatyn äieli de üide joq. «Ataña nälet, osy qatynnyñ - aq şaruasy bitpeidi. Qara ot üi irgesinde irip tūrğanda, aidyñ küni amanda, atqa şöp şabam dep... oibai - au, basqa maldai i̇emes, at jaryqtyñ jaz tügil qysta da öz otyn tUiağymen teuip jei bermei me? Ol äteñe nälettiñ sony da bilmegeni me, äi?!»
Sudyr Ahmettiñ jide şauyp jatqany jağadağy auylğa tügel tarap ketken-di. Keşeden beri balyqşylar jūmystan qoly bosasa osy üige jinalyp, Sudyr Ahmettiñ jide şapqanyn i̇ermek i̇etetin bop jürgen. Olar bügin İelamandy i̇ertip äkeldi.
Sudyr Ahmet olarğa yñğai bermedi. Syqsyñdağan nemelerden qysyldy ma, jidege qoly barmai, küibektep jür.
─ Älgi qaqbastyñ qaidan kelgenin bilmeimin. Şalym barda bes arşyn jaulyqty qaiqaityp tartyp, aq ingenge alşaia minip şyqqanda aldyma äiel tüsetin be i̇edi deidi. Oi, ataña nälet! Oi, qaqbas it!
─ Qap, ne qylasyñ?! Äñgimege alañ bop, qolyñ taiyp ketken - au, şamasy.
─ İe, ie, süitti ğoi, süitip qūrtty ğoi meni. Myna bir şapaşoty qūrğyr da qylpyp tūr i̇eken. Añdausyzda, jau alğyrğa batyp ketkeni.
─ İendi, qalai... keli şyqpai ma?
─ Joq! Joq, keli şyqpaidy. Bijamalğa keli, kelsapty säti tüsse basqa kezde şauyp berem.
─ Mūnan i̇endi ne istemeksiñ?
─ Özime i̇er şauyp alam. Ne qylasyñ, jaman i̇er at arqasyn alyp tastap i̇edi...
Külkige bulyğyp otyrğan balyqşylar syrtqa ata - ata jöneldi. Olardyñ soñyn ala İelaman da şyqty. Kälen jaiy keşeden beri oiynan ketpei jürgen-di. Özi küizelip jürgesin be, ol äiteuir myna dap-dardai kisilerdiñ däl osy arada nege mäz bolğanyna tüsinbedi. Bir jağynan jelökpe jastarğa i̇erip ketkenine renjidi. Üige kirmei teñiz jağasyna baryp, boi jazyp qaitqysy keldi. Qasyndağy kisilerden bölinip, üi aldyndağy tik jardan qiiälap tüse bergende, däl aldynan joğary köterilip kele jatqan Möñke qarsy kezdesti.
─ İelaman qarağym, jağdai qiynğa ainaldy. Kurnos İvan Kälendi taba almağasyn aşynğan tärizdi. Teñiz jağasyndağy qamysqa ot qoiğaly jatyr.
─ Ony kim aitty?
─ Öz qūlağymmen i̇estidim.
─ Qorqytu üşin aitqan qoqan-loqy bolar.
Qart balyqşy iegimen sonau tömende, teñiz jağasynda jürgen kisilerdi nūsqady.
─ Kördiñ be, anau Kurnos İvannyñ kisileri. Jaña olar bir böşke qaramaidy domalatyp äkep, qamysqa şaşyp ört qoimaq bop jatqan üstinen şyqtym. Kälen qaida keter deisiñ, tabylar. Bir kisini ūstaimyn dep, osynşa dünieni qarap qylasyñ ba, myna qamystar jağany qystaityn i̇eldiñ şabyndyğy. Qys osy qamystyñ işine mal jaiady, soñyra bükil i̇eldi öziñe qarsy qūiasyñ ğoi dep, Kurnos İvandy äzer toqtattym. Kim bilsin, onyñ keiin ne isterin?..
İelaman istiñ nasyrğa şauyp bara jatqanyn baiqady. Jalğyz Kurnos İvan bolsa bir jön. Kälenge qazir Qūdaimende men Temirkeniñ de qany qatuly. Kälen bolsa i̇eş närseden habarsyz. Öz tağdyryn artynda qalğan joldastaryna senip, qamys arasynda qannen -qapersiz jatyr. İendi qaitti? Ne amal bar? İelaman qart balyqşynyñ közinen de däl osy sūraqty baiqap, şamasy kelgenşe oğan qaramauğa tyrysty. Jel qataiyp barady. Qamys sasqalaqtai sudyrlady. Kök teñiz tütigip, qarauytyp qainap jatyr.
Tūşybas qoltyğynyñ arğy beti - sypyra kök qatpar şyq küñgirttenip, közden qaşyqtap ketken i̇eken.
─ Qarañğy tüskesin qaiyqqa otyrğyzyp teñizdiñ arğy betine ötkizip jiberse qaitedi?-dedi İelaman.
─ Oi, ainalaiyn - ai, Kurnos İvan bül arada da aldyñdy kesip ötip tūr ğoi.
─ Qa - lai?
─ Onyñ jigitteri jaña jağada tūrğan qaiyqtyñ i̇eskegi men taiauyn sypyryp äketti.
─ İe, meili, äkete bersin. İeregeskende, i̇eki i̇eskekti özim isten berem.
─ Şyrağym - au, būl auyldan synyq ağaş taba almaisyñ ğoi.
Bir sengeni bar siiäqty İelaman mūrtynan külip tūr. Möñkege jönin aitpastan jedel basyp, jide şauyp jatqan üige bardy. İesikten basyn sūğa bere:
─ Ağajan, toqtaşy!- dep jügirip baryp, Sudyr Ahmettiñ qolyndağy şapaşotqa jarmasty,- osy jideni mağan qişy.
Sudyr Ahmet i̇entigin basa almai, yrsyldap tūr. Jidesi qūrğyrdyñ abyroi bermesin seze bastağan siiäqty. Ä degende sözge kelmei itere salğysy kelin i̇edi. Tek özi qūtyla almai otyrğan ağaşqa mynanyñ mūnşa nege qiylğanyna qairan qaldy. «Bälkim men būnyñ qadirin bilmei tūrğan şyğarmyn» dep oilap, bir sözge kelmei İelamanğa itere salğan jideni jalma-jan özine qaita tartyp aldy. Ol i̇endi jideni astyna basyp, atşa minip aldy.
─ Sen... būny qaitesiñ?
─ Kerek bop tūr.
─ Mağan kerek i̇emes i̇ekenin qaidan bildiñ?
─ Qūdai şeber - ai!.. Qiyndata bermei, qainyma bere salsañ qaitedi?!
─ Äi, qatyn, tek otyr. Būl sen aralasatyn şarua i̇emes. İe, al?.. Sen būny ne istemeksiñ?
─ İeskek...
─ Ä, balyqqa şyqpaqsyñ ba? Jön! Jön, biraq būl meniñ özime de qajet bop tūr ğoi.
─ Bosqa sūrap tūrğam joq, aqysyn töler i̇edim...- Sudyr Ahmet atyp tūrdy. Jaña ğana atşa minip otyrğan jideni jerden köterip aldy. Nege büitkenin özi de bilmei, qaitadan jerge tüsirdi.
─ Oibai - au, İelamanjan - au, salğan jerden süidemeisiñ be? Süideseñ, jaman ağañ senen i̇eştemesin de aiamaidy ğoi. Senen aiağandy it jesin!
İelaman oñai köngenine quandy. Sudyr Ahmet ainyp ketpei tūrğanda tezirek äketkisi kep i̇edi.
─ Joq, joq, i̇eskekti sağan özim istep berem, dedi Sudyr Ahmet.
İelaman onyñ büldiretinin bilip, jalynyp kördi. Biraq onan i̇eşteñe şyqpady. Qaita, neğūrlym jalynğan saiyn soğūrlym anau «özim istep berem», - dep özeurei tüsti. Tipti ol keiinge qaldyrmai, osy qazir tabanda qolma-qol istep bergisi kep, qara jideni qaitadan omyrauğa alyp ysyldap - pysyldap şaba bastady. Jideni i̇eskektiñ qalağyna laiyqtap i̇ekige böldi. Alğaşqy kezde juan jide jūqaryp, i̇eskektiñ qalağyna ūqsap kele jatty. İelaman onyñ qolynan birdeñe keletinin baiqağasyn:
─ Aha, men bir ainalyp kelsem qaitedi?- dedi.
─ Bar, baryp kel! Qūdai qalasa, sen kelgenşe kelistirip i̇eskek istep qūiam.
İelaman Möñkeni tauyp ap, i̇eskek daiyn bolatynyn aitty. Qas qaraia Kälendi qaiyqqa otyrğyzyp, arğy betke ötkizip jiberu jaiyn aqyldasty da, Sudyr Ahmetke qaityp keledi. Jideniñ kölemi būrynğydan göri kişireiip, bitimi özgerip ketken i̇eken. Ony Sudyr Ahmet te sezgen bolu kerek. İelamannyñ tez oralğanyna tyjyrynyp, teris ainaldy.
─ Mynağan ne bolğan?- dedi İelaman. Sudyr Ahmet jideni teuip jiberdi.
─ Qaratazdyñ qystauynyñ janyndağy qūmnan şauyp alyp i̇edim. Qaiyrsyz it i̇emes pe, jidesinde qaidan qaiyr bolsyn?..
İelaman ne derin bilmei, dağdaryp qaldy.
─ İeskek şyqpaityn boldy. İendi i̇eskekti qoidym. Meniñ i̇eptep i̇etik tigetin de önerim bar ğoi. İendi qalyp isteimin. Köre qal, osy jaz özime kelistirip tūryp i̇etik tigip alam...
İelaman būrylyp jüre berdi. «Osy qasietsizden birdeñe şyğady dep jürgen... Janym -au, mynau kim?» Közin uqalap jiberip anyqtap qarap i̇edi. İä, sol! Sonyñ özi! Qolynda qos auyz. Basy pysynağan, i̇eltiri qara börikti qolyna alyp, qos auyz myltyqpen qosyp ūstapty. Kurnos İvannyñ añdytyp qoiğan jigitterin körse de, aiylyn jimastan tapa -tal tüste qamys arasynan şyğyp, auylğa bettep kele jatyr.
İelaman bir i̇esepten onyñ būlai istegenin dūrys körip, aldynan qarsy şyqty. İelaman jetkenşe keiingi jaqtan Möñke de jügirip keldi.
─ Şyrağym - au, būnyñ ne?
─ Äi, qaşanğy tyğyla bereiin?! Masa şirkinder mazamdy alyp bitti.
─ Ne deidi, i̇esiñ dūrys pa?
─ Aqsaqal, saspa. Ajal şyn tönse, Täñiriniñ qoinyna tyğylsañ da tabady. Äi, qatyn,-dep būjyr qara kisi üi jaqqa dauystady,- şai qoi. Janymdy alar äzireiil kelgenşe kelistirip şaiğa qanyp alaiyn. Sonan keiingisin köre jatarmyn.
Balyqşylar jinalyn qaldy. Bir ton jas jigit pen Rai da jügirip kep, būjyr qara kisini ortalaryna ala tūra qaldy:
─ Kälen ağa, seni jauğa bermeimiz.
─ Joq, qalqam, sender aralaspañdar. Būl özim bastağan is i̇edi, özim aiaqtaiyn.
─ Köpke jalğyz topyraq şaşa almaisyñ. Asyly, jigitterdi jiğanymyz jön bolar,- dedi İelaman da.
─ Qoiyñdar, aralaspañdar!- dep Kälen bet baqtyrmai, tyiyp tastady,- qolymda on patronym bar. Sonymen äueli on Kurnos İvandy jairatyp salmai, ağañ i̇eşkimniñ de qolyna tüspeidi.
Kurnos İvannyñ jigitteri myltyqtan qoryqty ma, älde onyñ däl qazir qamys arasynan qanyn torsyqqa qūiyp şyqqan suyq türin tanydy ma, äiteuir, auylğa kirmei, syrttan toruyldap jürgen-di. Kälender işke kirgen kezde olar tez bas qosyp, aqyldasyp aldy da, bir kisini dereu promsolğa jügirtti.
Däl osy kezde qara saqaldy, kiız kereqapty atşabar qyr jaqtan qūiyndatyp şauyp kep, Kälenniñ üiine at tūmsyğyn tirei toqtady. Qabyrğa bolysyna tüsken jigit sanyn toltyra almai, Qūdaimendeniñ jany qysylyp jatqan körinedi. Keşeden beri atşabarlar jan-jaqqa şapqylap, myna kiız kereqapty qara saqal da balyqşylar aulyna kelgiştep ketti. Kelgen saiyn jañadan tizimge ilikken jigitterdiñ atyn i̇esittirip, äzirlik qamyn i̇eskertip jürgen-di.
Bū joly Qūdaimende Kälenniñ bes jasyn kemitip, tizimge iliktirgen i̇eken. Būl habarğa Kälen tañdanbai, ünsiz tyñdady.
Atşabar:
─ Jinal, bol i̇endi!- dep ämir i̇etip i̇edi, Kälen kütpegen jerden jymiyp:
─ Men äzirmin ğoi,- dedi de, şabarmannan būryn syrtqa ytqyp şyqty. Beldeudegi atqa da ol şabarmannan būryn jetti. Üzeñgige aiağyn salmai, tyqyrşyp tūrğan atqa bir- aq yrğydy.
─ Oinama, attan tüs!
Kälen ala jönelgen attyñ basyn tartyp, şabarmanğa qaiyryla qarap:
─ Bolysqa sälem ait: adal käsip mağan näsip i̇emes i̇eken. Peşeneme jazylmağan boldy. Tory attan küder üzsin. Ūrlyq mal ūrynyñ boiyna ğana jūğady,- dedi de, atty tartyp qap Bel - Arannyñ kezine qarai tasyrlatyp şaba jöneldi.
* * *
Soñğy balasy ölgeli Möñkeniñ üii tilin jūlğan qoñyraudai, künde, äsirese, keşkisin qañyrağan üide kempiri i̇ekeui i̇eki jerde ünsiz tomsaryp otyrady da qūiady.
Bir küni Äliza keşki astan keiin äñgime bastady:
─ Äi, Möñke!..- dep i̇edi. Būryn atyn atamağan äiel i̇endi bügin «Äi, Möñke», - degende şoşyp, selk i̇ete qaldy. Äliza säl ünsiz otyrdy da, älgi oqşau äñgimeni qaita bastady.-Senimen otasqaly da biraz zaman i̇eken. Qūdaidyñ qūramağany bolmasa, qoinym qūtsyz bolğan joq... on balağa ana boppyn. Qandai qaraqtarym i̇edi!..
Äliza tamağyna jas tirelip, dausy dirildep bara jatqasyn säl toqtap, köñilin basyp aldy.
─ Basta da sağan jeñgelei tiıp i̇edim ğoi. Sol jeñgelik jolym - jol... İendi seni özim aiaqtandyram.
─ Ne dep tantyp otyrsyñ?
─ Äi, jarqynym, būl üide meniñ aldyma şyğar adam joq. Sözim - söz. Seni özim aiaqtandyram. Qaraqatynnyñ auzy lastau demesek, qaşannan körşimiz. Ydys-aiağymyz aralasyp otyr. Onyñ Balkümisi qyzymdai bolğan bala... Balkümisti sağan äperip, i̇endigi qalğan ömirimde oğan abysyn, sağan jeñge bop, i̇ekeuiñniñ tileuiñdi tilep, balalaryñdy bağyp berem.
Süidedi de, Möñkeniñ kelisimin kütpei, tysqa şyğyp ketti. Möñke änşeiinde öziniñ yñğaiymen jürip, tūratyn äieldiñ bügin qapelimde uysynan qalai şyğyp ketkenine qairan. Kelesi küni ol öziniñ degenin istep, Möñkege Qaraqatynnyñ qyzyn alyp berdi. Sonan beri būl i̇eki üi bir- birimen aralasyp, äielder jağy abysyn-ajyn bop auyz jalasyp ketti. Dos pen Möñkeniñ arasy tipti jaqyn. Az ğana aularyn qosyp, balyqty birigip aulap jür. Qaraqatynnyñ qağanağy qaryñ. Äsirese, alğaşqy kezde Möñkeniñ üiinen şyqpady. Qyzyna üi işin ūstap - kütudiñ retin aityp, bai kütip, bala bağudyñ jolyn üiretip jür.
─ Qūtty jerine qondyrdym. İerkek kisi alpysta da qyrşyn jas! Köre qal, Möñke äli de bir äieldi qartaitady.
─ İe, qoişy! uialam...
─ Ne deidi, myna jüziqara?! Qatyn bop, basyña aq salğannyñ nesi Uiat? Bir jigit köz salmai, äkeñniñ oñ bosağasynda otyryp qartaisañ qaiter i̇ediñ? Qoi, şyrağym! Myna söziñdi menen basqa bir adam i̇esitpesin,- dep qyzyn tyiyp tastady.- Ot basynan ketkenmen sen äli özimniñ qanatymnyñ astyndasyñ. Men tūrğanda qor bolmaisyñ, qyzym. Baqyttysyñ, qyzym! Bilmegeniñdi bylai iste dep körsetip berip otyratyn anañ bar qasyñda... Aldyñda Älizadai abysynyñ bar...
Qaraqatyn būnymen de qoiğan joq, Älizağa da auyl arasynyñ sybyr - jybyryn jetkize bastady. Biraq Äliza Qaraqatynnyñ sözin qūlağyna ilmedi. Al Aqkempirmen i̇ekeuiniñ bir-birine qai kezden de yqylasy basqa. Onyñ üstine qazir qūdağai. Iri balyq kelse, bir-birin asqa şaqyra qūiady.
«İe, qos qaqbas, bastaryñ qosylğan i̇eken! Ne bauyrlaryñ bitip bara jatyr deisiñ?! Men şyğar jamandaityndaryñ »,- dep oilady Qaraqatyn. Kelesi joly ol qyzyn Älizağa aidap saldy.
─ Ol seni oñdyrmaidy. Izine qara i̇ermegen bauyry qūtsyz qaqbastan opa tappaisyñ. Qu taqyrdy güldetem dep sen älek. Köre qal, ol seniñ iziñe tiken i̇egedi. Ony aitasyñ ba, ol qaqbas i̇erteñ seniñ balañdy bauyryñnan şyryldatyp tartyp alyp, öziniñ qoinyna basqaly jür. Sosyn öz balañ öziñe jat bop ketedi. Balañdy berme! Üi işiniñ biligin öz qolyña al!
Balkümistiñ asty-üstine qarai qaiqaiyp bitken türik i̇erni jaişylyqta da şoq tüskendei, söz tilep, ūrys tilep jybyrlap tūratyn-dy. Qazir tipti doldanyp, köbine ydys-aiaqtardy teuip qap, būrtañdap bet aldyna söilei bastady. Onyñ sözin i̇elep jatqan Äliza joq. İeşteñeni i̇elestirmei, üi işiniñ bitpei jatqan şaruasyn istep, i̇elpildep jüredi. Ot basynyñ tynyştyğyna üirengen qart balyqşy auzy-basy süireñdegen Balkümiske tañdana qarap otyrady da, tūryp ketedi. Syrtqa şyğady. Kişkentai bälekeidiñ jañağy kökaiyl dolylyğy syrtqa şyqqasyn da oiynan ketpedi. Onyñ Qaraqatynğa qatty ūqsaitynyn alğaş ret osy qazir baiqady. Balaly bolğasyn qūiar degen älsiz ümitti jeleu i̇etip, özin-özi jūbatty da, Dosqa bardy:
− Teñizge şyqpaimyz ba?
Dos yqylassyz. Au - qūraly tapşy. Keiingi kezde i̇ekeui seriktes boldy da, i̇eski aulardy jatpai-tūrmai.jamap-jasqap, arqalyğyna qaltqy, tabanyna tas bailap köpten közdep jürgen dämeli jerge salmaq bop jürgen-di. Möñke men Dos şögir - şögesi mol jağalaudy jalañ aiaqtarymen jasqanbai basyp, qauqyldasyp söilep keledi.
− Teñizde ağys bar-au deimin. Saryldauyn kördiñ be zañğardyñ?
− Ağys bolsa kelispedi.
− İe, ağysty suda balyq jürmeidi. Asyly, qai maqūlyq ta tynyştyq izdeidi ğoi. Onyñ üstine dauylda audy şalañ basyp, jabağy jündei i̇esip tastaidy.
Teñizdiñ qyl jiegi sudyrlağan bala qūraq. Bitik tūsy bauyryna köleñke saqtap, qara tūnyqtanyp sybyrlai bastady. Jağağa tūmsyğyn şyğaryp ketken aq qaiyñ būlarğa bala qūraqtan boiyn sozyp qarap tūrğandai. Bir qarğa qaiyqtyñ qarağūsyna qonyp alypty. Būlardy körse de ūşa qoimady. Minezsiz bai-bai sorly moinyn qylğyna sozyp: «Ğaq -q!.. ğ - ğaq!..» - dep jaman, tarğyl dausy jyrtyla aiyryldy. Būnysy, beine bir jaqta jürgen jūbaiyn qarğap-silep: «Jer jūtty ma, seni?.. Qaidasyñ, ğy - ğaq!.. Qaidasyñ, ğy -ğaq?..» - dep dauystap şaqyryp jatqandai i̇eken. Möñke külip jiberdi.
− Pai - pai, myna qara myrzanyñ Qūdaiy berip, qonysy kelisip - aq otyr i̇eken.
Qarğa äli de bolsa ūşqysy kelmei, bir- i̇eki qopañdady da basyldy. Suly köz alañ-qūlañ, būlarğa ürkektei qarap aldy da, aqyrynda: «Qoi, bolmas» - degendei, baibalam sala dauystap köterilip ketti. Möñke men Dos su ağatyn, laqsalau jaman qaiyqtyñ qasyna toqtady.
Kün tymyq. Sonan kele sonau añğar jaq qarağannan qarap gürildep, ūly teñizdiñ keşegide auyldan keiin äli de tarqai qoimağan aşu-yzasyn anyq tanytyp tūr. Qaraptan-qarap jatyp kök teñiz yrğalyp, kärin tige yñyranyp qūiady.
− Dauyl bolady... körmeisiñ be, myna zañğar yrğalyp jatyr, - dedi Möñke.
− Au salmasañ, asyly, özekke baraiyq. Keşki salqynmen qimyldasaq, täiiri, qūiamyz ba, kisi basy bir- i̇eki tüieden kök qūraqty qūlatyp tastaimyz ğoi...
− Būnyñ aqyl. İendeşe sen qaiyqpen Qandyözekti moiyndap bitken qūraqty şap. Al, bergi saryqtyq boiynyñ qūrağyn men şabaiyn.
− Ol arany keşe Sudyraq şabam dep, alaqanyna tükirip otyr i̇edi.
− Oi, ony qoi. Tük bitirmepti. Bir şabyndyq bütin i̇emes, bir- bir arqadan şöp alyp, aramdap tastapty.
− Jolatpaityn kisi i̇edi, sen boldyñ ba?... - dedi Dos küñkildep.
Möñke ündemei, şalğysy men şaryğyn aldy da, şöpke ketti.
Balyq önimsiz bolğasyn, biyl būlar bai aulyna bir- bir toqtyğa jaldanyp, özektiñ qūrağyn şauyp jatqan. Sudyr Ahmettiñ küii taiyp bara jatqasyn, Dostyñ narazylyğyna qaramai, Möñke ony özderiniñ selebesine alyp, özektiñ şöbin birlesip şappaq bolğan-dy. Onysynan paida tappady. Sudyr Ahmet bir bauyr jerge deiin alym-berim istedi de, beli şoiyrylyp otyra ketti. Tym qūrysa özgelerdei kisi boiy kök qūraqtyñ şetinen tüsip, qoiu - sūiyğyn aralastyra şappai, bitikterin terip, aramdap şapty. Bir uys orğan şöbine bir qaral, qyt-qyttap külip Möñkege barady:
− Oryp jatyrsyñ ba? Op, or!
− İe, sen neğyp jürsiñ?
− Bel jazyp alaiyn dep...
− Orğanyñnan bel jazğanyñ köp, jūmys qaşan önedi?
− Qoi äri, jan qinalatyn jūmys istesem bir toqtyny qaidan almaimyn. Sonşa ölimimdi satyp nem bar? Sondai-aq, Täñirbergen mağan aqysyna qūiryğyn qarystap qoi berip pe?! - dedi de, Sudyr Ahmet ketip qaldy. Qostanyp şöp şauyp jatqan bai auyldyñ pişenşilerine baryp, Möñkeni jamandady.
Möñke kök qūraqty qūlatyp tastady. Sonan üige qaitar kezde ğana basyn köterdi. Qaraqatynnyñ i̇eşki - lağyna i̇eki bau bala qūraq oryp alyp, kün bata üige qaitty. İerteñinde kün dauyl bop, Möñke men Dos kök qūraqty tağy da qūlatyp i̇edi. Onan olar şapqan pişenin saryqtau jerge şyğaryp, suyndap üidi. Būl küni Möñke sirkesi su kötermei, üiine qaljyrap qaityp i̇edi. Sudyr Ahmet aldynan jairañdap külip şyqty:
− Bala, men bügin de şöpti öndire almadym.
− Kem talapsyñ, şöp qaidan önsin?! Arqasyna kün ötken i̇eşki qūsap üiden şyqsañ - aq şybyjyqtap qaityp kete beresiñ.
− Ketpesime laj bar ma? Üiiñde auzyn aşyp otyrğan... anau bala-şağanyñ türi. Bäri mağan qarap otyrğasyn teñizge tor jaiyp, torta - şabaq aulap ketkenim ras.
− Körip otyrmyz ğoi... ony da kelistirip jürgeniñ şamaly.
− Au, Möñke - au... Möñkejan - au, qasyñdağy öndirşegi qurağan jaman şalğa tap - tap bergenşe, sen myqty bolsañ, ana köktegi Qūdaiğa ait... Jerdiñ, köktiñ qojasyna... barşamyzdy örgizip - tūrğyzatyn Patşa Qūdaiğa ait! Myna Ahmettiñ auyna balyq tüsir de. O nesi - ai, mağan kijiñdep... Balyq tüspese, su astyna süñgiın be?
− Söz i̇emes. Su astyna i̇eşkim de süñgip jürgen joq. Ülken teñizge şyğyp, bylaiyraq bettep baryp, aidynğa örlei au salsañ iri balyq qappai qoimaidy.
− Ol balyqty sağan bergenim. Kök teñizdiñ tübindegi balyq tügil qara jerdegi... oibai - au, men myna... myna... - dep Sudyr Ahmet tabany astyndağy jerdiñ şañyn būrqyldatyp teuip - teuip qaldy. – Oibai - au, men myna qara jerge şaşylğan rizyq nesibemdi terip jei almai jürmin ğoi. Mağan şalqyp jatqan kök teñizdiñ... tilsiz jaudyñ... kisi jūtatyn qūrdymnyñ; tübinde tyrağailap jürgen balyqty ūsta degeni nesi?! O, nesi - ai?.. Oibai... oibai!.. - dep dolylyq buyp, otyra qalyp, öz mañdaiyn özi töpeledi. Onyñ talai qylyğyna qanyq Möñke myna minezine qairan. Osymen qos bop jürgen özine renjidi.
* * *
İer-azamatynan aiyrylğaly otyrğan auyl üş kün boiy äbigerde i̇edi, äsirese tizimge ilikken jigitterdiñ jüretin küni jaqyndağan saiyn qatyn-balalar qyñqyldap jylap, balyqşylar aqyl taba almai basy qatyp otyrğanda Bel - Arannyñ kezinen şañ būrq i̇etti.
− Uai, mynau ne?
− Apyr-ai, türi jaman ğoi...
− Tegin bolsa jarar i̇edi. Beti qalai qatty?
− Qarataz qaladan äsker şaqyrdy dep i̇edi, mynau sol bolmasyn...
«Äsker» degen sözdi i̇esitkende auyldyñ äbigeri şyqty. Ata-analar balalaryn izdep, qyz-kelinşekter zyp berip öreşege kirip ketti.
İer-azamat syrtta tūryp qaldy. Şañ auylğa jaqyndap keledi. Äne-mine degenşe Bel -Arannyñ kezinen beri qūlap, tUiaq astynan tüidek-tüidek ūşqan şañ arasynan jylqylardyñ jony körindi. Balyqşylar añ-tañ. Jaña ğana jüzi qatty bir jamandyqty sezgendei, jüregi mūzdap tūrğan jūrt i̇esin jiiäm degenşe bolmai tory atty bireu jüz qaraly jylqyny dürkiretip quyp äkep, balyqşylar aulynyñ däl üstinen qūlatty.
− Äi, mynau... Kälen ğoi.
− Däl özi.
− Alda, i̇esil i̇er - ai! Arqa süier azamatym - ai! - dep ülkender jağy riza.
Dos keiindeu tūrğan-dy. Qaraqatyn jügirip kep, äldeneni küieuiniñ qūlağyna sybyrlady. Dos ornynan qozğala qoimady.
− Myna sorlyğa ne bolğan?.. Sybağañnan qalarsyñ. Barsaişy būrynyraq, - dedi Qaraqatyn i̇endi küieuin itermelei bastady.
Dos jylqyğa basqalardan soñyraq jetti. Saiaq attardyñ arasynda äldeqalai bir qūla baital ilesip kelipti. Qarny jer syzady. Şelektei san i̇etteri de syrtyna ainalyp ketipti. Dos salğan jerden qūla baitaldyñ küdireigen kerege jalyna qyzyqtap qarap, közin ala almai tūr. «Bas toqsanda jyğyp alsañ, pai-pai, januar-ai, bir üidiñ auzynan aq maiyn ağyzar i̇edi-au».
Kälen jylqyny teñiz jağasyna iırip tastady da, ile-şala qaityp kep attan tüsip, tizginin sol arada tūrğan bir jigitke ūstata saldy. Sosyn syrtta özin kütip tūrğan kisilerge keldi.
− Mynau Qaratazdyñ jylqysy. Moinyma qaryz bolady dep oilamañdar. Bir- birden ūstap miniñder.
Dos köp jylqynyñ işinen qūla baitalğa yndyny ketip, qyzyqtap tūrğan-dy. Kälenniñ sözin qūlağy qağys i̇estip, qasyndağyğa küñk i̇etti:
− Ne dep tūr mynau? Minuge äkelgen be?
− İe, sen soiyp jeuge äkeldi dep pe i̇ediñ? Būrtima, jür, onan da, taqymğa tolyq bireuin ūstaiyq.
Dos qozğalmady. Qasynda oty, suy özimen yñğailas jüretin bir-i̇eki kisi bar. Arty dauly maldarğa yssylai ūrynbai, aqysyn añdyğandai syñai baiqalady. Olardan basqalar jylqylardy aiadai jerge iırip, qūrmalap ūstap jatyr. İelaman ūzyn tory atqa i̇elden būryn būğalyq tastap, noqtalap apty. İelge kelgennen beri jadyrap, i̇eñsesin tiktegeni osy. Ülken ala közdiñ qaraşyğy ädettegiden göri qattyraq ūşqyndap, jigerlene tüsken.
− Jigitter! Būryn qara jaiau bolğasyn küresuge därmen joq bolatyn. Şermende i̇edik. İendi... astaryñda bir-bir at...
− Qaru bolmağasyn, attan ne qaiyr?! Qūr qol kimdi qiratamyz? - dedi syrt jağynda tūrğan bireu. İelaman Dosty dausynan tanydy.
− Kekti - qaru i̇emes dep kim aitty?.. - dedi İelaman. Jigitter şulap ketti:
− Bizdi tek bastasa boldy. Soiylmen de sazaiyn beremiz. - İelaman qol sozym keiin tūrğan Kälenge qatarlasty.
İekeui küñkildesip, az sözben aqyldasyp aldy da, jigitterge qolyn köterip «tynyştalyñdar» degendei belgi i̇etti.
− Tarañdar! Daiarlanyñdar! Kün qyzuy qaita attanamyz!
Dos Kälenniñ jeñinen tartty.
− Qarataz keiin malyn daulap jürmei me? - Kälen qarqyldap küldi:
− Ol taz o düniede bolmasa, bū düniede mal daulaudy qūiatyn şyğar. Solai i̇emes pe, İelaman?
− İä, solai. Sosyn, Qaratazdyñ malynda myna kisilerdiñ qai-qaisysynyñ da mañdai teri men taban aqysy bar. Ol itpen osy joly myqtap i̇esep aiyrysamyz.
Dos sanyn soqty: qap, ne qylasyñ, būl äliptiñ artyn bağyp jürgende jelökpe jigitter täuir attardy tañdap äketpese neğylsyn? Şynynda da Dosqa qys boiy qoiğa mingen aq qaptal şabdar qapty. Minezsiz jaman tūğyr qasyna jaqyndasa qūlağyn jymyp, qos aiaqtap tepkeli böksesin būra berdi.
İelaman Dosty köziniñ qiyğymen bağyp, külip tūrğan-dy. Qasyna Möñke keldi.
− Bizdiñ zamanymyzda qazirgidei alasapyranda ata baladan bezip, ärkim öz basyn qaittap ketetin. Sen bolsañ jigitterdiñ basyn biriktirip jatyrsyñ. Osy jūrt qara kellesin äzer alyp jürse, sen qoraly jannyñ ölim-jitimin arqalamaqsyñ. Käne, jöniñdi ūqtyrşy... Sonda kimge sendiñ?
− Senderge senem, Möñke ağa.
− İe, sondai-aq biz kimniñ şikirasy i̇ekenbiz? - İelaman bū jağyn oilamağan-dy. Qart balyqşy sony bilip, oi salu üşin ädeii sūrap tūr ma?
− Jä, qu bala, adaspai otyrsyñ. Qiyn kezde halyqqa sengeniñ dūrys. Biraq... süitse de, sen i̇endigi jöniñdi ūqtyrşy? - dedi Möñke.
İelaman qart balyqşynyñ sūrağyna qinaldy ma, onan közin alyp, töñirekke köz tastady. «İendigi jönim?.. Bäse, i̇endigi jön... Apyr-ai, i̇endigi jön...» - dep qinala qabaq şytyp, işinen i̇eki-üş ret qaitalady. İendigi jön?.. Jel qataiyp bara ma, qalai? Jäne keşeden beri biryñğai añğar betten soğyp, ūly teñizdiñ aşu-yzasy boiyna syimai, yñyranyp ökirip jatqan-dy. İelaman köpten beri qol üzip ketken teñiz ömiriniñ osy bir özine tanys minezin jaña körgendei bop, añğar betten soqqan jelge qarsy qarap keudesin tosyp tūr. İendigi jöni... Bäse, būl istiñ i̇endigi jöni qalai bolady? Auyl syrtyndağy jazañda bir top jas qaiyq soiyldar sart-sūrt saiys sap jatty. Olardyñ da oiynda tük joq. İendigi jönin birde-biri oilamapty. Jä, olar būğan sensin, al, būl kimge... qai qūdiretke senedi? Ūzynqūlaq habardan i̇estui: i̇el işinde narazylyq küşeiip, aşynğan halyq yzasy anda da, būnda da būrqyldap bara jatqasyn bolys ūiazdan äsker sūrapty. Qaru asynyp, zeñbirek süiretken äsker Şalqardan şyğyp, qazir jol üstinde kele jatqan körinedi. Bolysqa tigeniñ - patşağa tigeniñ. Sonda, sen bas-aiağy jüz qaraly jigitpen patşağa qarsy şyqpaqsyñ ba?
− Möñke ağa, senen jasyratyn ne bar?! Jağdai qiyn. Biraq bar- au, - dedi İelaman sözin salmaqtap. - Soñyrağy küni sätsizdikke ūşyrap tuym qūlar, tağy kisender. Tipti, ärilese qabyrğamdy bir- birlep sögip alar bolsa da, būl betimnen qaitpaimyn.
− İä, taisaqtaudyñ jöni qalmady.
− Kün keştete attanamyz. Jailaudağy jalpaq i̇eldi köteremiz.
− Jolyñ ğoi, Süiekeñe didarlasa ketkeniñ dūrys. Sen degende jany joq. Sen üşin jalğyz qyzyn da körmei ketti ğoi.
İelaman būğan da syr bermei, üi irgesinde şuyldap ökirip jatqan kök teñizge qybyr i̇etpei közin tigip otyr. Köz qiyğyn tağy da auyl syrtyndağy jazañğa būrdy. Qara jaiau jigitter taqymyna at tigesin i̇esirip ketken. Bir- bir soiyl qolynda. İekeu-i̇ekeuden kezdesip soiyldary sart-sūrt aiqasyp jatyr. İerteñgi küni myltyqty, zeñbirekti äskerge kezdeskende de däl osylai...
− Uai, mynau ne? Būl ne?
İelaman qart balyqşynyñ nazary auğan jaqqa köz salyp i̇edi, auyl üsti azan-qazan. Şañ -şūñdağan äielder üi men üidiñ arasyn şañdatyp josyp jür. Äli de bolsa jañağy oi janyn qinağan İelaman aiaq astynan abyrjyp, aldyna tüsip josyp bara jatqan qart balyqşynyñ soñynda kele jatyp, «apyr-ai, ä? - dedi işinen, - i̇erteñgi küni myltyqty, zeñbirekti äskerge kezdeskende de, myna jigitter däl osy lai qu soiylmen qarsy şabar ma i̇eken? Qyrşyn jigitterdi qyryp almasaq qaitsin? »
Dos üiiniñ aldyna adam - qara üimelep jatyr. Basqalardan göri Qaraqatynnyñ dausy basymdap şañqyldap şyğady. «Myna päle birdeñe istedi - au şamasy?»
İelamannan būrynyraq jetken Möñke bärin kördi: Dostan i̇eşteñe şyqpasyn bilgesin Qaraqatyn aldyndağy jalğyz qazyqqa bailauly tūrğan semiz qūla baitaldyñ qarnyn özi künde balyq soiyp jürgen selebe pyşaqpen jaryp jiberipti. Işte qannen-qapersiz şai işip otyrğan jigit qūla baitaldyñ qūlyndai şyñğyrğan dausyn i̇estip, syrtqa jügirip şyqsa, sağaq bauyn üze - müze şyğynyp qaşqan baital aqtaryla tüsken işek - qarnyn süiretip baryp, äudem jerge jete bere jyğylypty. Baital jyğylğan jerge jūrttan būryn jetken Qaraqatyn i̇endi bir adamdy jolatpai, jalğyz özi iemdenip jatyr i̇eken. Qūla baitaldyñ iesi:
− Jeñeşe, mūnyñ ne? Men i̇endi jaiau qaldym ğoi, - dese, Qaraqatyn:
− Oi, südiniñ qūrğyr. Qaratazdyñ jylqysy bäriñe de jetedi. Bir üiir jylqydan bir japyraq i̇et auzymyzğa timeitin ne sorymyz bar?!. - dep boi bermei jatyr i̇eken.
İelaman miyğynan külip jaqyndai berdi. Atsyz jaiau qalğan jigit İelamandy körip, Qaraqatyndy tastai sala jügirip keldi.
− İelağa, i̇endi qaittim?
− Oqasy joq, bir sylasy bolar. Al, myna qūla baitaldyñ i̇etin bölisip alyñdar.
− Ne deidi? Qainym - au, jūdyryqtai baitaldyñ nesin bölemiz, Özim derbes alam, - dep Qaraqatyn qasynda tūrğan kisilerdiñ bärinen qyzğanğandai, ala közimen ata bastady.
* * *
− Möñke ağa, i̇endi attanamyz.
− Saparlaryñ oñ, bolsyn, qaraqtarym. Qūdaiym jandaryña jamandyq bermesin.
− Äumin! - dep İelaman betin sipady.
Äzir tūrğan jigitter attaryna mindi. Soiyl - şoqparlaryn taqymyna basty. Atsyz qalğan jigit te bir kisiniñ artyna mingesip ūly dürmektiñ işinde ketip bara jatty.
* * *
İelaman töbe basynda jalğyz otyr. Älginde üş jüzdei jigitpen osy qoñyr töbeniñ i̇etegine kep toqtağan-dy. Joryqqa şyqqaly bäri qūrsaqtanyp jürgen jigitter älginde toqtağan boida apaq-sapaq as qamyna kirisken i̇edi, būl şapanyn iyğyna jeleñ san töbe basyna köterilip i̇edi.
Qazir qas qaraiady. Jel tynady. Kündizgi ala şabyr būlt kök jüzine qanat jaiyp tūtasyp keledi. Biraq bū joly da jaumai tarqaityn syñai bar. İelaman özi otyrğan töbe basynan töñirekke köz saldy. Köp ūzamai kün batty. Qas qaraidy. Är jerden jarqyldap ot tūtady. Qarañdağan kisiler. Dabyrlağan dauys. Bastas qatar jigitter bir jerde äldenege külisip, mäz bop jatsa, i̇ekinşi jerde dombyra tartyp, än salyp märe-säre. Qaisybireu qarañğyda köz jazyp qalğan joldasyn izdep:
− İerboz!.. İer - boz! Jigitter, İerboz közderiñe tüspedi me? - dep i̇edi, oğan bireu:
− Közime tüsti deseñ, kel, közimdi aş, qara, - dedi. İelaman i̇ezu tartty: «İerboz?.. Bizde ondai jigit bar ma i̇edi? Älde... keiin qosylğan jigitterdiñ biri me? » Köp kisi tüñgi ottyñ töñiregine jinalypty. Bir ot älsirep sönip bara jatsa, basqa jerde basqa bir ottar lapyldap, qyzyl jalyn qarañğy tünniñ i̇etegin türip, töñirek jap-jaryq bop ketedi. Sol kezde İelaman ot mañynda qarañdağan kisilerdiñ tūlğasyn körip, keibirin tüstep tanyp qap otyr. Bir ret solardyñ arasynan Kälendi kördi. Jūrttyñ bärinen jotasy asyp, aidyny men aibaty alystan közge tüsedi. İerteñgi i̇eki talai kün i̇eşqaisysynyñ oiyna kirip şyğatyn i̇emes. Toqta, mynalar kim?
İelaman qarañğyğa köz tikti. Bir qora kisi attaryn aqyryn bastyryp keldi de, tüñgi otqa minbelep toqtady. Teñiz jağasynan şyqqaly töñirektegi auyldardan talai jigitter top-tobymen kep qosylyp jatqan-dy. İelaman mynalardyñ kelgen sätte birden apaq-sapaq aralasyp ketpei, at üstinde tūryp söilesken türine qarap alystan kelgen kisiler i̇ekenin topşylady. Dabyrlağan dauys arasynan « Ūlyqūm» degen sözdi qūlağy şaldy. «İe - i̇e, Tileu - Qabaqtyñ jigitteri boldy ğoi».
İelaman attanbai jatyp atynyñ dabyraiyp alysqa ketip qalğanyna tañ qalady. Tübi qaiterin kim bilsin, alğaşqy qadamy äzir sätti. Ūiazdan şyqqan äskerdiñ Ūlyqūm boiyn jailağan jalpaq i̇eldiñ narazylyğyn basa almai, äli künge jary jolda şyrmalyp jatqany da jaqsylyq. Sosyn bū da asyqpady. Bolys aulyna jetkenşe qol salmağyn älde de qomaqtandyra tüskisi keldi de, ädeii kedei auyldardyñ üstin basyp, aqyryn jyljyp kele jatqan-dy.
Kälenmen aqyldasyp jigitterdi jüzdikke böldi. Är jüzdikke bir- bir kisi belgilep, ūrys kezinde basqaruğa yñğailap aldy. Tek, ätteñ, qaru tapşy. Şoqpar, soiyldan basqa keşeden beri qosylğan jigitterde şiti myltyq, şaşaqty naiza, aibalta bar. Keşe bir qart ūsta būğan özi soqqan qylyş syilady:
− Kekke suarylğan. Qarataz tügil qaratasty şapsaq ta qaq aiyrady, - dep qart ūsta qylyşty İelamannyñ beline öz qolymen bailap i̇edi.
Osy künderi İelaman öz basyndağy qasiretti de ūmytyp ketti. Būnyñ yqtiiär - i̇erkinen tys bastalğan osy bir istiñ aqyry nemen tynary belgisiz. Osynşa qol jiğasyn alda bir şaiqastyñ bolary anyq, Sonda, bätir - au, būta tübin panalağan torğaidai jer aiağy qiiännan kep jatqan myna sorlylardyñ i̇erteñgi küni ne bolmaq? Qūr soiylmen zeñbirekke qalai qarsy şabady?
Kün ötti me, qalai? Qos samaidağy kök tamyrlar kenet lüpildep qatty soğyp ketti. Basyn ūstap i̇edi, alaqan astynan mūzdai ter bilindi. Kün ötti me? Toqta... Älde yldida lapyldağan köp ottyñ qyzğylt säulesine qadalğasyn közi taldy ma i̇eken? Ne de bolsa, äiteuir, janaryna şoq tüskendei közi me, älde dünieniñ özi me, qyzyl säule lypyldap ketti.
İelaman i̇esin jiğanşa, tu syrtynan at pysqyrdy. Ile-şala bir top attyly qarañğyda dabyrlap söilep kep, töbe basynda jalğyz otyrğan İelamanğa qatarlasty.
− Kimsiñder?
− Süieu auylynanbyz...
İelaman tuğaly körmegen tiri jetim balasyn oilaudy da ūmytyp ketken i̇edi, i̇esine tüsti de, älde reniş, älde yza tilin bailağandai, tömen qarap otyryp qaldy.
− Süieu auylda ma?
− Auylda.
− Qanşa jer?
− Onşa qaşyq i̇emes. İelamannyñ sarbazdary...
− İä, osy.
Älgiler atyn aqyryn bastyryp ūzai berdi. İelaman da şekpeniniñ şalğaiyn qağyp ornynan türegeldi. İeñse basqan oidan äli aiyqqan joq. İerteñgi kün i̇ekitalai. İerteñ būl ne bolystyñ basyn alady, ne bolys būnyñ basyn alady. Sonyñ aldynda, tym qūrysa sorly jetimegin bir körse. Bir ret te bolsa äke qūşağyna tas qyp qysyp, mauqyn basqysy kep ketti.
* * *
Teñiz jağasyndağy būl oqiğa bolys aulyna da jetken-di. Onsyz da patşağa jigit bermeimiz degen auyldardyñ i̇er - azamattary atqa minip, qarulanyp jer - jerde i̇ereuildep jatqanynan habardar i̇edi. Biraq sonyñ bärinen mynalardyñ beti qatty i̇ekenin jas myrza bildi. Basqalardyñ narazylyğy aşu - yzadan artyqqa aspaityn. Köbi jaumaityn būlttai tekten - tek şoğyrlanyp, qalyñ dürmekke qūr ilesip jür. At üstiniñ jeligine i̇elirgen qaisy bireuler soldatqa ketetinin jeleu qyp, tün bolsa aittyryp qoiğan qalyñdyğynyñ töseginiñ tūsyna kep tüie bop süikenip, jūrtty ūiqtatpady. Al mynalardyñ beti qatty. Bolys aulynyñ jylqysyn quyp äketti. Būlar, kerek dese, jau alğan jylqy soñynan quğynşy attandyra almai şyrmalyp jatqanda, mynalar, äne, bas-aiağyn jiyp, bar tobymen tüiilip keledi. Kimniñ jetegine i̇ererin bilmei, i̇eleñdep otyrğan i̇elder jağadan attanğan qoldyñ osylai qarai kele jatqan habaryna quanyp, älden duyldasyp jatyr. Jailaudağy jalpaq i̇elge i̇erteñ onyñ özi kelgende ne bolmaq? Būlardyñ abyzyndağy i̇el i̇erteñ irgesin jalañaştap ketpei me? Keşe orys baiyna qol kötergen İelaman būlardan aiylyn jiiä ma?.. Jäne būlarğa degen būrynğy kektiñ üstine i̇endi Aqbalanyñ yzasy qosylyp, iesine tüsetin bürkittei qanyna qaraiyp kele jatpasyna kim kepil? «İesine tüsetin bürkit...» dedi jas myrza işinen. Añşylyq qyla jürgende, ol äli künge iesine tüsken bürkitti körgen joq-ty. Biraq tas töbeden segiz naizany kezep, suyldap kele jatqan yzaly qyran köz aldyna kelgende qol-aiağy mūzdap ketti. İesine almaiyn dese de, älgiden keiin yzaly qyran köz aldynan ketpei qoidy. Ūiazdan şyqqan äsker qaşan jetedi? Ülgire me? Olar jetkenşe, teñiz jağasynan şüiligip kele jatqan yzaly qyran qandy şeñgelimen bürip ketpese ne qylsyn? Ainalasyndağy arqa süierleriniñ siqy mynau. Apyrai, bolys... bolys ağasy ne oilaidy? Özdiginen tük äreket istemei, ölimtigin ūiazğa artyp jatyp alğany nesi?.. Ötkel auzyndağy tüiedei ilgeri baspai, kegejektep keiin tarta beredi.
Jas myrza būndaida jūrt közine tüspeu jağyn oilaityn da, özine jamanat keltirmei, päleniñ bärin ağasyna ysyryp tastap otyratyn. Būl joly özi aralaspasa bolys ağasynan qairan joğyn bildi de, tez iske kiristi. Kündiz-tüni üi körmei şapqylap, bireudi aibarymen yqtyrsa, bireuge betiniñ ajaryn salyp, äp-sätte jüz qaraly jigit jiyp aldy. Jas myrza būnan keiin de baiyz tappai, tapa tal tüste bäige küreñdi qan sorpa ğyp bolys ağasynyñ aulyna şauyp keldi.
− Al, ne bitirdiñ? - dedi Qūdaimende.
Ağasymen oñaşa söileskisi kelgen myrza i̇esik aldynda otyrğan malaiğa iek qaqty.
− Bar, atty suaryp kel!
Malai ata jöneldi. Oñaşa üide özderi qalğasyn jas myrza äñgimesin i̇endi bastağaly oqtala bergende syrtta jürgen qatyn-qalaş u-şu boldy da qaldy. Süitkenşe Aral mañynyñ ädettegi alaiaq qūiyny lap berip, üi işin äp-sätte ūiqy-tūiqy qyldy. Būlardyñ qasynda oinap otyrğan kişkentai qyz bala şar i̇etti.
− Äi, kim bar? - dedi Qūdaimende syrtqa dauystap. - Alyp ketiñder myna zarjaqty.
Işke Aqbala kirdi. Basqadan būryn közi äueli küieuine tüsti. Biraq ülken aldynda ädep saqtap, onan közin taidyra berdi. Işke attap kire bere sūlu boiyn säl iıp, bolys qainağasyna sälem i̇etti de, balanyñ janyna tize bükti.
− Köziñe qūm tüsti me?
− İ-ie...
− Sen jylama. Jaqsy balalar jylamaidy, - dep jas balany aldarqatyp otyrdy da, appaq taza oramaldyñ şetimen közine tüsken topyraqty qağyp tastady.
Aqbala balalarğa onşa ilige qoimaityn. Osy auylğa kelin bop tüskeli Täñirbergen de onyñ äli künge bir balağa iılip, mañdaiynan sipağanyn körgen i̇emes-ti. Sol kelinşektiñ i̇endi jylağan balany sonşalyq bir analyq meiirimmen bauyryna qysyp otyryp, tep-tez jūbatyp ala qoiğanyna qairan. «Älde öziniñ balasy i̇esine tüsti me i̇eken? Solai şyğar -au?» Üiişindegi bir janğa köz salmai syzyla basyp syrtqa şyğyp bara jatqan kelinşegin būl jaña körgendei, añyra qarap qalğan-dy. Sony baiqağan Qūdaimende jaqtyrmai, inisine köz qiyğyn qyrystana tastady. «Osy it, qatynjandy bolatyn ba, qalai?» - dep oilady da, narazy dauyspen düñk i̇etti.
− Käne, ne bitirip qaittyñ?
− Osy... Süieu qarttyñ auly... myna kele jatqandardyñ jolynda i̇emes pe?
− İe, jolynda... Al, bolsa qaite - tuñ?
− Az ğana būrulau i̇emes pe i̇edi?
− İe, būrulau... - Täñirbergen şūğyl jadyrady:
− İe, süitip, teñiz jağasynan şyqqan kökjal qandy auyz qaqpannyñ däl üstinen turalap keledi de...
− Pai - pai, seniñ osy bir jūmbağyñ bitpei - aq qoidy - au. Sonda ne qyla - tuñ?
Täñirbergen köñildenip, ornynan külimsirei türegeldi.
− Bolys ağa, ol ğoi Süieu qarttyñ qolyndağy balasyn tuğaly körgen joq.
− Al, sonda ne bola - tuñ?
− Qūdai biledi, osy joly ol balasyna qalai da soğady.
− Al, soqsyn... Sonda ne bola - tuñ?
− Ağasy, biz aldyn ala Süieu qarttyñ aulyna kisi jiberemiz. İendi tüsindiñ be?
− Qoi, jarqynym, samsağan sary qolmen kele jatqan joq pa? Seniñ kisileriñ oğan būiym bop pa? Qyrady da tastaidy.
− Joq, ağasy. Bir būru jatqan Süieudiñ aulyna ol barsa, i̇eki ne üş kisimen barady. Bükil qoldy i̇ertip qaitsin?!
− Apyr - ai, ä?! Mine, būnyñ jany bar. Al, kimdi jiberesiñ?
Täñirbergen o jağyn da oilastyryp qoiğan i̇eken. Dereu İebeisindi şaqyryp aldy. İeptep qoqjiiä bastağan İebeisin qazir Täñirbergenniñ tilin birde alsa, birde bolmaşy syltaumen būldana qalatyn bop jürgen-di. Täñirbergen myna iske basqa kisiden göri İebeisindi dūrys kördi. İel işinen jün-jūrqa jiğan kisi bop, i̇eleusiz jüre alady. Onyñ kelgen-ketkeninen i̇eşkim seziktene qoimaityn bolğasyn, osy arağa İebeisindi saldy. Äieliniñ ağasy tizimge ilikkeli İebeisin osy künderi bolysqa küni tüsip jürgen-di.
− Jaraidy, myrza, ötinişiñdi oryndaiyn. Öziñ de meniñ ötinişimdi... - dei bergende Täñirbergen:
− Maqūl! Uäde osy bolsyn, - dep alaqanyn alaqanyna şart i̇etkizip soğyp qaldy.
İebeisin qasyna i̇eki kisi aldy. İekeui de küreske tüsip jürgen paluan. İebeisin atqa minip, ana i̇ekeui qant, şai, örik, meiiz artqan tüiege mingesip, tairaqtatyp jelip otyryp, kün barynda Süieu qarttyñ aulyna jetti.
Süieu qarttyñ auly oty, suy mol şūqyrda otyr i̇eken. İer-azamaty İelamanğa qosylyp, auylda tek bala-şağa, kempir-şal qapty. Būnda kelgesin İebeisin öziniñ dağdyly käsibine kirisip, jūrttyñ teri-tersegin şai - şekerge aiyrbastai bastady. Auyldağy qatyn-qalaşty qaqpai - soqpailap bezbennen ūtyp jürip köz qiyğyn Süieudiñ üiinen aiyrmady. Keşke qarai, kisi aiağy basylğasyn İebeisin özderi tüsken üidiñ irge jağyn türgizip qoidy. Syrtqa kirip-şyğa bergennen göri işte otyryp irgeden baqylağan dūrys.
İel orynğa otyrğan kezde i̇eki-üş attyly dybys şyğarmai, aqyryn kep, Süieu qarttyñ üiine tüsti. Attaryn beldeuge bailap, jan-jağyna köz tastap şyqty da syp i̇etip işke kirdi.
− Daiyndalyñdar, - dedi İebeisin.
İeñgezerdei i̇eki jigit myltyğyn ūstai türegeldi. «Qarsylassa atyñdar», - degen Täñirbergennen pärmen bolğan-dy.
İelaman şam jaqpai, ot jaryğynyñ säulesimen otyrğan üige sälem berip kirip kelgende Süieu qart aq kirpigin serpip qaldy:
− Ä!.. Ä, keldiñ be?
− Jasağan İem - au... mynau İelaman ba?.. Alda, qarağym - ai!..
Kempir qalbalaqtap sasyp, közine jas alyp jürip törge tösek jaidy. Süieu qart qasyna taqymdasa otyrğan jigitke köziniñ qiyğyn tastady da, tez tartyp aldy.
− İe - i̇e, i̇estip jatyrmyz. Būryn qara borbai balyqşy i̇ediñ, i̇endi qol bastap kele jatyrğan körinesiñ. Dabylyñ bizge de jetip jatyr. Biz de i̇estip jatyrmyz.
− Äi, ata - ai, qaibir qaryq bolğannan istedi deisiñ?.. İel basyna kün tuğasyn üide jata almadyq.
− Jä!.. Jä, Qūdai betteriñnen jarylqasyn! - İelaman üi işine şydamsyzdana köz tastady. Süieu qart ony baiqasa da syr bermei, şydammen syzdap baqty.
− Sorly bala... nauqastan şyqpaidy, - dedi kempir. Özin äzer ūstap otyrğan İelaman qalai atyp tūrğanyn baiqamady. Jer tösekte jatqan balağa jetip barsa da, jerden köterip alatyndai qolyn sozyp ūmtyla tüsti de, irkilip tūryp qaldy.
− Jaña ğana közi ilinip i̇edi, - dedi kempir ūiatpağanyn täuir körip.
Qatal şal da üi işin qybyrsyz bağyp qapty. Onyñ aldynda osaldyğyn körsetkisi kelmegen İelaman balany qolyna aluğa bata almai, jer tösektiñ janynda jürelep otyr. Körpe astynda kişkentai keudesi köterilip - basylyp, ökpesi syr - syr i̇etedi... «Qūlynym... sorly balam...» İesittirip aitty ma, älde işinen aitty ma, ony bilgen joq. Demi jetpei bara jatqasyn i̇erni dirildep, toqtap qaldy. Biraq osydan artyq özin ūstai almai, balany qūşaqtai aldy. Jas sorğalağan betin balanyñ alaulağan ystyq denesine basyp, bauyryna qysty. Bala közin aşty da, qaita jūmdy. İelaman küiip - janyp jatqan balany qalai tastap keterin bilmedi. Tym qūrysa sorly balanyñ tittei janyn şyrqyratqan auyr dertti bölip kötere almağanyna qinalyp tūrğanda äldenege üi aldynda ūiqy-tūiqy bir qimyl boldy. İelaman i̇es jiiäm degenşe işke basa-köktep bireu kirdi de, soñyndağy i̇eñgezerdei i̇eki jigitke:
− Bailañdar! - dedi.
İeki jigit tap berem degenşe kempir jügirip baryp, İelamannyñ qolynan balany aldy. İelaman i̇esin jiiäm degenşe bolmai, İebeisin men älgi i̇eñgezerdei i̇ekeu ony ornynan tūrğyzbai, otyrğan jerinde bas salyp, qolyn qaiyryp artyna bailady da, syrtqa süirep ala jöneldi. Süieu jügirip baryp, i̇esiktiñ aldyna qolyn kerip tūra qaldy.
− Ua, qara bet!.. Qara bet!.. Meniñ öligimniñ üstinen... - İebeisin qalş-qalş i̇etip jolyn bögep tūryp alğan şaldy bir tüiip qūlatty da, üstinen attap ötti.
* * *
Bolys üii lyq toly. Qūdaimende törde. Osy i̇eldiñ igi jaqsylary onyñ oñy men solyn ala, qañ jaryla otyrypty. Jiyn işinde Täñirbergen men Tañqy Mūryn Torşolaq bala bar. Işke sälem berip kirgen İebeisinge i̇elden būryn Täñirbergen jalt qarady. Közinde şydamsyz sūraq. Biraq İebeisin ony añğarmağan kisidei, közin tömen salyp sylbyr basyp jas myrzanyñ janyna otyrdy.
− İä?
− Ūstadym.
− Qaida?
− Syrtta.
− Qaşyp ketpesin.
İebeisinniñ könmen qaptağandai tobarsyğan betine külki tepsindi.
− Işke kirgizeiin be?
Täñirbergen basyn izedi. Biraq İebeisin ornynan tūryp, sylbyr basyp i̇esikke bara bergende, osy isiniñ qate bolğanyn oilady. Öz betin aiamağan kisi betin şiedei qyludyñ osy arada özine laiyqsyzdau bolğanyn keşteu ūqty. Jūrt su sepkendei tyna qap, jaña İebeisin şyğyp ketken i̇esiktiñ qaita aşylğanyn kütip qybyr i̇etpei otyrğan-dy. Süitkenşe bolmai, işke i̇eki jigit İelamandy i̇eki jağynan iterip kirgizdi. İesikke köldeneñin berip bir qyryn otyrğan myrza üstine kirgen tūtqynğa tura qaramai, köziniñ qiyğyn ğana tastady. Tūtqynnyñ qolyn qaiyryp, qyl arqanmen bailapty. Basy da jarylğan ba, qalai, oñ jaq şekesiniñ tūsynan börik astynan josylyp aqqan qan samaiyna jete bere qara tüiirlenip ūiyp qalğan i̇eken. Bet-auzy qan. Teñiz jağasynan köp qoldy bastap kele jatqan älgi bir iesine tüsetin yzaly qyran... Täñirbergen myrs i̇etti.
− Alyp ket!
İeki jigit İelamandy i̇eki jağynan tyrp i̇etkizbei, syğyp ūstap tūrğan-dy. Myrzadan ämir bolğan boida olar tağy da tūtqynnyñ betin syrtyna qarai küşpen būryp, süirei jöneldi. Osyğan deiin qaru qylmağan İelaman i̇esikke barğan jerde taban tirep tūra qaldy. İeki aiağyn şirenip basyp tūryp, törde otyrğandardyñ işinen közin tek Täñirbergenge qadady:
− Äi, tülki... - dedi aqyryp, qatty dauystap, - osy joly qolyñnan kelgeniñdi aiama, istep qal. Aityp qūiaiyn, dünie kezek. Soñyra meniñ qolyma sen tüsseñ, teriñdi soimai sypyryp alam, - dep soñğy sözin aiqailap, syrtqa şyğyp bara jatqanda aitty. Üi toly kisiler bir- birine köz salmai, tömen qarap qapty. Jalğyz jas myrza öziniñ bağanağy bir qyryn otyrğan küiinde nyğyz qalpyn saqtap qozğalmady.
− Myna kisiler susap ketken bolar. Qymyz äkeliñder! - Malai jigit jügire jönelip i̇edi, Täñirbergen soñynan ile dauystady:
− Osy üidiñ qatyndary qaida? Qymyz qūiyp bermei me?!
Bäibişe körşi auylğa qonaqqa ketken-di. Malai jigit ülken üige irgesin taqap tikken jas otauğa jügirip bardy. Sürine-qabyna tabaldyryqtan attady da, biraq üi ortasynda qos qolyn kökiregine qysyp, qūp-qu bop tūrğan Aqbalany körgende aqyryp qaldy.
− Jjeeñeş...
Öz dausyn özi äzer i̇estidi. Aqbala qybyr i̇etpedi. Jas jigittiñ jasqanşaqtap şyqqan dausy tügil, üide kim bar, kim joğyn da sezbeitin siiäqty. Jaña malai jigit kelerdiñ aldynda osy künderi i̇esinen şyqpai qoiğan äke - şeşe qolyndağy balasyn oilap, özinen-özi jüdep otyr i̇edi. Qūdaimende men Täñirbergenge kün demei, tün demei, at izin qūrğatpai ağylyp jatatyn kisi - qara osy qazir de qauqyldasyp jatqan ülken üiden kenet äldekimniñ añyrğan dausy şyqqanda Aqbala dir i̇etken-di. Nege büitkenin bilgen joq-ty. Bar bilgeni, kim de bolsa, mynau özine öte-möte tanys dauys. Jäne... Jäne, Qūdai-au, mynau yzaly jannyñ dausy ğoi. Ne degenin i̇esitken joq. Tek ar jağynan zyğyry qainap şyqqan jalğyz auyz sözdi qūlağy şalğanda ornynan qalai atyp tūrğanyn bilmei qaldy. Tülki. büidep būl öñirde myrzany tek bir adam... bir- aq adam aitatyn! Jäne ony basqa i̇emes, jalğyz sol ğana aitatyny i̇esine tüskende Aqbala qaraptan - qarap qol - aiağy mūzdap ketti. Däl sonyñ üstine malai bala kelip i̇edi.
− Jjeeñeşe, sizdi mmy - y...
Aqbala mynanyñ ne dep tūrğanyn añğarmai, oğan sūraqty keskinde ünsiz būryldy.
− Myrza şaqyryp jatyr.
Mynanyñ ne dep tūrğany Aqbalanyñ sanasyna i̇endi jetti. Aqbala öziniñ qyrsyq şaldyñ qyzy i̇ekenin ärqaşan osyndaida sezinetin. Qūddy äkesi siiäqty būnyñ da bir sätte yzaly mysqyl betine şauyp, syrtyna şyğarmai işinen myrs i̇etti. Sosyn aiağynyñ basyna tüsken aq köilektiñ i̇etegin aldyñğy jağynan köterip, syrtqa ūmtyldy. Jelegi basynan tüspegen jas kelinniñ kim köringenge iılip - bügiletin ädettegi ibalylyqty jiyp qoidy da, ülken üidegilerdiñ üstine aq jibek köilektiñ i̇etegi dürkirep kirip keldi. Tizesin bügip sälem i̇etken joq. Kirgen boida i̇esik aldyna tūra qap tör jaqqa köz tastap i̇edi. Biraq üi toly kisilerdiñ arasynan älginde mynalarğa aqyrğan yzaly jandy köre almai säl yñğaisyzdanyp qaldy.
İeki közin äielinen aiyrmai otyrğan Täñirbergen: «Myna ataña näletke ne köringen? İesi dūrys pa? » - dep oilady da, nazaryn basqa jaqqa audardy.
− İebeisin jigit i̇eken. İendi jañağy käpirdiñ kezin tezirek qūrtu kerek, - dedi Qūdaimende. Täñirbergen ağasynyñ sözin jaqtyrmai, «osynyñ keleñsizdiginen - aq ölip boldym - au», -dedi işinen.
Qymyz işilip bolğasyn jas myrza äieline kete ber dedi. Äñgime tūtamai, ülkender jağy bir-biriniñ qas-qabağyn bağyp kürmele tüsti. Qūdaimende köpten köñilsiz. İel işinde narazylyq i̇etek alyp barady. Bailar balasyn bermedi. Basynda baq, betinde ajary bar kisiler bolys aulyn basyp jatyr. Ağaiyn-tumalar, jekjattar, i̇erterekte qyz alyp, qyz berisken ilik-şatystar köbeiip, «qara ormanymdy alsañ da, jalğyz balama tie körme», -dep qolqa saluşylar jürgizbei qoidy. Qabyrğa bolysyna tüsken jigit sany tolmai, bir jağynan ana jaqta ūiaz janyn alyp barady. Jaqynda ūiazdan Tañqy Mūryn Torşolaq; bala keldi. Onsyz da terisi tarylyp jürgen kisige keşeden beri o da taskenedei jabysyp, digerlep bitti.
− İelamandy myqty küzetpen dereu qalağa jöneltu kerek, - dedi Tañqy Mūryn Torşolaq bala. Būl bolsa İelamandy bir kisiniñ sanağyna iliktirip, soldattyqqa jiberetin bop öz işinen bailam jasap qoiğan-dy. Qūdaimende biraz ünsiz otyrdy da: «Būğan sen qalai qaraisyñ?» - degendei köziniñ astymen inisine qarap i̇edi, Täñirbergen maqūldap basyn izedi. Torşolaq bala özeurep şyğa keldi:
− Myrza, onyñ jöni joq. Kisi öltirgen qylmysty adamdy Sibirge... - dei bergende, Täñirbergen qolyn bir siltedi.
− Sibirdi qoi. Sibiriñ älgi bir baiy sabap quyp jibergen qatyndardyñ törkin jūrtyna tūraqtamai qaityp kele beretinindei birdeñe ğoi.
Törde otyrğan i̇eki kisi - i̇ekeui de osy i̇eldiñ juany i̇edi, jymyñ i̇etip, birin-biri türtip qaldy. Üi işindegilerdiñ yqylasy özine auğanyn baiqağan myrza i̇endi i̇erkin söiledi.
− Ony soldattyqqa aidağan dūrys. Ajaldyñ auzyna tüsip körsin, aman qaitqanyn köreiin.
− Myrza, ol zañğa jatpaidy. İerteñ ūiaz naçalnigi bilip qalsa...
− Qoi äri! Qazaqtyñ işinde ne bop jatqanyn orys qaidan bilsin?!
Torşolaq bala myrs i̇etti. Sosyn art jaqtan bir jastyqty özine tartyp, jūmarlap qoltyğyna basyp aldy da, ter aldyna kölbep qisaia ketti. Täñirbergen būl tūsta da öziniñ degeni bolatynyn bilgesin jyltyr qara mūrtyn sipap otyr. İerteden beri üi iesiniñ yñğaiyn bağyp, ünsiz otyrğan kisiler osydan keiin jadyrap sala berdi. Üi işi i̇endi railana bastağanda auzy jeñil bireu jelpinip sözge kirispek bolğanda, myrza jekirip tyiyp tastady:
− Jeligetin i̇eşteñe joq. Auyl äli qaterde. Meniñ tilimdi alsañ, bolys ağa, jau basşysyz qaldy. İendi qolda bar jigitterdi qarulandyryp, qapysyn tap ta būiqūt soq!
Qūdaimende būğan orai tis aşyp tük demei, qasyndağy kisilerdi bastap tysqa şyqty.
* * *
Bala älsiredi. Sony baiqasa da Süieu qart qaqşiyp alğan qalpynan qozğalmai, jüzin syrtqa berip otyr. Kempir oğan jasqanşaqtai köz tastady:
− Ay, imanyn üiirmeisiñ be?
− İman? Anasynda iman joq, būnda qaidan iman bolady?
− Astafiralla... Jazyqsyz säbige...
− Täit!.. Täit äri! - dep Süieu aq köilektiñ jeñin aşumen silikti de, tysqa şyğyp ketti.
Köpten beri üi irgesinde künsip jatqan i̇er-toqymyn arqalap, qaltalaqtap basyp, tünde tūsap jibergen atyna bardy. Qyzynyñ anada Täñirbergenge qatyn üstine şyqqanyn i̇esitkende, būl qatty şiryğyp: «Şirigen jūmyrtqa! Ana jatyrynan ūşynyp tuğan qyz. Saiqal!» - degen i̇edi de, tyiylğan i̇edi. Sonan beri bir janğa tis jaryp til qatpai, öz küiigine özi örtenip qalğan-dy. Ol üiden nege şyqqanyn bilgen joq. Qaida baratynyn da oilamady. Bir qyrdyñ astynda jaiylyp jürgen atyn i̇erttep mine sala tebinip şaba jöneldi. Bir-i̇eki qyrdan asqasyn at basyn tartty.
Süieu az qydyratyn. Üi jağalap jürip, i̇et jegen kisilerge jyny tüsip, syrtynan boqtap otyratyn. Osy joly ol jaz jailauda otyrğan qyrdağy auyldyñ birine qonyp, birine tüstenip, i̇el jağalap jürip qaldy. Būryn da az sözdi qariiä bū joly, tipti, tūiyq. Sözge zauyqsyz. Qonğan, tüstengen jerinde tamaq işip te jaryğan joq. Süitip qañğalaqtap jürip, bir küni ol Ojar Ospannyñ üiine tüsti. Ospannyñ Şalqar şaharynan kelip otyrğan beti i̇eken. Ana joly qyz üşin qyrğyn salyp, balyqşy auyldyñ bir jigiti qaza tapqannan beri būnyñ basyna būlt üiirilip, qalada türmede jatqan-dy. Istiñ tübi nasyrğa şauyp bara jatqasyn ūlyqty paralap, äke-kökelep äzer bosanyp şyqqan beti i̇eken. Myqtap jüdepti. Tar qapastyñ tauqymetin tartsa da, biraq äli sağy synbağan. Aman-i̇esen aulyna kep, özin äldeqandai köretin ağaiyn-tumasyna qauyşqasyn keşegi kiriptar küni i̇esinen tars şyğyp ketken. Alaköz alañ - qūlañ, i̇esirip i̇eki iyğyn jūlyp jep otyr.
Şaldar jağy:
− Ospan qarağym, ūiazdyñ da aldynda bolypsyñ ğoi? - dep i̇edi.
Ospan:
− Oi, ūiazdyñ i̇enesin s...! Bolsa qaitedi, o da özimizdei adam i̇emes pe?! - dep i̇ekilenip, köterile tüsti de, tağy bir köpşikti taqymynyñ astyna basyp aldy. - Au, qaiyğym jelge örlep tūrğanda, täiiri, neden taiynaiyn?! Tartynbadym. Özekti janğa bir ölim. Közdi tars jūmdym da ūiazdyñ qaharyna özimniñ aq közdigimdi qarsy alyp, perip kep keteiin.
− İe, bäse! Tusañ tu - ai! Oi, i̇er - ai!
− Al, qyzyq. Sonan ne boldy?
− Ne bolsyn? Ūlyq aq jal arystan bolsa, men i̇endi sonyñ aldynda bota tirsektenip maimaqtap tūrar dep pe i̇ediñ? Ūlyqtyñ aşuyna atañ qazaqtyñ aq käzdigin salyp, tura ūmtylsañ, ne i̇ez basyñ qalady, ne onyñ basyn alasyñ. İekiniñ biri...
− Pah! Pah!.. Äi, jasa! Tusañ tu!
Süieu qart şaiğa qaramai, tūrdy da jüre berdi. İesik aldynda samauyr qainatyp jatqan qaratory kelinşekke qatarlasa berdi de, qalt i̇etip tūra qaldy. Kelinşek ot tūtamai, tütin byqsyğan samauyrdyñ tasasyna betin kölegeilep aqyryn amandasty.
− İe! İe - i̇e! - dep Süieu aiağany, älde keketkeni belgisiz, aqqūiqa basyn izep-izep qoidy.-Raiğa da qūryq tüsti. Qūryğy ūzyn ğoi būlardyñ! Qūryğy ūzyn! Qūryğy ūzyn!
Kelinşektiñ iılgen basy jerge tiiüge az-aq tūr. Közin japqan kirpik arasynan bir tüiir jas üzilip ketti. Süieu qart ūzağasyn da «i̇e - i̇e» dep birdeñeni miñgirlep ketip bara jatty. Ojar Ospannan keiin arağa tağy da bir kün salyp tüske salym üige jetti. Tereñ saidy irgelei ornalasqan az ğana auyldyñ syrt jağyndağy japyryq qara töbe basynda köne qorym bar i̇edi. Süieu qart at basyn äueli soğan būrdy. Jeter - jetpeste attan tüsti de, qūbyla betke tize bükti. Qūran oqydy. Sosyn qol taianyp ornynan tūrdy. Molany aralap şyqty. Äldeneni izdegendei, jan-jağyna jaltaq - jūltaq qarasa da, biraq jas qabir közine tüse qoimady.
− İe, baq! İe- i̇e, baq!
Qol-aiağy dirildep barady. «İe, baq! İe, baq!» Atyna miner jerde üzeñgige aiağyn sūğa almai, biraz äbiger boldy. Sonan keiin de ömirde istemegen ädetin istep, üige jetkenşe şydamai, aryq atty borbailap, düsirletip şauyp keldi. Kempir syrtqa jügirip şyqty.
− Aqyryn. İesiñ dūrys pa?.. Ūiatasyñ ğoi. Közi jaña ğana ilinip i̇edi.
Süieu qart kempirine köz salğan joq. Işke kirgesin de üi işine rai bermei, syrtyn suytyp, qaq törge qazyqtai şanşylyp otyryp aldy. Bala jatqan jaqqa qasaqana nazar salmai, barmağyndağy kek būira nasybaidy i̇eki tanauyna kezek aparyp, közi jasaurap, beti jybyrlap, aşyq künde aşu şaqyryp, öziniñ ädettegi ajaryn qaita tauypty. Şalynyñ jaiyna syrminez kempir miyğynan küldi de, qara mosy men qara şäinekti alyp syrtqa şyğyp ketti. Kempir i̇esikten şyqqan boida Süieu qart lyp i̇etip ornynan tūryp, kereuetke sozyldy. Qos şekedegi kek tamyrlar bileulenip, bülk-bülk soğyp jatqan äljuaz balağa i̇emirenip:
− Oi, küşik! Oi, jaman neme! Janynyñ sirisin. Küşik!.. - dedi. Biraq syrttan tyqyr şyqqasyn bosañsyp bara jatqan bet öñin bir lezde bilep aldy.
* * *
Jazğy tañ sary qabaqtan syz berip, alys-jaqyn i̇endi-i̇endi bederin bere bastağan şaq i̇edi. Keşe aq pen qyzyl arasynda İelamannyñ jasağy toqtağan boz töbeniñ bauraiyna salt atty bireu tasyrlatyp şauyp keldi. Qara ter attan qarğyp tüsti. Qatty dauystap Kälendi sūrady. Tüni boiy äne-mine kelip qalar dep İelamandy kütken Kälen tañ aldynda ğana myzğyp ketken-di. «Būl kim boldy i̇eken? » - dep oilap, qolyna ūstai türegelgen şekpenniñ jeñin asyğys kie berdi.
− Bül qaisysyñ?
− Süiekeñ jiberdi.
− Jaişylyq pa?
− İelamannan aiyrylyp qaldyq.
− Ne deidi?
− Täñirbergenniñ jigitteri ūstap äketti. - Kälen i̇esin tez jidy.
− Attan!
Sergek jatqan jigitter atyp-atyp tūrdy. Bäri de bir päle kütkendei, şylbyrdyñ bir ūşyn qolynda ūstap jatqan-dy. Bir lezde apyr-japyr atqa qonyp, soiyl-şoqparyn öñgerip äzir tūr. Kälen olardyñ bas-aiağyna asyğys köz tastady, taqym astynda tynyş tūrğan tory atty tebinip qaldy. Siñirli myqty at salğan jerden soñynda myñ san tUiaq dübirlegen qalyñ dürmektiñ oñ boiy aldyna tüsip aldy da, bauyryn kerip sydyryp otyrdy. İerteñgi salqynmen biraz jer öndirip tastasa da, şilde aiynyñ ystyq küni lezde qainap ketti. Tüngi salqynda qyrdyñ kök jusanyna kerelep alğan toñ attar äri - beridesin barlyğyp qalğan i̇edi.
Bolys auly biraz jer. Kälen aiqas aldynda attardyñ terin basyp, tynyqtyryp alu kerek i̇ekenin bilse de, bir jerge aialdap toqtağan joq. At üstiniñ jeligin bäseñsitpegeni dūrys. Qaita, osylai jas jigitterdiñ küş-jigeri boiynda tūrğanda bolys aulyna añğa tüsken qyrandai, qapylysta būiqūt tigendi oñ körip i̇edi. Siyr säskede būlardyñ aldynan dürligip kögpip kele jatqan auyl kezdesti. Qalyñ qol Qarajalğa şyğa-şyğa kelgende, köş boiyndağy qatyn, bala u-şu boldy. Kälen at basyn irkip tūryp qaldy. U- şu bop jatqan köştiñ soñynda, sonau köz jetpeitin keñ jazyqta qara qūrym qaptağan mal. Sol jaqtan qapsağai boily ūzyn qara jigit bastağan alpys şaqty kisi qūiyndatyp şauyp keldi.
− Kälen ağa, assalaumaleikum!
Kälen bir körgen kisisin ūmytpaityn. «Ağalap» jatqan myna jigitti qanşa oilasa da i̇esine tüsire almady. Qapsağai boily jigit salğan jerden saldyrlap söilei bastady: biyl jaz basynda kögi qalyñ keñ jazyqqa qatar qonğan üş auyl malyn öriske birge şyğaryp, qyz-bozbala birge külip-oinap, qannen-qapersiz otyrğanda i̇el basyna kelgen myna näubet būlardyñ da şyrqyn būzypty. Üş auyldyñ aqsaqaldary äri-beri aqyldasqasyn patşağa jigit bermeimiz dep, özara auyz biriktirip, tas- tüiin bop otyr i̇eken. Bügin azanda būlarğa oqşau habar jetken boida üş auyl aiaq astynan dürligipti. Mynau olardyñ üilerin asyğys jyğyp ürkip köşip kele jatqan beti i̇eken.
− Joldaryñ bolsyn! - dedi Kälen.
− Älei bolsyn! - dedi qapsağai qara. - Panañdy ber, Kälen ağa. İendigi jerde ne körsek te sendermen birge köremiz.
Kälen adam - qaranyñ basy qosylğanyn jön körse de, biraq mynalardyñ soñyna i̇ergen qatyn - balanyñ aiaqqa oralğy bolaryn oilady. Kälen qapsağai qaramen aqyldasty da, i̇eki jaq bop bailau jasap, bala-şağaly, iiü - qiiü köş äzirşe teñiz jağasyn sağalai tūrsyn degen pätuamen ilgeri jöneltip jiberdi.
Kälen oñ boiy alda. Jelsiz aua bügin tipti qapyryq. Tas töbege kep şaqyraiyp tūryp alğan kün jer-dünieniñ apşysyn quyryp barady. Suyt jürgen qalyñ köpirdiñ tUiağynan ūşqan şañ äri - beridesin jüristi auyrlatyp, attar jiı - jiı pysqyra bastady. Soğan qaramastan būlar ūzaq joldy suyt jürispen öndirip alğysy keldi de, qara jusandy qatqyl dalany dübirletip sydyrdy da otyrdy.
− Qūdyq alys pa? - dedi Kälen.
− İendi qaşyq i̇emes, - dedi qapsağai qara.
Qara būjyr Kälenniñ betindegi tükter dala şañdağymen bozğyldanyp ūzara tüsken.
− Qarataz auly otyrğan jerdiñ bergi jağynda tereñ sai boluşy i̇edi ğoi? - dedi ol.
− İä, bar, bar.
Deuin dese de, biraq Kälenniñ ar jaq oiyn añğara almai, atyn tebinip Kälenniñ atymen qatarlasa bere oğan köldeneñnen köz tastady:
− Kälen ağa, qolyña tizginimizben birge tirligimizdi de berip otyrmyz. Sen bastasañ, osy jigitter otqa tüsuge äzir. Tek ne isteseñ de aldyn ala bizge aityp... būrynğylar aitqan ğoi, aqyldasyp pişken ton...
− Ton? Ol qai ton?
− İä, ton... Ton bolğanda... būrynğy ata-babalarymyz aitatyndai... Älgi: «Aqyldasyp pişken ton kelte bolmaidy», - deitin...
Kälen işinen: «Är i̇elde osyndai bir- bir i̇etek basatyndar bolady» , - dep oilady da, mynağan i̇endi rai bergen joq. Onsyz da jürgisi kep ūrynyp kele jatqan ūzyn tory attyñ tizginin qūia berip qatty sydyryp, suyrylyp alğa tüsti. Osydan ol tory attyñ basyn jaz boiy jañağy üş auyl jailağan jūrtqa kelgende bir- aq tartty. Osy arada būlar kün ystyğy qaitqanşa aialdady. Kälen bir jigitti bolys aulyna astyrtyn jiberip aldy. Auyl irgesindegi köl tabanğa jylma-jyl qar suy ainalyp qaq tūratyn. Öriske öz aiağynan baryp jaiylyp qaitatyn Abyralyğa qarağan ülken auyldyñ iri qaralary jaz ortasy auğanşa osy qaqtan su işetin. Tüs aua bergende oralğan jansyz jigit jüz qaraly soldattyñ osy köl tabanynda kök qūraq i̇esken salqyn sabatta şatyr tigip jatqanyn aityp keldi. Şetinen besatar, qylyş asynğan. Soñynda süiretken zeñbirek. Mynany i̇estigende jaña ğana aiqasqa tüskenşe şydamai jūlqynyp tūrğan jigitterdiñ jeligi su sepkendei basyldy. Ärkim öz oiymen oñaşalanyp alasa būta bauyryndağy azğantai köleñkege basyn tyğyp jatyr. Qaisybiri tizgininen tūqyrtyp ūstap otyrğan at bauyryndağy köleñkege tyğylyp apty. Kälenniñ de köñiline küdik i̇endi. Būryn ne körse de japan tüzde jalğyz jortyp kün keşetin. Qazir qol astynda qyruar kisi. Qasynda İelaman da joq.
Kün qyzaryp batyp bara jatqanda Kälen jigitterdi köterip, atqa qondy. Bir janğa til qatqan joq. Toğy basylyp, bauyryn tartyp alğan jarau attar keşki qoñyr salqynda tört aiağy denesin auyrlamai şiraq basyp, jortyp keledi. İel orynğa tegis otyrğan kezde qatty jortqan qol bolys aulynyñ tömengi jağyndağy tereñ saiğa ilikti. Osy arada Kälen attan tüsti. Aiyl tartpasyn tartty. Myltyğy bar jigitterdi iriktep jiyp aldy. Soñymnan qalmai i̇erip otyryñdar dedi de, atyn aqyryn bastyryp saiğa tüsti. Osy arada ol at jalyn qūşaqtap jatyp aldy da, i̇eki közin aldyna tikti. Soñynda bir izben şūbyryp kele jatqan kisilerdiñ aiağyndağy i̇etiktiñ üzeñgige sağalata sūğyp jibergen tūmsyğyna, qonyşyna qau şöptiñ basy syrt-syrt soğyp, būlardyñ birese aldynan, birese artynan şegirtke şyryldady. Aqşili saidyñ jyl saiyn qaqalyp tūnyp tūratyn qalyñ kögine, şamasy, sirä, biyl da myna auyldyñ jas töli - qozy laq jaiylsa da, al biraq iri qaranyñ äzir tUiağy timegen. Qalyñ kökti attar omyraulap jaryp kele jatqan kisilerdiñ jan-jağynan kök maiqara jusan, jalbyz iısi būrqyrap tūr. Kälen säl toqtap, töñirekke köz saldy da, sosyn soñyndağylarğa «i̇eriñder!» degendei qolyn ilgeri siltedi. Süitti de, tory atty tereñ saidyñ jarqabağyna tura saldy. Jar - qabaqqa köterilgen boida Kälen de, qalğandary da, bäri bir kisidei tağy da at jalyn qūşaqtap jata - jata qaldy. Kälen tory attyñ i̇edireiip aldyna tikken qos qūlağynyñ arasynan ilgeri jağyna köz tastady. Syrtta jer oşaqta ot jyltyldady. Irgesin türip tastağan şetki üidiñ jalañaş keregesinen iştegi şamnyñ säulesi syğyraiady. Üi mañynda kisi - qara mol. Dabyrlağan dauys. Kenet şabalañdap itter ürdi. Syrtta tūrğan kisiler dauryğyp bir- birine dauystap jatyr:
− Uäi, auylğa jylqy qūlady.
− Būlar bağana su işkesin öriske ketken joq pa i̇edi?
− Qap, auyl üstin şañdatyp jiberetin boldy-au.
− Ary aidañdar! Bol, tez!
Şetki üiden taq ūstağan bireu itterge aitaqtap işten jügirip şyqty. Osyğan deiin ne ürerin, ne ürmesin bilmei, ärkimge bir qarap qyñsylap bolyp tūrğan itter aitaqqa i̇erip arsyldap ala jöneldi. Är üiden öre türegelgen arlan töbet, qaiyñ qaptal, şäuildegen qanşyqtar saidan şyğa sala, auyl üstine qarai qaptap qūlap kele jatqan myna jylqylardyñ aldynan arsyldap ürip kelip qaldy. At jalyna jabysqan Kälen osy arada boiyn şūğyl köterip aldy da, «qaptañdar!», - dep aiqailady. Soñyndağylar da soiyl, şoqparlaryn oñdy-soldy siltep Kälenge ilese dauys qosyp, tūs-tūstan «Qapta! Qapta! Aruaq!» - dep aiqailap, qarañğy tündi dübirletip barady. Kälenmen qūiryqtasyp jetken jigitter qarsylasqan jan kezdespegen soñ at i̇ekpinimen ağyzyp bara jatyp, aq boz üilerdiñ uyğyn syndyryp, kiız syrtynan qaiyñ soiylmen sart-sūrt soğyp ötti.
Kälen ağyzyp kep ülken kiız üidiñ i̇esigin naiza ūşymen aşyp joğary kötere bergende, myna jaqtan onymen qūiryq tistesip jetken i̇eki jigit attan tüse sala şiti myltyğyn kezep işke kirip bardy.
− Tasta qarularyñdy!
Tört soldat kilem jaiğan üidiñ törinde ürpiısip tūr. Özderine oqtalğan myltyqtyñ üñireigen auzyna bir, iri qara kisige bir qarap, syrtyndağy sary ala jükke jauyryndarymen jabysyp qapty. Būl tūrğanda qarsylasatyn qauqar joğyn baiqağan soñ Kälen ilgeri attady. Qoldaryndağy qaruyn jūlyp-jūlyp aldy. Üi işi jym-jyrt bola qaldy. Syrtta at tUiağynyñ dübiri men aiqai-süreñ ūlğaiyp barady. Ülken üidiñ bir jağynda osy auyldyñ i̇eki-üş aqsaqaly men Aldabergen sofy i̇es-tüssiz ürpiısip tūr:
− İelaman qaida? - dedi Kälen.
− Kälen qarağym... ainalaiyn...
− İelaman qaida?
− Ollahi, bilmei...
Kälen qart sofynyñ keudesine tüsken kökşulan saqalyn iegimen qosa uysyna toltyra syğymdap ūstady.
− Ainalaiyn... Alla atymen ant i̇e - i̇etem. Qūran ū - ūrsyn...
− Bauyzdap öltirem. Ait! Ait, şapşañ.
− Bağana kündiz aidap äketken.
− Qaida?
− Bilmedim. Ainalaiyn, şybyn janymdy...
− Täñirbergen qaida?
− Üiinde.
− Üii qaisy?
− Saidyñ arğy betinde.
− Qarataz şe?
− O da sonda...
Kälen sofyny bir tüiip, jalp i̇etkizdi de, syrtqa atyp şyqty. Tyqyrşyp tūrğan tory atqa bir- aq yrğydy. Būl kezde soldattar da i̇es jiğan - dy. Ülken auyldyñ är tūsynan orysşa sözder i̇estilip, myltyq tars - tars, oqtar zu-zu ağa bastady. Auyl üstindegi aiqai-süreñ arasynan Kälen bir top attylynyñ osylai qarai tasyrlatyp şauyp kele jatqanyn baiqady da, «Qait! Qait!» - dep aiqai saldy. Qarañğyda bir- birinen köz jazyp qalğan jigitter Kälenniñ ömirin är tūstan qaitalap «Qait, qait!» - dep, at basyn qyrğa qarai asyğys būryp jatty. Soldattar olardy soñynan qua tüsti de, bylai ūzap şyqqasyn attaryn tejedi. Kälen jaudan oñai qūtylğanğa quansa da, özderiniñ bügingi äreketine yrza i̇emes. Özderi kündiz dem alğan jerge jetkesin osy arağa aialdamaq bop attan tüsti. Köp ūzamai jaz aiynyñ qysqa tañy qylañ berdi. Jigitter jau qotanyna qūiyndai tigen bağanağy i̇erlikterine i̇esirip alğan. Biriniñ sözin biri bölip, abyr - dabyrlap dauryğyp jatyr.
Kälen köñilsiz. İelamandy qūtqara almady. Tynyş jatqan jaudyñ üstine at oinatyp, aşu-yzasyn ūiatty. Būnyñ arty ne bolady?
Ärine, Kälenniñ körgen jalğyz qoqaiy būl i̇emes. Biraq ol būryn ne körse de däl būnşalyq jany tebirenip, tolğanyp körgen i̇emes-ti. Būryn būl, asyly, oiyna ne kelse sony istep salatyn da, «i̇endigi jerdi körip alarmyn» dep osynau almağaiyp dünieni belinen basyp jüre beretin. Öz basyn qatal zamannyñ qai soqpağyna salsa da, salt atpen sary jonda jalğyz jortyp jürgende būl beibaq, sirä, bir jannan aiylyn jiiätyn ba i̇edi?
Bäigege tikken ğaziz bas zaual jetkende, täiiri, qai jerde, qai şūqyrda qalsa da, būğan bäribir i̇edi. İeger de jazataiym kökpardyñ lağyndai özinen küşi asqan qūdiretti bireudiñ qanjyğasynda ketse ketsin, tek äiteuir, i̇ekitalai taitalasta namysty qoldan bermei, ölse de jağalasyp ölsin. İtşilegen ömirde mañdaiyna jazğan azğantai tirlikte, būl, asyly, ūrlyq istese de, balyq aulasa da, töbelesse de, tatulassa da, aldy-artyn oilap, basyn qatyryp jatpastan ilgergi bir künde özin tosqan älde quanyş, älde renişke Qūdai özi bergen janyn özi alady deitin de, ylği da közdi tars jūmyp, tura tartyp kete beretin. İendi soñyna i̇ergen osynşa halyq mynau. Özderi közinen tizilgen öndirdei qyrşyn jas. Būlardyñ ärqaisysy bolaşaqta bir- bir üidiñ bozdağy...
− Şañ şyqty.
− Quğynşy... quğynşy...
− Atqa qonyñdar! - dedi Kälen.
* * *
Izine quğynşy salyp alğan Kälen bes jüzden astam jigitpen osynşa keñ daladan bas sauğalaityn pana taba almai, i̇elsiz, susyz sary jonda josyp jür. Talai künnen beri i̇eli bir tün bel şeşip, at arqasynan i̇er alğan joq. Quğynşylardan qara üzip ketkisi kep, şilde aiynyñ ne bir qainağan ystyğyna qaramastan kündiz demei, tün demei, attaryn qan sorpa ğyp sydyrtyp tartady da otyrady. Biraq soñyna sūğyn qadap tüsken quğynşy bäribir qūtqarmady.
Kälen baiağy ūrlyq qyp jürgen ne bir jyryndyqor quğynşylardyñ talaiyn izinen op-oñai adastyryp kete beretin-di. İendi ne bolğanyn qaidam, osy jolda būl basyna tyqyr taianğanda qoldanatyn i̇ejelgi maşyqpen üirenşikti täsilge basyp, bir kez iz tüspeitin taqyrğa saldy. Onan tağaly at bolmasa, qalğan jylqynyñ tUiağyn qağatyn qatqyl, tastaq töbelerdi tasyrlatyp tün - tün, kün - kün jortty. Biraq onan da i̇eşteñe şyqpağasyn jany qysylğan Kälen i̇endi jyqpyly, jyra - saiy mol ūry şyñyna tyğylyp i̇edi, būl öñirdiñ ūñğyl-şūñğylyn jetik biletin känigi bireudi jolbasy ğyp alğan, attary saily soldattar būlardy bäribir qūtqarmady. Jolynda kezdesken auyldardan qaita - qaita at auystyryp minip, ağarğan susynğa qanyp äl jiyp alady da, qaita quady.
Kälen qyr soñyna tüsip alğan päleden qūtyla almasyn bildi. Amaly da tausyldy. Barar jer, basar tau qalmai, apşysy äbden quyrylğan bir tūsta «özekti janğa bir ölim» dep, osyndaidağy öziniñ «nar täuekeline» basyp, soñyna qadalyp tüsip alğan qan - qūily jauğa qarsy şapqysy kep i̇edi, oğan naizasy şoşañdağan jigitterdi myltyqqa qarsy aidap salyp, qyryp alarmyn dep qoryqty.
Būlar ūry şyñynan aldyn tün qyp qaşyp şyğyp i̇edi, sonan bir jerge toqtamai tün -tünimen jortyp otyryp, tañ ata aldarynan kezdesken o basy men bū basyna köz jetpeitin añğarly tereñ saiğa keldi de, at basyn tartty. Saida qūs tañdai ūzynşa japyraqtar jautyldağan qūba tal qalyñ ösken i̇eken, joñyşqaly, mortyqty tereñ saidyñ tabanynda, äli de bolsa, balausa qalpyn saqtap balbyrap tūrğan typ-tyğyz qalyñ köktiñ qaisy bir tūsy jazataiym säl-päl seldirese, sol aradan möp-möldir būlaq suy mölt-mölt körine tüsip, qapelimde qaitadan qalyñ qauğa kirip joğalyp ketedi.
− Pai, pai, mynau jaryqtyq aita qalğandai-aq, jer i̇eken, - dep atyn jetelegen älde bireu Kälenge qatarlasa berdi. Kälen oğan būrylğan joq; basynda baiağy bir oi: «Qaida baryp jan sauğalaidy? »
− Būl özi kimniñ jeri i̇eken? - dedi Kälen.
− Kim bilsin, būl mañnyñ bäri – Tileu - Qabaqtarğa qaraidy ğoi. Solardyñ bir myqtysynyñ jeri bolar.
Kälen ündemedi. Işinen: «Apyrai, ä... Täñirbergenniñ qaiyn atasy bolmasa ne i̇etsin?» -dep oilady. Jä, kim bolsa da, basqa i̇emes, äiteuir qazekemniñ jeri ğoi, jaudyñ qarasy köringenşe osy arağa tynyğa tūramyz. Jigitter şarşady. Attar da qan sorpasy şyqty. Kälen boiyn qaru-jaraqtan bosatyp, üstindegi lypanyñ tüz kiımnen basqasyn tügel şeşti de, mūzdai kökke qūşağyn jaiyp, i̇etpettep jata ketti. Iştiñ qyzuy syrtqa teuip, jalyndap äketip bara jatqan jalañaş tän salğan jerden rahat tauyp biraz jatty da, sosyn arqasyna aunap tüsti. Közin aşuğa i̇erindi. Özi raqat läzzat alyp jatqan osy myna kisi boiyndai kök şalğynnyñ äldebir jerinen būğan äzir aty beimälim, biraq, äiteuir, qazekemniñ şalqar keñ dalasynyñ qalai da bir jūpar hoş iıs añqyp qūia berdi. Būl bütin dünieden tek osy iısti sezip, osy iıspen tynystap, osyğan deiin osy myna tynymsyz tirligi qūrğyrda janyn baurap äketip bara jatqan myna jūpar iıssiz qalai ömir sürip kele jatqanyna qairan qalyp jatqan-dy. Kenet baiağy bala kez bolmasa, onan bergi jaqta at üsti sart-sūrt ömirde i̇esitpedi me, i̇esitse de, qaperine kirip şyqpai, kün-tün qatqan jortuylda ūmytyp bara jatqan bir tätti dybys qūlağyna keldi de, közin aşyp aldy. Süitse būnyñ däl üstinde, kök pen jer arasynda, O, Jasağan İe, nebäri, bolyp - bolğany jas bala jūdyryğynyñ mūğdaryndai sūr torğai. Kälen dem aldy ma, joq pa, özine salsa tynysy toqtap, i̇esi şyğyp i̇elitip qalğandai... Nebäri jas bala jūdyryğynyñ mūğdaryndai älgi torğaidyñ Kälen qūp - qūttai tūmsyğyn kördi. Tarynyñ tüiirindei qūp - qūrtaqandai qap-qara közin kördi. Kökiregi tätti dybysqa tolğan qūp - qūrttai deneni i̇eki jağynan köterip kökke alyp ūşqan nebir qūp - qūrtaqandai i̇eki qanat möp-möldir kögildir auada dir - dir i̇etedi. «O, janym, sūr torğai! Osynau keñ dalamnyñ torğaiy», - dedi Kälen. Közinde jas.
− Jau... Jau kelip qaldy.
Kälen i̇esitpedi me, i̇estise de älgi baltañdai qūp - qūrtaqandai dala qūsynyñ tätti üni basqa bar dünieniñ bärin qaperinen şyğaryp ūmyttyryp jiberdi me, ornynan qozğalmai biraz jatty. Tūrğasyn da asyqpady. Atqa miner aldynda da üzeñgige aiağyn salğasyn jañağy qūp - qūttai jez tañdaidy tağy bir körgisi kep kök aspanğa qarap i̇edi. Qyr astynan at tUiağynyñ dübiri şyqty. Jigitter de, jigitterdiñ astyndağy attar da bir orynda tūrmai, şiyrşyq atyp tūr i̇eken.
Kälen tory atty tebinip qaldy. Saidan sydyryp şyqty. At basyn tejemei, ağyzyp bara jatyp artyna būrylyp bir qarady. Quğynşylar körinbedi, biraq qyr astynan ūzyn naizalardyñ qyltyldağan ūşy körindi.
Qanşa dese de, jañağy az ğana tanys attarğa biraz belköterme bolğan i̇eken. Sony baiqağan Kälen saidan şyqqan boida attar äzir tyñ tūrğanda jer öndirip alğysy keldi de, tory atqa taqym basty. Jigitterge de keregi osy i̇edi; onsyz da soñynan tasyrlatyp myltyq atyp, qiqulap kelip qalğan jaudan qalai qūtylaryn bilmei, jaltaqtap artyna qarap kele jatqan-dy. Būlar da attyñ basyn qūia berdi.
Būl öñir biyl quandy. Basqa jaqqa qarağanda, qaita Ūlyqūm öñiri ne bir quañşylyqta da jeriniñ tügi qalyñ, suynyñ közi jaqyn bolğandyqtan ony jailağan halyqtyñ berekesi onşa şaiqala qoimaityn. Sondyqtan būnda qaşanda halyq basy köbirek jinalady. Qystan yñyrşağy ainalyp şyqsa da, qūm basynyñ kögine aiağy bir jetken mal qapelimde qarny tompaiyp, qabyrğasyn jauyp ala qūiatyn. Mal jağdaiyn öz jağdaiynan kem oilamaityn şarua qoldağy azyn-aulaq qarany aldağy jyldyñ qysyna qoñdandyryp tüsirgisi kelgende osy öñirge ärisi sonau arqadan, berisi myna teñiz jağasynan köşi şūbap kelip jatatyn. Soñyna quğynşy tüsip alğaly Kälen de şyğandap alysqa ketpei, osy öñirge ainalsoqtap är qyrdyñ astynda bir-bir auyl otyrğan maldy-jandy i̇eldi sağalap, qazyğyn ainalğan attai şyr ainalyp jürip alğan-dy.
Süitse, būl öñir būlardan göri analarğa tiımdi i̇eken. Qūdaimende bolystyñ abyzyndağy i̇el qoryqsa da, syilasa da olarğa aldynan as-suyn äzirlep, atyn almastyryp, jazataiym köz jazyp qalğanda közemeldep izine salyp otyrypty. Sony keş bilgen Kälen özderine belköterme bolğan älgindegi saidan şyğa salysymen at basyn i̇endi tura Adai, Tabynğa būrdy. Būl bet dalalyq. Qazir tügil, ana zamanda da aranşynyñ jalğyz atyna su tatyrmai, jazda şañ būrqyrap, qysta qar borap, aq tütek üskirik soğatyn da tūratyn añyrağan aşyq dala. Türikpen asyp, Adai, Tabyn asyp ūrlyq qylğan änebir kezde, būl aralar Kälenniñ talai-talai jortqan jerleri. Bedireigen i̇elsiz tüzdiñ qai jerinde at şaldyratyn, tañdai jibitetin suy bary būğan belgili i̇edi.
Kälen alda. Onyñ tory atynan qalmai, ūdaiy qūiryq tistesip otyrğan qalyñ top ünsiz. At üstinde ötkizgen ūly sürginde şetinen kün ötip, jel qağyp qara siñirlenip alğan jüzder quqyl. Syrtyna şyğaryp aitpasa da, işterinde qainağan yzamen qatulanyp şymyrtyp alğan. Kälen olarğa qaramauğa tyrysady. Keide közi tüskende olardyñ türinen özi şoşyp ketedi. «Osy şirkinderdiñ tili bailanyp qalğan ba? Nege ündemeidi? » Işinen osylai deuin dese de, biraq ar jağynda tağy bir oi tūrdy, sonda būnyñ özi qaitedi? Būnan tağy qorqady.
Jaudan būlar qara üzdi. Biraq bes jüzden astam sarbazdyñ soñynda myna i̇elsiz meñireu qara jonda josylyp qalyp jatqan köp tUiaqtyñ sürleui būlardyñ izine tüsken quğynşyny adastyrmasy belgili.
− Kälen ağa, - dedi ūzyn qara astynda i̇entigip auyr dem alğan atty i̇eki büiirden tepkilep, qatarlasa berip, - baratyn jerimiz alys pa?
− Kün keştete jetermiz.
− Apyr - ai, mynau... Myna dala... Būl özi netken jer?
− Tamaşa, jaqsy jer.
− Şyn ba? Būnda i̇el bar ma?
− Bolğanda qandai?! Būnda qazekemniñ nağyz i̇erjürek batyr ūldary tūrady.
− Son - da... Kälen ağa... Al, su?..
− İe, bar. Şyñyraudyñ şekeñnen şyqqandai suy bal tatidy.
Ūzyn qara äli de bolsa sener - senbesin bilmei, qara būjyr Kälenge qarady, sosyn azğantai qyltanağy köktem basynda qurap ketken dalağa qarady. Qaisysyna qarasa da qazirgi türinen qaralai şoşynady. Kün i̇ekindige taqalğanda qara jondy dübirletken qalyñ qoldyñ ilgergi jağynan qoñyr jal körindi. Mynau älde bir ūlanğaiyr teñizdiñ aryğyraq bir şetinen töñkerilip audarylyp tüsken däl bir döñbek tolqyndai, juyq mañdağy töbeler men şoqylardyñ bärinen boi asyryp, sonadaidan döñkiıp körindi.
Būlar qattyraq jürdi. Bauyryn kerip birde sydyryp, birde şoqytyp, jer tanabyn jyldam qysqartqan qol köz ūşynda köringen älgi qoñyr jalğa jetip te qalğan-dy. Būl aralarda talai jorytqan Kälen myna jaldyñ ar jağynda, äudemdei jerde, tep-tegis jazyq dalada jalğyz özi jeke şoşaiğan biık şoqy baryn biledi. Baiağy i̇erte zamanda birde bolmasa birde köşteri kezdesip qalğanda keide jaiylym, keide qūdyq üşin qazaq pen qalmaq taitalasqan talai - talai şaiqasta qaisysynyñ qoly būryn jetse, sol osy şoşaiğan töbeden qarauyl qaraidy i̇eken. Jäne osy şoşaq töbeniñ däl astynda suy tis syndyrğandai şyñyrau bar. Jazda i̇el otyrady.
Kälen qoñyr jalğa şauyp şyqty. Osy arada tizginin säl tejedi. Jal üstinde tūryp at üstinen ilgergi jağyna jyldam köz tastap i̇edi. Özi tūrğan qoñyr jal men äudemdei jerdegi qarauyl töbeniñ i̇eki aralyğyndağy jazañnyñ qara oty qaşanda qalyñ bolatyn. Biyl da jaz basynan künniñ jaisyz ystyğyna qaramastan köktemde qalyñ şyqqan qara ot äli de boişañ jäne mini qūramağan i̇eken. Sony qyrağy kezi bir qarağannan baiqağan Kälen işinen jağasyna tükirip, jymyñ i̇ete qaldy. Äldenege köñildenip ketti.
Keiinde qalğan sarbazdar aq ter, kök ter attaryn tepkilep jete bergende Kälen kidirmei, ilgeri jürip ketti. Ol i̇endi asyqqan joq, atyn bir äuenmen aqyryn bastyryp kele jatyp qoñyr jal men qarauyl töbeniñ i̇eki aralyğyndağy jazañnyñ qara otyna tağy da nazar audardy. Taspa boz ker jusan basqa jerge qarağanda myna jazañda, şynynda da, boişañ, attyñ şaşasyn qağuğa jarap qapty. Qasynda üzeñgi qağysyp kele jatqan ūzyn qaranyñ birdeñe sūrağysy kelgendei jaltaqtap qarağan nazaryn baiqasa da yñğai bermedi. Onan qaita özi sözge tartyp: «Myna jusanğa kerege jaisa köriner me i̇edi? » - dep sūrağysy kep oqtala tüsti de, äldenege ar jaq oiyn aşqysy kelmedi. Qūdyqqa kelgesin attan tüsti. Tas astau mañynda şiyrlap tastağan adamnyñ, maldyñ izi köp i̇eken. Kündiz su işip, keşke salym özderiniñ tüngi salqynda jaiylatyn dağdyly örisine tartqan köp jylqy izi josylyp jatty. Siyrdyñ japasy, tüieniñ qūmalağy arasynan atam zamanğy aqylşyñ i̇eski tezekter körindi.
− Osy arağa toqtaimyz, - dedi Kälen. Būlarmen qūiryqtasa jetken jigitter de japyrlap attan tüsip jatty. Jerge aiağy tie salysymen böri de jantalasa asyğyp qūdyqqa ūmtyldy.
Adamdardan göri şölden qany keuip bara jatqan attar tizginin jūlqyp astauğa ūmtylyp ölip barady.
Kälen su işken joq, tek auzyn şaidy da qasyna ūzyn qara men i̇eti tiri i̇eki jigitti şaqyryp alyp qūdyq basyndağy opyr - topyrdan aulaqqa oñaşalanyp şyqty.
− Jaudy osy arada tosamyz, - dedi Kälen.
− Sonda... tosqanda qalai, soğysamyz ba?
− Ony kezinde körermiz. Senderge aitpağym, būl mañda mynadan basqa qūdyq joq.
− Kälen ağa, jaudyñ qaru-jarağy saily, küşi de basym. Olarğa qarsy tūryp... Oğan... oğan şamamyz kee...
− Bilem...
− Son - daa... qalai?
− Osy mañda auyl bar. Qai jerde otyrğanyn bilu kerek.
− Ony bilermiz. Tek, jañağynyñ jönin...
− Oilağan oiym bar. Ony keiin bile jatarsyñdar. Sender bylai şyğyp, auyldyñ qai jerde otyrğanyn bilip qaityñdar. Olarmen keiin özim baryp söilesermin.
− Olar da özimizdei qaru-jarağy joq, qūr qol ğoi.
− Bilem. Al, tūrmañdar. Tez baryp qaityñdar! - Jigitter bir-birine qarady. Sosyn astyndağy jaltaqtap, qaita - qaita qūdyqqa qarap oqyranğan attaryn tebinip jürip ketti. Köp ūzamai qaityp keldi. Bylaiyraq şyqqasyn bir qyrdyñ astynda otyrğan maldy-jandy ülken auyldyñ üstinen şyğypty. Adailar körinedi. Işinde az üi kirme Tabyndar bar körinedi. Būlar da aq patşağa jigit bermeimiz dep, bes qaru belde, attar beldeude, täuekelge bel buyp tas tüiin bop otyr i̇eken. Auyl irgesine kep ornalasyp jatqan qoldy i̇esitkende Adai jigitteri i̇esteri şyğa quanypty... Qaisybireuler Kälendi biledi i̇eken, atyn i̇esitkende: «Ä, onyñ älgi jylan köz qara ğoi? » - dep keñk-keñk külipti.
Sol küni keşte Kälen Adailardyñ aqsaqaldarymen kezdesti. Kälen olarğa Aral öñirindegi halyq i̇ereuildep, qaru ūstauğa jaraityn i̇er-azamat atqa qonyp jatqanyn aitty. Sosyn özderiniñ soñynda izin ökşelep kele jatqan quğynşy baryn, olardyñ osy arağa bügin-i̇erteñ kelip qalatynyn da jasyrmady.
− İe, bärekelde! Onda biz de jigitterimizdi kötereiik.
− Sender tyrp i̇etpeñder. Özimiz - aq olardyñ bir sylasyn qylarmyz.
− Au, ol qalai? Būl nağyz küş biriktiretin tüs i̇emes pe?
− Şamamyz kelmei bara jatsa aitarmyz. Senderge salatyn bir qolqam bar.
− Al, qolqañdy ait!
− Bir künge aulyñnyñ keregesin sūrağaly tūrmyn.
− Qolqañ sol - aq, pa?
− İä, sol-aq.
Adai şal qarq-qarq küldi:
− Kerek bolsa, keregeni uyğymen qosa al! Tek şañyrağymyzdy qaldyrsañ bolady, - dep jaña jūrt aldynda şalqaqtap otyryp, zirkildep söileitin apaitös şal tağy da keñk-keñk küldi. Biraq ol Kälennen sonşa keregeniñ nege qajeti bolğanyn sūrağan joq, Kälen de oğan ol jöninde tis jaryp tük aitpastan qoştasyp jürip ketti. Ol jönelgen boida älgi apaitös Adai şaldyñ ämirimen bükil auyl jau tigendei aiağynan tik tūryp, alas -qapas üilerin jyğyp, bar auyldyñ bükil keregesin tügeldei tüielerge tiep, jöneltip te jiberdi. Kerege tiegen ūzyn köş jetkenşe Kälen būl jaqta jigitterin jinap äzir tūrğan-dy. Közdi aşyp-jūmğanşa tüielerdiñ arqasynan keregelerdi tüsirdi. Kälenniñ basşylyğymen ünsiz qimyldağan jigitter tün qarañğysyn jamylyp jürip, bağanağy qoñyr jal men qarauyl töbeniñ arasynda qara oty mol keñ jazyqqa keregelerdiñ qanatyn jazyp, ūzynnan-ūzaq jaiyp tastady. Arqasy bosağan tüielerdi izinşe keiin qaitaryp jiberdi. Sosyn tağy da Kälenniñ ämirimen qarauyl töbege arqasyn tirei toqtağan qalyñ qoldy besten, onnan qos-qos qyp bölip bäri mazdatyp ot jaqqanda qūddy kektegi jūldyzdar jerge qūlap tüskendei, jypyrlap ala jöneldi.
Osy kezde bağana jolda qaldyryp ketken i̇eki jigit şauyp keldi. At üstinen aptyğyn baspastan i̇ekeui birdei qosarlana til qatyp jaudyñ jaqyndap qalğanyn habarlap i̇edi; Kälen ündemedi. Kündizgi aptap ystyqta būl arağa olardyñ özderi de, attary da şölden silesi qūryp jetetinin bilip tūr. Kelgen bette birden şabuylğa şyğuğa şamasy joğyn da oilady. Jäne būryn jaudyñ köz ūşynda qarasy körinse aldy-artyna qaramai tūra qaşatyn būlardyñ i̇endi üstine kelgende de imany selt i̇etpei, kelseñ kel degendei, jol tosyp tūrğan syñaiyn baiqağasyn batyly jete qoimasyna kämil sendi. Süitse de, qamsyz bolğysy kelmedi. Tañ atqanşa at tizginin sağağynan tūqyrtyp ūstağan jigitter qylyş -naizalaryna iegin süiep otyryp köz ilindirip myzğyp aldy.
* * *
Kälenniñ boljamy däl şyqty: tün ortasy aua jetken aq i̇esker qoñyr jalğa köterilgesin at basyn irikti. Sonau i̇etekte jypyrlağan sansyz köp otty körgende jüregi şailyqqan jau būl arağa, būnşa qoldyñ qaidan kep qalğanyna qairan qap, jal üstinde biraz iırilip tūrdy da, sosyn attan tüsti. Tañ atqanşa tyrp i̇etken joq; küzetti myqtap qoidy da, sonan qaşan appaq bop tañ atqanşa jazğy tünniñ qoñyr samaly soqqan biık jal üstinde i̇esterinen tana qatyp ūiyqtap i̇edi.
Būl tüni kirpik ilmegen Kälen qoñyr jaldan közin alğan joq. Būl tüni olar da, būlar da qybyr i̇etpedi. Tek anda-sanda äldebir ter qatqan at i̇er-tūrmanymen syldyratyp silkinip qalady. Sosyn sonau i̇etektegi qoñyrlyq arasynan şegirtkeniñ şyryly bolmasa, qūlan i̇eleñ i̇eter onan basqa bögde birde-bir dybys bolğan joq-ty. Tek tañ saz bergen bir mezgilde jau äskeri toqtağan qoñyr jaldan tañmen talasa ūianğan äldebireuler körindi. Köp ūzamai qoñyr jaldyñ üsti qapelimde adam - qarağa tolyp, abyr-sabyr, qauyrt qimyl, qarbalas bastaldy. Ile-şala böri japyrlap atqa otyrğanda mynalardyñ qaramy būl oilağan şamadan äldeqaida köp körindi.
− Jigitter daiyn ba? - dedi Kälen qasyna kelgen ūzyn qarağa.
− Daiyn.
Qoñyr jaldyñ üstinde qatar tüzep şeru tartqan qalyñ qol lezde i̇ekige bölindi. Anadan göri molyraq ülken legi ūmsynyp ilgeri şyqty da, qaramy azyraq i̇ekinşi legi bastapqy ornynan tyrp i̇etpei, iın tiresip tūryp qaldy.
− Kälen ağa - aa... Kälen ağa - aa...
Däl qasynan ablyğyp şyqqan myna bir dauys Kälenniñ jynyna tidi. Onsyz da qoñyr jaldyñ üstinde iın tiresken qoldyñ älgide attaryn añyryn bastyryp ilgeri ozğyndap şyqqan alğaşqy legi kenet qylyşyn qynaptan jarq-jūrq suyryp ala sala yldiğa qarai at basyn ağyzyp qūia bergenin körip tūrğan-dy. Biraq qybyr i̇etken joq, tek qoñyr jaldyñ basynan i̇etekke qarai seldei josyp kele jatqan qalyñ qoldyñ dübirine älden delebesi qozyp, tyqyrşi bastağan taqymy astyndağy tory atty tyrp i̇etkizbei, tizginin tūqyrtyp aldy. Būryn būlar ylği qaşyp, analar ylği tūra quatyn i̇edi. Būl joly olar būrynğydai bar äskermen lap qoiğan joq. Beldesip küresetin bolğasyn, ūrys ädisin özgertip äueli şabuylğa jalañaş qylyşy jalaqtağan aty ūşqyrlardy jiberdi. Aty ūşqyrlar qarsy aldynda «kelseñ kel» dep qara ağaştai tosyp tūrğan qolğa qyrğidai tie bergende myna jaqtan keiinge saqtağan i̇ekinşi lekti ūrysqa salyp jibermek i̇edi.
− Kälen ağaa!.. Kälen ağa!..
Ūzyn qara ma, älde basqa ma, bireu Kälenmen üzeñgi qağysyp qatarlasa berdi. Qalğandardyñ da qatary qozğalyp ketti. Jaña ğana at boiy keiin tūrğan jigitter de qapelimde syğylysyp, özimen qatarlasyp qalğan i̇eken. Kälen sonda da qybyr i̇etpedi. Qara sūr beti quqyldana tüsken. Sonan ba, änşeiinde onşa baiqala qoimaityn betindegi būjyrlar bozaryp, sūiyq mūrt teben inedei tikireiip - tikireiip apty. Közin bir jaqqa būrmai tura aldyna tigip alğan. İeki közi qoñyr jaldy dübirletip yldiğa qarai qaptap kele jatqan qoldyñ aldyndağy qara jal, qūla atty ofitserde. Mynau özgeler siiäqty qylyş ūstağan qolyn oñdy - soldy siltep kele jatqan joq; qyratyn - jūiatyndai, i̇eserlenip, qūrdan - qūr qoqyraqtağan da joq; qos qūlağyn jymyp alğan qūlanyñ ūşqan qūstai ilgeri sozğan ūzyn moinyna keudesimen ilgeri sozylyp jabysyp apty. Birme-bir aiqasta küşpen almasa, myna käpirdi ädispen ala almasyn Kälen sol arada oilady ma, joq pa, belgisiz, oilasa da tek bir sät, bir qas qağym qaperine kirse kirgen şyğar. Däl osy qazir onyñ i̇esil-derti myna ofitser jolynda jaiuly jatqan keregeni körgende qaiter i̇eken dep, sol sätti şydamsyzdana kütip tūr i̇edi... İe, mine!.. Ofitser keregege basqalardan būryn jetti. Biraq tizginin tartyp ülgirmedi. Ar jaqtan ağyzyp kelgen bette aldyñğy i̇eki aiağyn keregeniñ közine tyqty da basyn bauyryna alyp omaqasa qūlady. Üstindegi ofitser qylyş ūstağan qoly basynan asa bir i̇erbeñ i̇etti de, qara jal, qūla aiğyrdyñ moinynan asyp tüsip anadai jerge domalap-domalap ketti. Sol sol i̇eken, soñyndağy qalyñ köpir de birinen keiin biri keregege kiligip, omaqasyp opyr-topyr qūlap, aiağy synğan, omyrtqasy üzilgen attar jan dausy şyğa şūrqyrap, adamdar şyñğyryp, qoñyr jal men qarauyl töbe arasyndağy keñ alqap qapelimde adam aitsa nanğysyz älem - tapyryq boldy da ketti.
Osy sätti tosqan Kälen oñy men solyna jyldam köz tastady. Qoly da qynapta tynyş jatqan qylyşqa baryp qalğan i̇edi; i̇endi bir qimylmen jarq i̇etkizip suyryp ala sala: «Jigitter, qapta!» - dep aiqai salğaly oqtalğanda... O, Alla, qūddy jer astynan jaryp şyqqandai, qiqu salğan äldebir köp dauysqa köp tUiaqtyñ dübiri qosyldy da, auzyn aşyp ülgirmegen Kälen qalt i̇etip toqtai qaldy. Tu syrtynda syğylysyp tūrğan sarbazdar da aspan astyn dürildetip alyp bara jatqan myna dübirdiñ qaidan şyqqanyn qapelimde bilmei qalyp i̇edi; Kälen olardan būrynyraq kördi: özderiniñ köz aldynda attar, adamdar omaqasyp biriniñ üstine biri qūlap, opyr-topyr bop jatqan aqtarğa i̇eki büiirden bir sätte būiqūt tigen öñşeñ naizaly - qylyşty köp atty qiqulap tönip qalğan i̇eken. Kälen qylyşqa baryp qalğan qolyn tartyp aldy. Būjyrlary badyraiğan qarasūr bet kenet jadyrap, astynda tyqyrşyğan tory attyñ sauyryna qarai şalqalai bere qarq-qarq küldi.
− Kälen ağa... Kälen ağa, būlar kim? - Kälen külkisin kilt tyidy.
− Kim boluşy i̇edi, i̇er Adailar da!
− Sonda... Sonda biz qaida qaldyq?
− Joldy osylarğa beriñder!
− Biz şe?
− Biz dem alamyz. Käne, attan tüsiñder.
Būlar osy arada biraz aialdady. Attaryn tynyqtyrdy. Kir-qoñyn judy. Adai jigitter birinen keiin biri üiine şaqyrdy. Künde-künde Qūdai joly sadaqa berip, ana üide, myna üide aqsarbas soiylyp jatty. Jau qaşyrğan köñildi jigitter apaq - şapaq aralasyp, bügin tanyssa i̇erteñ Adai, Tabynnyñ basy bos qyzyna üilenip, ol az degendei besiktegi balalaryn atastyryp, tuys bop jatty. Lepirgen i̇et qyzu üstinde būlardyñ i̇eşqaisysy äzir i̇erteñgi kündi oilağan joq. Būlar soñyra talai jyl, jyldar ötip, düniege būlardan keiin talai ūrpaq kelip, olar da būlar siiäqty myna adyra qalğyr ata-baba jerin qaitsem kögertem dep janyn jaldap, qajet bolsa, qanyn, terin tögetinin de oilağan joq-ty. Soñyra, köp jyl ötkesin aq äskerler opyr-topyr qyrylğan myna keñ alqaptyñ jūrt auzynda añyzğa ainalyp «Soldat qyrğan» atalatynyn da tap sol küni Kälen de, Kälennen basqalar da bilgen joq-ty.
Sonan ai ötti. «İel qūlağy - i̇elu». Üi men üi, i̇el men i̇el arasyndağy ybyr-sybyr qarap jatpady. Būl jaqqa joly tüsip, sonau Arqadan, Aqtöbe, Aral öñirinen kelgen äldebireudiñ äldekimge aitqan alyp qaşty sypsyñy äp-sätte auyzdan auyzğa tarap, bireuden bireu qūlaqtanyp, köp ūzamai dabyrağa ainalyp: «Oibai, aq; patşa qaharğa minipti. Orynbordan äsker şyğypty. Köptiginen jer qaiysatyn körinedi», - dep i̇el işi düñkildep alyp bara jatty.
Kälen jigitterin jiyp aldy: «Özimizdiñ jağdaiymyz kelisti» dep jata bergenimiz jön bolmas. İelge baralyq», -dedi.
Jigitter de sony jön kördi de atqa otyrdy.
* * *
Süitip, bir aidyñ jüzi auğanda Kälenniñ qoly Ūlyqūm öñirine qaityp oralğan i̇edi. Şynynda da, ber jağy Aqtöbe, ar jağy Orynbordan şyqqan köp äsker auyl üstin basyp jatyr i̇eken. Soñynda süiretken zeñbirekter bar. Kälen qarsylasa almady. Qaruy myqty, küşi basym jaudyñ qarasy körinse boldy apyr-japyr atqa otyryp, aldy-artyna qaramai ūra qaşty. Būl joly da baiağydai jan sauğalap, soñyna sūğyn qadap tüsken jau äskerin şūbaltyp, tağy da qyrğa, oiğa, tauğa, susyz şöl dalağa, japan tüzge qaşty.
Attar boldyrdy. Adamdar da tityğy qūrydy. Biraq bäri ünsiz. Aştyqqa şydasa da, şölge şydamai nebir örttei ystyq künderinde auzyn oramalmen bailap alğan sarbazdar jūlynyn üzerdei qort - qort jelgen at üstinde basy salbyrap ün-tünsiz kele jatady. Obalyna ne kerek, osy jolda qanşa qiyndyq körip, azap şekse de, basyn bäigege tikken jigitterdiñ birde - biri äli qyñqyldap narazylyq bildirgen joq. Būryn - soñ basynan būndai qiyndyq keşpegen jandar. Köbi keşe Kälenniñ özimen birge su keşken qara borbai balyqşy. Qalğandary maly jūtqa ūşyrap, teñizge kep sağalağan malşy, jalşy. Bäri de at üstinde ötkizgen mazasyz quğyn - sürginde qap-qara bop tütigip, işte qainağan yzadan qatulanyp tastai şymyrtyp alğan. Kälen keide būlardyñ qanşa künnen beri ünsiz sazarğan türine qarap: «Şirkinderdiñ til - jağy bailanyp qalğan ba?» - dep tañdanady.
Bir joly şyndap quğan jau būlardy qyrğa qaşsa da, oiğa qaşsa da izinen qalmai, küni boiy ökşelep qudy da otyrdy. Kün batty. Qarañğy tüsti. Attar da, adamdar da şarşady. At üstindegi ūzaq jortuyldyñ talaiyn körgen Kälen de sol küni qatty qaljyrap, i̇er üstinde i̇eki qūiymşağyna kezek otyryp qipaqtai bastağan-dy. Ūzyn qara qatarlasty:
− Toqtasaq qaitedi?
− Şyda!
Kälen sonan artyq til qatpady. Sydyryp kele jatqan tory atqa taqymyn qysyp şaba jöneldi. Sonan aisyz qarañğyny jamylğan qol bir jerge toqtamai tünimen jortyp -jaudan qara üzip ketip i̇edi. Kün şyğa qauqiğan jyñğyl, qyzyl tüzgen boi kötergen añ şağyl qūmğa at basyn tirei toqtady. Qara terge malşynğan attar taqym astynda tältirektep, tört aiağy denesin äzer köterip, yrs-yrs i̇etedi. İer üstinde äzer otyrğan jigitter de üzeñgiden aiağyn suyrğan boida tün salqynyn boiynda saqtağan appaq aq qūmğa i̇etpettei - i̇etpettei jyğyldy. Sol boida bäri de i̇es-tüsinen tana ūiyqtap ketken-di. Sonan tek siyr säskede bir- aq ūiandy. Onda da örttei ystyq künge şekesi qyzyp, şöl qinap qatalap bara jatqasyn ūianğan i̇edi. Kälen de ūiandy. Kün ötken basy kötertpei, qos şekesi solqyldap synyp barady i̇eken. Tūruğa i̇eringesin denesimen ilgeri jyljyp qol sozymdai jerde qauqiğan äldebir qyrbyq būta bauyryndağy bolar - bolmas köleñkege basyn tyğyp panalady da, qalğan denesin künde qaldyryp, sūlyq jatty. Közin qanşa jūmsa da osydan keiin ūiqy oralmady. Sosyn basyn köterdi. Solqyldap äketip bara jatqan şekesin alaqanymen qysyp biraz otyrdy.
Būl kezde jigitter de tūrğan i̇edi. Bäri de auzyn oramalmen tartyp bailap apty. Qaisybiri qatqan qūrtty qytyr - qytyr şainap, tamsanyp silekeiin sorady. Būl netken zañğar jandar? Biri bolmasa biri nege jaq aşpai, sazaryp alğan? Būlary qalai? Äne, bäri bir kisidei ün-tünsiz jürip, at arqasynan i̇er-tūrmandy aldy. Ter malşyğan terliktiñ su jağyn joğary qaratyp qauqiğan būtağa tastai saldy. Sosyn uysyn toltyryp şöp jūldy da, otyn ala almai, basyn jerge salyp tūryp qalğan attardyñ omyrauyn, qoltyğyn sürtti. Sosyn qan sorpasy şyqqan attardyñ terlik astyndağy añ sortañ aiğyzdy uysyndağy şöppen äri-beri osqylap, ysyp - ysyp jiberdi. Sonsyn biri būta tübinde, biri at bauyryndağy qos uys köleñkege jabysyp otyrdy da, qorjyn tübinde saqyrlap qatqan qūrt - irimşikti uysyn toltyra kösip alyp, i̇eki ūrty būltyldap - tömen qarap sazaryp qalğandary. Nege ünsiz? Nege sazarady? Älde ar jaqtarynda būğan aita almai, iştei bulyqqan qandai da bir reniş bar ma? İe, onda oidan - qyrdan jinalğan osynşa kisiniñ işinen būğan taisalmai kelip, betine tura qarap, tikesin aitatyn qaisar bireu bolmağany ma? Osy jūrt ne bop ketken? Älde, änebir qasqyrdan qaşqan sūr köjektei, jan sauğalap josi beruden jigeri qūm bop jür me? Aldy-artyna qaramai zytyp bara jatqan sūr köjek közine i̇elestegende Kälen myrs i̇etip külip jiberdi, nazaryn kötermei, tömen qarap tūnjyrağan jigitterge būl i̇endi qyjylsyz küle qarady. İesine Jarmolla türmesinen bosanyp şyqqan Bataqtyñ Sarysynyñ i̇elge qaityp kele jatqany tüsti. İeregiskende, türmeniñ tar qapasynda da jigeri moqa mağan ör minez, öjet jastyñ älgibir: «On i̇eki ai qyz körmegen sorly basym, qatynğa tezek tergen qaiyrylyppyn», - dep özin-özi mysqyldağandai, jolda kele jatyp aitqan asqaq änin osy arada, tap osy qazir osy myna ūnjyrğasy tüsken şiki ökpedei, jigersiz, jasyq i̇eneñdi ūraiyndardyñ aldynda aiqaiğa basyp jibergisi keldi. Būnyñ öziniñ de qaşannan beri zyğyry qainap jürgesin be, qara būjyr betine saiqymazaq külki lyp i̇etip oinap şyğyp i̇edi. In tübinen, äriden jyltyrağan jylan közdiñ janaryna bir sondai qiqar, öjet ūşqyn lap i̇ete tüsti de, tez öşti. Jalbyrağan qabaq ile-şala qaita jabylyp tünere qaldy. «Qūrsynşy it ömir! Būiyrsa, bir küni būny da itşilep ötkizemiz ğoi».
* * *
Būlar qūdyq izdep biraz sandaldy. Sonan tek i̇el jatarda attaryn aqyryn bastyryp kele jatqan qol bir biık jaldyñ basyna köterilgende ilgergi jaqtan ot jylt i̇etti de, tez öşti. İer üstinde basy būlğañdap kele jatqan kisiler i̇eleñ i̇etti. Süitti de attaryn tebinip, älgi ot jylt i̇etken jaqty betke ūstap şaba jöneldi. Süitse, qoldağy az ğana maldyñ jaiymen aidalada otyrğan on şaqty üi i̇eken. İer-azamat i̇ereuildep jatqan jigitterge qosylyp ketkende, būnda tek bala-şağa qapty. Kälen būlarmen tildeskende, jigitter ana jaqta suy kürpip, auzy-mūrnynan şyqqan üş qūdyqtyñ basynda üime-jüime bop jatty.
Adailardan oralğannan bergi künder būlarğa asa auyr tidi. Bir kün bel şeşip jatpai, ylği at üstinde quğyn-sürginde jürgen jigitter qazir böri şetinen qūs ūiqylanyp alğan-dy.
Qalt i̇etken - qalt i̇etkende közin säl jūmyp, qaita aşsa boldy, at soğyp qaljyrap tūrğanyna qaramastan tūla boiy sätte sergip sala beretin.
Tañ saz bergen i̇eleñ - alañda keiingi jaqtan qarauylğa qaldyryp ketken jigit i̇es - tüsi qalmai qūiyndatyp kele jatty. Kälen tizesine tiregen qamşy sabyna mañdaiyn qoiyp qalğyp ketken-di. Qamşy saby batqan şekesin alaqanymen bir uqalap jiberdi de, ornynan atyp tūrdy. Köz ilindirip myzğyp alğan jigitter de asyğys apyl-ğūpyl tūryp jatty.
Az ğana aialdasa da attar kädimgidei äl jiğan i̇eken, salğan jerden qatty jürip, quğynşylardan qara üzip alğasyn būlar sol küni keş tüskenşe bir jerge toqtamai it bülkilge saldy da otyrdy. Küni boiy borbai sozğan attardyñ būnan artyq jüriske şydamasyn bilgen Kälen qas qaraia bergende özi biletin şegendi qūdyqqa jetti de toqtady. İestui boiynşa, Qūdaimende bolystyñ auly būl aradan onşa qaşyq i̇emes-ti. Sonan būlar i̇el jatqasyn atqa qaita otyryp, bolys aulynyñ öristegi jylqylary men tüielerin quyp äketti. Jigitter at almastyryp mindi. Bolys aulynan qaşyp kelgen jigit: «İelaman men Raidy kemege otyrğyzyp, Aralğa jöneltip jiberdi. Onyñ ar jağy ne bolğanyn bilmeidi. İel işindegi qañqu äñgimege qarağanda, şamasy, sirä, maidanğa jiberetin syñai bar ma, qalai...» - dep miñgirledi. Su işip, kişkene äl jiğasyn terin sürtip otyryp, älgi jigit tağy bir äñgimeniñ şetin şyğardy. Būl joly ol Kälendi qolğa tüsire almai äbden yza bolğan bolys ūiazdan kelgen äskerge jar basyndağy balyqşylar aulyn şauyp, bülik basy Kälenniñ qatynyn, balasyn, sosyn sol auyldyñ i̇endigi bas kötereri - Möñke men Dosty tūtqynğa alu kerek dep aqyl beripti. Kälenniñ qoryqqany osy i̇edi. Ol jigitterdi tez köterip, tün işinde jağağa tartty. Kelgen bette balyqşylar aulyn dürk köterip, käri demei, jas demei bärin apyl-ğūpyl tegis atqa, tüiege otyrğyzdy. Būrynğydai sybai - saltañ i̇emes, qatyn-bala, kempir-şal bolğasyn Kälen saqtyq jağyn qatty oilady. Būl jaqtyñ özderine qauipti bolaryn da oilady. Äsirese, jas balalardyñ tün qatqan mazasyz jüristi auyrlap, qyñqyldap jylağanyna qaramastan ünemi üdere tartyp otyryp, Ūlyqūm men Kişiqūmğa jetti. Osy ölkeniñ oty, suy mol keñ alqabyn kösile jailağan irgeli rular – Tileu - Qabaq, Törtqara, Tama auyldarynyñ üstin basyp joğaryğa örlei tartty da otyrdy.
Būlar jürgen jerdiñ bärinde de basy bütin üi qalmapty. Qai auyldyñ da i̇er-azamattary at üstinde. Qaiterin bilmei, keñ dalada arly-berli josyl, aqsaqaldarmen aqyldasyp, basqa laj qalmağasyn, aqyrynda bäri Kälenge qosyldy. Al, Kälenniñ soñyna i̇ergen jigitterdiñ qazirgi qaramy myñnan astam. Būl öñirdegi i̇el işinde Tileu - Qabaq i̇ejelden i̇erlikti süietin jauynger ru. İer-azamattary keşegi jyldary myna jağy - Qaraqalpaq, ana jağy Orynborğa, Jem boiyna astyqqa baryp jürip qolğa tüsken qaru-jaraqty satyp ala beripti. Kälenge qosylğan Tileu - Qabaq jigitteriniñ birqatarynda naiza - şoqpardan basqa - besatar, qylyş bar i̇eken.
Kälen bir auyl, i̇eki auyl i̇emes, bükil halyq i̇ereuildep jatqan soñ kisi - qaranyñ basy qūralğanyn qūp kördi. İerte me, keş pe, alda bir sūrapyl şaiqas bolary sözsiz. Būl jaqqa da ūiazdan äsker şyqqan. Qazirgi beti qatty. Jolynda kezdesken auyldardy qaq qaqsatyp, qyryp-joiyp kele jatqan suyq habar i̇el işiniñ zäresin ūşyryp, auyzdan-auyzğa tarap, düñk-düñk i̇estilip jatty. Kälen bükil Aral öñirinde at tUiağy jetetin jerde basy bütin auyl almağanyn körip jür. Qaida barsa da köşken, bosqan i̇el. Sasqan halyq. Dağdarğan i̇er-azamat. Däl būndai jağdaida ne isteu kerek i̇ekenin ol äli bilgen joq. Qaşanğy osylai qatyn-balany yzğytyp, tüie qomynda qaşa beredi? Alda taban tireitin, toqtaityn jer bar ma?
Şūbalğan köş aqyryn qozğalady. Tüie artqan teñ-teñ jüktiñ o jer, bū jerine bailağan şylapşyn, legen, şelek, şäinek jol boiy salaqtap dañğyr-dūñğyr. Kebeje kenerinen moiny qylqiğan jas balalar köş qaptalynda aiağyn äzer alyp kele jatqan şeşelerine qyñqyldap as-su sūraidy.
Köş basynda Sudyr Ahmet pen Möñke. Sudyraq köñildi! Oğan qaita osyndai abyr -sabyr ūnaidy. Astynda ūrynşaq ürkek baital. Köringenniñ bärinen ürkip, i̇er üstinde qoñyraiyp otyrğan Sudyr Ahmetti talai jerde tastap kete jazdady. Al, qart balyqşynyñ astynda qarny jer syzğan azban kök. Jağadan şyqqaly köş qaptalynda qaiys tizgin qolynan tüsip mülgip otyrğany. Kün qaryğan közin osydan qaşan ystyq qaityp, köleñke basy ūzarğanşa aşa qoimaidy. Joldyñ i̇eki betinde auyzğa iliger şöpti jürip kele jatyp ta jalmañdap jūlyp jep, otyn alyp otyratyn qoişy tūğyrdyñ bas i̇erkin özine berip qoiğan. Jol boiy auyz aşpaidy. Künūzyn qasynda äldeneni sūñqyldap soğyp kele jatatyn serigine qūlağyn tosyp, özi sol baiağy ūiqyly-ūiau qalpy, tek jalmañdap jerden basyn kötermei qoiğan attyñ moinynan sypyrylyp tüsip bara jatqanda ğana tizginge qol sozady. Sony baiqağan Sudyr Ahmet jol-jönekei şyqylyqtap külip, ony qyljaq qylyp mäz. Bireu - mireu qasyna janasa qalsa ony dereu qamşy sabymen türtip, iegimen Möñkeni nūsqaidy:
− Mynağan qaraş!
− Qaitesiñ?..
− Au, qaitkeniñ ne? Qazirgidei jaugerşilik zamanda, osy jūrttyñ jel jağyna ūstaityn panasy i̇emes pe?! Şirkinniñ südinin qaraş!
− Qoi äri! Bosqan i̇eldiñ kisisinde südin qaidan bolsyn?!
− Ou, Qūdai da ūrğandy ūrady. Teksiz neme i̇emes pe?! Qara borbai jaman neme ğoi. Qūdai kem jaratqasyn, Kälenjan qanşa teñgerem dese de, sen onyñ keskinine qara. Käpir, atqa otyrğanda özimizdiñ auyldyñ oşaq basynda ot jağyp otyryp, köseuge süienip, qalğyp ketetin kir balaq jaman qatynnan ausaişy. Hi - hi...
Oqta-tekte köş basyna Kälen soğady. Möñke sol kezde ğana i̇eñsesin köterip, qasyna kep atyn qatarlastyra bergen Kälenge moiyn būrady. Tas töbede şaqyraiğan kündi qolymen kölegeilep:
− Apyr-ai, myna dala netken tüpsiz i̇edi. Teñiz jağasynan şyqqaly tUiağymyz qybyrlap jürip kelemiz. Äli alys pa? - dedi.
− Şynyn aitqanda özim de bilmeimin...
− İä, meniki de jel quğan qañbaqtan jön sūrağandai ğoi.
− Şarşağan şyğarsyñ.
− Oi, meni qaitesiñ? Men it jyrtqan qara teri. Tek qatyn - balany beker qozğadyñdar ma dep...
− Qaiteiin, Täñirbergenge senbedim.
− Onyñ da dūrys şyğar. Adam adamğa senbeitin zaman ğoi.
Kälenniñ qara būjyr beti būl künderi künge küiip tütigip ketken i̇edi. Älgiden keiin jaq aşpai, aqyryn basqan at üstinde qamşy ūstağan qolymen büiirin taianyp tūnjyrai tüsti. Özi öz bolyp, at jalyn tartyp mingeli būnyñ, sirä, i̇el bileu, qol basqaru üş ūiyqtasa tüsine kirip pe i̇edi? Būl taqymy terden keppegen ūry i̇edi ğoi. Qūdaiğa şükir, ol kezde ūrlyqtyñ jaiyn i̇eşkimnen sūramaityn. Ras, auyl üidiñ malyna tigen joq. Ädeii i̇erligin synağysy kelgendei, būl özin qaşanda qater men qiyndyqqa qairap salyp, at aiağy jetetin jerge jalğyz baryp, sonau qiiända jatqan türikpennen jylqy alatyn. Nebir közge türtse körinbeitin qarañğyda, tañ aldyndağy tün salqynynda pyr-pyrlap jaiylyp jatqan jylqynyñ ylği da yq jağynan kiretin. Baiağy bala kezden boiğa siñgen maşyqpen qos qolymen şoqtyqtan tas qyp ūstap, attyñ bir qaptalyna qarai aunap tüsetin de ilgergi jaqqa közin tigetin. Sonan qaşan tañğy salqynda pyr-pyr jaiylyp jatqan jylqyğa atyn jailap bastyryp, janyna kelgende bolmasa, köldeneñ köz būny juyq arada baiqai qoimaityn. İesesine, älgindei at büiirinde jatyp ta i̇er üstinde basy būlğaqtap qalğyp-şūlğyp otyrğan beiqam jylqyşynyñ aldyndağy bir üiir jylqyny bildirmei, yñ-şyñsyz aidap äketudiñ jolyn būl öz basy bir jannan sūrap körgen i̇emes-ti. İeger jazataiym jylqysyn aldyrğan jigitter bilip qap, soñynan ūra quğanda da, būl onşa sasaq oimauşy i̇edi. Quğynşy i̇ekeu-üşeu bolsa, būl bylaiğy kezde boz şekpenniñ ūzyn jeñinen üş jağy bolar-bolmas şyğyp tūratyn juan doiyrdy zärlene köterip alar i̇edi. Sosyn qaharyn tige qiqulap kele jatqandardan aiylyn jimastan, jolynda atyn keselep tosyp tūrar i̇edi. Al, i̇eger, jazataiym quğynşynyñ qaramy köp bolsa, i̇e, onda... būl onda jylqyny aldyna salyp qiqulap qua jöneletin. Aty jüirik quğynşylar sozylyp, jalğyz - jalğyzdap jetetin. Būğan da keregi sol. Jağalasa ketken jerde juan doiyrdy qaşanda anadan būryn sermep, jetkenin jetkendei at üstinen audaryp tüsiretin de, aldyndağy jylqyny qualap, ilgeri tarta beretin.
İendi i̇el basyna kün tuyp, qolğa qaru alğan i̇er-azamat jan-jaqtan ağylyp, jer qaiysqan qol soñyna i̇ergende... apyr - au, i̇endi qaitedi? Kimge mūñ şağady? Kimnen aqyl sūraidy? Būğan qarağanda oñy - solyn tanityn közi aşyq İelaman da qasynda joq. Kälen i̇eñsesin tiktedi. Joldan bylai şyğyp, şūbalğan ūzyn köşke köldeneñnen köz tastap tūr. Auyr jük artqan tüieler qauqaiğan - qauqaiğan silti bas şağyrdan basqa qyltanaq şöp joq, susyldağan maisañ qūmdy yñyranyp basady. Köş basyndağy qatyndar jaulyğynyñ bir şetimen auzyn bailap alğan. Bäri ünsiz. Tek äldenege küiip-pisken Qaraqatyn auyz jappai şañqyldap keledi.
- Qaiyn i̇enem küiinde i̇eken, - dedi Möñke külip. Qaraqatyn ony i̇esitken joq. Anadai jerde jūrttan bölinip, bir özi jeke tūrğan Kälendi kördi de, astyndağy bieniñ basyn asyğys būrdy. Kälen ony keş baiqady: Qaraqatynnyñ astynda jaly küdireigen qūla bie küni keşe sap - sau i̇edi, bügin i̇erteñgisin tūrğanda aqsap, aldyñğy bir aiağyn basa almai qapty.
− Būl januarğa ne bolğan? - dedi Kälen.
− Qaiyn i̇enem i̇et jegisi kelgen ğoi, - dedi Möñke.
− A - a?
− Qyzylsyrağan ğoi.
− Qyzylsyrağany qalai? Kördiñ be, aiağyn basa almai qapty. Ana joly da seniñ i̇eneñ astyndağy semiz bieniñ tobyğy şyqty dep...
− Būğan yñyrşağy ainalğan aryq jylqy tauyp bermeseñ, qoñy tüzu qūtaimaidy.
Qaraqatyn būlardyñ sözin i̇esitpese de, biraq myna i̇eki i̇erkektiñ äñgimesi özi jaiynda i̇ekenin işi sezdi. Qart balyqşyğa aşuly közin alystan qadap keldi de, Kälenmen i̇ekeuiniñ arasyna qūla bieni kimeletip kire berdi. Änşeiinde ylği tobyğyn qağyp jüretin ūzyn köilektiñ bir i̇etegin joğary köterip, şalbardyñ yşqyryna qystyryp apty. Qolynda qamşy. Qobyrap jüretin şaşty jelkesine jiyp, toqpaqtai ğyp tüiip alğan. Tyryli dene jüris - tūrysqa yñğaily. Özge qatyndardai i̇emes, atqa da taqymyn tez üiretip alyp i̇edi.
− Mañdaiymdağy jalğyz qyzymdy bersem de, meni maqtamaitynyñdy bilem.
− Oibai, i̇ene - au, seni ylği da syrtyñnan tilim jetkenşe maqtap...
− Jeter! Batyr qainym, myna halqyñ qyryluğa qaldy.
− Qūdyq qaşyq i̇emes.
− Şölden kisi ölmeidi. Aştyq öltirip barady.
− Şükir, bylamyq bar i̇edi ğoi?..
− Oi, qainym - ai! Seniki - batyr añqau degenniñ kebi ğoi. Aş kisi ara-tūra bolsa da qan şyğaryp, şikili-pisili qyzyldap almağasyn bola ma?! Qūdai oñdağanda äzir, äiteuir, jaudyñ beti arman qarap tūr. Jazataiym jabyndydan jau şyğa kelse, körersiñ de bilersiñ, soñyña i̇ergen myna aş-aryqtardyñ işinde qairat qylatyn qauqary bar bir jigit tabylmaidy.
− Üiüli i̇ettiñ üstinde otyrsyñ ğoi, - dedi Möñke.
− Osy şirikke qyz berip jürgen mende i̇es joq.- Ilgeri jaqta ketip bara jatqan kisiler aiaq astynan äldenege abyr-sabyr boldy da qaldy. Attysy atyn, tüielisi tüiesin borbailap, bir- birine dauystap ilgeri qarai ūmar-jūmar asyğyp barady. Mynalardyñ būlaişa nege äbiger bolğanyna Kälen de, Möñke de tüsinbei aqyryp tūrdy da, attaryn qyqulap bastyryp, jele-jortyp kelse köştiñ aldy yldiğa qūlapty. Jal-jal nar şoqalaqtardyñ ortasy tep-tegis keñ alqap i̇eken. Sol alqaptyñ orta tūsynda seltigen seldir qamys arasynda qabyrğasyn sekseuildiñ tübirşek tomarymen örgen tört qūdyq bar i̇eken. Būlar kelgenşe qūdyq mañy abyr-sabyr, attar, adamdar topyrlap jinalyp qapty. Qatalap öluge qarağanda kezdesken qūdyqtardyñ suy kenerinen asyp-tögilip jatqanyn körgende qatyndar jylap jiberdi:
− Bizdiñ de köz jasymyzdy köretin Qūdai bar i̇eken ğoi.
− İe, Qūdai, bergeniñe şükir. Täube! Täube! - Tek ūzağynan ber!
Qūdyq basy äp-sätte yğy-jyğy, abyr-sabyr boldy da ketti; dañğyrağan şelek, oqyranğan jylqy, şañ-şūñ dauys. Künge küigen ysqaiaq qara kisiler su tartyp jatqan qauğamen qūdyqqa tüsetindei öñmenin sala i̇entelep opyr-topyr. Attan tüsip jatqan Kälendi de baiqağan joq. Kälendi de şöl qinap tūrğan-dy. Biraq ol syr bermei, kezergen i̇ernin tilimen jalap jūtynyp qoidy. Oqyranyp astauğa ūmtylğan jetegindegi atty da tyrp i̇etkizbei, tizgininen tūqyrtyp ūstap aldy. Qyrağy közi jaña kele jatqanda baiqağan-dy. Būlardan būryn da osy arağa mal-jandy auyl otyryp ketken. Tiske tier qyltanaq qalmağan qūdyq mañynyñ şañdağy şyğyp qapty. Alaida osy arağa birer kün aialdap, qatyn-balany tynyqtyryp almaq. Teñiz jağasynan şyqqannan bergi kün-tün qatqan sürginde qan sorpasy şyqqan kölikterdiñ de belinen jügin alyp, oty - suyn qandyryp almasa, būnan artyqqa şydaityn şama joq.
Sol küni osy arağa tityğy qūryp jetken kisiler as işuge de şamalary kelmei, qyzyl iñirden qūlağan-dy. Kälen de qatty ūiyqtap ketken i̇eken. İerteñine äldeneden ūiandy. Nege ūianğanyn bilmedi. Äiteuir, apalaqtap közin aşyp alsa, ainala töñirek bozaryp qapty. Ūzyn sary atanğan sary şildeniñ tağy bir jaima şuaq tañy sary qabaqtan baiau atyp keledi i̇eken. Şağyl qūm arasyndağy osynau keñ alqapta tyraiyp jatqan kisilerden köz sürinedi. İeleñ - alañdağy kekşil mūnar işinde közge ilikkenniñ bäri ülkeiip körinip tūr. Äsirese, tünde tañ asyryp, qañtaryp tastağan attar men öriske şyqqysy kep būidasyn tartyp ūrynyp tūrğan jazyly tüieler sonadaidan sirağy sereiip käukiıp - käukiıp körinedi.
Kälen jastyqtan basyn köterdi. Kün şyğar aldyndağy osynau i̇eleñ-alañda özinen de basqa ūiau tağy bireuler bar siiäqtanğasyn töñiregine abailap köz tastap i̇edi. Küñgir -küñgir söilegen dauys qūlağyna keldi. Biraq qapelimde qai jaqtan şyqqanyn añğara almai qūlağyn tigip i̇edi. Söitse anadai jerde bir top kisi döñgelenip otyr. Jylan közdiñ janaryn jytylap qarasa, özderi soñyna i̇ergen halyqtyñ söz ūstaityn auzy dualy aqsaqaldary. Balyqşylar jaqtan - Möñke men Dosty kördi. Sudyr Ahmettiñ qoqyraityp kigen kiız qalpağyn közi şaldy. Kisi basy qūralğan jerden qalmaityn sorly, şamasy, sirä, tösekten tūra sala dambalşañ, köilekşeñ boiymen dedektei jügirgen. Tize tüiistirip, döñgelene otyrğan kisilerdiñ ortasynda söilep tūr. Biraq būrynğydai sūñqyldamai, auzyn alaqanymen basyp sybyrlai qapty. Biraq şydamy ūzaqqa jetpedi. Keleside äldenege aiaq astynan köterilip, öziniñ ädettegi maşyğyna basyp özeurep ketti. Qyza - qyza kiız qalpaqty basynan jūlyp alyp, jerge tartyp ūrdy:
− Ay! Au, ağaiyndar - au, osy otyrğan alty rudyñ aqsaqaldary azamatymdy aq kiızge köterip... - dei bergen-di. Bireu jaratpai:
− Sağan qalğan ne bar? Qystyryla ketetiniñ ne?! - dep i̇edi.
− İe, men nege qystyrylmaimyn?! - dedi Sudyr Ahmet.
− Jarqynym, qoi i̇endi!
− Al, qoimadym. Al, qystyryldym... Käne, sen sonda mağan...
− Aqyryn!
− Äi, sen büitip jynyma tiıp, i̇eregestire berseñ...
− Jä, boldy. Äne, Kälen de ūiandy. - Aqsaqaldar şalğaiyn qağyp, oryndarynan aspai -saspai aqyryn tūryp jatyr. Kälen şaldardan säl äregirekte i̇eki jigit tizgininen tūqyrtyp ūstağan aq arğymaqty jaña kördi. Qarabaiyr qazaqy jylqy i̇emes. Mynau degdar mal. Aty şuly Tekejäumitten şyqqan nağyz qylqūiryqtyñ özi. Şaradai közi qantalap, söl qozğalsa da qaz moinynyñ qyr arqasynda keregedei sūiyq jal dir - dir i̇etedi. Arğymaq bir orynda tūrmai sulyğyn sozyp, şyrq ainalyp büiirlep kete beredi i̇eken. Kälen arğymaqtyñ qasyna bardy:
− Pai-pai, januar jylqy - aq i̇eken.
− Ūnady ma?
− Aitary joq. Kimdiki?
− Kimge laiyq bolsa soniki.
Kälen sener - senbesin bilmei i̇ekiūdai tūr. Sony baiqağan Möñke:
− Kälen qarağym, soñyña i̇ergen myna halqyñ äri aqyldasyp, beri aqyldasyp aqyry bügin bir pätuağa kep otyr...
Qart balyqşydan säl keiin tūrğan är rudyñ aqsaqaldary da ile qostap, basyn izedi. Bäriniñ nazary qart balyqşyğa audy. Biraq būryn jūrt aldynda söilep dağdylanbağasyn ba, jaña ğana jadynda tūrğan söz qapelimde auzyna tüspei: «Kälen... Al i̇endi, şyrağym... İä, öziñ de bilesiñ ğoi. İä, sen... Sen bilmeitin... Apyr-ai, ne desem i̇eken?..» - dep kümiljip, toqtap qap i̇edi, Sudyr Ahmet dedektep ortağa jügirip şyqty.
- Kälenjan, - dep ol salğan jerden sairai jöneldi. Toqtatpaq bop şalğaiynan tartqan bir- i̇eki kisiniñ qolyn qağyp jiberdi. - Oibai-au, keşe jau jağadan alyp, i̇el tağdyry synğa tüskende, sen bärimizge aiqailap ūran tastamadyñ ba? Osy tūrğan bärimiz sen kötergen tudyñ astyna jinalmadyñ ba? İendi bügin seniñ soñyña i̇ergen i̇eliñ i̇esin jiyp, baiağy Qasym salğan qasqa jol, qala berdi ata-baba jolyn i̇eske alyp, ua, Kälen... Kälenjan, i̇endigi jerde seniñ i̇etegiñnen ūstamaqşy. Myna alty alaştyñ bal asy seni ortasynan ozdyryp, däl Abylaişa aq kiızge köterip han sailamaqşy. Qaradan şyqqan han! Kälen han!.. Han Kälen! Qūdai bizdi būl künge de jetkizdi. Jetildim ğoi... Jettim ğoi!
Sudyr Ahmet tanauy sulanyp bara jatqasyn syrt ainala bere dyq i̇etkizip siñbirip tastady. Jaña ğana är şaldyñ auzyna bir qarap, tükke tüsinbei tūrğan Kälen qarqyldap külip jiberdi.
Ahañ büidedi, būğan sen ne deisiñ? - dep i̇edi, qart balyqşy Kälenge tura qarai almai, közin alyp qaşa berdi. Onan basqalardyñ da jüni jyğylyp, nazary tüsip ketken. Qap, ne qylasyñ?! Mynau būlardyñ qaşannan beri sary uyzdai şaiqap, qapysyz oilastyrğan kädeli isi i̇edi-au! Alty rudyñ sözin ūstağan ätibirli aqsaqaldar aiaq jeter jerge at şaptyryp, tu - tu türikpennen äzer tapqan aq arğymaqty keşe i̇el jatarda qaruly i̇eki jigitke qūdyq basyna aparyp qūlyn tügin jyltyrata sabyndap juğyzyp i̇edi. Qūiryq -jalyn tarap, aq jabulap arqasyna kümis i̇er-tūrman salyp i̇edi. Aq tilek üstinde öreli tañdy közinen atqyzğan alty rudyñ ätibirli qariiälary tünimen köz ilmei, Täñirige jalbarynyp şyğyp i̇edi - au! Älginde de bäri tañmen talasa ūianyp, jük arqasynda tyğuly jatqan su jaña kiımderin kiıp i̇edi. Ūşaryn jel, qonaryn sai bilip, qaşyp-pysyp jürgende bes namazdy mezgilinde dūrys oqi almai, tek yrymyn istep, jürdim-bardym oqi salatyn-dy. Būlar tek bügingi tañ namazdy airyqşa yqylaspen bäri bir tilekke boi aldyryp otyryp ūzaq oqyp i̇edi. Tañ namazdan keiin tağy da bäri bas qosqan jiynda Kälenge salmaq salmaqşy i̇edi. Sonşa äspettegen būlardyñ ūly maqsatyn... apyr-ai, myna duasyz auyzdyñ qor qylğanyn qarasaişy.
Sudyr Ahmet jan-jaqtan oqtai qadalğan közderden ä degen de qysylsa da, biraq osyndai jerdegi qiiäñqylyğyna basyp:
− Ua, Kälenjan! Halyq: «Handa qyryq kisiniñ aqyly bar» demep pe i̇edi?! Osy öñirdiñ halqynda öziñnen asqan aqyldy da, dana da joq, aramyzdağy batyr da öziñ, bilikti de öziñsiñ.
− Jä, boldy! Jetti! Jeter i̇endi! - dep aq säldeli qariiä asasyn aşulana köterip aldy. Şiraq; basyp ilgeri şyqty. - Kälen qarağym, halyq seni han sailauğa ūiğaryp otyr.
− Qadirli qariiä, meniñ arğy zatym ūry i̇edi ğoi. Sender meni aq bieniñ sütine şomyldyryp, aq kiızge kötergenmen, Qūdai biledi, tap menen han şyğa qoimas.
− Astafir - alla! Astafir - alla!..
− Jä, qariiä, Kälen han boldym ne, Kälen ūry boldym ne?! İekitalaida osy i̇eldi ūrysqa bastasam sol jetpei me? Al, mağan syiğa tartqan attaryña rahmet! Käne qariiä, batañdy...
Ar jağyn aita almady. Bata tilep, ilgeri sozğan qol auada qalt tūryp qaldy. Däl osy kezde qūbyla jaqtan bireu atyn borbailap, alystan aiqailap kele jatty. Jūrt qūiyndai ağyzyp kelip qalğan myna attylymen birge jer tübinen jürek sezgen bir sūmdyq jaman habardyñ ilesip kele jatqanyn bildi. Jigit şauyp kep attan domalap tüsti.
- Jau!.. Jau kep qaldy.
- Köp pe?
- Jer qaiysady. Zeñbiregi bar.
- Alys pa?
- Qūm şetine ilikti.
Kälen aq säldeli qariiänyñ aldyna otyra qap:
− Ata, batañdy ber! - dedi. At dübirinen ūianğan jigitter apyl-ğūpyl tūryp jatyr. Aldy jügirip kep, Kälennen keiinirek tize basyp otyra - otyra qaldy da, bäri qol sozyp bata tiledi. Mūsylmannyñ tilegi qabyl bolatyn nağyz i̇eleñ - alañ. Tomardyñ tübirşigimen örgen tört qūdyğy bar, keñ alqaptyñ künşyğys jağynda şökken nardai jal-jal şoqalaqtardyñ arğy jağynan jaña ğana töbesi qyltiğan künniñ qyzğylt aqşyl şapağy jer men kökti jaryq nūrğa bölep keledi. Qariiä bata berdi. Jūrt bet sipady. Tize basyp otyrğan jerden atyp tūryp, apyl-ğūpyl atqa qondy. İesi şyğyp yzy-şu bop jatqan qatyn-balalardyñ köşin Kälen: «Ilgeri jöneltip jiberiñder», - dedi de, at üstinde ämir kütip tūrğan jigitterge būryldy. Ūzyn qarany myñbasy ğyp tağaiyndap, oğan qūmğa kire bergende jauğa bir büiirden ti dedi de, özi qalğan jigittermen qarsy tosyp alatyn boldy. Alğaşqyda bäri de būlardyñ oilağanyndai boldy: Kälen qol astyndağy kisilerin qūmnyñ däl kire beris auzynda köldeneñdep tūrğan ülken aq şoqalaqtyñ tasasynda tyrp i̇etkizbei ūstap tūrdy da, üstine kelgen jauğa qarsy aldynan lap berdi. Tek atty borbailap, aiqai-süreñge basatyn jerde az aiağa ūilyqqan qalyñ qol üzeñgi qağysyp, attar büiiri soğysyp opyr-topyr boldy. Adamdarda jauğa i̇es jiğyzbai, tūtqiyl tietin jerde kösiltip şaba almai, i̇er üstinde qūr qoqañdap, qylyş - naizasy şoşañdap, qūmnan şyğa almai şyrğatylyp jatqanda aspan jarylğandai jer men kökti titirep qatarynan i̇eki ret kürk-kürk jöteldi. Nebäri i̇eki ret! İeki-aq ret kürkiredi! Būlarğa sonyñ özi jetti. Taqym astyndağy attar dir-dir i̇etip, tapjylmai tūryp qaldy. Ömirbaqi zeñbirek dausyn i̇esitpegen jigitter at jalyn qūşaqtap būğa - būğa qaldy. İes jiğasyn Kälenniñ «qaityñdar!» degen aiqaiyna qūlaq aspai, bet - betine bytyrap, bezip qaşyp bara jatty.
* * *
− Apyr - ai, «Qūm jinalyp tas bolmas» dep beker aitpağan i̇eken ğoi. Keşe ğana qyruar halyq i̇edik. Bas - aiağymyz jinalğanda jau seskener aibar - sūsymyz bar i̇edi. Şirkinder, bir aiqasqa da jaramady. Tym qūrysa, alqymyna pyşaq taqağan laq qūrly tUiaq serpuge jaramady - au! - dedi Kälen, bügindikke jūmğan auzyn aşpai kele jatqan qasyndağy qart balyqşyğa köz tastap.
Möñke jol boiy moiny jetken jerdiñ kögin jūlyp jep kele jatqan qoişy tūğyrdyñ üstinde basy būlğaqtap otyr. Kälenniñ tausylyp aitqan jañağy sözi qūlağyna jetti me, joq pa, belgisiz. Sonan bir kezde ūiqyly - ūiau qalpynan sergigendei boldy.
− İä, qūm jinalyp tas bolmas, - dep, keudesine tüsken basyn izei tüsti de, i̇erteden bergi i̇enjar, sūlyq qalpyn qaita tapty.
Kälen qart balyqşyny jaña körgendei, qatar kele jatyp oğan köz qiyğyn köldeneñnen tastady. Apyr-ai, osy Möñke qatyn-bala qazanyna künde sudan şabaq äkep salğanda qatar jürgen jūrttyñ būl bärinen öresi biık siiäqtanatyn. Şynynda da, qara jerde otyryp ta būl su tübindegi tirlikti topşylağanda aldyna jan salmaityn sūñğyla i̇edi-au! Qarşadaidan küni de, tüni de teñizde ötkesin be, būl köp jağdaida käri Araldan aumaly-tökpeli adam minezin añğaryp, i̇erteñ ne bolatynyn küni būryn, aldyn ala topşylap otyrğany. Qaisybirde tösin künge süigizgen appaq aq tymyqtyñ arty bügin bolmasa, i̇erteñ, ia arqadan, ia qūbyladan i̇esirik jel tūryp i̇elirip şyğa keletin jyndylyğy qart balyqşyğa qaşannan tanys i̇edi. Sonan aqbas tolqyn äupirip, jağağa ars-ars ūryp jatqanda da onyñ arğy jağynda zäredei de zär joğy oğan aian i̇edi. Būnysy balalaryna balpyldap ūrysyp jürip te auzy - basyna tyqqyştap jatatyn meiirban ana qylyğyna ūqsaityn da, qart balyqşy işinen myrs-myrs küler i̇edi. Şynynda da, kök teñiz qanşa doldansa da, keşegi dauylmen birge tereñnen köp balyq keler i̇edi de, aqyrynda būlarğa bir bölek yrys - nesibe būiyratyn.
İendi sol kisini Kälen tanymai qaldy. Qara qaiyqty qamys arasyna tyğyp «iä, Alla, jön bere kör», - dep mes qaryn tūğyrğa minip şyqqaly būl birtürli. İeskek - taiausyz qaiyq siiäqty. Köp dürmektiñ arasynda ūly ağystyñ yñğaiyna tüsip yqty da otyrdy.
− İelge qaitsaq qaitedi? - dedi Möñke.
Kälen läm demedi; tipti i̇esitpegen siiäqty; atyn tebinip, ilgeri ūzap ketken köş soñynan cap jelip jürip ketti. Oidan-qyrdan jinalğan qyruar halyq keşegi soğystan keiin bet-betine toz-toz bop ketken-di. Keşegi oqiğadan keiin qolda qalğan balyqşylar aulynyñ qyryq - i̇elu üiimen Kälen birde Ūlyqūm, birde Kişiqūm kezek-kezek tyğylyp, tüie qomynan tüspei josyp jür. Jūrt jüdegen. Jap-jas jigitterdiñ saqal - mūrty ösip, közi şüñireiip in tübine kirip ketken. Qatyn-bala bolsa - bolmasa da i̇erni kezergen, qoly, aiağy küs-küs. Kişkentai tyqyr şyqsa da şoşyp ūianady. Üreili jandar kün-tün demei atyp tūryp, tüiege, atqa mine sala ūmar - jūmar taiyp tūrady. Balalar yzbai. Ülkender yzaly. İeñ ar jağy şala ūiqy, aş balalar qyñqyldasa da ars i̇etedi:
− Öşir ünin!
− Jap auzyn!
− Auzyna qūm qūiyp qatyryp tastar ma i̇edi özin! - Ondaida syr bermeitin jalğyz Kälen. Qasynda qyryq-i̇elu jigit. Köş dürlige qalsa da atyn qamşylap, qauip kütken jaqqa şauyp baryp, biık şoqy basynan qarauyl qarap şolğyndap qaitady.
Bir joly Kälen köşti kisi aiağy baspağan qalyñ qūmnyñ alys tükpirine ornalastyrdy da, qasyna Möñke men Dosty, tağy on şaqty jigitti alyp, jaqyn mañdağy auylğa tartyp ketti. Būl özi keşe dünie asty-üstine şyğyp jatqanda da i̇eşteñege aralaspai, basy bütin, maly - jany aman, toğy şaiqalmai tynyş otyrğan irgeli auyl i̇edi. Bir jağynan Kälenniñ äieline alystan qosylatyn, ilik - şatys tuystyğy bolğan soñ qarny aşqan qatyn-balağa auys - küiis azyq - tülik sūramaq. Ötinişi ötimdi bola ma degen nietpen osy jolğa Kälen özimen birge on i̇eki jasar ūlyn i̇erte şyqty. Būryn i̇esik aşpağan jas jien nağaşylaryna sälem berem degen syltaumen ädeii arnap bara qalğanda ülkenderdiñ ädette peiili aşylyp ketuşi i̇edi.
Qūm şetindegi kök tepseñge qatar tüzep üi tikken auylğa būlar kün keştete jetti. Kälen qasyna balasy men Möñkeni, Dosty alyp, ülken auyldyñ şet jağynda oqşau tūrğan aq üzikti üige at basyn tiredi. Qalğan jigitter de är üidi syrtynan belgilep törtten, besten bölinip tüsti. Kälen toqtağan üi iesi - osy auyldyñ sözin ūstağan inabatty kisitūğyn. Aqyldy kisi şai üstindegi alym-berim äñgimeden - aq myna qonaqtardyñ ar jaq oiyn añğarğan-dy. Tösek salarda syrtqa şyqty. Jaña qonaqtarğa qyzmet i̇etken bir jigitti jūmsap, osy auyldyñ i̇er-azamatyn jiyp aldy da, özara aqyldasyp mynalarğa bir üiir jylqy berudi ūiğardy.
Kälen syrtynan i̇esitkeni bolmasa, būryn-soñ körmegen kisilerden būnşalyq ağyl-tegil peiil kütpegen i̇eken. Äsirese, quğyn-sürginde ötken osy künderde adamnan da, zamannan da jamandyq kütse kütken bolar, tek jaqsylyq kütpei, köñili taryğyp jürgen-di.
Kälen öreli tañdy közinen atyrdy. Dos basy jastyqqa tigen boida ūiyqtap ketti. Beldeude tūrğan attar terin basqasyn tüñgi salqynmen jaiylğysy kep tynyşsyzdanyp boldy. Kälen qasynda typ - tynyş ūiyqtap jatqan balany bauyryna tartyp qūşaqtady da, i̇ekeuara jamylğan tüie jün şekpenniñ bir şalğaiymen qymtady. Jazğy tañ saz berip, tündigi tüsiruli üi işi bozğyldana bastağan i̇eleñ - alañda qarauylğa qaldyryp ketken jigit qūiğytyp şauyp keldi. Ol attan tüsem degenşe, bir jamanşylyqty jüregi sezgen Kälen, Möñke, Dos işten qarularyn ūstai sürine - qabyna syrtqa şyğyp ta ülgirgen i̇edi. İel şetine ilikken jaudyñ dübiri men tasyr - tūsyr atylğan myltyq dausy i̇estildi. Beldeudegi attar ürkip, keşe Kälenniñ balasy minip kelgen asau tai aspanğa şapşyp, şylbyryn üzip qūla dalağa şyğynyp ala jöneldi.
− Molağa tyğylyñdar! - dedi Kälen aiqailap. Işten özimen birge i̇ere şyqqan balasyn qapelimde qaiterin bilmei, säl dağdaryp qaldy. Jigitter auyl şetindegi köp qorymğa at basyn qoiyp, tyrağailap şauyp barady. Tek qart balyqşy Kälenge qarailap, anadai jerge baryp, tizginin tartyp tūr i̇edi. Kälen tyqyrşyğan atqa qarğyp mindi. Ytqyp ala jönelgen aq arğymaqtyñ basyn tartyp ülgirgen Kälen özine qatarlasa bergen balany qolynan ilip alyp, at artyna bir- aq miñgestirdi. Zu - zu aqqan oqtan jasqanyp, basyn būğyp qūstai ūşyp kele jatyp jaltaqtap artyna köz tastap i̇edi; şabdar atty soldat i̇eminip jetip qalğan i̇eken. Tünde būlar tünep şyqqan üi aldyndağy jer oşaqty ainalmai, üstinen qarğyp ötti. Jelide bailauly jatqan jas tölder - bota - būzau - atyp - atyp tūryp basyndağy noqtanyñ sağaq bauyn tartyp jūlqyp jatyr.
Soldat qolyndağy tizgindi qūia berdi de, ağyzyp kele jatqan at üstinen tağy atty. Oq tigen joq, biraq būl joly Kälenniñ oñ qūlağyn şoq qaryğandai dyz i̇etkizip jalap ötti. İekinşi oq Kälenniñ aldynda taiaq tastamdai jerde ketip bara jatqan Möñkeniñ atyna tidi. Aiağyn arpañ - tarpañ alğan mes qaryn mästek sürinip ketkendei, tUiaq astyndağy topyraq būrq i̇etti. Qart balyqşy basyn bauyryna ala qūlağan attyñ moinynan asyp domalap tüsti... Kälen keiingi jağyna qaiyryla bere i̇ezin ökşelep kelip qalğan jañağy soldatty bir atyp qūlatty da, boiyn i̇endi jiyp, i̇er üstine tüzelip otyra bergende közi qart balyqşyğa tüsip i̇edi. Qart balyqşy şañ arasynan apalaq - qūpalaq atyp tūra sala janynan qūiyndatyp ötip bara jatqan bir jigitke qolyn sozyp i̇edi, biraq anau qaiyrylmady.
Kälen jigitti sylqityp bir boqtady da, artyna qaiyryla bere oñ qoly belinen tas qyp jabysyp alğan balanyñ iyğyna sart i̇etti. Balağa qarağan joq; balany at arqasynan jūlyp aldy da, attyñ qamşylar jağynan közi şalyp qalğan aq qūmşyqqa laqtyryp jiberdi.
− Qolyñdy ber! - dedi Möñkege. Däl sol arada ol ne istep, ne qoiyp jatqanyn bilip te, oilap ta jatqan joq-ty. Kim biledi, būl isine ol ökinse keiin ökiner. Äke jany, bälkim, it talağandai azapqa tüser. Sonyñ bäri soñyra qolyna kisen tüsip, Tesken - taudyñ ar jağyna köz asyryp aidap bara jatqanda ar men adamgerşilik arbasyp, tarazy basy teñ tüskende qai jağy basaryn kim bilsin?.. Al... tap sol arada ol artynan tasyrlata oq atyp, taqymdap quyp kep qalğan jau men özinen nebäri qol sozym jerde sasqalaqtap, i̇esi şyqqan qart balyqşyny ğana körip i̇edi.
* * *
Köligi qan sorpa bolğan köş aq pen qyzyl arasynda bir şūqyrğa kep tüielerin şögerdi. Qara terge malşynğan attardyñ arasynan i̇er - toqymyn almai, aq şoqalaqtyñ tasasyna aparyp tizginin tüiistirip bailap tastady. Jigitter qaruyn i̇er basyna ile saldy da, qolyna kürek - ketpen aldy. Qatar tūrğan i̇eki şoqalaq aralyğyndağy oipañdau jerdiñ bir tüp kök qiiäq ösken tūsynan qūdyq qazdy. Qaruly i̇eki jigit köilekti şeşip, dambaldyñ balağyn şiyrşyqtap juan sanğa deiin türip aldy da, qūdyqqa qarğyp tüsti. Közdi aşyp - jūmğanşa beluarğa deiin qazğan qūdyqqa syrtta tūrğan jigitter kezektesip i̇ekeu -i̇ekeuden tüsip, äupirimdep topyraq atty. Qūdyq kisi boiynan asty. Biraq su kezi jetkizer i̇emes. Şamalydan soñ qūdyqtağy kisilerdiñ qarasy körinbese de, yrsyldağan dausy i̇estiledi. Jäne şapşañdap syrtqa atqan syz topyraq qūdyq kenerine sylq i̇etip töñkerilip tüsip jatty.
Keşegi ūrys būlardy biraz tityqtatyp tastağan-dy. Üş jigit oqqa ūşyp, bir jigit jaralandy. Kälenniñ jalğyz balasy jau qolynda ketti. Kälen jigitterimen auyl şetindegi qorymğa tyğylyp, taban tirep atys saldy. Olardy oñailyqpen ala almasyn bilgen soldattar qarañğy tüskesin ūrysty toqtatty. Jaudyñ beti qaitqasyn būlar da qarañğyny jamylyp ölgen kisilerdiñ denesin atqa öñgerip, taiyp tūrdy. Qūm arasynda qaldyryp ketken qatyn-balany tyğylyp otyrğan jerden tez köterip, bir kün, bir tün qaşyp, sonan tek kelesi küni adamdar da, attar, tüieler de qatalap bara jatqasyn osy arağa toqtap i̇edi. Şaldar oqta-tekte qūdyqqa soğady. Bäri de «su şyğar ma i̇eken» - degen ünsiz ümitpen qūdyqqa moiyn sozyp jan-jaqtan antalap qalğan.
− Apyr - ai, ä?... Qūmnyñ suy qaşyq bolmauşy i̇edi ğoi, būğan ne boldy?
− Su jaqyn, - dedi qūdyq işindegi bireu, - topyraqta ylğal molaidy.
− İä, pirim. Aqsarbas. Analar şarşağan şyğar, i̇endi qaisyñ tüsesiñ? Kimniñ kezegi? Bol! Tez!
Qūdyq basyna Kälen keldi. Jetegindegi aq arğymaq oqyranyp, syrtta üiilip jatqan ylğal topyraqty i̇ernimen jalap ölip barady. Osy sätti tosqan şaldar jamyrap qūia berdi:
− Kälenjan, halqyñ qajydy. Attyñ jaly, atannyñ qomynda ötip jatqan myna ömir aq iyq qyldy. Raidan qaitalyq, qarağym.
− İe, iılgen basty qylyş kespes. Jazdyq - jañyldyq dep keşirim sūrasaq, orys patşasy osynşa halyqtyñ qaisybirin qyra berer deisiñ?.. Būl bärimizdiñ sözimiz.
Mynalardyñ işinde jalğyz Möñke ündemegen-di.
− Sen ne deisiñ? - dedi oğan.
− Men ne deiin. Kisi basqa tüspegesin bilmeidi. Qazaqtyñ dalasy keñ bolğanmen, kezendi jau soñyña sūğyn qadai tüsse tyğylatyn tesik tabylmai qalady i̇eken.
− Apyr-ai de? Aspan aiadai, jer tebingidei bop ketti-au.
− Oilanatyn kez jetti. Orysty jeñe almaimyz. Qaşanda köp qorqytqan, tereñ batyrğan.
− Jä, jaraidy! Būl şirkinderdi küşpen alam dep jürgen kim bar? Bizdiki tek änşeiin alqymyña pyşaq taiağanda tUiaq seripkendei äreket qoi. Qaitpek kerek? Bizdiñ qatynğa... -dei tüsti de, Kälen toqtady. Jalğyz balanyñ jauda qalğanyn i̇esitkende sorly ana i̇esinen tanyp, qasynda şögip jatqan tüieniñ moinyna asylyp qūlai ketken-di. Sonan beri kiresili - şyğasyly i̇esi bar. Köşkende qorşauly tüie üstinde i̇eki qatyn i̇eki jağynan ūstap, süiemeldep otyrady.
Kälen bir janğa köz salmady. Şöl būny da qatty qinap tūrğan-dy. Qūp - qūrğaq tilin säl qozğap i̇edi, tas qairaqtai i̇eken, tañdaiyna türpidei tiedi.
− Sau bolyñdar! Bizdiñ qatynğa köz qyryñdy sala jüriñder! - dedi de, Kälen üzeñgige aiağyn saldy.
− Jarqynym, jöniñdi ūqtyrşy, qaida barasyñ? - dedi Möñke.
− Meni qaitesiñ? Men de osy dalada jortqan jaraly bir böri...
− Tym qūrysa jöniñdi...
Kälen aq arğymaqty tartyp qap, şaba jöneldi. Būl kezde kün säulesin sarqyp sönip bara jatqan-dy. Betin birden bolys aulyna būrğan jalğyz atty qapelimde qarasy ūzap, köz ūşynda qūiyndai josyltyp bara jatty. «Ai, ättegen-ai, aşumen baryp aranğa jyğylmasa qaitsin? » - dedi Möñke işinen. Sonan soñ ol qasyndağy kisilerge jağalai qarap, barlap şyqty. Osy toptyñ işindegi i̇endigi qalğandarda özinen asqan i̇eşkim joğyn bildi de, janynda tūrğan i̇eki jas jigitke iek qaqty:
− Qūdyqqa tüsiñder!
* * *
Qyr şöbi qurap, sidañ tartqan. Keşegi küni jūrttyñ bärin i̇eseñgiretip ketken ylañ tūsynda i̇el tabany aumai ūzaq otyryp qalğan jailau, būl şaqta şañdağy şyqqan sary jūrt. Uf i̇etken lep joq. Tas töbege kelgen kün şaqyraiyp tesip barady. Mal tUiağy taptap, tozañy şyqqan töbe bauraiynda qaraşa üiler qalqiiädy. Myna ystyqta olar da oba tastai melşiıp, şögip qapty. Kedei auyldan i̇eki dauystai äregirekte sonau, Aqşili tabanynda aq üzikti, aq auyldar şañqiiädy. Özgelerden oqşau qonğan üş aq üidiñ tündigi jabyq. İesigi türuli. Tysta tiri jan joq. Tek şetki üidiñ köleñkesinde tört köz qara töbet jatyr. Tili salaqtap şyğyp ketken. Silekeii sorğalap, i̇eki ökpesin i̇entige soğyp, yrs-yrs dem alğan ittiñ tüske tarta silesi qatty. Kün tüsken böksesin qaida tyğaryn bilmei, köleñkege sozylyp, üi irgesine tyğyla tüsedi.
Oqta-tekte sary sona men bögelek soğady. Būl da bir bölek mazasyzdyq äkelip tūr. Qara töbet i̇eleñ i̇etip, özine qarai yzyldap kele jatqan ūnamsyz dybysqa qūlağyn tige qūiady. Būl türi, beine: «Ai, sen päle tynyşymdy alasyñ - au», - dep saqtanğan äzirligindei. Mazasyz yzyl bir sät qolmen üzgendei tyiyla qaldy. Jañağy päleniñ qaida ketkeni belgisiz. Tört köz töbet bir päleden aman qūtylğanyna quanyp, tili qaita salaqtap, yrs-yrs dem ala berdi de, kenet yrşyp tüsti. Bylqyldaq tūmsyğymen jūqa şapqa tüiip qap, aqsiğan ötkir tis sart-sart i̇etti.
Sol sol i̇eken, tamyljyğan äuege älgi zyñyl şanşylyp tik köterile jöneldi. Osy bir oqtai ağyp, joğalyp bara jatqan zyñylğa qara töbet bar boiymen i̇eñserile qarap: «Qap, ne qylasyñ? » - degendei, qimylsyz qatyp qapty.
Sona ketkenmen, i̇endi itte maza joq. Tas töbege kep, tapjylmai tūryp alğan örttei ystyq kün apşysyn quyryp tūr. İt peiili äbden tarylğan. Denesiniñ bir jeri säl jybyrlasa da jaratpai yryldap, küpi jünine tisin basyp-basyp alady. Osy kezdegi qozy - laq - qas jauy. Köleñke izdep dürligip jügirip kelgen aqylsyz laqtarğa tisin aqsityp yryldap jatqan-dy. Üi üstinen qūiyn ötti. O da būlarğa basynğandai minez körsetti. Qapelimde üi syrtyndağy sary töbeniñ şañdağy men qyl - qybyryn öz boiyna, jyn oinağyna üiirip ap, döñgelenip üiirilip - üiirilip, josyp baryp, sonau oipañğa qarai qūldilai jöneldi. Sol aradan şyğa almai, qūiryğymen oinağan ittei şyr ainalyp, üiirilip - üiirilip tūrdy da, bir kezde auyl irgesindegi borbas töbege tartty. Ol mañda tört - bes qūdyq bar. Seldir sūiyq qamystar seltiıp, aşylyq sorañ ösken alqap. Soğan jetui mūñ i̇eken, älgi sūr qūiyn lezde appaq bop beli ireleñdep ūzaryp şyğa keldi. Borbas töbeniñ basyna şyğyp ap, jynşa qūtyryp, öz qylyğyna özi mäz bop oinaqtap ketti. Qara töbet bir köziniñ qiyğyn aiyrmai jatqan. Qūiyn äuege qarai örlep, ireleñdep tūrdy da, kenet äiel jaulyğyn ala qaşqan baladai jalt berip, bermen qarai saldy. Qara töbet atyp tūrdy.
Sol kezde ortañğy aq üiden:
− Qūdaiy qūrğyr - ai! - degen äiel dausy i̇estildi.- Qūiyn kelip qaldy. Tündik bauyn tartyp baila.
Sälden keiin qūiyn ötip, auyl üsti öziniñ baiyrğy tynyştyğyn qaita tapty. Üş-tört sauynşy äiel syrtta jür. Qūiyn büldirip ketken ony - pūnylardy qağyp - silkip, jinastyryp jatqan. Işten Aldabergen sofy şyqty. Qolynda Būhardyñ iır moiyn jez qūmany. Sabaly denesine maia jün sūr şekpendi jeleñ jamylğan. Şekpen şalğaiy aiağynyñ basyn qauyp, auyl syrtyna qarai syzylyp ketip barady. Jer de sūr. Üstindegi şekpen de sūr. Tek bir şalğaiyna bastyrğan köz oidym boz jamau sūr şekpendi alamyştap tūr. Sofynyñ semiz tūlğasy, sūr şekpeni, baiau qozğalysy, i̇eñ aiağy bir şalğaiyna bastyrğan älgi boz jamauğa deiin osy dalalyqta jaiylatyn bauyry boz, syrty sūr duadaqty megzeidi. Aldabergen äudemdei jerge bardy da, auylğa syrtyn bere jalp i̇etip otyra ketti.
Osy kezde salt atty bireu iek artpadan qylt i̇etip şyğa keldi. Künniñ yssy jaisyzdyğyna qaramai jürisi suyt. Şetki ülken aq üige - Qūdaimende bolystyñ üiine at basyn turalap, i̇eñkildep tönip qaldy. Aldabergen ädepkide myna jolauşynyñ suyt jürisine tañdanyp i̇edi. Kenet myna kisiniñ at qūlağyn qaqqandai qos tizesine közi tüskende qūman ūstağan qoly qaltyrap qūia berdi. Aldabergen şeşkeli jatqan dambal bauyn asyğys bailady. «Būl soiqan... tiri me i̇edi?! Balasy qolğa tüsetin ūrysta özi de oqqa ūşyp öldi dep, osy i̇eldiñ dauryğyp jürgeni qaida? Apyr - ai, jürisi qandai söleket?! Qūdaimende o da qannen - qapersiz, beiqam otyr i̇edi...» Sofy asyğys apalaq - qūpalaq türegeldi. Biraq jolauşy şetki üige sofydan būryn jetip, at tūmsyğyn syqyrlauyqqa tiredi. Osy yssyda üstinde şidem küpi, basynda señseñ tymaq. Özi i̇eñgezerdei iri. Ol attan tüsip şylbyrdyñ şetin bosağağa ile saldy. Osy kezde işten: «Būl qai körgensiz? Kim bola -tyñ?.. Bilşi», - degen dauys şyqty. Jolauşy basa-köktep kirip keldi. Kirer jerde betpe - bet kezdesip qalğan qara sūr äieldi iyğynyñ basymen bir qağyp jalp i̇etkizdi de, jylan közin üi işine asyğys tastady. Qūdaimende törde, aq bolyskei kereuette jatyr i̇eken. Baltyry şelektei aiağyn kereuettiñ basyna asqan. Bükil sirağy men başpailarynyñ syrt jony ūiysqan qara şuda.
− İmanyñdy üiir!
Qūdaimende mynau tüsim be, öñim be dep qaldy. Betin qūddy jalyn şarpyğandai, ünsiz tönip kele jatqan üielmendei būjyr qara kisige tura qarai almady. Qūddy tüsinde martu basqan kisidei üni bitip, dybysy şyqpai, bar boiymen irgege qarai yğysa berdi. Ol i̇es jiiäm degenşe būjyr qara kisi şap berip alqymynan ala ketti. Temirdei sausaqtar būğaq astynda irkildegen mai arasynan būltyldağan öndirşekti tapty. Bir - i̇eki mytyp jibergende bolystyñ demi bitip, dybysy şyqpai qaldy. Sätte köziniñ ağy ainalyp, aspanğa qarai aqşañdap, qos i̇ezuinen qandy köbik ağyp byrqyrady da qaldy. Bäibişe şyñğyryp jiberdi.
Jolauşy qolynyñ qanyn bolystyñ omyrauyna üikep - üikep jiberdi de, ytqyp syrtqa şyqty.
− Äi, Kälen!.. Jarqynym, jöniñdi ūqtyrşy, neğyp jürsiñ? - dedi Aldabergen sofy. Ol jaña inisiniñ üiinen şar i̇ete qalğan äiel dausyn i̇estip, tizesi dirildep, aiağyn basa almai tūr i̇edi.
− İesep aiyrysyp jürmin, aqsaqal, - dedi Kälen. Osydan artyq til qatpady. Üzeñgige aiağyn salyp älektenip jatpastan öziniñ änebir ūrlyq qyp jürgen kezdegi üirenşikti maşyqpen aq arğymaqtyñ jalyna qoly tigen boida arqasyna bir- aq yrğydy. Auyzdyğyn şainap şyrq ainalyp tūrğan at ağyndap ala jöneldi. Kälen bylaiyraq ūzap şyqqasyn at basyn tejedi. Būl auyldyñ beldeuinde aq arğymaqqa jetetin dämeli at joq. Jäne bir- jar kisi būny tüsirem dep, sirä da, däme qylğan i̇emes. Al qaşan köp quğynşy sailanyp şyğam degenşe, Kaspii men Araldyñ i̇eki aralyğyndağy qalyñ būiratqa kirip, qara üzdirip keteri dausyz. Kälen art jaqtan şyqqan äielderdiñ älem - tapyryq dausy men aiqai - oibaiğa qaramai, i̇elsiz tüzge bet qoiyp, sydyra şoqytyp bara jatty.
* * *
Keñ kögalğa kösile qonğan bai auyl köñildi. Jūmyrtqadai aq üilerdiñ i̇eñ ülkeni -Täñirbergenniñ üiine jūrt jinalyp jatyr. Ūiazdan kelgen qadirli qonaqqa sälem beruge asyq. Üige syimağan jūrt jyltyñdap irgeden syğalaidy. Qonaq jigit köbine Täñirbergenmen tildesip, auyl - aimaqtyñ amandyğyn sūrap otyr.
Täñirbergen nyğyz. Qazir tasy örge domalap tūrğan şaq. Qastasqan jauynyñ bärin qūrtty: İelaman, Rai äskerde: Kälenniñ qolğa tüsken balasyn qaruly küzetpen qalağa aidatyp jiberdi. Ony da i̇el jatqasyn istegesin bükil auylda būnyñ özinen basqa bir jan bilmei qaldy. Al Kälenniñ qaida jürgeni belgisiz, quğynnan qaşyp, basyn qaittap jür. Ras, ol kisi moinynda kegin jibermeitin jau. Tiri bolsa qaita ainalyp soğuy haq. Sondyqtan jas myrza qapysyz qalmau jağyn oilap, i̇el işine saqqūlaq kisilerden jansyz jiberip, tyñ tyñdatyp otyr. Aqşili tabanyna ūzaq otyryp, sary jūrt bop bara jatqan soñ, keşe ol özderine qarağan ülken auyldyñ qaq jartysyn bölip alyp, osy arağa audarylyp qonğan i̇edi, jas myrza osynau bir alasapyran aiaqsi bastağan kezde ūiazdan kelgen qonaqty jyly şyraimen qarsy aldy. Qonaq jigit - tañqy mūryn Torşolaq bala. Ol qazir būrynğysynan da semirip, būğağyna mai ainalyp köilektiñ jağasyna syimai ketipti. Ter aldyna jaiğan ala jibek körpeniñ üstinde, aq mamyq jastyqty qoltyğyna jūmarlap basyp şyntaqtap jatyr. Qol - aiağy qysqa jigit qanşa kösilse de, bütil tūrqy kesken tomar sekildi. Ūiaz keñsesinde istegeli köñili ösken. Täñirbergen onan Jasağanbergendi sūrağysy kep bir oqtaldy da, biraq ol oiynan tez ainydy. Ä degennen -aq myna qonaq jigittiñ özimen tūstas oqyğan qazaq jastaryn tisteuik attai mañyna juytqysy kelmeitin iştarlyğyn tanydy da, qara mūrtyn sylap qoiyp jymiyp otyr. Bir rette Torşolaq bala yğytyn tauyp ülken şaharda oqyp jürgen Jasağanbergenniñ qaisybir isin jaqtyrmai:
− Sol özi qyzyq jigit, qazirgi dünieniñ i̇ekige bölingenin bilmeidi. Burjuaziiä... - dei tüsti de, mūndai sözge myna jūrttyñ tüsinbesin bilip, - ot pen sudai şarpysqan bai men kedeidiñ arasynan özine tynyş oryn tappaq. Äi, ainalaiyn - au, ol bolmaidy. Bolmaidy deimin, - dep küşene söilep i̇edi; onsyz da byttiğan qara sūr betiniñ qos alqymy isinip, köziniñ aldyndağy kültildek maiğa közildirik batyp ketti.
Ülken üidiñ irgesi türuli. Tündik aşyq. Syqyrlauyq i̇esikti i̇eki jağyna şalqaityp aşyp tastağan. Äli mal tUiağy taptai qoimağan üi mañyndağy jas köktiñ iısi türuli i̇esikten talmai kelip tūr. Işke Aqbala kirdi. Basynda aq jaulyq. Üstinde qynama bel kök maqpal qamzol. Aq torğyn köilektiñ i̇etegi malynyp, syzyla basyp kep qonaqtyñ aldyna şaşaqty jibek dastarhan jaidy. Sonan keiin de bir janğa köz salmağan küii Täñirbergennen tömenirek taqymdasa otyryp, syrly tegeştegi sary qymyzdy sapyra bastady. Torşolaq bala Aqbalany körgende basyn köterip aldy. Täñirbergenniñ jaqynda üilengen jas toqaly jöninde talai i̇esitken. Biraq ony mūnşalyq sūlu dep oilamağan-dy. Qonaq jigit üi toly kisilerden qymsynsa da, myna kelinşektiñ ğajap sūlu, biraq bir türli mūñ şalğan jūbau öñine bir- i̇eki sūqtana qarap i̇edi, Täñirbergenniñ myna nemeniñ ädepsizdigin işi almasa da, jūrt aldynda syr bermedi.
− Qymyz al! - dep ol qonağyna syrly zerendi ysyryp qoidy.
Torşolaq balanyñ osy jolğy jūmysy qauyrt-tūğyn. Orda qonğan bolysy men Qabyrğa bolysyna tüsken alym-salyq i̇el işinen der kezde jinala qoimağasyn qasyna i̇eki soldat alyp i̇elge şapqan beti i̇edi; äzir bitirgeni şamaly. Üş kün ūdaiy osy auylğa taban tirep jatyp aldy. Añdityny - Aldabergen sofy. Osy bügin bir yğytyn tauyp, sofynyñ aq toqalymen auyl syrtyndağy kürkireude kezdespek bop uädelesip i̇edi, Torşolaq bala keu-keu äñgimeden şaqqa bosap syrtqa şyqty. Kün keştetip qapty. Soñyra öristen mal kelgesin jas kelinşektiñ bosana almasyn bilip, tezirek basyp kürkireuge tüsti. Bauyrynda köleñkesi mol qūba taldyñ qalyñdau jerine kirip tyğylyp otyr. Auyq - auyq boiyn sozyp, auyl jaqqa şydamsyzdana qarap otyrğan-dy. Kenet taldyñ aryraq tūsy syldyr i̇etti. Torşolaq bala būğa qoidy. Qazaq aulynyñ iz baqqyş jastarynan qorqyp, sybdyr şyqqan jaqqa üreili közi ükidei baqyraiyp, tal tübinen syğalap qarady. Mes tüiinindei mūrynnyñ ūşy şyp-şyp terşip, közildiriktiñ äinegi qapelimde bulanyp ketip tūrğan. Kenet būl köz tikken jaqtan bir şoq taldyñ arasy ydyrap aqyryn aşyldy. Torşolaq bala külip jiberdi. Aldabergenniñ toqaly - i̇el arasyna «Aqtuşa» atanğan meñsiz appaq aq kelinşek, tal arasynan bir büiirlep aqyryn - aqyryndap şyğyp kele jatty. Köziniñ qiyğymen qylmyñdap qarağan keskininde küşpen irikken saiqal külki bar. Köilek syrtynan kigen jeñsiz qūiyp qoiğandai. Äli bala kötermegen balğyn deneniñ bar bitim-bolmysyn qynap, airyqşa, aş belin üzildirip tastapty.
Torşolaq balanyñ auzyna söz tüspei, jüregi lüpildep barady. Alğaşqyda kelinşek tipti Uialşaq tärizdengen. Tal arasynda kezdesuge keliskenmen, i̇endi kezdesip alğasyn jigit jüzine tura qarauğa Uialatyndai. Basyna jeleñ salğan şaşaqty jibek şäliniñ bir şalğaiymen közinen tömengi jağyn tūmşalap, betin jasyryp qyryndai berdi. Torşolaq bala qūşaqtaiyn dep bauyryna tartyp i̇edi, kelinşek betin ary būryp, syrt ainaldy.
− Myrza jigit... bizdiñ şal qyzğanşaq.
− Qaiter deisiñ... qyzğanğan qyzyl itke jem bolady deuşi i̇edi ğoi.
Jigit sözine yrza bolğan kelinşek syqylyqtap külip, betin aşyp jiberdi. Būltiğan bet arşyğan jauqazyndai tipti appaq i̇eken. Onyñ üstine myna aq toqaldyñ boiy būnyñ özinen äldeqaida biık i̇ekenin körip, bir jağynan Torşolaq bala qorynyp tūr. Özinen äieldiñ boiy ūzyn i̇ekenin būryn da bilse de, biraq köñili ösiñki jigit: «Qaiter deisiñ, tösek teñestiredi ğoi», - dep özin-özi aldarqatyp jürgen-di.
− Myrza jigit, men i̇endi keteiin.
− Qoi... Qoi... nege asyqtyñ? Kel... kel otyraiyq. - Kelinşek salğan jerden jigit yrqyna köne qoimai, qylymsyp tartynşaqtap tūrğanda, attyñ pysqyrğan dybysy i̇estildi. İekeui birdei jalt qarady. Torşolaq bala tal arasynan sozyla tüsti de, dereu būğa qoidy.
− Qūrydyñ...
− Bizdiñ şal ma?
− Joq.
− İendi kim?
− Kä - kä - len...
− Qoi, ol ūry Qaraqalpaq asyp ketken joq pa?
− Anyq... anyq sol. İeki tizesi attyñ i̇eki qūlağyn qağady. İendi... i̇endi qaittim?
Aq toqal aiaq astynan köñildenip:
− Kälen deisiñ be? İeki tizesi attyñ i̇eki qūlağyn qağady deisiñ be? - dedi, bül kezde boiy üirenip qalğan jigitti syqaqtap külip.
Torşolaq bala kelinşektiñ äzilin añğarmai, äli sol qauqarynan arylyp, qalş-qalş i̇etip tūr.
− Meni... meni öltiredi. İendi ne istedim? Qaida tyğylam? - dep sasqalaqtai bergesin, aq toqal:
− Öziñniñ şyqqan jeriñ ğoi. Kel, mynda tyğyla ğoi, - dep külip, köileginiñ i̇etegin aldyñğy jağynan köterip jiberdi.
Kälen būlardyñ tūsynan ötip baryp, attan tüsti. İerin jöndep, aiyl-tartpasyn tartyp aldy. Sonan keiin kögalda otyrğan bai auyl jaqqa boilap qarady da, aq arğymaqqa yrğyp mindi. Sai boiymen ūrlanyp baryp, ülken aq üidiñ deñgeiine kelgende jabyndynyñ astynan, qysqa moiynnan atyn tura salyp i̇edi. Äueli ony Qaratazdyñ bäibişesi körip, işke kiruge ğana şamasy keldi. Tili kürmelip, öñi quaryp, jükke arqasyn süiep tūra qaldy.
− Kä - len!..
Torşolaq balağa i̇erip kelgen i̇eki soldat osy üide otyrğan-dy. Olar irgede süieuli tūrğan myltyqqa jarmasty.
− Atpañdar. Qolğa tiri tüsiru kerek, - dedi Täñirbergen. Üige attyñ tūmsyğyn tirei toqtağan Kälen qolynda qamşy. İekinşi qolyndağy şylbyrdyñ bir şetin uysynan şyğarmai, işke basa-köktep kirip keldi. Däl osy sätti tosyp, i̇esiktiñ i̇eki bosağasynda jabysyp tūrğan i̇eki soldat oğan oqtauly myltyğyn tösep tūra qaldy:
− Qolyñdy köter!
Kälen qūddy osylai bolaryn bilip kelgendei şimirikken joq, i̇eki soldattyñ syrt jağynda sūp-sūr bop sazaryp alğan Täñirbergenge qarady.
− Ä, tülki!..
− Bailañdar!
− Toqta! Men öz aiağymmen kelip tūrmyn. Meni bailau qiyn i̇emes. Balamdy bosatyñdar!
− Qūdai qalasa, balañnyñ qasyna öziñ de barasyñ.
− Ä, solai ma? - dedi Kälen sybyrlap. Özi işinen «özekti janğa bir ölim», - dep tüidi de, i̇eki soldattyñ bas-aiağyna köz tastady. İekeui de közge tolyq, äsirese bireui i̇eñgezerdei i̇eken. Kälen myrzanyñ degenine qūlaq qaqpai köngen kisişe mop-momaqan keiipke i̇enip, i̇eki qolyn artyna ūstap: «Al, bailañdar», - dep tūra qaldy. Iri deneli soldat myltyğyn irgege süiep, Täñirbergen äzirlep tūrğan qyl arqandy ala bergen-di. Kälen köz ilespeitin şapşañdyqpen özine kezep tūrğan myltyqqa qarsy şap berip, qolynan jūlyp aldy. Ony işinen bir teuip, qalpaqtai ūşyrdy. Iri deneli soldat myltyğyna ūmtylyp i̇edi, biraq Kälen ony da qarsylasuğa keltirmei, myltyq dümimen qaraqūstan soğyp ötti. Täñirbergen zyp berip kereuettiñ astyna kirip ketip i̇edi. Kälen onyñ qapelimde qaida ketkenin bilmei, üi işine alaqtap qarap tūrğanda, syrttan köp kisi i̇esiktiñ syqyrlaulyğyn syndyra jazdap, qadalaryn kötere kirip keldi. Kälen i̇endi qarsylaspady. Qolyndağy myltyqty tizesine salyp ortasynan bir omyrdy da laqtyryp jiberdi. Antalap tūrğan kisiler Kälendi bas saldy.
- At kötine bailañdar!
− Qabyrğasyn sögip, büiirinen ötin jaryp alyñdar, - dep üi toly kisiler bir-birinen dauys asyryp, jan-jaqtan jamyrap jatty. Aqbala Kälenniñ közine tüskisi kelmei, yğystap öziniñ otauyna kirip ketti. Osy sätte yrsyldap Torşolaq bala da jetti. Jolyndağy kisilerdi kimelep kep, Kälenniñ qasyna toqtady. Ol Kälendi tirilei aparğannyñ tiımdi bolaryn bilip:
− Toqtatyñdar! Būl ükimet aldynda qylmysty adam, - dedi. Jūrt jym boldy. Torşolaq bala sol boida Kälendi qaruly küzetpen qalağa aidatyp jiberdi. Kälen älgide üi toly kisiler qolyna ne tüsse sonymen ūryp, basqa közge sabalap ūryp jatqanda da qyñq i̇etken joq-ty. «Jer tübine aidasañdar da, ajal jetpei ölmespin. Bolat qanjar qap tübinde jatpas. Sendermen sonda söilesermin», - dep, qanyna qaraiyp ketip i̇edi.
TÜSINIK
«Qan men ter» trilogiiäsynyñ i̇eñ alğaşqy kitaby «Ymyrt» degen atpen 1961 jyly, 2-kitaby «Sergeldeñ» degen atpen 1964 jyly, 3-kitaby «Küireu» degen atpen 1970 jyly jeke-jeke kitaptar bolyp baspadan şyqqan bolatyn.
M.Äuezovtiñ özi közi tirisinde ülken ümit artqan sanauly şäkirtteriniñ biri Ä. Nūrpeiisovtiñ osy şyğarmasy Keñes däuiri tūsynda qazaq söz öneriniñ i̇enşisine ainalğan roman janrynyñ i̇eñ iri tuyndylardyñ biri retinde bağalandy. Sol bağa jazuşyny 1974 jyly KSRO Memlekettik syilyğynyñ iegeri atandyrdy. Osydan keiin - aq romannyñ halyqaralyq deñgeidegi bağy janyp jüre berdi.
1976 jyly üş kitap biriktirilip, osy atpen trilogiiä retinde «Jazuşy» baspasynan qaita şyqty. Jazuşynyñ özindik kredosy boluy kerek - är basylym būrynğy basylymdarğa qarağanda i̇eleuli özgertuler men tolyqtyrularğa ūşyrap otyrady. Alğaşqy basylymğa qarağanda i̇ekinşi basylymda osyndai özgeristerdi baiqasaq, al 1981 jylğy basylymda tipti jaña özgeristerdi baiqauğa bolady. Mysaly, būrynğy basylymdarda köbirek oryn alatyn soğys körinisteri azaiğan. Keibir basqa da qūrylymdyq özgerister men jañalyqtar kezdesedi. Täñirbergen, İelaman obrazdaryna tän birsypyra būiaular da, olardyñ söileu tiline tän i̇erekşelikter de birşama özgeristerge ūşyrağan.
Avtorlyq söz qoldanystarğa, stilge tän özgeristerdi de baiqauğa bolady. Jaña basylym, äsirese osy baspağa ūsynylyp otyrğan mätin köp sözdilikten, oqiğany baiandau kezinde qazbalap tüsindiruden birşama arylğan tärizdi. İağni, avtor şyğarma tuğan kezeñ qoltañbasyndai körinetin zamany ötken taptauryn keñestik ideologiiälyq ştamp belgilerinen de bas tartu jön dep sanağany baiqalady.
Ä. Nūrpeiisovti öz öner gülzarynyñ, öz öner bağynyñ önegeli qojaiynymen teñeuge bolady. Ol öz «süiiktilerin» älde - qaidan jel aidap äkelgen äli japyraqtan da, topyraq astyna baiqausyz tüsken basy artyq tal - būtadan da köziniñ qaraşyğyndai qorğaudy mūrat tūtady. Qajet degen jerinde odan äri körkeitip, jasandyra tüsuge de beiil. Oğan şarşamaidy da, jalyqpaidy da. Qaita läzzat alady. Sondyqtan da onyñ «osy basylymğa qatty - aq qolym tidi. Tipti, köp öñdedim. Biraq tağy qarasam, tağy da özgerister i̇engizetin tärizdimin» degen şyğarmaşylyq köñil küiin de tüsin tüsteuge äbden bolady.
«Qan men ter» - simvoldyq atau. Qan - ömir, biık müddeler jolyndağy küres simvoly. Ter - tirşilik, könbis beinetkerlik pen üzilmes ümit simvoly. Qazaq jūrtynyñ bir örkeniettik bolmystan i̇ekinşi örkeniettik bolmysqa bet būru, bir saiasi - äleumettik formatsiiädan i̇ekinşi saiasi-äleumettik formatsiiäğa auysu sağatyn beineleuge arnalğan tuyndynyñ bar mazmūny men mäni osy i̇eki sözben - aq sätti berilip tūr.
Şyğarmada jiyrmasynşy ğasyr basyndağy qazaq dalasynyñ aqiqaty, qalypty tirşiligi adamdar arasyndağy qym - qiğaş qarym - qatynastar arqyly - süiispenşilik pen baqtalastyq, izgilik pen sūrqiiälyq, saliqalyq pen satqyndyq, adaldyq pen kölgirlik tärizdi adami qasietterdiñ şarpysuymen astasyp beriledi.
Jazuşy keiipker arqyly söileidi, solar arqyly öz şeberligin paş i̇etedi. Jazuşy qalamynan tuyndağan alañğasar, äpende, istegen isiniñ, söziniñ tūrlauy joq Sudyr Ahmet, minezi ala qūiyn, sözi töbeden tüskendei, aqyly kelte Qaraqatyn - nağyz halyq arasynan şyqqan zergerlik ülgilerge jatady.
Osylardyñ ortasynda, osylardyñ ärqaisysymen tyğyz bailanysta bola otyryp şoqtyğy biık körinetin - şyğarmanyñ altyn tinine ainalğan üş beine - İelaman, Aqbala, Täñirbergen obrazdary. Būl üş keiipker arasyndağy mahabbat tağdyry şyğarmanyñ bar jügin köterip tūrğan negizgi ūstyn. Basqa taqyryptyñ jelilerdiñ bäri soğan qatysty örbigen būlaqtar.
Aral boiyndağy qarapaiym balyqşy auyldyñ būiyğy tirşiligin būzğan zamana dauylynyñ qañbağyna ainalğan üş birdei tağdyrdyñ qasiret - qaiğysy bolyp örilgen sezim stihiiäsy qazaq oqyrmanyna tanys dästürli äserden köp bölek.
Romannyñ soñğy betin japqanda uaqiğa bitkendei äser qaldyrmaidy. İelamannyñ jau qolynan qaza tapqany bolmasa Aqbala men Qūdaibergen sahnadan şyqpağan küii qalady. Roman soñynda bar dauysynan airylğan, soraqy zorlyqtan qansyrağan auylynyñ ortasynda jany ölip, jüregi qan jylap tūrğan Täñirbergendi köremiz.
Mine, roman soñynda avtordyñ aldyna qoiğan maqsaty oryndalyp, halyq aldyndağy paryzynyñ ötelgenin aiqyn baiqaimyz