Qan men ter - 1 - Ymyrt

YMYRT (I KITAP)
EKINŞI BÖLIM

YMYRT (I KITAP)
BIRINŞI BÖLIM

─ Betim - ai!.. Masqara - ai!..
Tyryli aryq Qaraqatyn jerqazbağa tanaurap söilei kirdi. Qūşağyndağy otyndy alasa qazandyqtyŋ janyna audara tastady. Salpyetek böz köilektiŋ bir şalğaiyn joğary köterip yşqyrlyğyna qystyra saldy da, qyzyl qaryn jas nemeresin aldyna alyp yŋyldap otyrğan qaiyn i̇eneniŋ qasyna qol taiana tize bükti.
Jerqazbanyŋ terezesi däl töbesinde; oğan şelin alğan şyŋyltyr qoi qarnyn tūtqan-dy; batyp bara jatqan künniŋ soŋğy säulesi qoi qarnynan öleusirep qana tüsip tūr. Üi işi küŋgirt. Qart ananyŋ jüzi körinbeidi. Tek qaqyradai biık aq jaulyğy bozğyldanady.
─ İene - au, ne i̇esitkeniŋ bar? Älgi Qaratazdyŋ... qoily tazdyŋ inisi bar i̇emes pe? Täŋirbergen degen seri inisi bar i̇edi ğoi,- dep, Qaraqatyn i̇enesine qarai tağy bir ysyrylyp otyrdy. Sonan äri beiuaq keşti birtürli qūpiiäly syrğa bölep, i̇erni süireŋdep sybyrlai söiledi. ─ Ne basyŋdy auyrtaiyn seniŋ. Sol seri jigit kep, İelamannyŋ üiine tüsti. Aty qara ter. Qanjyğasynda bir qūian, bir tülkisi bar. Qūiany aq tuşadai - au, aq tuşadai! Aqbala syrtqa şyğyp, seri jigitti attan tüsirdi. Al i̇ekeuiniŋ qalai köriskenin körseŋ... Masqara - ai!.. Betim - ai! O, jüziqara! O, qarabet!..
Qalyŋ kiımdi bireu jer qazbanyŋ alasa i̇esigine syimai, üsti - basy syqyrlap kirip kele jatty. Qaraqatyn tezirek ot jağyp jibermek boldy. Ottyŋ izdep jantalasyp jürip, jolda tūrğan qara qūmandy qağyp ketti. Onan şelekke sürinip, üi işi daŋğyr - dūŋğyr boldy da qaldy.
─ O, kök tigilgir! O qara bailanğyr! İesiz qalğyrdyŋ mülki, tüge. Tap jaŋa ğana tap -tūinaqtai ğyp, oryn - ornyna jinap qoiyp i̇edim. Balasy qūrğyrlar - au, jüretin jolğa qoiğan.
Üi iesi ünsiz. Osynyŋ bärin künde - künde körip, i̇esitip jürgesin äbden i̇eti ölip ketken. Ot basynyŋ berekesiz lastyğyna, qatynynyŋ salaqtyğy men şaŋqyldağan aşy dausyna da üirengendi. Ol qolyna ūstai kirgen bir asymdai toŋ balyqty bosağağa tastai saldy. Sonan soŋ jeŋiniŋ ūşyna mūz qatqan su - su kiımin bosağada tūryp şeşip, i̇etigimen törge şyqty.
Qaraqatyn byqsyp janbai jatqan otty ürlei tüsti de, älde - nege myrs i̇etti:
─ İelamandy aitam - au!.. Sorlynyŋ üii bügin sonşa Uiatty qalai köterip tūr i̇eken?
Aqkempir kelinine köz qiyğyn tastap: «Ä, Qūdaiym!- dedi işinen,- qaiteiin?!.. Bū da özgege küledi, özine kületin kisi joq pa i̇eken?!»
Qaraqatyn otty tastai sala i̇endi küieuiniŋ asty - üstine tüsip, jalpyldap:
─ Bizdi asyraimyn dep janyŋdy jaldap jürsiŋ. Kün ūzyn när tatpağan kiside äl qaidan bolsyn?! Kel, i̇etigiŋdi tartyp jibereiin,- dep i̇edi:
─ Özim şeşem! Asyŋdy boldyr!- dedi Dos. Qaraqatyn osy auylda Aqbalamen öş. Aqbalanyŋ jastyğyn, sūlulyğyn köre almaidy. Bärinen būryn küieui ūrysqan saiyn: «Öziŋdei Aqbalağa qaraş! Jüris - tūrysyna işpei - jemei yrza bolasyŋ»,- dep sūlu kelinşekti būnyŋ betine salyq qyp basatyn.
─ İelamannyŋ üii jaqqa köziŋ tüsti me?..- dedi Qaraqatyn siqyrly jüzi jymyŋdap. ─ Aqbalany aitam - au... Küieuiniŋ közi tirisinde, tapa - tal tüste jigit kütip alyp... Sonda ol sorly i̇erkektiŋ kädesine jarasa i̇eken - au! Anau şytyr jegen tüiedei şermiıp otyrğan türi.
─ Äi, jeter! Qoi, i̇endi!- dedi Dos i̇etigin şeşip jatyp. Qaraqatyn qolyndağy köseumen oşaqtyŋ auzyndağy şaŋdy būrq i̇etkizip salyp qaldy.
─ Qoi, qoi dep mağan qojaŋdağany nesi?! Mağan qoiğyzğanmen i̇el auzyna qaqpaq bola almaisyŋ. Äne, qyz künindegi jeligin kelinşek bolğasyn da jasyra almai jür. Osy öŋir tegis körip otyr. Aita berseŋ, Aqbalanyŋ işindegi balany da Täŋirbergendiki i̇eken dep...
Dos baipaqty i̇etikpen qatynyn kök jelkeden qoiyp qaldy. Jelkesine tigen zildei i̇etik Qaraqatynnyŋ jūlynyn üze jazdap, közinen jas yrşyp ketti. Dos qolyndağy i̇etikti qaita siltei bergende Aqkempir ūstai aldy. Balasynyŋ qolynan i̇etikti jūlyp alyp, i̇esikke qarai laqtyryp jiberdi.
─ Tart qolyŋdy! Bereketin alma otymnyŋ basynyŋ! - Dos til qataiyn dep i̇edi, Aqkempir aqyryp, tyiyp tastady:
─ Tyŋdamaimyn söziŋdi. O zaman da bū zaman, jaman qatyndy sabap jaqsy i̇etken jigitti körgem joq.
Qaraqatyn küieuiniŋ i̇endi qol qata almasyn bilip, bük tüsip otyra qap, oşaqqa maŋdaiyn süiep solqyldap jylady. Ol, ärine, köz jasymen küieuiniŋ jüregin jibite almasyn bildi. Üi işinen özine jaqtasatyn janaşyr da izdegen joq; ol däl osy arada öziniŋ därmensiz sorlylyğyn moiyndap, sağy synyp nalyp jylap i̇edi. Üi işiniŋ laŋynan zapy bop qalğan balalar älden üreii ūşyp, şyrqyrap jylap, şam jaqpai, qoŋyr keugim üidiŋ işi äp - sätte azan - qazan boldy da ketti.
Dos dalağa jügire şyqty. Ön boiyn i̇essiz öşpendilik kernegen jigit bosağada süieuli tūrğan toq şotty qolyna ūstai ūmtylyp i̇edi. Tomyryŋ dökir jigittiŋ aşu üstinde bir laŋdy istep saluy sözsiz i̇edi. Üiine jaqyndap qalğan İelamandy kördi de, qolyndağy syğymdap ūstağan şotty laqtyryp jiberdi. Ol tek İelamannyŋ üii aldynda qaŋtaruly tūrğan kümis i̇er - tūrmandy bäige küreŋge jalt i̇etip tistene qarady:
─ Tuh! Neşe, sirä, qatynjandy bolğanda da...- Dos yzağa bulyqqan qalpy işke kirdi.
* * *
Bas toqsan kirgeli äldeqaşan. Biraq köpten kün jylymyqtanyp, ūly teŋiz ūstasa qoimady. Biylğy jel birtürli i̇esirik. Jağalau qaimaqtanyp, kilegeilene bastasa - aq, arqadan şyqqan qatty jel älsiz mūzdy bet aşyqqa aidap, quyp äketip tūrğan. Keşeden beri kün yzğary şūğyl qataiyp, bir tünniŋ işinde Tūşybas būğazy köz ūşyna deiin ūstasyp, İelaman, Möŋke, Dos, Rai qazandyq balyq üşin bastaryn qaterge tigip, mūz üstine şyğyp jür. Älsiz mūz säl salmaq tüsse maiysyp, syqyrlap qūia bergesin būlar şoğyrlanyp jüruge qorqady. Onda da äzir tereŋge barmai, az ğana auyn teŋizdiŋ taiyz basyna salyp, üi işiniŋ qazan qainatqanyn näpaqa köredi.
Būğan İelaman dän yrza. İekiqabat äieline jas sorpa işkizgenge mäz. Qoltyq ūstasqaly ūiqysy qaşyp ketti. Taŋ atqanşa äldeneşe tūryp, jağağa barady. Jaŋa ūstasqan jağalaudyŋ mūzyn teuip, i̇erteŋ özderi köp kisi bop şyqqanda kötere me, joq pa, baiqap köredi. Keşe de kün batar aldynda teŋiz jaqqa köz salyp i̇edi; qara qatqan suyŋ küşke minip qylşyldap tūr i̇eken. İelaman äbden qas qaraiğanşa tūrdy. Ai tuğan joq. O şeti men bū şetine köz jetpeitin aspanğa şoqtai mazdağan jūldyzdardy äldekim byjynatyp şaşyp jibergendei. «Erteŋ kün şağyrmaq, aşyq bolar»,- dedi İelaman. İerteŋine būl tipti i̇erte ūiandy. Tünimen tyrp i̇etpei şyqqan Aqbalanyŋ ūiqysyn būzğysy kelmedi de, tösekten aqyryn tüsti. Üi işinde de sybdyrsyz aqyryn qozğalyp, keşe jatar aldynda peşke jaiğan kiımderin kidi. Kündegi ädetpen bügin de tünnen qalğan birdeŋeni talğajau i̇etti de, Aqbala i̇ekeui «jylauyq neme» dep at qoiğan jaman i̇esikti syqyrlatpai aqyryn aşyp, syrtqa şyqty. İesikten şyğyp bara jatyp būrylyp artyna qarap i̇edi, Aqbala ūianbapty, jaŋa özi qymtap ketken körpe astynda qol-aiağyn bauyryna alyp, typ - tynyş jatyr i̇eken. Bükil auylda būnan basqa bir jan ūianbapty.
Elaman teŋizge tartty. Tünde jel tūrğan ba, taiauda jauğan ülpildek qardyŋ bet jağy borap, jağalaudyŋ mūzy qaisybir jerlerde kädimgidei jalaŋaştanyp, ar jağy köktaiğaqtanyp yrsiyp qapty. Sonan būl aŋ qar, kök mūz üstinde küni boiy jalğyz. Mūz ūiady. Au qaraidy. Teŋizge şyqqanda, sirä da, maŋyndağy kisi - qaranyŋ bar - joğyn baiqamaityn. Töbede kök aspan. Taban asty kök teŋiz. İeki dünie arasynda jabyrqau oidy janyna serik qyp, küni boiy küibeŋdep jürip ömir jöninde oilaidy. Özi jöninde oilaidy. Öziniŋ teŋiz üstinde ğana i̇emes, ömirde de jalğyz i̇ekenin oilaidy. Äke - şeşeden i̇erte airyldy. Äkesimen birge tuğan ağasy - İesbol būl aradan bir künşilik jerde tūrady. Balasyz, jalğyz jetim şaldan qaiyr şamaly. İendigi janaşyrdan - nemere ini - Rai. Biraq ol jas. Özi siiäqty o da äke - şeşeden jastai jetim qaldy. Qazir qart äjesi i̇ekeui öz aldyna tütin tütetip otyr.
Elaman kürsindi. Aiağy astynda jatqan bir- i̇eki balyqty i̇etiginiŋ tūmsyğymen teuip, özinen äregirek ysyryp tastady da, audyŋ arqalyğyn ūstady. Qas qaraimai tūrğanda, üige tezirek jetkisi kep i̇edi; biraq jalğyz kisige oi üiir kele me, kütpegen jerden qaiyn atasy i̇esine tüsti. Tikbaqai tentek şal i̇el işine syiymsyz. Otbasyna da mazasyz. Syrtyna zär jiyp, jylandai ysqyryp otyrğasyn, ol barda üi işi qai jağynan şyğamyz dep qypyldap otyrğany. İelamandy «balyqşy» dep atap, būğan aitqan qai sözdi de äzilge şaptyryp osqyrynyp otyrady. Oğan būl üirengen. Keşe de qatynağan bireuden «balyqşyğa sälem ait, auyz aşqasyn baram»,- dep habar jiberipti.
Būğan Aqbala qatty quandy. Qyz däureni qyrda ötken Aqbala teŋiz öŋiriniŋ tirligine üirene almady. Jaz aptap, ystyq. Masa. Sona. Balyq sasyğan aua da būğan jat. Balyqşy jigittiŋ bosağasyn attağan künnen bastap syrtqa şyqpai, üige tyğylyp aldy. Auyl -üidiŋ arasynda ala köz, küŋkil köbeidi: «Jabaiy»,- dedi. «Täkappar», «menmen» dedi. Balyqşy auylğa kelin bop tüskesin de onyŋ qyz kezdegi säni men saltanatyn tastamai, üide de, tüzde de üsti - basy ülpildep kiıngenin kündep, äsirese üii irgeles otyrğan Qaraqatyn «tūtaq» dep i̇ernin şyğarar i̇edi: «Tūtaq! Adyra qal! Künde qyz bolğanda būl auylda kimniŋ közine tüsem deidi i̇eken?»
Aqbala bärin i̇estip, bärin bilse de, imany selt i̇etken joq. Qaita söz tasyp, sypsyŋdağan sumaqai qatyndardyŋ aldynan öterde, kim bilsin, äiel näsiline tän saiqaldyŋ pa, i̇elde auyldas äielder aitsa aitqandai menmen täkapparlyq pa, äiteuir miyğyna mysqyl şaptyrar i̇edi de, sosyn Qūdai bergen ajar - körikti, qasaqana älgilerge «Al, kör! Körip al!» degendei, täkappar basyn şalqaqtata tik ūstap, aiağyndağy qylmiğan qazyq ökşe i̇etikti analar işi küisin degendei syqyr-syqyr basyp aldarynan öter i̇edi. Baidyŋ qyzy bolmasa da, Aqbala būryn däl būndai ömirdi körgen i̇emes. Būryn, oi, nesin aitasyŋ, mal jaiymen qysta teŋiz jağasyn sağalağan qalyŋ i̇el sonan köktem şyğar - şyqpasta qyrğa qaptai köşer i̇edi. Biri ilgeri, biri keiin köşken i̇eldiŋ aldy keŋ jailauğa aiağy qalai jetti, solai oty, suy mol salqyn sabatqa appaq üilerdi birine birin jarystyryp qaz - qatar tiger i̇edi! Qatar qonğan i̇eki auyl, keide üş auyldyŋ ülkenderi qonaqqa şaqyrysyp, ana jaqta keleli keŋes qūryp jatsa, myna jaqta suğa barğan qatyndar qūdyq basynda şūrqyrasyp, ymy - jymy yŋğailasyp, ydys - aiaqtar aralasa bastar i̇edi; jastar jağy bärinen būryn jol tauyp, künde - künde kün batqanyn asyğa küter i̇edi de, qalai qas qaraidy, solai auyl syrtyndağy jasyl töbeniŋ astynda bas qosar i̇edi; sonan qaşan jazğy taŋ sary belden ağaryp atqanşa aqsüiek oinap, altybaqan teuip, än şyrqap ūly dürsil salar i̇edi; qysta qalyŋ tüsken qar qaisybir jyldary köktem şyğar - şyqpasta qauyrt i̇erip, köl tabanğa jinalğan ağyl - tegil mol suğa qaz - üirek jaz boiy qanaty satyrlap ūşyp - qonyp qiqu sap jatar i̇edi. Sonan sary şildeniŋ äne bir aspan ainalyp jerge tüskendei ystyğy şyndap küşke mingenşe auyl irgesindegi sai, jyralarda qar suy kenerinen asyp kürkirep jatar i̇edi. Keŋ jailau şūbartqan mal. Sağym oinağan salqar dalanyŋ sonau şetinde, köz ūşynda tyrnadai tizilip köş ketip bara jatady. Myna jaqtan salt atty jolauşy qyr astynan sylaŋ i̇etip şyğa keledi. Sonan ol bir qyrdan bir qyr asyp juyq arada qarasy közden üzilip bolmaidy. Ol kim? Qaida asyğyp barady? Aldynda älde ümit, älde bir aŋsağan arman kütip tür ma?O, dariğa, köktemde bir köringen qyzğaldaqtai qyz baiğūstyŋ basyndağy qyp - qysqa däurenniŋ nesin aitasyŋ?! Qyrda otyrğan auyl keşkisin öristen mal kelerde käri - jas tügel dürligip, sürine - qabyna syrtqa şyğar i̇edi - au! Öristen qaitqan maldyŋ aldynda botasy auylda qalğan jas ingen jer tübinen bozdap, siyrlar möŋirep, qoilar maŋyrap, auyl üsti äp - sätte azan - qazan bolar i̇edi de, üi bolğan üiden qaryna şelek ilgen äielder şyğar i̇edi; tūlymy jelkildegen kip - kişkentai Aqbala da anasyna qolğabys berip, özderine qarağan az ğana saulyqtyŋ qozylaryn kögendep, aiağy - aiağyna timei zyrlap jürgeni. Sonan qaşan sauyn mal sauylyp bolğanşa būğan da tynym joq, tek sonan bir kezde köz bailanyp, ymyrt üiirilip ap - sap bolğanda ğana oşaqta ot janyp, üi - işi keşki asta bas qosyp, dastarhan basyna jinalar i̇edi; ol ömirdiŋ nesin aitasyŋ?! Irge türuli. İesik tüsirilgen. Tündik yq betten jartylai aşylğan. Üi işi asqa otyrğanda syrtta kögen basynda jatqan qoilar mekirenedi. Oqta - tekte tüie pysqyrady. Köşpeli ömirdiŋ bū da kişkentai bala kezden qanğa siŋgen qimas bir qyzyğy i̇edi ğoi! Kim bilsin, sony oilai ma, Aqbala qazir tipti köŋilsiz. Bir joly jylap otyrğan üstinen şyqty. «Törkin jūrttan jaisyz habar i̇esitti me?». Zäresi ūşqan İelaman: «Ne boldy? Jaişylyq pa?»- dep i̇edi, Aqbala läm demei, syrt ainala bere jasyn sürtti. Qipaqtap qasynan ketpei tūrğan būğan köz qiyğyn salmastan syrtqa şyğyp ketti. Sonan beri būnda maza joq. Kün ūzyn teŋizde bop, sonan keş tüskesin, birde i̇erte, birde keş üige kelgende tabaldyryqtan attai bere syrt kiımin şeşpesten būryn Aqbalanyŋ ajaryna qaraidy. Ündemese de, işinen azyp jür. Qandai da janyn jegen dert... Ony būnyŋ özi de biledi: qyr men oidağy i̇elge paş bolğan Aqbala men bai auyldyŋ jas myrzasy i̇ekeuiniŋ arasyndağy äli de üzile almai jürgen mahabbatty bilse de, būl biraq tiliniŋ ūşyna almady.
Aqbalany aiady. Süieu qartty syilady. Aitqanynan qaitpaityn qiqar şal degenin istep, qyzyn balyqşy jigitke qosty. Tağdyrdyŋ kesigi solai bolyp, şarasyzdyq basqa tüskesin, amal qaisy, Aqbala lajsyz köngen i̇edi.
Oi qajytty ma, keşke qarai İelaman öz denesin özi äreŋ qozğady. Battiyp isken sausaqtar ikemsiz. Keşki qatqyl jel işten şyqqan demin aqşudalap yqqa qarai äketip tūr.
Keşki ymyrt tez tūtasyp, töŋirek tūnjyrai bastady. İelaman i̇erteŋ bolmasa, audy bügin basqa jerge audaryp saluğa ülgire almasyn bildi. Şynynda da, bül kezde batyp bara jatqan kün alystağy jaldyŋ birine iegin süiep, i̇eŋkeiip qalğan i̇edi. Qūbyla bet tūtas qyzaryp, jel jyrtyp doda - dodasy şyqqan būlt batar künniŋ şapağyna bauyryn būiap alaulap apty. «Apyr-ai...»- dep İelaman qūbyla betten közin almai, ūzaq qarady. «Apyr-ai, ä?!. Ne qylsa da, keŋ älemdi qūşağyna alyp tūtasyp kele jatqan myna tün qaraŋğylyğyna jol bermei, jantalasyp şarpysyp jatqan jer betindegi jalğyz tirlik osy - au! İendeşe, ömir men ölim siiäqty qaraŋğy men jaryq ta birin - biri kezek jeŋip, tirlik üşin būlar da tartysyp jata ma, qalai? Sonda, bätir - au, är tirlikke töner bir- bir zaual bolğany ma? Ana qaraşy, kezegi kelgende kün basyna da zaual tönip, qara kebinge oranyp, bar älem til tartpai, tün qūşağyna kirip bara jatqandai...»
Elaman kürsindi de, balyq salğan qapty köterip iyğyna saldy. Bügin küni boiy äielin oilap, mazasy bolmady. Üige jetkenşe asyğyp, bet jağyn kirbik qar şalğan mūzdy taiğanaqtap basyp keledi. Auyr i̇etiktiŋ astyna tüsken qiyrşyq qar qyşyr - qyşyr. Oiynda Aqbala. Teŋizge şyğar aldynda otyn - suyn işke kirgizip berip ketse de, aldy tün bolğasyn küni juyqtap qalğan jas kelinşek jalğyzsyrap qaldy ma dep qorqa beredi. Özi joqta jalğyzsyrap, i̇elegizip qalğandai köredi. Osy küni Aqbala qatty kirjise de, zäresi qalmaidy. Boiyna bitken balağa, ne özine zaqym bola ma dep, sät saiyn jüregine suyq ürei şabady. Özi tüzde jürgende tūŋğyş qūrsaq kötergen tūmsa kelinşektiŋ qasynda bas-köz bop otyratyn i̇estiiär bireudiŋ bolmağanyna qynjylady.
Elaman üiiniŋ aldyna toqtağan salt atty bireudi kördi. «Kim i̇eken?»- dep oilap, salt attydan közin almady. Būl öŋirdiŋ balyqşylary - bir taipa i̇el. Jūmyrtqasyn jalaŋaş qūzğa salğan tau qyranyndai, jel - qūzdyŋ ötine qonys tepken. Japyraiğan jerqazbalaryn ūly teŋizge tönip tūrğan biık jardyŋ basyna minbelete salğandyqtan, ädette, mūz üstinde jürgen kisiniŋ közi balyqşylar aulyna mol jetetin - di.
Elaman körip keledi. Jolauşy habarlas qyldy, bilem, äne, işten aq köilekti äiel şyqty. At tizginin ūstady. Qūrmetpen kütip alğanyna qarap, mynau kim de bolsa, syily adam. Kim boldy i̇eken? Älde?.. Älde Süieu qart pa? İä, sol! Sol boldy. Qaitsin paqyr, balasyn körgenşe şydamai, uädeli künnen būryn kelgen ğoi. İelaman i̇eki közin qonaqtan aiyrmady. Aqbala jolauşyny alyp işke kirdi. Ile - şala şolaq mūrjadan tütin būrq i̇etti. Asyqqanda jar basyna qiiälap şyğatyn joldy qaşyqsynyp, üiiniŋ däl ökpe tūsyna keldi de, tik jarğa tötelep saldy. Bir qolymen arqalağan balyqty ūstap, i̇ekinşi qolymen qarsy bauraiğa bitken alabūta, kendir jusan, qyrbyŋ qyzyl tüzgenge jarmasyp, mysyqşa tyrmysyp örlep keledi. Qadirli qonağyna sūiatyn maly bolmasa da, ajarly balyqqa döp kelgenine quanyp, jar basyna asyğyp alqynyp şyğyp i̇edi, osy arada... qaŋtaruly tūrğan bäige küreŋge közi tüsti. Aŋ quğany körinip tūr. İeti qyzyp apty. Bir orynda taqat tauyp tūrmai, sulyğyn şainap şiyrşyq atyp tūr i̇eken. Jany qapelimde aiağynyŋ basyna ketken İelaman jar kemerde sileiip tūryp qap i̇edi. Äldeqaidan jügirip kelgen sary qanşyq būnyŋ üstindegi balyq iısi şyqqan kiımdi iıskedi. Sosyn mūp-mūzdai tūmsyğymen qolyn jalağanda sūlyq tūrğan jigit boiyn jiyp ala qoidy...
* * *
Öz üiine özi äzer kirdi. Jäne kirer jerde küibeŋdep biraz bögeldi. Suyq qapqan boiy syqyrlap, alasa i̇esikten aqyryn kirip kele jatqan üi iesin körgende törde otyrğan jas jigit osyğan deiingi nyğyz qalpynan aiyrylyp qap, lyp i̇etin jep-jeŋil türegeldi:
─ İel - ağa... assalaumaleiküm!
Elaman salqyn amandasty. Sonan artyq tilge kelmei, suyq qapqan kiımi syqyrlap, i̇esik aldynda teris qarap tūryp şeşindi. Ä degende Aqbala iştei abyrjyp qalsa da, biraq ile-şala özin de, öŋin de op-oŋai bilep ala qoidy. Qolyndağy şaruasyn tastai saldy da, qaşanda özin ūstai biletin sabyrly qalpyn saqtap, kök sauyr kebis kigen yp-yqşam aiağyn aqyryn yrğaŋ-yrğaŋ basyp i̇esik aldynda şeşinip jatqan İelamanğa bardy. Qolynan su kiımderdi aldy. Aluyn alsa da, biraq ony qaiterin bilmei, özinen qaşyrtyp äregirek ūstap tūrdy da, sosyn oşaq janyndağy otyn üstine tastai saldy. Ädette, teŋizden kelgende İelamannyŋ su kiımin peşke jaiatyny i̇esine keiin tüsti. Soğan özi yŋğaisyzdanyp qalsa da, biraq qonaq jigittiŋ būny köziniŋ astymen bağyp, jymiyp külimsirep otyrğanyn baiqady da, otyn üstinde jatqan su kiımge qolyn sozbady. Törde mūrty jyltyrap, tük bilmegensip tymsyraia qalğan jas myrzağa būrylyp sazara bir qarady da, sosyn qaityp oğan köŋil bölgen joq. İendigi qylyğynyŋ bäri oğan beine «külseŋ küle ber. Täŋiri maŋdaiyma osy balyqşyny jazğasyn qaitem?.. İendigi jerde osynyŋ otyn jağam, osyğan qyzmet i̇etem» dep, ar jağynda aita almai, işin örtep jürgen yzasyn aşynğanda bir- aq aŋğartty da, osydan keiin qysylmai da, qymsynbai küieuiniŋ bar jağdaiyn istep, peş tübine tösek saldy, iyğyna şapan japty. İelaman qonaq jigit közinşe özine körsetken Aqbalanyŋ yqylasyna dän yrza.
─ İel - ağa, biz körispegeli qai zaman?! Qalai, auyl - i̇el aman ba?
─ Şükir.
─ Balyq talaby qalai?
─ Qaidağy balyq?..
─ İä, mūz qatpai tūr ğoi. Qystyŋ keştegeni mal ūstağan şaruağa jaqsy bolsa da, senderge qiyn i̇ekenin bilem.
Elaman ündemedi. Täŋirbergen onyŋ yŋğai bermegen syŋaiyn baiqasa da, biraq tük bolmağandai tüsi şimirikken joq. İyğyndağy tülki işiktiŋ i̇eki şalğaiyn taqymynyŋ astyna basyp, yrğalyp qoidy da:
─ İel - ağa,- dep äŋgimeni äriden qozğady,- körşi otyrğan qonystas auyl i̇edik. Quanyşymyz ben körer qyzyğymyz ortaq i̇emes pe i̇edi? Atalas bolmasaq ta, i̇eki auyl aiadai jerde irgeles otyrğasyn bir dändi jaryp jep, bir maldyŋ sütin bölip işken bütindik i̇emes ne i̇edi közdegenimiz? Solai i̇emes pe, İel - ağa?
Elaman myrs i̇etti. Biraq būl joly da ündegen joq.
─ Şynymdy aitaiyn, keşe sen üilengende toiyŋa şaqyrar dep dämetip i̇edim...
O, zalym! Būl ne, mazaq pa? Tym qūrysa, tüzde de i̇emes, üide, töriŋde otyryp... Zyğyry qainağan İelaman auzyna söz tüspei, işinen tynyp, tüsi būzylyp otyr. Qanşa qiyn bolsa da, osy keş myna zalymnyŋ aldynda syr bermei, şydap baqqysy kep i̇edi; oğan biraq özin ūstasa da, öŋin bilei almai, salqynqandylyğyn saqtau qiyn bop bara jatqasyn basyn bauyryna tartyp, tüsin bermei tomsaryp otyryp mūrtyna qatqan mūzdy bir- birlep ügip tüsire bastady. Täŋirbergenge äli nazaryn tiktep qarağan joq; Aqbalağa da qaramauğa tyrysty. Däl qazir Aqbalağa qarasa köpten kökiregin qaraityp jürgen talai küdiktiŋ betin aşatyndai qoryqty. Änşeiinde jannan jasqanbaityn ala köz tūnjyrağan qabaq astyna tyğylyp qalğan. Būl qazir qaramaiyn dese de, qaramauğa tyrysyp baqsa da, biraq... Osylai otyryp ta kökiregi qūrğyr bärin sezip otyr. Bala kötergeli Aqbalağa otyryp - tūru qiyndap qalğanyna qaramai, üige qonaq kelgeli bäiek bop ūşyp-qonyp jür. Äne, syrtqa şyqty. Mine, işke kirdi. Syrtqa şyğyp, işke kirip ūşyp-qonyp jürip şai demdedi. Ūşyp-qonyp jürip dastarhan jaidy. Jas qonaqtyŋ asqa qaramaimyn degenine bolmai, äli sol aiağy jerge timei, ūşyp qonyp jürip äkesine saqtap otyrğan sybağaly müşeni solaiymen qazanğa saldy. Joq, mynau būrynğy Aqbala i̇emes. Basqa. Mülde... mülde basqa. Äne, i̇eŋ aiağy üide joq närseni osy auylğa kelin bop tüskeli i̇esigin aşpağan ana körşi, myna körşige jügirip, bireuden ana joqty, bireuden myna joqty sūrap äkeldi.
Elaman özin äzer ūstady. Aqbalağa jekip «otyr, şaiyŋdy äkel!» degisi kep äldeneşe oqtalsa da, biraq sonyŋ bärinde de däl aitar jerde auzy barmady. Sonyŋ üstine Möŋke keldi.
─ Aqsaqal, törge şyğyŋyz!- dedi qonaq serpilip, joğarğy jağynan oryn berip.
─ Tyrp i̇etpe! Qazaq balasy sender törde jürseŋder bizdiŋ basymyz jerde qalmas,- dep Möŋke qonaqtan tömenirek otyrdy da,- ie, bala,- dep Täŋirbergenge būryldy,- kele qoimaityn auylyŋ i̇edi ğoi būl. Jai jürsiŋ be?
─ Aŋ aulap şyğyp i̇edim.
─ Ä, aŋ aulap jürsiŋ be? Qalai qanjyğany qandadyŋ ba?
─ Ötken joly osy maŋnan qaşqan bir tülkiden aiyrylyp qalğam. Säti tüsip soğan kezdeskenim.
─ Apyr - ai, ä?! Jolyŋ bolğan i̇eken.
─ Sary qanşyq tülkini köp qumauşy i̇edi. Osy joly biraz şaldy. Tap myna sizdiŋ auyldyŋ syrt jağyndağy qoŋyr töbege kelgende jetti.
─ İe- i̇e, keletin oiym joq i̇edi, tülki äkeldi de. Maqūl! Maqūl!..- dep Möŋke lekite küldi de,-bala, osy seniŋ iniŋ qaida?- dedi.
─ Jasanjan Orynborda, oquda ğoi. Jaqyn arada keledi, - dep Täŋirbergen tildesetin kisi tabylğanyna quanyp, Möŋkege qarai būrylyp i̇edi. Biraq Möŋke arğy jağynda otyrğan İelamanğa būrylyp, i̇eki balyqşy özara şüiirkelesip ketti.
─ Seni Oralski baiy şaqyrdy dedi ğoi?
─ İä, şaqyrdy. Mūz üstine qaşan şyğasyŋdar deidi.
─ Sen ne dediŋ?
─ Ne deiin... Mūz älsiz, köp adam bop şoğyrlanyp jüru qauipti dedim.
─ Dūrys aitqansyŋ. Al, Şodyr ne dedi?
─ Ne deuşi i̇edi, balyq kerek dep şoltaŋdap tūr.
─ İe, baiğa balyq kerek bolsa, kedeige jan kerek i̇emes ne i̇eken?
Elaman ündemedi. Qart balyqşy i̇endi Täŋirbergenge būryldy:
─ Qonaq bala, men osy bir äŋgime i̇esittim ğoi... Seniŋ qoily ağaŋ bolystyŋ sailauyna tüsti degen ne? Ras pa?
Qūdaimende baidy i̇el arasy kemsitip Qarataz deitin. Möŋke būl arasyn sypaiylap keltirse de, biraq ar jaq kömeiinde «qoiy bolmasa, täiiri so da kisi me?!» degen kekesin tūrdy. Köŋili jüirik jigit sony sezse de, syr bermei:
─ İä, ol kisi sailauğa tüsti, - dei saldy.
─ Qadamy qaiyrly bolsyn!
Şyn köŋilden tilektestik bildirip jatqan siiäqty i̇edi. Jas myrza da solai qabyldap i̇edi, biraq Möŋke tağy da aiaq astynan minez şyğaryp, qasynda otyrğan İelamandy taqymynan basyp qoiyp:
─ Kördiŋ be, bala?! Azuy pyşaqtai, arqasy oşaqtai ağalaryŋ, äne, üiirge tüskisi kep jür. İerteŋgi küni qūtpan aiğyrdai, i̇el şetin toryp, azynap şyğa keler, äli-aq! - dep tağy da lekite küldi de, - jä, men keteiin, - dep türegeldi.
─ Asqa qara!
─ Raqmet! Auru baqqan üimiz ğoi... Jeŋgeŋ jalğyz. Üige baraiyn.
Möŋke jas qonaqqa nazar da salmai, syrt orai bergen suyq qalpy şyğyp ketti.
* * *
Täŋirbergen Aqbalany jaŋa körgendei. Bağanadan beri jūpyny üidiŋ bir jağyn tūnjyratyp otyrğan myna üi iesi i̇esine tüskende ğana moiyn būrğany bolmasa, qalğan uaqytta közi de, köŋili de Aqbalada. Aqbala qyz kezinde taldyrmaş näzik i̇edi, bala kötergesin tolyğyp, iegi astyna bolar-bolmas būğaq paida bopty, tūla boiyndağy qalğan müşesi de bül biletin baiağy qyz kezindegiden balğyn tartqan. Qaşanda boiyn küte biletin Aqbalanyŋ būl jolğy kiımderiniŋ būrynğydan säni de, ajary da bölek i̇eken. Äiel bolğasyn da aq jibek şälini basyna jaulyq qyp tartpai, i̇eki şetin qaiyryp äkep jelkesine änşeiin nemqūraidy bailai salğany da jas kelinşektiŋ symbatyna i̇erekşe üilesim tauypty. Üstindegi aq torğyn köilekti de bala kötergeli tolyğa bastağan denege laiyqtap qynamasyn qyspai, ädeii keŋdeu, moldau tikken. Aq torğyn köilektiŋ otyrsa da, tūrsa da jel şaqyryp deliıp ala jöneletin i̇etegi būl kelgeli tynym körmei ūşyp-qonyp jürgen kelinşektiŋ üi işindegi qimylynan dürkirep habar berip, i̇eki i̇erkek i̇eleŋ i̇ete qap otyr. Äne, i̇esik aşyldy. Şapşaŋ aşylğan i̇esikten äueli appaq köilektiŋ i̇etegi körindi. Deligen i̇etek ar jaqtan appaq kelinşekti i̇eşqaida būryldyrmai, tūp-tura qaq törde otyrğan qonaqqa äkeldi. Qolyna ūstai kirgen qūrt - irimşikti qonaqtyŋ aldyna tökkeli būl kezde äjeptäuir tolyğyp qalğan denesin säl iıp, tizesin säl-päl bükkende, o, Alla, äldebir aq qūs ğaiyptan paida bop, dastarhan şetine qonğandai, älgi appaq aq torğyn köilektiŋ deligen i̇etegi qapelimde jan-jağyna jaiylyp, ainalasyn aqşaŋqandap kömip jiberdi. Jas myrza i̇es-tüsinen aiyrylyp, aqtarylyp qalğan. Būl ne? Öŋ be? Älde tüs pe? Älde, osy künderi äieliniŋ qasynda jatyp ta Aqbalany oilağanda näpsisi qūrğyrdy ūstai almai, aqsary ärqaşan baiağyny aŋsaityn... sonda däl osyndai ädemi ğajap i̇eles i̇esin almauşy ma i̇edi? Täŋirbergen dastarhanğa qūrt - irimşik tögip jatqan Aqbalağa «Ketpeşi!» degeli ūmtyla tüsti de, özin äzer toqtatty. İä, mynau öŋi bolmas. Baiağyda, qaisybirde i̇eki auyl qatar qonatyn. Sonda i̇el tegis ūiqyğa ketkende Aqbala i̇ekeui auyl syrtyndağy kürkireude kezdesetin. İekeuden - i̇ekeu oŋaşa kezdesken sol bir aily tünderde i̇eki yntyq i̇eki jaqtan jügirip kep ystyq qūşaqtar ünsiz aiqasyp, ūzaq jabysyp tūrar i̇edi de, sonan airylysar jerde būl ylği da osylai «Ketpeşi! Toqtai tūrşy!» - dep qiyluşy i̇edi ğoi?!
Täŋirbergen Aqbalağa üilene almağanyna ökindi. Ne qylasyŋ, būnyŋ özinen boldy. İeki ağanyŋ degeninen şyğa almady. Qoŋsylas otyrğan bir irgeli i̇elge arqa tiregisi keldi de, Aqbalany jylatyp, Ūlyqūm boiyn jailağan Tileu - Qabaq ruynyŋ beldi bir juanynyŋ qyzyna üilenip i̇edi. Sonan beri Aqbalağa kezdesuge beti şydamai jürgen-di. Süitse, oi, ainalaiyn-ai! Kisi asyly, äiel zatynan sadağa ketse bolmas pa?! Apyr-ai, būğan ne ökpe, ne naz, kinä artyp, opasyzdyğyn betine baspady - au.
─ Şai alsaŋşy, -dedi Aqbala būğan keseni öz qolymen äperip jatyp.
Būnda kelgeli jas myrzanyŋ közi köp närsege jetti: Aqbala küieuge şyqqasyn da İelamanğa baiağydai salqyn; tek ata, ana qosqasyn şarasy qūryp, lajsyz köngen. Al, būğan degen mahabbat bäz - baiağydai. Qyz kezdegiden būny artyq süimese kem süimeidi. Qaita, süigenine qosyla almağan ärbir äieldei, būrynğydan da arman üzdige tüsken be? Yntyzarlyq pa, qūştarlyq pa, qaisysy bolsa da, tağat, sabyr tausylyp, şydam şegine jetken kez osy ma? Soğan däl keldi me? Ana qaraşy, qasynda qabağyn qars jauyp, tūnjyrap otyrğan osy üidiŋ i̇erkegi bar ma, joq pa, tipti oiyna kirip-şyqqan joq. Älginde dastarhan üstinen qolyn sozyp keseni berip jatqanda būğan i̇eki ret közin irkip qarap i̇edi; äsirese soŋğy qarağanda kirpik astynan ūzağyraq qadalğan qara közdiŋ şoqtai mazdağan janarynda qūddy tüngi örttiŋ säulesi şarpyp ötkendei, i̇endi säl kidirse özimen qosa būny da örtep jiberetindei jalyndap tūr i̇eken. Jas myrza dirildep ketti. Osy üige joly tüskesin kele qalğan äldebir kezdeisoq qonaq i̇emes, tipti ärilese üi qojasy dastarhan basynda mūrtyna qatqan mūzdy ügip otyrğan ana jaman balyqşy da i̇emes, osy üidiŋ nağyz qojasy būnyŋ däl özi siiäqty. Özine degen Aqbalanyŋ yqylasyn körgesin ol i̇endi özin i̇erteden beri üi işiniŋ şyrqyn būzyp, tūnjyrap otyrğan myna nemege syrtyn berip, köbine Aqbala i̇ekeui söilesti. Dastarhan jinalğasyn tymağy men qamşysyn aldy.
─ Sau bol, Aqbala.
Esikke jaqyn tūrğan kelinşek säl keiin şeginip, syrtqa bettegen jas qonaqqa jol berdi. Qoştasar jerde İelaman i̇ernin qimyldatqany bolmasa, otyrğan ornynda tyrp i̇etpei otyryp qaldy. Şabalaqdağan itter beiuaqta attanğan qonaqty auyl syrtyna ūzatyp saldy. At tUiağynyŋ dübiri äbden ūzağanşa İelaman tyrp i̇etpedi. Ol bağana bir kergende -aq myna bäigi küreŋ būl öŋirdegi özi biletin jylqylardan tüsi bölek mal i̇ekenin bilgen -di. Şamasy, bū da qanşelek Kälenniŋ qolynan şyqqan ūrlyq mal bolar dep oilağan. Mynau şynynda da qusa - jetip, qaşsa - qūtylatyn at.
Baiağyda... qūdyq basynda bolğan töbeleste būnyŋ äkesin Täŋirbergenniŋ äkesi Abyraly quyp jetip, kök süŋgini salğanda da Abyralynyŋ astynda däl osy bäigi küreŋdei jüirik at bolmady deisiŋ be?!
─ Tūr, tösek salaiyn!
Körpeni kökiregine qysyp dikektep tūrğan äielge İelaman köz salmady. Dala tastai qaraŋğy i̇eken. Jel bağanağydan da qataia tüsipti. «Mūzdy quyp ketpese qaitsin?»
Elaman işke qaita kirgende Aqbala şamdy söndirip, jatyp qalğan i̇eken. İelaman iyğyndağy tondy irgege tastai saldy da, syrtyn berip teris qarap jatqan Aqbalanyŋ janyna qisaidy. Közine ūiqy oralmady. İesine bäigi küreŋ tüsti. Arysy Türikpen, berisi Adai, Tabynnan kelgen süiegi asyl januar! Kälen ūrymen qos bolğaly Qūdaimende men Täŋirbergenniŋ jylqysynda osyndai qyl qūiryq jüirikter körine bastady. Äkesi paqyr aty naşar bop sorlady, äitpese, birme-bir şaiqasta Abyralyğa aldyrmas i̇edi. Aralarynda kikiljiŋi bar i̇eki auyl bir joly Aqmarqağa qatar qondy. Maldy-jandy auyldyŋ äper - baqan jigitteri qoŋsylas otyrğan kedei auylmen qyrği - qabaŋ. Köbine-köp jer jetpei, jaiylym üşin qyrqysatyn, keiin auyz suğa iştarlyq qyp, qūdyq basyna barğan qatyn - balany sabap jiberetin boldy. Sol küni de bai auyldyŋ sotqar jigitteri būlardyŋ azğantai malyn suartpai, qūdyq basynda i̇eki jaq keude tiresip tūryp aldy. Kelisimge kele almağasyn, aqyry i̇eki jaq atqa qondy. Abyraly naizager. Atqa da taqymy myqty. Nauan äp-sätte bai auyldyŋ i̇eki jigitin ūryp jyğyp, i̇endi jer tübinen zyğyry qainap jürgen jauy - Abyralynyŋ özine tap berdi. Qolyndağy qaru būzau tis qamşy; osyndai töbeleske laiyqtap, özegine qorğasyn qūiğan. Birme-bir ūrysta bū da kök süŋgiden kem tüspeitin qaru. Ol tek älgi alas-qapasta beldi at qolğa tüspei, beldeude tūrğan minezsiz, ürkek baitalğa jaidaq mine şapqandy. İeki jau aiqasa ketkende jelquyq baital naq bir taban tiresken jağalasta jalt berin basyn ala qaşty. Osy sätti kütkendei, anau da astyndağy atyn būnyŋ izine salyp jiberdi. Ö degenşe alymdy at sypyrtyp jetip bardy. Abyrly attyŋ basyn irikpei, kök süŋgini qatarlasa bere Nauanğa qos qoldap salğan boiy ağyzyp öte şyqty; biraq at üstinen audaryp tüsire almai, naizanyŋ ūŋğysy omyrylyp, bir tūtam mūzdai temir Nauannyŋ segiz közinde ketti. Nauan at basyn būruğa şamasy keldi. İesik aldynda i̇eŋirep qūşaqtai alğan jas kelinşeginiŋ qolyna qūlap tüsti. Qan şaptyrğan büiirin qos qolymen basyp myqşiyp otyryp, kişkentai İelamanyn bauyryna qysyp: «Sorly jetimegim!.. İendigi küniŋ ne bolar?..» dep i̇edi, sonan artyqqa şamasy kelmei, jany şyqqan dene sylq i̇etip qūlai ketti. Jas ana jesir qaldy. Özderiniŋ abyzynan şyğarğysy kelmegen ağaiyn-tuma jesir äieldi tasqūlaq, kereŋ şalğa berdi. Bir jyl ötpei, anasy qaitys boldy da, jetim bala bai auyldyŋ qozy-lağyn baqty. İer jetkesin jeti jyl Qūdaimendeniŋ jylqysyn baqty. Bir joly keşkisin jylqyny serigine tapsyryp, Kölqora tabanynda otyrğan Süieu qarttyŋ auylyna qonyp keluge ketken-di. Äkesi közi tiride Süieudiŋ besiktegi qyzyn kişkentai İelamanğa atastyryp qoiğan i̇eken. İelaman Süieu qarttyŋ özin böten körmeitinin baiqağasyn oraiy kelgende, qalyŋdyğyna iz suytpai baryp tūratyn-dy. Būnyŋ soryna sol küni tünde jylqyğa qasqyr şauyp, Qūdaimendeniŋ Aiaqqūmdağy qūdasynan alğan jüirik atyn jaryn ketken-di. Habar tigen boida Qūdaimende bir top jigitpen jylqyşy qosyna sau i̇ete qaldy. İelaman oğan «Assalaumağaleikum» dep qos qolyn soza berip i̇edi, Qūdaimende:
─ Äi, it! Sen üiirge salatyn aiğyrym ba i̇ediŋ? Sen meniŋ jylqyşym bola - tuŋ, - dep aqyryp, İelamandy qamşymen qaq bastan tartyp jiberdi.
Elaman atyna qarğyp mindi. O da atyn omyraulatyp, tebinip kelip qalğanda, Qūdaimendeniŋ qasyndağy jigitter jibermei, jolyn kes-kestep tūra qaldy.
─ Äi, Qūdaimende!.. Jylqyŋ äne! Men kettim. Dünie kezek. Künim tusa körermin,- dedi de, İelaman at basyn būryp, qūiyndatyp ala jöneldi. Teŋiz jağasynan promsol aşyp jatqan bai orysqa jaldandy. Qazaq arasynda birde Şodyr, birde Tentek Şodyr atanğan Oralski baiy zäti qatty kisi i̇edi; äsirese, qarauyndağylarğa atal. Orys - german soğysy bastalğaly balyqtyŋ bağasy kürt köterildi de, orys baiy būlardy bir kün bel şeşip otyrğyzbai, kün-tün teŋizge qualap äbden aq iyq bop jürgen-di. Tek mūz qatar aldyndağy osynau az ğana kün abyrjyda Tentek Şodyrdyŋ amaly qūryp, būlarğa ündei almady. Būlar da abyrjynyŋ az ğana künin dätke quat qyp, ūly teŋizge ilgerilep barmai, jağalaudyŋ kilegei kökşe mūzyna bir tartym, jarym tartym au salyp, üi işiniŋ kündelik näpaqasyn aiyryp jürgen-di...
Elaman būl tündi ūiqysyz atyrdy. Aqbala da teris qarap jatqan küiinen tyrp i̇etken joq, tünimen köz ilmegen İelaman tek taŋ aldynda talyqsyp ketken-di, jel tūrypty. Közin aşqanda jağalaudyŋ ädettegi jyndy jeli şyrt ūiqyda jatqan auyldyŋ üstinen asa soğyp äupirip tūr i̇eken. Japqysy joq bir moiyn peştiŋ kömeii gürildep, üi işi yzğyp ketipti. Älginde syrtyn berip ary qarap jatqan Aqbala toŋğasyn būğan būrylyp, bar denesimen bauyryna kirip jabysyp alğan i̇eken. Qoly, aiağy mūzdai. İelaman qūşaqtai aldy. Tündeginiŋ bäri i̇esinen tars şyğyp ketti. Būlar qazir künde osylai tösekte tabysatyn bop jür. İelaman boiyna bala bitkeli denesi tolyğa bastağan Aqbalanyŋ kün sanap i̇ekeuara jatqan tösektiŋ köbin onyŋ ala bastağanyna quanady. «Bosanuğa qanşa qaldy i̇eken?»- dep oilady. Aqbaladan sūrauğa bata almady. Qazir ana jatyryndağy balanyŋ boiynda bar müşesi tügel. Qūdai qalasa, i̇endi i̇eki aidyŋ o jaq, bū jağynda... «Ary jat, qysyp tastadyŋ»- dep, qūddy aşu bildirgendei, älde bir bitimsiz dene būnyŋ däl Aqbala jaq büiirinen bülk-bülk i̇etti. İelaman şapşaŋ serpilip, ary ysyrylyp jatqanyn sezbei qaldy. İet - bauyry sonşalyq i̇eljirep ketti. Būryn - soŋ tatpağan, mülde beimälim ystyq sezimnen jüregi şym i̇etti. Körmeisiŋ be, älden tiriligin tanytyp, typyrşyp jatqan myna kişkentai nemeni bauyryna qysqysy kep ketti. Qarap tūryp jylady. Soğan özi qysylyp, külip basyn şaiqady. Tez kiındi. İesikten şyğar jerde soŋyra üige asymdyq balyqty salyp äkeletin qapty i̇eŋkeiip ala bergende,otyn üstinde jatqan aq tuşadai qūianğa közi tüsti.
* * *
Balyqşy auylğa qadirli qariiä - İesbol keldi. Kezinde i̇el arasynyŋ sözin ūstağan kisi. Rai men İelamanğa jaqyn tuys bolğan sebepti balasy joq, jetim şal būl i̇ekeuin sağalaidy. Jylda osy kezde bir soğyp, Raidyŋ üiindegi bastas jeŋgesine sybağa äkeletin-di. Osy joly üitken qoi keldi. Rai qart äjesine tūtas qoidy būzyp, jary i̇etin qazanğa saldy da, körşilerdi şaqyrdy.
Oi, nesin aitasyŋ, balyqşylar köŋildi! İet iısimen quana demalyp, üidi basyna kötere qauqyldasyp jatyr. Qys - aiazda, jaz - ystyqta, ömir boiy bir ystyq bir suyqta jürip şynyqqan, şetinen siŋir qara şoidym. Külse de, söilese de, qūddy qu qaiyq sekektegen kök doly teŋizde jürgendei, auyz tola tis aqsiyp, birneşeui birden sambyrlap jarysa söilep ketedi. Osy qazirde mūz üstinde balyq bölisip jatqandai gu-gu, du-du... Olar myna jaqta osylai duyldasyp, ana jaqta būrq-sarq qainağan qazan maŋynda qatyndar pyş -pyş... şu-şu... Aq jaulyqtar i̇ekeu-ekeu, üşeu - üşeuden tüiisedi. Keide üş, tört aq jaulyq tüiisip, sybyr - sybyr, pyş - pyş.
─ Aqbala qaida, pyş - pyş? Betim - au, oğan ne bolğan, pyş, pyş... şu - şu...
─ Qoişy äri! Qaitesiŋ ol beişarany...
─ İä, ol baiğūsta ne syn bar, tūŋğyş kötergen balasy. Küni tolğasyn aiağy auyrlai beredi ğoi.
─ Adyra qalsyn! Keşe i̇emes ne i̇edi, seri jigit kelgende jeldei i̇esip, aiağy aiağyna timei ketkeni? Bir üiden kese, bir üiden dastarhan, bir üiden tabaq jiyp, i̇esimizdi alyp bitken joq pa i̇edi? O, jüziqara! O, qarabet!..
Mosqaldau bir äiel Qaraqatyndy türtip qaldy. Dereu İelamandy ymdap, i̇ernin tistep «qoi» degendei işara i̇etti. İelaman ana jaqta äŋgimege aralaspai, tūiyq otyr. Qalğandary sol gu-gu... du-du!..
─ Biyl mūz keş qatuğa qarady - au,- dedi bireu.
─ İä, aşqa tartqan keşke tartady,- dedi i̇ekinşi bireu.
─ Qaita, basat - basat ūstasyp, abyroiyŋdy jauyp tūr ğoi.
─ İesep bar ma?! Men bügin qaiaz ūstadym. Būiyrğan degen, audyŋ jalğyz közine saqalynan ilinip tūr i̇eken.
─ Au, ol nemeniŋ asau bolatyny qaida?
─ Jazda ğoi, qysta, täiiri, balyqta qauqar qala ma?! Jalğyz köŋgege ilinse tyrp i̇etpeidi.
─ Balyqtyŋ işinde, jaryqtyŋ, bekire ğoi juas. Qoiğa minetin köbeŋ tūğyrdai qolğa tūra beredi.
Erteden beri ünsiz otyrğan Möŋke osy arada basyn köterip aldy.
─ Qoi äri! Auzy tömen qarağasyn qasqaiyp jür. Öitpese, auzyna tüsse aiaiyn dep jürgen ol joq. Aqylsyz, äumeser neme ğoi.
Esbol şiq-şiq küldi. Ol Möŋkeni baiağy bala kezden biledi. İel qydyryp jürip, bir joly biraz adam tüstenip otyrğanda būlardyŋ üstine alasa, biraq şoiynnan qūiğandai som tūlğaly qara bala kirip sälem beredi. Sonda oğan jūrttan būryn İesbol nazar audaryp: «Öi, mynau qai bala? Badamşasyn - ai öziniŋ.
Köldiŋ toqpaq bas qara möŋkesindei i̇eken»,- dep jūrtty du küldirip i̇edi. Auzy dualy qariiänyŋ sol aitqany i̇eldiŋ i̇esinde qap, Räbil balanyŋ atyn jūrt är saqqa şaptyryp: «Qara Möŋke», « Toqpaq bas Möŋke », «Balyqşy Möŋke» dep, aqyrynda Möŋkege toqtap i̇edi.
Möŋke i̇erte üilendi. Qara tyryspai jyly jastai ölgen ağasynyŋ ülbirep otyrğan uyzdai kelinşegin ağaiyndary zorlap būğan alyp berip i̇edi. Jeŋgelei alğan äielden on bala kördi. Tek qoly qūtaimady. Sonyŋ köbi aiağy şyğar - şyqpasta biri qyzylşa şyğyp, biri ökpesine salqyn tiıp, Äliza kötergen toğyz qūrsaŋ qazir tügeldei qara jerdiŋ astynda. Ata - ananyŋ qolynda qalğan soŋğy aldanyş - onynşy bala bir aidan beri auru. İesbol qariiä qara jūmysqa boldyrmaityn qairatty jigittiŋ kädimgidei qajyry qaityp, moqap qalğan synyq jüzine aianyşpen köz salyp otyryp: «Pūsyrdan qalğan jalğyz iz, soŋğy zuriiät! Oidäit deseişi!..»- dep, basyn izep - izep qoidy.
Möŋke asqa qaramady.
─ Qara bilek, myqty jigit!
─ Şynynda da, keide osy imansyzda jan joq pa dep qalam. İerteden qara keşke mūz oiğanda, būl zaŋğar bir terlemeidi - au.
─ Tesik ökpe ğoi! Özin tek bala mūqatyp jür. Jylyna bir balasy öledi.
Et asqan taiqazan sarqyldap qainap jatyr. Qazan maŋynda jürgen bir äiel Raidyŋ qart äjesine tūzyn kör dep, zereŋge sorpa qūiyp berdi. Sorpa işinde tiske jūmsaq bir japyraq i̇et bar i̇eken, käri äje sony qyzyl iegimen qajap, qos ūrty bülkildep jūta almai otyr.
Osy kezde bireu:
─ Assalaumağaleiküm!- dep kirip keldi. Onymen birge işke lap bergen mūzdai jelden i̇esik jaqta tūrğan soqyr şam sönip, üi işi tastai qaraŋğy boldy.
─ Ua, būl qaisyŋ?
─ Özimiz. Auyldan tailaq izdep şyğyp i̇edim...- Balyqşylar du küldi.
─ İe, degendei. Tailağyŋdy taiqazanğa bylqytyp asyp jatyrmyz.
─ Öi, şam jaqsaŋdarşy!
Şam janyp, jūrttyŋ bäri älgi işke kirgen kisige qarap i̇edi. Aq senseŋ tymaq astynan tūzdai kök köz, sary saqal, sary kisi yljyrap külip tūr i̇eken. Üstinde aq teri ton. Belin kendir arqanmen kökirek tūsynan şart buyp alğan. Qaratazdyŋ i̇esiginde jürgen jalşy Jalmūrat. İel işi ony reŋiniŋ sarylyğyna qarap «Orys Jalmūrat» dep ataityn.
Balyqşylardyŋ aldyna i̇et keldi. Jaŋa ğana qauqyldasyp jatqan jūrt demde üni öşip, üi işi tyna qaldy. Tek Rai: «Jaleke, būiyrğan malğa tis tisin, käne, kel, tailağyŋnyŋ i̇etine toiyp al»,- dedi külip. Astan keiin balyqşylar Jalmūrattan: «Aulyŋda keldi - ketti ne bar?»- dep sūrap i̇edi, Jalmūrat kirpigi jypylyqtap:
─ Bai, bäibişeden basqa... olardan basqa kisi közime tüspedi,- dedi de, ile-şala,- bai... üiiniŋ tailağy... sol jamaldatqyr, künde mal qoralar kezde joq bop şyğady...
─ Sudyr Ahmetten sūrauyŋ ğoi. Ol baiğūs seni talai izge salar i̇edi ğoi!
─ Äi, qysyr äŋgimeni qaitesiŋder?! Jalmūrat qarağym, aulyŋda qandai jaŋalyq bar? Bolys kim boldy?
─ Jaŋalyq... jaŋalyq bilmedim... Sary tailaq joğalyp... Özim basym qatyp...
Balyqşylar tağy da du küldi. Airyqşa, Rai mäz, işegi üzilgenşe külgeni sonşa äli künge İelamanğa balaşa i̇erkeleitin jigit qasynda otyrğan ağasynyŋ iyğyna asyla ketti:
─ Sender qyzyqsyŋdar. Jälekeŋnen äŋgime sūrap qaitesiŋder?! Onan da sary tailaqty sūrasaŋdar, älqissa ğyp jyrlap berer i̇edi ğoi.
Bügin bolys sailaityn kün bolğasyn būl jaqtağy jūrt qūlaq türip otyrğan-dy. Jalmūrat ketkesin balyqşylar qaita qauqyldady. Biri - osy sailauda Qūdaimende bolys bolady dedi. İekinşisi Torjymbai ruynyŋ juany Ojar Ospan şappai ber dedi. Ūiaz aldynda Qūdaimendeden köri sonyŋ abyroiy basym körinedi desti. Oğan analar könbei, üi işi dauryğa bastap i̇edi. Käri äje qūlağyn basyp:
─ Öi, öŋşeŋ şuyldaq! Kim bolys bolğanda senderge auyr - jeŋili ne?! Bir i̇el jaqsysy bolar,- dep i̇edi, i̇erteden beri ünsiz otyrğan İelaman basyn köterdi:
─Äi, äje - ai! Baiağy i̇eski köŋilmen i̇el jaqsysy dei beresiŋ! İelde jaqsy qaldy ma? Qazir jamannyŋ bağy örlep tūrğan joq pa?! Bir jaqsynyŋ bağy artyp bara jatsa, bäri soğan jabylady. Su tübine batyrğanşa asyğady. Üitpei qaitsin, jaqsynyŋ qasynda jürse, jūrt onyŋ jamandyğyn künde körer i̇edi ğoi.
Esbol qariiä keudesine tüsken basyn izedi:
─ İä, i̇el jaqsylarynda piğyl būzylğan. Jaman tymağyn miqityp kiedi. Jaman tūğyrğa jarbiyp minedi. Qosşy-qolaŋyn i̇ertip, jemtik aulağan qūzğyndai şyğady i̇el jağalap. Ou, osydan basqa kösip qylmağan jaqsyda qasiet qala ma?! Qatyn - balanyŋ qamyn jemei, äli jetkender auzyndağy asyn tartyp alyp jür ğoi, tüge. Oidai, zaman-ai! Sorly i̇elge sodyr basşy tap kelip, tityqtap tūrmyz ğoi, qalai da.
Töŋkergen keseniŋ tübine mai qūiğan syğyr şam iıstenip, tütep janyp, alasa jerqazbany alaköleŋkeleuge ğana jarap tūr. Üi işi lyq toly. Törde qonaq şal. Basynda qara syrmaq taqiiä. Aq jağa köilektiŋ syrtynan qara zäginen beşpet kigen. Bireuge tiktelip til qatqanda bolmasa, qalğan uaqytta däl bir tas basyna qonğan köri küşigen tärizdenip toby kişireiip, aqqūiqa basy keudesine tüsip mülgip otyrğany. Rai atasynyŋ mūnşalyqty qartaiyp qalğanyn būryn neğyp baiqamağanyna taŋ qaldy. İelaman şolaq sary tonyn kiıp, tymağyn alyp tūrdy da jüre berdi.
Balyqşylar qybyr i̇etpedi. Rai da ünsiz. Osy ağasy birtürli: änşeiinde, auyl - üidiŋ äŋgimesinen boiyn aulaq ūstap, tükpen isi joq adamdai i̇eşteŋege aralaspai özimen özi jüredi. Juas. Sonyŋ arqasynda jūrtta i̇esesi ketip, i̇eŋ ar jağy keşe bai auyldyŋ jas myrzasyna, qoinynda jatqan qatynyna deiin basyna şyğaryp alğandai köredi. İelaman ketkesin qalğandar da kidirmei, bir- birlep tarai bastady. İesbol üi oŋaşarğasyn bastasyna būryldy. Kempir onyŋ arğy jağynda özine oŋaşalap aitqysy kelgen bir äŋgime baryn aŋğardy da, kimeşek astynan qūlağyn şyğaryp, bastasyna qarai ysyrylyp otyrdy.
─ Myrzaŋdy üilendirmeisiŋ be? - dedi İesbol. Kempirdiŋ tüsi kirip qūia berdi.
─ Osy küngi jas oiyndağysyn oilaspai isteidi ğoi. Süitse de baiqaimyn... balanyŋ köŋili auyp jürgen bir saiqal bar.
─ Qatyn ba?
─ Joq, qyz. Biraq, bala - au, anau-mynau qatynğa bergisiz.
─ Ne deidi?
─ Şoşyma! - dep kempir jüzine jyly nūr teuip jymyŋdap aldy,- ol qyzdy sen de bilesiŋ. Möŋkeniŋ äieli - Älizanyŋ tuğan siŋlisi bar i̇emes pe?
─ Ay, onyŋ Älibidiŋ kişi qyzy boldy ğoi?
─ İä, sol! Ūly bolmağasyn, Älibi osy qyzyn i̇erkekşora ğyp kiındirip jürgen.
─ Ä-ä!..
─ Sol ainalaiyn, qyzbyn dep yzylyp jatpaidy. Oty betine şyğyp, jarqyldap tūrğan bala.
Osy arada i̇erke qyzdyŋ bir minezi i̇esine tüsip, kempir külip jiberdi. Süitip otyryp közine jas kep, kimeşeginiŋ şalğaiyn izdedi:
─ Osynda jiı keledi. Dombyra tartady. Än salady. Keide moinymnan tas qyp qūşaqtap, qūlağyma sybyrlap: «Äje!.. Äjeke, sağan kelin bolaiyn? Meni jibermeşi»,- dep qiylady. İendi qaiteiin?!
Esbol dybysyn şyğarmai, şiq-şiq küldi.
─ Qoi, sen de būzylaiyn degen i̇ekensiŋ.
Esbol irgede jatqan şidem küpisin alyp türegeldi. Kempir onan qalmai, i̇esikke deiin i̇erip bardy:
─ Jynystasyŋ ğoi! O balanyŋ İelaman i̇ekeuiŋnen basqa kimi bar?.. Aqylyŋdy ait! Qūlağyna qūiyp ket meniŋ armanymdy. Ne oilap jürgeni bar i̇eken?
Esbol qariiä qolamtada tūrğan qūmandy alyp tysqa şyqty.
* * *
Auru bala äl üstinde. Bügin tüs aua qol-aiağy mūzdady. Qūr qaŋqasy qalğan kişkentai keudede tynys sarqylyp, äke-şeşe ümitin üzip barady. Talai balany qara jerge berip, zarazat bop jüregi şailyğyp qalğan anada zäre joq. Dauys saluğa Möŋkeden qaimyğyp, balanyŋ bas jağynda ünsiz i̇egilip otyr.
─ Äliza, myqty i̇ediŋ ğoi... Şyda!
Äliza būryn da toğyz balasyn jerlegen äiel: alty ūl, üş qyzy auyl syrtyndağy qara molada. İendi, mine, būlardyŋ soŋğy aldanyşy... qyryqtan asqanda kötergen süt kenjesi... Soŋğy şyrağy sönip barady. Işke Älibi kirdi. Onsyz da özin şaqqa ūstap otyrğan Äliza äkesin körgende aŋyrap, qūşaqtai aldy.
─ Qūdai-ai!.. Ne piğylymnan taptym?
─ Balam, şarşağan şyğarsyŋ... Demal.
Älibi qyzyn süiep aparyp, tösegine jatqyzdy. Janynan ülken aq şyt oramal alyp, közin sürtti.
─ Balam, bekem bol!.. Qūdaidyŋ salğanyn körersiŋ,- dep qyzyn jūbatpaq bop otyryp, köŋilşek şal qosyla jylady. Sosyn öziniŋ osaldyğyn juyp-şaiatyn syltau izdegendei,-bizdiŋ üidiŋ tentegi i̇ere kelmek bop i̇edi...- dedi.
Būl üi taŋ atqanşa kisiden qūr bolmady. İel jata İesbol, İelaman, Rai keldi. Keiinirek Dos keldi. Özge balyqşylar da kezektesip kelip qara körsetip jür. Olar keşeli-bügin Möŋkeni auru bala qasynda qaldyryp, auyn qarap qaitqylary kep i̇edi. Oğan İelaman könbedi. Auru janynda i̇ezilip otyra bergennen onyŋ qaita bir mezgil mūz üstine şyğyp qaitqanyn jön kördi. Osyğan pätua basqan soŋ, İelaman taŋ biline Möŋkeni alyp teŋizge şyqty. Qasynda Rai, Dos, Qūltuma bar. Qūltuma Qabaq ruynan. Onyŋ işinde Uaq degen irgeles otyrğan az ağaiyn. Künköris qiyndap bara jatqasyn ol biyl käsip izdep, qatyn-balasyn ata qonysta qaldyryp, salt basy sybai keldi. Qol jūmysyna qabiletsiz bolsa da, aitqandy qait i̇etpeitin i̇elgezek, ülken-kişi aldynda i̇elpildep tūratyn kişkentai, qağilez jigit. İeptep äŋgileu. Öleŋ ait dese irkilmeidi. Dombyra ornyna közgeldek sūrap alyp, auzyn jelpip jiŋişke dausy bezildep, bebeulei jöneledi. Sondağy aitatyny:
Şöp te öleŋ, şöŋge de öleŋ, öleŋ de öleŋ,
Şoqytyp kök i̇esekpen jelip kelem.
Oi qasqa, qasqa, qasqa, qasqa, qasqa...
Basynda kök i̇esektiŋ kendir noqta.
Kök i̇esek baryŋ bolsa, yrğalaqta,
Oi, qasqa, qasqa, qasqa, qasqa, qasqa...
Balyqşylar mūz üstinde qoly qalt i̇etkende oğan «oi, qasqany» aitqyzyp, külip mäz bolatyn. Bügin onan tyiyldy. Bäriniŋ bağatyny - Möŋkeniŋ qabağy. Onyŋ küni boiy qoly jūmysqa barmai, qaiğyğa ulanyp jürgeni būlardyŋ janyna batady. Möŋke olardyŋ aldynda syr bermegensip, tistenip şydap bağady. Tek anda-sanda küpti köŋilge suyq ürei şauyp, basyn köterip auyl jaqqa qaraidy.
Bügin auğa balyq täuir tüsipti. Asymdyqtan auysqan bes-on qadaqty girge ötkizgisi kelgen balyqşylar kün keştete bir- bir it şana süiretip promsolğa tartty. Ortalarynda Möŋke. Qaryn ürlep tastağan kökşe mūzdy taiğanaqtap basyp qauqyldap keledi:
─ Baiqadyŋdar ma, balyq bügin de audyŋ taiyz basyna tüsipti.
─ Apyr-ai!.. Ne qylsa da keşeli-bügin balyq taiyzdan soğyp tūr-au?!
─ Qystağy balyqta mälim joq. Qaşan arqasyn mūz, bauyryn qaiyr qaqqanşa josyp tarta beretin ädeti ğoi.
Būlardyŋ ilgergi jağynan, biık qar şoqalaqtardy baurailai salğan aşpaq üş üi körindi. Balyq tapsyratyn promsol osy. Olardan säl berigirekte şomdap buğan qamystan irgesin tūrğyzyp, qara balşyqty änşeiin qara qotyrlap ūra - ūra salğan alqa bel ūzyn sarai: būl - balyq tapsyratyn mūzqala. Işi köldariiä. Syrttan kirgen kisige şiki balyqtyŋ şyryş iısi lap beredi. Qys tügil alty ai jazda da mūzqalanyŋ sonau kün tüspei, qara keugimdenip tūratyn tüp jağynan kisi täni türşikkendei yzğar aiyqpaidy. Sol jaqtan balyq soiyp jatqan äielderdiŋ jaulyğy ağaraŋdady. Syrttan dabyrlap söilei kirgen balyqşylardyŋ dausyn i̇esitken boida mūzqalanyŋ tükpirinen i̇eŋgezerdei bireu şyqty. Būl - Fedorovtyŋ bediretşigi Kurnos İvan. Fedorovtai i̇emes, būl özi balyqşylarğa iş tartqansyp, jyly şyrai berip aldynan külip şyğady. Ol osy joly da:
─ A, İelaman!.. İelamanuşka,- dep anadaidan arsalaŋdap külip kele jatqan-dy.
─ Mynany baiqaisyŋ ba, i̇eki ökpesin qolyna alyp keledi ğoi,- dedi Rai.
─ Osyny qoişy! Ne bauyry bitip barady deisiŋ?.. Dorbaŋdağy bes - on qadaq balyğyŋ da köŋilin bosatyp kele jatqan,- dedi İelaman. Işke kirgesin de ol äldekimdi izdegendei alaqtap jan - jağyna qarady.- Sary bala qaida?
─ Andrei me? Osynda, keregi bar ma i̇edi?
─ Myna balyqty qabyldamai ma?
─ Men qabyldaimyn ğoi. Käne, beri jüriŋder! İelamanğa mynanyŋ jalaqtağan türi ūnamady.
Özderiniŋ jazu - syzuğa şorqaqtyğyn paidalanyp, balyqty ylği kem jazady. İelaman oğan qaiyrylmady. Mūzqalanyŋ tüp jağyndağy ülken i̇esikke kirip ketti de, ile-şala şaşy jalbyrağan ūzyn boily sary jigit i̇ekeui külip şyqty. Būl - osy promsolda qara jūmysşy. Qysta mūzqalağa mūz üiedi. Balyq qabyldaidy. Jazda balyqty ystaityn da, tūzdaityn da osy.
Qazirgidei teŋiz äli qata qoimağan alasapyran abyrjyda jūmys az. Köbine qol bos. Sondaida osy sary bala salyp ūryp qazaq aulyna barady. Onyŋ qarapaiymdylyğyn ūnatatyn qazaqtar körgen jerde «sary bala» dep oğan kädimgidei iş tartyp tūratyn. Andrei de balyqşylardy körse üiirile ketetin bauyrmal. Qazir de jairaŋdap külip, balyqşylardyŋ mūzdai qolyn bir- bir qysty. İelamandy oŋaşalap şetke alyp şyğyp «Möŋkeniŋ, bäräşügi qalai?»- dep sūrady.
Būlar azyn-aulaq balyqty tapsyryp, syrtqa şyqqanda, anadai jerde bir top qara kiımdiler tūr i̇eken. Işinde promsol ūstaityn bai orys. Qataldyğyna qarap, būl öŋir ony «Tentek Şodyr» deidi. Biyl küz jel - qūzdy boldy da, mūz qatpai, abyrjynyŋ aiağy ūzaqqa sozylyp, Tentek Şodyr ūrynarğa qara tappai jürgen-di. Būndaida İelaman onyŋ közine tüspeuge tyrysatyn. Körip tūryp soqpai ketudiŋ tağy da retin tappady da, amalsyzdan qorqa-qorqa baryp i̇edi:
─ Nu... balyq qalai?- dedi Tentek Şodyr.
─ Qyrsyqqanda, mūz...
─ Nemene, balyq joq pa?
─ Az.
─ Az?
─ İe, az. Kisi basyna qyryq - otyz qadaqtan tapsyrdyŋ.- Fedorov sönip qalğan trubkany kürektei şeŋgelimen syğymdap ūstap, ūzyn qonyş i̇etik kigen aiağyn är kezdegidei şirenip, qara jerdi nyğarlai basyp tūr.
─ Körip tūrmyn, azğantai balyqtyŋ jarym - jartysyn özderiŋ äketip bara jatyrsyŋdar...
─ Taqsyr, asymdyq...
─ Būl jaqqa men iman izdep kelgenim joq. İendigi jerde menen ūlyqsatsyz bir şabaq almaisyŋdar.
─ Taqsyr... būl qalai?
─ Solai! Qaşan köp balyqqa kenelgenşe, jalğyz şabaq... i̇esittiŋ be, syŋar şabaq almaisyŋdar. Üileriŋe alyp bara jatqan ana balyqty tapsyryŋdar!
Elaman osy orystan qorqatyn. Oğan kezdeskende nazaryn tiktemei, kezin tömen sala beretin. Osy joly ädettegi imenşektigin ūmytyp, orys baiynyŋ aldynda bezerip aldy.
─ Jaraidy, taqsyr.
Süidedi de, būrylyp jüre berdi. Anadai jerde özin tosyp tūrğan balyqşylarğa bara sala Möŋkeden basqanyŋ balyğyn tügeldei labazğa aparyp töge saldy.
─ İelaman qarağym - au, mūnyŋ ne?
─ Bala-şağamyz aş jata ma?
─ Mende ne tūr?.. Ana sary saitanğa ait.
Orys baiynyŋ anadai jerge ūzap ketkenin körgen Qūltuma küşke minip, i̇edireŋdep şyğa keldi.
─ Äi! Äi, meni jaratqan jalğyz Qūdai qaraşekpenniŋ baiy i̇emes i̇edi ğoi. Būl qai qorlağany? Jiber qolymdy!
─ Öşir üniŋdi. Jür - r!- dedi de, İelaman kişkentai qağilez jigitti dedektetip süirei jöneldi.
* * *
Kün i̇ekindige taqau i̇edi. Salt atty bireu Bel - Arannyŋ kezine ilikti. Ökşe izi Kölqora. Astyndağy qara bilek myqty tory at qatty terlegen. Omyrauyn qyrau şalyp, tyqyr tügi tegis qylaŋdanyp busanyp alğan. Sonda da jüriske berik. Bel - Arannyŋ kezine i̇entikpei sydyrtyp şyqty. Osy arada at ürikkendei qos qūlağyn tigip, ökpe tūsta qalyp bara jatqan oba tasqa osqyryna qarady.
Şidem küpili, seŋseŋ tymaqty, būjyr qara kisi at.ürikken jaqqa jylan közin jyldam tastady da, tizginin tejedi. Bel - Arannyŋ kezine şyqqanda bar öŋir köz aldyna jaiylyp sala berdi. Airyqşa, Bel - Arannyŋ yğynda otyrğan tört-bes auyl tüp-tügel köz aldyna keldi: iek astynda Pirmän, Şirmän. Onan äregirekte, biık jar kemerdiŋ ūşar basynda balyqşylar auly. Al, olardan da göri äregirekte, teŋiz jağalauyndağy yğy mol nar şoqalaq arasynda Älibi qystauy. Sudyr Ahmettiŋ qystauy da sol maŋda.
Al, teŋizden bylai, qyrğa qarai şyqsaŋ - şağyl qūm - Aqbauyr jatyr sūlap. Qūm arasynda qūdyq köp, şöbi de şüigin bolğasyn Abyralyğa qarağan bai auyl qystauyn osy qūmnyŋ irgesine taqap salğan-dy. Keşki tymyqta bai auyldyŋ tütini aspanğa tik şanşylyp, suyt kele jatqan jolauşyğa köş jerdei «men mūndalap» tūrğandai. Osy jaqtan ürgen ittiŋ dausy i̇estiledi. Qorağa qamağan qoilar maŋyrap, siyrlar möŋirep, tüie bozdap, maldy - jandy auyldyŋ dağdyly äbigerin tanytty. Äne, tai mingen bir bala töbe basyna şauyp şyqty. Taidyŋ basyn tejep, ainala öŋirge köz jiberdi. Izdegen joğyn kördi me, kenet bala taidyŋ basyn būryp, qūnjyŋdap tebinip qaldy da, teŋiz bettegi būiratqa qūiğytyp şaba jöneldi.
Jolauşy atynyŋ basyn Aqbauyrğa būrdy. Özi asa iri. İeki tizesi attyŋ i̇eki qūlağyn qaqqandai. Küpiniŋ ūzyn jeŋinen qamşy ūstağan qoly körinbeidi. Şidem küpili som dene i̇erge qūiyn tastağandai. Sonan kün bata bergende salt atty jolauşy biık aq şoqalaqtyŋ yq betine arqasyn tirei otyrğan bai auyldyŋ şetine ilikti. Bir atadan tarağan būl auylda asyrandy itte i̇esep joq. Üi basyna bes-alty maŋ töbet, dorbauyz qaiyq qaptal men qasqyr alatyn degdar tazyny atalas jigitter bir- birinen asyrğysy kep, bäsekelesip asyraityn. Osy auyldyŋ itinen qoryqqan körşiles ağaiynnyŋ qatyn-balasy aiaq baspaidy. İer jürek jigit te būl auyldyŋ qyzyn ūiatam dep däme qylğan i̇emes.
Jolauşynyŋ qarasy köringende şetki üiden saqqūlaq, aq qanşyq şäu i̇etti. Sol sol-aq i̇eken, är üiden on - ondağan it şyğyp, arsyldap attyly kisige ūmtyldy. Biraq mynau aiylyn jiiär i̇emes. Keŋ küpiniŋ mol şalğaiyn qymtap, taqymyna basyp aldy. Sosyn doiyr qamşyny oŋ qolyna qymqyra ūstady da, būlaŋ qūiryq bülkekpen i̇el şetine kire berdi.
At basyn turalağan i̇eŋsesi biık üidiŋ i̇esik jaqtağy i̇eki terezesinen ot jylt i̇etti. «Ä, Aldekeŋ auyz aşuğa otyrğan i̇eken»,- dep oilağanşa bolmai şūnaq qūlaq, küj qara töbet attyŋ miner jağynan ars i̇etti. Jolauşy būrylğan joq. Änşeiin jasqai salğandai, qamşysyn siltep i̇edi, qara töbet oğan qaitpady. Kisige şapqandağy maşyqpen aldyŋğy aiağyn attyŋ sauyryna tirep, jolauşynyŋ syrt jağynan ars i̇etip şapşi bergendi. Jolauşy būl joly älgiden käri qamşyny qattyraq siltep qağyp jiberdi. Qamşy ittiŋ qaq tūmsyğyna tiıp, qara töbet tymaqtai ūşyp tüsti. Biraq taidai qyzyl qaiyŋ qaptal oğan qarağan joq, bū da osyndaidağy jaujürektigine basyp, sūiaudai - sūiaudai tisterin aqsita ūmtylyp i̇edi, jolauşy ony da bir qağyp, ūşyryp tüsirdi de, jönine tarta berdi. Sosyn qoi qorany syrtynan ainalyp ötip, älgide i̇eki terezesinen ot jylt i̇etken ülken üidiŋ aldyna atyn bailady.
─ Keş jaryq!
─ Ua, qai balasyŋ?.. Ä, Kälenbisiŋ?! Közim körmei jatyr. Seni sirağyŋnan tanimyn ğoi. Qūsta kökqūtan, adamda sen siraqtysyŋ ğoi,- dep buryl saqaldy, būğaqty semiz qara şal keŋkildep küldi de, syrtynda jatqan jastyqqa şalqalap qūlai ketti.
Būl Qūdaimende men Täŋirbergenniŋ ağasy - Aldabergen. Keşe osy i̇eldiŋ teri-tersegi men jün - jūrqasyn jiyp sauda-sattyq istegen kisi. Qaltasy qalyŋdağan bir kezde bolystyqqa talasyp, qyruar maldy jelge şaşyp, aqyrynda jer soğyp qaldy. Sonan beri täubağa kep, dünieui äŋgimeden tyiylyp jür.
─ Ay, şalğaiyŋ jyrtylmapty ğoi! Älde auyl adamynyŋ birine ilesip keldiŋ be?
─ Joq, özim keldim.
─ Apyr-au,nanaiyn ba, joq pa? Ana üilerdiŋ iti bolsa bir säri... būl auylğa kelgen kisini bizdiŋ üidiŋ Alamoinaqtary şaujaidan bir alyp qalatyn i̇edi ğoi. Auzy bir ilikse Alamoinaqtar arystan ğoi! Onsyn auzynda kisiniŋ sany ketedi, ne şalğaiyn äketedi, ha-ha-ha!
Kälen myrs i̇etti. Aulyna kelgen kisige balasynan būryn itin maqtaityn būl äulettiŋ ädeti.
─ Şynyŋdy aitşy. Tek jasyrma!.. Alamoinaqtyŋ tisi qai jeriŋe tidi?
─ Äi, Aldeke - ai, küşiginen qolda ösirgesin däriptei beresiŋ ğoi. Äitpese, Alamoinaq degeniŋ de ala küşik i̇emes pe? Küşik kisi qauyp ne qiratsyn?!
─ Täube!.. Sūbyhan Alla! Sağan daua bolmas.
Kälen saraŋ şaldyŋ joğary şyq, däm tat dep aitpasyn bilip, i̇esik jaqtan ketkisi keldi de, samauyr qūiyp otyrğan jas kelinşek - Aldabergen sofynyŋ byltyr üilengen, i̇el arasyna «Aq tuşa» atanğan üşinşi äieliniŋ janynda jatqan teri tulaqqa tize bükti. Aiağynda biteu bas i̇etik. Üstinde şidem küpi. Būl öŋirdiŋ ülgisinen bölek tigilgen jalpaq töbe, i̇eltiri qara tymaqtyŋ qūlağyn şart bailap alğan i̇eken. Tymaqtyŋ jalbyr jüninen Kälenniŋ būjyr qara beti jarylyp körinedi. Bauyrsaq şainağanda qalyŋ tymaq astynda şyqşyt süiegi bülkildep, qasy, qabağy qozğalyp, bir sondai qatty yntymaq, qauyrt qimyldy tanytqandai. Aldabergen onyŋ osy türine şoşyna qarady. «Oŋaşa jerde kezdesse, mynau ma... myna ūry kimdi de aiamas».
Kälen būl üide ainalmai, tez şyqty da, tura Qūdaimendege bardy. Aldabergendei i̇emes, Qūdaimende qonaqasyğa myrza. Äsirese, peiili tüsken kisige ağyl - tegil. Küni boiy attan tüspei, qarny aşyp kelgen Kälen osy üiden asqa tūiatynyn bilip kelgen-di. Qūdaimende sälemin salqyn aldy. Jäne būğan syrtyn berip, teris qarap otyryp ysyldap, pysyldap i̇etigin kie bastady.
─ Bir jaqqa jürgeli jatyrsyŋ ba?
─ Şarua bar. Al, käne, mağan ne aitasyŋ?
─ Äŋgime köp. Tek, köŋiliŋdi aulap söileiin be, älde aşy da bolsa i̇el arasynan körip kelgen şyndyqty aitaiyn ba?..
Qūdaimende bir i̇etikti aiağyna kiıp, i̇ekinşi i̇etikti i̇endi kigeli qolyna ūstai bergen-di. Tu syrtynda otyrğan Kälenge ol bar denesimen birjolata būryldy.
─ Seniŋ nağaşyŋ i̇el jailauğa köşkende qūsağan, baqyrauyq tüiesine jaman jappasyn artyp, jūrttyŋ soŋynda qalatyn, älgi, ana, Qarabas Käribai i̇edi ğoi. Soğan tartpasaŋ qaitsin?! O da barğan aulynyŋ itin sabaityn-dy.
─ İe, itti sabasa qaitedi? Qatyn men itti qazaqtyŋ qai i̇erkegi sabamap i̇edi?!
─ Qoi äri! İtterdi sabap, auyl üstine qamşy üiirip, bizge istegen būl qai qyryŋ?- dep Qūdaimende būğan i̇endi tüiile qarady.- Sen bir äŋgimeni byqsytyp, şetin şyğaryp otyrsyŋ. Syrtymnan men jöninde birdeŋe deitin körinesiŋ?.. Sony öz auzyŋnan i̇esiteiin. İer bolsaŋ, qane, özime aitşy!
E, i̇endi belgili boldy: būnyŋ nege qyrysy tarqamai, qyrjiyp otyrğan sebebin i̇endi bildi. Osydan üş-tört kün şamasynda Qūdaimendeniŋ «alyp kel», «baryp kelinde» jürgen bir jigiti Kälenniŋ üiinen tüstik jegen-di. Dastarhan basynda biraz kisi - qara otyrğan. Oŋnan, soldan jinalğan kisilerdiŋ aldynda älgi İebeisin imansyz Qūdaimendeni jer-kökke syiğyzbai maqtap ala jönelsin. Kälen basqa bir äŋgimege būrğysy kep i̇edi, oğan İebeisin könbedi. Könbegeni bylai tūrsyn, älgi älgi me, i̇endi ony tipti kökke köterip:
─ Nesin aitasyŋ, būl öŋirde Qūdekeme teŋ keletin jigit tuğan joq,- dep jynyna tigeni. Kälen şydamai:
─ Qoi i̇eri! Jer betinde Qaratazdan basqa jaqsy qūryp qaldy deisiŋ be?! Qanşa maqtasaŋ da, sol Qarataz dünie boğyn domalatqan qara qoŋyz i̇emes pe?!- dep aqyryp tastady. Myna zalymnyŋ i̇erteŋ būnyŋ sözin būljytpai Qūdaimendege aityp bararyn bildi. Bile tūra sony ädeii aitty. Kesek deneli Kälen qalyŋ küpi jamylğanda üi işindegi kisilerdiŋ bärinen iyğy asyp, dastarhannyŋ bir şetinde qyryndap otyryp, ülken bas şekerdi tizesine qoiyp, şapaşotpen asyqpai jarpaqtap şauyp tüsirip jatyp:
─ Qūdai özi bergen janyn özi alar. Soŋyrağy küni zaual şağymda meniŋ jan alarym Qarataz bolsa, qaitem, peşenemnen körermin. Jetkizer bolsaŋ, äi, zalym, osy sözimdi de jetkiz,- dep boiyndağy bar yzğaryn baiağy bala jasta ospa jep tastağan qara sūr būjyr betke jiyp, äsirese osy tūsta İebeisinge qadala qarap aityp i̇edi. Dualy auyz i̇emes pe, sol söz qapelimde i̇el arasyna tarap, Qaratazdy kemitkisi kelgender ony qazir «Dünie boğyn domalatqan qara qoŋyz» dep mysqyldap külip jürgen. Äsirese, bolys sailauyna tüsken baqtalastar jağy Kälenniŋ osy sözin oŋdy-soldy aityp, Qaratazdyŋ qytyğyna tiıp bolğan-dy.
─ Käne, sen i̇er bolsaŋ i̇el arasyna taratyp jürgen söziŋdi özime aitşy! Osy qazir ait!
Kälen i̇etigin kidi. Küpi syrtynan qaiys belbeuin budy. Sosyn qamşysy men tymağyn qolyna ūstady da, Qaratazğa būryldy. Kejdikke bitkendei kişkentai qūlağynyŋ ūşy duyldap baratty.
─ Men sağan adal köŋilmen kelip i̇edim. Sen syrtyŋdy berip otyrsyŋ. Ökinerim joq. Ua, jalynbaimyn da. Al, biraq... i̇el arasynyŋ öziŋ turaly ne oilaitynyn aita keteiin.
─ Sen osy ne dei - tuŋ? Ne dep ottai - tuŋ, a?
─ Men ottap otyrğam joq. İel arasynda kötiŋdi öziŋ boqtap alyp otyrsyŋ. İerteŋ bolys sailauynda aiağyŋ aspannan kelgeli tūr. Sağan sony aita keldim.
Qūdaimende Kälenniŋ in tübinen, äriden qadalğan közine jasqanbai tura qarady:
─ Oi, sorlym - ai! Būryn bir ūry dosym artyq bolatyn, i̇endi köp bolsa, bir ūry jauym artyq bolar. Menen qaşqan kisilerdiŋ bäri jar basyndağy jaman balyqşylardy sağalaryn bilem. Sen de i̇endigi jerde mağan kezegen ağaş oğyŋdy sol jaqtan atarsyŋ. Bar, jolyŋ aşyq!
─ İe, barsa qaitedi? Baram. Qosylam, - dep Kälen, jany kirip qūia beretin i̇ejelgi aqköz i̇erlikke basyp, qolyndağy juan doiyrdy syğymdap qysyp aldy.- İendeşe bar- au, men seni öz otyŋnyŋ basynda, qatyn-balaŋnyŋ köz aldynda...- dedi de, ornynan atyp tūrdy. Ol tap qazir iesine tüsken yzaly bürkittei, iri qara kisiniŋ üstine tönip qalyp i̇edi, Qūdaimende i̇esiktiŋ ar jağynda tūrğan jigitterge aiqailap:
─ Äi, qaidasyŋdar, myna ūryny bailap tastaŋdar!- dep i̇edi, i̇esik şalqalap aşylyp, işke i̇eŋgezerdei i̇eki jigit kirip keldi. Qūdaimende ornynan tūram degenşe, Kälen ony qaq bastan tartyp jiberdi de, älgi jigitterge özi tap berdi. Olar da osy auyldyŋ qaruly, ūr da jyq jigitteri i̇edi, biraq jylan köz, būjyr qarağa bata almai, bögelip qaldy. Kälen olarğa i̇es jiğyzbai, juan doiyrdy üiirip, töbesinde oinatyp:
─ Ölgileriŋ kelmese, jolymnan ket bylai!- dep aŋyrğanda, ana i̇ekeu jalt i̇etip, bosağağa jabysyp tūra qaldy. Kälen syrtqa atyp şyqty. Tory atqa taqymy tigesin asyqpai, tebinip jürip ketti. Būjyr qarağa būl auyldyŋ itteri de bata almai, böksesin üige tyğyp ürdi.
* * *
Qūdaimende däl bir tas tigen jylandai, köpke deiin otyrğan ornynan qozğalmady. Jaŋa basyn qorğamaq bolğanda, Kälenniŋ qamşysy oŋ qolynyŋ topşysyna tiıp i̇edi; süiegi synğandai bilegi, qary, bükil bir iyğynyŋ basy ūiyp, qolyn kötertpedi.
─ Qūdeke - ke... Qūdeke, qalaisyz?- dep, i̇esin jiğan jaŋağy i̇eki jigit qasyna kelip i̇edi:
─ Şyq!.. Şyq üiden, öŋşeŋ i̇ez!- dedi Qūdaimende. Jigitter jūmğan auzyn aşpai, sümsiıp şyğyp ketti.
Qūdaimende üstine kirgen äieline de ündemei, kiımşeŋ boiymen teris qarap jatyp qaldy. Özine salğanda būğan bolystyqtyŋ tükke keregi joq Qoraly qoiy, öriste myŋğyrğan maly, jiğan-tergen bailyğy bir basyna jetetin-di. Jönine tynyş qarap jürmei, qaidağy päleni bastağan sofy ağasy. Ony Täŋirbergen qostap, i̇ekeui i̇eki jaqtap jabysty da, būl lajsyz köndi. Basynda qūlyqsyz bolsa da, bel bailap tüskesin būnyŋ özine de jel bitti. Ala-böle keiingi künderi basqa şaruanyŋ bärin jiyp tastap, bolys sailauyna qūlşynyp kirisip i̇edi. Jaŋağy ūry, körmeisiŋ be, «erteŋ aiağyŋ aspannan keledi»,- dep zil tastap ketti. «Dese qaitedi, dei bersin, şyndap kirisse halyq qimağan sol bolystyqty, būiyrsa, būğan aqtyly ala qoiy alyp bere - tuŋ»,- dedi Qūdaimende. Osydan keiin özine senim paida bolğany sonşa, ol i̇endi şynymen-aq bolys bop sailanyp qalğandai küşke minip: «Sendermen sonda söilesermin. Sen, Kälen, sen, İelaman, tūra tūr! Soŋyra boilaryŋdy közdetip, qazynanyŋ qolyna bir bersem... torly terezeniŋ ar jağynan moinyŋdy sozyp tūrğandaryŋdy körsem i̇edi!..»- dedi işinen.
* * *
Oihoi, teŋiz jaiynda äŋgime şertken qandai läzzat?! Qūi öziŋ söile, qūi özgeni söiletip qoiyp, jiyn arasynda ūiyp tyŋda meiliŋ. Öziŋ söileseŋ de, sen, bäribir, bir qūlağyŋdy qauqyldağan köptiŋ äŋgimesine tigip qūiasyŋ da, ar jağyŋdy qyştap tūrğan oiyŋdy ortağa salasyŋ. Öziŋniŋ aitatynyŋ da, özgeden i̇esitetiniŋ de baiağy bir i̇eski jyr. Biyl balyq talaby qalai? Tereŋge nege ketti? Taiyzğa qaşan soğady? Kün qyzaryp būltqa batty, i̇erteŋ aspan aşyq bola ma? Jel bola ma, joq pa?
Raidyŋ üiine jinalğan balyqşylar bügin de teŋiz jaiyn, balyq jaiyn, aua raiyn äŋgimelep, är saqqa jügirtip jatyr i̇edi, attyly bireu kep i̇esik aldyna toqtady. Dürs i̇etip attan tüsti. Şylbyryn bosağağa bailai saldy da, sälem berip kirip keldi.
─ Ağajan, otyryŋyzşy! Jaman üidi moinyŋmen ilip äketersiŋ,- dedi Rai külip.
Kälen jas jigittiŋ äzilin qūlağyna da ilgen joq, işke kirgen boida birden İelamanğa jetip bardy:
─ Şaruam sende. Qysqasyn aitqanda, käsip izdep keldim.
─ Au, ağasy - au, biz adal käsippen kün körip jürgen auylmyz ğoi. Sizge laiyq käsip...
Kälen Raiğa jalt qarady. Är taly aiğyr jalyndai sūiqyltym mūrt tikireiip, qara sūr būjyr bet qatty būzylyp ketken i̇eken. Mūnyŋ arty bir şataqqa aparyp soğaryn bilgen balyqşylar saqtanyp, bäri boiyn dereu jiyp ala qoiyp i̇edi, Kälen kütpegen jerden kürt jadyrady:
─ Oi, küşik. Bala ğoi dep jürsem, sen de başaidan tartuğa jarap qapsyŋ ğoi.
Jūrttyŋ arqa - i̇etegi keŋip sala qoidy.
─ Şaruaŋdy ait!- dedi İelaman.
─ Sağan kisi kerek deidi ğoi.
─ İä, kerek.
─ İendeşe, meni jūmysqa al!
─ Qaratazyŋ qaida?
─ Äi, bala, ötkendi qazbalap qaitesiŋ? Olai deseŋ, bir kezde sen de sol tazdyŋ qosyn jekkensiŋ. Öziŋe mūz ūiatyn adam kerek pe?
─ Al, kerek.
─ İendeşe meni al!
─ Şodyrğa bar... Bilik sonda.
─ Mine söz! Qaratazdy qaitesiŋ?! İendigi jerge sendermen birge qaraşekpenniŋ de qosyn jegip köreiik. Äuselesin keiin köre jatarmyz.
─ Uä, bolys kim boldy?- dedi İesbol qariiä.
─ Bolysyŋ - Qarataz!
─ Oi, Qūdai - ai!.. Baqyttyŋ da közi soqyr sorly i̇eken ğoi,- dedi Rai.
Esbol qariiä myrs i̇etti:
─ Uä - ä!.. İtsigek i̇ekeş itsigek te mäuelep ösedi - au bir... Balyqşylar jamyrap söilep ketti:
─ İendi oŋarsyŋ. Olai bassaŋ Qarataz, bylai bassaŋ qaraşekpenniŋ baiy...
─ İe, Qūdaiym! «Baq adassa, batpaqqa qonady»...
─ Qoi äri! Sol şirkinniŋ de qūny tömendep ketpedi me?.. Tatar baiynyŋ dükenindegi qyzyl ala kezdeme siiäqty, qaltasynda pūly bar qazaq baqty da satyp alyp jür ğoi.
Elaman äŋgimege aralaspady. Qūdaimendeniŋ jaiy būğan belgili. Myŋ jerden bolys bolsa da, i̇endigi bilik jas myrzada. Qūdaimende onyŋ qolyndağy qara şoqpar ğana. Siltegende zildirek tiiü üşin ağasyn ädeii bolys qyp otyr.
─ Qora-qora qoilardyŋ arqasynda Qarataz da kisi sanatyna kirdi... Qatarğa qosyldy,- dep i̇edi Dos, İelaman:
─ Qoi äri! Ol taz qoi bağa bildi. Biraq halyq qoi i̇emes i̇edi ğoi. Körermiz äuselesin,- dedi.
─ Jaqsy aittyŋ - au, balam,- dedi İesbol qariiä. Säl ündemei otyrdy da, öziniŋ älgi birde jūmbaqtap bastağan oiyna qaita oralyp,- İesteriŋde bar ma, balalar... Qatyndar küzde sabyn qainatamyz dep itsigek şauyp, kül ğyp örtep jatatyn i̇edi ğoi. Qaratazdy da tosqan aldynda küzi bar şyğar,- dei bergende, syrttan bir oğaş dauys şyqty.
Mynau ne aŋnyŋ ūlyğanyna, ne adamnyŋ küŋirengenine ūqsamaityn dauys. Äieldiŋ joqtauyna da kelmeidi. İer kisiniŋ göi-göi, azaly dauysy da i̇emes. Ne de bolsa, mynau salğan jerden kisiniŋ sai-süiegin syrqyratyp, janyn şyğara bebeuletip ala jönelgen zarly ün oqys şyqty da, qūlaqta ūlyp tūryp aldy. Birde işin tartyp soqqan küzgi qara suyq jeldei uildese, i̇endi birde botasyn joqtap, tūlypqa bozdağan ingendei aqyrap ketedi. Qaidan şyqsa da, salğannan qara tündi qaq jaryp, küŋirenip şyqqan sūmdyq ünnen būndağylardyŋ töbe qūiqasy şymyrlap ketip i̇edi.
─ Oi, ättegen - ai! Mynau Älizanyŋ dausy ğoi.
Eşkim ündemedi. Üitkeni būnda otyrğan kisilerdiŋ bäri qart äieldiŋ dausyn biletin. Al, myna dauystyŋ türi basqa. Sonan kele jūrttyŋ i̇esine osy ananyŋ äl üstinde jatqan balasy tüsken-di.
* * *
Jūrt dürlige köterilip, syrtqa şyqty. Änşeiinde aiağy auyr İelaman da ornynan atyp tūrdy. Köilekşeŋ. Jalaŋbas. Jolyndağy kisilerdi qağa-mağa jūrttan būryn syrtqa atyp şyqqan-dy. Tastai qaraŋğyda közi tük körmese de, aŋyrap dauys şyqqan jaqty betke ūstap jügirip keledi.
Qazaly üige basqalardan būryn jetti. Tek kirer jerde äldenege imengendei kilt toqtady da, qaita jürdi. Onda da aldyna osy auyldyŋ ülkenderin salyp, ölik jatqan üige aiağyn ūşynan basyp, aqyryn kirdi. Möŋkeniŋ üiine kisi qara qapelimde tolyp qaldy. Soqyr şam i̇esik jaqta syğyraiady. Syğyr säule işke kirgen kisilerdiŋ aiağyna tüsip, satyrlağan qaiys i̇etikterdiŋ aqjem tūmsyğyn bozğyldauğa ğana jarap tūr. Jäne qazanda qainağan sudyŋ buynan birde - bireudiŋ bet-jüzi jöndi körinbedi. Al, äregirekte tūrğan kisiler qarauytyp, auyr qaza astynda i̇eŋsesi tüsip mülgip qalğan.
Elaman İesbol atasy bastağan şaldardy törge ötkizip jiberdi de, özi i̇esik jaqta, i̇eleusiz köptiŋ arasynda tūryp qaldy. Işke kirgeli Älizadan köz aiyrğan joq. Äliza äli de bolsa, balasynyŋ ölgenine senbeitin siiäqty. Kisi - qara kelgeli jylaudy qoiğan. Jasyn da tyiypty. Jalğyz balasyn oŋ jaqqa salyp qara jamylğan anadai i̇emes, myna türi qūddy auru balasy ūzaq şekken azaptan keiin, qazir, şükir, täuir bolyp, tap osy qazir közi ilinip ketkendei. Topyrlap kirip jatqan myna kisiler būğan köŋil aitu üşin i̇emes, quanyşyna qūtty bolsyn aituğa kelip, üi-işi abyr - sabyr bolyp jatqan siiäqty. Sondai älsiz ümitke ana şynymen aldarqatyp, öŋ men tüstiŋ arasyndai i̇esirik halde i̇esin jiiä almai otyrğandai. Basynan sypyrylyp tüsip kete beretin jaulyqty jöndep qaita tartpaq bop älek. Birinen keiin biri kelin jatqandarğa iltipat körsetkisi kelgendei, i̇elpildep ūşyp tūrğysy kele me, oryn ūsynğysy kele me, qalai? Özine qalğanda ūşyp tūrar i̇edi. Biraq i̇eki äiel i̇eki jağynan tyrp i̇etkizbei, i̇eteginen basyp otyrğanyna tüsinbei olarğa alaqtap qarai beredi. Būryn būğan tüsinikti närselerdiŋ bäri bügin nege būlai tüsiniksiz bola qalğanyna aqyly jetpei dal bop, ärkimge bir alaq-jūlaq qarap otyr i̇edi. Rai men Dos tabytta jatqan balanyŋ betin jauyp, syrtqa alyp şyqpaq bolğanda, qart ana qapelimde i̇esin jiyp al qoidy.
─ Oipyrym - ai!..
Jany yşqynğan qart ana älgi älgi me, i̇endi qatty ökirip, jas juğan betine tyrnaq salyp, qanyn ağyza osyp - osyp aldy. Qanşa kisi jabylsa da, küiik kötergen äiel qolda tūrmai, «Jan botam - m!»- dep zarlap, tabytqa qolyn sozyp ūmtyla berdi de, qūlap tüsti. Jylamağan jan qalmady. İelaman da jylady. Üş - tört jigit jylap jürip, i̇es - tüssiz jatqan äieldi köterip aparyp tösekke saldy. Balyqşylar basy salbyrap mülgip qapty. Äielder jaulyqtyŋ şetimen auzyn basyp, ünsiz i̇egilip jas tögedi. Töp jaqtan Qūran oqyğan qartaŋdau bireudiŋ myŋqyldaq maqamy i̇estiledi.
Äliza oqtyn - oqtyn tūrğysy kelgendei, qolymen aua qarmap, «a - ah!..»- dep qaita qūlaidy. Möŋke tabytta jatqan balanyŋ betin jabarda ökirip, teris qarap qūlai ketken-di. Sonan qaityp qybyr i̇etpedi. Jūbatpaq bolğan birde - bir adamnyŋ sözine qūlaq aspai, dünieden tüŋilgendei bop jatqanda qasyna İesbol qariiä kep otyrdy. Til qatqysy kep oqtala tüsti de, tamağyna jas tirelip toqtap qaldy. Sosyn biraz otyryp baryp:
─ Uäi, Möŋke,- dep öktem til qatty,- ua, jarqynym, basyŋdy köter! Qūdai öziniŋ bergenin özi aldy. Allanyŋ ämirine qai pende araşa bop i̇edi? Sen nege töŋiregiŋe qarap, täubağa kelmeisiŋ?! Ua, men senen kem be i̇edim? Sen ölgen balaŋa jylap jatyrsyŋ, meniŋ, tym qūrysa, molada da tilekşim joq i̇ekenin nege oilamaisyŋ,- dep ömir baqi tiri janğa tisinen şyğarmai, özegin örtep jatqan aşy syrdy - öziniŋ balasyz, jalğyz, qu bastyğyn aitty da, toqtady.
Möŋke basyn köterdi. Küş şaqyryp, şyntağy astyna qoiğan jastyqqa süienip otyrdy. Sol küni şaldar Äliza men Möŋkeniŋ qasynda qalyp, qalğan jūrt üidi-üiine tarady.
Elaman özimen birge syrtqa i̇ere şyqqan Aqbalany baiqağan joq-ty. Sonan tek üiine jaqyndağanda art jağynda solqyldap jylap kele jatqan äiel dausyn i̇estip, toqtai qaldy. Aqbala jaulyq şetimen auzyn basyp apty. Özin tosyp qarailap tūrğan küieuin qasyna kelgende körip, ökirip iyğyna qūlai ketti. İelaman jūbatqysy kelse de, biraq auzyna söz tüspei, qūşaqtap bauyryna tartty. Ot janbağan üi yzğyp tūr i̇eken. Būlar şam jaqpady. Qaraŋğyda syrt kiımderin şeşip, peş tübindegi jer tösekke qisaidy. Aqbala būğan syrtyn berip, ary qarai audarylyp tüsti. Sonan qaityp qybyr i̇etpedi. İelaman ony ūiqtap ketken bolar dep oilady. Közine ūiqy oralmai, ūzaq jatqan-dy. Bir kezde qarsy betten säl jel tūrsa da syqyrlap, maza alyp bolatyn «jylauyq nemeni» äldebireu aqyryn aşyp işke kirip kele jatty. İelaman basyn köterdi. Qaraŋğyda kisi rabaisyz ülkeiip körine me... İelaman özine qarai kele jatqan myna kisiniŋ repetinen seskenip, qolymen maŋaiyn sipalai bastap i̇edi:
─ Men ğoi... Syrtqa şyğyp ketşi,- dedi işke kirgen kisi.
Elaman «Sary balany» dausynan tanydy. Onyŋ mezgilsiz uaqytta kelisinen sekem alsa da, syr bergen joq. Körpe astynda qol-aiağyn bauyryna alyp typ-tynyş jatqan Aqbalağa moinyn sozyp qarady da, qaraŋğyda qolyna ilikken kiımdi iyğyna ilip, Sary balanyŋ soŋyn ala syrtqa şyqty.
Biraq Aqbala ūiau i̇edi; i̇esik jabylğan boida ūşyp türegeldi. Jalaŋ aiaŋ. Jalaŋ bas. Tabanyn qaryp bara jatqan mūzdai i̇edendi qorğalaqtap basyp, i̇esikke jetti. Attai tulap ketken jüregin qolymen basyp, jaŋağylardyŋ soŋynan jabylğan i̇esiktiŋ saŋylauynan syrtqa köz salyp i̇edi; älgi i̇ekeu ūzamapty. İesiktiŋ ar jağynda būğan syrtyn berip tūr i̇eken. Aqbala İelamannyŋ bir kisige i̇erkin äli jetetin qaruly i̇ekenin bilse de, biraq mynau da osal i̇emes siiäqty. «Kurnos İvan i̇emes pe i̇eken?» dep oilady. Osy bir kärjik mūryn qara orystan qorqatyn. Syrtqa qūlağyn tigip i̇edi, yzğyryŋ jel olardyŋ sözin dūrys i̇esittirmedi. Mynalardyŋ sözinen bar ūqqany - jaŋa sailanğan bolys Tentek Şodyrda qonaq bop ketipti. Būğan orai İelaman «onyŋ mağan oq atpağan küni bar ma?..»- dedi. Būdan keiingi söz i̇estilmedi. Tek, äiteuir, bir aŋğarğany mynau kim de bolsa, būlarğa jau i̇emes. Jyly tösekten jeleŋ şyqqan İelaman jel ötinde ūzaq tūra almai, üige arqasyn berip jaqyndai tüsti. Aqbala i̇endi mynalardyŋ sözin anyq i̇esitti.
─ Fedorov i̇erteŋ bes jüz qūlaş qara tormen bäriŋdi mūz üstine şyğarğaly jatyr.
─ Mūz älsiz i̇emes pe?
─ Ony men de aittym. Biraq Fedorov tyŋdamady. Saq bol!
Aqbala jügirip baryp tösegine jata qaldy. Küieuine töngen qandai da bir qaterdi jüregi sezip tyrp i̇etpei, typ-tynyş bola qaldy. İelaman körpe astyna kirip, aiağyn aqyryn kösile berip i̇edi, älginde ğana mūzdai jer basqan äieldiŋ aiağyna aiağy tiıp ketti.
─ Sen ūiau ma i̇ediŋ?- dedi İelaman. Aqbala audarylyp tüsti. Ün-tünsiz qūşağyna kire bergen äieline būl da şūğyl ūmtyldy. Jas myrza kelip ketkeli tüsi kirmei, tomsaryp jürgen İelaman osy joly tağy da tar tösekte qalai tabysyp qalğanyn baiqamady. Ökpe -kinäniŋ bärin ūmytyp, būl şaqta qūşaqqa syimai bara jatqan äieldiŋ tolyq denesin aqyryn bauyryna tartty.
─ Jaŋağy kim?
─ Qaitesiŋ?! Özimizdiŋ adam.
─ Öziŋ... bolğanda ol kim?
Elaman qalai tüsindirerin bilmei, irkilip qap i̇edi. Jaŋa ğana Aqbalamen i̇ekeuin bir- birine jaqyndatpai, tirep tūrğan syiymsyz qarynnyŋ ar jağynan äldene būlqynyp qaldy. «Oi, tentek!..»- dep, İelaman är kezdegidei, i̇et - bauyry i̇eljirep ketti. Özin birden baurap alğan osy bir ystyq sezim Aqbalağa äbiger äkelgen älgi sūraqty da ūmyttyryp jiberip i̇edi. Būnyŋ otbasyna taiau arada Aqbala men özinen basqa tağy bir tätti tirliktiŋ düniege keletinin oilap, osydan qaşan közi ūiqyğa ketkenşe külimsirep jatty.
Ol ūianğanda üi işi äli qaraŋğy i̇edi. Ūiqysy qanbapty. Zip-zildei bas kötertpei jastyqqa tartyp jyğa bergesin, ūiqy qysqan közin jūma tüsti de, ile qaita aşyp aldy. Tündegi auyr qaza i̇esine tüsti. Byqyrsyğan auasy tar bölmede ölikti ūzaq ūstau qiyn. Qalai da bügin jerleu kerek. Sonyŋ qamyna jedel kirisip, qabir qazatyn qaruly jigitterdi auyl syrtyndağy qara molağa jöneltu kerek. Kürek, ketpen saily bolmasa toŋ jerdi qazu da oŋai şarua i̇emes. Aitpaqşy, orys baiyna baryp, bir künge pūrsat sūrap alu kerek i̇eken -au?
* * *
Būl öz basy Qūdaimendeden qai kezde de jaqsylyq kütken i̇emes-ti. Onyŋ bolys bolğany basqadan būryn aldymen balyqşylarğa sor bolaryn bilgen. Biraq būlarğa qany qanşa qatsa da, jaulyqqa tap osylai şūğyl kirise qūiar dep oilağan joq-ty. Sary bala saqtandyrğan tündegi äŋgimeden keiin orys baiyna salyp ūryp birden jetip baruğa taisalyp, äueli Kurnos İvandy baspaldaqtap körgisi keldi. Būl kelgende Kurnos İvan as işip jatyr i̇eken. İesikti aşar - aşpasta üi işinen qazaqtar jiırkenetin qyşqyl kapusta men külimsi qandala iısi mūrynğa keldi.
─ A, İelaman... İelamanuşka, kel! Kel!- dedi Kurnos İvan; ol, biraq astan basyn almai, tünnen qalğan balyqty qarpytyp asai berdi. İeki şyqşytyn sidalap toltyryp apty. Taŋyraiğan tanauy balyq şainağanda, äsirese, qatty şuyldap, jampaŋdap jatyp:
─ Nege kelgeniŋdi bilem. Sen... İä, sen äueli Fedorovqa bar. Tek abailap söiles,- dedi.
Tün asqan kebirtek balyqty jūtpaq bolğanda, tüiildi me, älde qaqaldy ma, közinen jas yrşyp ketti. İelaman Kurnos İvannan şyğa salysymen tura Fedorovqa baryp i̇edi; orys baiy tūrğan i̇eken. Auyzğy bölmede as daiarlap jatqan kelinşek isin qūia salyp, qolyn aljapqyşqa sürtti de, üstine kirgen kisige közi tüsti de, taŋdandy ma, tamaşalady ma, baqyraiyp qarap qaldy. Mynanyŋ qairatty iri tūlğasynda özi körip jürgen qyr qazaqtarynan göri, äiel näsiline ūnaityn qandai da bir tartymdy birdeŋesi baryn baiqady. Sūğanaq köz İelamannyŋ basyna bir, aiağyna bir qarap işip-jep barady. Būryn -soŋ äiel balasynan däl būndai ädepsizdikti körmegen İelaman qysyldy ma, Uialdy ma, betin qaşyrta berdi. Kelinşek onyŋ dap-dardai basymen beti jalyndap qysylğanyn qyzyq körip, syqylyqtap külip jiberdi.
─ Bai... üide me?
Kelinşek ündemesten zyp berip törgi bölmege kirip ketip i̇edi, töbedegi aspaly şamnan tüsken säulege jaŋağy kelinşektiŋ appaq baltyry şağylysyp, tūra qaşqan aq bökenniŋ taŋyndai bir jarq i̇etti de, közden ğaiyp boldy. İelaman: «Myna saitan qaitedi, äi?»- dep, nazaryn basqa jaqqa audara bergende, İelamannyŋ közi tūsyna kilem ūstağan bolyskei kereuetke tüsti. Kereuetke jiğan qos mamyq jastyq ta dala qazağyna «būl qaidan jür?..» degendei i̇eki qūlağyn i̇edireitip tigip qalğan i̇eken. «Sary saitannyŋ salymdysyn kördiŋ be? » İelaman tağy da älgi appaq kelinşek jöninde oilap bara jatqan künähar köŋiline yzalanyp: «Osy bügin mağan ne boldy? Älgi saiqal qaida?»- dedi işinen. Äri-beri kütse de i̇eşkim körinbedi. Sosyn i̇el qazağynyŋ osyndaida aldy-artyna qaramai, omyraulap, basa - kökten ketetin minezine bağyp bū da törgi bölmege kirip baryp i̇edi. Kelinşek syqylyqtan külip, Fedorovtyŋ qūşağynan sytylyp şyğa berdi. Jelkesine syrğyp ketken aq şyt oramaldy basyna jöndep qaita tartyp jatyp şyntağynyŋ astynan İelamanğa qarap köz qiyğymen tağy bir şarpyp ötti. Sosyn köilek astynan qūiryğy būltyŋdap, appaq baltyry jarqyldap şyğyp ketti.
Fedorov jasynda qara jūmysty köp istegen apaitös, iri sary orys bolatyn. Tüsi suyq. Aşuly türi tipti jaman i̇edi. Süzegen būqadai basyn bauyryna alyp, tūzdai kök köz tüiilgen qabaq astynan qadalyp, İelamanğa jaqyndai berdi.
Elaman: «Küte tūruym kerek pe i̇edi? »- dep oilağanşa bolmady, Fedorov:
─ Az- i- at! Dikar!- dedi de, İelamandy jağynan tartyp jiberdi.
─ Taqsyr!.. Möŋkeniŋ jalğyz balasy... Bügin jerleitin...
Fedorov i̇endi ony basqa, közge ūra bastady.
─ Taqsyr, mūz jūqa... Qauipti... Mūz üstine şyğatyn kisiler är üidiŋ maŋdaiyndağy bir-bir...
Fedorov būl joly boiyndağy bar küşti oŋ qolynyŋ jūdyryğyna salyp, qūlaq şekeden qoiyp jiberdi. İelaman közi qarauytyp ketti.
─ Joq, biz balany jerlemei, mūz üstine şyqpaimyz,- dedi de, İelaman būrylyp jüre berdi. Fedorov i̇esikke baryp qalğan İelamannyŋ soŋynan ūmtyla tüsti de, tūryp qaldy. Alaqany şoq basqandai duyldap, özi de dir-dir i̇etip tūr. Balyqşy jigittiŋ myna qylyğyn aiaqsyz qaldyrmasyn bildi. Tek ne istese de, aşu üstinde asyğys istegisi kelmedi de, dirildegen qolymen temeki tūtatty. Aşy temekini üsti-üstine qūnyğa sordy da, laqtyryp jiberdi. Sosyn oryndyqqa şalqalap otyra bergende közi qabyrğada iluli tūrğan altyn jiekti ramadağy jas ofitserdiŋ suretine tüsti. «Nege habar bolmai ketti? Soğysa jiberip qoimady ma i̇eken?» dep oilady. Hat-habar kidirgen saiyn jaqsy köretin jalğyz bala älde qaitedi dep, zäre joq. Byltyr Aralğa kelip, Markovtyŋ kişi qyzyna üilenip ketip i̇edi. Al, Markov... Aral öŋirinde tüu degende tükirigi jerge tüspei tūrğan ataqty bai. Birinşi gildi köpes. Aralda alğaş öndiris aşyp, ülken üiler salğyzyp, şirkeu, meimanhana salğyzyp, «Hiua» atty aktsionerlik qoğam aşqan adam. Aral teŋiziniŋ balyğy men Hiua handyğynyŋ tai-tai maqtasyn i̇eşkimmen bölispei, bir özi derbes qoja bop otyrğan kökjal.
Markovpen qūda bolğaly būnyŋ da Qūdaiy berip tūr. Būryn birde tūz jetpei, birde ağyl-tegil balyqty der kezinde jönelte almai, kiriptarlyq basyna künde-künde tüsip jatsa, i̇endi qazir tört qūbylasy tügel. Būryn qit i̇etse aldyn oral kete beretin baqtalas jauy -Aqsaq Jagorğa qazir būnyŋ özi tizesin batyra bastady. Ötken jazda qūdasy Aqsaq Jagorğa tūz bermei, qyruar balyğy i̇eki ret şiridi. İendigi armany - aqsaŋ saitannyŋ Kökaral men Sarybasattağy promsolyn özine qaratyp alu. Sony qūdasyna özi aitqannan göri balasy men kelini arqyly istetkisi kep, olarğa hat jazğysy kelip i̇edi; biraq, bir pälesi, qolyna qalam ūstasa qara terge tüsedi. Sosyn ūiqysy keledi. Sosyn i̇esinep, äş -şäpisi şyğady da, qolyn bir siltep tūryp ketedi. Keşe de, jatar aldynda «Meniŋ süiikti häm teŋdesi joq kelinim men balam»,- dep jaza bastady da, biraq, Qūdai qylsa qaitesiŋ, ötkendegidei, būl joly da ūiqysy keldi me, i̇esinedi me, hatqa tüsken älgi azğantai jazudyŋ qiqy-jiqy äripteri su şaiğandai irimtiktenip, özi jazğandy özi tanymady. Hatqa qūntsyzdyğyna yzalandy. Sosyn keşe bastağan hatty, säti tüsse bügin ūiqysyn qandyryp, şai - sulanyp alğasyn aiaqtarmyn dep otyr i̇edi, üstine jaŋağy aq baltyr kelinşek kirip keldi. Jūp - jūmyr bilegin moinyna asyp, qūşağyna kirip jabysyp tūrğan üstine, jaŋağy aziat basa-köktep kirip jynyna tigeni. Ölgenin bilmeitin öjet nemeniŋ osy joly jynyn basyp, birjolata noqtalap alğysy keldi de, Kurnos İvandy şaqyrdy.
─ Analarğa bar. Biri qalmai mūz üstine şyqsyn! İeger... İestip tūrmysyŋ, i̇eger bügin şyqpasa, aita bar, menen jaqsylyq kütpesin. Küni i̇erteŋ bärin quam.
─ Mūz älsiz ğoi.
─ Ol seniŋ şaruaŋ i̇emes.
─ Degeniŋiz bilsin. Men tek au - qūraldan aiyrylyp qalmaiyq dep...
─ Olarğa i̇eskisin ber.
Kurnos İvan jönele berdi. Onyŋ sümsiıp şyğyp bara jatqan südinin jaŋa körgendei, Fedorov soŋynan közin tigip oilanyp qaldy. Osy beişaranyŋ bütil bolmysynda kisi kökireginen birde aianyş, birde yza şaqyratyn bolymsyz müsäpirlik bar. İä, būl Araldan promsol aşqaly i̇erteŋ, bürsigüni jüretin bolyp apysy kirip, küpisi şyğyp jatty. Oqityn balalar bolğasyn üiin äzirşe jyly ornynan qozğamai, jeke basy sybai - saltaŋ ketkendi jön kördi. Üi işimen aldyn ala osyğan kelisui kelisse de, biraq qaidağy bir meŋireu dalada mal tabudan basqa i̇ermegi joq qairatty i̇erkekke ūzaq jyl äielsiz tūru qiyn bolaryn bildi. Biraq däl jürer aldynda ana şarua, myna şaruamen tabany jerge timei jürgende Aralğa özimen birge ala ketetin äiel i̇esinen tars şyğyp ketken-di. Bir küni jeŋil tarantaspen Oral qalasynyŋ ortalyq köşesinde zyrlap kele jatqanda, şirkeu aldynda qaiyr-sadaqa sūrap tūrğan jas qyzğa közi tüsti. Üsti - basy i̇ebil - sebil. Jūpyny, jüdeu. Biraq tirlikte talai ūrğaşyğa taqymy tigen kärkeste i̇erkektiŋ qyrağy közi beişara qyzdyŋ basqa müşesinen būryn, ö degende, onyŋ oqtaudai tüp - tüzu aiağy men torsyqtai appaq baltyrlaryna tüsti. Soŋyra özi siiäqty küşi qaitpağan qairatty i̇erkektiŋ manjamyna bir tüsse... İehe - he, sonyŋ ar jağynda myna aq baltyr qyzdyŋ qalai-qalai qūtyryp şyğa kelerin bildi de, Fedorov qarq-qarq küldi. Būryn - soŋ tatpağan zäruin tapqan jas tän i̇erkektiŋ astyna bir tüsip şyqsa boldy, sol künniŋ i̇erteŋine qarğa aunağan qanşyq tülkidei tügi tülep şyğa keler - au äli-aq! Būndai şaruanyŋ talaiyn iz - tūzyn bildirmei istep, äbden känigilenip alğan jyryndy köpes ūzaq jolğa jürer aldynda äieliniŋ köŋiline sezik tuğyzğysy kelmedi de, älgi qyzdy Kurnos İvanğa alyp berdi. Ony da däl jüretin küni qas pen közdiŋ arasynda istep i̇edi. Üsti-basyn malyndyryp kiındirgen äp-ädemi jas qyzben qol ūstasyp, şirkeuge kirgende Kurnos İvannyŋ töbesi kökke jetken-di. Onsyz da tübi tüsken şelektei keŋ tanauy ädettegiden göri qattyraq şuyldap, toiğa jinalğan kisilerdiŋ közinşe Fedorovty bas salyp qūşaqtap süiip aldy.
─ Aqymaq!- dedi Fedorov sol i̇esine tüskende Kurnos İvannyŋ silekeii betinde äli byljyrap tūrğandai jiırkenip.
* * *
Kurnos İvan Şurany körgen saiyn ärqaşan osylai auyr sezim boiyn martudai basyp, öz-özinen azyp-tozyp qalatyn. Balyqşylardyŋ aulyna köŋili qūlazyp keldi. Balyqşylarğa Fedorovtyŋ ämirin būljytpai, dälme-däl jetkizdi de, «būğan ne deisiŋ?» degendei köp işinen İelamanğa qarap i̇edi, İelaman onan nazaryn taidyryp äketti. Tilin almasaŋ, orys baiy au - qūraldy sypyryp alady.
─ Özderiŋ şeşiŋder!- dep İelaman salmaqty balyqşylardyŋ özine saldy.
Balyqşylar äri-beri tolqyp, aqyrynda Tentek Şodyrdyŋ degenine köneiik degen pätuağa keldi. Būlardy qinağan i̇endigi jai- Möŋkeniŋ balasy. Möŋke būl äŋgimege aralaspai, bir şette otyr i̇edi. Mynalardyŋ qinalğan türin körgesin:
─ Jigitter, ölgen bala üşin tiri balalardyŋ obalyna qalmaiyq. İerterek kelsek, bälkim bügin de jerlermiz,- dep bailauyn özi aitty.
─ Onda kettik!- dedi de, İelaman şiraq basyp syrtqa şyqty.
Bar älem bürkeu. Suyq jel yzğyryp, töŋirek şaqytyp tūr.Qiğaş tüsken qiyrşyq qatty qar kisi betin tilgilep şyp-şyp ūrady. Qabağyn tüigen qytymyr künnen qaŋtardyŋ taiau tūrğan qahary seziledi. İelaman kün minezin jaqtyrmai, jüregi mūzdap tūr i̇edi, qasyna qauqyldap söilesip bir top kisi keldi. Işinde Möŋke, Dos, Rai bar. Bäri de kün qabağynan baiqağan qorqynyştaryn aita bastady:
─ Söz joq, dauyl bolady.
─ Öşir üniŋdi. Auzyŋnan jaqsy söz şyqsaişy.
─ Öi, Qūdai-ai, sözben jarylqauğa bolsa, jaqsylyqty töbeŋnen üiip tastar i̇edim.
─ İä, mūz älsiz. Jel arqadan şyqsa, aiaqtai mūzdy alady da ketedi.
─ Tentek Şodyrmen tildesip körse qaiter i̇edi?
─ İeşteŋe şyqpaidy.
─ Apyr-ai, būl ne degen bezbüirek it?!
Kisi - qara jinala bastady. İtjemes te osylai qarai maimalaŋdap keledi. İtjemes -Süieu qarttyŋ abyzyndağy adam. Süieu qart oğan biyl äiel äperip, i̇enşisin berip, öz aldyna bölek şyğarğan-dy. Biraq äli de özdiginen aiağyna minip kete almai, syily qarttyŋ abyroiyn syrtynan azyq qyp, i̇el arasynda qaqpai - soqpaimen kün körip jür. Keide kire tartqandarğa ilesip qalağa barady. Keide İelamandy sağalap, qazirgidei kökşe mūz tūsynda balyqşylarğa soğady. Alğaşqyda apyryp - japyryp jiberetindei bir- i̇eki kün aianbai qimyldap, küşin sarqyp alady. Süieu qartty syilaityn jūrt jūmysqa şalağai jigitti bäribir ülesten qaldyrmai, qys boiy äli sybağa bop i̇edi. Sol İtjemes tağy keldi. Qalağa qatynap jürip bir orystan alğan ba, üstinde tozyğy jetken i̇eski qara kürte. Jeŋin qaiyryp alypty. Sonyŋ özinde äkesiniŋ iyğynan auysqandai qolp - qolp i̇etedi. Rai onyŋ bas - aiağyna syqaqtai qarap:
─ Qaraşekpenniŋ baiy i̇eken desem, au, qūda, öziŋ be i̇ediŋ?- dep külip i̇edi, jigit salğan jerden saldyrlai jöneldi:
─ Bū - būryn qara kiımdiden qorqatyn i̇edim. Özim qara ki - kiım kidim de, i̇ehe - he, i̇endi jūrtty özim qorqytatyn boldym.
Bireu alqymnan alyp buyndyra qoiğandai, tūtyğyp, közi jypylyqtap, ärkimge bir qarap tūrdy da:
─ Mū - mūzğa şyq - şyqqaly jatqan körinesiŋder. A - al, iske sät! Talap qaiyrly bolsyn. Teŋiz ba - balyqty bolsyn! Me - meni de serikteriŋe alyŋdar. Mal ortaq, jan ortaq,- dep ie bermei, töpep bara jatyr i̇edi, Rai:
─ Äi, jarqynym, toqtaşy,- dedi.
─ Jo - q, toqtamaimyn,- dedi İtjemes, özi bolmasa, özgeniŋ sözine qūlaq aspaityn änşeiindegi äulekiligine basyp.
─ Au, tym qūrysa tyŋdasaŋşy.
─ Oi, äk – ke – ke - siniŋ auzyn... tyŋdaimyn, dep qolyn siltep, maimalaŋdai jöneldi. Ketip bara jatyp ta qaşan qarasy ūzağanşa sambyrlağan dauysy qūlaqtan üzilmedi. Ketkeni jaqsy boldy, äitpese auzyn qyşytsaŋ adamğa deste bermei, i̇esirip ketetin äuleki. Tūtyqpasy demeseŋ, tūmsyğyn qūddy jelge tösep jügirgen aq kiıktiŋ tanauyndai keŋ tanauy jelpildep, üsti-üstine söilep bergende, ony toqtatu mümkin i̇emes-ti.
Elaman üige kelgende Aqbala peş tübinde otyr i̇eken.- Aqbala, biz mūz üstine şyqqaly jatyrmyz. Sen qoryqpa...
Elaman aŋdausyzda auzynan qalai şyğyp ketkenin bilmei qaldy. İendi ony qaityp juyp-şaiudyŋ i̇esebin tappai, qolğabyn izdegen bop üidiŋ işin äbiger qyldy. Aqbala qosyla izdedi. Qolğapty tez tapty da, İelamanğa berip jatyp:
─ Neden qorqasyŋ?- dep sūrady.
─ Jo-joq, i̇eşteŋeden qorqyp tūrğam joq.
─ Menen jasyrma,- dedi Aqbala.
Ötken tünde taŋ aldynda ūrlanyp kelgen kisi İelamandy oŋaşağa şyğaryp alyp «saq bol!» dep i̇eskertkeli Aqbalada zäre joq i̇edi. İelaman būltara almasyn bildi de, äielin bauyryna tartyp:
─ Kün raiy ūnamaidy. Teristikten būlt şyğyp, tünerip tūr. Al, sen qoryqpa! Biz neni körmegen beibaq?!- dep küldi de, qūşağyn jazyp, ketuge yŋğailana bergen i̇edi, Aqbala jolyn keselep tūra qaldy.
─ Kün raiy mağan da ūnamaidy. Qorqam... nege i̇ekenin bilmeimin. Meni bügin jalğyz qaldyrmaşy.
Ärine, tūŋğyş kötergen balasy. Sonan ba, küni jaqyndağan saiyn qasynan kisi - qaranyŋ ketpegenin qalaidy. Oŋaşa qalğasyn özine-özi kele almai, qol - aiağynan äl ketip bara jatqasyn bosağağa süienip tūryp qaldy. Üi işi aŋğal-saŋğal. Keşke deiin jalğyz qalsa qūsadan ölip keterdei. Anada jas myrza kelip ketkeli osyndai müşkil hal basyna jiı tüsip jür. Būryn üige syimağanda, syrlas abysyn - Älizağa baratyn. İendi... Onyŋ küni anau! Üi işinen oiyn böletin i̇ermek izdep i̇edi, biraq otyn kirgizuli. Su äkeluli. Üi işiniŋ azğantai dünie - mülki de oryn - ornynda, tap-tūinaqtai. Aqbalanyŋ aiağy auyrlağannan beri İelaman künde - künde i̇erte tūryp üidiŋ bar şaruasyn özi istep, jinap ketetin bop jür.
Basqa i̇ermek tappağasyn kübige köje asyp qūiğysy keldi. Körşi üiden keli, kelsap äkeldi de, bir tabaq bidaidy būrqyratyp tüie bastady. Sosyn aqtağan bidaidyŋ qauyzyn syrtqa şyğyp jelpidi de, tai qazandy toltyryp köje asty. İeski peş tartpai jürgen-di. Kömeiine kül tolyp qalğan ba, bügin tipti tartpai, aşy tütin keiin loqsydy.
─ Üiiŋ örtenip jatyr i̇eken desem... beu, adam - au, peşten şyqqan tütin be i̇edi?!
Aqbala qasyna qol taiana otyryp jatqan Qaraqatynğa qaramauğa tyrysty.
─ Kelinşek - au, ne bildiŋ... künniŋ syŋaiyn baiqadyŋ ba? Jaŋa otynğa baryp i̇edim, jağalaudyŋ mūzy qabajaqtai - au, qabajaqtai... Jas balanyŋ i̇eŋbegindei... aiaq asty bylq - bylq...
Aqbala jüregi auzyna tyğylyp, bara jatqasyn qazandyqqa süienip otyra ketti. Işi qatty tüiilip, tyrp i̇etpei, i̇ernin qyrqyp tistenip otyrdy da:
─ Alda razy bolsyn... qoiyŋyzşy!..- dep i̇edi, Qaraqatyn:
─ Sorly - ai! Soryŋ qainap qalmasa ne qylsyn,- dep, i̇endi baibalam salyp, Aqbalany ai - şaiğa qaratpai syrt jağynan qapsyra qūşaqtai aldy. Aqbalanyŋ älsiz qarsylyğyn i̇elemei, zorlap aparyp peş tübindegi tösekke jatqyzdy.- Neden şoşydyŋ? Köziŋe ne i̇elestedi? Tiliŋdi kälimağa keltir. Jeti ailyq bala, bireu täit dese de tüse qalady. Qazir nağyz şepik kezi... aq auyz şağy ğoi.
─ Al - da- ai!.. Maza berşi...
Qaraqatynnyŋ tüsi lezde būzyldy. Onsyz da kirpik - qasy üiitilgendei, qan - sölsiz qara sür keskinin dolylyq buyp:
─ Ne deidi? Mazaŋdy alatyndai men ne qylyppyn?- dep i̇eki büiirin taianyp, tepsinip şyğa keldi.- Tūŋğyş qūrsaq kötergen tūmsa kelinşek qoi dep, aqylymdy aitsam, o nesi, äi? Mendei abysynyŋ aitpağanda, kim aitady? Maza berşi dep... Adyra qal!
Osydan keiin üiden üige kirip: « Aqbala şoşyp, bala tastai jazdady. Baryŋdar!.. Baryp şyğyŋdar!»- dep suyq habardy äp - sätte taratty da jiberdi. Qaraqatyn ketkesin de Aqbala özine özi kele almady. Köŋilindegi küdik pen qauipti älgi qara päleniŋ däl öz auzynan i̇esitkende, tap bir töseginen jylan şyqqandai üi işi üreige tolyp ketti. Közi tüsken närseniŋ bärinen şoşyp, qol-aiağy dirildep otyrğan üstine körşi qatyndar topyrlap keldi de, dürligip şyğyp ketti. Sonan keiin Aqbala, tipti, üige syimai, syrtqa şyğyp i̇edi, qiyrşyq qar äli qylamyqtap tūr i̇eken. Balyqşylar köz ūşynda qybyr -qybyr. Olardan arğy jaq äli qatpağan, şalqyğan qara su. Sol betten, sonau aŋğardan zor güril talyp i̇estiledi. Ūly teŋiz bir kez osylai küşi boiyna syimai gürildep jatady da, sosyn qaharyn qaptatyp äupirip ketedi.
Aqbalada zäre joq. Qaraqatyn bir jaqtan şyğa keletindei, alaqtap, jan-jağyna qarap tūr i̇edi, bir top qara qarğa äldenege äbigeri şyğyp azan-qazan bop qanaty satyrlap, yqqa qarai ūşyp bara jatty. «Tegin bolsa jarar i̇edi?» Üiden, tüzden tağat tappağan äiel jügirip jağağa bardy. Jel älgiden de göri qataia tüsti. Jağalaudyŋ seldir qamysy suyldap, jel astynda i̇elbek qağady. Mūz jiegin qyzyl su qaptapty. Qarğalar i̇endi körinbedi. Olardyŋ jaŋağy azan-qazan äbigeri tegin i̇emes siiäqty.
Aqbala üige kelse, bidai köje qainamai, tübine şögip qalğan i̇eken. Aqbala otty ürlep jibergisi kep i̇eŋkeie berip i̇edi; biraq oğan işi tirep, iliktirmedi; sosyn şala janğan qamysty qazandyqtyŋ kömeiine qarai ary ysyra bergen-di, jaŋa ğana byqsyp jatqan peştiŋ kömeii kenet gür i̇etti. Älde bir ğalamat küş Aqbala ūstai bergen qamysty uysynan jūlqyp, kül - qoŋyr, qolamtamen qosa syrtqa tartyp äketip bara jatty. Aqbala jüregin ūstap otyra ketti. Közi qarauytyp bara jatqasyn basyn oşaqqa süiedi. Äl jiğasyn tūra sala syrtqa ūmtylyp i̇edi, i̇esikten şyğa bergende sürinip qūlady. Sol boida ūşyp tūrdy. Köileginiŋ i̇etegin köterip, syrtqa jügirip şyğyp i̇edi, qyrdan soqqan qara dauyl üiden şyğa bergen būnyŋ basynan jaulyğyn ūşyryp äketti. Beti - auzyn qūm sabalap ala jöneldi. Qaptai soqqan qatty jel būnyŋ özin de qaŋbaq qūrly körmei, tabanyn jerge tigizbei, dedektetip äketip bara jatty. Aqbala bir jyğylyp, bir tūryp jağağa jetti. Osy arada, jyŋğyl ma, tüzgen be, qolyna ilikken äldebir būtağa jan -därmen jabysyp ūstai aldy. Auzyna tyğylğan ökpesin äzer basyp, mūz jaqqa qarap i̇edi. Şaşy būrqyrap, közin jauyp kete berdi. Sosyn şaşyn qaiyryp, mūz üstine qaita qarap i̇edi; osyğan deiin zäresi qalmai qoryqqan sūmdyqty körip:
─ İel - a- man!- dep jany yşqyna şyŋğyrdy da, şalğy qyryqqandai i̇esinen tanyp qūlap tüsti. Däl sol sätte ana dausymen ilese şar i̇ete qalğan şarana dausyn qaptai soqqan qara dauyl qağyp äketip i̇edi...
* * *
Jalmūrattyŋ üstinde aq seŋseŋ ton. Astynda jürdek aq auyz atan. Aldynda bir qora tüie. Änşeiinde kisi - qara aldynda qūty qaşyp, ybyljyp otyratyn juas jigit, aldyna bir qora tüie salyp berse aruaqtanyp ketetin-di. Ol aqyrğanda qandai qaşağan qysyr ingender qaiqaŋdap qūia beretin. Jalmūrat qazir de şetke şyqqanyn qaiyryp, qalyŋ köpirge quyp tyğyp, bar tüieni tairaqtatyp teŋizge aidap keledi. Köp tüie işinen mūrny tesilmegen sary tailaqqa ala-böle qūsy tüsip, qit i̇etse aqyryp jağalasyp boldy. Sary tailaq jönge tüsse boldy, Jalmūrat bir qora tüie işinen sary ingendi izdeidi. Üki jüni jelkildegen sütti sary ingenge şyğarda jany basqa.
Sary ingen biyl jyldağydan i̇erte qaiydy. Soŋyra buaz ingenderdiŋ işinde i̇erte botalaityny da osy bolğasyn köşken, qonğanda oğan jük artqyzbai, bai üidiŋ äielderimen jağalasyp bolatyn. Sary ingen köp tüie işinde mūrny şuyldap, aiağyn älde nege qinalyp auyr alyp kele jatqan-dy. Jalmūrat ony baiqady ma, joq pa, belgisiz. Al, aua raiyn bai, bäibişeniŋ qasy, qabağyndai topşylaityn jigitke kök jüzin seŋdei basqan qorğasyndai qara qoşqyl būlt ūnamady. «Dauyl bolmasa qaitsin...»- dep oilady.
Balyqşylar mailyqqa jaqyndap qalğan i̇eken. İelamannan syralğy alyp dän tatyp qalğan jigit, bügin de qatyn-balasyna jas sorpa işkizgisi kep, tüielerin qualap otyryp teŋiz jağasyna qūlatty. Jağada jürgen i̇eki qara kiımdi kisige közi tüsti. Būl öŋirdiŋ orys -qazağyn tüstep tanityn Jalmūrat myna i̇ekeudiŋ äne bir qorbiğany - Kurnos İvan da, al onyŋ qasyndağy Andrei i̇ekenin tanyp, olarğa alystan yrjiyp, külimsirep kele jatyr i̇edi; qalai bolğanyn baiqamai qaldy, jaŋağy yzğyryq jel äp-sätte arqa betke şyqty da, salğan jerden yşqynyp soğyp jiberdi. Jağalaudyŋ qamysy jappai japyryla qūlap, topyraq borap, dem arasynda dünie alai-tülei boldy da ketti. Jalmūrat taban tirei almai, teri tonnyŋ i̇eki i̇etegi tizesin sabalap, yqqa qarai dedektep bara jatty.
─ Sary bala! Sa - a... baa - a...
Andrei yşqynyp soqqan aiqai jelden basqa i̇eşteŋeni i̇esitken joq-ty. Äldebir jaqtan äldebirdeŋe şatyr i̇etti. Äldebir - deneniŋ belomyrtqasy üzilgendei, kütirlep ala jöneldi. Andrei tükke tüsingen joq. Ärkim öz basyn qaittağan alağai - būlağaida ne bolyp, ne qoiyp jatqanyn da bilgen joq; tek osydan keiin jaŋağy şatyrlağan, kütirlegenniŋ aiağy ne bop, nemen tynğanyn bilmese de, ol biraq aspan astynyŋ bir sätte ūiqy - tūiqysyn şyğaryp yşqynyp soqqan myna aiqai jelmen, myna bir basqa, közge sabalap, qūiyndai üiirip äketip bara jatqan jantalasta jalğyz būlar i̇emes, däl osy qazir mūzdyŋ da basyna bir zobalaŋ tuğanyn jüregi sezdi. Biraq ol ne qylğan zobalaŋ, ony bilgen joq. Būl i̇es jiiäm degenşe, köbesi qaqyrağan mūz qara jerden qapelimde irgesi ajyrap, bükil aumağymen aŋğarğa qarai jöŋkip yğyp bara jatty.
─ Jür, qaiyqty suğa salaiyq!- dedi Andrei.
─ İesiŋ dūrys pa?- dedi Kurnos İvan.
─ Äne, qoraly kisi yğyp barady.- Köre - tūra... Kurnos İvan qolyn bir siltedi de, promsoldy betke ūstap jügirip ala jöneldi. Onan küder üzgen Andrei i̇endi ne isterin bilmei tūrğanda, közi qasynda qalbalaqtap jürgen tüieşi jigitke tüsti de, ony ai - şäige qaratpai jetelep ala jöneldi. Jağada tūrğan qaiyqty i̇ekeulep suğa tüsirdi. Andrei qaiyqqa qarğyp mingende, myna jaqtan tüieşi jigit te teri tony qaudyrlap qaiyqqa keudesimen asyldy. Tabany suğa tier - timeste qara dauyl quğan qaiyŋ qaŋbaqtai ūşyp ala jöneldi. Ömiri teŋizge şyğyp körmegen tüieşi jigit säl qozğalsa suğa ketetindei, tüs joq, öŋ joq, qalş-qalş i̇etip qaiyqtyŋ kenerinen tas qyp ūstap, jabysyp aldy. Andrei qaiyqtyŋ basyn būra almai, jantalasyp jürgende, būlar jağadan ūzap ta ketip i̇edi; teŋiz üstiniŋ dauyly tipti älemet. Tolqyndar irilene bastady. Qaptai soqqan qara dauyl araldyŋ äupirim aiqai jeline ūlasty da, teŋiz üsti tütigip, uyldap-şuyldap, üidei -üidei tolqyndar su betine i̇ereuildep oinap şyğady. Jalmūrattyŋ basy ainaldy. Kök zapyran kilkildep keŋirdeginde tūryp aldy. Qaida qarasa da qara jer körinbedi. Taban asty tüpsiz qūrdym. Qainağan teŋiz köz aldynda döŋgelenip üiirilip bara jatqasyn būl közin jūmyp aldy. «İä, Qūdai... Öziŋ... Öziŋ saqta! Saqtai kör!» Üidei tolqyndar i̇endi i̇es jiğyzbady. Üstinen basa qalatyndai, birinen keiin biri gürildep kelip. onsyz da bir batyp, bir şyğyp maltyğyp kele jatqan qaiyqty süzegen būqadai qağyp i̇etedi. Qaiyq töŋkerile jazdap, i̇eki qaptalymen su sabalai bastady.
Andrei mūzğa yqqan kisilerdi qūtqara almasyn bildi, qaiyqty jağağa būryp i̇edi, älginde yqqa qarai qūldilap şapqan qaiyq jelge qarsy aiağyn baspai, tösimen tolqyndardy sabalap, bir orynda tūryp aldy. Andrei alqynğanyna qaramai, qos i̇eskekke küş salyp, i̇ese bergen-di. Bir i̇eskektiŋ qalaq basy omyrylyp, qaiyq yqqa qarai qisaiyp ala jöneldi.
─ İendi bitti. Qūrydyq.
Andrei syŋar i̇eskekti laqtyryp jiberdi de, qaiyqtyŋ bel ağaşyna sylq i̇etip otyra ketti. Kün batty ma, joq pa, belgisiz. Ainala töŋirek qarauytyp, bar älem bir uys bop syğylyp", tüsi suyŋ düniege tilsiz tartylyp jūtylyp bara jatty.
Bir kezde qaiyqtyŋ tūmsyğy ülken mūzğa tireldi. Qoly, aiağy qalşyldap äketip bara jatqan Andrei i̇es jiiäm degenşe keiingi jaqtan qatty jel quğan tağy bir mūz audaŋdap kelip qalğan-dy. Biraq ony Andrei baiqağan joq...
* * *
Balyqşy auylda bül tüni bir jan köz ilmedi. Qatyn-bala u-şu. Mūzğa yqqan i̇er-azamattardyŋ aldyn orap kisi şaptyraiyn dese, bükil auylda aiaq artatyn kölik tabylmady.
Aqbala älsiz. Körşi äielder şala tuğan jeti ailyq balany qūraq körpege orap, anasynyŋ irge jağyna salyp berdi de, üilerine ketti. Aqbala qol sozym jerde tūrğan şamdy jağa almai, tünimen kördei qaraŋğy üide jalğyz jatty. Älizanyŋ hali onan da naşar; jalğyz ūlyn oŋ bosağağa salyp otyrğan ana da qūr sülde. Tünimen i̇esin bilmei, sandyraqtap şyqty.
Qaraqatynnan qaiyr joq. Ol keşeden beri basyna qara salyp , üi men üi arasynda i̇eŋirep jür. Taŋ atqaly Sudyr Ahmettiŋ üiine i̇eki ret baryp, mūzğa yqqandarğa qūmalaq salğyzdy. Sudyr Ahmet qūmalaqty alğaşqyda äspettep, törge jaiğan aq toqymğa salyp i̇edi; soŋğy joly ter aldynda jatqan jyrtyq alaşağa qyryq bir qūmalaqty qūr şaşyp jiberdi. Özgelerden bölinip şalğaiyraq şetke tüsken bes-on qūmalaqqa iegin uystap, köz jiberip otyr. Qaraqatynnyŋ oramal - şarşysyn körmegesin köŋilsiz. «Kisiniŋ ūiqysyn būzyp, jyp-jyly tösekten suyryp alğanda jaqsy. Tym qūrysa, bir- i̇eki qaqpyş balyq äkelse qaitedi?.. Balalarğa tartqylatyp qoisaŋ, tüs auğanşa tamaq sūramas i̇edi ğoi»,-degen reniş bar köŋilinde. Sonan bolar, Sudyr Ahmet salğan jerden suyryla jönelgen joq; bes tal saqaldyŋ ūşyn tistep, közin tas qyp jūmyp alyp i̇edi, Qara- qatynnyŋ zäresi ūşty. Birdeŋe deuge bata almai, jalaŋaş qūiryğymen tiken üstine otyrğandai qipaqtap qozğala bastady Biraq tis jaryp tük demedi. İerteden beri auzyn bağyp otyrğan äielge qūddy äulieliginiŋ qūdiretin körsetkisi kelgendei, zaryqtyryp, janyn tylsymğa taqap aldy.
─ Qūmalaq jaqsy i̇emes. Qorqam. Päruärdiger jar bolmasa... paqyrlardyŋ basyna, qalai da bir zaual tönip tür.
─ Alda - ai!.. Qainağa - ai! Qainağeke - ai, qaita tartşy.
─ Qoi äri! Qūmalaqty qaitalap tartyp, Qūdaidyŋ kärin jeŋildetetin äulieni körgem joq, - dedi de, Sudyr Ahmet küpisiniŋ şalğaiyn aşulana qağyp, türegelip ketti.
Qaraqatyn syrtqa şyqqasyn köi - köidi üdetip, üiine qaityp kele jatqan-dy. Bir top atty tūsynan tasyrlatyp şauyp ötti. Kil qara şekpendi. Işinde Fedorov pen Kurnos İvan bar. Atqa mine sala şabatyn Fedorovtyŋ taqymy astynda alysqa silteitin at. Qūdaimendeden qūnyn berip satyp alğan atty biyl jaz boiy jemge bailap baptap minip jürgen-di. Bel - Arannyŋ kezinen asqanşa toq attyŋ ökpesi qarlyğyp, aiağyn auyr alyp keledi. Köp ūzamai qos qūlaqtyŋ tübinen ter bilindi; i̇eki-üş attan op-oŋai basyp ozyp, oq boiy alğa şyğyp ketken Kurnos İvannyŋ atymen qūiryqtasty, biraq basyp oza almady. Qūla qasqanyŋ i̇eminip sozğan basy i̇endi ana attyŋ qūiryğymen deŋgeilese bastap i̇edi, sonan i̇eki at köl - qoranyŋ qūlauyna jetkenşe birinen - biri oza almai, jağa budy bop kele jatqan. Bir kezde qūla attyŋ moiny tegis terledi. At minezin jaqsy topşylaityn Tentek Şodyr älgidei i̇emes, qūla attyŋ aiaq alysy jeŋildep, qinalmai, i̇erkin siltei bastağanyn baiqady. «Oi, januar, sağan bergen aqşam adal i̇eken ğoi».
Kölqoranyŋ tabanyna qūlağasyn Tentek Şodyr būrylyp artyna qarap i̇edi, Kurnos İvan körinbedi. Tentek Şodyr at basyn tartpady. İeki közin aldyna tigip i̇eminip alğan. Qaratüp şyŋyna jaqyndap qaldy. Tentek Şodyr jasaurap bara jatqan közin sürtkeli qamşy ūstağan qolyn kötere bergende, qūla at osqyrynyp joldan şyğa jalt berdi. Fedorov i̇er üstinen ūşyp kete jazdady. Tizginin tartyp, at ürikken jaqqa qarap i̇edi, qarsy aldynda jolyn keselep bireu tūr i̇eken. Fedorov attan qarğyp tüsti.
─ Sen be?
─ İä, men.
─ Au - qūraldaryŋ qaida? İelamannyŋ üsik şalğan beti qap-qara. İerinderi tilim-tilim. Fedorovqa tülki tymaq astynan qadala qarağan köz öŋmeninen ötip barady. Orys baiynyŋ da tüsi demde būzyldy:
─ Au - qūraldaryŋ qaida?- İelaman temir süimendi dos qolymen syğymdap ūstap alğan i̇edi. Tentek Şodyr ony i̇endi baiqady.
─ Au - qūral qaida?- dedi ol aŋyryp.
─ Sen it!.. İttiŋ balasy, adamdaryŋ qaida dep nege sūramaisyŋ?
Elaman qarsy aqyryp temir süimendi qūlaştai siltep i̇edi, Tentek Şodyr tizgin ūstağan qolymen basyn qorğap būğyp qaldy. At ata jöneldi. İyğynyŋ basyna tigen soqqydan orys baiy i̇eseŋgirep ketken-di. Biraq i̇esin tez jidy. Basyn şaiqap jiberdi. Qalyŋ kiımdi boiymen İelamandy astyna bügerlep basa qalmaq bop i̇edi, biraq İelaman artyna qarai ytqyp, orys baiynyŋ qūşağynan sytylyp şyqty da, ile-şala qaita ūmtyldy. Būl joly süimen Fedorovtyŋ däl qara qūsyna tidi. Qūlaqşynnyŋ astynan qan cay i̇etip betin juyp ketti. Qalyŋ kiımdi, batyr tūlğaly iri kisi gürs i̇etip i̇etpettei qūlady. İelaman süimendi laqtyryp jiberdi.
* * *
Balyqşylar qaraŋğyda qaidan şyqqandaryn bilmese de, qara dauyl quğan ülken mūzdyŋ ilgeri jağy bir tūiyqqa tirelgenin sezgen-di. Taŋ atqasyn bolmasa, köz bailağan tastai qaraŋğyda qalai qarap jürerin bilmei, dağdarğan kisiler aiadai jerde iırilip tūr. Onsyz da, tünde bet aşyqqa şyqqasyn ökirgen teŋizde toqymdai - toqymdai mūzdyŋ birinen birine sekirip jürgende İtjemes aiağy taiyp, suğa ketken-di. Onan basqa üş balyqşy öli-tirisi belgisiz, suğa ketti me, älde yqqan mūzben bet aşyqqa köz asyp ketti me, onşasy äzir būlarğa belgisiz. Qol-aiağy üsigen Qūltuma qozğaluğa şama joq, anadai jerde küresin mūzdyq yğynda yŋyrsidy. Äzir işterindegi tyŋy - İelaman, Kälen, Möŋke, Dos. Raidyŋ aiağyndağy qaiys i̇etikke su ötip, taŋ aldyndağy sary aiaz şydatpai, jas jigit jaurap İelamanğa tyğyla beredi. Sonan bir kezde dauyl basylyp, bozaryp taŋ atty da töŋirek körine bastady.
─ Qaratüp!..
─ Äi, mynau Qaratüp qoi!
─ Biz Qaratüpten şyğyppyz.- Balyqşylardyŋ türinen adam şoşyğandai. Saqal-mūrty mūz. Qasy, kirpigi, üsik şalğan bettiŋ är tügi aq qyrau. Qaratüp şyŋyn körgesin bäri jan-jağyna sergek qarap, dauryğyp abyr-sabyr boldy da qaldy.
─ Äi, ana qaraiğan ne?
─ Qaisy?
─ Äne! Änekei!- dedi de, Kälen jügire jöneldi. Möŋke, İelaman, Rai, tağy birneşe kisi onyŋ soŋynan jügirdi. Būlar jaqyndağanda älgi qaraiğannyŋ üstinen qarğalar ūşty. Kälen jedelirek basyp qasyna kelse qaraiğannyŋ biri tüieşi Jalmūrat ta, al onan nebäri qol sozym jerde kök mūzğa qolyn ilgeri soza qūlağan Sary bala...
─ İelaman, sen tezirek i̇elge jet,- dedi Kälen,- biz jarymjan kisilerge bas-köz bop, osy arada qala tūraiyq.
Elaman jönele bergen-di, Kälen soŋynan quyp jetip, qolyna mūz ūiatyn temir süimendi ūstatyn jatyp:
─ Mä, mynany al! Şyŋ astymen jüresiŋ ğoi. İt-qūs kezdesip qap jürer,- degen i̇edi...
Elaman būl joly da ündemedi, işine ne tüigeni belgisiz. Köktaiğaq mūzdy tabanyna näl qaqqan auyr i̇etikpen kirş-kirş basyp ketip barady.
* * *
─ Osy sender ne oilai - tuŋ? Al men köresini myna Kälennen körip jürmin ğoi. Bolystyq qolyŋa ūstağan qandy qara balta bolsa, äueli İelaman men Kälenge siltesem qaitedi?- dedi Qūdaimende ağasy men inisin oŋaşalap, aqyldasuğa şaqyryp alyp otyryp.
Bolys bolğaly i̇el aralap, ūzaq jürip qap, sonan tek ötken tüni qas qaraia kelgen-di. İerteŋ i̇el arasynyŋ tağy bir şūğyl şaruasymen jüretinin aŋğartyp otyryp: «Erteŋgi şaidy bizden işersiŋder, aqyldasatyn şarua bar»,- dep i̇edi; as-suy äzir üige baram dep oilağan sofy köŋildenip kelse de, biraq qūr şaidan basqa tiske basatyn i̇eşteŋe bolmağasyn qabağy tüsip ketti. Äŋgimege yqylassyz. İeki közi sypyldap işke bir kirip, bir şyğyp jürgen daiaşy äielde. Sofy ağasynyŋ köŋilin jer tübinen tanityn jas myrza būnda kelgeli ony köziniŋ qiyğymen bağyp, mūrtynan külip otyrğan-dy.
─ Nege ündemeisiŋder?- dedi Qūdaimende,- Kälendi aidatsam qaitedi dep otyrmyn ğoi?
─ Onymen ūstasyp qaitesiŋ? Ol ūry ot alğaly tūrğan qara myltyq. Öziŋdi jazym i̇etip jürmesin,- dedi sofy.
─ İe, ol meni qalai jazym i̇ete - tuŋ?
─ Ol arasyn bir Alla biledi. Meniŋ biletinim öziŋniŋ tynyştyğyŋdy oilasaŋ, onymen tatu bol.
─ Omai, şirkin- au. Ol sondai-aq kim i̇eken?! Qolynan i̇eki kelse, birin qylsyn. Olai deseŋ bar- au, orazamdy aşpai tūryp, özimniŋ qūttyhana meşitimde, ne tileudiŋ üstinde otyryp aitaiyn, men de ony aiamasqa ant i̇etem. Sibirge aidatam.
Kälenmen jaulasqandy Täŋirbergen de maqūl körmeitin. Kälen özderiniŋ jelisine mal äkelip bailap jürgen qara bilek myqty ūrysy i̇edi; ol jäne tyşqanşylap auyl arasynyŋ taily - tUiağyn ūrlamai, sonau Qoŋyrat, Şymbai asyp, iır moiyn ülek äkeletin. Maŋğystau jaqqa jalğyz jortyp, Adai, Tabynnan üiirge salatyn qūtpan aiğyr, i̇el aqtağan saŋlaqtar äkeletin de osy Kälen i̇edi. Jas myrza ädette syrt közge auyl - üidiŋ mal-janymen isi joq siiäqtanyp, dünieui pendelik isten boiyn syrt salyp jürse de, biraq şynyna kelgende mal qamyn myna i̇eki ağasynan artyğyraq oilamasa, kem oilamaityn. Qoldağy maldy asyldandyrmaq bop jürgende, keleŋsiz, ūr da jyq ağasy Kälendi qoldan şyğaryp aldy. Tatulasudan däme qalmady. Sondyqtan ketiskesin, bir i̇esepten, Kälenniŋ közin qūrtqan dūrys. Tek bolys ağasymen i̇ekeuiniŋ arasynda ūstaityn būl syrdy sofy ağasynyŋ közinşe aitqysy kelmedi de, aldyna jaiğan dastarhannyŋ öz jaq şetin qaiyryp türegeldi. Inisiniŋ tük demei, ün-tünsiz ketip bara jatqanyn körgende, Qūdaimende qabağy tüsip ketti.
─ Täiiri, älgini qaitesiŋ?.. Jaqsy atqa minesiŋ, älem-jälem kiınip, qyz-kelinşegi bar auyldy qyryndap, köleŋdep jürsiŋ.- Sofy tük basqan jalpaq betin joğary köterip, keŋkildep küldi. Sosyn bauyrsaq jep, şai işip otyryp,- Abyralyğa qarağanda senen maldy, senen baqty işkim joq. Aqyldymyz da sensiŋ. Öz jolyŋdy öziŋ aŋğarasyŋ ğoi. Tek sağan aitar bir äŋgimem bar. Ony qūi al, qūi alma, i̇erik öziŋde,- dedi.
Mamyq jastyqty qoltyğyna basyp, dastarhannyŋ bir jaq şetinde döŋkiıp jatyr. Jasynda paluan bolğan; denesi kesek, saqal-mūrty siiäqty qasy da buryl; betiniŋ är jerinde tal - tal ūzyn qyl bar. Ūiqy men ūiau aralyğynda, bei-jai halde maujyrap, mülgip jatyr. Qūdaimende ündemegesin, ol asyqpai, aqyryn yğystyra söiledi.
─ Sen, asyly, Kälennen aulaq jür. Öz basym onan qorqam. Ol änebir kezde auyz aşyp otyrğan üstime keldi. «Bizdiŋ üidiŋ Alamoinaqtary şalğaiyŋdy jyrtqan joq pa?»- dep i̇edim, ol külip: «Oi, Aldeke - ai, küşiginen asyrağasyn qūr däriptei beresiŋ ğoi. Äitpese Alamoinaq degeniŋ ala küşik i̇emes pe?!»- dedi ğoi... Astafir Alla! Jağamdy ūstadym!
Sofy ağasy i̇endi birdeŋe degende, onsyz da terisine syimai otyrğan Qūdaimende tilge kelip qalatyn i̇edi. Abyroi bolğanda, Aldabergen sofy auyr denesin aqyryn, baiau qozğap türegeldi. Pūşpaq işigin kiıp, kümis deŋmentpen belin budy da, jylysyp basyp syrtqa şyqty. Ol ketken boida ile-şala işke Täŋirbergen kirdi. Törge şyğyp jaiğasyp otyrğasyn:
─ Şaidy jina,- dep jeŋgesine ämir i̇etti de, dastarhannyŋ bir şetinde kirpidei jiyrylyp jatqan ağasyna būryldy:- Bolys ağa, baqyt basyŋa myqtap qondy. Biraq baqyt i̇er salyp, qūiysqandap minetin at i̇emes. At tulasa da taqymyŋnyŋ astynda. Baqyt -basyŋa qonğan qūs, qolyna şybyq ūstağan baladan da ürkedi. Būqaraŋa saq bol. Şeŋgeliŋnen säl bosasa syryğyn basyŋa oinatady. Ükimiŋ jürip tūrğanda, būğalyğyŋnan şyğyp jürgen ana Kälen, İelamanğa isteriŋdi istep qal. «Jau aiağan -jaraly». Aumaly-tökpeli dünie ğoi, birde jauyŋnyŋ üstine şyqsaŋ, birde astyna tüsseŋ de armanyŋ joq.
Bir qyrjisa Qūdaimende kürmelgen jiptei, qabağy tūnjyrap tüiile beretin. Ol būğan da ündemedi. Būnysy jas myrzanyŋ qaperine kirmedi. Ağasynyŋ öz degeninen şyqpasyn bilgesin, qamşysy men tymağyn qolyna ūstai türegeldi. Qūdaimende ol ketkesin de qozğalmady. Inisi osy joly da öz oiynan şyqty. İekeuiniŋ üni ündes şyqqanyn ūnatyp, Kälen men İelamanğa ister jaulyğyn işinen oilap otyrğan üstine bireu keldi. İetigin i̇esik aldynda tūryp şeşti. Sosyn kilem tösegen i̇edendi mäsisimen imene basyp, Qūdaimendege köş jerden qos qolyn sozyp kele jatty.
Būnyŋ bäri būl üige kelgen kisilerdiŋ dağdyly minezi bolğasyn Qūdaimende jibi qoiğan joq. İerteletip jürgen jürisine qarap, mynanyŋ bū joly da i̇el işiniŋ bir äŋgimesimen kelgenin şamalady. Biraq qaşan özi tiıp aitqanşa asyqtyrmai, ala taqiiä kigen basyn bauyryna alyp otyr.
Anau:
─ Baieke...- dei tüsti de, toqtap qaldy. Büginde Qūdaimendeni «bolyseke» deudiŋ laiyq i̇ekenin bilip, aŋdausyzda tiken üstine otyryp qalğandai qipaqtap, jasqanşaq janar jautaŋdap Qūdaimendege qarap i̇edi, Qūdaimende jaratpai, düŋk i̇etti:
─ Nege bögeldiŋ? Jaişylyq pa?
─ Jaişylyq deitin jaişylyq ta i̇emes. Auyl arasynyŋ bir jamanatyn...
─ Ol ne? Qandai jamanat?
─ İelaman bar i̇emes pe?..
─ İä, bolsa şe?
─ Sol Tentek Şodyrdy öltirdi.
Qūdaimende basyn köterip aldy. Bolystyŋ ajaryna qarap anau da özi oilağandai, mynau būl üidiŋ jandaryna jamanat i̇emes, i̇eŋ bir jaqsy habar i̇ekenin bildi. Sosyn jairaŋdan, köŋildenip sala berdi.
─ Orystar İelamandy şanağa taŋyp promsolğa äkeldi. Aitpaqşy, qasynda Rai bar. Promsol basy būlan - talan...
─ İe?
─ Şodyrdyŋ üiinde aq kelinşek bar i̇emes pe i̇edi?..
─ İe, al?
─ Sol kelinşek Kurnos İvannyŋ qatyny bop şyqty. Nekeli qatyny i̇eken. Şodyr ölgesin Kurnos İvan neni tyŋdasyn?.. Şodyrdyŋ üiine basa - köktep kirip barğan da, qatyndy...
─ Jä, ony qoi, İelamannyŋ jaiyn ait.
─ İelamandy orystar sizge äkelip, äkti - mäktisin jasatyp, dereu uiezge jöneltedi dep i̇esittim...
─ Ä, solai de?!- dep Qūdaimende yŋyranyp otyrdy da,- äi, İebeisin,- dep habar äkelgen kisige qarady.- Sen peşirdi tap... özimizge qarağan üidiŋ birine qonyp şyqqan şyğar?..
─ Aita beriŋiz, Aldekeŋniŋ üiinen şyğyp jürgenin kördim.
«Sol üige üiir bop ketti. Sūm jigit sofynyŋ aq toqalymen köŋildes bolmasyn?.. Onda bizdiŋ qatynnyŋ sezigi dūrys boldy ğoi».
─ Jä, meili... Sen peşir balany mağan jiber!- İebeisinniŋ üiden şyğuy mūŋ i̇eken, Qūdaimende syrtynda jatqan qūs jastyqqa şalqalap qūlai bere üidi basyna kötere qarq-qarq küldi. Kesken tomardai kespeltek jūmyr denesi selk - selk.
─ İesem ketip jür i̇edi. Qūryğy ūzyn Qūdai onyŋ da tağdyryn... ha – ha - ha- a...
* * *
─ Äje, üige qonaq kep qaldy.
─ Atamnan ärmen! Ketsin äri. Qondyrmaimyn!
─ Qoi, äje! uiat bolar. Biri - oqyğan jigit. Teŋiz jağasyn qystaityn jalpaq i̇el -Jaqaiym ruynan. Qabyrğa bolysy Qūdaimendeniŋ...
─ Kimniŋ?
─ Qūdaimende degen bolys bar i̇emes pe?
─ Astafyralla! Aty qalai i̇edi, pätşağardyŋ?!- dedi kempir kübirlep. Biraq älgidei i̇emes, beti qaityp qalğan. Myna qonaqtar qys bolsa qalada tirek ūstaityn orys, tatar bailaryna toŋ balyq tasyp, şūbyryp jatatyn kireşi i̇emes. Qaladan köilek - könşektik mata, şai - şeker alyp qaituğa şyqqan qalaşy i̇emes. Myna kelgen qonaqtar Qūdaimende bolystyŋ inisi bolğasyn qystyŋ közi qyrauda üiine qondyrmai, quyp jiberudiŋ yŋğaisyz i̇ekenin bildi. Biraq asyğystyq jasap qondyrmaitynyn aityp salğasyn, i̇endi izinşe raidan qaityp, tizgin i̇erkin balağa bere salu da yŋğaisyz. Kempir ündemedi. Osyndaida bala-şağağa syr bermei, syrtyn suyq ūstap alatyn minezi boluşy i̇edi. Qasynda özinen rizalyq tosyp tūrğan balasyn körse de, äli de bolsa oğan rai bermei, ağaş kereuet üstinde külge şökken tüiedei, böksesin körpemen qymtap alğan. «Qonaq şirkin, tek qonyp kete me?.. Mūsaldat bop moinyŋa mindetin arta keledi. Özine i̇et kerek, atyna şöp kerek. Ol itter taŋ atqanşa ot jaqtan qol salyp, qyz - qyrqynyŋa tağy tynym bermeidi»,- dep oilap, öz köŋilinen tek narazylyq izdep otyrğan-dy.
Üsti-basynyŋ qaryn qağyp, suyq qapqan kiımderi syqyrlap i̇eki adam kire berdi. Biri -törtpaq, jatağan. İekinşisi - jūqa, qağilez. İekeuiniŋ de qasy, kirpigi qyrau. Jūqa öŋdi qağilez jigit qala ülgisimen tikken qara drap paltonyŋ syrtynan qasqyr işik kigen. Işke kirgesin törge ozbai, i̇esik aldynda tūryp qasqyr işikti iyğynan sypyryp tastady. Al törtpaq jigit onan būrynyraq kirip üidiŋ iesi kempirge sälem berdi. Sosyn boiyndağy kiımmen törge şyğyp, körpe üstine jaiğasyp otyrdy. Sonan soŋ ğana basynan tymaqty aldy. Aiağyndağy tabanyna sireu qatqan biteu bas i̇etikti bärinen keiin şeşti. «Qaida tastasam i̇eken?»- degendei qolyndağy i̇etikti köterip üi işine qarap şyqty. Jaŋa işke kirgende törge jaiğan qara tekemetke aiağyndağy auyr i̇etiktiŋ izi aq qar bop josylyp qalğan i̇eken. Ol biraq qaperine kirip - şyqqan joq. Qolyndağy i̇etikti dürs i̇etkizip öziniŋ irge jağyna tastai saldy. Sonan soŋ:
─ Jasanjan, qarağym, bylai şyq!- dep jas joldasyna qasynan oryn körsetti. Törine bir şyqqan qazaqtyŋ barğan üiine qojalyq i̇etip, bilep - töstep ketetin ädet.
Jasağanbergen aiaq kiımi men syrt kiımin i̇esik aldynda tūryp şeşip, törge boiyn jeŋildep şyqty. Künūzyn ot jaqpai, i̇esik - terezeden jel yzryp tūrğan üide qolyn uqalap, bürisip otyr. Joldasy oğan köz qiyğyn tastady. «Qara suyqta jünin qyryqqan i̇eşkidei bürseŋdeuin».
Būlar bügin Şalqardan kün şyqpai atqa qonğan-dy. Attary myqty bolğasyn qalai da Hanjalynda kök meşit ūstap otyrğan işanğa qonbaq bolğan. Oğan attary boldyrdy. Özderi de şarşady. Ūzaq jüriske attan da köri, äsirese, Jasağanbergen şydamai, beli talyp, taqymyn i̇er qajap tastady. Törge şyqqasyn da qūrysqan aiağyn birese ilgeri sozyp, birese özine tartyp mazasy bolmai otyr. Qonatyn üi de köŋilden şyqpady. Abajadai bir bölme aŋğal-saŋğal. Tör jaqtağy tūtas bir qabyrğağa birinen keiin birin qūiryqtastyryp qoiğan i̇eki ağaş kereuet tūr. İekeui de oiu-örneksiz. Jäne ūsynaqty şeber qoldan şyqpağany körinip tūr. İeki kereuetke jiğan körpe - tösek pen tūsyna ūstağan terme alaşağa deiin, bäri – bäri - būl üidiŋ i̇er - azamatynda i̇eki qatyn bar i̇ekeni aitpasa da belgili boldy. Qysqa künde qyryq qyrqysatyn kündes qatyndardyŋ biriniŋ boiyna bir suyrtpaq artyq jibermei, iştar qyzğanyşpen taitalasyp ömir süretin ädet.
Şymyldyq peş tübindegi kereuette i̇eki ūrty salbyrağan kempir. Qolağaştai ülken mūrynnyŋ bir tanauynda büiidei qara meŋ. Sol meŋniŋ sypyra köbeliginde sūiaudai aq qyldar tikireiip, kempirdiŋ onsyz da i̇erkek taqylettes kesek bitimin suyta tüsken.
Jas jigittiŋ qasyndağy serigi - bai auyldyŋ «baryp kel», «alyp kelinde» jüretin -Ebeisin törge şyqqasyn kempirge til qatyp i̇edi, kempir jaqtyrmai, alaqanymen qūlağyn qalqalap, kereuet üstinen i̇eŋkeidi.
─ A?.. Qattyraq ait!
Qūlağy mükis i̇eken dep oilağan İebeisin, i̇endi dausyn köterip:
─ Qai tuğan bolasyŋdar?- dep i̇edi, kempir tyjyrynyp: «Işi - bauyryŋa kiruin qaraşy»,-dep oilady da, öŋi älgiden de göri salqyn tartty. Qonaqtyŋ jauap kütip otyrğanyn baiqasa da, oğan nazar audarğan joq, böksesin orap alğan tüie jün körpeniŋ astynda bülkildegen äldenege «tynyş jat!»- dep salyp qap i̇edi, ol bala i̇eken, üidi basyna kötere aŋyrap qūia berdi. İebeisin saŋyrau kempir i̇esite qūiar deisiŋ be degen oimen qasyndağy jigitke:
─ Qonysymyz kelisken i̇eken. Köre qal, myna qaqpas qara su tatyrmaidy, - dep i̇edi, kempir iyğy bülk i̇etip, jymiyp qoidy.
Işke i̇eki kelinşek kirdi. Biri - aq sūr. Ūzyn boily. Onan keiin kirgen kelinşek qaratory. Anadan boiy alasa, biraq tyğynşyqtai tolyq. İekeui de üstindegi belin būida jippen tas-tai ğyp buğan şekpenniŋ i̇etegine toltyryp sary qi äkeldi. Küni boiy qoldağy azğantai maldyŋ astyn jailap, qoi qora men tüie qorada jürgen kelinşekterdiŋ üstinen köŋ men qoidyŋ külimsi şaiyr iısi şyqty. İeki kelinşek törde otyrğan qonaqtarğa i̇erinderin qimyldatty da, būrylyp ketti. Sonan qaityp ol jaqqa nazar salmady. Qaratory kelinşek ot jaqty. Qazanğa as saldy. Üi işi älgiden azdap jylynğanmen, biraq jas jigittiŋ tu syrtyndağy qoi qarnyn tūtqan terezeden syrttyŋ uildegen yzğyryq jeli kökjelkeden qadalyp ūryp tūr. Äsirese, kirgen - şyqqan kisiler i̇esikti aşqan - japqanda jaman. İesikti aşyp qalğanda, işke lap bergen jelmen terezege tūtqan qaryn «uf - f!» dep syrtqa teuip, ürgen quyqtai torsiyp ketedi. Al, i̇esikti jauyp qalğanda, älgi qaryn keiin teuip, «fuf - f!» dep, üi işindegilerge ūrtyn torsita qūiady. İesik i̇endi bir aşylğanda, işke lap bergen auadan älgi şyŋyltyr, jūqa qaryn tyrs i̇etip jarylyp ketti de, terezeden mūp - mūzdai suyq jel uildep soğyp berdi.
─ Bite, ana jau jegirdi!- dedi kempir.- Älgi osy üidiŋ qyzy qaida?
─ Körşi auylğa ketti ğoi...
─ İe, onda ne bar i̇eken?
─ Otyrmaq bolady dei me...
─ Tūra tūr, sen qyz!
Kempir qolyna qolamtada tūrğan qūmandy alyp, syrtqa şyqty. İebeisin jalma - jan janyndağy jigittiŋ qūlağyna sybyrlady:
─ Qosşym, jağaŋa tükire ber. Būl üide qyz bar i̇eken.- Qazan astyna qalağan sary qi mazdap janyp, üi işi jylyna bastady. Qara tory kelinşek jalyny basylğasyn qazan astyndağy qyzyl şoqty köseumen bermen tartyp i̇edi, töŋkergen kese tübinde syğyraiğan mai şamnyŋ jaryğy ala köleŋkeleuge ğana jarap tūrğan abajadai üidiŋ işine kökten kün säulesi tüskendei, köŋildenip sala berdi. Sony sezdi me, älginde kempir böksesin orağan körpe astynan i̇eki bala basyn şyğardy. Biri i̇estiiär, i̇ekinşisi bauyryn jaŋa kötergen bala mysyqtai qūr bel. İekeui de közi jyltyrap, tämpiş mūrnyn ilgeri sozyp, qi şoğynyŋ iısimen quana dem aldy. Oşaq aldyna tartqan qyp - qyzyl şoqtyŋ säulesi jas balalardyŋ janarynda ūşqyndap, äueli qazanğa, sosyn qazan maŋynda jürgen analaryna qarady. Onan törde otyrğan qonaqtyŋ közine közi tüsti de, basyn jalma-jan körpe astyna tyğyp ala qoidy. Jasağanbergen külimsiredi de, joldasy i̇ekeui atty jailap kelmek bop syrtqa şyqty. Üi oŋaşarğan soŋ i̇eresek bala körpe astynda jatyp bülik saldy. Äueli kişkentai balanyŋ tabanyn qytyqtap, yqylyq attyryp qoidy. Būl qylyğy özine ūnady da, körpe astynda bürkenip jatyp kişkentai inisin ana büiirinen bir, myna büiirinen bir türtip, aqyrynda baltyryn būrap üzip aldy. Bala jylan şaqqandai şar i̇etti. Aq sür kelinşek:
─ Myna ar - r- ram it qaitedi, äi?!- dep ūmtylyp i̇edi, qaratory kelinşek kündesiniŋ jolyn keselep tūra qaldy.
─ Käitesiŋ, bala ğoi.
─ Bala i̇emes, bäle! Qūrttai balany öltiredi. İendeşe, ol aram itti men öltireiin.
─ Öltirip kör, öziŋ tiri qalar ma i̇ekensiŋ.
Däl osy kezde syrttan üige qarai kele jatqan i̇erkektiŋ jöteli i̇estildi.
─ Tūra tūr, bälem!..
Süidedi de, aq sür kelinşek aŋdausyz tūrğan kündesin aş büiirden yŋq i̇etkizip bir tüidi de, būrylyp jüre berdi.
Üi iesi jigit işke kirdi.
─ Toŋyp kelgen şyğarsyŋdar?.. Şaidy ot aldynda otyryp işeiik,- dedi ol öziniŋ soŋyn ala kirgen qonaqtarğa.
Şaidan keiin Jasağanbergen jylyndy. Äsirese oşaqtağy qyzyl şoqqa beti qyzyp, maujyrai bastady. İebeisin men üi iesi jigit dastarhan jinalğasyn da äŋgimelerin üzgen joq. Bir- bir jastyqty şyntağyna basyp, bas tüiistirip jatyp, olar biyl suyq jyldağydan göri i̇erte tüskenin, qorağa alğan qoldağy azyn-aulaq maldyŋ jazda şapqan azğantai şöpti älden jep, tauysa bastağanyn ülken uaiymmen äŋgimeledi. Keşki astan keiin köŋil birlegen İebeisin mal qystatuğa qyrdai i̇emes, qalai dese de, teŋiz jaqtyŋ tiımdi i̇ekenin aitty. Tipti bar- au, qaisybir qaqağan qarly - borandy qysta it tūmsyğy batpaityn qalyŋ qamysqa qyruar maldy aidap jiberseŋ, yğy da jetedi, qoregi de tabylady. İeŋ arjağy qamystyŋ qauyldyryğy men qabyğyn qajasa da, qystan jan sozyp, qoŋy jyğylmai şyğady dep, üi iesin i̇elirtip qoidy. «Qiyndyq körip bara jatsaŋ, tura özime kel» dedi, «mal - janyŋa pana beretin, şükir, jağdaiym bar» dedi. Jasağanbergen mynalardyŋ äŋgimesine aralasqan joq. Ūiqy qysyp, közi qūm tüskendei tüiilip otyr. Ondaida ana i̇ekeuiniŋ dauysy alystap, äldeqaidan küŋgirlep i̇estiledi. Keide qara qazanda bylqyp qainap jatqan sür iısi tanauyn qytyqtap, asqa aŋsary auyp, basyn şydamsyzdana köterip alady.
Mai şam sönip barady. Ot säulesi tüsken oşaq aldy ğana jaryŋ. Basqa jaq, airyqşa, abajadai ülken üidiŋ būryş-būryşyna qara köleŋke üiirilip, tūnjyrap tūr. Qara tory kelinşek küieuimen taqymdasyp, şai qūiyp otyr. Ūzyn boily, aq sür kelinşek qazan maŋynda; qi şoğyna onyŋ da beti qyzyp, gül - gül jainapty.
* * *
Ebeisin astan keiin aqau tatyğan irimik ağarğannyŋ bir zereŋin ar jağyna töŋkerip qūlata saldy. Işin qysyp bara jatqasyn ton şalbardyŋ yşqyr bauyn bosatty. Älgide özine kereuet üstinen oqtai qadalğan kempirdiŋ közin baiqasa da, biraq oğan köŋil bölgen joq. Ondai oqty közder būnyŋ talai körgen jauy. As - su işip, bügingi künniŋ basty bir şaruasyn bitirgesin iyğyna jamylğan tonnyŋ bir şalğaiyn astyna basyp, tör aldynda teŋkiıp jatyr. Nege de i̇enjar?.. Äŋgimege tipti zauyqsyz. Üi iesi jigittiŋ atyn ūmytyp qala beredi. Anau da i̇erinbei, jalyqpai, oğan atyn qaita - qaita aityp, i̇esine salyp baqty. «Esimim Töleu»,- deidi anau. «Ä, Töleusiŋ be?»- deidi būl. Sür i̇et pen qūrt i̇ezgen maily sorpanyŋ iısi aiyğa qoimağan qapyryq, yssy üidiŋ auasyna tūmsyğyn tösep, közin bir aşyp, bir jūmyp manaurap jatqan-dy. Üi işiniŋ tösek salatyn yŋğaiyn baiqağan soŋ Jasağanbergendi ūiatyp, tysqa şyqty. Qora şetinen itter ürdi. Qasqyr ma dep, itter ürgen jaqqa qarai būlar jüre tüsti de, toqtady. Ai jaryq i̇edi. Qos atty parlap jekken jeŋil şanaly bireuler būlardyŋ janynan jez qoŋyrauy şyldyrap, ağyzyp öte şyqty da, sonan tek qorağa kirgesin at basyn tartty.
Şanada otyrğan tört kisiniŋ biri - at aidauşy da, i̇ekinşisi - kim i̇ekeni belgisiz, tonğa oranyp alğan. Qolynda myltyq. Qalğan i̇eki kisiniŋ qol - aiağyn kisendep, şananyŋ japsaryna taŋyp tastapty.
─ Būlar kim boldy i̇eken?- dedi Jasağanbergen.
─ İelaman ğoi.
─ Kim? Kim dediŋ?
─ İe, sen sūlu kelinşegi bar balyqşy jigitti bilmeuşi me i̇ediŋ?! Ol kelinşekke bir kezde myrzanyŋ köŋili qūlap, biraz äueiilengen - di.
─ Al?..
─ İelaman sol saiqaldyŋ baiy. Qasyndağy inisi - Rai. «Qūtyrğan bura iesine tüsedi» dep... jaqynda qara şekpenniŋ baiyn öltirip...
─ Al?
─ Şyrağym - au, seniŋ būl «alyŋ» qai «al»? Kisi öltirgesin ony kim aiasyn?! Men jolğa şyğarda bolys qol - aiağyn kisendep, boiyn kezdetip, qalağa aidatqaly jatyr i̇edi... Mynau, däu de bolsa, solar.
Jasağanbergen iyğynan sypyrylyp tüsip bara jatqan paltony jağasynan joğary tartyp üige bettedi. Töleu men İebeisin üige onan säl keiinirek kirdi de, törge şyğa bergende i̇esik qaita aşylyp, işke i̇eki jas kirdi; i̇ekeui de köŋildi. Äsirese, qyz bala i̇esikten kirer jerde syqylyqtap külip, özinen būryn kirmek bolğan ağasy - tomai qūlaq, dökir jigitpen taitalasyp, ony iyğymen iterip jiberdi. Qyzdyŋ qazirgi türi adam külgendei: üstinde qalyŋ qara ton. Aiağynda baipaqty i̇etik. Üstindegi osy bir qolapaisyz, i̇ersi kiımderdi basqadan būryn qyzdyŋ özi qyzyŋ körip, külkisin tyia almai, syqylyqtap jatyr i̇edi, qaratory kelinşek qūlağyna i̇eŋkeidi.
─ İerkem - au, sağan ne bolğan? Üide qonaq bar ğoi. Qyz tyiyla qaldy. Biraq qonaqtar jaqqa köz salmady.
Qala men teŋiz arasynda qysta da, jazda da aiaqsymai şūbyryp jatatyn köp jolauşynyŋ biri bolar dep oilap i̇edi; jeŋgesi qaiyn siŋlisin şeşindirip jatyp, üi işindegilerdiŋ közin ala bere, qūlağyna qaita sybyrlady:
─ Üide oqyğan jigit otyr.
Qyz şam jaryğy ala köleŋkelep tūrğan abajadai üidiŋ qonaqtar otyrğan tör jağyna būl joly moinyn sozyp qarady.
Qyz nazaryn baiqağan jas jigit kösilip jatqan aiağyn tez jinady. Qyz basqalardan göri şaş qoiğan, orysşa kiıngen, aryq, aqqūba jigitke közin irkip qarady da, būrylyp ketti. Öŋi qyzğylt tartty. Kiımin şeşindirmek bolğan jeŋgesiniŋ qolyn qağyp, i̇eşkimniŋ kömeginsiz özi şeşindi.
─ Aiğanşa qarağym - au, osynşa keş jürgeniŋ ne?- dedi Töleu.
Salqyn auada jürip qaitqan İebeisin älgidei i̇emes, qazir boiy sergek. Qyzdy körgende ūiqysy şaidai aşyldy. Bas - aiağy abajadai bir bölme üide boi tasalaityn jer bolmağasyn teris qarap tūryp şeşine bastağan qyzdan i̇eki közin aiyrmai, tūla boiyn tintkilep qapty. Üstine qabattap kigen kiımderdi bir- birlep şeşken saiyn ar jağynan qūddy qauyzyn jarğan güldei qyzdyŋ taldyrmaş boiy, qynama beli men säl - päl qozğalsa da arqasyndağy bilektei qos būrym būlğaqtap, qaramaiyn dese de közin tartyp alyp tūr. Qyzdy közimen işip - jep bara jatqan İebeisin qasyndağy jas jigittiŋ taqymyn şymşyp, mazasyn alyp bitti. Osy kezde syrttan kirgen i̇ekeu:
─ Assalaumağaleikum!- dep qosarlana bozdap i̇edi, biraq oqyğan jigitti körgesin ilgeri baspai i̇esik aldynda tūryp qaldy. Sosyn onyŋ basqa i̇emes, oqudan qaityp kele jatqan Qūdaimende bolystyŋ inisi i̇ekenin bilgesin:
─ Ou, Jasanjan!.. Oi, ainalaiyn... Al, aman - sau barsyŋ ba?- dedi, älgi i̇ekeu i̇eki jaqtan jalpyldai bastady.
─ Ağa, jeŋgeleriŋ de aman.
─ Al, öziŋ qalaisyŋ? Öŋiŋ qandai qūp - qu?..
─ Apyr - ai, betiŋde tipti qan joq. Oqu adamdy jep tastaidy degen ras - au!
─ Densaulyğyŋ qalai?
─ Auyldy sağynğan şyğarsyŋ?
─ Ağa, jeŋgeleriŋ de seniŋ jolyŋa qarai - qarai, i̇eki közi tört boldy.
Ebeisin özine taiau otyrğan qaba saqaldy juan qarany büiirine türtti:
─ Qastaryŋda tağy bireuler bar i̇emes pe i̇edi?
─ Oi, i̇enesin s... i̇eki balyqşy ğoi. Şalqarğa aidap apara jatyrmyz.
─ Olar qaida?
─ Tüie qorağa qamap tastadyŋ.
─ Küzet qoidyŋdar ma?
─ İt jer deisiŋ be?- dedi qaba saqaldy keŋk - keŋk külip,- qaşyp kete almaidy, qol - aiağy kisendeuli.
Aiğanşa qara kempirdiŋ qasynda qos tizesin qūşaqtap otyr i̇edi. Şalqaqtap külgen qaba saqaldyğa közi i̇endi tüsti.
─ Olardy işke alsa qaitedi? Toŋady ğoi,- dedi Jasağanbergen.
Ebeisin myrs i̇etti. Jalma - jan syrt ainala bere, irge jaqta jatqan bir jastyqty özine tartyp, jūmarlap bauyryna basyp aldy.
─ Ağalar - au, būlaryŋ qalai... Myna suyqta... mal qorağa qamap... uiat qaida?..
─ Jasanjan - au, olar qylmysty kisi i̇emes pe?- dedi qaba saqal.
─ Solaiy... solai şyğar. Biraq, ağalar - au, olar da adam... adam balasy ğoi...
─ Tüsinsem ne deisiŋ? Kisi öltirgen kisige aianyş bola ma?
Osy arada jas jigit būğan qarsy aitatyn ūtymdy söz auzyna tüspei, özine, älde aitqanyn qūlağyna ilmei qoiğan analarğa yzalandy ma, äiteuir qaraptan qarap qyzaraqtap küiip -pisti. Sony baiqağan kempir:
─ Äi, zalym,- dedi qaba saqaldyğa,- myna bala jalynğanda adam tügil, qara tas ta bir töŋkerilip tüser i̇edi ğoi. Seniŋ dätiŋ neğyp şydap otyr?
─ Jä, qaitesiŋ?! Būl sen aralasatyn is i̇emes.
─ Ne deisiŋ? Myna zalym ne deidi, äi? Käne, sen zalym jaŋağyŋdy qaita aitşy!
Aiğanşa anasynyŋ būryn - soŋ däl mūndai qatty būzylğan türin körmep i̇edi, Kempir i̇endi kereuet üstinen i̇eŋkeiip:
─ Būl üige qonğyŋ kelse, bar, analardy alyp kel,- dedi aqyryp.
─ Qariiä - au, olar kisi öltirgen, qylmys...
─ Qoi äri! Qanşa kisi öltirse de, olardyŋ qylmysy tap seniŋ künäŋnan artyŋ bolmas.
Ebeisin qaba saqaldyny büiirinen nūqyp qaldy.
─ Qarsylaspa. Büginşe osy qaqpastyŋ aitqanyn isteiik!
Süidedi de, anany ai - şaiğa qaratpai syrtqa alyp ketti. Aiğanşa anasyna dän yrza. Jas qonaqqa da bildirmei köziniŋ astymen bir- i̇eki qarady. Mynau özi körip jürgen kisilerden jöni basqa. Būl äne bir künde törinde qonyp jatyp, jūrt közi ūiqyğa keter - ketpeste ot jaqtan qol salatyn äumeserlerge mülde ūqsamaidy. uiaty bar, inabatty. Biraq, sonymen birge, adam kökireginen aianyş şaqyratyn äldebirdeŋe bar. Qyz közine äldeqalai közi tüsse de Uiaŋ jigit Uialyp, jūqalaŋ öŋine lyp i̇etip qan jügiredi de, tömen qarap ketedi.
Ebeisin men älgi qaba saqal qara i̇eki kisini aldyna sap işke kirdi. İekeui de qatty jaurapty. Äsirese bala jigittiŋ qalşyldap ūşyp bara jatqanyn körgesin Aiğanşa jügirip baryp peş tübindegi jyly orynğa tösek jaidy.
─ Otqa jaqyndaŋdar!- dedi kempir.
Bala jigit qalş-qalş i̇etedi. Işke kirgen boida oşaq aldyna otyra qap, qyp-qyzyl qi şoğyna şabynyp ottyŋ üstine tüsip barady. Onan keiindeu kirgen i̇eŋgezerdei iri kisi de qaŋtardyŋ qaqağan suyğynda qatty jaurapty. Biraq tördegi kisilerdiŋ arasynan bolystyŋ oqudan qaitqan kenje inisin kördi de, otqa jaqyndamai, törge şyğyp otyrdy.
Onyŋ ūstamdylyğyna yrza bolğan kempir:
─ «Jüzdiŋ tüsin bilgenşe, birdiŋ atyn bil» degen, şyrağym, i̇esimiŋ kim?
─ İel – a - man...
─ Myna bala şe ?
─ Meniŋ inim. Aty - Rai.
─ Qai rudan bolasyŋdar?
─ Jaqaiymbyz.
─ Irgeli i̇eldiŋ balasy i̇ekensiŋder ğoi?
─ Joq, qadirli ana, biz teŋiz jağasynda tūratyn balyqşylar aulynanbyz.
─ İe - i̇e! «Adamnyŋ basy - Allanyŋ doby». Ne bolaryna kimniŋ közi jetken?!- dedi kempir. Säl otyrğasyn jüzin İelamanğa qaita tiktedi,- jöniŋdi bilmesek te, jüziŋdi körip otyrmyn. Mynalar seni kisi öltirdi deidi. Qaidan bileiin, adam alasy işinde ğoi, türiŋe qarasam, imanmen qaptap qoiğandai,- dep i̇edi.
Elamannyŋ üsik şalğan beti sūrlanyp, biraz otyryp baryp:
─ Kisi öltiru käsibim i̇emes i̇edi, qadirli ana. Balyqşy i̇edim. Qara torğa tüsken azyn - şağyn balyqty tirlikke talşyq qyp jürgem - di. Qūdireti jürip tūrğan kisiler oğan qoidy ma?..-dep ol demi dirildep toqtady da,- qysqa künde qyryq öle bergesin, qaiteiin, tym qūrysa, birin öltirip jastyğymdy alyp jatqym keldi. Qadirli ana, bizdiŋ jaiymyz osy,- dedi.
Üi işi jym-jyrt. İelamannyŋ i̇entigip, auyrlau dem alğan tynysy ğana i̇estilip tūr. Aiğanşa onan köz aiyrmai, iegin tizesine süiep qapty.
─ Äi, Töleu,- dedi kempir ülken balasyna,- tūr, myna balağa bir malyŋdy soi da, jaqsylap qonaq asy berip jönelt!
─ Apa - au... osy üide öli i̇et te bar ğoi...
─ Qoi äri! Ac tausylğanda ünemşil bolatyn jaman qatyndardai, būl şirkinniŋ qoldağy bardy qūrtyp alğasyn mal jandy bolğanyn qaiteiin. Bar, kişi qara toqtyny soi. Qalğan i̇etin keiin balalar qyzyldar.
Töleu i̇eki äielin i̇ertip, syrtqa şyqty. Aiğanşa anasynyŋ ülken, kesek bitimine süisine qarady. Osy qara kempirdiŋ jatyrynan şyqsa da, būl öz basy äli künge ana syryna jete tüsinip bolğan joq-ty. Basqa tartsa aiaqqa jetpeitin tapşy düniesi qūrğyrdyŋ tarlyğyn köp körgesin be, bylaiğy uaqytta üi işiniŋ qazan-aiağyna, işken - jegenine aralasyp, äri -beridesin kelinderiniŋ qazan-aiaq ūstağanyna yrza bolmai, zärin tögip otyratyn tarqol, qytymyr ananyŋ keide tap osyndai kisiniŋ kisiligi synalatyn jerde qoly aşylyp ketetini bar. Ondaida az ğana däulettiŋ aldy-artyna qaramai, laq i̇etkizip töge salatyn jomart.
Ebeisin qalğyp otyrğan-dy. Mal soiylatyn bolğasyn onyŋ könmen qaptağandai tobarsyğan betine külki tepsinip, janyndağylardy şyntağymen türtkilep jymyraŋdap sala berdi. Kempir üi işindegi kisilerge nazar audarmai, İelaman i̇ekeui özara söilesip ketti:
─ Bir isti istep salğan i̇ekensiŋ. Oŋ - terisin biz qaidan bileiik?!. Tek, äiteuir, öziŋnen tömen äldekimderden qorlyq körip, künde-künde öle bergenşe, bir tirlikte bir ölgen de dūrys şyğar,- dedi.
Boiy jylyğasyn Rai asqa qaramai, ağasynyŋ tizesine basyn salyp ūiyqtap ketti. İelamandy da ūiqy qysyp, özin zorğa ūstap otyr. Astan keiin Aiğanşa ülken jeŋgesi i̇ekeui qonaqtarğa tösek saldy. Qaratory kelinşek İelamannyŋ basy astyna salatyn jastyq taba almai tūr i̇edi, Aiğanşa jügirip baryp, öziniŋ jastyğyn äkeldi:
─ İerkem- au, öziŋ?..
─ Asty jūmsaq bolsyn, tağy bir körpe sal! Şamdy söndirmei, syğyraityp, biltesin basyp qoidy. Keş jatqan jūrt jastyqqa basy tier - timeste qor i̇etti. Qatty qaljyrap otyrğan İelaman tap jatar jerde ūiqysy aşylyp ketti. Būny aidar aldynda qoştasuğa biraz balyqşy kelgen-di. Älsiz Aqbala kele almady. Şala tuğan jeti ailyq bala tynyş, asa kep jylamaidy dep balyqşylar jūbatpaq boldy. Oğan İelaman onşa ilana qoimady. Şala tuğan balanyŋ adam bop qatarğa qosyluy i̇ekitalai. Tünimen oi qajytqan İelaman sonan tek taŋ aldynda közi ilinip bara jatyr i̇edi, qaba saqal:
─ Äi, tūr,- dep, Rai i̇ekeuin bir- bir teuip ūiatty. İelaman denesin zorğa qozğady. Raidyŋ da ūiqysy qanbağan. Boiyn bilei almai, bylq-sylq tūrğan inisin İelaman qoltyğynan alyp, süiemeldei berdi. Qol-aiağyndağy temir kisen şyldyrap, ağaly-inili i̇ekeu aqyryn qozğaldy. İesikten däl şyğar jerde, tündegi jas qyz jügirip kep, qolamtadan jaŋa şyqqan yp - ystyŋ külşeni İelamannyŋ qoinyna tyğa sala, dereu jalt būryla bergen-di. İelaman onyŋ näzik bileginen ūstai alyp, jibermei, keudesine qysyp tūryp:
─ Ainalaiyn-ai! Ne deiin, aman bol. Jamandyq körme, mūŋsyz ös!- dedi de, qyzdy maŋdaiynan süidi.
* * *
Teŋiz jağalauymen attyly i̇ekeu aqyryn aiaŋdap keledi. Biri - Jasağanbergen, i̇ekinşisi -ana joly ony Şalqardan alyp qaitqan İebeisin. Sonan beri ol jas jigittiŋ qasynan bir i̇eli qalğan joq. Ony äueli ağaiyn-tumalarğa apardy. Onan ağalarynyŋ silteuimen būl öŋirde biligi jürip tūrğan rubasy aqsaqaldardy adaqtap, äueli Kölqora tabanynda otyrğan Ramberdi, Jylqybai sekildi bailardyŋ üiine bir - bir tüstendi. Sonan keiin ğana moinyndağy myqty bir paryzdan qūtylğandai bop teŋiz jağalauymen üige qaityp kele jatqan beti i̇edi. Jas jigit şarşağan. Köŋilsiz. Qabağynda ūiqy bar. Künūzyn talai üiden i̇et jep, irkit işip, i̇er üstinde otyra almai, bylq-sylq kele jatqanda būlardyŋ aldynan şökken qardai ülken aq şoqalaqtyŋ yğynda otyrğan bir qystaudyŋ töbesi körindi. Ile-şala ürgen ittiŋ dausy şyqty.
─ Mynau Süieu qarttyŋ qystauy i̇emes pe?
─ Oi, ony qoi. Bolys ağaŋ, qyzyl köz şalmen qyrği-qabaq.
─ Qyzyq i̇ekensiz, İebeisin ağa...
Jasağanbergen at basyn dereu jalğyz qystauğa būrdy. Süieu qart üide i̇eken. Appaq qudai şaldyŋ saqal-şaşy tu syrtyndağy terezeden tüsken qysqy künniŋ säulesine şağylysyp, qaq törde qazyqtai şanşylyp apty. Qonaqtardy körse de qozğalmady. Qağysyp qasynan oryn da ūsynbady. Senderge laiyğy osy degendei, özinen tömenirek jerdi iegimen nūsqap:
─ Bala, otyr! İelge kelgen habaryŋdy i̇esitip jatyrmyz...- dei tüsti de, irkilip qaldy.
─ İe, aqsaqal, i̇elge kelgeli biraz boldy.
─ Ä- ä! Ä! Bizge dep kelgeni osy bolğany da. Jarait, jarait!.. Būl üige qaityp bara jatqan betiŋ şyğar?
─ İe, aqsaqal,- dedi Jasağanbergen, būl jerde de būltara almai qalyp.
─ Özim de solai şamal ap i̇edim. Jol üsti toi. Boi jylyta ketkenderiŋ böten i̇emes.
Ebeisinde ün joq. Tülki qūlaqşyndy közine tüsire basyp kiıp alğan. Tömen qarap tūqyraiyp apty. Ündemese de qasyndağy serigine «öziŋe de keregi osy i̇edi. Al, qaryq bol!»- dep işinen tabalap otyr. Süieu qart onyŋ bar- joğyn tipti baiqap otyrğan joq siiäqty. Jaqsy köretin küieu balasy ūstalğaly köŋilsiz. Üi işine tipti qatal. Şalqarda türmede jatqan İelaman men Raiğa bara almağany janyna batyp, yzasyn kimnen alaryn bilmei, ot basyndağy bala-şağağa jylandai ysqyryp otyr i̇edi. Būnda kelgeli qasynda qol-aiağy bürisip otyrğan jas jigitke qyzyl közdiŋ qiyğyn tastady.
─ Bala, tağy oqisyŋ ba?
Būnysy, beine «jūrt seni töre dep töbesine kötere bersin. Öziŋ de töre boluğa tyrysyp, öŋiriŋe jez tüimelerdi jaltyratyp tağa ber... Beşpet, şalbardy da syptai ğyp taryltyp, qanşa tyraştansaŋ da, sen äli şip-şiki balasyŋ»,- degen kekesin siiäqty.
Elge kelgeli Jasağanbergen qoşametti köp i̇esitip, köŋili kädimgidei ösip qap i̇edi; sonyŋ bärin myna qyzyl köz şal däl bir jol toryğan ūrydai, tūla boiyn tūttai jalaŋaştap sypyryp şeşip alğandai. Jas jigit keluin kelse de, i̇endi būl üiden qalai şyğyp ketkenşe asyğyp, şaidy da bir şyny aiaq işti de, kesesin qisaita saldy.
─ Bala, nege az iştiŋ?
─ Raqmet, aqsaqal.
Jasağanbergen syr bermei, üi işimen sypaiy qoştasyp jürip ketti. Bylai şyqqasyn İebeisin:
─ Barmaiyq degenim osy ğoi. Būl şal tiline u - zärin jiyp otyrğan osy dalanyŋ uly jylany,- dep i̇edi, jas jigit onyŋ renişti küŋkilin i̇esitkisi kelmei, atyn tebinip şaba jöneldi. Auylğa İebeisinnen būryn jetti. Kele sala şeşinip jatyp qaldy. Sonan ol i̇erteŋine qan säskede bir- aq ūiandy. Şai-suyn işkesin būl äulettiŋ öz arasynda qalyptasqan dağdyly ädet boiynşa būl äueli sofy ağasyna, sosyn bolys ağasyna baryp sälem berdi. Üstinde qara kostium, sary jez tüimeli jūqa palto. Qūdaimende i̇esikten kirip kele jatqan inisine küle qarady:
─ Jasanjan qyzyq. Tirek ūstaityn tatar bailary qūsap, būty - qolyn syptai ğyp qalada kietin qara şekpenin auylda da tastamaidy.
Osy ağasynyŋ tilin qyzyq köretin Jasağanbergen törge ozbai, üi ortasynda aş myqynyn taianyp, sylq - sylq külip tūr.
─ Qoi, şyrağym, qala sänin auylğa äkelip opa tappaisyŋ. Abaila, bala, abyroidan aiyrylyp qap jürme.
─ Nege?
─ Auyl arasyn qalaŋdai köresiŋ be? Tamyna tamy böksesin taqap tūrğan qalada kisi toŋady deisiŋ be? Myqtasa, köp bölmeli tatar baiynyŋ üiin aralağandai şyğar. Qys boiy bir üiden şyğa sala qol sozym jerdegi i̇ekinşi üige kirip, köbeŋ bop jaman üirenbei käittim deisiŋ.
Jasağanbergen būl joly da sylq - sylq külip, derektesetin jerde de ağasymen beldesuden qaşyp tūr. Qūdaimende inisinen äli de köz almai, basy men aiağyna tosyrqai qarady. «Äi, myna küşik nemene, qalada bolğan az uaqytta külkisine deiin özgertip qaitqan ba? Apyr - ai, ä?!. Bala kezdegi baiağy qylua minezderin Orynbordyŋ qai köşesi, qai üiiniŋ būryşynda qaldyryp ketti i̇eken? » Qaladan kelgeli talai jerde baiqap jür, inisi birde bolmasa da birde qyzyp ketip, jelpinip söilegen i̇emes. Būl şirkinniŋ sezimin ar jağynda bireu qolğa üiretip alyp, tizgindep tūratyn siiäqty. Külse de, söilese de saraŋ qatynnyŋ qolynan şyqqandai syğymdap, syrtqa şym-şymdap tek şetin şyğaryp otyrady. Öziniŋ osy baiqağandaryn bir joly üide sofy ağasy otyrğanda Täŋirbergenge aitty:
─ Sen osy küşikti oqytyp, altyn iyq töre i̇etem dep jürsiŋ, al köre qal, osy bala būzylyp kete - tuŋ.
─ İä, köre qal, tübi, būl öz ümbetimizden şyğyp, şoqynşyq orys bop ketedi,- dedi sofy.
─ Oi, ağa - ai, onyŋ nesine şoşydyŋ? Orys bolsa, qaita ūiazğa bastyq bolady.
Qūdaimende irkit qūiğan mestei, lyqyldap maiğa bökken törtbaq denesin äri-beri şaiqap, yrq-yrq küldi. Täŋirbergen irge jağynda jatqan tülki tymağyn alyp türegele berip i̇edi:
─ Äi, sen toqtai tūrşy,- dedi Qūdaimende,- sen jar basyndağy balyqşylardyŋ aulyna jiı baryp jüretin körinesiŋ ğoi?
Täŋirbergen bolys. ağasynyŋ arjağyndağy nietin aŋğarsa da, biraq oida joqta bastağan myna äŋgimeni aqyryna deiin aita tüskenin işi qalap, ünsiz tosyp tür.
─ Bir i̇esepten sonyŋ dūrys,- dedi Qūdaimende,- qazir jolyŋa tūratyn adam joq. Qūdai atqandai, küieui kelmeske ketti.
─ Tağy ne aitpaqsyŋ?
─ Keuliŋ şapsa qatyn üstine al! Baiağyda i̇ekeuiŋ Läili - Mäjnündei i̇ediŋder ğoi.
─ Qazaqqa qatyn alu qiyn i̇emes. Ony kezinde körermiz. Äueli basqa şaruamyzdy biryŋğailap alaiyq.
─ Ol ne tağy?
─ Kälendi aitam. Basta sol pälemen jaulaspai, aulaq jüru kerek i̇edi. Jaulasqan i̇ekensiŋ -tartynba. İekiniŋ biri. Aitpady deme: qazir onyŋ közin qūrtpasaŋ, soŋyra ol seniŋ basyŋdy alady,- dedi Täŋirbergen. Sosyn tüsin bermei, ünsiz tomsaryp jatqan ağasyna küle qarap:- Älde sol ūrydan şynymenen - aq jasqanyp jürsiŋ be?- dedi. Ağasyn bir iske aidap salarda äueli däl osylai qytyğyna tiıp, qairai tüsetin - di.
─ Körermiz,- dedi Qūdaimende.
─ İelge ūlyq şyğady degen ne? Ras pa?- dedi Täŋirbergen.
─ Ras. Taiau arada kelip te qalar.
─ İe, onda säti kelip tūr i̇eken. Aianatyn ne qaldy?! Ol jeliŋnen mal alyp jürgen ūry. Ūrlyğy i̇eşteŋe i̇emes, i̇erteŋgi küni İelaman siiäqty bū da kisi öltiredi.
Qūdaimende ündemedi, biraq inisiniŋ myna sözi būnyŋ öziniŋ köŋilinde jürgen küdigi i̇edi, mynau sonyŋ däl üstinen tüsti.
─ Şodyrdyŋ bal asy Aralğa kelipti ğoi,- dedi Täŋirbergen.
─ İe, sondai bir sybys bar.
─ Anyq körinedi.
─ Bolsa bolar. Äkesiniŋ qūnyn quyp kele jatqan şyğar.
─ Orys qūndy qaitsin?! İesitkenim ras bolsa, äkesiniŋ promsolyn satatyn siiäqty. Dämeli kisiler osynda jinalatyn körinedi.
─ Apyr - ai, ä? Malğa aiyrbastai ma i̇eken, älde tazalai aqşağa sata ma i̇eken?
Täŋirbergen külip jibere jazdap, özin küşpen tejep qaldy. Bolys ağasynyŋ mūndaida qūittaidan kilt i̇ete qalatyn kinämşil minezin biletin-di.
─ Aqşağa satady ğoi,- dep ol irkile tüsti de,- baiqaisyŋ ba, bolys ağa, zaman özgerip barady - au! Keşegi ata-baba tūsynda qai qaraşa betiŋe kep söz aituşy i̇edi?! Qūlaqkesti qūlyŋ i̇edi ğoi. Qazir malşy-jalşyğa qūlaş-qūlaş til bitti. Köŋiline jaqpasaŋ, qosyŋdy jekpeidi. Qatyn-balasyn jetelep, irgeŋde otyrğan balyqşylar aulyna taiyp tūrady. Büite berse, köre qal, tübi malyŋdy bağatyn kisi qalmaidy.
«Osy-aq bilgişsip, aldyŋdy orai bere - tuŋ. Auzyn aşsa, sary uaiym... aqyr zamandy üstiŋe töndire bastai - tuŋ»,- dedi Qūdaimende işinen.
─ Bolys ağa, osy jaidy oiladyŋ ba?
─ Al, oiladym. Sonda qait dei - tuŋ mağan?
─ Jön biletin kisiler «zamanyna qarai amaly» demeuşi me i̇edi?..
«Ne aitqyŋ kep otyr osy seniŋ?»- degen keskinde Qūdaimende inisine būryldy.
─ Şodyrdyŋ promsolyn satyp alsaq qaitedi?
─ A?
─ Promsoldy satyp alsaq deimin. İerteden beri qyrysy jazylmai otyrğan Qūdaimende osy arada äldenege şūğyl jadyrap, qarqyldap külgen boiy syrt jağynda jatqan jastyqqa şalqalap qūlai ketti:
─ Joqty soğa - tuŋ. Täiiri, orystyŋ käsibi qazaqtyŋ qolynan keletin be i̇edi?..
─ İe, nesi bar. Orys ta özimizdei adam i̇emes pe?..
─ Qoi, ainalaiyn, qanşa Qūdai bolsaŋ da orystyŋ önerine jete almai - tuŋ. Seniki jön degenge joqty soğa berme...
─ Joq, ağa, jön aityp otyrmyn. Promsoldy qolyŋa alsaŋ, osy dalanyŋ Qūdaidan keiingi qojasy öziŋ bolasyŋ. Ol kezde kedei - jalşynyŋ barar jeri, basar tauy qalmas i̇edi.
Qūdaimende inisiniŋ ar jaq oiyn i̇endi aŋğardy. Promsoldy öz qolyna alsa, ol kezde, şynynda da, balyqşylar auylyn uysynda bürip ūstap otyratyny sözsiz. Alğaşqy sätte mynağan Qūdaimende de aualanyp, qyzyğyp qalsa da, pätua bailar jerde qolyn bir siltedi:
─ Qoi, şyrağym, ata-babaŋ äuestenbegen käsip, soŋyra halyq aldynda külki bop jürermiz.
* * *
Tentek Şodyrdyŋ balasy Aral qalasyna kelip, qūdiretti qaiyn atasynyŋ üiinde jatyr i̇eken degen habar düŋkildegeli qaşan?! Basynda alypqaşty qaueset siiäqty i̇edi, keiin rasqa ainaldy. Äkesinen qalğan mūrany satpaq bolğan jas ofitser sonau Petrogradtan ädeii arnap kepti. Sony i̇esitkeli Tentek Şodyrdyŋ promsolynan dämesi bar qaltaly kisiler būl jaqqa oidan-qyrdan ağyla bastady. Köbi orys. Sonyŋ biri - Aqsaq Jagor. Qaltasy jūqaryp qalsa da, Fedorov ölgesin i̇eŋsesi köterile bastağan. Olardyŋ soŋyn ala Şalqardan Temirke keldi. Bū da osy ölkeniŋ belgili baiy. Ūlyqūm boiynda qyruar maly bar. Şalqar qalasyndağy i̇eŋ ülken düken osyniki. İeki - üş ūiazdyŋ jün - jūrqasy men teri-tersegi osynyŋ qolynan ötedi. Köpten bergi armany - teŋiz i̇edi. Būnyŋ tilegine orai Fedorov qaza tauyp, Temirke qystyŋ közi qyrauda köp kisimen teŋiz jağasyna kep Qūdaimendeniŋ aulyn basyp jatyr.
Tatar baiyna Täŋirbergen bala künnen üiirsek bolatyn. Būl joly, ol biraq qadirli qonağynyŋ qasynda bola almady. Temirkeden osy jaqqa uriadniktiŋ kele jatqanyn i̇esitkeli jas myrza peşirdi şaqyryp ap, üsterine i̇eşkimdi kirgizbei, i̇ekeuden i̇ekeui oŋaşa üide ūzaq şüiirkelesti. Köldeneŋ kisiden tek İebeisin kirip - şyğyp jür. Onda da İebeisindi körşi auyldarğa jūmsap, kerek kisilerin şaqyrtyp ap, qysqa-qysqa tildesedi de, ämir berip attandyryp jiberedi.
Osynyŋ bärin syrttai baiqap jürgen Temirke bir küni qasyndağy jigitterine Täŋirbergenniŋ üii jaqty iegimen nūsqap:
─ Nağyz bolys şuşynyŋ özi me dep qalam,- dedi.
Kün bata uriadnik kep, bolystyŋ üiine tüsti. Būl auyldağy orysşa biletin jalğyz kisi -tilmaş peşir balağa «tez kelsin!»- dep dereu kisi jügirtti. Peşir kelgenşe Qūdaimende ūlyq aldynda «taqsyr - taqsyr» degennen basqa tük aita almai, saqau kisişe özara ymdasyp qana otyrğan. İeki jağy da ädepkide auyz tūşytyp söilese almağandaryna qinalyp i̇edi, artynan uriadnik aşulana bastady. Onan saiyn bolys qaiterin bilmei, qara terge tüsti. Sonyŋ üstine Täŋirbergen keldi. Ol ūlyqpen jaqsy tanys i̇eken. Nağyz tanystyq ötken jazda bastalypty. Sol joly Täŋirbergen qalağa köp mal aidatyp, bazarğa aparyp İebeisinge satqyzyp tūrğan üstine osy uriadnik kep amandasypty. Qaşannan beri qazaq bailarymen aralasyp, jyryndyqor bop qalğan uriadnik sol arada Täŋirbergendi qolynan jetelep äkep, qalanyŋ qaq ortasynan salğyzyp jatqan kök şatyrly üiin körsetip tūryp: «Mirza, baigazi bir»,- dep özi biletin i̇eki auyz qazaqşasyn kädege asyrypty. Mūndai jerde mal aiamaityn Täŋirbergen i̇eki iri qaranyŋ pūlyn uriadniktiŋ qaltasyna salyp jibergen i̇edi. Täŋirbergen keldi de, tym-tyrys üige til bitip jüre berdi. Qūdaimende siiäqty Täŋirbergen de orys tilin bilmeitin. Ol biraq bolys ağasyndai, bilmeitinin öz basynyŋ minindei körip qysylğan joq. Salğan jerden jairaŋdap, i̇erkinsip, külip keldi de, ūlyqtyŋ qos qolyn alyp amandasty. Sonan keiin orys qonaqtyŋ däl qasyna taŋymdasyp otyryp ap, qazaqşa söilei jöneldi:
─ Taqsyr, qoş keldiŋ!
─ Raki - met!..
─ At-köligiŋ aman ba?
─ Ra – ki - met!..
─ Jol ūzaq, qys işi, qalai, şarşağan joqsyŋ ba?
─ Ra –ki - met!..
Qūdaimende inisine bir, ūlyqqa bir qarady. Ūlyq aldyna barğan saiyn özi ärqaşan oiyndağy sözin aita almai, al tilmaş arqyly söileskende birtürli aiyzy qanbai, şala qūmar bop, bulyğyp şyğatyn-dy. Ol i̇endi inisine qarap aŋ-taŋ. Orysşa bilmegeni inisiniŋ oiyna da kirip-şyqqan joq. Qazaqşa bilmegenine onyŋ aldynda qaita ūlyqtyŋ özi qysylyp, qipaq qağa bastady.
─Äi, bala, sen öziŋ pälesiŋ ğoi, ä?- dedi Qūdaimende bir qağa beriste Täŋirbergendi qolynan ūstai alyp. - Myna ūlyqpen osy auyldağy köp qazaqtyŋ birindei şūrqyrastyŋ ğoi. Mūnymen qaşannan beri tanys i̇ediŋ?
─ Ağaŋ bolys bolsa, jer betinde inini bilmeitin ūlyq bar ma?
Qūdaimende keŋk-keŋk küldi. Täŋirbergen bolys ağasynyŋ osy bir peiildi kezin paidalanyp qalğysy kep:
─ Kälenniŋ isin dereu qaratu kerek,- dep i̇edi, Qūdaimende ündemedi, biraq i̇erteŋine şai üstinde ūlyq i̇el işiniŋ jaiyn sūrağanda, Qūdaimende osy äŋgimeni ūlyqqa özi bastady:
─ Ūry-qary köbeiip ketti, taqsyr.
─ Mal ūrlai ma?
─ İe, mal ūrlai - tuŋ. Maza bermei - tuŋ.
─ Kisi öltirip jatqandar da bar,- dedi Täŋirbergen. Uriadnik auzyna apara bergen asyn keiin tartyp ap, bolysqa kök közi şatynai qarady:
─ Bizge nege habarlamadyŋ?
─ Taqsyr, ülgire almai jatyrmyz.
─ Bezobrazie! Nu, olar kimder?
─ İelaman degen bir ūry taiau arada orys baiyn öltirdi. Ony aidatyp jiberdik. İendi Kälen degen ūry şyqty. Qauipti. Kisi öltiruden taiynbai - tuŋ.
─ O, koneçno... Ondai kisini ūstau kerek.- Täŋirbergen ūlyqqa taman ysyryla tüsti:
─ Taqsyr, Kälenniŋ mal - mülkin üptep, Sibirge aidatu kerek.
─ Faktisi tolyq bolsa, koneçno...
─ Aktysy bar. Kälenniŋ qolyndağy maldyŋ bäri är auyldan ūrlanğan. Qazir iesi şyğyp jatyr.
Qūdaimende inisiniŋ sözin jaqtyrmady. Uriadniktiŋ közin ala bere ol inisine taman qisaiyp, küŋk i̇etti.
─ Şamadan aspa, şyrağym. Soŋyra teksere qalğanda ötirigiŋ şyğyp, ūlyq aldynda Uiatty bop qalmaiyq.
─ Bir auyz ötirigi joq, bäri şyn.
─ İeleri şyğyp jatqany da şyn ba?
─ Şyn bolğanda qandai?! Aryzdary bar.
─ Ony men nege bilmeimin?
─ Seniŋ mūrşaŋ bop jatyr ma? Jarğaq qūlağyŋ jastyqqa timei, i̇el qamymen jürgen joqsyŋ ba?! Al, aryz peşiriŋe tüsip jatyr.
Qūdaimende oilanyp qaldy. Inisi qanşa sendirse de, bolystyŋ köŋilinde äli de bolsa küdik bar:
─ Ol kisileriŋ... Kälenniŋ qolyndağy maldardyŋ türi - tüsin bile me?
─ Bilgende qandai?! Pagornoiyna deiin bar.
─ Nanaiyn ba, joq pa?! Dem arasynda bireudiŋ qorasyndağy maldyŋ türin, tüsin, taŋbasyn qaidan bile qoidyŋdar?
─ Bolys ağam qyzyŋ. Ol ūrynyŋ qorasyndağy bar maly - bir kezde özimizdiŋ qolymyzdan şyqqany qaida?!.
Qūdaimende jas jigittiŋ qara mūrty qiylğan sūlu jüzine taŋdana qarady. Şynynda da, i̇endi oilap qarasa inisiniŋ aitqany ras: baiağy köŋil tüzu kezde Kälendi būl auyl köp paidalanbady ma?! Kälen at tUiağy jetetin alys jerge qasyna jan adamdy almai, ylği da jalğyz jortatyn i̇er köŋildi. Ol jäne syrttan äkelgen olja maldyŋ basy-közine qaramai, būidasynan tizip äkep, Qūdaimende men Täŋirbergenniŋ jelisine bailai salatyn. Qūdaimende men Täŋirbergen oğan boiyna siŋimdi bolsyn degen syltaumen öz maldarynyŋ işinen taily bie, tailaqty tüie beretin. Olar da būlardyŋ tel maly i̇emes, är auyldan äldeqalai kelip qalğan olja maldar.
Qūdaimende i̇endi oilap qarasa, şynynda da, Kälenniŋ qolyndağy bar maly - būlarğa türi, tüsi tanymal. Ūrlap alğan mal dep ūlyqqa körsetuge syiymdy - aq! Jaulyq nietke şyndap mingen Täŋirbergen peşirge aldyn ala Kälenniŋ qolyndağy bar malyn pagornoilatyp, qattap qağazğa tüsirip apty. Sonan keiin osy maldardyŋ bärin qabyrğa bolysyna qarasty i̇elderden ūrlağan i̇etip, är auyldan iesin şyğaryp aryz tüsirip tastağan i̇eken. Qūdaimende basyn şaiqady: «Apyr - au, osynyŋ bäri... basyna qaidan kele bere -tuŋ? »
* * *
Säskelete bolys aulyna kelgen Kälenniŋ qasynda Möŋke men Dos. Bäri jaiau. Qūr qol. Tek Kälen juan doiyryn qolyna ūstai şyqqan. Baiağy at jalyn tartyp mingen kezde özegine qorğasyn qūidyryp, būzau tis qyp, myğymdap örgizgen doiyr. Jarymyn ūzyn jeŋiniŋ işine tyğyp, i̇eki büktep alğan. Auyldan şyqqaly ünsiz. Bir päleni işi sezip tomsaryp alğan. Oqta-tekte Möŋke ğana:
─ Ai, Qarataz... sol käpir taz qystyryldy - au būl arağa,- dep köŋildegi küdikti aitty.
Kälenniŋ oiynda İelaman. Aidap äketkeli habar-oşarsyz. Änebirde artynan izdep barmaq bop, buynyp-tüiinip otyrğanda, jağağa suyq habar tarady; Sudyr Ahmet sekildiler Şodyrdyŋ balasy äkesiniŋ qūnyn quyp kele jatqan körinedi dep köiitkesin, Kälen İelamannyŋ qatyn-balasyn tastap kete almai, qarailap jür i̇edi, i̇elge uriadnik keldi de, dereu būny şaqyrtty. Kälen qasyna adam almai, jalğyz barğysy kelip i̇edi, biraq oğan balyqşylar könbei, soiyl soğarlyğy mol i̇eki-üş jigitti i̇ertip jiberdi. Aqbauyrda otyrğan bolys auyly būlardan onşa qaşyq i̇emes-ti. Bylai şyğa bergende būlarğa auyl syrtyndağy būiratta aŋ aulap jürgen Täŋirbergen kezdesti. Kälen men Möŋke baiqamağan syŋai tanytyp, tildespei ötip ketkisi kelip i̇edi, biraq jas myrza būlardy anadaidan körip, ädeii būrylyp keldi. Jaqyndağanda attan tüsip, jasy ülken kisilerge sälem berdi.
─ Auyl - i̇eliŋ aman ba, şyrağym?- dedi Möŋke.
─ Şükir. Jol bolsyn, ağalar?
─ Seniŋ aulyŋa bara jatyrmyz.
─ İe, degendei. Şaqyryp keltire almaityn qadirli kisi i̇ekensizder. Auylda bolys ağam da jok; i̇edi, men barmasam bolmas. Al, ağalar, jüriŋizder.
─ Raqmet, şyrağym. Ūlyq şaqyryp jatyr degesin kele jatyrmyz.
─ İe, onyŋ sizderde ne şaruasy bar i̇eken?
─ Bilmedik. Qūdai aldynda kinämiz bolsa da, ūlyqqa jazyğymyz joq i̇edi.
─ Jä, kettik!- dedi Kälen mynalardyŋ söz ilämin jaqtyrmai.
Täŋirbergen atynyŋ qanjyğasynan altaiy qyzyl tülkini alyp, qart balyqşynyŋ aldyna tastai saldy:
─ Teŋiz sekildi ūlyq ta tilsiz jau ğoi. Beti qatty bir ispen bara jatyr i̇ekensizder, joldaryŋ oŋ boluyna, jaqsy tilekpen tartam.
─ Raqmet! Öz teŋiŋniŋ aldy bol!- dedi Möŋke. Bylai ūzap şyqqasyn ol janyndağy i̇eki joldasyna qarap,- ne dese de, osy jigit ädepti. Ağasyndai i̇emes, jüzinde iman bar,- dedi.
Kälen ündemedi. İel qazağy ūlyq üstine ūlyqsat sūrap kiretin. Kirgesin de ūlyq aldynda bas kiımin alyp, iılip-bügilip söilesetin ädet bolatyn-dy. Basyn qaterge tikken Kälen ol kädeni belden basyp, i̇eki joldasyn bastap, ūlyq üstine basa-köktep kirip baryp i̇edi, uriadnik iri orys i̇eken. Jalaŋ bas. Sary şaşy ürpe-türpe. Qoŋyrğa da, saryğa da jatpaityn kül tüstileu mūrtynan temeki iısi aŋqydy.
Ūzyn mūrttyŋ qos şalğailyğy qazaqy küpiniŋ jeŋi tärizdenip, tömen qarai salbyrap ketipti. Qalyŋ kiımdi üş kisi ūlyqsat sūramai, qarly aiağy syqyrlap, syrttağy aiazdy işke ala kirgende, uriadnik keŋ üidiŋ tösek jaiğan törinde i̇eki qolyn artyna ūstap, arly-berli kezip jür i̇eken. Myna kisilerdiŋ ai-şai joq basa-köktep kirip kele jatqanyn körip, beiqam boiyn jiyp aldy. Jaişylyqta öziniŋ dala qazağyna isteitin toŋ aibatyn şaqyryp, salaqtap sanyna soğyp jürgen sary ala qylyşty sol qolymen ūstady. Ol tiktelip qarasa, ädette, qandai i̇er qazaq ta şydamai, közin taidyryp äketuşi i̇edi. Al, mynau yğatyn i̇emes. Senseŋ tymaq astynan kirpik qaqpai qadalğan kişkentai jylan köz öŋmeninen ötip barady.
Uriadnik art jağynda tūrğan tapaltaq jigitke būrylyp: «Būl kim?»- dep sūrady. Tapaltaq jigit oqu bitirip kep, bolysqa peşir bop ornalasqaly qarny şyğyp, bas-aiağy domalana qalğan-dy. Taŋqy tanau. Büirektei beti byttiyp bedireŋdep tūratyn qyzyl qoŋyr jigit uriadniktiŋ Kälennen yğysyp qalğanyn baiqağan-dy. Uriadnik seskengen kisiden öziniŋ aiylyn da jimaitynyn körsetkisi kep, uriadnik pen Kälenniŋ i̇eki arasyna kimelep tūra qaldy. Özinen qol sozym biık kisige būl sūq qolyn şoşaityp, yzğarmen bezep:
─ Kälen degen ūry osy!- dep i̇edi.
─ Kalin?- dep uriadnik qaiyryp sūrady.- Vot çto, tsar Kalin?- dep Kälenge tikelei til qata tüsti de, onyŋ orysşa tüsinbeitini i̇esine tüsip, tağy da peşirge būrylyp,- i̇el işinen ūrlağan maldaryn moinyna ala ma i̇eken?.. Sony sūra!- dedi.
─ İesittiŋ ğoi! Ūlyqqa şynyŋdy ait!
─ Äi, jarqynym, ärkimniŋ atar taŋy, batar küni bar ğoi...
─ Aqsaqal, kün-tündi qaitesiŋ?! Onan da ūrlağan maldaryŋdy moinyŋa al.
─ Inim, ūrlyğyŋ ne? Men büginde ol käsipti qoiğan kisimin. Myna jigitter aitsyn,- dep Kälen qasynda tūrğan Möŋke men Dosty kuälikke tarta söiledi.- Osy küni maŋdai terimmen tapqan adal näsibimdi qaljalap jürmin. Meni qajai bermesin, sony ait! Öz sözimdei ğyp būljytpai jetkiz, myna auzy tükti köpir...
─ Tiliŋdi tart! Seniŋ qaitip tirlik i̇etetiniŋdi bilemiz.
─ İe, degendei, körgeniŋ bolsa aita ğoi.
─ Aitam. Būnyŋ ūlyq pen töre aldynda aq i̇etek işan bola qaluyn. Seni tünde, i̇el jatqannan bylai qarai körer me i̇edi... qoraly i̇eldiŋ ortasyna kirip, qotannan qoi alyp qaşatyn ögiz moiyn kökjaldyŋ nağyz özi bolar i̇ediŋ ğoi.
Kälenniŋ aiğyr jalyndai mūrtynyŋ är taly yzğarmen tikireiip barady. Ol bir attap peşirdiŋ üstine töne tüsti. İendi bir qimylmen peşir balany jelkesinen bürip alatyndai i̇edi. Jūrt sondai soiqandy kütip, dem almai tym-tyrys bola qalğanda, älgi Kälen aiaq astynan jadyrady. Möŋke men Dosqa būrylyp:
─ İe, päruärdiger!.. Myna Taŋqy Mūryn, Tory şolaq bala ğoi, ūlyq pen Qūdaimendeniŋ aldynda qūrdai jorğalaidy, al bizge kelgende būnyŋ özi Qūdai bola qalğanyn qaraşy,-dedi külip.
Ärkimniŋ bir äli jeteri bar ğoi,- dedi Möŋke. Būlardyŋ üstine älginde Jasağanbergen kirgen-di. Biraq ony bireu körip, bireu körgen joq-ty. Ol jaŋa Kälenniŋ peşirdi taiğa taŋba basqandai taŋbalap atağanyna mäz bolsa da, biraq küle almai, qūr bulyğyp, iyğynyŋ basy selkildep tūrğan. Peşir büirektei beti du qyzaryp, auzyna qapelimde söz tüspei bulyğyp qaldy. Tükke tüsinbegen uriadnik aŋ-taŋ. «Ah, çerti aziaty. Ne boldy? Ne dedi?»- dep, peşirge bir, Jasağanbergenge bir qarady. Peşir i̇esin jidy.
─ Taqsyr, būl baukespe ūry. Kisi öltirgen. Osy qazir sizge de tilin tigizdi.
Uriadniktiŋ kök közi i̇ejireiip ketti:
─ Ah, merzavets? Sibirde şiriteiin öziŋdi.- Möŋke men Dos bir- birine qarady:
─ Būl orysqa til tigizdik pe? Ataŋ jaqsy, anaŋ jaqsy degennen basqa ne aittyŋ būğan?
Peşir bala älgi älgi me, ol i̇endi Kälendi öltire jamandap, körer közge qol-aiağyn matap beruge qarap i̇edi. Sözge Jasağanbergen aralasty:
─ Seni de halqyŋ oqyğan, közi aşyq azamatym deidi-au! Orys tilin sen öz älsiziŋdi talau üşin üirengen i̇ekensiŋ ğoi.
Sonan soŋ ol mūnda bolğan jağdaidyŋ bärin uriadnikke būljytpai, däl jetkizdi. Kälenniŋ peşirge qoiğan atyna deiin aitqan-dy. Uriadnik közinen jas aqqanşa küldi.
─ Ai, tüsiŋ jaman i̇eken. Sirä, i̇el arasynda mal ūrlap, kisi öltirgeniŋ ras bolsa ras şyğar,-dedi, äli de bolsa Kälenniŋ keskinine senimsizdene qarap.
Jasağanbergen onyŋ sözin qazaqşağa audarğanda, Kälen külip:
─ Taqsyr - au, tergeudegi kiside tüs qaidan bolsyn?! Qaita keudemnen janym şyqpai, tiri tūrğanymdy ait,- dep i̇edi, uriadnik Kälennen tezirek qūtylğysy keldi bilem:
─ Aida, ket!- dep qolyn siltedi.
─ Jasanjan, ömirli bol! Örkeniŋ össin! - Jasağanbergen qaşan i̇esikten şyğyp ketkenşe i̇eki közin Kälennen aiyrğan joq. « Jeliden mal aludy ğana biletin ūry ma desem, būl özi aqyldy da qazaq i̇eken »,- dep oilap, jükke jauyrynyn süiep tūryp qaldy.
* * *
Qolyna tigen bolystyqty qastasqan kisiden kek alatyn qara şoqpar köretin Qūdaimende osy künderi i̇erterekte i̇esesi ketip jürgen kisilerden kek ala bastağan-dy. İel işindegi talai jaqsynyŋ basyna onyŋ qūryğy men syryğy tiıp jatqan. Qūryğy äueli İelamanğa tüsti. İendi bügin ol qūryğyn Kälenge salmaq bolğanda kişi inisi aralasty da, bitip tūrğan istiŋ betin qaitaryp tastady. Sony i̇esitken boida Qūdaimende Tübektegi şaruasyn tastai salyp auylğa şapty. Kele sala ol Täŋirbergen men peşir balany şaqyryp aldy:
─ Būnda ne bop jatyr, käne, bärin tügel aityŋdar?- Yzadan jaryla jazdap otyrğan Täŋirbergen:
─ Oibai, Qūdai - ai, basqany qaiteiin, öz küşigiŋniŋ öziŋdi qapqany jaman boldy ğoi,-dep i̇edi.
─ Ol kim?.. Jasanjan ba?
─ İe, sol. Oqu bitirip azamat bolady, älimiz kelmei jürgen i̇el işindegi jaularymyzdy mūqatyp beredi i̇eken desek, būl küşiktiŋ özimdi qapqanyn qalai keşireiin?..
Qūdaimende aldymen Täŋirbergenge yzaly. Öziniŋ tilin almai, Orynborğa aparyp orys oquyna berip jürgen basqa i̇emes, osynyŋ däl özi.
─ Sen ketkeli tağy bir jaŋalyq Aldabergen ağaŋnyŋ i̇eki qara aty joq...- dedi Täŋirbergen.
─ Qasqyr quyp ketken şyğar?
─ Adamnyŋ qasqyry bolmasa qaitsin...
─ Ne dei - tuŋ?.. Sonda ol kim bola - tuŋ?
─ Bolys ağam qyzyq. Joğynyŋ izine meni sala beredi,- dep Täŋirbergen közin temen salyp, myrs-myrs külip otyrdy da, - mal joğalsa - ūrydan izdemeuşi me i̇edi osy?.. - dedi.
Uöi, sonda... Toqta, sonda ol qai ūry bola - tuŋ? Täŋirbergen bül joly da Qūdaimendeni bolys i̇eken dep aibynyp jatqan joq. Oğan qaita öktemdik sezdirip, syzdana qarap otyryp, köŋilindegi küdigin aitty:
─ İeki qara atty alğan jau alysta i̇emes, qys aiynda alystan ūry kelmeidi.
Qūdaimende dereu iske kirisip, aulyna rubasylardy şadyryp aldy. Osy künderi bolys üiinde i̇el jaqsylarynyŋ basy jiı qosylatyn bop jürgen-di. Täŋirbergen men peşirden basqa būl jiynğa uriadnik qatysty. Jasağanbergen keşteu keldi.
Qūdaimende uriadnikke jaltaqtap qarap, jasqanşaqtap söz bastady:
─ Kälen qaşanda osy i̇eldiŋ jelisine şabatyn i̇ejelgi kökjalyŋ i̇edi. Ony osylai tyiusyz jibere beresiŋ be?! Äne, sofy ağamnyŋ i̇eki qara atyn tağy äketti.
Jaŋa ğana asqa toiyp alğan uriadnik tisin şūqyp otyryp tyŋdady. Rubasylar bir auyzdan «Sibirge aidatu kerek» dep dauryğyp, üidi basyna köterip bara jatty. Uriadnik ädepkide «ne dep jatyr» dep peşirden sūrap otyrğan-dy. Keiin jalyqty. Onan ūiqysy keldi. Onan äri - beridesin mynalardyŋ äŋgimesi iş pystyra bastady da, ūzaqqa sozylğanyna yzalanyp, qolyn silkip tūryp ketti.
─ Çert vas razberet. Seniŋ iniŋ... oqyğan azamat sonyŋ jağynda. Äueli iniŋmen söilesip, özara kelisip alyŋdar. Al, ana ūryny... aty qalai i̇edi?..
─ Kälen!
─ İä, Kalin. Ony ūstau bizge qiyn i̇emes,- dedi de, uriadnik syrtqa şyğyp ketti. Onyŋ soŋyn ala qalğandar da türegeldi. Qūdaimende men Jasağanbergen jūrt soŋynda oŋaşa qalyp i̇edi; Jasağanbergen i̇ekeuden i̇ekeu oŋaşa qalğasyn da qyrysy tarqamai qyrjiyp otyrğan ağasyn Uialtqysy kep, ar-Uiat, namys jöninde biraz maslihat aityp i̇edi; Qūdaimende qybyr i̇etken joq. Tek inisine köŋildegi bardy aitqyzyp aldy da, qolyna tymağy men qamşysyn ūstai türegeldi. Inisine kerek dese nazar salmai, i̇esikke bettep bara jatqan-dy. Onyŋ būl qylyğyna tüsinbegen jas jigit ağasyna taŋdana qarap, közimen ūzatyp tūrğanda, Qūdaimende i̇esiktiŋ syrtyna bir aiağyn salyp, i̇endi şyğyp ketedi - au degende kilt toqtady. Qaiyrylyp artyna būryldy. Onda da böksesin syrtqa salyp tūryp:
─ Sen ar dei - tuŋ... adamgerşilik dei - tuŋ. Orystyŋ kitabyndağy sözdi būl arağa salma. Būl aranyŋ ary da, adamgerşiligi de onan bölek. Sen äli şip-şiki balasyŋ. Tüktiŋ mänisin bilmei - tuŋ,- dedi de, inisi til qatam degenşe i̇esikti tars jauyp, şyğyp ketti.
* * *
Ebeisin işke sürine-qabyna kirdi.
─ Myrza... köz ūşynan bir qaraiğan körindi.
─ Sol bolar...
─ Basqa kim deisiŋ, ärine, sol!
─ İä, Alla, qoldai gör. Al!.. Al, jüriŋder! Jaŋa ğana şirenip, syzdap otyrğan yğailar men syğailar, japyryla qozğaldy. Bäri birdei i̇esikke ūmtyldy. Qarbalasqan abyr-sabyr asyğysta biriniŋ aldyna biri tüskisi kep, birin-biri kimelep jatyr. Būlardyŋ biri -Qūdaimende bolsa, biri - Temirke. Biri - Täŋirbergen. Aqsaq Jagor, Kurnos İvan... Aqsaq Jagor bir aiağyn syltyp basatyn, isik keude, iri qara orys. Bailyğy jürmegen kezde, osyndaida küşke, omyrauğa salyp ketetin ozbyr. «Kele jatyr»,- degen habar tigende, Aqsaq Jagor janyndağylardyŋ bärinen būryn tūrdy. Būrynyraq i̇esikke jetti. Salğan jerden alğa tüsip, kümis şaluly taiağyn şalt sermep, būrynğydan da göri qattyraq aqsaŋdai basyp jūrttyŋ aldyna tüsip bara jatyr i̇edi, jas myrza Temirkeni şyntağymen türtip qaldy:
─ Kördiŋ be? Qūdai bir aiağynan aiyryp qoiğannyŋ özinde aldyŋdy orap ketkenin. Būl kök soqqannyŋ i̇eki aiağy sau bolsa qaiter i̇edi, ä?
─ İ-i, aitpa, aitpa. Ul şoŋynşaq aram vit... aram.
─ İä, aramdyqqa aiaqtyŋ da keregi joq şyğar?! Promsol aldy iın tiresken halyq. Yğy-jyğy. Abyr-sabyr. Äldekim äldebireuge dauystap, äldenege jantalasyp qūiqyljyp jürgen kisiler. Qonaq tüsetin üidi küni būryn äzirlep qoiğan-dy. İendi qazir biraz kisi i̇esik aldynyŋ qaryn kürep, topyraq seuip jatty.
─ «Külşeli bala süiüge jaqsy» degen - au!..- dedi Temirke.
─ Apyr - ai de! Tap bir gubernatordy kütkendei boldyq qoi,- dedi Täŋirbergen.
Osydan keiin i̇eşkim ündemedi. Qūldilap kele jatqan köz ūşyndağy qaraiğanğa myna jaqta tūrğan jūrt qolyn kölegeilep, moinyn sozyp şydamsyzdana qarap qapty. Aq qar kün säulesi astynda jaltyrap, jylt-jylt i̇etip kisi közin qaryp barady. Būlar köp kütken joq Soŋynda bes-alty salt atty nökeri bar, jeŋil şanağa mingen jas myrza attaryn aq qyrau qyp ağyzyp kep, özin kütip tūrğan jiyn aldyna kilt toqtady. Sol boida janynda otyrğan jylpos jigit şanadan şapşaŋ sekirip tüsip, kilem japqan jaily orynda otyrğan ofitserge qolyn sozyp, şanadan tüskenin kütip tūra qaldy. Jas Fedorov qasqyr işikti iyğymen keiin serpip, boiyn jeŋildep aldy. Bir janğa köz salmai, syrtyn suyq ūstap, syzdağan qalpy zer pagony jarq-jūrq i̇etip, şanadan äueli bir aiağyn, sosyn i̇ekinşi aiağyn şyğaryp, aqyryn tüsti.
Qūdaimende, Temirke, Aqsaq Jagor bas bop, sol arada aldynan şyğyp kütip alğan bar kisiniŋ bäri jas Fedorovtyŋ aldynda jel soqqan qamystai japyrylyp, iılip - bügilip jatyr. Tili jetkeni orysşa, jetpegeni qazaqşa, tatarşa amandasyp:
─ Aman, taqsyr!
─ Zdrasti, taqsyr!
─ Assalaumaleiküm!
─ Dobro pojalovat, vaşe vysokorodie!- dep şulap jatty.
Ofitser olarğa basyn säl izedi de, toqtamai tūsynan tezirek basyp ötip ketti. «Nälet atqyrlar»,- dedi işinen. Onyŋ oiynşa aziiälyqtar şetinen alaiaq, ailaker, ūry. Boiyŋdy tartyp ūstamasaŋ, bauyryŋa qalai kirip ketkenin bilmei qalasyŋ. Özin kütip alğan myna şūbar ala top ta būny aldap soğu üşin ädeii öp-ötirik ölip - tirilip, iılip - bügilip jatqandai. «İä, būlar osylai»,- dep oilady da, bir janğa peiil bermei, salğan jerden syrtyn suytyp ala qoidy.
Tentek Şodyrdy jaqsy biletin Täŋirbergen bir körgennen - aq jas ofitserdiŋ äkesine qatty ūqsaitynyn baiqady. Bū da äkesi siiäqty iri, kesek. Būnyŋ da at jaqty beti süp -sūr. Būl da äkesi siiäqty syryn saqtap, birde - bireuge rai bermei, suyq tomsaryp alady. Kişileu kök közi kisige qarağanda, äsirese, äkesiniŋ közine ūqsap, sebepsiz tūnjyrai qalady i̇eken.
─ Käpirdiŋ äkesinen aumai qalğanyn qaraş,- dedi Täŋirbergen.
─ Apyr - ai de!.. İttiŋ sidigi qandai asyl i̇edi!- dep qoştady Qūdaimende,- jür, jaqynyraq baraiyq!
Täŋirbergen qozğalmady. Basqalardai ol közge tüsuge tyrysqan joq. İılip - bügilgen de jo. Qaita myna köp şuyldaqtyŋ qylyğy būnyŋ özine de i̇ersi köringendei, betine mysqyl şauyp, mūrtynan külip, bir şette jalğyz özi oqşau tūryp qalğan-dy. Jas Fedorov şuyldağan şūbar ala jiynğa tek änşeiin jai ğana, nemqūraidy köz salyp kele jatyp, kenet Täŋirbergenge közi tüsti. Qaita qarady. Jalbaqtağan qazaq bailary men tatar, orys köpesteriniŋ işinde sūlu boiy iılmei, jalğyz özi oqşau tūrğan täkappar, paŋ jigitke qyzyqtap qarap qalğanyn özi de baiqamap i̇edi. «İş ty, kak stepnoi prints!»
─ Kak zovut?- dedi Fedorov.
Täŋirbergen tüsinbedi. Sony baiqai qoiğan Temirke i̇elp i̇etip jetip bardy.
─ İesimiŋ neşik dep sūraidy.
─ Täŋirbergen.
─ Qalai? Tan... Tiani...
─ Vaşe vysokorodie... būl asa bai jigit. Täŋirbergen degen myrza,- dedi Temirke.
─ Tian... Tiani-br-r...
Fedorov tili kelmesin bildi de, qabağyn şytyp toqtap qaldy. Jas myrzağa älgiden artyq köz salmai, özine küni būryn aldyn ala daiarlap qoiğan üige bardy. Juyndy. Qyryndy. Kiımin almastyrdy. Sol üstine qasyna i̇erip kelgen qosşysy - jylpos jigit kirdi.
─ Vaşe vysokorodie, qalai, ūnady ma?
─ A a?..
─ Amal qaisy, Aziiänyŋ aty Aziiä. Äsirese, alğaşqy kezde qiyn. Keiin biraq üirenip ketesiŋ. Sizdi bügin kütip alğan kisiler... Būlardyŋ bäri kezinde sizdiŋ äkeŋizben istes bolğan kisiler. İeptep tildeskeniŋde bolatyn i̇edi...
─ Nu ih!..
Fedorov as - sulanyp, birazyraq tynyşqasyn syrtqa şyqty. Jylpos jigit i̇ere şyqty.
─ Marqūm äkeŋizden qalğan... promsol osy,- dedi ol teŋiz jağalauyndağy i̇eki - üş üi men labazdy körsetip.
Fedorov töbege ūrğandai toqtai qaldy:
─ Ty çto?.. Şutit izvoliş?
─ Ne degeniŋiz, myrza?! Promsoldyŋ kemi joq.- Fedorov sengen joq. Sosyn qasyna Kurnos İvandy i̇ertip, promsoldy armansyz aralap şyqty. Kurnos İvanda i̇es - tüs joq. Jas Fedorovqa til qatqaly oqtala beredi de toqtap qalady. Auzyn aşsa boldy ökpesi auzyna tyğylady da, demi jetpei bara jatqasyn tūtyğyp, qaqalyp - şaşalyp qala beredi. Aralğa kelgeli işpei - jemei jiğan azyn - aulaq aqşasy bardy. Fedorovtan keiin i̇eşkimniŋ qosyn jekkisi kelmegen jigit bes jüz qūlaş qara tordy satyp alyp, i̇endigi jerge, ne körse de, öz betimen jeke talap qyludy arman i̇etip jür i̇edi.
─ Qadirli myrza... Ğūmyr boiy ūmytpaiyn. Dūğama kirgizip, qūlyq bop öteiin...
─ Çto - o?
─ Qūlyŋ bop öteiin, mağan äkeŋnen qalğan...
─ Ne - i̇e?..
─ Äkeŋnen qalğan i̇eski qara tor...
─ Tor - r?
─ İä, tor... nevod...
─ Poverennyiğa bar! Soğan ait!
İvan jügire jöneldi. Jas Fedorov bala kezde Volga boiynan iri bai köpesterdiŋ talai -talai balyq zavodyn körgeni bardy. Äkeden qalğan mūra solardai jüzdegen adam isteitin ülken öndiris bolmasa da, būnyŋ ömirine jetetin biraz bailyq özin aldynda tosyp tūrğandai körip i̇edi. Süitse, o, Qūdai... äkeden qalğan bailyqtyŋ siqy... Nebäri... Bolyp bolğany... Sonşa: jerden at sabyltyp kelgen i̇eŋbegine tūrmaityn birdeŋe. Fedorov kelgenine ökindi. Abyroi bolğanda, äskeri qatal tärbie tezinen ötken jigit köŋil küiin qasyndağylarğa sezdirmedi. Osy saparğa özimen birge äielin ala kelmei, äkesiniŋ üiinde qaldyryp ketkenine quandy. Äitpegende, bai köpestiŋ i̇erke, şoljaq qyzy būny mazaqtap itin şyğaratyn i̇edi. Onsyzda būl öz ömirine yrza i̇emes. Kişkentai künnen äke tärbiesin körmedi. Oquğa jasy tolar - tolmasta äkesi būny Samar qalasynda tūratyn dosyna jiberdi. On jyly sonda ötti. Oquyn bitirgen boida būny äskerge aldy. Sonan beri küni de, tüni de äsker ömiriniŋ mazasyz, sartyl - sūrtylda ötip, ata - ana tirliginen şettep, bauyry suyp ketkenin özi de sezbepti. Ras, işer as, kier kiımge taryqqan joq. Äkesi artynan ai saiyn jiberip tūrğan aqşanyŋ bet - jüzine qaramai, retti - retsiz sudai şaşty. Özi sudai şaşyp jürgen aqşanyŋ ana jaqta äkesine qandai qiyndyqpen tüsip jatqany jas Fedorovtyŋ miyna kirip - şyqqan joq-ty. İendi baqsa... äkesi baiğūs, kerek dese közi tiride adamğa ūqsap dūrys ömir süre almapty. Qatyn - bala anda, özi būnda. At aiağy jetpeitin qu dala, qūba mekende, tili, dini bölek jabaiy halyq arasynda i̇esil - derti mal tabam, bai bolam dep janyn jaldap jürgende, aqyrynda kisi qolynan qaza tapty. Süiegi dalada qaldy. Öligin kül şyqqandai, auyl syrtyndağy äldebir töbege aparyp, tizeden qazğan şūqyrğa köme salypty. Qabir basyna şanyşqan ağaş kresti de keiin tüie süikenip qūlatyp ketipti.
Jas Fedorovqa Şura qatty ūnady. Tek äkesi ölgennen keiin beişara kelinşek i̇eşteŋeniŋ parqyn bilmeitin qasietsiz nemeniŋ qolyna tüsken de, qapelimde ūipalaqtalyp qalğan i̇eken. Būğan kezdeskende nazaryn tiktep qarai almai, basy iılip, öŋirindegi tüimeni tartqylap tūryp qaldy. Äkesi siiäqty, äiel näsiline būnyŋ öziniŋ de köŋili jüirik i̇edi. Zamanynda, Qūdai biledi, myna bälekei kelinşek talai i̇erkektiŋ jüregin dirildetken bolar-au dep oilady. Äkesin mal tabudan basqa tük bilmeitin tiyn quğan qaimana köptiŋ biri köretin-di. Süitse, jo - q, o da äiel näsilinen salymsyz bolmapty.
Jas Fedorov i̇ezu tarta tüsti de, tez tyiyla qaldy. Jylpos jigitti qasyna şaqyryp aldy:
─ Balyqşy kirgizdar qaida tūrady?
─ Ana jaqta... Jar basynda.
─ Köp pe?
─ Jetedi... jüzden astam üi. Vaşe blagorodie, baryp körgiŋiz kelse...
«Qaityp ketsem be i̇eken?»- dedi Fedorov işinen. Köŋili qūlazyp tūr. Kelgenine ökindi. Osy saparğa attanarda özin ana jaqtağy joldastarynyŋ qalai şyğaryp salğany i̇esine tüsse betinen oty şyğady. Rahaty az äsker ömiriniŋ sart - sūrtynda küzetke birge tūryp, qyzğa birge baryp, küni de, tüni de birge ötip jürgen öŋkei sarala iyq jas ofitserler jüretin küni būny bäri qaumalap jolaiaq jasatty. Araq sudai işildi. Şekesi qyzyp alğan jelökpe jas nemeler äkesinen qalğan ien bailyqqa kenelgeli bara jatqan baqytty jigitke qyzyğyp, bäri kötermelep, qolpaştap baqty. Äri - beridesin būny öz atymen atamai, birde Rotşild, birde Riabuşinskii, Rokfeller dep, äkesinen qalğan bailyqqa älden qaltasyn qalyŋdatyp jatty. Būğan bäriniŋ bauyry bitip, bäri dos, qandy köilek joldas boluğa janyn salyp, ölip-öşken i̇edi. Būnysy jas Fedorovqa ūnady. Bylaiğy kezde qabağy aşylmai, tūnjyrap jüretin kök közde külki ūşqyndady.
Būl jürgen küni syrt aiaz i̇edi. Ornynan jyljyp, qozğalyp bara jatqan poiyzğa şaqqa ülgerdi. Qanşa kün jürgeni i̇esinde qalmapty. Äiteuir, jol ūzaq boldy. Kün jürdi. Tün jürdi. Ūiqydan tūra sala ūmtylyp tūsyndağy terezege qaraidy. Qaşan qarasa da terezeniŋ arğy jağy appaq aq qar. Sarylğan ūzaq jol. Ömiri körmegen i̇el. Qart Aziiä. Kiız üi. Äldebir Aral teŋizi. Qyrğyz-qaisaq i̇eli. Äkesinen qalğan mūra. Ağyl-tegil bailyq...
Araqqa qyzyp alğan ofitserler bauyry bitip bara jatqandai, būny birinen keiin biri qūşaqtady. Bir qūşaqtan bosasa, i̇ekinşi, üşinşi qūşaq jabysyp, oŋaşalap şetke alyp şyğyp, soŋyra qaryzğa aqşa berersiŋ dep qiylğan i̇edi.
Endi... İendi, mine... ana jaqta joldastary qalyŋdatyp jibergen qaltasyn, būl jaqta özin kütip alğan älgi alaiaqtar aldap soğyp, qu taqyrğa otyrğyzyp ketkendei. Jas Fedorov sol künniŋ i̇erteŋine tösekten tūra sala jylpos jigitke:
─ Atty daiarla,- dedi.
─ Ay, myrza... Būnyŋyz qalai? İerteŋ torg... Basy - qasynda bolğanyŋyz dūrys qoi.
─ Basy - qasynda öziŋ bol! Men qaitam.
Ile - şala qos at jekken jeŋil şana üi aldyna kep toqtady. Köldei qasqyr işikke oranyp alğan jas Fedorov jan adammen qoştaspai, at şananyŋ jez qoŋyrauyn syldyratyp jürip ketti. Alda ūzaq jol!
* * *
Kälen kün keştete Kölqora tabanynda otyrğan üiine kelgen-di. Birer kün balalardyŋ qasynda bop, mauqyn basqasyn Şalqarda türmede jatqan İelamanğa baryp qaitpaq boldy da, ūzaq jolğa minetin tory atty taŋ asyryp, kir - qoŋyn judyryp jatqan. Ädette, üide otyrğanda üstine keli tüiip jatsa da qyŋq i̇etpeitin Kälen, qaşanda ot basyna tynyş. Balalar äkesin sağynyp qalğan i̇eken. Äsirese, kişisi - Kälenniŋ özine tartqan şot maŋdai, şüŋirek köz qara bala keşeden beri äke qasynan i̇eki i̇eli şyqqan joq.
─ Oi, it - şoşqa,- dedi Kälen - Jaman neme... Kimge ūqsap i̇eljirek bolğan...
─ Qaidan bileiin, osy balaŋ sen degende şyğarda jany basqa,- dedi Jamal.
─ Jaman it, ne bilip jaqsy köredi i̇eken?
─ Sorly bala, sen kelgeli japyrağyn jaiyp, bir jasap qalyp i̇edi. İerteŋ sen ketkesin tağy da jüdep qalatyn boldy. İelamanmen didarlasqasyn bosqa jata bermei, tezirek qaitarsyŋ.
Jamal bir i̇erkektiŋ ornyna jüretin qairatty äiel, Kälen köbine tüzde jürgendikten būl üidiŋ bar şaruasy bir öziniŋ moinynda. Otynyn, şöbin şabady. Balalaryn bağady. Malyn jailaidy. Jaişylyq ömirde üi işiniŋ tirligi qaperine kirip - şyqpai, ömir boiy äieline arqa süiep, at üstiniŋ sart - sūrtymen jürgen Kälen özi joqta ot basynda ne bop, ne qoiyp jatqanyn oilağan i̇emes-ti. Keide şyrqap alysqa ketip, at arqasynda ailap jürip qalğanda da, būl artynda öziniŋ bar- joğyn oilatpai, ot basyn qūstyŋ Uiasyndai köŋirsitip ūstap, bauyryndağy balalarğa qamqor, qaiyrymdy ana bolğasyn ylği da boidaq adamdai i̇etek-jeŋin keŋge salyp, mülde qapersiz jüretin. Balyqşylarmen qos bolğaly būl tipti at izin salmai ketken-di. Kälen äielin şyn aiady. Bügin tösekten tūrğanda jolğa şyqqanşa Jamalğa qolğabys bergisi kelip i̇edi. Qoldağy az ğana qara -qūrağa köz qyryn salyp, qoranyŋ qiyn oiyp, köŋin syrtqa şyğarmaqşy i̇edi. Būl oidan da i̇eşteŋe şyqpady. Üi işiniŋ tirligine kelgende ädette kejegesi keiin tartatyn da tūratyn yjdağatsyzdyğy äser i̇etti me, älde, kim bilsin, şai üstinde basyna qaidağy-jaidağy renişti birdeŋeler keldi de, köŋili aiaq astynan it talağandai boldy. Şaiğa da zauqy şappai, kesesin töŋkere saldy. Özine köldeneŋnen köz tastağan äielinen nazaryn būryp äketti. Auzyna qaidan tüskenin, işinen: «Äi, osy it ömir!»- dedi. Aitsa da, ömirin at üstinde ötkizdi. Qasyna qara i̇ertpei, jalğyz jortyp i̇el asyp, jer asyp, oty, suy bölek özge jūrttyŋ jelisin qiyp nar aldy, aruana aldy. Bir i̇eldiŋ maŋdaiyna balağan säigülik jüirigin aldy. Ol jesirdiki me, jetimdiki me, ony oilağan joq; zar i̇eŋirep qalğan sorlynyŋ ol kezderde būl obal-sauabyn oilap basyn qatyrdy ma? Kerek dese, köz jas pen qarğysqa da şaitany selt i̇etpei, tek jetegi men qosarynyŋ mol bolğanyn oilapty. Ol kimge yrys, nesibe boldy? Qai mūratyna jetti? Qaratazdyŋ qorasyn malğa toltyrsa toltyrğan şyğar, al biraq i̇erligimdi i̇elge tanytam dep jürip qanşa jūrttyŋ köz jasy men qarğysyn arqalağanyn oilady ma?
Kälen i̇erteŋine de auyr oidan aiyğa almady. Şaidan keiin köŋil küiin bir kez dombyra sazynan izdep, qos işekti sausaq ūşymen şertip otyr i̇edi, üi syrtynan at tUiağynyŋ dübiri şyqty. Jalma-jan tūsyndağy terezege sozylyp, syrtqa köz tastap i̇edi, tasyrlatyp şauyp kep üige at tūmsyğyn tirei toqtağan bir top kisiniŋ türin ūnatpady. Işinde - Qūdaimende, İebeisin. Qūdaimende qora jaqqa qamşysyn siltep, til qatyp i̇edi. Tört - bes kisi attan domalap tüse - tüse sala, şabalaŋdap ürgen itterdi qamşymen jasqap, mal qorağa ūmtyldy.
─ Sen otyra tūr,- dedi Jamal,- men baryp bilip keleiin.
─ Biletin i̇eşteŋesi joq, mynau - jau.
Būl üstine birdeŋe ilem degenşe i̇esikke jaqyn otyrğan Jamal jeleŋ boiymen syrtqa jügirip şyğyp i̇edi. Mal qoranyŋ auzy aŋqaiyp aşylyp qapty. Taŋ asyryp qoiğan Kälenniŋ torysyn bireu jetelep äketip barady i̇eken.
─ Azamattar - au, būlaryŋ qalai? Tal tüste malymyzdy talauğa salğandai biz ne jazdyŋ?
Analar äieldi jyr demedi. Jamal myna laŋnyŋ basqa i̇emes, Qūdaimendeden kelgenin bildi de, at üstinde şirenip otyrğan bolystyŋ şylbyryna oratyldy.
─ Azamat i̇emessiŋ be, toqtatpaisyŋ ba mynalaryŋdy?!- Bolys İebeisinge küŋk i̇etti:
─ Ne istep jürsiŋder? Myna qatyn aiaqqa oratylyp... İebeisin qamşysyn köterip Jamalğa ūmtyldy.
─ Kälen, qaidasyŋ?
─ İe, ol ne isteidi bizge?!- dep İebeisin atyn omyraulatyp keldi de, qatyndy qaq bastan tartyp jiberdi. Jamal betin basyp otyra qaldy.
Kälen işten däl osy kezde şyqty. Ony üide joq degen oimen i̇erkin ketip jürgen jigitter alyp deneli, būjyr qara kisini körgende jetektegi maldy tastai sala attaryna jügirdi. Olarmen Kälenniŋ isi bolğan joq. Üiden atyp şyqqan boida ol birden İebeisinge tap berdi.
Qūdaimende attyŋ basyn asyğys būryp, syrttap jönele berdi. Tek bylaiyraq ūzap şyqqasyn Kälenniŋ jalğyz jäne qarusyz, qūr qol i̇ekenin kördi de, at basyn tartty. Sol i̇eki arada jigitter de i̇esin jiyp, Qūdaimendeniŋ töŋiregine jinalyp qalğan i̇edi.
─ Qaptaŋdar!
Kälen tizesine salyp myjğylap jatqan İebeisinniŋ üstinen atyp tūrdy. Biraq qūr qol i̇ekeni i̇esine tüsip, ainalağa asyğys köz tastap i̇edi, qamys qorağa süiep qoiğan jide qadalardy körgende quanyp ketti; ytqyp baryp sonyŋ juandau birin ūstady.
Qūdaimende jalğyz bolğanmen Kälendi ala almasyn bildi de, öŋkigen ūzyn qarağa: «Moinyna arqan tasta»,- dedi. Jigitter i̇ekige qaq bölindi. Qamys qorağa arqasyn tirep tūrğan Kälendi i̇eki jaqtan ortağa alyp, biraq bata almai aŋdysyp tūr i̇edi, älgi imek qara astyndağy aŋ jal aiğyrdy tebinip, qūryŋ boiy jaqyndap keldi de i̇er üstinen köterile bere qolyndağy qyl arqannyŋ tūzaqtağan basyn Kälenniŋ moinyna tastap jiberdi. Süitti de arqannyŋ qolyndağy ūşyn taqymyna basa sala attyŋ basyn jalt būrdy. Kälen jan -därmen arqanğa jarmasty. Biraq salğan jerden syğyp ala jönelgen qyl arqandy moinynan şyğara almai, ağyza jönelgen at soŋynda bir qūlap, bir tūryp süiretilip bara jatty. Qūdaimende at üstindegi ūrysqa myqty i̇edi. Qoly da qaruly. Ağyzyp kep qamşymen Kälendi qaq bastan tartyp ötti. Kelesi soqqy tipti qatty tiıp, közi qarauytyp bara jatqanyn bildi.
Bir kezde i̇esin jidy. Qol - aiağy bailauly. Kişkentai i̇eki balasy qasynan ketpei dirdektep jylap jür. Jamal da anandai jerde aq qarda qol - aiağy bailauly būğan basyn köterip qarady.
─ Tiri i̇ekensiŋ ğoi.
Qamsyz otyrğanda qapy qalğanyna küiindi me, qatyn - bala aldynda körgen myna zäbir janyna batty ma, Kälen äieliniŋ betine qarai almady.
─ Myna auylğa jügir,- dedi Jamal qasynda şyryldap jürgen balalaryna.
Kälen dybysyn şyğarmai tistenip alğan. Mynau būnyŋ būl tirlikte özindei jūmyr basty adamnan körgen jalğyz qorlyq i̇edi. Anada balyqşylarğa käsip izdep öz aiağynan baruyn barsa da, būl äli de bolsa baiağy ömirdi aŋsap, keide köz qiyğy tör jaqta iluli tūrğan juan doiyrğa qadala qarap otyrğanyn baiqap qalatyn. Mynadan keiin Kälen biyl jaz şyğyp, jer aiağy keŋigesin üi işin balyqşylar aulyna köşirip alatyn bop nyq bailamğa keldi.
* * *
Säske tüs i̇edi, qaladan qaitqan kireşilerge ilesip Rai keldi. Äbden jüdepti. Üsti - basy i̇ebil - sebil. Moinyna qiyp salğan qylmysy bolmağasyn biraz ūstapty da, qamaudan bosatypty. Anada mūzğa yqqanda i̇eki betiniŋ ūşy suyqqa şaldyğyp üsigen i̇edi. Türmede i̇emdemei, beti qara qotyrlanyp, ūsqyny qaşyp ketken i̇eken. Qart äje ony dausynan tanydy.
─ Qoŋyr qozym, botam, kelşi! Kelşi bermen!- dedi qūşağyn aşyp.
Rai şaidan keiin Aqbalağa bardy. Jeŋgesi baladan keiin özine - özi kele almapty. Būryn üide de, tüzde de boiyn sändep kütip jüretin äieldiŋ üstindegi kiımderi de iınine qalai bolsa solai, olpy - solpy iline salypty. Ot janbai, yzğyp tūrğan üi köŋilsiz i̇eken. Aqbala ornynan aqyryn tūrdy, aqyryn qozğalyp törge tösek saldy.
─ Aman - i̇esen oraldyŋ ba?
─ Şükir...
─ Ağaŋ aman ba? Bizge... ne aitty?
Rai özin ūstaiyn dese de, közinde möltildegen jastan qysylyp, syrt ainala berdi. Jym -jyrt üi işinen i̇ekeuiniŋ dirildegen demi ğana i̇estilip tūr. Raidan köri qaita Aqbala özin tez biledi. Syzylğan sabyrly qalpy qazanğa i̇et saldy. Onan samauyrğa şai qoidy da, Kälen, Möŋkege, Dosqa bala jügirtti. Jasy ülken kisiler alyp - jūlyp bara jatqan şarua bolmasa, basqa uaqytta i̇er - azamaty joq üige öz betimen kep bas sūğa qoimaityn. Raidyŋ türmeden bosanyp kelgen syltauymen Aqbala osy auyldyŋ i̇endigi bas kötererleriniŋ basyn qosyp, qonaq qyp jibermek bolğan-dy.
Aqbala joq - jitik jaiyn tiliniŋ ūşyna almady. «Jağdaiyŋ qalai?»- dep Rai da sūramady. Onsyz da jeŋgesiniŋ jūpyny, jüdeu ömirin körip otyr. Aqbala şai demdegenşe būl peş tübinde qūndaqtauly jatqan balany qolyna aldy. Qūraq körpe arasynan şarananyŋ bir şökim betin şaqqa tapty.
─ Myrzamyzdyŋ türi osy,- dedi Aqbala. Tağy da tük dei almağan Rai bauyryndağy balağa betin basty da, qūrdan qūr i̇ernin tistelei berdi. Ağasyn Sibirge aidarda aiağyndağy temir kisendi şyldyratyp syrtqa şyğardy. İekeui türmeniŋ aulasynda tūrğan at arbanyŋ janynda tūryp qoştasty. Būl sonda da däl qazirgidei jas juğan betin ağasynyŋ iyğyna salyp, dybysyn şyğarmai dirildep jabysyp alğanda, i̇eki soldat būlardy äzer aiyrğan i̇edi. At arba aqyryn qozğaldy. Ağasy qūp - qu. Betinde qan, közinde jas joq Aiağyndağy auyr kisen şyldyr i̇etip, bir basyp, i̇eki basyp jürip ketti. Artyna jaltaqtap qarap bara jatyp: «Sorly jetimegimniŋ senen basqa kimi bar, köz qyryŋdy sala jür»,- dep i̇edi. Sol mynau. Jūmyrtqasyn jaryp şyqqan Uiadağy qūs balapanyndai, tyŋqityp orağan qūraq körpe arasynan bir şökim beti äzer körinedi. Dem alğan tynysy da i̇estilip tūrğan joq.
Rai közindegi jasty qūraq körpege üikedi de, tüu bolmağandai jadyrap:
─ Myna küşik qaitedi, äi? Üiine qonaq kelse de ūiyqtai bere me? Äi, tūr! Tūr i̇endi!- dep Rai qūndaqta jatqan balanyŋ tanauyn şymşylady. Bala közin aşpady. Kişkentai auzymen äldene izdegendei, qaimaŋdap i̇ernin qozğady.- Jeŋeşe, dombyra qaida? Men mūny, i̇endeşe, änmen ūiataiyn,- dep Rai küle tüsti de, bir qolymen balany bauyryna qysyp otyryp, dombyrağa dausyn qosyp aqyryn yŋyrsydy. Işke Kälen, Möŋke, Dos kirdi. Törge şyqqan boida Möŋke men Dos Aqbalağa til qatyp:
─ Kelin qarağym, qalaisyŋ?
─ Böpeŋ ösip kele me?- dep amandyq - saulyq sūrasty. Kälenniŋ köz qiyğy Raida. Ağasynyŋ üiine kelgesin jas jigittiŋ i̇esine är närse tüsip, köŋili būzylyp otyrğan üstinen şyğam ba dep oilap i̇edi; onyŋ ornyna jas jigittiŋ jarqyn jüzin körgende Kälenniŋ özi de jadyrap sala berdi. Törge şyqqasyn iyğyna jamylyp kelgen şidem küpini şyntağymen bir seripti de, boiyn jeŋildep aldy:
─ Bala, beri äkel,- dep, Raidyŋ qolynan dombyrany aldy. Äueli tiegin dūrystady. Sosyn qūlağyn keltirdi. Sonan soŋ ol dombyrany qūşyrlanyp, qattyraq qağyp - qağyp jiberdi de, salğan jerden Sarynyŋ änin şyrqai jöneldi. Kälen jigit kezinde qasyna qyz -bozbala i̇ertip biraz serilik qūrğan-dy. Būl öŋir sol kezden onyŋ änine qūştar. Küni keşege deiin ol qatysqan oiyn-sauyqqa aiaq jeter jerdegi halyq izdep baratyn. Özi köŋildengende i̇eşkim qolqalap sūramasa da, kisi basy qūralğan alqaly jiynda arqasy ūstap ketetin. Ondaida būl jazbastan Bataqtyŋ Sarysyn şyrqaityn. İegi tübittengen bozbala künnen Sary i̇el işinde ylği da qūdirettilermen jūldyzy qarsy boldy da, sonan qaşan qyrşynnan qyrqylğanşa ömiri at üstinde ötti. Serilik pen börilikti dittegen qyrşyn jas tarlan atpen Aral, Kaspii arasyndağy qara jonda talai jortqan-dy. Kälen osy joly da Raidyŋ qolynan dombyrany ala sala köilektiŋ omyrauyn jalaŋaştap aşyp tastady da, qūryqtai moinynyŋ öndirşegin būlt i̇etkizip tamağyn kenep aldy. Sosyn qalt i̇etip tyna qalğan üi işindegilerdiŋ i̇eşqaisysyna nazar salyp qaramai, közin äueletip üidiŋ alysyraq būryşyna qaldy da, äne bir serilik qyp jürgen jas kezde aidalada at üstinde cap jelip kele jatyp än salğandai, asqaq zor dauyspen şyrqai jöneldi. Ol än salğanda körşiler üilerinde otyra almai, köterile syrtqa şyqty. Şamalydan keiin Aqbalanyŋ üii lyq toldy. Kälen jazbastan Sarynyŋ änin şyrqady. Basqa jūrt qaiğyrsa da, Sary öz boiyn sergek ūstap, änine de, öleŋine de äzilin aralastyryp, köŋil küiin qyryq qūbyltyp otyratyn ör jan i̇edi.
«Basyna şyqtym şauyp Aiyryqtyŋ,
Dausymnan qūiqyljyğan aiyrylyppyn.
On i̇eki ai qyz körmegen sorly basym,
Qatynğa tezek tergen, äää - o, äi, qaiyrylyppyn».
Mynau Jarmola türmesinen bosanyp şyğyp, i̇endi ağaiyn - tumağa, sūlu jary Qyz Qosanğa asyğyp kele jatqan Sary i̇emes, osy myna üi toly jūrtty bir özine tabyndyryp qoiğan Kälenniŋ däl özi siiäqty. Balyqşylar qybyr i̇etpedi. Kempirler qūlağyn kimeşekten şyğaryp ūiyp qapty. Kälen bir kez Bataqtyŋ Sarysynyŋ ädettegi şyrqau änderin sabasyna tüsirip, jūrttyŋ öŋmeninen öte jazdaityn şüŋeit közdiŋ zärin syndyryp üi toly kisilerge jymyŋ i̇etti. İendi baiau qoŋyr dauysqa sap, jabyrqau, mūŋdy änderdi aitty.
«Kezinde köl şaiqağan Älima i̇edim,
Qor boldym Qoŋyrattyŋ şabağyna»,-
dep äldebir zamanda osy i̇el, osy jerde tuyp - ösken änşi, aqyn qyzdyŋ sonau «at jetpeitin, atan jetpeitin » Qaraqalpaq i̇eline köz asyp ketip bara jatqandağy zaryn aitqanda äielder jağy köz jasy kilkildep, mūŋaiyp qaldy. Kezinde köl şaiqağan qairan qyz i̇endigi ömiriniŋ bas biligin alys jūrttan at sabyltyp kelgen äldebireudiŋ qolyna berip, i̇elsiz, susyz üstirtte qaraŋğy tündi jamylyp ketip bara jatqandai. Aspanda jūldyzdar jymyŋdaidy. Sarylğan ūzaq jol jetkizbeidi. Qai jerden bastalyp, qaida baryp bitetini belgisiz. Balyqşylar tün ortasy taiau bolsa da üilerine qaitar i̇emes. İerteŋ taŋ qaraŋğysynan tūryp, mūz üstine şyğatyny i̇esten şyğyp ketken. Aqbala astan keiin qaita - qaita şai demdedi. Rai men Kälen kezektesip än aitqanda şaruağa qoly barmai, üi toly kisilerdiŋ şet jağyna kep tizesin qūşaqtap otyra qalady. Rai köz qiyğyn jeŋgesinen aiyrmady. Qyz kezde özi süietin ändi aitqanda Aqbala dauys qosyp, Kälen men Raiğa qosylyp ketip otyr.
Kälen qolyna köpten dombyra ūstamağan-dy. Şarşap qalğanyn syrtqa şyqqasyn sezdi. Bügingi keşke yrza. İelaman i̇el azamaty i̇edi. Az ğana uaqyt birge bolğanda balyqşy auyl atanğan köp tobyrğa onyŋ öz kökireginde qūrttai da alalyq bolğan joq-ty. Qosy basqa balyqşylar keide qazan qainatatyn balyq ūstai almai, saly sudan şyğyp qaitqanda, İelaman olardy şaqyryp alyp, qoldağy baryn bölip beretin. Işi tar kisiler reniş bildire qalsa, İelaman:
─ Qoi äri. Onsyz da at töbelindei azğantai qazaqty alalap, birin jat, birin jaqyn tūta almaspyn. Mağan balyqşylar aulynyŋ bäri tuys. Biz ru, tuys qualap tabysqan joqpyz. Bizdi tağdyr tabystyrdy. Al, tağdyry birdiŋ - qazany bir,- dep ünemi bütindikke, birlikke şaqyratyn. Balyqşy auyldyŋ basyn qosatyn ūiytqysyndai i̇edi. «Qairan, İelaman!» Ol bügin İelamannyŋ üiinde bolyp, qatyn - balasynyŋ hal - jaiyn bilgenine quandy. Köpten köŋilinde jürgen bir şaruasy tynğandai boldy. Közi üiiniŋ aldyna tüiesin şögerip jatqan qatynğa tüsti. «Būl kim boldy i̇eken? »- dep oilap, tezirek basyp kelse... äieli i̇eken, quanyp ketti. Qaraŋğyda qalauyş arasyn tintip, balalaryn tauyp alyp jatyp:
─ Myna äteŋe näletter qaida tyğylyp qalğan?!- dep küldi de, i̇eki balasyn i̇eki qoltyğyna qysyp işke kirdi. Kişi balasy közin aşpady. Kälen ony ūiyqtap jatyr i̇eken dep oilap, maŋdaiynan iıskep süie bergen i̇edi. İernin şoq qaryp alğandai, balanyŋ denesi lapyldap janyp jatyr i̇eken. Şoşyp qaldy. Ülken balasy äldekimnen körgen zäbir - japasyn şaqqysy kelgendei, iegi kemseŋdep qaldy.
─ Mynalarğa ne bolğan?
─ Keşir... balalaryŋdy auyrtyp aldym.
─ Ne deidi?..- Jamal jaulyğynyŋ şetimen auzyn basyp, jasyn jūtyp otyr i̇edi. Kälen şydamai:
─ Ne boldy? dedi aqyryp.
─ Sen ketkesin Qaratazdyŋ jigitteri qaita ainalyp soqty ğoi. Balalardy dirdektetip dalağa aidap şyqty. Qora - qopsyğa Kölqora tabanynda otyrğan halyqtan salyqqa jiyp alğan maldardy qamady.
Kälen būl tündi közinen atyrdy. Taŋ ağaryp atqanşa äl üstinde jatqan balalardyŋ janynda tyrp i̇etpei, küzetip şyqty. Taŋ aldynda ülken balanyŋ maŋdaiynan mūzdai ter şyqty. Sol şipa boldy ma, tynys - demi biraz keŋip, qaljyrağan tän bir sät rahat tauyp ūiqtap ketti. Al, özi üide bolğanda künde jatarda yŋyrsyp än aityp ūiqtatatyn kişi balasy közin aşqan joq. Qaita jyly üige kirgesin kökiregi syryldap, i̇eki iıninen i̇entigip auyr dem ala bastady. «O, qanypezer... oq atsaŋ - özim bar i̇emes pe i̇edim. Balada neŋ bar i̇edi?»
Taŋ aldynda kiımşeŋ boiymen qisaiğan Jamal közi ilinip ketken i̇eken. Ile-şala şoşyp ūiandy. Nege ūianğanyn özi de bilmedi. Apalaqtap aşqan közi qara keugim üide Kälenniŋ qarauytqan iri tūlğasyna tüsti. Auru bala jatqan tösektiŋ bas jağynda basy iılip otyrğan küieuine: «Şarşağan şyğarsyŋ, azyraq köziŋdi ilindirip, myzğyp alsaişy»,-degisi kelgen-di. Kenet küieuiniŋ i̇eki iyğynyŋ basy dir-dir i̇etip, öksip qalğanyn körgende, imany ūşyp ketti. Atyp qūrdy. Auru balağa qūddy qapyryq üidiŋ auasy jetpei, tūnşyğyp bara jatqandai, kip-kişkentai auzy äntek aşylyp, kişkentai qylqanaq tister aqsiyp jatyr i̇eken. Jamal ökirip balanyŋ üstine qūlap tüsti.
EKINŞI BÖLIM
─ Uu - u! Qandai suyq?!- dedi, üsti - basy appaq qar Kurnos İvan üige aiudai qorbaŋdap, söleketteu kirip kele jatyp.
Yzğyryq jel i̇esiktiŋ qarsy aldynan soğyp tūrğan. Kurnos İvan i̇esikti jabam degenşe ar jaqtan aqtütek aiqai boran işke lap berip, üi işi äp-sätte uildep ūlyp, äsirese, auyzğy bölme yzğydy da ketti. İvan üstiniŋ qaryn i̇esiktiŋ aldynda tūryp qaqty da, ūltanyna sireu qar qatqan i̇etigin syqyrlata basyp törge ötti.
─ Şura, asyŋ äzir me?
Şura tereze aldynda syrtqa köz salyp otyr i̇edi. Ornynan sozalaŋdap aqyryn türegeldi. İvan syrt kiımin as işerde de şeşpedi. Tūla boiynan syrttyŋ suyğy men şiki balyqtyŋ iısi şyğady. Suyq şalğan bet qara qoşqyldanyp, qabaryp ketipti. Soğan qaramastan köŋildi. Qolyn uqalap - uqalap jiberdi de, asqa otyrdy. Jyly üige kirgesin qasy - qabağyndağy qyrau i̇eridi. Tanauynyŋ işi qarauytyp tüktene bastady. Bir tüiir tamşy jalğyz qyl ūşyna ilinip tūrğan-dy. Balyqty qarbytyp asai bergende, o da mölt i̇etip, omyrauyna üzilip tüsti.
─ Balyq köp şyqty. Bes myŋ pūttan asady,- dedi İvan, keşeden beri san ret aitqan sözin tağy qaitalap.
Şura ündemedi. Jağyn bastyra bir tartqan aq şyt oramal jüdeu betin büristirip, şüŋqitip jibergen. Kurnos İvan öz quanyşyna özi mäz...
─ Osy jasqa deiin quğanym bailyq i̇edi. Qolyma bügin tüsti. Şura, slyşeş... i̇endi mağan mūrager kerek. Öziŋe jibek köilek äperem.
Şura Oral qalasyndağy bir kişileu şirkeudiŋ zvonarynyŋ qyzy i̇edi; auru şeşesi tösekten tūrmai yŋyrsyp jatatyn da qūiatyn. Ömiriniŋ aqyrğy şağynda işkilikke salynğan äke aqyry bir küni udai mas qalpymen qoŋyrau qağatyn mūnarağa tältirektep köterilip bara jatqanda qūlap, i̇eki kün i̇essiz jatty da, üşinşi küni jan tapsyrğan-dy. Kişkentai qyz keide äkesine i̇erip şirkeuge baratyn. Äsirese, kädeli merekelerdi jaqsy köretin. Sondai künderi äkesi sonau biık mūnaranyŋ basyna şyğyp, älemdi kümbirletip qoŋyrau soqqanda, myna jaqta qūddy ait, toiğa jinalğandai qyzyl ala kiıngen yğy-jyğy halyq i̇eki betin aiqara aşyp tastağan abajadai i̇esikke şūbap kirip jatady. Sol maŋda qol jaiğan qaiyrşy köp. Qanşa künnen beri när tatpağan kişkentai qyz qysyla -qysyla şirkeuge bardy. Baruy barsa da, biraq i̇eki beti duyldap bir janğa nazar tiktep qarai almady. Kisi - qara joqta qolyn sozsa da, qasyna bireu jaqyndasa şidei sausaqtar dirildep qolyn bauyryna tartyp ala qūiatyn. Kişkentai qyzğa özinen käri säl-päl i̇estiiärlau qaiyrşy bala kün körsetpei qoidy. Şirkeuge barsa älgi kip-kişkentai qyljaqbas sap i̇etip aldynan şyğady. Auzy-basyn qisaŋdatyp mazaq qylady; bir küni bala soŋynan quyp jetti. Onan qandai da bir soraqy qylyŋ kütken Şura sasyp qap i̇edi; joq, būl joly myj-myj kepkada şyldyrağan tiyn-tebendi qyzdyŋ sumkasyna aqtara saldy. Onan būny kütpegen qyz auzyn aşam degenşe, bala: «Qaiyr sūrağanşa, bikeş, küieuge şyqpaisyŋ ba?!»- dedi de jügire jöneldi. Sotqar balany sonan qaityp körgen joq. Ai ötti. Jyl ötti. Bir küni, şamasy tüs kezi. Kün ystyq, qainap tūrğan. Zildei baqyrlar Şuranyŋ alaqanyn şoqtai qaryp jatqandy. Bireudiŋ kürektei qoly qyzdyŋ ilgeri sozğan qolyn alaqanynda jatqan baqyrlarmen qosa uysyna qysyp aldy. Qyz dir i̇etip, basyn köterse... qira sary saqal, şüŋirek köz i̇eŋgezerdei bireu qarsy aldynda būğan külimsirei qarap tūr i̇eken. «Jür, kettik »,- dedi. Qyz dir-dir i̇etip tartynşaqtai berdi. «Qoryqpa! Jür. Qarnyŋ toq bolady»,- dedi köpes. Sonyŋ aiağy... Sonyŋ aiağy, būnyŋ däm-tūzy köterilip Aral teŋizinen bir- aq şyqty. Közi tirisinde, obaly ne kerek, Fedorov būny alaqanyna salyp baqty - qaqty. Ol tek bir- aq ret köŋilin qaldyrdy. Aralğa kelgesin bir jyldan keiin bala köterdi. Şura boiyna bitken balany saqtağysy kep jalynyp ta, jylap ta kördi. Fedorov jibimedi. Qystyŋ közi qyrauda Şalqarğa aparyp, tanys däriger arqyly boiyndağy balany tüsirip tastap i̇edi. Ölgen adamdy kinälap soŋynan ökpe-naz artqysy kelmese de, qanypezer jannyŋ qataldyğyn ūmyta almai-aq qoidy. Fedorovtyŋ közi tirisinde lajsyz işinen tynyp jürgen Kurnos İvan ol ölgen küni i̇erteŋine būnyŋ üstine udai mas bop, basa-köktep kirip keldi de «seniŋ Qūdai qosqan qosağyŋ men... myna menmin»,- dep, ai-şai joq Şurağa tarpa bas saldy. Sonan beri Şurany talai sabady. Bir ret jyğyp sap, öltirem dep jatqanda körşiler üstinen şyğyp araşalap aldy. Dünie qadirin bilmeitin dala suan neme az uaqyt işinde i̇eki betinen qan tamğan uyzdai jas kelinşekti ūipalaqtap tastady. Soŋğy kezde Kurnos İvan tağy bir minez şyğardy. «Jaqynda baiimyn. Soŋyra özim ölgende malyma ie bolatyn mūrager tap... Bedeu qatyn mağan qajet i̇emes»,- dep, Şurağa qyŋqyldap jür.
Kurnos İvan asyn jep bolğasyn auzyn sürtti. Qos öŋiri as işken balanyŋ omyrauyndai bir qylqan, bir balyq.
─ Şura!- dedi ol tūryp jatyp. Ornynan qozğala qoimağan äieldi iyğynan syğymdap ūstady da, ojar qimylymen özine qarai jūlqyp qaldy. Äieliniŋ közindegi jasty körip,-nemene, Fedorovty azalap otyrsyŋ ba? Qoi i̇endi! Nu!..- dep jekirdi.- Şura, men bügin keş qaitarmyn. Bälkim, kele almaspyn. Mağan tamaq jetkizip ber. Ūqtyŋ ba?
Şura basyn izedi. Kurnos İvan dalağa şyqqanda syrt äli aq tütek i̇eken. Qar kökten jauyp, jerden borap tūr. Promsoldan i̇eki dauystai jerde, aqtütek mūz üstinde mol balyq üiilip mūnartyp körinedi.
Osy öŋirdi qystaityn tört-bes auyldyŋ adam - qaralary balyq basyna jinalğan. Attysy, jaiauy bar, bas-aiağy jüzge tartady. İtter de köp. Är ittiŋ auzynda bir balyq. Kök jüzi qarğadan körinbeidi. Kurnos İvan jaqyndai bergende bir päle bastaryna töngendei, qarğalar oqys dürligip, qarqyldap ūşa jöneldi.
─ Būryn mağan bir jan juymaityn. İendi, ana qaraşy!.. Bailyqqa qalai üimeleidi. Közderi jep barady. Qara qarğalarğa deiin meniŋ bailyğymdy bir- bir şūqyp qalmaq.
Kurnos İvan qaraqūrym jiynnan bölinip oqşaulau şyğyp tūrğan bir top kisini kördi. Qalyŋ kiımdi şetinen öŋşeŋ balpanaqtai juan. Attary da semiz. Özge maldardai yq izdep tyqyrşymai, qaptai soqqan jelde qūiryq, jaly suyldap, yqqa qarai kültelenip jelp-jelp i̇etedi. Kurnos İvan tani ketti.
─ Äi, bolys, aman-sau barsyz ba?- dep ol Qūdaimendeden bastap şirenip tūrğan osy i̇eldiŋ bailary, bilerimen amandasyp şyqty. Kurnos İvannyŋ taqyraiğan tanauyna qar kirip tyğyndap tastağan i̇edi. Ol sudan şyqqan balyqtai, köbine auzymen dem alyp,- būryn baidyŋ qosyn jegetin i̇edim, i̇endi özim baimyn. Qarqalläzi bop jatyrmyn. Syralğy qonaq boldyŋdar. Al, käne, syralğy alyŋdar!- dedi saŋqyldap. Qiyn sözge de müdirmei, däl bir qazaqtyŋ özindei taqpaqtap söiledi. Analar ündemedi. Biraq tegin oljany böten körmei tūrğanyn bilip, Kurnos İvan mailyq auzynda üiilip jatqan balyqqa qarai bettedi. Analar da soŋynan i̇erip, attaryn tizginnen jetelep keledi. Qūdaimende özimen qatar kele jatqan semiz sary kisige - özi bai, özi bi - Ramberdige moinyn būryp:
─ Yssy tary köjeniŋ de buy bola - tuŋ. Al, bailyqtyŋ buy tipti älemet - au! Myna kärjik mūryn qara orys qalai paŋqyp tūr, ä?!- dep külip i̇edi, Ramberdi Kurnos İvan i̇estip qaldy ma dep qauiptenip, Qūdaimendeniŋ osyndai jerdegi keleŋsiz äŋgiligin jaratpaityn ädetpen kirjiŋ i̇etti. Sūiyq sary mūrtyn sipap, öziniŋ änşeiindegi äri maimaq äkkiligine bağyp:
─ Mūn - dai- da ündemegen o – za - dy,- dep yŋyrsydy da,- auyzğa tüseiin dep tūrğan nesibeŋdi aiağyŋmen teppe, bala,- dep, söziniŋ aiağyn mūrnymen sozyp, yŋyldap bitirdi. Onan ol Kälendi ymdap:
─ Dosyŋdy kördiŋ be?- dedi.
─ Oi, i̇enesin...
Kälen olardy körse de, körmegen syŋai tanytty. Kurnos İvan mailyŋ auzynda birneşe jerde jal bop üiilip jatqan balyqqa keldi. Toŋ balyqty aiağymen qaq jaryp, mynalarğa beretin syralğyny bir şetke qarai bölip kele jatqan-dy. Ramberdi osy arada şeginşektep, jūrttan jyrylyp keiindeu qala berdi. Ol jan - jaqqa qarap aldy da, ana jaqta qalyp bara jatqan köp balyqtyŋ irileuin aiağymen qağyp, syralğyğa qarai syrğyta bastady. Kurnos İvan ony baiqap qap:
─ Qaq! Qaq, Ramberdi! Qağatyn saparyŋ būl! - dep küldi. Osy arada Kälen sap i̇ete qaldy. Ol Kurnos İvanğa:
─ Aludyŋ i̇esebin üiretpei - aq qoi. Halyq üstindegi adam qağyp ta, soğyp ta jei beredi,-dedi.
Qūdaimende tis jaryp tük aitpai, būrylyp jüre berdi. Ramberdi de atyna qarai aiaŋdap bara jatyp äldeneni miŋgirlep, tüsiniksizdeu yŋyldady. Kurnos İvan sasqalaqtap:
─ Ay, baieke,- dep, jügirip baryp Qūdaimendeniŋ şalğaiyna oratylyp i̇edi, aşuly bolys qolyn qağyp jiberdi:
─ Ket äri!
Ramberdi bylai şyqqasyn Qūdaimendege qatarlasty.
─ Ūry dosyŋ qyrğidai tidi me, qalai?
Olardyŋ qarasy ūzağasyn Kurnos İvan Kälenge tap berdi:
─ İesiŋ dūrys pa? Bolyspen ūstasyp öle almai jürsiŋ be?
─ Äi, nege äkireŋdeisiŋ? Bolysyŋ öziŋe...
─ Ket! Qaraŋdy batyr!
─ Men jalğyz ketpeimin. Özimmen birge myna kisilerdi ala ketem.
─ Jarait...- dedi Kurnos İvan miŋgirlep.
Keşegi torgta ol promsoldy satyp alğan tatar baiynyŋ aldyn orap, būl aranyŋ täjiribeli, talapker balyqşylaryn taŋdap alğan-dy. Osy derekti tatar baiymen i̇ekeuiniŋ arasynda azdağan kikiljiŋ de bar i̇edi. Kälen ölgen - tirilgenin bilmei, balyq süzip apyr-japyr bop jatqan kisilerge keldi. '
─ Analaryŋ nemene... jer betiniŋ jemtigin tauysyp, i̇endi teŋiz tübin timiskileuge şyqqan ba?
─ Äi, solardy qoişy! Qandy auyz qasqyr i̇emes pe? Qyzylğa kelip jatqan da. Äitpese, mūz üstinen iman izdep jür dep pe i̇ediŋ?!. Mağan ber süzgiŋdi.
* * *
Bolys aulyna belgili bai - Temirke keldi. Ol qazir osyndağy promsoldyŋ qojasy. Anada Fedorovtyŋ promsolyn satyp ala almağanyna Täŋirbergen äli ökinedi. Ağalary tap bir täuekelge bel buatyn jerde tizgin i̇erkin būğan bermei, tartynşaqtady da, tegin bailyqty tatar baiy auzynan qağyp äketkendei köredi. Köp närseni köŋili tanyğanmen de, būnyŋ özi de jeme-jemge kelgende kem talap, būnan būryn da talai sybağadan qağyldy. Aqşa önetin jerde kisi, asyly, myna İebeisindei betine kön qaptap alğandai, i̇eşteŋeden jüzi şimirikpeitin imansyz bolu kerek pe, qalai? Tipti, osy Temirkelerdiŋ özi kök dükenge kirgende qazan - aiaq ūstağan qatyndai, prilavkanyŋ ar jağyna tūra qap, kir, lastan jiırkenbei, kök nilge deiin oimaqtap sata jöneledi. Osyndai şaruağa aralassa būl qūddy bir jerin lastap alatyndai, boiyn aulaq salyp, basqa bireudiŋ qolymen pai da tappaq bolady. Osy nietpen ol İebeisindi saudağa şyğaryp i̇edi. Ol qazir Qabyrğa bolysynyŋ jün-jūrqasyn jiiätyn jaldap. Qalağa qatynağan saiyn Täŋirbergenge soqpai ketpeidi. Myrzanyŋ bazarğa salatyn maldaryn üiir - üiirimen aidap aparyp, aqşağa ainaldyryp qaityp jür. Bai auyldyŋ kezdemesi men şai - şekeri de sonyŋ moinynda.
Tatar baiy büginde İebeisinmen ämpei. Ony şynymen jaqsy köre me, älde qazir iş tartqansyp, keiin osynyŋ bärin onyŋ ar jaŋ piğylyn anyqtap bilip alğysy kep istei me, jas myrzağa būl arasy äzir düdämal. Biraq bir anyq biletini - tatar baiynyŋ bir tūsta İebeisinnen jüregi şailyqqan jeri bar. Sonan beri İebeisin äŋgime bola qalsa, tatar baiynyŋ tüsi qaşyp, taqiiä kigen basyn şaiqap: «İ- i, ul äpendeni qoi! Ul, ul bik qiyn jigit»,- dep kübirlep otyrğany.
Täŋirbergen bolys ağasy men tatar baiyn bezbenniŋ i̇eki basyna qoiyp, ünemi iştei salystyryp jüredi. Ağasy qazir tört qūbylasy tügel, örisi malğa toldy. Basyna baq qonyp bolys bop, i̇el biligi qolyna tise de, şyntuaitqa kelgende äli de bolsa myna ilmigen qalqan qūlaq tatar baiynyŋ qoinyna kirip ketuge äzir.
─ Kurnos İvan syralğy i̇eken. İesitken şyğarsyŋ, tağy da mailatyp saldy,- dedi Täŋirbergen.
─ Küp mä?
─ Bes myŋ pūttan asady desedi.
Aŋdausyzda üstine mūzdai su qūiyp jibergendei, Temirke qol
- aiağyn bauyryna jiyp, bürise qaldy. Täŋirbergen oğan köz qiyğyn tastap, jymiiä qarap:
─ Seniŋ promsolyŋa jūmys tabyldy. Bes myŋ pūt balyqty qabyldau sağan da oŋai bolmas. Tek, qaidam, tūzyŋ jetse...- dep i̇edi.
─ İoq, ioq!- dedi Temirke qolyn silkilep.- Men İvannan bir qadaq ta balyq almaimyn. Şuşi küni öz balyğymdy solit itärgä dä tūzym ioq, vit.
─ Sonda, ol sorly qaitedi?
─ Onda meniŋ şaruam qanşa?! Mağan dese balyğyn suğa ağyzsyn.
Täŋirbergenniŋ Kurnos İvanda ala almai jürgen öşi joq. Bolys ağasyna bergen syralğy balyqty būl keşe i̇eki tüie qyp, Şalqarğa jöneltip jibergen-di.
Üi işi ünsiz. Temirke äli de bolsa küigen teridei bürisken küii. Qūdaimende bolsa -bolmasa da kömeiinde tūrğan sözdi qalai bastaudyŋ retin taba almai kürmelip otyr.
─ Bolys ağamnyŋ köpten beri sizge aitqysy kep jürgen bir şaruasy bar i̇edi,- dedi Täŋirbergen.
Temirke kenet qan iısin sezgen käri jyrtqyştai dür silkinip, basyn köterip aldy. Osyğan deiin bir aşyp, bir jūmyp otyrğan şüŋirek közdiŋ janaryna şoq tüskendei jarqyrap ketti.
Ol alaqanymen qūlağyn qalqalap, bar boiymen Qūdaimendege sozyldy.
─ İä, bai?..- Qūdaimende yrğalyp qoidy.
─ Biz... i̇erteŋ jailauğa köşemiz...
Inisi itermelegen äŋgimeni qūlyqsyz bastady. «Kälendi qūrtqannan is bitpeidi, säti tüsip, oraiy kep tūrğanda onan da myna irgeŋde künde laq sap otyrğan balyqşylar aulyna tize batyryp alaiyŋ?»- dep künde - künde qyŋqyldap, qūlağynyŋ qūrtyn jep boldy. Būnyŋ özine salsa, aldymen Kölendi qūrtpaq. Mailyŋ basynda bolğan keşegi oqiğadan keiin Kälenge äsirese qany qatyp öşigip alğan-dy. Qūdaimende qazir qastasqan kisini şetinen qol-aiağyn kisendep Sibirge aidatqysy keledi de tūrady.
─ Biz i̇erteŋ jailauğa köşemiz,- dep bolys qūlyqsyz bastağan älgi äŋgimege qaita oraldy.-Sonan qaşan küz tüsip, jerge kirbik qar jauğanşa jağağa kelmeimiz. Moiyn alysqa tüskesin i̇el tizginin ūstağan kisi basqa jaqqa būryla almai kete - tuŋ.
─ Älbette! İe, bai?..
─ Köŋiliŋe kelmesin, senderdiŋ balyqşylaryŋ tüktiŋ mänisin bilmei - tuŋ. Bäri de anadan tuğaly tüie baqqan qyr qazağy... Özderi qyr qūsy siiäqty, tipti tobyğy batatyn sudan qorqa - tuŋ.
Temirke köilek jağasynan qylqiyp şyqqan qyldyryqtai moinyn Qūdaimendege qūlyqtana sozyp, qalqiğan qūlağyn onyŋ däl auzyna tosty:
─ İe, ie, bai?
─ Ana, jar basyndağy balyqşylardy bilesiŋ ğoi?
─ Älbette, älbette, bai...
─ Bilseŋ, olar anadan tuğaly teŋiz keşip, tor süiretip jürgen käsipşil kisiler. Teŋizdiŋ astyn öz otynyŋ basyndai bile - tuŋ.
Täŋirbergen şyntaqtap jastyqty ysyryp, Temirkeniŋ däl qasyna taqymdasa otyrdy.
─ Syrt kisi köregen keledi. Men de baiqap jürem: balyğy köp jerge olar au - toryn jaiyp, seniŋ kisileriŋdi qaqpailap şetke ysyra beredi.
─ Myrza bik... bik dūrys aityp otyr,- dedi Temirke.
─ Asyly, sen balyğy köp jerlerdi bolystyŋ qağazymen öz menşigiŋe qaratyp al,- dep, i̇epti jigit būlardyŋ basyna kelmei otyrğan bir oidy közemeldei qoidy.
Qūdaimende şoşyp ketti:
─ Äi, qaidam... qiiänattyŋ da şegi bar. Ol dūrys bolar ma i̇eken?
─ Bolady. Äbden bolady. Būl, bik ğajap aqyl. Jas myrza, matur. Bik matur jigit,- dep tatar baiy Täŋirbergendi arqasynan qağyp - qağyp qoidy da, sosyn Qūdaimendege būryldy,- İendigi jerde biz balyğy köp jerlerdi zapretnaia zona isteimiz.
─ Qaziret deisiŋ be?- dedi Qūdaimende.
─ Joq, zapret... zapretnaia zona. Ondai jerge bolystyŋ ūlyqsatynsyz i̇eşkim öz betimen baryp balyq aulai almaidy. Zaŋ, bit. Matur zaŋ.
─ Äsirese, ana Kälen, Möŋke, Rai, Dos siiäqtylardyŋ aiağyn qiiä bastyrmau kerek.
─ İä, iä, myrza dūrys aitady. Zapret jerlerge olar au salsa...
─ Auyn sypyryp al! Qaitaryp berme.
─ Matur jigitsiŋ, bik, bik matursyŋ... Auyn qaitaryp bermeimiz.- Täŋirbergen rahattana küldi.
─ Baidyŋ būnysy asyq oinağanda älmendirek balanyŋ: «Bük tüsse de meniki, şik tüsse de meniki»,- degenindei boldy ğoi.
Temirke jas myrzanyŋ özinen sybağa dämetetin syŋaiyn baiqady da, qylqiğan qūryqtai moinyn işine tartyp, bir uys bola qaldy:
─ Seniŋ i̇eŋbegiŋdi, myrza, inşalla ūmytpaspyn.
* * *
Jūmys istep, kişkene jany qinalsa, üi işinen janjal şyğaratyn syltau izdeitin Qaraqatyn bir arqa otyndy i̇esik aldyna jyğa salyp: «Uh, qara bailanğyrdyŋ arqany iyğymdy qiyp ketti ğoi»,- dedi. Aqkempir ündemedi. Al, Qaraqatynnyŋ däl auzynan tüskendei, astyŋğy i̇erni üstiŋgi i̇erninen bir süiem süiriıp ozyp, söz tilep tūratyn boijetken qyz - Balkümis tör aldynda tizesin qūşaqtap otyr i̇edi. Qyzynyŋ bet - auzyn dolylyq buyp sazara qalğan mekerligin jaratpağan Qaraqatyn:
─ Oi, betiŋ tiliŋgiri Aqbala qūsap bedireiüin qaraş!- dep i̇edi:
─ Öziŋniŋ betiŋ oqyp tūrğan şyğar!- dedi qyz.
─ İe, meniŋ betimniŋ nesi bar? Köp bolsa betim otyn arqalap, janym qinalğasyn qaraisa qaraiğan şyğar.
─ İe, basqa kezde appaq degen...- Qaraqatyn qyzyna oqty közimen ata qarady:
─ Möŋkeniŋ qatyny qūsap, balpylda da otyr solai.
─ Öziŋ balpyldamaityn şyğarsyŋ?..
─ Tūtaq! Sen mendei de bola almaisyŋ. Ana Sudyr Ahmettiŋ qatyny qūsap, soŋyra baiyŋ künde - künde şaşyŋnan süirep, taiaq astynda jürersiŋ - au, sen beibaq.
Basynan söz asyryp alğanyna küiingen qyz yzadan işi örtene jazdap, jylap jiberdi. Qyzynyŋ betin qaitarğanyna köŋili könşigen Qaraqatyn älgidei i̇emes, i̇endi köŋildenip, qyzyl tildi bezep, söz talastyrğan salğylasta aldyna jan salmaityn dilmarlyğyna yrza bolğany sonşa, ol i̇endi öziniŋ de ūl ösirip, qyz tärbielep otyrğany i̇esine tüsip:
─ Sen jaqsy bolsyn dep aitam,- dedi byqsyp janbai jatqan otty ürlep,- soŋyra barğan jeriŋde abysyn - ajyndaryŋ «aitsa da önegeli, körgendi ananyŋ qolynan ösip - öngen qyz ğoi»,- dese, öziŋe de, bizge de jaqsy. Köringenniŋ auzynda söz bolatyn sen äldekimniŋ qyzy i̇emessiŋ. Qūdaiğa şükir, anaŋdy i̇el biledi. Osy i̇eldiŋ bas - aiağy... Äi, myna jau jegir otqa ne boldy? Nege tūtamaidy?
Qaraqatyn oşaq aldyna tizerlep otyra qap, i̇eŋkeiip äri - beri ürlep i̇edi, otyn bäribir tūtamady, kök tütin közine kirip, qaqalyp - şaşalyp äpi-şäpi bop jatqanda, qastan şyqpağyr Aqkempir, syrtqa aparyp körpe - tösekti qağyp, işke bir kirip, bir şyğyp jynyna tigeni:
─ Osy üidi ūstap otyrğan sen be i̇ediŋ?! Osy üii qūrğyrda tösek qağatyn kisi bar i̇emes pe?!
Üi işiniŋ tynyştyğyn oilaityn kempir ün - tünsiz peş tübindegi öziniŋ dağdyly ornyna baryp otyrdy.
─ Otty jağyp qoisaŋ qaitedi? Qolyŋa jūğatyn ba i̇edi?
─ Üide otyn bolmady ğoi.
Qaraqatynnyŋ kökten tilegeni jerden tabyldy. Qaiys qara betke qapelimde mysqyl oinap, keudesi qaiqaŋdap, qos büiirin taianyp şyğa keldi:
─ Otyn joq bolsa, otynğa barsaŋ qağyndy keletin be i̇edi sağan? Ac işip, aiaq bosatqanda bärimizden artyqsyŋ.
─ İei, jarqynym, asyŋ öziŋe. Tynyştyğymdy berseŋ bolady.
─ Tynyştyŋ pa sağan?!.
Aqkempir kelinine qarap i̇edi, töseginen şūbar ala jylan şyqqandai, tūla boiy titirkep ketti. Aryq äieldiŋ qan - sölsiz betinde rahymnyŋ izi joq i̇eken. «Qazinesi keŋ Qūdai - ai, būl päleni jalğyzymnyŋ maŋdaiyna qaidan tap qyldyŋ? »
Qaraqatyn balalaryn tamaqtandyrğasyn, küieuiniŋ keluin kütpei, syğyraŋ şamnyŋ biltesin basyp jatyp qaldy.
Dos bül küni de tün ortasy aua keldi. Üsti - basy malmandai su. Aiağyn basqan saiyn su şūlğau selikken baipaqty i̇etik qorq - qorq i̇etedi. Kiımşeŋ boiymen qisaiğan kempir ornynan tūryp balasynyŋ syrt kiımin şeşindirdi. Şūlğauyn syğyp aldy.
─ Mynau ne körim?! Taŋnyŋ bir uağynda ketip, tünniŋ bir uağynda keldiŋ. Jaurap ölipsiŋ ğoi, sorly balam.
Kelini tūram degenşe, Aqkempir ot jaqty. Oşaq aldyna körpe jaidy. Qazan astynda mazdağan qyzyl şoqty beri tartyp, balasynyŋ arqasyna jyly kiım japty. Sonyŋ özinde Dos tūla boiy jylymai, dirildep ūşyp bara jatty.
─ Balyqtaryŋ ne boldy? Ötkize aldyŋdar ma?- dedi kempir.
─ Qūrydy. İt pen qūstyŋ auzynda ketti.
─ Ne deidi? Ana Temirke şirkin aqyry almady ma?
─ Joq.
─ Qaiyrymsyz, qatygez i̇eken, şirkin neme.
Taŋ aldynda bir sağat ğana myzğyğan Dos ūiana salysymen anasy äzirlep qoiğan asty apyl - ğūpyl işti de, syrtqa şyqty. Dala tastai tūman. Teŋiz jağasyna jaqyndağan saiyn aqsüt tūman dünieni basyp tūrdy. Dymqyl syz aua da tynysty auyrlatyp, Dos dem arasynda alqynyp qaldy.
Kälen men Möŋke üige qaitpapty. Qasynda bes - alty kisi. Tau - tau bop üiilgen balyqtyŋ basy - qasynda jür i̇eken. Bäri birdei iıni tüsip ketken. Biyl qys basynan qairat qylğan osy kisilerdiŋ būl öŋirde süzbegen teŋiz tübi qalmağan-dy. Äueli būlar Kölqoranyŋ, onan bekire, qaiaz jüretin dämeli qaiyrym i̇edi dep Bozbieniŋ tūsyn süzdi. Biraq qai jerdi qalai süzse de balyq şyqpai, saly sudan qaityp jürgende, Qūdai berip, Qarajardyŋ astyndağy qaiyrymnan qaryq bop i̇edi. Būlardyŋ soryna qarai, tatar baiy kelisimge kelmei, qasaryp otyryp alğasyn, basqa jol izdedi. Tu sonau Qazaly, Qambaş, Şalqar şaharlarynda tirek, düken ūstap otyrğan orys, tatar bailaryna toŋ balyqty arzan bağağa satatyn bolyp keliskesin i̇el arasynan kireşi izdep i̇edi. Oğan jük tartatyn myqty kölik şyqpady. Köligi bar bailar nesiege senbei, aqşaŋdy äueli alaqanğa sal dep otyryp aldy. Sonyŋ arasynda on kün i̇etip i̇edi. Balyq it-qūstyŋ auzynda ketti. Ol az degendei, köktem küni şūğyl jylyp, qar i̇erip, mūz üsti şūrq-şūrq tesilip qyzyl su basyp barady. Bügin, äsirese, tüske qarai kün qatty jylyp, toŋ balyqtar su betine qalqyp şyqty. Tüs aua älsiz mūz är jerden jaryq aşyp, būlardyŋ köp balyğy teŋizge ketti. Būlar ne isterin bilmei, şarasy qūryp tūrğanda promsol jaqtan Kurnos İvannyŋ qarasy körindi. Tünimen ūiqy körmei, jylap şyqqan ba, köziniŋ aldy kültildep isip, janary qantalağan qyp-qyzyl. Bir janğa ne köz salmady, ne til qatpady. Qyzyl su betinde qalqyğan balyqtyŋ ärqaisysyn bir teuip, qūtyrğan qasqyrdai i̇ersi-qarsy kezip jürdi de, kenet «eh – h - h!» dep, öz basyn özi jūdyryqtap töpelei bastady. İesirik halde i̇eki közi tük körmei, teŋselip jür i̇edi, aiağy astyndağy jaryqty baiqamai, tūŋğiyq qara suğa kümbir - sambyr qūlap tüsti. Sol arada tūrğan kisiler jabylyp sudan äreŋ şyğardy.
─ Üsip ölesiŋ. Sorly, tezirek üige jet!
Kurnos İvan i̇eşkimge qūlaq aspai, tūla boiynan su sorğalap qalşyldap ūşyp bara jatyp ta öz basyn özi jūdyryqtap zarlap jürip aldy. U işken ittei yŋyrsyp, tisin şyqyr-şyqyr qairap jür.
─ Qūrtty! Qūrtty meni, qu tatar! Qaida özi, jaryp öltireiin...
Süidedi de, aiağyndağy işine su tolğan i̇etikti qorqyldatyp jağağa jügirdi. Däl osy kezde üi aldyndağy biık aq şoqalaqtyŋ basyna şyğyp tūrğan Temirke sonadaidan Kurnos İvandy körip: «Ä, şoqynşyq, sağan būl äli az»,- dedi. Kurnos İvanğa qany qatatyn reti bar. Fedorovtyŋ promsolyn satyp alğasyn ol ile-şala Kurnos İvanğa söz saldy: «Balyqtyŋ mänisin bilesiŋ ğoi. Mağan bediretşik bol»,- dep ötinip i̇edi, ol könbedi, tabys ortaq «pai şerik» degen qolqasyna da qūlaq aspai, būl neğūrlym jalynsa, ol soğūrlym şalqaiyp jatyp aldy. Onymen de qoimai, torg kezinde Temirkeniŋ aldyn orap, jiğan-tergen bar aqşasyna Fedorovtyŋ au - qūralyn tügeldei satyp aldy. Temirkemen de, onan da basqa bir kisimen qos bolmai, öz aldyna derbes talap qylğysy keldi de, osy öŋirdegi özi biletin käsipqoi, täjiribeli kisilerdiŋ bärin tügeldei jaldap alyp i̇edi.
─ Äi, Temirke! Käketai!..
─ Närsä? Närsä dep tūrsyŋ?
─ Tym qūrysa... qalğan balyğymdy...
─ İoq, ioq! Seniŋ üsip ketken balyqtaryŋ mağan kerekmi.
─ Baieke- ai!.. Aiağyŋdy jalaiyn... qalğan balyğymdy alşy!
─ İ- i, Alla! Qoi i̇endi. Neşik bibereket adam i̇ediŋ öziŋ. Seniŋ üsip ketken balyqtaryŋ tügil, özimniŋ balyğymdy solit itärgä dä tūz ioq. Al, qoş!
Temirke üiine kire berdi, tek i̇esikti jabar jerde artyna būryldy. Üsti - basy su - su, sileiip tūrğan Kurnos İvanğa külimsirei qolyn köterin:- Qoş, äpende İvan!- dedi de, ol birdeŋe degenşe būl i̇esikti jauyp aldy.
Ümiti äbden qyrqylğan Kurnos İvan osydan keiin i̇endi qaityp balyqtyŋ basyna barğan joq. Üiine aiağyn süiretip qūr sülderi äzer jetti.
Küieuiniŋ türinen şoşyp ketken Şura sasqalaqtap artyna qarai şegine berdi. Kenet jauyryiy jarğa tirelin tūra qaldy. Kurnos İvan dir - dir i̇etken äielge osylai tönip keldi. Qos qolymen äieldi iyğynyŋ basynan manjamdy şeŋgelmen qatty qysyp ūstap, közin közinen aiyrmai tesile qarap tūrdy da, kenet qarq-qarq küldi:
─ Mūrager!.. Ha – ha – ha - a!
* * *
Kälen qoly säl bosasa, jūrttan jyrylyp oŋaşalana beretin bop jür. Keide tünniŋ bir uaqytyna deiin ūiqtamai, qaraŋğy üide közi aşyq jatady. Osyndaida basyna qaidağy -jaidağy kelip, birde Kurnos İvandy oilaidy. Sorly qaŋğyp ketti. Teŋizdiŋ būl betine qazir tatar baiy bir özi qoja. Onymen osy öŋirdegi orys bailary da i̇eseptesedi. Onyŋ aldynda Qūdaimende bolys qol qusyryp tūrady. İeŋ ar jağy ne istese de bir janğa ym -jymyn bildirmei isteitin ailaly, äkki Täŋirbergenniŋ özi birde bolmasa birde aŋdamai tatar baiynyŋ tyrnağyna iligip qalatyndai seskenip, onyŋ aldynda ünemi i̇etek - jeŋin jiyp otyratyn boldy. Al, Kurnos İvan qoŋqalaqtap jürip Temirkeniŋ bir tarpyğanynan şyqpady. Osyğan deiin Kurnos İvannyŋ qol astynda istep kelgen balyqşylar kündelik qazan qainatyp otyrğan künköris käsibinen aiyrylyp qaldy, Temirke kerek dese olarğa au - qūral bermedi.
Baiağydai i̇emes, būl künde balyqqa jaldanatyn kisi kep. Jūtqa ūşyrağan qyr qazaqtary jyl saiyn ataqonysyn tastap, teŋiz jağasyna ağylady da jatady. Olardyŋ soryna biylğy alasapyrannyŋ aiağy ūzaqqa sozylyp, balyqşy auyl qatty küizelip tūr i̇edi. Būndaida bir mezgil aqqa iek artatyn mal - tegene de joq. Balyq aulaityn au - qūral tağy joq. Basqa kösip taba almağan soŋ köktemdegi ala qardyŋ tūsynda Kälen osy öŋirdiŋ qalağa balyq tasyğan kireşilerine ilesip, Şalqar şaharyna jol tartyp i̇edi, bir jetiden keiin qaityp oraldy.
Üsti - basy sary ala batpaq. Saqal - şaşy ösip, közi üŋireiip jüdepti. Qalada tūratyn tanystarynan au toqityn az ğana jip äkep, är üige bölip berdi. Būnan keiin de Kälen qol qusyryp otyrmai, tağy da talap qyp, qasyna Raidy alyp, Tübektegi auylğa tartty. Osy saparda Rai İesbol atasynyŋ burasyn alyp, Kälen i̇el işindegi köŋildes bir dosynan tüie minip qaitty. Sosyn özderine qarasty üilerdiŋ iske asar lypasyn jiyp aldy da, Rai i̇ekeui körşi auyldyŋ astyqşylaryna ilesip Qoŋyrat asty. Qoŋyrat sapary qaşanda qauipti. Qalaşylar jüretin keruen jolda ūrylar köp degen suyq habar i̇estilip jatatyn.
Aqbala Raidyŋ barğanyna qarsy boldy. «Ulap - şulap jatqan bala - şağa joq, köppen birge küneltermiz»,- dep qainysyn azğyryp körip i̇edi, biraq Rai könbei, tüs aua jolğa şyqty. Qasyna Böbekti i̇ertken Aqbala qainysyn auyl syrtyna ūzatyp saldy. Jastar qysylmasyn degen oimen Kälen ilgeri ozyp ketken qalaşynyŋ izine tüsip, tüiesin tairaqtatyp jele jöneldi. Taqymyna basyp alğan qara şoqpary bar. Qalyŋ tymaq, qalyŋ küpi kigen nar tūlğaly iri kisi jazyly tüie üstinde otyrğanda syrt qarağan kisige tipti aibatty i̇eken.
Kälendi körgesin Aqbalanyŋ jüregi azdap ornyna tüsti. Tek Kälen bir qyr asyp, körinbei ketkesin ürei qaita biledi. Būryn būndai i̇emes-ti. Äkesine tartqan Aqbala būryn qandai jağdaida da özin de, öŋin de bilep, änşeiindegi syrbaz, jaidary qalpyn saqtap otyrar i̇edi. Osy joly būğan birdeŋe körindi. Kim bilsin, alys jolğa bara jatqan qainysyn uaiymdady ma, älde öz jaiynyŋ qaiterine közi jetpei, alaŋjarly bop jürgen i̇ekiūdai jağdaiyn uaiymdady ma, aiyrylysar jerde jaulyğynyŋ şetimen auzyn basyp ünsiz jylady. Böbek te jylady. Rai syr bermeuge tyrysyp i̇edi, biraq olar ğana i̇emes, öziniŋ de köŋili bosap bara jatqanyn kördi de, jedeldetip jele jöneldi.
Būl künderi Aqbala üige syimady. Oŋaşa qalsa, öziniŋ jalğyzdyğyn sezedi. Aŋğal-saŋğal üide köŋil böletin i̇eşteŋe joq. Qūndaqtauly balağa köz toqtamady. Küni tolmai tuğasyn ba, tym qūrysa, jylamaidy. Mezgilimen ūiatyp i̇emizbeseŋ, özdiginen ūianbaidy. Sondaida ölip qalğandai körip, jügirip baryp qūndağymen köterip aluyn alsa da, biraq közin aşpai sūlq jatqan şaranany qaiterin bilmei aqyryp otyryp qalady.
Elaman ūstalğaly üiden şyqpady. Ana jolğydan keiin Sudyr Ahmet te aiağyn baspai qoidy. Raidyŋ äjesinen basqa bir üige bas sūqpai kündiz-tüni qaŋyrağan üide qos tizesin qūşaqtap, köŋili qūlazyp otyrady da qūiady. Däl osylai jalğyzdyŋ qinap, jer betine syimai qoiğanda, tym qūrysa, jas balanyŋ jylağanyn aŋsauşy i̇edi.
Qainysyn şyğaryp salğan küni būğan, äsirese, qiyn boldy. Öz üiine özi bettemedi. Işke kirerin de, kirmesin de bilmei, i̇esik aldynda irkilip biraz tūrdy. Bir kezde özin i̇eŋselegendei bop zorğa degende tabaldyryqtan attai berdi de, qalşiyp tūra qaldy. Myna adyra qalğyr üige kirgesin de aiağyn ilgeri baspai, i̇esik aldynda aŋtarylyp qaldy da, sosyn būryn - soŋ ot basynda istemegen ädetin istep, jolda tūrğan ydys-aiaqtardy teuip, üidiŋ işin äŋki-täŋki qyldy. Küiik kötergen äiel būğan da mise tūtpai, tūla boiyn dolylyq buyp qalşyldap kögerip aldy. «O, Qūdai, körsetpegen neŋ qaldy? Bäse... i̇endi ne qaldy? Älde...» Janary jalyndağan köz balyq sūiatyn pyşaqqa tüsti. Būryn basyna kelmegen sūmdyq oiğa nieti auyp, tüsi būzylyp tūr i̇edi, däl qasynan «pys» i̇etken dybys şyqty. Qūddy Uiadağy balapan ünindei, qūlağy şalğan i̇emis-emis dybystan selk i̇etti. Künde osy mezgilde i̇emizetin balasy i̇eken. İmany ūşqany sonşa, jügirip baryp peş tübinde jatqan balany qūndağymen köterip aldy. İmanyn ūşyrğan jaŋağy sūmdyq buynyn äketti me, aiaq astynan äli qūryp baratty. Balany qolynan tüsirip alatyndai qorqyp, jalma-jan bauyryna tartyp, qysyp ala qoidy da, aiağy basyp tūrğan jerge otyra ketti. Älgi birde özi tyŋqityp orağan qūndaq arasynan şala tuğan näresteniŋ bir şökim beti äzer körindi. Künde-künde osy mezgilde tarynyŋ tüiirindei janary jyltyrap, oqta - tekte bir pys i̇etip i̇ernin qaizap jatatyn bala bügin ūianbady. Auzyna aparğan i̇emşekke de selt i̇etpei, i̇ernin jymqyryp aldy. Sosyn Aqbala üş jağy terşigen tömpiş tanauyn şymşyp i̇edi, bala «pys» i̇etti de, betin örmen būryp äketti.
─ Äi! Äi, azamatym!- dedi de, Aqbala toqtap qaldy. İendi birdeŋe dese, közine qūiylğaly tūrğan jasty küşpen tejep, biraz otyryp baryp.- Äi, qasymdağy qaram. Qūlynym. Qūlynym - au, dedi demi dirildep,- qaşanğy ūiqtai beresiŋ? Ūianşy! Köziŋdi aşşy, qūlynym!
Bala būğan da selt i̇etpedi.
─ Qūdai - au, ne jazdym? Ne piğylymnan taptym?- Ot janbağan üi yzğyp tūr. Ana kökiregin jaryp şyqqan jaŋağy ystyq sezim tūtana tüsti de, oty öşken oşaqtai sätte suyp, jalğyzdyŋ zaryn tartqan ädettegi şerli, nalaly halin qaita tapty. Qūndaqtağy bala qolynan tüsip, tizesinde jatyr. Kün batty ma, joq pa, belgisiz. Ymyrt üiirilgen, qūlazyğan jaidaq bölmeniŋ būryş - būryşy tüksiıp, qaraköleŋke jan - jaqtan tūtasyp keledi. Kündegi tirlik osy. Būndaida qoly i̇eşteŋege barmaidy. Keide qazan kötermei, qyzyl iŋirden balasyn qasyna alyp mūzdai tösekke qisaiyp jata ketedi.
Elaman aidalyp ketkeli köz jasy qūrğamady. Äsirese, alğaşqy künderi qiyn soqty. Qūlazyğan üide jalğyz jatqanda i̇elegizip, taŋ atqanşa köz ilmei şyqqan künder boldy. Sosyn äke - şeşeni sağalap birjolata köşip alğysy kep anasy arqyly söz salyp i̇edi; biraq aitqanynan qaitpaityn äke «közim. tiride İelamannyŋ şaŋyrağyn qūlatpaimyn », -dep bet baqtyrmady.
Astyqşylar ketken küni teŋiz betten dauyl tūrdy.. Soqyr şam jalp i̇etti de, sönip qaldy. Japqyşsyz qysqa moiyny peştiŋ kömeii gürildep, topsasy bosağan jaman i̇esik syqyrlap,i jel yzğyğan tas qaraŋğy üidiŋ işi äldebir qaraŋ-qūraŋ köleŋkege tolyp ketti. Qūndaqty bauyryna qysyp alğan Aqbala tas qaraŋğy üidiŋ būryşyna tyğylyp, dybys şyğaruğa qorqyp, dir-dir i̇etip otyrğanda i̇esik syqyr i̇etti. Äldekim ar jağynan syp berip işke kirdi. Aqbala şyŋğyryp jiberdi.
─ Qoryqpa. Būl men... Men ğoi.
Süidedi de, älgi kisi aiağyn ilgeri basyp, syrttan äzirlep kelgen ottyqty şağyp jaryğyn aldyna turalady.
─ O, Täŋ - ir... Täŋirim!..
Yşqynyp şyqqan bir üzik dauys sonan ary öristemei, kilt üzildi. Süitkenşe ürei ūşyrğan qara tünekti keiin serpip, tülki tymaqty, qara mūrtty jigit ottyq ūstağan qolyn ilgeri sozyp ūmtylyp keldi de, qūndaq qolynan tüse jazdap, i̇es - tüssiz, dir-dir i̇etip tūrğan äieldi bas salyp qūşaqtai aldy. İekeuin jaqyndatpai arasynda tirep tūrğan äldeneni keiin sezdi. Jas myrza dereu qūşağyn jazyp, keiin şegine berdi. Äiel qolyndağy qūndaqty aluyn alsa da, biraq ony qaiterin bilmei, aqyryp qaldy. Basqa amal tappağasyn qaraŋğy üidiŋ äregirek būryşyna apardy da jerge qūia saldy. Äli de i̇esin jiiä almai tūrğan Aqbalany qūşaqtap bauyryna tartty. Aqbala sūlq. Ürei i̇esin alyp ketken. Äi-şäige qaratpai, baurap äketip bara jatqan ystyq qūşaqqa qūlai ketti. Qyzusyz, jalynsyz qūr sülde. Jaŋa i̇esi şyğyp qoryqqanda ien düniede özin izdep tauyp, pana bolğan ystyq qūşaqqa kirdi de, typ-tynyş bola qaldy. Täŋirbergen de sony qalady. Sorly äieldiŋ özine-özi kep, tynyştalğanyn kütti de, şaşynan iıskep tūr i̇edi. Aqbala kenet ökirip jylap jiberdi.
Täŋirbergen ündemedi. Jūbatqan da joq. Qūşağynda ökirgen äieldiŋ dir-dir i̇etken denesin tas qyp bauyryna qysty da, basyn şalqalatyp syrt jağyndağy tösekke jyğa berdi. Tösekke jyqqasyn tipti ai - şäige qaratpady, osyndaidağy öktem qimylğa basyp ölip-tirilip aimalap, şaşynan, maŋdaiynan süidi. Keleside közinen, tağy da maŋdaiynan süiip, alaulağan ystyq i̇erni aimalap jürip Aqbalanyŋ i̇ernin tapty da, süliktei qadalyp, jabysa qaldy. Osyğan deiin solyğyn basa almai, solqyldap jatqan qūr sülde i̇ernine i̇erin tigende qūddy, jas tänge şoq tüskendei dir i̇etti de, dereu jasyn tyiyp ala qoidy. Özi de örttei tūtanyp, şap berip jas myrzany moinynan qysyp aldy. Osy sätten bastap jalğyzdyğy i̇esinen tars şyğyp ketken i̇edi. Adyra qalğyr düniesi qūrğyrdan şekken zäbir - japa da ūmytylyp, tirlik şirkinniŋ tättiligin tağy da sezgen i̇edi. Jigit denesine öz denesimen jabysyp, jalaŋaş tösine betin basty da, näpsisi qūrğyrdyŋ qaşannan qūlqynyn qūrtyp jürgen zäruine qaita qauyşyp i̇edi...
Jas myrza i̇endi Aqbaladan şoşyndy. Balyqşylar i̇erte tūrady. Közge tüspei tūrğanda iz - tūzyn bildirmei ketkisi kelse de, oğan biraq qūtyrynyp alğan äiel jibermedi. Myrzany qaita - qaita aimalap, jalyndağan jas denesimen jabysyp aldy.
Sonan tek taŋ saz bergende äreŋ bosandy. İesikten şyğa bergende maŋdaişağa maŋdaiyn ūryp aldy. Biraq asyqqanda ony da i̇eleŋ qylmai, syrtqa atyp şyqty. Sol boida dereu būğa qap, auyl syrtyndağy qoŋyr töbeniŋ astyna qaldyryp ketken atyna keldi de, aiağyn üzeŋgige salyp tūryp auyl jaqqa köz tastady. Ol i̇endi asyqpady. Mūrtyn sipap, miyğynan masattana bir myrs i̇etti de, ilgeri jürip ketti.
* * *
Sol küni Aqbala säske tüste ūiandy. Bylaiğy künde ūiqydan tūrğanda denesin auyrlap, keide basy auyryp, tükke zauqy şappai sülesoqtanatyn. Bügin qaljyrağan deneni qozğauğa i̇erinip biraz jatty. Tätti kireuke tūtqan köziniŋ aldy tūmandanyp, tastöbedegi şelin alğan şyŋyltyr qoi qarnyn tūtqan terezege tek nemqūraidy salğyrt köz salğany bolmasa, osy qazir zeiin qoiyp, dendep qarap jatqan joq-ty. İesine ne tüskenin qaidam, ol kenet jastyqtan basyn şūğyl köterip aldy. Äldenege aiaq astynan abyrjyp, ainalasyn asyğys sipalady. Biraq qolyna i̇eşteŋe ilikpedi. Soğan tüsinbegen äiel i̇esine äldebirdeŋeni tüsire almai, qabaq şyta qinalyp otyrğanda, kenet şūğyl jadyrap basyn köterip aldy. Tünde tösekten aulaqtatyp, tastai qaraŋğy üidiŋ bir şetine qūndağymen köterip aparyp tastağan balağa ne bara almai, ne qarai almai, beti örtenip beli bügilip otyryp qaldy. Sonyŋ üstine äkesi keldi.
Süieu qart küieu balasy ūstalğaly qyzyna jiı qatynap jürgen-di. Būryn şai, qūrt, irimşik äkeletin. Būl joly üiitken qoi i̇etin būzbai tūtas äkeldi. Arqasyndağy zildei auyr qapty qazandyqtyŋ janyna dürs i̇etkizip tastai saldy da, törge şyqty. Tymağy men i̇etigin sosyn şeşti. Közi qyrağy şal jaŋa işke kirer - kirmeste qyzynyŋ töseginen aulaq şette jetimsirep jatqan qūndaqty közi şalğan i̇edi de, aq kirpigin aşulana qağyp, qalt i̇etip tūra qalğan-dy. Törge şyqqasyn da qyzynyŋ ajaryna qadalyp qarady. Onyŋ bügin nege közin kötermei, şai qūiğanda da betin ary būryp syrttai bergen qazirgi türine tüsinbei, appaq aq kirpigin lyp-lyp qağyp osqyrynyp qaldy. Biraq ündegen joq. Şaidy da az işti. Dastarhan jinalysymen türegeldi.
Aqbala qazanğa as salğysy kep i̇edi, Süieu qart rai bermedi. İesikten şyğyp bara jatyp üidiŋ tüp jaqtağy qūndaq jatqan būryşyna būrylyp qarady. Sosyn:
─ Şeşeŋ quatty. Sälem aityp jatqan,- dedi de, sonan artyq tilge kelmei şyğyp ketti.
Qyzyna kelgen saiyn bir soğyp ketetin būl öŋirdegi öziniŋ jaqsy bastasy Älibige bardy. Süieu degende Älibidiŋ de şyğarda jany basqa. Älibidiŋ kempiri qystan qalğan sürdi qazanğa toltyra asty da, syrtqa samauyrdy ala jügirdi.
─ Şaiğa deiin besin namazyn oqyp alaiyq.
─ Ne deidi?.. Bolyp ta qalğany ma?
─ Mūnan ötse qaza jiberip alamyz.
─ Ras şyğar. Besin namazyŋ bir päle. Köktemdegi sauyn malyndai, tym mazasyz,- dep Süieu türegeldi. Dalağa şyğyp iş däret alyp keldi. Besin namazdan keiin, bastas i̇eki şal sary bauyrsaq, sary irimşikti at jal ğyp tökken ülken dastarhandy ortağa alyp, şaiğa jaŋa otyra bergen - di. Bir jigit sürine - qabyna kirip, syrtta Aldabergen sofynyŋ attan tüsip jatqanyn habarlady. Änşeiinde auyr qozğalatyn Älibi türegeldi. Asyqqanda kebisin kie almai, qalbalaqtap sasyp:
─ Kempir, tūr. Ottyŋ basyn bylai qağyp - silkip... Bol, bol,- dedi.
Süieu qart bastasynyŋ myna qylyğyn jaqtyrmai, kirjiŋ i̇etti de, tūsyndağy terezeden syrtqa köz salyp i̇edi; üi aldyna adam - qara jinalyp qapty. Qoşemetşil köptiŋ işinen Aldabergen sofynyŋ iri denesi közge basqalardan būryn tüsti. Pūşpaq işiktiŋ i̇eki omyrauyn aşyp tastapty. Qamşy ūstağan qolymen bir büiirin taianyp, köp aldynda tūmsyğyn kötere söilep tūr.
─ Pah, pah!.. Myna jamannyŋ jer betine syimai tūrğanyn - ai! - dedi Süieu qart.
Işke bes - alty kisi kirdi. Aldabergen sofy tör aldynda otyrğan Süieu qartty körse de, ony közine ilgen joq. Süieu de sūp - sūr, oğan jonyn tosyp teris qarap būrylyp aldy. Jibitin i̇emes. Būl i̇ekeuiniŋ būrynnan kele jatqan işarazdyğyn biletin Älibi öz otynyŋ basynda bir bülik şyğyp kete me dep Süieu men Aldabergenniŋ aldynda qalbalaqtap jatyr:
─ Jaqsy boldy. Asqa degendei keldiŋ.
─ Būl meniŋ maqtap jüretin üiim ğoi,- dep sofy sür iısin sezip, qazan jaqqa köŋildene köz tastady. Asqa otyrardyŋ aldynda äueli besin namazyn oqyp alğysy kelgen sofy syrt kiımin şeşip boiyn jeŋildep jatyp:
─ Qystygüni joğalğan i̇eki qara atym tabyldy. Ūry alystan i̇emes, myna özimizdiŋ qoŋsylas körşimiz - Qabaq ruynan taptym. Sonyŋ dauynan qaityp kele jatqan betim i̇edi,- dedi.
Osy i̇eki attyq jalasyn Qūdaimende anada Kälennen körip, küşpen moinyna qiyp salğan jağdaidy biletin jūrt iştei abyrjyp qozğalaqtap qaldy. Sony işine tüigen Süieu qart taqaiymy qaşan keledi dep bağyp otyrğan-dy. Ädette onyŋ jağyna pyşaq janyğandai qūp-qu, bop-boz betinde atjaldanyp tūrğan qyr mūrnynyŋ tanauy qusyrylyp, aq kirpikti aşumen qağyp-qağyp qaldy. Aşqaraq sofy dastarhan basyna tezirek otyrğysy kep, iş därettiŋ yrymyn ğana istedi. Asyqqanda tös qaltasynan tastamai alyp jüretin mäsuegin de ūmytyp, auzyn qūmandağy sumen şaia salyp i̇edi. Süieu sony sözge ilgiş qyp:
─ Äi!.. Äi, Aldabergen,- dep şaŋq i̇etti,- änebir joly körgenimde auzyŋdy qazyqpen arly - berli sūŋqylap, iş därettiŋ de kädesin qiyndatyp jiberip i̇ediŋ. Būl joly öitpediŋ ğoi. Älde i̇eki qara at i̇esiŋdi aldy ma? A? A?
Aldabergen sofy tük basqan betin salmaqpen būrdy:
─ İe, sorlym - ai! Seniŋ tiliŋ zär ğoi. Biraq, i̇esiŋde bolsyn, meniŋ qoŋym qalyŋ. Şybyn şaqqan qūrly körem be i̇eken?!
─ Ä!.. Ä, degendei! Doŋyzğa taiaq qana ötedi degen ğoi...- Sofy tütigip ketti. Janjaldan qoryqqan Älibi «senderge ne boldy, qoisaŋdarşy»,- dep basalqy aityp körip i̇edi, sofy örekpi tüsti:
─ İei, aqşūnaq şal, abaila! Aq patşanyŋ kiseni jetedi. Küieu balaŋnyŋ qol - aiağyna salğan kisen, şyndasam, sağan da tabylady.
─ Ä! Ä, zymiiän! Tüsindim. Bir i̇erge bata tiıp, bir i̇erge qate tiıp jürgeni ras. Al!.. Al, biraq dünie kezek. Abyraly äuleti, soŋyra keldek basy öziŋe tigende... seniŋ äuseleŋdi sonda körermiz.
Aldabergen asqa qaramady. Besin namazyn oqydy da, asyğys kiınip, jürip ketti. Süieu ünsiz. Älibi til qatyp körip i̇edi, oğan da qybyr i̇etpedi. Aq kirpigin anda - sanda bir qağyp, tip - tik bop tura aldyna tesile qarap otyrdy da, kenet äldenege osqyryna myrs i̇etti:
─ Tūtaq!.. Tūtaq, şirkin! Pūşpaq börkin bir şekesine osqyrta kiıp, özi de mağan odyraia qaraidy. O, jaman!
Älibi būl janjaldyŋ arty tegin ketpesin, tübi bir pälege ūryndyraryn bildi de, dastarhan jinalğasyn da qybyr i̇etpei,auyr oiğa şögip otyryp qaldy.
* * *
Üi işine qara köleŋke üiirilgen keşki zaual şaq; biraq äli bir üi şam jaqqan joq; qaladan qaşyq tūratyn auylğa bäri qat, bäri zäru, kiriptarlyŋ basyna künde tüse bergen qazaq äielderi kerosinge deiin ünemdep, qas qaraiğanşa şam jaqpai, köbine qazan astynda janğan ottyŋ säulesin jaryq qyp jüdeu ömirdi onan saiyn jūtata tüsedi. Kei üidiŋ şamy tösek salarda ğana syğyraiatyn.
Osy bügin Älibi üiiniŋ şamy janbady. Bağana as işer kezde Böbek üiden ün-tünsiz şyğyp ketken-di.
─ Kempir, tentegiŋ nege köŋilsiz jür?- dedi Älibi.
─ Qaidan bileiin?..
─ Sen birdeŋe degen joqsyŋ ba?
─ Men ne deuşi i̇edim?.. Qūdaiğa jazyqty bolsaq ta, oğan jazyğym joq.
─ İendi nege köŋilsiz? Jüzi synyq qoi.
─ Men qaiteiin? Qoldağy jalğyz bala bolğasyn qasy - qabağyna qaraisyŋ. Qaidam, sorly ata-ananyŋ köŋili balada bolğanda, balanyŋ köŋili basqa jaq...
─ Qoi äri! Ne dep byqsytyp barasyŋ?
─ Qūdai - ai, «Jany küigen Täŋirisin qarğaidy» dep, sen de mağan dap - daiyn tūrasyŋ. Bir ilgiş tauyp, naizaŋdy büiirimnen sūqqylaisyŋ da jatasyŋ,- dedi de, kempir tabaqta jeusiz qalğan i̇etti köterip ala jöneldi.
Būryn myŋq i̇etpeitin. İendi bir auyz sözdi kötere almai, aiaq astynan tulağanyna Älibi aŋ - taŋ. Kempirine barlai qarağan küii ot säulesiniŋ jaryğynda oilanyp qaldy. Kempir būryn istemegen jat minez körsetip, öreşedegi ydys - aiaqtardyŋ oiranyn şyğaryp daŋğyrata bastady.
─ Balaŋdy jaqsy köretiniŋ şyn bolsa,- dedi sol jaqtan dausyn kötere söilep,- köziŋniŋ tirisinde qūtty jerine qondyr.
─ Äi, qoisaŋ...
─ Men ne dep qūiam?.. Köz bar ma öziŋde, äne, körmeisiŋ be, qyzyŋ boi jetip...
Işke Böbek kirdi de, kempir auzyndağy sözin aiaqtamai, üni öşe qaldy. Böbek kirgen bette nazaryn köterip äke - şeşe ajaryna qarady. Ömir baqi bir- birine jel bop timegen momyn jandar bügin qalai da özara til tabyspai, tüs şaiysyp qalğan syŋai baiqaldy. Böbek ony sūramady. Biraq qyzdyŋ işi birdeŋeni sezdi. Ony jaŋa işke kirgende būğan būrylyp qarağan äke janaryndağy ünsiz sūraqtan aŋğardy da, közin kötermei bölmege ötip ketken-di.
Anasy paqyr i̇eki qūrsaŋ köterdi. İekeui de qyz. Ülkeni - Äliza. Kişisi - būl. Qoldağy jalğyz aldanyş bolğasyn, qaitsin, äzirge osydan jūbanyş izdep, kemdi kün dätke quat körgen ata - ana būny özderine i̇erteŋ arqa tirer azamat körip, i̇erkek bala ğyp ösirip i̇edi. Onan ne tapty? İerkek bala kiımi astynda qyz jüregi güldep ösip kele jatqanyn bildi me?!
─ Boldy! Jeter i̇endi!- dedi Böbek. Dausy qatty şyğyp ketkenin keiin sezdi. Biraq ana jaqtağy äke - şeşeden qysylady. İestise meili. Bügin bolmasa, i̇erteŋ i̇estidi, tübi bäribir jūrtqa jariiä bolatynyn bilgesin, bir i̇esepten keiinge sozbai, qazir, tap osy qazir jūrtqa būnyŋ qyz i̇ekeni jariiä bolğany jaqsy. Jigerge şyndap mingen qyz kenet qūtyrynyp ketti. Üstindegi bozbala kietin kiımderden de osy qazir birjolata qūtylğysy keldi de, basyndağy börikti, belindegi kişkentai ädemi kezdik bailağan kümis toğa bylğary belbeudi, sol kezdegi qala ülgisimen jūtyndyryp tikken tik jağa zägiren beşpetti -birinen keiin birin tez - tez şeşti de, jytyryp būryşqa laqtyrdy.
Sosyn i̇erteŋ üstine ne kietinin oilap, säl dağdaryp qaldy da, tösekke betin basyp jata ketti. Jylağysy kep i̇edi, közinen jas şyqpady. Keşe astyqqa ketken qalaşylardy būl auyldyŋ qyz - kelinşekteri biraz jerge ūzatyp salğan-dy. Sonda qoştasarda Rai būnyŋ qūlağyna sybyrlap «astyqtan kelgesin üilenemiz. Sağan osy joly qalyŋdyqqa laiyq qos i̇etek aq bätes' köilek, öŋirine zer salğan qynama bel qamzol äkelem»,- dep i̇edi; «Tek aman - i̇esen, tez oralsa i̇eken»,- dedi Böbek. Rai ketkeli zäre joq; myna Ūlyqūm basynan Qoŋyrat, Şymbaiğa qalaşylap ketken astyqşylardy sonau Üstirttiŋ qara jonyndağy" japan tüzde jol tosqan ūrylar tonapty degen suyq habar būl jaqqa da düŋkildep i̇estilip, zäresi ūşqan jūrttyŋ jüregi qazir mai işkendei. Qorqynyş - qauip küşeigeli bal aşuşylar; qūmalaq tartyp jolğa qarauşylar köbeidi. İes - tüs qalmağan jūrt tünde tüs körip, tösekten tūra sala şai - suyn işpesten Sudyr Ahmet pen Qaraqatynğa jügiredi. Tüsin jorytady. Böbek te tüs körip, ūiqydan şoşyp ūiandy. Qai i̇el, qai jer, qai meken i̇ekeni belgisiz, kündiz, ne tün i̇ekenin de bilmeidi. Äiteuir, aŋyljyğan dala. Tastaq dalany tasyrlatyp qiqulap qaptai şapqan attylylar. Bastarynda közine tüsire basyp kigen bir-bir qoidyŋ terisinen tikken qauqiğan - qauqiğan seŋseŋ börik. Jalaqtağan qylyş. Astyqşylardyŋ köşine tigen jol tonauşylardyŋ işinen qauqiğan qara börikti, şüŋirek köz, qan-sölsiz bette rahymnyŋ izi baiqalmaityn bireu qolynda jüzi jarqyldağan qaiqy qylyşty qaiqaiyp köterip, i̇endi Raidy şapqaly kezene bergende Böbek şyŋğyryp jiberdi. Şoşyp ūianğanda öz dausyn özi i̇esitti. Attai tulağan jürek dürsildep, basyn jauyp bürkenin alğan körpe astynda sonan qaşan taŋ atqanşa tösekten tūrmai dir-dir i̇etip jatqan-dy.
Sonan beri ūiqtauğa qorqady. Bir joly tün ortasy ausa da saluly tösekke jatpai, mūrjaly şamnyŋ biltesin joğary köterip, säulesin samaladai ğyp jağyp otyrğan üstine anasy keldi. Böbek anasyn moinynan qūşaqtai aldy. Sonan ol qūşağyn jazbai, anasyna jabysyp otyryp: «Tüsti qalai joru kerek? »- dep sūrap i̇edi; qart ana qyzynyŋ öŋine syr tartqandai, közin irkip qarady. Qyzynyŋ ar jağynda aşyp aita almai tüitkildenip tūrğan äldebir qorqynyşty aŋğardy.
─ Qaidam... Biz ne bileiik? Būrynğylar «Tüsiŋde koryqsaŋ, öŋiŋde quanarsyŋ» deuşi i̇edi,-dep jūbatpaq boldy. Sosyn säl ünsiz otyryp, qyzyna közin qaita tiktedi:- Nemene... sen astyqşylarğa tüs körgennen saumysyŋ?
Böbek ündemedi. Ana moinynan qūşağyn jazyp türegelip ketti.
* * *
Biyl köktem keş şyqty; qar bir i̇erip, bir jauyp, jazğytūrğy silemik kün i̇el i̇eŋsesin kötertpei qoidy. Kök jüzine qaita - qaita būlt ainalyp, süiekten ötkendei suyŋ jel jūrttyŋ zyqyn alyp tūrğan. Būl öŋirdiŋ auqatty bailary i̇erte köktemniŋ osyndai jaisyz mazasyzdyğyna qaramai, asyğys qimyldağandardyŋ aldy jailauğa äldeqaşan köşip ketken-di. Maldary küili. Kiız üileri jyly. Aqtütek üskirik soğyp ketse de yğy mol. İer-azamattary da saily. Al, birli-jarym mal ūstağan şarualardyŋ jöni basqa. Olar özderinen göri qystan qoŋsyz şyqqan aryq - tūraq mal jaiyn köbirek oilap, köktemniŋ qūbylmaly aua raiynyŋ aqysyn aŋdyp, äueli qai auyl bastap köşer i̇eken dep birine-biri qarailap otyrğanda, ūsaq mal töldep qaldy. Jyly qoradan şyqqysy kelmei, syltau izdep, boiküiezdenip otyrğan alaköbeŋ şaruağa o da i̇etek basar. İendi osydan qaşan jas töldiŋ qaratabandanyp jer basyp ketkenin kütedi. Qystan qalğan az ğana şöp kün saiyn aqsiraqtanyp, saq tartyp barady. Jaŋa tebindegen jas kök auyz toltyrmai, sauyn mal aq ürpilenip bojyrap ketti. Teŋiz jağalauyndağy auyldarğa i̇etek basar bolyp otyrğan tağy bir jai- qalaşylar. Üşköŋdi qonystanğan üş auyl - Sudyr Ahmettiŋ, Pirmän, Şirmän, Älibi auyly qalaşylarğa qarailap i̇eli qorada otyrğan-dy.
Osy üş auyl bügin ülken äbigerde. Taŋ aldynda Qoŋyrattan astyqşylar keldi. Sudyr Ahmettiŋ qūmalağyna tüskendei, aitary joq, at- kölikteri aman. Böktergileri mol, oljaly. Bäri de tüielerdiŋ jügin toltyryp, yrğap-jyrğap kelgen. Astyqşylardyŋ quanyşty habary jūrttyŋ auzynda. Biriniŋ auzynan şyqqan alypqaşty äŋgimeni qalğandary sol sätte qağyp äketip, i̇el asyryp, jer asyryp är saqqa jügirtip, aqyrynda alypqaşty aŋyzğa ainaldyryp jatqan kez. Būryn i̇el işinde közge şyqqan süieldei it türtki bop jürgen äldekim keşe astyqqa bir şyğyp keldi de auyzğa ilikti. Būl künderi bala i̇ekeş balalar da qaryq. Qolyna ūstatqan bir-bir kirenderdi qalai jeudiŋ, kimge körsetip maqtanudyŋ i̇esebin tappai, üiir-üiir, u-şu bop üi-üidiŋ arasynda şapqylap jür. Jügeri quyrmai, sök aqtamai jatqan üi kemde-kem.
Bügin jar basyndağy balyqşylar auyly tipti qaryq. Kälen men Rai kisi basyna alty -alty qaptan astyŋ äkep, kire beriske üiip tastai sapty. Kälenniŋ üii kisige lyq toly. Köbin Kälen tanymasa da, biraq jüzi synyp, iıni i̇ebil-sebil myna kisilerdiŋ türine qarap, özderi qalaşylap ketkennen keiin qysta maly jūtqa ūşyrap, tigerge tUiaq qalmağasyn teŋizdi sağalap, qyrdan köşip kelgen kelimsekter i̇ekenin işi sezip otyr. Basqalardai i̇emes, būlar i̇eŋbekaqy sūramaidy. Au - qūral bergenge yrza. Sondai bosqyndar biyl airyqşa Aqsaq Jagordyŋ promsolyna köp qūlapty dep i̇esitken-di.
─ «Talanty i̇erge nūr jauar» degen. İendi, mine, bir jyldyŋ azyğyŋdy äkeldiŋ,- dedi Dos.
─ Ainalaŋ auzyn aşyp otyrğanda, kisi qarny toiyp as işe alady deisiŋ be?..- dedi Kälen.
─ İe, nesi bar. Ärkim tapqanyn işedi. Halyqtyŋ bas-aiağyn tügendeu qai pendeniŋ qolynan kelgen?!
─ Dos ağa... japan tüzde jalğyz üi otyrğam joq, halyqtyŋ arasyndamyn. Öle jegenşe, böle jeimin. Äi, qatyn, bar, halyqty ji,- dedi Kälen.
Jamal qolyndağy baryn körşilerimen bölisip otyratyn qoly aşyq äiel i̇edi; ol küieuiniŋ.nietine tüsindi. Işinen ony qūptap, şiraq basyp syrtqa köŋildenip şyqty. Dos öli de bolsa, Kälenniŋ sözine sener - senbesin bilmei, i̇eki oily, i̇enjar otyrğan-dy. Joq, şynğa ainalğan syŋaiyn baiqağasyn:
─ Äi, Kälen,- dedi bir kezde,- osy sen oilanbai aityp otyrsyŋ - au. Alty qap astyğyŋ bir üige alty ai azyq bolsa da, köpke şaşqanda qai tobyrdyŋ auzynan tabasyŋ?! Köpti jarylqai almaisyŋ.
Kälen Dosqa tüsi būzyla qarady:
─ Ol aqylyŋ öziŋe. Bir qatyn, bir balamdy belime bailap jürip jūmys istesem de, tamaq tauyp berem.
Dos läm-mim dep til qatpastan tūrdy da, şyğyp ketti. Onyŋ renjigenine Kälen qynjylmady. Habar qūlağyna tigen auyl adamdary qapelimde jinalğan-dy. Kälen şaidyŋ aiağyna qaramai, ornynan tez tūryp syrtqa şyqty. İeki-üş jigitti qasyna şaqyryp ap:
─ Myna astyqty bölip beriŋder,- dep ämir i̇etti de, balasyn qolynan jetelep, jürip ketti. Beti - auyl syrtyndağy qara mola. Qystygüni qaitys bolğan balasy osy qorymğa jerlengen-di.
Bügin Raidyŋ üii de tolğan kisi. Rai qart äjesine Qoŋyrat bazarynan äkelgen bazarlyğyn berip jatyr. Biraq qart äjeniŋ bazarlyqpen isi bolğan joq. Süiikti nemeresin i̇endigi jerde közinen i̇eki i̇eli tasa qylmasyn aityp, qos qolyn tas qyp ūstap jabysyp aldy.
Rai äldenege qosürei. Astyqtan kelgeli köŋili ornyqpai, üide auzy-mūrnynan şyğalyq toly kisilerdiŋ işinen Aqbalany köre almai, taqat - sabyryn tauysyp, tynyşsyzdanyp otyrdy da, aqyry şydamady.
─ İelaman ağamnan ne habar bar?
─ İeşqandai habar joq. Jer tübine aidap äketti i̇emes pe?..
─ İe, sabaz i̇er, aqyry at jetpes, atan jetpes jerge köz asyp ketti ğoi. Joq boldy ğoi!
─ Balasy aman ba?
Esik jaqtan Qaraqatyn küŋk i̇ete qaldy.
─ Sol kördemşe öletin be i̇edi?..
─ Aqbalanyŋ küii - jaiy qalai?
Balyqşylar ündemedi, būl joly tağy da Qaraqatyn küŋk i̇etti:
─ Onyŋ nesin sūrai beredi?! Alty qap astyq äkelgen senen küili.
Rai osy üidegi kisilerdiŋ jaŋağy jerde Qaraqatyndy betten qağyp, tyiyp tastamağanyna taŋ qalyp otyr. Soğan qarap, Raidyŋ öz köŋilinde de küdik ūianyp, oiy jamanşylyqqa auyp bara jatty. Osydan keiin ol köŋilsizdenip, üi işindegi äŋgimeni tyŋdamai, käri äjeniŋ qasynda qoŋyraiyp otyr i̇edi.
─ Äi, öŋşeŋ şuyldaq! Üileriŋe baryŋdar! Balammen oŋaşa qaldyryŋdar, tüge!- dedi käri äje. Osy auyldyŋ ülkeni bolğan soŋ Raidyŋ äjesi balyqşylarğa özimsinip, ämir i̇ete söileitin. Jäne aitqanyn istetetin-di. Balyqşylar ün-tünsiz bir- birlep tarai bastady. Üi oŋaşarğasyn da käri äje būiyğy qalpynan sergimedi. Qos tizesin qūşaqtap, bir uys bolyp otyrğan qalpynan qozğalmai, tek nemeresine jekip:
─ İeŋkei! Qūlağyŋdy äkel!- dedi. Böbek jöninde birdeŋe aitarda, äjesi ärqaşan däl osylai tüsin suytyp, zildene til qatatyn ädeti i̇edi. Rai äjesin qūşaqtai aldy.
─ Sen neme, ne bilip quandyŋ?
Rai til - jağy bailanğandai, tük aita almai, bar bolğany, käri äjesin qūşyrlana qysyp, jabysa tüsti.
─ Oi, jädigöi, oi, şirik neme! Äjeŋe änşeiinde jabyssaq qaida qaldyŋ?!- dep külip,-seniŋ älgi jügirmegiŋ keşe de kelip ketti. Mağan keledi deisiŋ be, sen ğoi onyŋ yntyğatyny. Bäldenip, zaryqtyra bermei, baryp qait!- dedi.
Älibidiŋ qystauy jaqyn, ürgen ittiŋ dausy i̇estilip turatyn jer. Syrtqa atyp şyqqan Rai zyrlap qūstai ūşyp kele jatyp, qystaudyŋ syrt jağyna tikken alty qanat boz üidiŋ aldynda tūrğan bir top kisini kördi. Ortada Aldabergen sofy. Ülken - kişi sonyŋ auzyna qarap qapty. Soğan jyny kelgen Rai qasaqana, aldymen sofynyŋ qolyn almai, şetinen amandasty. Qiqar jigitke qart sofy da qyrystanyp, syrt ainala berdi. Aq boz üidiŋ bet aldyndağy sai boiynan bir tal üki būlğaq i̇etti. Sony közi şalyp qalğan Rai kilt toqtai qap būrylyp qarap i̇edi. Qaratory qyz bauyryna qysqan kişkentai qoşaqanğa sai boiynyŋ jaŋa - jaŋa tebindegen jas kögin jūlyp berip otyr i̇eken. Raidy o da kördi. Ornynan lyp i̇etip ūşyp tūrdy. Qos i̇etek köilektiŋ i̇etegi dürkirep jügirip kelip, jigitti qūşaqtai alatyndai i̇edi, biraq qyz Uiaty sonan artyqqa jibermedi me, qūşağyndağy qozyny bauyryna qysyp, qūşyrlana süiip - süiip aldy.
Syrtta tūrğan kisiler qauqyldap, dauryğa söilep üige bettedi. Işke kirer jerde Rai kisilerge jol bergen bop keiindep qala berdi. Soŋğy kisini ilgeri jiberip, i̇endi özi kirer jerde söl irkilip, i̇esikti jamylyp tūryp Böbekke bas izedi de, işke kirip ketti.
* * *
Aldabergen sofy qoltyğynda qūs jastyq. Qaq törde döŋbektei bop kölbep jatyr. Şaŋyraqtan tüsken köktem şuağyna maujyrap jatady da, ara-arasynda qalğyp ketedi. Qalaşy äŋgimesine qūlyqsyz. «Eneŋdi... s... jaman balyqşylar, bes-alty qap astyŋ äkeldim dep, köilegine syimauyn qaraşy. Qoŋyrat şaharyn şauyp kelgendei, tüge»,-dep işinen boqtap qūiady.
Öz aulynyŋ astyğy äkeluli. Maly bağuly. Osy üidiŋ qainap jatqan şaiy men asylyp jatqan asyn kütkennen basqa alyp-jūlyp bara jatqan şarua joq. Mal, dünie tizgini teteles inisi - Qūdaimende men Täŋirbergende. Olar tūrğanda ata malynyŋ mūrty şağylmasy kämil. Tek dindar şal i̇eki inisiniŋ Alla tağalanyŋ yrzyq - nesibesine şükirlik i̇etpei, barğan saiyn yndyny aşylyp bara jatqan nysapsyzdyğynan qorqady. Osy joly da olar sofynyŋ qarsy bolğanyna qaramai, keşe osy öŋirdiŋ i̇eli jailauğa köşerde aldağy jyldyŋ qamyn aqyldasty. Jyl saiyn malyna mal qosylyp myŋğyryp baiyp bara jatqan bai auyldy köbine-köp şabyndyŋ jaiy qinaityn. Qūdaimendeden de göri Täŋirbergen osy biyl teŋiz jağasynyŋ şūraily şabyndyğyn özderine qaratyp alğysy kep jür. Äsirese közin tikken jer - Qandyözek. Qoŋsy otyrğan Älibi men Pirmän, Şirmänniŋ, Sudyr Ahmettiŋ auyly osy Qandyözektiŋ i̇eki betindegi qūraqty talai jyldan beri bölip şauyp kele jatqan. Üş - tört auyldyŋ malyna auzy-mūrnynan şyğatyn. Teŋizdiŋ būl betinde kök qūraqtyŋ qaulap şyğatyn bitik jeri de osy i̇edi; tek bir qiyny -suy tereŋ. Qaiyqpen ormasa, jaiau kisini barğyzbaidy.
Täŋirbergenniŋ aqylyn tyŋdağan Qūdaimende biyl Qandyözektiŋ qūrağyn bir özi derbes şappaq. Sol nietpen jağadan köşe qoimağan auyldarğa sofy ağasyn jiberip, Älibi men Pirmän, Şirmänğa sälem joldady: «Biyl özektiŋ i̇eki betiniŋ qūrağyn men alaiyn. Sender jağalaudağy meniŋ şabyndyğyma ie bolyŋdar. Qolynda qaiyğy joq kisige Qūdai qosqan jer. Suy taiyz, saryqtyq. Şöpti şapqan jeriŋe suyndap üiip, şömelelep jinap kete beresiŋ»,- dep Qūdaimende būlarğa qolqa saldy. Ondağy oiy - Qandyözekke tabany bir ilikse, ol jerge būdan bylai da özi qoja bolmaq. Kisi jüzin jyrtpaityn Älibi men momyn şarua Pirmän, Şirmända soŋyrağy küni şarşy topqa tüsetin şama joq. İeger ötinişin oryndamağan künde de Qūdaimende men Täŋirbergenniŋ i̇esebi tügel. Ağaiynnyŋ küni būryn aldynan ötkenin syltau qyp, soŋyra pişenşilerin būlardan būrynyraq jiberip, özektiŋ i̇eki betindegi qūraqty qūlatyp tastamaq. Olarda daulasatyn därmen joq.
Aldabergen sofy inileriniŋ būl oiyn keii ūqty. Bolys inisinen köri būnyŋ bäri Täŋirbergenniŋ isi i̇ekenin işi sezip: «Äi, sūm! Sūm - au!»- dep, basyn şaiqady. Sonan soŋ ol tüstenip otyrğan üidiŋ qazanyn oilap, syrtta oşaq basynda kübirlegen äielderdiŋ sözine qūlaq tikti. Ac qamymen işke kirip-şyğyp jürgen äielderge tūmsyğyn būryp, qazandağy astyŋ iısin aŋğarmaq bolady. Bauyrsaq iısin anyq sezdi. Sür iısi de sezile me, qalai?
Işke Böbek kirdi. Tör aldynda mülgip jatqan qart sofy basyn köterip aldy. Aldyna jaiğan dastarhandy, atjal qyp tökken sary bauyrsaqty körgende, qart sofy köŋildenip:
─ İä, balam, läppai,- dep Raiğa būryldy.- Sonymen... Süitip sender Qoŋyrattan beri qarai şūbalyp şyqtyŋdar ğoi... Käne, sonan keiingi jönderiŋdi ūqtyrşy!
Rai yssy şaidy bir- i̇eki ūrttady. Üi toly kisilerdiŋ nazary auğanyn baiqağasyn ba, älde şai qūiyp otyrğan Böbektiŋ jūrtpen birge būğan qarap iegin tizesine süiep, qybyr i̇etpei qalğanynan qysyldy ma, äiteuir sözinen jaŋylyp qala berdi. «İä, Qoŋyrattan şyqtyq. Qoŋyrattan şyqqaly jatqanda... İe, sonymen biz Qoŋyrattan şyqqanda...»
─ Au, balam - au, Qoŋyrattan şyğa almai - aq qoidyŋ ğoi...
─ Jo - q, nege, şyqtyq qoi.- Jūrt du küldi.
─ Qoŋyrattan biz aldymyzdy tün qyla şyqtyq. Kire basy Kälen ağam. Onan bergi jağynda da Kälen ağam üş auyldyŋ qalaşysyn özi bastap otyrdy.
─ Ūry - qary kezdespedi me?
─ Joq. Kälen ağam ylği tünde, qaraŋğy jamylyp jürdi. Kündiz közge tüspeitin tasağa bekinip...
─ Nesin aitasyŋ?! Kälen jauğa aldyrmaidy ğoi. Al, sonan keiingi äŋgimeŋdi aitşy.
─ Jer qara qatqaq i̇edi. Qoŋyrattan şyqqasyn Äzbergen bağyna köligimiz talmai jetti.
─ Qalaşyğa, sirä, Äzbergen bağynan bergi jer ğoi qiyny...
─ İä, bergi jol auyr soqty. Qar äli aiyqpağan, kei jer ala qanat. Qaisybir jerlerde tabanqar jatqan i̇erte köktem i̇emes pe?! Biz şyq jağalap, sypyra üstirtpen tartyp otyrdyq. Astymyzda semizden qatqan jardai atandar. Nesin aitasyŋ, jolğa tüsip bir jürip ketkesin tüie jaryqtyq boi bermeidi ğoi. Tek Qasqajol, Qaratamaŋka kele bergende teŋiz betten qatty jel soğyp, japalaqtap qar jauyp bersin... Sonan tabandatyp toğyz kün jaudy.
─ Qūdai saqtağan i̇eken.
Aldabergen ünsiz. Köp işinen közin Böbekten aiyrmai bağyp qapty. Älibidiŋ osy qyzy Ojar Ospannyŋ jarymes balasyna atastyruly i̇ekenin biletin. Keiin Rai men Böbektiŋ köŋili jaqyn degen sybys şyğa bastağan-dy. Osynda kelgeli sonyŋ rastyğyn özi de baiqap otyr. «Rizamyn. İeneŋdi s... Qara tündikti Torjymbai köptigine senip, küpsip jürgende, myna jigit jesirin irgesinde jatyp, he – he - i̇e, rettep apty». Bolys inisine tizgin bermei jürgen Ojar Ospannyŋ osy arada belin bir syndyrğandai boldy. Raiğa da yrzalyqpen qarady.
─ Al, sonymen qarğa ne amal istediŋder?- dedi sofy.
─ Qar bel alyp jaua berdi. Qiyn kezde Kälen ağam bärimizge küş berdi. Tüielerdi şögerip, teŋdi tüsirgesin üstine saiğaq, syrğauyl şanşyp, özimizge baspana istep aldyq. Azyq mol. Yq bar. Aiylymyzdy jiiäiyq pa?! Qoŋyrat bazarynan alyp şyqqan i̇etti qaraşyqtap, tary köje men jügeri köjeni asyp tüsire berdik.
─ İe, as işip, aiaq bosatar boldyŋ de?! Kölikti qaittiŋder?
─ Üş auyldyŋ ortasynan sailanyp şyqqan saqadai jigitter i̇emes pe?! Işimizde myna kirme küieudei nar jigitter de bar.
Rai qasynda otyrğan topai auyz, torsyq ūrt jigitti nūqyp qoidy.
Būğan jūrt du küldi. Aldabergen sofy öziniŋ saualyn myna jigittiŋ tağy da qiqarlanyp külkige şaptyryp otyrğanyn ūnatpady. Ol keudesine tüsken kök şulan saqaldy uysyna toltyryp, tör aldynda döŋbektei bop jatqan-dy. Kenet basyn köterip, Raiğa mysqyldai qarady.
─ İapyr-au, osy sen bala ne dep otyrsyŋ? Sol Qoŋyratqa baiağy jas kezimizde biz de barğan i̇edik... Qostanyp keruen tartyp, köp tüiemen astyq äkelgenimiz bar. Sonda körip i̇edik... Şyŋnyŋ syrt jony kil qarabaialyş bolatyn. Jolsyz jüriste tüieniŋ tabanyn sūiady. Jaiylymğa kemis i̇edi ğoi. Tüieniŋ babyn taptyŋ dep jeŋistik bermeisiŋ. Öz basyŋdy bilmeimin, al äkeŋdi körip i̇edim... Paqyr qyzyl sözdi jelge şaşqan, duasyz auyz i̇edi,- dep qart sofy keudesin köterip, keŋk-keŋk küldi.
Raidyŋ qaratory beti du i̇etti. Sofy sözi Böbektiŋ de şamyna tiıp, şai qūiyp otyrğan keselerdi şatystyryp aldy.
─ Atalas bolmasaq ta, qoŋsy otyrğan körşi i̇edik. Onyŋ üstine äkemmen tūstas bolğan soŋ, sizdi böten körmeimiz ğoi. Äke ornynda syilauğa paryzbyz...- dedi Rai.
─ İe- i̇e, adasqan joqsyŋ. Osy betiŋ nağyz jau tüsiretin jigittiŋ täsili,- dep köŋildes bir jigit Raidy kötermelegen bop otyryp, qoltyğyna dym bürikti. Aldabergen öziniŋ ağat ketip qalğanyn ūqty. Myna jigittiŋ i̇endi aiamasyn bilip:
─ İe, būl bala syily sözben sazaiymdy tarttyruğa qarady,- dep qauqarynan aiyrylyp, janynda jatqan jastyqqa jantaia ketti.
─ Äi, Rai, qarağym, qūia ğoi, i̇endi,- dedi Älibi.
Būl Böbektiŋ jūrt aldyna şyğyp alğaş şai qūiğany i̇edi; Rai men sofynyŋ söz alysyp qalğan tūsynda i̇ekeuine jaltaqtap kezek qarap otyrğanda, aldyna kelgen keselerge şai qūiylmai iırilip qalyp i̇edi. Syrttan i̇ekinşi aqqūmandy demdep äkelgen kelinşek qonaqtardyŋ közin ala bere qaiyn siŋilisin büiirinen türtip qaldy. Jalt qarağan Böbekke:
─ Şaiyŋ kesilip qalypty ğoi, i̇endi demdep äkelgen aqqūmannan qUiarsyŋ,- dep sybyrlady da, syrtqa şyğyp ketti.
Üidegi kisiler qalaşy äŋgimesine qaita oraldy:
─ Al, tüieni qaittiŋder?
─ Bäse sonyŋ jönin ūqtyrşy. Şyŋ üstinde qotyrqara, baialyştan basqa tüieniŋ tisine ilinetin ne bar deisiŋ?
─ Joq, şyŋ üsti kerim ot, irip tūr i̇eken. Nesin aitasyŋ, boi alyp ösken sarbalaq būiyrğyn kilk-kilk i̇etedi. Jük tartqan tüie neni şydatsyn, i̇erni üiirgenniŋ bärin şalyp ottap otyrdy.
─ Au, qatty jelde qai mal da jaiyla almai, yqtap kete beretin i̇edi ğoi, sender qaittiŋder?
─ Kälen ağam būğan da täsil tapty. Tüielerdi tünemelikke qarai qostyŋ yğyna şögerip, tizerletip tastady. Al kün şyğa bar tüieni tizip alady da, borap jauğan qarğa bet qūiady. Jelge qyryndamai, tike tartyp ketedi. Sonan ol baryp-baryp tüielerdiŋ būidasyn moinyna salyp, yqqa qarai qūia beredi. Şetke şyqqanyn qaiyryp, qara berip otyrsaŋ özge maldai i̇emes, tüie januar taban tirep irkile jaiylady i̇eken..
─ Apyr - ai, ä?..
─ Ras şyğar - au! Kälenniŋ körip - bilgeni jalğyz osy ma?! Jol jürgen adam ğoi, mal syryn biletin. Äitpese, kisi qanşa mal ūstap, birer qaranyŋ süti men qoŋyna iek artyp maşyqtanğany bolmasa, mal syryn bile bermeitin körinedi ğoi.
Kirme küieu osyndaida sözge kiriskisi kelip, biligi qyştap otyratyn.
─ Qazir osy i̇eldiŋ jün-jūrqasyn jiiätyn kim?- dedi ol.
Onyŋ sözine jöndi jauap bermeitin jūrt osy joly da tälkek qyldy:
─ İe, ony qaitesiŋ? Qai tüieŋniŋ jünin ötkizeiin dep i̇ediŋ? Älde öz boiyŋdağy qyl-qybyryŋdy küzep bermeksiŋ be?
─ Şyn aitam. Minip kelgen atanymnyŋ moiyn şudasyn jūlyp i̇edim...
─ İendeşe qaryq bola ğoi. Qazir būl i̇eldiŋ jün-jūrqasyn jiiätyn İebeisin.
─ Sorly ornyn jaŋa tapqan i̇eken,- dedi Rai külip. Küni keşege deiin Aldabergen osy öŋirdiŋ jün-jūrqa, teri-tersegin jinap, jūrtty bezbennen jep zar qaqtyrğan i̇edi. Tör aldynda döŋkiıp jatqan sofydan i̇esesin qaitaratyn yŋğaidyŋ oraiy kelgenin bilgen Rai köŋildenip:
─ Apyr-ai, sol İebeisin bet-auzy könmen qaptağandai. Özi de jyly qanğa tūmsyğyn tyğyp, i̇el işin irep jatuğa laiyqty i̇edi. Qap, ne qylasyŋ, qonysy kelisip ketken i̇eken,-dep küldi de, üiden şyğyp ketti.
Külkige bulyqqan qyz kisilerden betin būryp syrt ainala berdi. Baiağyda Aldabergen auylğa keler i̇edi. Ol kelgende kişkentai qyzdar tünimen ūiqy körmeitin: Böbek Qūdaidan tünniŋ qaraŋğy bolğanyn tileitin. Ai tuğanşa irgesinde jatqan tüielerdiŋ moiyn şudasy men balaq jünin jūlyp, bir i̇etek qyp Aldabergenge aparatyn. Sonda Aldabergen betinen oty şyğyp tūrğan kişkentai Uialşaq qyzdarğa: «Ä, balam, kel! Beri kel! Tek jüniŋ az i̇eken, ölşeuge tolmaidy»,- dep i̇etegindegi jündi şeŋgelimen bürip, qanar qaptyŋ tübine zytyryp jiberer i̇edi de, sosyn būlardyŋ qolyna bes-alty tüiir örik salatyn. Böbek qanşa jasyrğanmen kelesi küni anasy onyŋ ūrlyğyn bilip qap: «Tüieniŋ bar jünin jūlyp alypsyŋ ğoi»,- dep ūrsatyn i̇edi.
Külkige bulyqqan Böbek kese-aiaqty şaqqa jidy.
* * *
Astyqşylar kelerdiŋ aldynda az ğana būryn i̇el işine İelaman ölipti degen jamanat habar tarağan-dy. Öz ajalynan ölmegen, Jamanqalağa aidap apara jatqan jolda qaşpaq bolğanda soldattar atyp tastapty. Qart äjeden qanşa jasyrsa da bäribir biletin siiäqty. Astyqtan kelgesin, bir joly Rai şam jaqpağan qoŋyr keugim üige kirip i̇edi. Qart äje İelamannyŋ atyn atap, köi - köilep küŋirenip otyr i̇eken.
─ İelaman i̇esime tüsti. Qandai qarağym i̇edi? Jūrt ne demeidi, biraq öz köŋilim jamandyqqa qimaidy.
Raiğa bärinen būryn Aqbalanyŋ azary janyna batty. Astyqqa jürerde körer közge azyp-tozyp ketken jeŋgesin ana jaqta bir aidai jol jürip, qaityp kelgende tanymai qaldy. Jūp-jūmyr ädemi appaq iek astyna kädimgidei bolar-bolmas būğaq bilinipti. Basqa da bar müşesi balğyn tartyn, baiağy baqytty kezdegi ajaryn qaita tauypty. Kelinşektiŋ qazirgi türinde közi tüsken kisini yqtiiär - i̇erkine qoimai qandai da bir siqyrymen arbaityn ajar paida bolğan. Rai da kezdeskende köz toqtatyp qarasa künäkar bolatyndai, nazaryn alyp qaşa berdi. Söileskisi kep qanşa oqtaldy, biraq sonyŋ bärinde de kisige sözin jibermeitin äiel: «Süiikti qainym - au, osy sen ne dep tūrsyŋ? Qai jigitti qoinymnan ūstap alyp i̇ediŋ? »- dese ne deidi.
Būrynğydai i̇emes, qazir Rai sirek qatynaityn bop jürgen-di. Bir küni «Jas myrza i̇el jata keledi i̇eken» degen sybys şyqty. Rai jügirip Kälenge bardy. Qoly bosta qarap otyrmai, är närseni bir isteitin ūsynaqty Kälen astyqtan kelgeli äieline i̇etik tigip jatqan-dy.
─ Kälen ağa!- dedi Rai,- Aqbala ardan bezdi.- Kälen i̇etigin tige berdi.
─ Basqasyn qaiteiin, Täŋirbergen sūm tünde kelip jüretin körinedi...
Kälen i̇etikti irge jaqqa tastai saldy da, Raiğa būryldy:
─ Qoi, ötirik bolar?..
─ Ras, Kälen ağa.
─ Öz köziŋmen kördiŋ be?
─ Joq, biraq körgen kisi bar. Taŋ aldynda Aqbalanyŋ üiinen şyğyp bara jatqanyn Qaraqatyn köripti.
─ Jä, kete ber!- dedi Kälen.
* * *
Qys boiy itteri ürip, adam - qaralary ulap-şulap jatatyn teŋiz jağalauyndağy maldy-jandy auyl būl öŋirden äldeqaşan köşip ketken. Aq auyr jaq jym-jyrt. Köp auyl Qoŋyrattan astyqşylar kelgesin üilerin jyğyp, asyğys jönep ketken-di. Qazir teŋiz jağasynda balyqşylar auly men Älibige qarasty bes-alty üi ğana. Jäne oi jaqtağy qystaulardyŋ birinde töbesi şoşaiyp Sudyr Ahmet otyr. Jyldağy ädetine bağyp, ol biyl da i̇erte dürlikken-di. Onyŋ öz otynyŋ basyna salğan äbigeri änebir tūsta qoŋsy otyrğan körşi auyldarğa da mazasyzdyŋ äkelgen i̇edi. Qūdaimendeniŋ bäibişesi i̇erteŋgi şai üstinde:
─ Au, osy sen ne oilap jürsiŋ? Köşi-qon jönin auyzğa almai kettiŋ ğoi. Myna Sudyraqtyŋ auly köşkeli jatqan körinedi,- dep küieuine qūlaqqağys qylyp i̇edi, Qūdaimende kesesin qūia sap, qarq-qarq küldi:
─ Oi, qatyn - ai, sen ne bile - tuŋ?! Sudyr Ahmettiŋ jaiyn menen sūra. Käpirdiŋ nağaşysy myna Kişiqūm boiyndağy Bestoqal Baqai, Şaqai degen ağaiyndy i̇eki mazasyz i̇edi. Būl Sudyraq ta jylda i̇elden būryn dürligip, aqyry özi bar i̇eldiŋ soŋynda baqyrauyq ingenimen jalğyz üi qala - tuŋ,- degen-di.
Qūdaimendeniŋ aitqany şynğa soqty. Qazir Sudyr Ahmet bükil bir auyldyŋ jūrtynda jalğyz üi töbesi şoşaiyp otyr. Ol keşe de jatarda qatynyna i̇erteŋ i̇ertelete köşemiz, buynyp-tüiinip äzir otyr dep ämir berip i̇edi. İerteŋinde säskede bir- aq ūiandy. Onda da äieli bas jağynda baiğyzdai qaqsap otyryp alğan soŋ, Sudyr Ahmet közin uqalap jiberip, küzen bel ūzyn denesimen sozylyp syrtqa terezeden köz saldy. Sosyn äieline tap berdi:
─ Tal tüs qoi! Şekeŋ künsip, būrymyŋ sirke - sirke bop tal tüske deiin jatqansyŋ ğoi?..
─ Ūiatqanda tūrdyŋ ba?..
─ Ana qaraşy, söziniŋ siqyn qaraşy. Äiel bolyp, bir kün i̇erte tūrsaŋ qaitedi? İendi, osy yssyda jalğyz tüieni qan sorpa ğyp, köşpek pe aqylyŋ? Öşir üniŋdi! Oi, aqymaq. Oi, ittiŋ asyrağan töli!
Mūndaida betine kelgen - şamy. Betine kelgen kisige Sudyr Ahmet dedektep jetip barady. Jep jiberetindei, ūzyn moinyn örşelene sozyp, şyqşytyndağy küre tamyrlar bileudei kögerip, bastyrmalatyp üsti - üstine söilep ketetin-di. Äieli ündemedi. Sudyr Ahmet bel ala berdi:
─ Men köşelik degeli qaşan?! Osylai bolaryn bilip, sağan... sen keleŋsizge orta toqsannan qaqsadym ğoi. Au, qatyn - au, «Köşeiik! Köşeiik!»- dep qūlağyŋa qūiumen keldim ğoi.
─ Köşelik deseŋ... men be seni köşirmegen?- Sudyr Ahmet būğan dem arasynda derek taba almai, qatynyna qamşy ala jügirdi. Asyly, köşi - qon jöninde kinälasqysy kelmeidi. Kinälassa özine qiyn soğaryn biledi. «Köşelik» dep üi işin i̇erte bastan äbigerge salyp qoiyp, tap köşer jerde atyna minip, i̇el aralap ketti. «Amandyq bolsa bir- i̇eki künde oralam. Myna Kölqora tabanyndağy auyldardan köşkende jük artatyn bir- i̇eki tüieniŋ maiyn sūrap äkelem. Qatyn, sen üi-işin buyp-tüiip būidaqty i̇esip, jazyqty jamap äzir otyr»,- dep ketken-di. Ol biraq sol ketkennen mol ketti. Kölqora tabanyndağy Ramberdi auyly men Jylqybai auylyn öz qolynan köşirisip ūzatyp saldy. Onan jolşybai qonğan, tüstengen üilerine bai auyldardyŋ maldary yğy-jyğy bop qara qūrttai qaptap, jailauğa qarai ūbap-şūbap köşkenin auzynan suy qūryp, jyr ğyp aityp otyrdy. Söitip jürip jyly köktemniŋ qalai kelgenin bilmei qaldy. Boiğa jūqqany joq. Ne jetekke alğany joq, jaman tūğyryn jalyna qaqpalap, jağada jalğyz üi qalğan qatyn-balağa jetti. Äieli jalğyz tüiemen jükti jeŋildep köşkendi qalap i̇edi, oğan Sudyr Ahmet könbedi:
─ Ay!.. Au, qatyn - au! Kül şyqqan adamdai jalğyz üi köşken yrymğa jaman - dy. Joq, qatyn, qara kerek! Myna aradağy Pirmän, Şirmän aulyna baryp keleiin.
Pirmän, Şirmän auly i̇erteŋ taŋ biline köşetin bop, üilerin jyğyp, dünie-mülkin teŋdep otyr i̇eken. Sudyr Ahmet olarmen birge köşpek bop uädelesip qaitty. Jürisi jaman tory at jol boiy qaita-qaita qūmalaq tastap, siyrbülkilge salyp jūlynyn üze jazdady. Sudyr Ahmet yzalanyp, tory atty tütip jerdei bop: «Osydan Han jailauğa köşip alğan soŋ, sen aram qatqyrdyŋ köziŋdi qūrtpasam ba», dep kärine minip kele jatqan-dy. Kenet köz qiyğy bir būru qalyp bara jatqan balyqşylar aulyna tüsti. Onan jar basynda jarbiğan jerqazbalardyŋ mūrjasynan budaq-budaq şyqqan tütinge közi tüsti. «Qūdai biledi, osy üi, däu de bolsa, balyq asyp jatyr»,- dep şilqūiryq saqalynyŋ ūşyn tistep oilanyp qaldy. Köşi-qon jaiy oiynda tūrsa da, bylqyp pisken jas balyqqa aqsary auyp ketti de, sol joly Qaraqatynnyŋ üiine tüsip i̇edi. Aqkempirmen araz. Dospen de onşa i̇emes. Sondyqtan būl üige kelse, köbine Qaraqatynmen şüiirkelesetin. Osy joly da ol Qaraqatynğa qarap sūŋqyldap otyryp, tünniŋ bir uaqyty bolğanyn baiqamai qalğan-dy. Syrtqa şyğyp jūldyzdarğa qarağasyn ğana sanyn soqty:
─ Alda, Qūdai - ai. Taŋ atyp qapty - au!
Sudyr Ahmet qalbalaqtap asyğa basyp atyna bardy. Şylbyrdyŋ ūşyn beline qystyryp, at arqasyna qonğaly bir aiağyn üzeŋgige i̇endi sala berdi de, «au!»- dep oqys oilanyp qaldy. «Au!.. Jeti qaraŋğy tünde qaida baram? Onan da i̇erteŋ i̇eleŋ-alaŋda ketsem... O, täiiri, atty kisi közdi aşyp-jūmğanşa jetip barmai ma?!»- dep oilap, üzeŋgiden aiağyn aldy. İerteŋ i̇eleŋ-alaŋda jüretin bolğasyn şeşinbei, Qaraqatyn salğan tösekke kiımşeŋ boiymen qisaia ketti. Qaqpa şekpenmen basyn tūiyqtap bürkep alyp, ünsiz jatqan-dy. Bir kezde jylan şaqqandai, şekpenin aiaq jaqqa qarai serpip tastap, atyp türegeldi.
─ Oibai... oibai, jaryp ketti!.. Jaryp ketti! Şyrt ūiqyda jatqan üi şoşyp ūiandy. Dos basyn jastyqtan üreilene köterdi:
─ Aha, ne boldy?
─ Ne deriŋ bar ma?! Qandala... Özi de taidai i̇eken! Mine, alaqanymda tulap jatyr.
Aqkempir irgege qarai audarylyp jatty: «Zaŋğardyŋ tynyşsyzy - ai! Paiğambar jasynda bolyp tūrğany mynau, bala kezinde qandai boldy i̇eken? Anasy sorly oşaqqa tüsirip, otqa küidirip almai, qalai ösirdi i̇eken deseişi?!»
Osydan keiin de Sudyr Ahmet ūiqtai almai, jybyrşyp boldy. «Erteŋ köşkende qiyn. Körşi auyldyŋ qyzyn ūiatyp, öreli taŋdy közinen atyrğan jigittei... at üstinde basym būlğaŋdap kesir qylady - au»,- dep oilady. Osy oiy özine de qyzyq körinip, şekpen astynda bürkenip jatyp şiq-şiq küldi. Osydan tan, aldynda ğana közi ilindi. Aŋşylar siiäqty balyqşylar da i̇erte tūratyn. Dostyŋ üii, tipti, i̇erte tūrdy: Sudyr Ahmet te ūiqysy qanbai, terisi tarylyp, qytymyrlanyp türegeldi. Onyŋ üstine tünde baiqamai aty qūrğyrğa tūsaudy keŋ salypty. Tory at ūzap ketip, tüske tarta tapty. İerteŋgi salqynmen köşken Pirmän, Şirmän auyly būl kezde, söz joq, Üiobanyŋ, ne Syrğaqtynyŋ deŋgeiinde ketip bara jatqan bolu kerek...
Sudyr Ahmet kimge ūrynaryn bilmei, boiyn aşu kernep kelse, änşeiinde isi önbei, şūlğauyna sürinip jüretin äieli üi işin köşuge äzirlep, jalğyz ingendi i̇esik aldyna şögerip qoiğan i̇eken.
─ Öi, äteŋe nälet! Oi, i̇erniŋ aqqa timegir! Mal körmegen körgensiz!- dedi Sudyr Ahmet; auzynan söz şyqqan saiyn ieginiŋ ūşyndağy şilqūiryq saqal şoşaŋdap, şorşyp tūr.-Bylqyldap botalaiyn dep tūrğan ingendi tal tüske deiin matap tastağany nesi? Äi... äi, ol qai qylyğyŋ, ä?
─ Mağan qait deisiŋ?.. Köşemiz dep dürliktirgen...
─ Ana qaraşy! Tili sala qūlaş!.. Köşemiz degende, sağan... sen körgensizge buaz tüieni tal tüske deiin matap tasta dep pe i̇edim? Käne, aitşy? Qaşan süi dep i̇edim?
Sudyr Ahmet işke kirdi. Qatyn-balanyŋ qai jerinen min tabam dep, öŋin bermei kelgen-di. Aldynan şyqqan i̇eki-üş balasyna da jüzi jylymady. Közine tüsirip kigen kiız qalpaq astynan üi işine yzğarlana köz tastap, tabaldyryqtan attai berdi de, i̇esik aldynda qaltiyp tūra qaldy. Köşuge äzirlenip otyrğan üi işi astaŋ-kesteŋ. Tösek-oryndar artyp jüre beretindei, teŋ-teŋ ğyp buyp-tüiip qoiğan i̇eken. Sudyr Ahmet jüktiŋ ärqaisysyn bir teuip, ydys-aiaqtardy syndyryp, üi - işin opan - topan qyldy. Onan bosağağa jabysyp tūrğan qatyny men balalaryn böriktire sabap, tynyş otyrğan üidi közdi aşyp - jūmğanşa u - şu qyldy da, jön - josyğyn aitpastan atyna minip tartyp ketti.
* * *
Älibi zäti juas. Üi işine de qyry joq. Biyl qyzy men kempiriniŋ degeninen şyğa almai, osy yssyda masa - sonağa talanyp jağada otyryp qalğany janyna batady. Syrtyna şyğaryp aitpasa da işinen renjuli. Körşilerge de qatynamady. Künde qyzyl iŋirden jatatyn. Bügin de taŋ namazdan keiin közin ilmei ūiau jatsa da i̇erteŋgi asqa tūrmai, basyn körpemen bürkep alğan-dy. Kempiri syrttan sürine-qabyna kirdi:
─ Äi, tūr!.. Tūr!..
Älibi qozğalmady. Kempir jūlqylai bastady.
─ Tūr!.. Tūr deimin, oibai!
─ Ne? Ne bop qaldy?
Älibi küŋkildep irgege qarai audaryla berdi de, osy arada kempirine közi tüsip şoşyp, basyn köterip aldy.
─ Jai ma?
─ Tūr, oibai. Qyr jaqtan dübir şyğady...
─ Dü - bir?
─ İä, dübir...
Älibi köilekşeŋ, dambalşaŋ boiymen syrtqa ūmtyldy. İesikten şyğar jerde sürinip ketti. Üi syrtyna kisi - qara jinalyp qalğan i̇eken. Bäri de tüs joq, öŋ joq. Älibi jaltaqtap ärkimge bir qarady. Qūlağy şulap, qol - aiağy qaltyrap barady.
─ Türi jaman i̇eken. Tegin bolmas. Türikpender... apyr - ai, solar i̇emes pe i̇eken?..
─ Jap... jap auzyŋdy!
─ Kempir... äi, kempir... Tentek qaida? Ony közden tasalai tūr.
─ İä, iä, süiteiin... Bö - bek... Böbekjan!
Däl osy kezde auyl syrtyndağy jasyl belge jiyrma-otyz atty şauyp şyqty. Älibi tilin kälimağa keltirdi. Türikpen şapqynşylaryn talai körgen. Olar basyna qara i̇eltiriden qaiğadai qūraiş kietin. Al, mynalar... Apyr-au, būlar kim boldy i̇eken? Bäri de basyn aq şyt oramalmen şart bailap apty. Qoldarynda soiyl. Şoqpar. Syrtta ürpiısip ūrğan kisilerdi körse de, ädep saqtap at basyn tartpady. Beibit auyldyŋ itin şulatyp, töbeŋdi tesetindei tasyrlatyp şauyp keldi. Sälem-sauqat joq, üi aldynda ürpiısip tūrğan kisilerdi basa jazdap, attaryn omyraulata toqtady.
Jiyrma-otyz jigitti bastap kelgen qaba saqal qara şoqparyn syğymdap ūstap tebinip qaldy da, büiirin soğyp i̇entigip tūrğan attyŋ tūmsyğyn Älibidiŋ keudesine tirei bere toqtady:
─ Bizdi tanydyŋ ba?
Älibi jigitke nazaryn köterip qarai almai, közin tömen salyp tūrğan. Keudesine tiregen at tūmsyğy da ojar auyldyŋ jigitteri äkelgen ozbyrlyŋ siiäqty. Qara ter ğyp şauyp kelgen attyŋ qos tanauynan şyqqan ystyŋ dem şal denesin türşiktirip barady.
─ Ūmytaiyn degen i̇ekensiŋ. Tanymadyŋ - au deimin?- dedi qaba saqal.
─ Tanydym ğoi... Tanyp tūrmyn, qarağym. Qūda, qūdaği qalai? Deni-qarny sau ma?
─ Deni-qarnyŋdy qoi. Äueli mynany ait: seniŋ qyzyŋ, bizdiŋ bolaşaq kelinimiz qaidağy bir qara borbai balyqşymen aşyna deidi...
Älibi auzyna söz tüspei, i̇erinderi dirildep ketti.
─ Şyraqtarym - au, tym qūrysa şaşymnyŋ ağyn aiasaŋdar netti?! Bäriŋ de ūl ösirip, qyz asyrap otyrsyŋdar ğoi...
─ Bizdiŋ qyzymyz jaman balyqşymen jürmeidi.- Jigitter qarq-qarq küldi. Äp-sätte Älibidiŋ janyna auyldastar jinalyp qalğan i̇edi; olar momyn şalğa ara tüspek bolğanda, qaba saqal tiri janğa bet baqtyrmai, auzyn aşqandy qaq basqa tartyp qap tūr. Qaba saqal atyn kimeletip, Älibige qaita şüilikti:
─ Bizdi qūdaŋ jiberdi. Janjal kerek bolmasa dereu jailauğa köşsin dedi. Jaŋa jūrtta, jaqsy tileu üstinde i̇eki jastyŋ toiyn jasap, nekesin qiiämyz dedi. Könseŋ osy. Könbeseŋ, onda obalyŋ öziŋe. Onda mynalar,- dep antalap tūrğan äperbaqan jigitterdi körsetti:-Qyzdy küşpen äketemiz.
Älibige qarağan bes-alty üi sol küni laŋ tigendei äp-sätte üiin jyğyp qyrğa bet qoiğanşa Ojar Ospannyŋ äperbaqan jigitteri ketpei, antalap tūryp aldy. Olar Böbektiŋ de aiağyn qiiä bastyrmady. Kerek dese, Äliza apasymen qoştasyp qaituğa rūqsat i̇etpedi.
Qas qylğanda sol küni balyqşylar aulynan bir jan qatynamai qoiğan-dy. Älibige qarağan az ğana auyl arağa i̇eki qonyp, üşinşi küni Jaman Botaştyŋ i̇etegindegi keŋ alqapqa ilikti.
─ Qūdama sälem aityŋdar. Antty attap, batany būzaiyn dep jürgen men joq. Ras, betine qarap otyrğan jalğyz bala bolğasyn i̇el qyzynan i̇erekşeleu ösirdik. Balağa degen ata-ana köŋili belgili ğoi. Özimizge salsa, äli bes jasar bala siiäqty...- dei berip i̇edi.
Qūda aulynyŋ bir jigiti külip jiberdi. Kökiregi köpti tanyğanmen kisige qyry joq, momyn jan tağy da jer bop qaldy. Közinde möltildegen jasty antalap tūrğan äperbaqan jigitterge körsetkisi kelmei, tömen qarap, jer şūqylap otyr.
─ Biz jüremiz. Al, qūdaŋa ne deisiŋ?
─ Sälem ait! Bir jetiden keiin toiyn jasaimyz. Özim toi qamymen bolam ğoi. Qyzdyŋ syryn kim bilgen?.. Küieu balany jibersin. İendigi jerge jesirin özderi közinen tasa qylmasyn.
Älibi bir jannyŋ betine qaramai, közin tömen salğan küii üstindegi tüie jün şapannyŋ i̇etegi jer syzyp, auyl syrtyna bet tüzep aqyryn ūzai berdi.
Osy künnen bastap Älibi üiine juymai, jatarda da körşilerine qonyp jürdi. Oğan, airyqşa, Böbekti köru qiyn.
Köŋilşek şal qit i̇etse qyzymen qosyla jylaityndai qorqady. Ol Ojar Ospannyŋ būl qylyğyna qairan. Küni keşege deiin ün-tünsiz jürip kep, būlaişa aiaq astynan tulağanyna tüsinbep i̇edi, sebebin keiin bildi. Päle Aldabergen sofydan şyğypty. Anada şabyndyq jaiymen teŋiz jağasyna kelgende, işinen Raiğa qany qaraiyp ketken i̇eken. Sol joly üiine bara sala alty-jeti auyldasyn şaqyryp apty. «Täiiri, Ojar Ospanda köz bar ma?! Ana jaqta jaman balyqşy jesirine irgeden qol salyp, he - he, qyzyğyn körip jatqan körinedi. Biyl Älibidiŋ jailauğa köşpei otyrğany da sodan i̇eken»,- dep sol otyrysta oqşau ösekti i̇el işiniŋ sybyr - jybyryn baqqan su - maŋailardyŋ qūlağyna qūiyp jibergen i̇eken. Būl äŋgime qara tündikti Torjymbaiğa bir künde tarapty. Būndaida ras - ötiriktiŋ şyndyğyna jetetin Ojar Ospan ba, älgi äŋgimeni i̇esti salysymen, ol özine qarağan auyldardyŋ ūr da jyq i̇eserlerin jiyp alypty da, dereu qūdasyna şaptyrypty. «Däm - tūzym atsyn»,- dedi Älibi Aldabergen sofyğa renjip.
Sol küni qosşy - qolaŋyn i̇ertip küieu keldi. Ata jolyn quyp ūryn kelgen sapary bolsa da, ädep saqtap jatpady. Oqys jigit būl auylğa özimen birge ojar äke minezin ala kelgen i̇edi. Ülken - kişi dep jatqan joq, kisi - qara arasynda kelispegen birdeŋelerdi tüieden tüskendei düŋk i̇etkizip aityp salyp, oğan özgeden būryn özi mäz bolyp qarq-qarq kületin, qyli köz, qūj qara jigit. Qaiyn jūrtyn öziniŋ aldynda kinälidei sezdi me, kelgen bette būlardy qyryp jibere jazdady. Qaharyn ala böle qalyŋdyğyna tögip, özi toqtağan üidiŋ däl janyna tikken otauğa qamap qoidy. Qyzdyŋ aiağyn qiiä bastyrmai, kündiz - tün köz aldynda ūstady. Böbek üiden şyqsa, i̇ere şyğady. İeŋ arysy, jeŋgeleri tildesse de, oqys jigit qasynda qaraqşydai baryp tūrğany. Toi üstinde de i̇eki közin qalyŋdyğynan aiyrmai, är qimylyn aŋdumen bolğan-dy. Osydan toi ötip, üige kirgizip alğasyn köŋili könşirin biledi; salt boiynşa bügin toi tarasymen i̇eki jas oŋaşa üide qalatyn kün. Otau üide i̇eki jastyŋ tösekteri älden saluly tūrğanyn qasyndağy qosşy jigitter būğan küni būryn habarlap ketken-di. Sonan beri degbiri qalmady. Toi tarqai qoimai, oiyn-sauyq neğūrlym ūzağan saiyn, ol soğūrlym yza bolyp, jastardy boqtady: «Eneŋdi s... Oi, öŋşeŋ jörkeleş, jelökpe!...»
Jastardyŋ juyq arada taraityn oiy joq. Änşi qyz, dombyraşy jigitter kezek-kezek öleŋ aityp, dombyra tartyp, alty qanat üide asyr salyp jatty. Oiyn-sauyqtyŋ qyzğan tūsynda törde otyrğan Böbek ornynan tūrdy. Onyŋ tysqa şyğatyn yŋğaiyn baiqağasyn üş-tört qyz şaşbauy şyldyrap öre türegelip i̇edi, Böbek:
─ Otyra beriŋder. Jezdeleriŋ küzetşi boluğa jarap tūr,- dedi. Aitsa da, küieu jigit i̇esikke qyzdan köri būrynyraq baryp qalğan i̇edi. Tysqa onyŋ soŋyn ala şyqqan Böbek i̇esikten däl şyğar jerde küni būryn bosağağa süiep qoiğan temir mosyny bildirmei qoltyğyna qysa ketti. Aspan ala būlt i̇eken; töbeden auyp bara jatqan tolyq ai būlt tasasyn qorğalap, ūzaq uaqyt körinbei qoidy. Biraq toi bop jatqan auyldyŋ bar tynysy Jaman Botaştyŋ keŋ jazyğynan anyŋ seziledi. Oşaq basynda tabaq kötergen jigitter, şaŋqyldağan äielder qaraŋdaidy. Böbek solardy sezdi me, joq pa, belgisiz, artynda aŋduşy bolğasyn aiağyn ädeii asyqpai, sabyrmen basyp auyl syrtyna qarai ūzai berdi. Üiden şyqqaly artyna būrylyp qaramasa da, izin ökşelei basqan oqys jigitti şöptiŋ sytyry men aiaŋ dybysynan anyq i̇estip kele jatqan-dy, kenet qalt toqtady.
─ Äi, malğūn!.. Boq jeitin it i̇emessiŋ ğoi. Qalatyn keziŋ boldy ğoi.
Küieu qanşa jetesiz bolsa da, osy joly öz isiniŋ şynynda oğaş bolğanyn sezdi de, töbege ūrğandai tūryp qaldy. Küdik tuğyzğysy kelmegen qyz onşa ūzağan joq; anadai jerge bardy da, şapanyn basyna bürkep, bir tüp şidiŋ yğyna boi tasalai otyrdy. Jigit qyzdan köz jazbady. Süt pisirimnen asty, būl äli tyrp i̇etpei, tabanynan sarsylyp tūr. «Äkeŋniŋ köri... Nemene arqan... jatyrma?» Bir orynda sarsylyp tūra - tūra, äri -beridesin aiağy taldy. Şydamy da tausylyp barady. Biraq dybys beruge däti barmai, onsyz da yzadan jaryla jazdap tūrğanda auyl jaqtan būny izdegen kisilerdiŋ dausy şyqty. Kidirmei bir top jigit jügirip keldi.
─ Au, ne boldy? Neğyp tūrsyŋ?
─ Jeŋgemiz qaida?
─ Jeŋgeŋ bar bolsyn!
─ İe, nege tüŋildiŋ? Ne boldy?
─ Ne bolsyn... Otyr toi, äne!
Jigitter şi tübinde qaraiğan birdeŋeni körip, birin - biri şymşylad myrs-myrs küle bastady.
─ Ataŋnyŋ basyna külesiŋder me? Oi, öŋşeŋ duyldaq! Öŋkei jörkeleş!- dep Ojyrai olarğa zekirip tyiyp tastady. - Qalai, ana jaqtaryŋda dyrdu bitetin be?
Şetkerek tūrğan jigit qasyndağyğa küŋk i̇etti: «Sorly, qaitsin?! Qalyŋdyğy qolyna timei, ölip-aq tūr i̇eken». İet pen qymyzğa toiyp i̇esirip alğan jigitter bir i̇esepten köŋil aşar i̇ermek tabylğanğa mäz. İeserleu biri būta tübinde qaraiğanğa ai-şai joq jetip baratyndai ūmtylyp jüre tüsti de, kilt toqtady. «Jeŋeşe! Äi! Äi!» dep dauystap i̇edi, biraq jauap bolmady. Ojyraidyŋ qasyna qosşy qyp i̇ertip jürgen myna jigitterdiŋ bäri de oğan i̇eliktep şetinen boqtampaz, ojar, sotqar bolatyn. Küni i̇erteŋ özderine jeŋge bolğaly tūrğan myna qyzdyŋ būlar kök jelkesine taqap kep äri-beri dybys berse de, biraq qyzy qūrğyrdyŋ ündemei qoiğanyna äueli taŋdanyp bir- birine qarady. Sosyn yzalanyp: «Oi, äkeŋniŋ köri...» dep ojyraişylap boqtady da, şi tübinde otyrğan qyzğa syrt jağynan tönip keldi de «Äi, jeŋeşe! Jeŋeşe!..» dep tağy da dybys berip i̇edi, biraq qyz būl joly da qozğalmady. Sosyn i̇eserleu bireu:
─ Jeŋgemiz ğoi, nesine Uialamyz?!- dep küldi de, basyna bürkenşik jamylğan qyzğa jetip bardy. Syrt jağynan tönip, moinyn sozyp qarady.
─ Mässağan - n!.. Oi, äkeŋniŋ köri... Äi, äi, beri keliŋder! Beri, beri keliŋder!
Keiinde tūrğan Ojyrai qasyndağy jigittermen birge jügirip kele bergende, älgi äumeser jigit mosyğa japqan qyz qamzolyn sypyryp alyp laqtyryp jiberdi. Süitse, manadan beri būlardyŋ syrtynan toruyldap tūrğandary qyz i̇emes, üş aiaqty temir mosy bop şyqty. Qyz mosyny alasalau ğyp qūryp, üstine maqpal qamzolyn bürkepti de, özi qaraŋğyny jamylyp taiyp tūrypty.
* * *
Böbek qanşa jügirgenin bilgen joq-ty. Jolynda ūşyrasqan qaraiğannyŋ bärinen qorqyp, būğa-būğa özinde de zäre qalmady. Bağana kün batar aldynda auyl syrtynda jaiylyp jürgen bir top attardy baiqağany bar- dy. Şamasy, qūdalardiki bolu kerek, i̇erin almai şylbyrdyŋ bir şetimen tūsap jibergen üş attyŋ üstinen şyqty. İeki künnen beri müşege şauyp, borbaiyn sozyp tastağan attar terin äli baspapty.
Böbek qolyna tüsken atqa mine sala şapty. Sonan qan sorpasy şyqqan at taŋ aldyndağy qoŋyr salqyn qarsy aldynan qos qoltyğy men omyrauyna soğyp, kişkene köterile tüsti de, sälden soŋ aiağyn ala almai tapyraqtai bastady. Būl kezde jazğy taŋ da jaqyn qalğan-dy. Sälden soŋ şyğys jaqtan kün şapağy kädimgidei saz berip, sary qabaqtana bastap i̇edi. At basyn birden Bel - Aranğa turalağan qyz balyqşylar aulyna qalai da quğynşylardan būryn jetkisi keldi de, qan sorpasy şyqqan atty üsti - üstine tepkilep birde şoqytyp, birde sydyryp keledi. Şyğys jaq alaulap qyzara bastağanda, qyz taqyrğa tūrğan qaŋqa kilikti. Ainalyp ötse uaqyt ötetin bolğasyn tolarsaqtan keletin şalşyq sudy taqymy astynda aiağyn tältirektep basqan atpen şalpyldatyp keşip ötti. Äueli at şaşasynan kelgen qaq suy ilgeri barğan saiyn qaisybir jerlerde tereŋdep, attyŋ bauyryn şaiyp otyrdy. İendi tereŋdeidi - au degende, qaŋ su qaitadan taiyzdap, tağy da at şaşasynan kep, şalpyldatyp keşip keledi. Keide at tUiağy su astyndağy tasqa tiıp, şaqyldap ketedi. Böbek bir sät at üstinen i̇eŋkeiip, şalpyldağan su men şaqyldağan tasqa qūlaq tige tüsti de, quğynşy i̇esine tüsip asyğa bastady.
At alqynyp qaldy. Böbek atty «şu-şulep!», artyna qaita-qaita jaltaqtap qaraumen keledi. Keiingi jaqtan äzir şaŋ körinbedi. Tündegi ala būlttyŋ qazir i̇etegi ydyrap, aspan şaidai aşyldy. Jaz şyqqaly mal jaiylmağan jağalaudyŋ reŋi tipti jaqsy i̇eken. Köz jetken jerdiŋ tügi tülep, äsirese, kün şapağy tüsken şöp basyndağy sirkedei şyqtar jylt-jylt i̇etedi. Ilgeri jürgen saiyn jan-jağynan aqyrğan aşy jusan iısi aŋqyp, basy ainaldy ma, taqymy bosaŋsyp bara jatqan siiäqtandy. Däl sol sätte būta tübinde qonaqtağan boztorğai attyŋ aiağynyŋ astynan pyr i̇etip, joğaryğa şyrqai köterildi. Böbek boiyn jiyp aldy. Tastöbede qybyr i̇etpei tūryp alğan torğai i̇emes, būnyŋ özi de bir orynda tapjylmai tūryp alğandai şoşyp ketti.
─ Şüu! Şüu, januar!
Bel - Arannyŋ kezine at yrsyldap äzer şyqty. Ilgergi jaqtan jarty älemdi alyp jatqan ūly teŋiz jarqyrap qūia berdi. Sol jaqtan ögiz şağalalar ökirdi. Onan jar basynda jarbiğan jer qazbalardyŋ jer qazbasyn körgende, qyz külip jiberdi. Bel - Arannyŋ kezinen asa bergende artyna būrylyp i̇edi, būl joly köz ūşynan şaŋ kerindi.
─ Şüu! Şüu, januar!.. Ainalaiyn, köketaiym, jalynam! Äne, anau bizdiŋ auyl... basşy aiağyŋdy! Basşy!
Böbek atty tepkilep, basqa-közge sabalai bastady. Biraq at äbden boldyrğan i̇edi, yrsyldap, aiağyn äzer alyp kele jatqan-dy. Balyqşylar aulynyŋ kök jelkesine kelgende tilersegi dirildep, aiağyn ilgeri bir basty, i̇ekinşi basqanda gürs i̇etip qūlap tüsti. Böbek ūşyp tūrdy. At tizginin tastai sala basynan jūlyp alğan oramaldy būlğap, şyryldap, janūşyryp jügirip ala jöneldi. Būl kezde quğynşylar Bel - Arannyŋ kezinen bermen asyp, attaryn borbailap kele jatty. Olar Böbekti kördi. Böbekke kömekke jügirgen balyqşylardy da körip, aŋ köz jigitter atqa qamşy basyp, bar dausymen «Qapta! Qapta!» - dep ūran tastap keledi.
─ Rai... Raijan... Qūtqar!
Janūşyrğan qyz jigit qūşağyna qūlai ketti. Balyqşylar jan-jaqtan jügirip kep jatyr. Käpelimde qyryq - i̇eludei kisi qyzdy ortağa alyp, qiqulap kelip qalğan köp attylynyŋ jolynda iyq tirestirip tūryp aldy. Analar da soiyl-şoqparyn oŋdy-soldy siltep ağyzyp kelgen beti birden lap bergen joq. Qūddy jarğa soqqan tolqyndai, attaryn şapşytyp, suyq sūspen betpe-bet toqtady. Bäriniŋ közi Kälende. Öz tobynyŋ aldyna şyğyp, qūlaştan astam bolat süimendi qu taiaq qūrly körmei, şirene basyp tūrğan nar tūlğaly jylan köz būjyr qarany körgende qai kisiniŋ de jüregi şailyğyp qalğandai. Kälennen tek Ojyrai yğar i̇emes. O da öz i̇elinde aty şyqqan aq köz. Astynda Ospannyŋ äigili aqbaqaiy. Oŋ qolyn şyntağyna deiin sybanyp apty. Sol qolymen at tizginin tejep, al bilegin sybanyp alğan älgi oŋ qolymen i̇emen naizany syğymdap ūstap dir-dir i̇etedi.
─ Ua, ağaiyn,- dep Möŋke öz tobynyŋ arasynan suyrylyp alğa şyqty.- Ağaiyn, aqylğa kel! Qaityŋdar!
─ Jesirimizdi ber!
─ Jesirimizdi alsaq, özimiz de qaitamyz.
─ Böbek sağan jesir bolsa, mağan baldyz i̇emes pe i̇edi?.. Äielimniŋ tuğan siŋlisi i̇edi ğoi. Būta tübin qorğalağan bir balapan torğai şyryldap kep bauyrymyzğa tyğylğan da...
─ Uai, ondai mämileŋ öziŋe. Äi, jigitter!.. Ne tūrys būl?.. Ua, qapta! Qaptaŋdar!..
Süidedi de, ana jaqtan qaba saqaldy i̇eŋgezerdei bireu ūzyn soiylyn zärlene köterip aldy. İın tiresken attylar lap beretindei ilgeri ūmtyla bastap i̇edi. Böbek jügirip ortağa şyqty.
─ Mynalardyŋ aiaityn türi joq. Qaitem, tağdyrdyŋ salğanyn körem de,- dedi de, qyz ar jağynda antalap tūrğan attylarğa qarai jügire jönelip i̇edi, myna jaqtan Rai da jügirip qyzğa analardan būryn jetip, köterip aldy. Sol sätte Ojyrai:
─ Oi, ataŋnyŋ körin... dep atqa taqym basty.
İın tiresken nöpir lap qoiyp, i̇eki jaq apyr-japyr aiqasa ketti. Attar kisinep, soiyldar sartyldap ala jöneldi. İeki jaqta da ün joq. Tek bir- birine ūmtylğan kisilerdiŋ tisteri şyqyr-şyqyr. Qūlşyna siltegen qaiyŋ soiyldar sart-sūrt. İeki jaqtan da soqqyğa jyğylğan kisiler qansyrap qūlap jatyr. Ana jaqtyŋ osyndaida qairat körseter jigiti -qaba saqaldy qara birden Kälenge tap bergen-di, Kälen jalt berip soiyl astynan sytylyp ketti. İekinşi aiqasta özine siltegen soiyldy Kälen denesine tigizbei, temir süimenmen qağyp jiberdi de, qaba saqaldyny qaq şekeden közdep i̇edi, biraq attyly kisige qoly jetpei, siltegen soiyl iyqtyŋ basyna tidi. Qaba saqaldy talyqsyp, qūlai jazdap, jan - därmen at jalyna jabysty.
Alğaşqy aiqasta Ojyrai Raiğa tap bergen-di. Biraq ber jaqtan kömekke ūmtylğan balyqşylardyŋ ortasyna tüsip qap, oŋnan - soldan soqqylar jauyp bara jatqasyn Ojyrai taiqyp şyqty. Attyŋ basyn ile-şala būryp Raiğa qaita şüilikti. Raidy qorğamaq bolğan jas jigit qadasyn köterip qarsy ūmtylyp i̇edi; Ojyrai ony attyŋ omyrauymen qağa bere kök süŋgini däl jürekten saldy. Äli de naizasyn yrğap, ūŋğysy boilap kirgesin ğana qaita suyryp almaq bolğanda ülgire almai, at i̇ekpinimen ağyp ötti. Qolynan şyğyp ketken naizağa qairylmady. Közine qan tolyp ketken. Şaŋ arasynda qaşa ūrys sap bara jatqan Raidy köre sala aqtaban atty tebinip qaldy. Qalyŋ topty jaryp, omyraulap keldi de, doiyrmen Raidy ūryp jyqty. Böbek şyŋğyryp jiberdi. Kälen Raidy közinen tasa qylmai jür i̇edi. Jas jigittiŋ soqqyğa jyğylğanyn körgende, özin ortağa alyp, jan-jağynan antalap tūrğan attylarğa aqyra ūmtyldy. Temir süimendi oŋdy - soldy sermep, jolyn kes-kestei bergen i̇eki jigitti attan ūşyryp tüsirdi. Biraq Kälen jetem degenşe, Ojyrai aqtaban atpen şüiligip kelip, qyzdy kökpar lağyndai ilip äketti. Attyŋ basyn asyğys būrğan küii qyzdy aldyna ūzynnan sūlata saldy. Qalğandary da attaryn būryp, Ojyraidyŋ soŋynan qūiyndatyp şaba jöneldi.
Kälen jügire tüsti de, at şaŋyna tūnşyğa tūryp qaldy. Qolyndağy temir süimendi laqtyryp jiberdi. Qasyna Rai keldi. Qos samaidan aqqan qan betin juyp ketken. Közinde jas.
─ Ağaeke - ai, q orlyğy ötti-au mynalardyŋ. Mynadan keiin büitken tirligi qūrysyn! Qūrysyn!
* * *
Anada ketkennen Sudyr Ahmet teŋiz jağasynda, iesiz qora arasynda jalğyz üi qalğan qatyn - balasyna i̇eki aidan keiin ğana oralğan i̇edi. Oi, nesin aitasyŋ, aty küili. Özi ajarly. Omyrauyn aiqara aşyp tastağan aŋ köilektiŋ jağasy kirşiksiz appaq. İerdiŋ artyna böktergen jetim qozy qarnyndai i̇eki bölek tüiinşegi bar.
Sudyr Ahmet üige jetkenşe şydamai, anadai jerden aiqailap, balalarynyŋ atyn atap keledi. Osy türi qalany bazarlap, işi-syrty mailanyp yrğap-jyrğap qaitqan kisidei. Ol asyqqanmen, biraq astyndağy alqabel tory aiağyn basar i̇emes. Jaz şyqqaly kökke toiyp qabyrğasyn jauyp alğan tūğyr jağağa jaqyndap, keşe köktem jylt i̇etisimen qyrğa köşken auyldardyŋ iesiz qystauy, qora-qopsysynan ürkip osqyrynady. Onyŋ üstine jaz boiy ylği keŋ jailau, salqyn sabatqa qanat jaiyp qaz-qatar qonğan aq üilerdiŋ beldeuinde tūryp maldy-jandy auylğa üirenip qalğan-dy. İendi myna ainalasyna qamys şäli tartqan, üŋgir - şüŋgiri köp, ünsiz melşigen qystau ürei tuğyzyp, tory at qos qūlağyn töbesine tige osqyryp, aiağyn ilgeri baspai, artyna yğysyp, şeginşektei berdi. «Ay! Au, bū qalai? Tiri jannyŋ joğy nesi?- dep oilap, Sudyr Ahmettiŋ jüregine suyq ürei şapty. Üzeŋgige tiregen aiağynyŋ basy dirildedi. Öndirşegi toqpaqtai ūzyn moinyn ilgeri sozyp, qamys şäli üstinen sozyla qarap:
─ O, qatyn!- dep i̇edi, i̇esik-terezesi joq, üŋireigen iesiz tam ile jaŋğyryğyp: «O, qa...yn – n - n!» - dep qaitalady.
Sudyr Ahmettiŋ i̇eki közi atyzdai boldy. Änşeiinde, ot basynda, qatyn - bala aldynda otyrğanda i̇ersigeni bolmasa, būl özi zäti qorqaq. iesiz qystau men, äsirese, i̇elsiz jerdegi qora, molalardan qorqatyn-dy. İendi myna i̇esik-terezesi joq, iesiz qaŋyrağan üi beine i̇eki közin oiyp alğan kisidei, qamys şäliniŋ ar jağynan üŋireie qarady. Sudyr Ahmet tilin kälimağa keltiruge jarady. Biraq atynyŋ basyn būra almady. Ürkek at osqyryp jalt bergende, ol i̇erden tüsip qala jazdady. Onda da qos qolymen i̇erdiŋ qasynan ūstai alğan Sudyraq taqymynyŋ astynan suyrylyp şyğyp bara jatqan attyŋ jan - därmen jalyna jabysty. Qanşa şapqanyn bilmedi. Qai jerge kelgenin de şamalai almady. Bir kezde tory attyŋ şabysy jaiylyp, yrsyldap qalğanyn sezip tizginin tartty. Änşeiinde basyna qoŋyraityp kietin kiız qalpaq közine tüsip ketipti. Jaŋa i̇es-tüsi qalmai şapqanda üstindegi qaqpa şekpenniŋ qos şalğaiy taqymynan şyğyp, qūs qanatyndai jalpyldan keledi i̇eken. İesin jiğasyn qarasa, jaŋa ğana i̇erdiŋ qasynda iluli tūrğan at dorba ūşty -küili joq, qaida tüsip qalğany belgisiz.
Ol at üstinde dūrystalyp otyryp, ainala töŋirekke köz tastap i̇edi, künşyğys jaq tūtasyp jatqan teŋiz. Kädimgi öziniŋ jelsiz tymyqtağy dağdysy: kün säulesi astynda ülken aidyn appaq bop jaltyraidy. Şyradai aŋ tymyq! Teŋizden köz ala bergende, beregirekte otyrğan balyqşylar aulynyŋ tütini körindi. Osydan keiin ğana Sudyr Ahmettiŋ jüregi ornyna tüsti. Auyl irgesine kelip tūryp i̇esi ketkenşe şapqany onyŋ özine älde oğaş, älde qyzyq körindi me, äiteuir sasyq küzendei şaq-şaq küldi.
Sudyr Ahmet üsti-basyn dūrystap, ağaş i̇erge qaitadan qoŋyraiyp otyrdy. Atyn aqyryn bastyryp Bel - Arannyŋ bauraiyndağy tereŋ saiğa jalğyz aiaq i̇eşki izben qiiälap tüsip kele jatyp köz salyp i̇edi, nesin aitasyŋ sai boiynyŋ reŋi tipti basqa i̇eken. Taldybekeniŋ kögi sirä da qalyŋ, köleŋkeli tabanyna qūba tal bitken. Tal arasynda beke - būlaqtar syldyrap ağady. Jäne osydan qaşan jaz aiaqtalğanşa şildeniŋ ystyq aptaby şalmaityn sai boiy kerim ot, irip tūr. Basqa jerden göri būlaq maŋynyŋ şöbi qau. Airyqşa, bir- birimen boi jarystyra talasa ösetin sarysolma, izen, taspa boz ker jusan boişaŋ, balğyn. Bäri de bauyryna köleŋke saqtap, hoş iıs aŋqyp tūr.
─ Pah! Pah! Tülep-aq tūr i̇eken! Jaryqtyq, nesin aitasyŋ, osy myna Taldybeke jer şūraiy ğoi,- dep Sudyr Ahmet anadaidan mūrnyn jaryp qūia bergen kök jusan iısimen qūşyrlana dem aldy.
Ol i̇endi asyqpady. Ou, nesine asyğady?! Mine, körmeisiŋ be, jağada otyrğan balyqşylar aulyna keldi. Üi bolğan üi qazan-oşağyn syrtqa şyğaryp, i̇esik aldyna qūryp apty. Syrtta, jip kermede bauyrynan jaryp qaqtağan balyqtar alystan köz qūrtyn jep barady. Sudyr Ahmet şūqbyryp bara jatqan silekeiin auzyna jiyp tartyp aldy. Auyl irgesine taqap kelgende şydamai, atyn üstin - üstine tebinip qattyraq bastyryp, i̇empeleŋdep kele jatqan-dy. Kenet közi şetki jolym üige tüsti. Onan jeli basynda jatqan jas botany körgende köŋildenip ketti: «Ä, qaraşa ingen... O, januar, aman-esen botalağan i̇eken ğoi». Üi janynda mai şaŋdaqty būrqyldatyp, şauyp jürgen qara domalaq balalar - bir ūl, i̇eki qyz közine ottai basyldy:
─ O, qozylarym!.. Botalarym!..
Közine jas keldi. Balalarynyŋ atyn atap dauystaiyn dep i̇edi, oğan biraq qapelimde dausy şyqpai, kömeii bülkildep, mūrny sulanyp bara jatqasyn at üstinen i̇eŋkeiip mūrnyn dyŋ i̇etkizip bir siŋbirdi.
Sudyr Ahmet qatynyna dän yrza. Özine de yrza. Özi joqta i̇eki-üş keregeniŋ basyn qosyp, lajdap qusyra salğan jappanyŋ qaq törine şyğyp otyr. İeki tizesinde - i̇eki qyzy. Aldynda - ūly. Özi orasan köŋildi. Sūŋq-sūŋq i̇etedi:
─ İe, söitip köşip aldym de... Al, qatyn, mūnyŋ aqyl bolğan.
─ Aqyl boldy ma, älde ağattyŋ istedim be, tap sol arada ölşep - pişken men joq. Moinyŋ alysqa tüsip ketkenin bildim de, balyqşy qainylarymnyŋ qasyna köşip aldym.
─ Mine, aqyl! Au!.. Au, Bibijamal - au, men i̇el qydyryp ketkende, seniŋ būl jaqta osylai öziŋe üiir tabatynyŋdy bilip kettim ğoi. Al, sonan qaraşa ingen botalady de! Üige de bereke keldi deseişi...
─ İe, i̇ernimiz aqqa tidi. Balalar balyqqa toiyp, oŋyp qaldy.
─ Osal i̇ekensiŋ! Bäse, bizdiŋ qatyn bas paidasyn bilse kerek i̇edi ğoi. Au, qatyn - au, üi şaruasyn artymda sen bitirseŋ, tüz şaruasy menen de qalmady. Osy sapar men de qarmaqty talai jerge salyp keldim. Alğanym da bar, almağanym da bar. Biraq, qatyn, tūra tür... tübi bir qarym qylam. Älgi ala qorjyn qaida?
Sudyr Ahmet irge jaqqa qol sozdy. Qorjyn dep qampaitqany - i̇er artyndağy i̇eki tüiinşek. Onyŋ birinde kök büirek aq qūman. İekinşi tüiinşekte - bir-eki qadaq şai, arzanqol kämpit. Ony da Şalqarda tūratyn birge tuğan ağasy - Nağymet äperdi. Nağymettiŋ balasy jastaiynan käsip quyp qalağa ketip, aiaq jolyn bilgendei orysşa üirengen-di. Ölermendiginiŋ arqasynda soŋğy kezde sot keŋsesine tyrnağy ilikti. Qazir sotta bolmaşy bir qyzmette. Sonan kele i̇el közinde nağyz sot özi sekildenip köşege syimai jüredi. Jūrt ūğymynda da solai. Airyqşa, alyp qaştysy köp i̇el işi ony sot dep däriptep, isti bolğan kisiler osy küni Nağymettiŋ şalğaiyna oralady. Sudyr Ahmet te «sot» inisine jiı barğyştap jür. Nağymet pen Ahmettiŋ arasyn adam tüsinbeidi. Ağasynyŋ balasy « sot » bolğaly būl i̇ekeui airyqşa qyrği qabaq. Sudyr Ahmettiŋ köŋilinde quanyş ta, qyzğanyş ta bar. Qalağa barğan saiyn jūrttyŋ Nağymetti -«sottyŋ äkesi» dep qūrmettep jürgenin köredi. Isti bolğan kisilerdiŋ Nağymetke qoşemet körsetip, jalpyldap jatqanyn körgende, Sudyr Ahmet qyzğanyştan jarylyp kete jazdap, oŋaşada: «Au, būl qalai?- dep oilaidy, - Nağymet Maralbaidyŋ balasy bolğanda, men... obai - au, men jerden şyqtym ba i̇eken? Būl halyŋ meni nege «sottyŋ ağasy» demeidi? Älde... i̇eregiskende köşeniŋ ortasynda tūra qalyp, özim aiğailasam ba? »
Qalağa kelgen saiyn jūrtqa ol i̇ezin qalai da «sottyŋ ağasy» dep aitqyzğysy kep äbigerge tüsedi. Kisi - qara közinşe kelinine taza körpe salğyzyp, qaq törge qaqşiyp otyryp alady. Syrt kisi bolsa tipti jaman. Onsyn osy üidiŋ bar janyn bir özi bilep-tösteitin kisidei, ot basynyŋ bolmaşy ūsaq-tüiek şaruasyna aralasyp, ärkimge bir äkireŋdep zyqyn alyp bitedi. Üide inisi bolsa, Sudyr Ahmet onyŋ janyna baryp otyryp alady da: «Qabenjan!..»- dep onyŋ asty-üstine tüsip bitedi. Al Qabeŋ osy ağasyn onşa jaqtyrmaidy. «Sot» inisi osy joly Sudyr Ahmetke: «E- i̇e, sonymen üiiŋ biyl jailauğa köşpei, jağada qaldy de? İendigi jerde i̇el işine «balyqşy Ahmet ata-anam deseŋşi!» -dep küldi. Sol küni kisi - qara da oidan-qyrdan jinala qalğan i̇eken. Osy zamannyŋ kisileri de jasy ülkendi syilaudy qoiğan. Şetinen yrjaqai, järkeleş. Jäne auzy qisyq bolsa da atqa mingendi syilaitynyn qaitersiŋ?! Qaben aitqan älgi söz tap bir Qūdaidyŋ öz auzynan şyqqandai qapelimde qala-dalağa tarap, i̇el işi qūlaqtanyp ketti de, bül yza men namystan öle jazdady. Biraq, amal qaisy, köpke kül şaşasyŋ ba? Sudyr Ahmet tap sol sätte: «Sen itti i̇endi körmespin»,- dep oilağan-dy. Biraq tegin kisi sot bola ma?! Aram neme keiin ağasyna köilek-dambal kigizdi. Jeŋgesine arzan - qol şyttan köilek, jaulyŋ äperip, az närsemen ağasyn yrza qyp attandyryp i̇edi. Süitse de Sudyr Ahmettiŋ köŋilinde dyq ketti. Şarşy toptyŋ aldynda «balyqşy Ahmet» degen zäbiri i̇esinen ketpedi. Teŋizge jaqyndağan saiyn osy ataq arşyl janyna aiazdai batqany. Maŋdaiyna qara küielep battityp jazyp jibergen qorlyq taŋbadai jol boiy közi şalğan,qūlağy i̇esitken dybysqa deiin būğan «balyqşy Ahmet!» dep yzyŋdady da tūrdy. Kisiniŋ qadiri keteiin dese qaidağy - jaidağynyŋ bäri üiir, ne bolsa sol iyqtan basatynyn qaitersiŋ?! Qaladan şyğa bere - aq būğan bir şymşyq tal bolsyn. İe, Alla... adam qor bolaiyn dese aiaq astynda. Sol şymşyq qalyp ta qoimai, ozyp ta ketpei, tory attyŋ aldyna tüsip ap, taiaq tastamdai jerge ūşyp - qonyp, qūiryğy qylp-qylp i̇etip, būğan beine «balyqşy Ahmet... Balyqşy Ahmet...» dep şiq-şiq i̇etetin siiäqtanğany.
Täŋiri jarylqağyr, Täŋirbergen... Sol ainalaiyn... Aitatyny joq, azamat qoi. «Sot» inisinen köŋili jüdep qaitqanda, sol... İä, sol ainalaiyn, būnymen terezesi teŋ adamşa söilesti - au! Būnyŋ jağağa ketip bara jatqanyn i̇esitkende... apyr-ai, jas myrza būnyŋ janynan şyqpai jabysyp alğanyn qaitersiŋ?! Ou, bū da Qūdaidyŋ bergeni ğoi! Sonan ol būny jibermei qonaq qyldy. Anau-mynau i̇emes, tura han... Tura hannyŋ özine qyzmet i̇etkendei... he-he, astynda atlas körpe, qoltyğynda qūs jastyq. Al! Al, käne, būğan ne deisiŋ?! Ärkim syilağannyŋ qūly. Kisi osyndai azamattyŋ jolynda ölip ketse de arman joq. Sonan, ne kerek, Täŋirbergenjan özimen terezesi teŋ adamşa asty-üstine tüsip syilap otyryp, oi, ainalaiyn - ai, sol arada būğan ölerdegi sözin aityp, i̇eger soŋyra osy ötinişimdi oryndasaŋ astyŋa at mingizem dep uäde berdi. İä, uäde berdi ğoi. Körersiŋ de bilersiŋ, aitty - bitti. Uädesin oryndaidy. Jas myrzanyŋ aulynan köŋildenip qaitqanda aldynan, mine, minekei, qatyn, balasy... balalary... «Sot» inisinen körgen zäbir, qorlyq qazir būnyŋ i̇esinde de joq. Qatyn-balağa qauyşty. Qaraşa ingenniŋ aman botalağanyn i̇esitti. Jelide bai l auly jatqan botanyŋ janyna baryp, tūmsyğynan şymşylap qaitty. Sonan soŋ balalaryna qaladan äkelgen bazarlyğyn ülestirip, üi işin qaryq qyldy. Özi de köŋildi! Özi äkelgen kämpitti tistep, özi äkelgen şaiğa qara ter bop qanyp aldy. Qatyn-balağa qauyşqaly betinen qağatyn bir jan joq, özi bi, özi qoja, sūŋqyldap söilep otyr. Al, syrtta i̇esik aldynda bir qazan balyq bylqyp pisip jatyr. Türuli i̇esikten sūr balyqtyŋ jeŋsik iısi mūrnyna kep, tanauyn qytyqtap barady.
─ Qatyn, tüsiretin uaqyt bolğan joq pa? Täiiri, sür balyq bir bülk i̇etse pisip qalatyn i̇edi ğoi,- dep Sudyr Ahmet öndirşegi toqpaqtai ūzyn moinyn qazan jaqqa qaita-qaita sozyp üŋireŋdep, aşqaraqtana köz tastap qūiady. Osy qazir qatyn-balağa yqylasy artyqşa. Aidary küŋsip, üsti-basy balyq sasyğan balalaryn tizesine mingizip:
─ Äkeŋ jaqsy ma? Qaladan kämpit äkelip berdi me? Ä- ä! - dep qyt-qyt küledi. Bir kezde aiaq astynan Aqbalany i̇eske alyp,- paqyrğa bir qainatym şai, bir tistem kämpit berşi! Tiri jetim bop otyr ğoi,- dedi müsirkep.
Sür balyqqa toiyp alğannan keiin, Sudyr Ahmet tipti köŋildendi.
─ Ana jaqtağy auyldar... kedeiiŋ bol, baiyŋ bol, bir ağarğanmen otyr. Qara azyq i̇emge joq. Tisiŋe dän timeidi. Ou, ou, Bibijamal - au, teŋiz... būl teŋiz şe... myna üi irgesinde şalqyp jatqan kök teŋiz bar- au, tübi joq yrzyq qoi. Kökten salbyrap tüsip tūrğan nesibeŋ ğoi... Pisuli asyŋ ğoi būl! Tek şalqaŋnan auzyŋdy aşyp jat ta, qylğyp jūta ber!.. Jūtuğa i̇erinbeseŋ bolğany,- dep mūndağy bar şaruağa köŋili bitip, yrza bop ketip,-qatyn, ne qylasyŋ, biyl bizge Qūdaidyŋ qarasuynyŋ kemi joq,- dep qatynynyŋ tizesin qūşyrlana basyp-basyp qoidy.
As-suyn işip bola bergende Sudyr Ahmetpen sälemdesuge auyldastar keldi. Jaz boiy sol anau Han jailaudyŋ qyzyğyn körip, qalağa şyğyp bazar bazarlap qaitqan kisiden körgen, bilgenin sūrap sūhbattasqan da bir ğanibet! Sadağaŋ ketkir Sudyr Ahmet, būndaida qamşy salğyzbaidy. Jaŋalyq bilmekke kelgen kisilerdi zaryqtyryp, auzyna qaratyp qaŋtaryp qoimai, kim ne sūrasa da qūddy tiegi saluly, işek - pernesi tağuly, qūlağyn keltirip qoiğan şyqqyr dombyradai, tek şertseŋ bolğany - sairai jöneledi. Amandyq-saulyqtan keiin-aq şaharly jerdiŋ jaŋalyğyn özi qozğap, auzyna qarap aqtalap otyrğan kisilerdiŋ zäresin ala söiledi:
─ Halyq basyna bir näubet kelgeli tūr.
─ Täit! Auzyŋ qandai jaman i̇edi.
─ Auzymnyŋ jaman - jaqsysyn keiin bilersiŋ. Al, qazir aitarym - Aq patşa qazaqtan soldatqa jigit alğaly jatyr.
─ Astafiralla, ne deidi?!
─ Qoi, jarqynym, aidyŋ küni amanda jamandyq şaqyryp...
─ Au, men be?.. Men be i̇eken jamandyq şaqyruşy?.. «Estigen qūlaqta jazyq joq». Ana jaqta qala işi gu - gu. Aitatyn äŋgimesi osy. Keşe tüste jas myrzanyŋ üiinde qonaq bop otyrğanda Qūdaimende bolysty ūiaz şaqyryp äketse... oibai - au, men qaitpek i̇ekem?.. O nesi - äi, päle şaqyrdyŋ dep mağan tiıskeni nesi?!
Balyqşylar sener - senbesin bilmei, alaqtap bir- birine qarady. Däl qazir būlar qarsy birdeŋe dese Sudyr Ahmet jeŋsik bermei, i̇ezeurei türegeledi. Jağalaudyŋ taiyz suynan şabaq aulap jegennen basqa tük bilmeitin myna qara siraq jaman nemelerdiŋ jüregin suyldatyp, zäresin ūşyrğanyna dän yrza.
─ Körersiŋ de bilersiŋ. Ūiazdan oralğasyn, Qūdaimende bolys ta qarap jatpas, özi de bir habaryn berer!
Balyqşylar jamandyq i̇esitken jerde ūzaq otyrmai, üidi - üiine tarady. Olar ketken boida qūrym kiız qostyŋ i̇esigi ile-şala qaita aşylyp işke Aqbala kirip kele jatty. Qūşağynda qūndaqtauly jas bala. Öŋi jüdeu, biraq i̇esesine üsti - basy mūntazdai taza. Aq bätes köilek şağaladai appaq. Köilek syrtynan kök masaty qamzol kiıp, qos būrym ğyp örgen ūzyn şaştyŋ bir tūtamyn örmei, baiağy qyz kezdegi sänmen kültelep tömen tüsirip jibergen. Balyqşylar ketkesin qūddy bügingi künniŋ basty şaruasyn bitirgendei, öz üiiniŋ törinde şaljiyp jatqan Sudyr Ahmet Aqbalany körgende basyn jastyqtan jūlyp aldy.
─ Amansyŋ ba, qarağym?! Bylai... törge şyq! Mynda kel, öz qasyma otyr.
Sudyr Ahmet kelinşektiŋ qandai oimen kelgenin işi sezdi. Sibirge aidalyp ketkeli İelamannan äli habar-oşar joq - tūğyn.
─ Ou, orys baiyn öltirgesin aman jiberetin be i̇edi?.. Ol i̇endi su tübine ketti ğoi. Beişara top basy bolmasa da, älgi jaman balyqşylardyŋ işindegi ilip al ary sol i̇edi.
Būl osylai mäimöŋkelep otyryp kelinşektiŋ qytyqty jerine tiıp baqty. Qanşa ūstamdy bolsa da Aqbalanyŋ syrğaly qūlağynyŋ ūşy säl qyzaryp, kün timegen appaq maŋdaiyn ystyŋ qan şarpydy.
─ İmandy bolsyn paqyr! Özin jaqsy köruşi i̇edim. Dūğama jiı kirgizem.
Sudyr Ahmet közine kädimgidei jas alyp, myrsyldap otyrdy da, äldenege äieline şyğa tūr dep ymdady. İekeuden i̇ekeu oŋaşa qalğasyn, ol köileginiŋ jeŋimen köz jasyn sürtip, qūddy aiağy şyqpağan meşel baladai Aqbalağa qūiryğymen yrğaqdap ysyrylyp otyrdy. Osy üide özderiniŋ sözin tyŋdaityn bögde i̇eşkim bolmasa da, äueli jaltaqtap jan-jağyna qarap aldy da, sosyn auzyn Aqbalanyŋ qūlağyna taqap, qūpiiälar sybyrlady:
─ Ölgenmen birge ölmek joq... tiri kisi tirligin istegen. Şyrağym, Aqbalajan, sen de qor bolmas jağyŋdy oila. Beliŋniŋ küşi, betiŋniŋ qyzyly barda qataryŋdy tap! İä! İä, süit,- dep, Aqbalanyŋ qolyn qos qolymen ūstap, qyŋulap qysyp - qysyp qoidy. Syr süzisken köŋildes qūrby-qūrdas siiäqty. Qam köŋil kelinşektiŋ işi - bauyryna kirip barady. Aqbala būryn būl auyldyŋ kisilerinen ylği köŋil delbegendei jūbanyş i̇esitetin-di. Sodan özi äjeptäuir dätke quat alatyn. İendi körmeisiŋ be, myna jeksūryn būnyŋ sol azğantai ildälda ümitiniŋ älsiz tamyryn tübinen qyrqyp üze bastady. İelamandy ana jaqta öz qolymen jerlep, janazasyn şyğaryp kelgen kisidei, būğan aqi -taqi «ümit üz» dep otyr. Onsyz da Sibir aidalyp ketkeli habar bolmai qorqyp jürgende myna sūmyrai jūbatu ornyna, tüsi suyq bir jamandyqtyŋ şetin şyğaryp otyr. Aqbala auzyna söz tüspei, ädemi iegi dirildep, öksik buyp, bulyğyp qalğan-dy. Sudyr Ahmet sony paidalanyp:
─ Söz salğan i̇eşkim joq pa?- dedi. Beti şydamağan kelinşek Sudyr Ahmetten jalma-jan betin būryp, syrt ainalyp otyrdy. Biraq Sudyr Ahmet qūtqarmady, dedektep baryp, kelinşektiŋ qarsy aldyna jüzbe-jüz otyryp aldy:- Şyrağym, sağan būl düniede tilegi tüzu bir adam bolsa, bir adamdy dos körseŋ, syryŋdy senetin bir jan bar dep bilseŋ... Aqbalajan, ol kisi - men.
Jasy kişi ğoi dep qysylğan joq. Qaita Aqbala qysylğan saiyn ol i̇erkinsip:
─ Osy, myna Täŋirbergen söz saldy ma?- degeni.
Aqbala du i̇etti. Şoq qaryğandai beti örtenip bara jatqasyn alaqanymen dereu basa qaldy da, tez tartyp aldy. Qoryqqany ma, älde kinälağany ma, äiteuir, Sudyr Ahmetke jas işinde janary dirildegen közi üreilene qarady. Osy kisiniŋ keskinin tap qazir körgendei qorqyp ketti. Ön boiynda oidağydai ğyp jasağan bir müşe joq i̇eken. Ne artyq jasap arbiyp ketken, ne kem jasap, oisyrap min bop tūr. Bir bas pen bir bet aldynyŋ özinde talai oğaştyq bar. Ūstaramen tyqyrlap alğyzğan basy şaqşaqaidyŋ jūmyrtqasyndai kögis. Töbe jağy sopaq. Sonysyna qaramai qūlağy asa ülken, aqjarğaq, alaman qūlaq. Alystağy bir dybysty sezip, soğan i̇eleŋ i̇etip, jarğaq qūlağyn aldyna qarai şūğyl tigip, tyŋ tyŋdap qalğandai, qapysyz sät bar. Aqbalanyŋ tūla boiy mūzdap ketti.
─ Aqbalajan, syryŋdy menen bükpe! Men sağan dos adammyn. Tilekşiŋmin men.
Aqbala ünsiz. Sudyr Ahmet qaita tönip:
─ Kimmen qara bolsaŋ, sonymen ağar degen, şyrağym,- dep qadala tüsti. Taqa bolmağasyn, Aqbala:
─ Mynany qaitem?..- dep qolyndağy i̇emizuli jas balasyn körsetti de, beti şydamai būrylyp otyrdy.
Sudyr Ahmet bir jaidy şūğyl oilap ketkendei, ieginiŋ ūşyndağy bes tal saqalyn tübinen syğyp ūstady da, tas qyp közin jūmyp otyryp qalğan-dy. Bir kezde közin aşyp aldy.
─ Ä, taptym...- dep öz sanyn özi salyp qaldy.- Al i̇endi būny... būl balaqaidy... Aty qalai balaqaidyŋ?
─ Äşim...
─ Ä, Äşim be? Aty jaqsy i̇eken... Alda, ainalaiyn - ai! Qūrtaqandai i̇eken özi de... Būl balaqaidyŋ tuğanyna qanşa boldy?
─ Alty ai...
─ İe, alty ai de?! Özi birazğa kelgen i̇eken ğoi. Qaraqūlaqtanyp qalğan i̇eken ğoi! Qytyq -qytyq... Asyly, adam balasy şaban ösedi - au! Alty aidağy siqy mynau. Tipti bir jasta da bala tük i̇emes. Qaz balapany... ana kögildirlerdiŋ jūmyrtqasyn jarğan boida jautyldap suğa minip - minip alatynyn qaitersiŋ?!- dep Sudyr Ahmet şyqylyqtap küldi de, kenet Aqbalağa qarai i̇eŋkeiip:- Aqbalajan, bū balaqaidy sen äke-şeşeŋe aparyp ber. Süiekeŋ balasyn baqpai ne bitiredi?.. Asyly, sen söit! dedi sybyrlap.
─ Küieuge şyğatynymdy bilse... äkemniŋ jaiy belgili, meni üiiniŋ maŋynan da jürgizbeidi.
─ Al, anaŋ şe?
─ Anam baiğūs şydamas i̇edi... Biraq äkem jibimeidi. Onyŋ minezi belgili ğoi.
Sudyr Ahmet köp oilanğan joq: būl joly da tez aqyl tauyp, soğan quanğany sonşa alaqanyn alaqanyna şart i̇etkizip salyp qaldy:
─ Olarğa küieuge şyğatynyŋdy aitpa! Tipti, sezdirme! Jas bala moinymdy būrğyzbaidy de. Asymdy da pisirip işe almai jürmin de. Myna jienderiŋdi özderiŋ baq, qaq de, aparyp tasta... Sonda olar qalai qolq i̇etip tüse qalmas i̇eken. İä, iä, süit! Süit!
Aqbala otyrğan ornynan bauyryndağy balasyn qūşaqtai türegeldi. İesikten şyğar jerde äldene aitqysy kelgendei, artyna qaiyryldy da, biraq läm - mim demesten jüre berdi. Ol yzalana basyp i̇esikten şyqqan boida Sudyr Ahmet şūğyl jadyrap, sanyn alaqanymen salyp kaldy:
─ Boldy bir qyzyq!
* * *
─ Oibai!.. Oibai! Mynau azap qoi, nağyz dozaq mūnda i̇eken ğoi. Bağana işken asymnyŋ qaida ketkenin bilmeimin.
Sudyr Ahmet tastai qaraŋğy üide jany qydyryp jügirip jür. Sary masa syŋsyp tūr. Birin öltirseŋ, biri keledi. Jäne qūlağyŋnyŋ däl tübine kep, yzyldap tūryp alğanda, beine bireu şekeŋe būrğy sap tesip jatqandai. Taqa bolmağasyn Sudyr Ahmet syrtqa jügirip şyqty. Üi maŋynda üiüli jatqan tezekti tūtatyp tütindik saldy. Qaraŋğy tünde üstindegi aq köilek, aq dambal qylaqytyp otqa jügirip bardy da, kök ala tütinniŋ işine süŋgip ketti.
─ Al!.. Al!.. İer bolsaŋ, sen i̇endi kelşi. Ä, solai ma? He – he - he!
Biraq byqsyp janğan aşy tütin astynda tağat tauyp tūra almady. Säldesin - aq kömeii men közine tütin kirip, dem ala almai tūnşyğyp bara jatqasyn tütindik astynan jügirip şyqty. Şyrt ūiqyda jatqan auyldyŋ syrtyna qarai soŋynan itterdi şulatyp alau-dalau bop jügirip bardy da, ökpesi alqynyp toqtady. Tüsi basqa kisini tanymai şabalaŋdap ürgen itter di jeti atadan boqtap, kesektep qualap saldy. Būnda da jany saia tappağasyn jappağa qaityp keldi. Sary masa öli syqsyp tūr. Soğan qaramastan älginde özi tūryp ketken tösektiŋ ot jağynda, kerek dese, üstine lypa jappai qannen-qapersiz ūiqyny soğyp jatqan äielin körip, odyraiyp tūra qaldy: «Osy it-şoşqa ölip qalğannan sau ma?» Öli - tirisin bilgisi keldi me, i̇eŋkeiip äieliniŋ keudesine qūlağyn tösedi. «Äi, tiri ğoi...»- dedi taŋdanyp. Özi janyn qūiarğa jer tappai jürgende, būl qaisaptyŋ rahattanyp ūiqtap jatqanyna yza boldy.
─ Neşe, sirä, «qatynnyŋ qyryq jany bolğanda» da, oi, naisap? Ataŋa nälet... Tūr!- dep Bibijamaldy büiirden teuip qaldy.
─ A - a?! Jaişylyq pa?
─ Jaişylyq bolsa jatpas pa i̇edim. Tür, üidi jyq! Köşemiz.
─ Taŋ atsyn da.
─ Taŋ atqasyn meniŋ öligimdi körmeksiŋ be?
─ Qūdai şeber - ai, şybyn şaqqannan ölgen kisiniŋ molasyn körgem joq.
─ Sūbyhan Alla! O, dinsiz!.. Körmeseŋ, i̇endi köresiŋ. Myna masa öltirmei qoimas. Öltirer!.. Öltirer!- dep Sudyr Ahmet qaqpa şekpenmen basyn tas qyp bürkep ap, zarlap jatty da,- ay, ay, qatyn - au...- dep, şydamai basyn qaita köterip aldy. «Myna sary masa samsağan sary qol ğoi. Bir de kem i̇emes! Mine! Mine, yzyldap keldi. Özi ilmigen äp -äljuaz. Qolyŋa ūstap qarasaŋ tūmsyğy da mülik i̇emes. Al, sonan kele, sol tūmsyqpen kisini şaqqanda... tap bir naiza sūqqandai! Mine - i̇e!..
Alaqany arqasyna sart i̇etti. Qaqpa şekpenmen basyn qaita bürkep, qol - aiağyn bauyryna qysyp bürisip jatyr. Osylai biraz saiabyr tauyp jatyp, ara - arasynda baj i̇etip yrşyp tüsedi. Sonan ol taŋ aldynda köz ildi. Onda da taŋ aldynda teŋiz betten salqyn samal soqty da, syŋsyğan masa sap boldy. Sonan Sudyr Ahmet ūiqysyn qandyryp ūianğanda būl auyldyŋ balyqşylary aularyn qarap kelgen i̇eken. Syrtta, jer oşaq maŋy qatyn-qalaş. Jaulyŋ ağaraŋdaidy. Bibijamal kisidei sary sazandy şyptağa salyp, qabyrşyqtap jatyr i̇edi. Sudyr Ahmet üstindegi şekpendi aiağynyŋ basyna qarai serpip tastap, atyp tūrdy. Dambalşaq. Köilekşeŋ. Jalaŋ aiaŋ. Jalaŋ bas. Tösekten tūrğan küii qyt-qyttap külip, balyq soiyp jatqan qatynynyŋ qasyna keldi:
─ Osal i̇ekensiŋ!- dedi de, küibeŋdep Möŋkege tartty.
Üi tola kisi. Aralarynda Kälen, Rai, Dos. Rai jaraly basyn aq şyt oramalmen taŋyp apty. Balyqşylardyŋ äŋgimesine aralaspai, bosağa jaqta jüdep-jadap közin tömen salyp otyr. Sudyr Ahmet mūnda bolğan töbelesti anada Şalqarda jürip i̇esitken. Ojyrai qazir keŋ jailauğa jazyla qonğan jalpaq i̇eldiŋ auzynda, aty şuly batyr. Onyŋ bir balyqşyny tüirep öltirip, Raidy ūryp jyğyp, qyzdy aldyna öŋgerip äketken i̇erligine bū da qanyq i̇edi. Sudyr Ahmet Raidyŋ mūŋdy jüzine mysqyldai qarady. Qyzynan aiyrylyp qalğan jigitti keketkisi kep, tili qyşyp otyr. Basqa jağdaida būl özin tejemes i̇edi, qazir Kälennen qaimyğyp, oğan köz qiyğyn tastap qūiady. «Käpirdiŋ betin aulaq qyl! Būl ma... būl kisi öltiruden taiynbaidy».
Sudyr Ahmet Aqbalany jaŋa kirip kele jatqanda körgen-di. Köŋilge bolmasa kelinşektiŋ öŋi bügin ala böle synyq körindi. İeki közi qyzaryp ketipti. Şamasy, tüni boiy köz ilmei şyqqan. Sudyr Ahmet ony jaqsy nyşanğa jorydy. «İe, dūrys. Dūrys. Ou, qatynnyŋ köŋiline jelik kirdi degenşe, Qūdai ūrdy deseişi»,- dep oilady da, Täŋirbergen beretin atqa taqymy tigendei, köŋildenip sala berdi. Baiqap otyr: Qūdaimende auly äŋgime bolsa, Aqbala yqylastana tyŋdaidy. Sony baiqağasyn, Sudyr Ahmet salğan jerden sözdi bai auyldan bastady:
─ Biyl olar Aqmarqany jailady i̇emes pe?! Nesin aitasyŋ, su jaryqtyq i̇el yrysy ğoi. Mol su qoimapty. Jylda köŋi qūrysyp jatatyn Aqmarqanyŋ betkei, bökteri biyl kilem tügindei qūlpyryp tūr. Qūdaimende bolystyŋ auly köktemde bes - alty qap bidaidy jusan arasyna şaşa salğan i̇eken... qazir sol dalalyqqa kök i̇egin qaqalyp şyqqan. Tūnyp tūr - au, tūnyp tūr!
Möŋke men Sudyr Ahmettiŋ äieli i̇eki-üş atadan qosylatyn apaly-siŋlili i̇edi. Möŋke Sudyr Ahmettiŋ öz basyn qanşa jek körse de, tuma-tuystyŋ jağynan bailana beretin.
─ Qoi äri! Sol Qaratazdy biyl jūrt köbeŋdeu atap jür i̇edi ğoi,- dep i̇edi, Sudyr Ahmet şap i̇etti:
─ Köbeŋi nesi? Qazir Qūdaimende bolystyŋ kökke sermegen qūryğy aiğa tüsip tūrğan joq pa?!
─ Ne deidi, nanaiyn ba, joq pa?
─ Nan, nanba, i̇erkiŋ bilsin. Qazir onyŋ däuleti tasyp däuirlep tūrğan şağy. Jeti atasyna bitpegen däulet Qūdaimende men Täŋirbergenge bitti ğoi. Öz aiağymen jaiylatyn malda i̇esep joq. Qyrdağy jusannyŋ jüzi qoidan körinbeidi. Al, üiden suarylatyn qyzyl qozylar duadaqtai! İesik aldynan qūiryğyn tarta almai ötkende köziŋniŋ qūrtyn jep -jep ketedi.
Sudyr Ahmet söilep otyryp ta közi jyltyŋdap Aqbalağa qarap qūiady. Kelinşek jalğyz Sudyr Ahmet i̇emes, özine basqalardyŋ da nazary auyp, köziniŋ astymen bağyp otyrğanyn baiqağanda qaida keterin bilmei, üide qalğan jas balasyn syltau ğyp ornynan tūra berdi. Sudyr Ahmet jymyŋ i̇etti: «Qūdai qalasa, bai myrzasynyŋ bir säigüligi bizdiŋ taqymğa tüsken şyğar ». Osydan keiin ol öziniŋ minip jürgen atyna yzasy keldi: «Sol jamandatqyrdan qūtylsam i̇eken. Arqasy qyrğyştai. Kişkene jürseŋ qūiryğyŋ oiylyp qalady. İt bülkili de işiŋdi tüsiredi».
─ Äi, suqit!..- dedi Möŋke, Qaratazdyŋ maqtauyn jetkizdiŋ. Sağan onyŋ armany joq. Jä, sen i̇endi qalanyŋ äŋgimesin ait. Aq patşanyŋ qazaqtan jigit alatyny ras pa? Sol söziŋniŋ tübi şiki i̇emes pe?..
Sudyr Ahmet aiaq astynan tulady.
─ Qūdaimendedei bola almaisyŋdar. Onyŋ basqan izine de tūrmaisyŋdar.
Süidedi de, tūrdy da jüre berdi. Üige bara sala jaman jappasyn jyğyp, aq pen qyzyl arasynda Aqbalanyŋ jerqazbasynyŋ janyna tigip aldy. Ol i̇endi būl auylda Aqbalanyŋ üii bolmasa, basqa bir jerge bas sūqpady. Köp ūzamai i̇eki üidiŋ arasyn jol qyp tastady. Jürgende küzenbel ūzyn dene küibeŋ qağady. Kebis kigen aiağy birde asyğyp, jortaŋtap, birde qūddy aşu buğandai dybyrlap, jol şaŋdağyn būrq-būrq basady. Dene qimylynda da bir türli küibektik, tejei tüskendik bar. Özi asa yzaly. Üiine kelgeli äli tük bitirgen joq. Atyn tūsap jibergeli bir jeti. Izdegisi kep oqtalady. Talai ret noqtasyn qaryna ilip, syrtqa şyğuy şyqty - au. Biraq, päle qylğanda, sonyŋ bärinde de bolmaşy bir syltau i̇esine tüsedi de, izinşe keri qaitady.
Keşe de atyn izdemek bop şynymen jigerge mingende, säti tüspeiin dese qoisaişy, sol arada qaraşa ingenniŋ mūryndyğy i̇esine tüsti. Äieli änebir küni şoqalaq arasynan bir tūtam qyzyl tüzgen syndyryp äkep, «Aqqozynyŋ äkesi, mynany tüiege mūryndyq istep berşi»,- degen-di. İesinen şyqpai tūrğanda, äueli tüiege mūryndyq istep tastağysy kep, äieli äkelgen tüzgendi qolyna aldy. Onan tüzgendi jonyp otyrğanda qylpyp tūrğan ötkir pyşaq qolyn kesip ketti. Qan tyiylmai, äueli topyraq seuip, sosyn äieli kiız küidirip basyp, üi işi äpi - şäpi boldy. Onan basy qyşyp, şaşyn aldyrğysy kep Möŋkeniŋ üiine baryp i̇edi, būnyŋ soryna o da qolğa tüspedi. Käsipqor neme auyn basqa jaqqa audaryp salmaŋ bon, jağağa ketipti. Sol Möŋke bügin de qolğa tüspedi. Sosyn atyn izdemek bon jügenin qaryna ilip syrtqa şyğyp i̇edi. Üi janynda külge şögip jatqan qaraşa ingendi kördi. Jaz şyqqaly balalardy az ğana ağymen aldarqatyp otyrğan qoldağy jalğyz tüie adam aiağandai, işi-bauyry jabysyp myqşiyp qapty... Mūrnyna qūrt tüsken be, basyn şaiqap, pysqyra bergesin būl jatty da aşulandy.
Asyly, Sudyr Ahmettiŋ bar qylyğy balağa ūqsaityn. İeger i̇erteŋgi küni jalğyz atty qasqyr jep, ne ūry alyp ketse, ol özin kinälamaidy. Tym qūrysa, ötken joly atyn izdemek bop üiden şyğyp tūryp, izinşe keri qaitqanyna da ökinbeidi. Sol arada onyŋ i̇esine mūryndyq tüsedi. Onyŋ ar jağyn qazbalasaŋ, tüiege mūryndyq iste dep türtki bolğan äiel. Şoqalaq arasynan tüzgen syndyryp äkelip jürgen de sol! Saiyp kelgende, i̇eski qazaq aulynda keldektiŋ qai basyn bassa da qaiyrylyp äielge tiıp, ne basy jary lady, ne közi şyğady.
─ Oibau - au, özime qalğanda äldeqaşan tauyp äkeletin at i̇edi ğoi. Osy qatynnyŋ - aq isi bitpeidi... Anany iste, mynany iste dep kisiniŋ qolyn bailap... aqyry, mine...
Sudyr Ahmet dedektep, jügire basyp jappağa kirdi. Biraq köp ainalmady. Äldene saldyr - küldir i̇etti. Küiip - pisken yzaly kisiniŋ şaqqyldağan dausy şyqty. Süitkenşe bolmai, ol jappadan jyn ūrğandai alau - dalau bop jügirip şyqty.
─ Aqbala! Ua, Aqbala! Qaidasyŋ?- dep körşi üige jetkenşe şydamai syrttan dauystap keledi. Kebisin kiiüge de asyqqan. Jalaŋ aiaq. Jalaŋ bas. İendi bolmasa ört işinde qalatyndai, i̇esikten i̇entigip, sürine-qabyna kirdi.- Aqbala qarağym, keşke bizdiŋ qatyn otynnan kelerde soğarsyŋ.
─ Jai ma?
─ Qaidan jai bolsyn? Oibai - au, jai bolsa, seni şaqyram ba? Üi işin jinap jürip, aqqūmandy syndyryp aldym... Anada qaladan äkeletin kök büirek aqqūman. Nağmet ağaekem satyp äperetin aqqūman.
Aqbala aŋ-taŋ. Būnyŋ özi syndyrğan aqqūmanğa otynğa ketken qatynnyŋ qandai qatysy baryn bile almai, dal bop tūrğan-dy.
─ Oibai - au, men... Men beibaq būndaida şydamaimyn ğoi. Synğan aqqūmannyŋ yzasyn kempirden alam ğoi. Aqbala qarağym, soŋyra kempir kelerde soğarsyŋ,- dedi de, Sudyr Ahmet şyğyp ketti.
Aqbala oida. Osy Sudyraqtyŋ aqylymen anada balasyn ana sütinen aiyryp, ata-ana qolynda qaldyryp ketken-di. Jörgektegi jas bala bie sütin aşyrqanyp loqsyp qūsyp, jylap qalyp i̇edi. Sondağy şyryldağan dausy äl künge Aqbalanyŋ qūlağynan üzilmei, jüikesin jūlyp, bezek qağyp tūrğandai. Airyqşa, jerqazbada jalğyz otyrğanda qiyn. Oŋaşa qalsa-aq oiyna balasy oralady. Ondaida şyryldap jylağan dausy üi aldyna kelip-qaityp: «Qaidasyŋ, anam!.. Anam!.. Anam!»- dep qaqyldap tūryp alğanda būl qūlağyn basa qala jazdaityn. Bala zary keide tastai qaraŋğy üide jalğyz jatqanda syrttağy jelmen ilese keletindei. Qaisybirde bala üni däl qasynan şyqqanda şoşyp ūianyp, tösegin sipalap qalatyndy şyğarğan-dy. Keşe kün ainalyp jerge tüskendei ystyq bolğan-dy. Üi irgesinen köleŋke izdedi me, Qaraqatynnyŋ i̇eki lağy topyrlap jügirip kep, syrtta, i̇esik aldynda näzik bir ünmen maŋyrağanda qūddy būnyŋ qūlağyna jas balanyŋ dausy siiäqtanyp, ana jüregi i̇eleŋdep qalyp i̇edi.
Bir joly osy i̇eki laqqa şöldep jürgen şyğar dep su bergen-di. Kelinşekten mūndai meiirim kütpegen laqtar oğan ürkektei qarady. Aqbala myna laqtarğa oŋaşada balasyna aitatyn i̇eŋ bir meiirimdi sözderdi aityp, öz qolymen su ūsyndy. İeki laq äli de bolsa äielge jautaŋ-jautaŋ qarap kişkene auyzdary şöpildep, sudy şymşyp işti. Onan saiyn Aqbalanyŋ jan-jüiesi i̇ezilip, qanşa tejese de ar jağynda ağytylğaly tūrğan jasqa aqyry ie bola almady. Sosyn ol jaulyğynyŋ şetimen auzyn basyp, dybysyn şyğarmai, iyğynyŋ basy dirildep otyrdy da, işi - bauyryn küiik örtegende balasy men özin osyndai halge duşar qylğan tağdyryna ma, Täŋirbergenge me, älde Sudyr Ahmetke me, özine me, kimge de bolsa lağynet qarğys aityp, baidan da, bailyqtan da bezip, bärine talaq degisi kep ketti. Moinyna būrşaq sap, qūs qanaty küigendei ystyqta jazyqsyz jas säbiın... jetim lağyn izdep ketkisi keldi. Kişkentai jetimeginiŋ äldeqaida aidauda jürgen äkesin aiady. Bala Aqbalanyŋ boiyna bitkende, ol sorlynyŋ quanğany i̇esinde. Ana qūrsağynda balanyŋ alğaş qimyldağanyna mäz bolğan-dy. Qysta qaqağan suyqta küni boiy teŋiz üstinde bolyp qaitqanda, basqa qaljyrağan kisiler aiağyn basa almai qalğanda ol sorly ömiri şarşau, qabaq şytu degendi bilmedi. Qaiyn jūrtyna baryp, qalyŋdyğyn körip qaitqan jigittei, ünemi üige şattanyp külip kiretin. Balyq salğan dorbasyn bosağağa tastai salyp, kele sala üi şaruasyna kirisip ketetin. Ondaida Aqbalağa oiyn-şyny aralas: «Adam özin şaqqa alyp jürgende, sen dardai bir kisini köterip jürsiŋ ğoi. Mağan ber», - dep külip, üi şaruasyn özi istep tastaityn. Ana jatyryndağy balağa qaralai quanyp mäz bop jürgende, i̇endi mine, qol-aiağyna kisen tüsip aidauda ketti. Sudyr Ahmet sekildiler ony äldeqaşan jerlep qoidy. As artynan Qūran oqyp, qol jaiyp, tie bersin aityp jür. Aqbalağa da: «Şyrağym, tie bersin de! Öli aruaq artynda qalğan adamnan dūğa dämetedi»,- dep zorlap otyryp, bir- i̇eki ret tie bersin aitqyzdy.
* * *
Keşki qara köleŋkede öz qaiğysyna özi ulanyp otyrğan Aqbalanyŋ üstine Sudyr Ahmet kirdi. Būl joly da bar kezdegidei i̇etegine sürinip, dauryğyp keldi:
─ Ay, Aqbala - au!.. Aqbalajan - au!.. Qarağym - au, kel degenim qaida? İesik aşylğan saiyn qaraimyn. Äne keler, mine keler dep kütip, özimdi ūstap - aq baqtym. Qaiteiin, kelmediŋ... Sosyn, körmeisiŋ be, kempirimdi şiedei ğyp sabap keldim.
─ Ūrdyŋ ba?
─ İa, ūrdym! Basyn jardym. Kelip araşalamadyŋ... İendi, ony öziŋ baryp jūbat. Men osynda küte tūraiyn.
Aqbala türegeldi. İesikten şyğar jerde Sudyr Ahmet ony soŋynan quyp jetip, qolynan tartyp işke alyp kirdi.
─ Al, Aqbalajan...- dei tüsti de, äldeneden saqtanğandai üi işine ainala qarady. İes-tüsinen aiyrylyp, sileiip qalğan Aqbalany ol özine qarai tartyp, auzyn qūlağyna taqap, qūpiiälai sybyrlady, buynyp - tüiinip äzir otyr. Bügin... İä, bügin taŋ aldynda keledi. Qamsyz bolma, bildiŋ be?
Aqbala tük dei almai, tūrğan jerine otyra ketti. Quanğany, älde qoryqqany belgisiz, tūla boiyn diril alyp barady.
Erteŋine balyqşylar auly u-şu boldy da qaldy. Täŋirbergen tan, aldynda bir top jigitpen kep, Aqbalany alyp qaşqan-dy. Aqbala kiım-keşegin buyp-tüiip üiden şyqqanda Täŋirbergen senimdi jigitterimen auyl syrtyndağy qoŋyr töbeniŋ astynda attaryn tizgininen ūstap tūrğan-dy. Bai myrzasynyŋ myna qylyğyna yza bolğan balyqşylar u-şu bop jatqanda, i̇erteden beri bir şette sözge aralaspai ünsiz tūrğan Möŋke bir attap ilgeri şyqty:
─ Jigitter, künde-künde namysqa tiıp, basyndyra bermei, bizge de qimyldaityn kez keldi,- dedi.
Onsyz da qanyna qaraiyp tūrğan yzaly jūrt juyq arada köterile qoimaityn qart balyqşynyŋ özi būlai dep tūrğasyn delebesi qozyp duyldap şyğa keldi:
─ Qaptaimyz. Qyrğyn salamyz!
─ Dūrys! Dūrys aityp tūr. Attanamyz! Kegimizdi alamyz.
Yzaly jūrt jan-jaqtan şulap, dürligip bara jatyr i̇edi,
Sudyr Ahmet ortağa jügirip şyqty:
─ Äi, Möŋke! Äi, sen de... Senderde i̇es bar ma? Qazir kökte - Qūdai, jerde - Qūdaimende i̇emes pe? Tūtaq! Qūdaimendege bäriŋ jinalsaŋ da tük istei almaisyŋdar.
Kälen Täŋirbergenge äieldi şyğaryp bergen özderinin; arasynda bireu baryn jüregi sezetin. Biraq onyŋ kim i̇ekenin bilmeitin-di. «Ä, sūmyrai!»- dedi ol tistenip. Közin Sudyr Ahmetten aiyrmai, tüiilip keldi de, qūian ilgen bürkittei jelkeden bürip aldy.
─ Qūdaimendege tük istei almasam da, al, biraq, seni, sen itti suğa atpasam... Kälen atym qūrysyn!
─ Oibai!.. Oibai, öldim! Bibijamal... Bibijamal, qaidasyŋ?!
Bir jan tyrp i̇etpedi. Bibijamal da ünsiz. Üreii ūşqan balalaryn bauyryna qysyp apty. Mynalardyŋ işinde özine ara tüsetin birde-bir janaşyrdyŋ joğyn körgesin Sudyr Ahmettiŋ i̇esi şyğyp, it talağan mysyqtai şar-şar i̇etti. Kälen oğan qarağan joq; qol-aiağyn typyrlatyp qoltyğyna qysyp alğan. Osy betinde tüp - tura teŋizge aparyp, ony şynymenen suğa atatyndai i̇edi; teŋizge taqap kele bergende tap jaŋa qol-aiağy typyrlap oibai sap jatqan Sudyr Ahmet kenet sap bop tyiyla qaldy. Onyŋ sebebin tüsinbegen jūrt taŋdanyp, birine-biri qarady. Sudyr Ahmetke jany aşyğan qaisybir köŋilşekter: «Qaitsin beişara, ölimge peiil bop, basyn bäigige tikkesin ömiriniŋ aqyrynda būğan da Qūdai des berip, ölse de dybysyn şyğarmai, tistenip öleiin degen ğoi»,- dep oilağanşa bolmady, Sudyr Ahmet būtyndağy dambaldyŋ auyn toltyryp, jaman iısti müŋkitip jiberip i̇edi.
Kälen betin būryp:
─ Tu, haiuan!- dedi de, Sudyr Ahmetti basynan asyra joğary köterip, anadai jerge teri tulaqtai laqtyryp jiberdi.
Anau i̇esinen tanyp, talyp tüsti. Bir jan qasyna baryp basyn süiemedi. Tek Bibijamal it te bolsa balalardyŋ äkesi ğoi dep, bir qolymen mūrnyn basyp jürip üsti - basyn juyp, auzyna su tamyzdy.
* * *
Qazir i̇el işinen bireudi bireu tabu qiyn. Jigitterdi maidanğa alatyn bolğaly i̇er- azamat ülken äbigerde. Jastar jağy osy yssyda attaryn sabyltyp, auyl men auyldyŋ arasynda jüitkip josyp jürgen-di.
Kälen atyn Süieu qarttyŋ üiiniŋ beldeuine bailap jatyp, auyl tirligine köz saldy: öristen mal keletin kündegi dağdyly kez bolğan soŋ auyl işiniŋ qazirgi qimyly, äsirese qauyrt i̇eken. Qatyn, bala qozy, lağyn kögendep, bota, būzauyn qualap äbiger. Botaş tauynyŋ biık tūmsyğyn yqtai qonğan auyldyŋ üsti u-şu, azan-qazan. Süieu qart ta at üstinde jürgesin, Kälen onyŋ kempirimen amandasyp törge şyqty. Sosyn üi işine köz salyp otyryp:
─ Şeşe, İelamannyŋ balasy qaida?- dep sūrady.
─ Qarağym, qoryqpai - aq qoi. Bala tiri. Atasynyŋ tymağynda jatyr.
Künine tolmai, şala tuğan balany on aiğa deiin tymaqqa salyp, keregeniŋ şūnaq basyna ilip qūiatyn i̇eski auyldyŋ i̇ejelgi yrymy bolatyn. Kälen amandyq-saulyq sūrap otyryp, ağaş tösek tūsyndağy keregeniŋ şūnaq basynda iluli tūrğan seŋseŋ tymaqtan közin aiyrmady.
─ Kele bermeitin bala i̇ediŋ, otyryp as - su işip ket.
─ Raqmet. Asyğyspyn. Ağarğannan auyz tigizseŋiz bolady.
Kälen at soğyp, şöldep kelgen-di. Jyly ağarğandy meiiri qanyp işe almai, bir- i̇eki ūrttady da qaiyryp berdi. Sonan soŋ öziniŋ i̇eşteŋeden tartynbaityn minezine basyp, Täŋirbergenniŋ Aqbalany alyp qaşqanyn aitty da, kerege basyndağy tymaqty aldy. Talai bastyŋ şaiyry siŋgen i̇eski tymaq işinde qara ter bop tanau qağyp jatqan säbidi körgende, aianyş qysqan jüregi dirildep ketti. «O, paqyr!..»- dedi işinen. Sosyn balanyŋ jalyndağan ystyq maŋdaiynan süidi de, tymağymen köterip aparyp kereuetke jatqyzdy.
Kempir Kälenniŋ qalai ketkenin baiqağan joq. Qaiyryp bergen zerendi de almai, ūrşyq ūstağan qoly tizesine tüsip otyryp qalğan-dy. İerteŋine Süieu keldi. Şalynyŋ aşuly türin baiqağan kempir aiağyn ūşynan basyp jürip üi işiniŋ ony - pūny şaruasyn istedi. Ol ketkennen beri balanyŋ älsirep qalğanyn da aita almady. Aqbalany tipti tiliniŋ ūşyna alğan joq. Süieu qart balalarynyŋ işinde osy qyzyn ölerdei jaqsy köretin. İelaman aidalğaly onyŋ ornyn qūlatpai, balasyn baryp, artyn kütip otyrğanyna tipti yrza i̇edi. «Menen ūl tuğan joq... tek, osy qyzym... Aqbalam...»- dep üide de, tüzde de köldeneŋ kök attynyŋ bärine maqtanatyn. Jūrtqa namysyn qoldan bermeitin yzaqor, aşuşaŋ şal i̇el işinde qaida bağy örlep tūrğan kisilermen ūstasatyn. Soğan bağyp, ol Qūdaimendemen de birde araz, birde teketires dürdaraz jürgen-di. İendi körmeisiŋ be... qyzy qūrğyrdyŋ qart äkeniŋ ömir baqi oty-suy qosylmai jürgen bai auyldyŋ jas myrzasyna qatyn üstine şyqqanyn qaitersiŋ?! Būny i̇estise... arşyl şal yzadan jarylyp keter... Kempir bata almady.
Üi işi oŋaşa. Dala şyjğyryp tūr. Qozy, laq üi irgesinen köleŋke izdep, topyrlap jügirip kep, üige süikendi. Irge türuli. Aŋyzaq aptap şarpyp betke soğady. Keide jynşa oinap, kerege köginde yzyldaidy. Süieu törde. Tip-tik bop şanşylyp alğan. Ai tatyrda, in auzynda şanşylğan sarşūnaqtai. Üstinde aq böz dambal. Aq böz köilek. Özi de qan-sölsiz aryq. Jäne appaq. Saqal-şaşy da appaq qudai. Barmağyna toltyra salğan kök būira nasybaidy i̇eki tanauyna kezek aparyp küsildetip, qūşyrlana tartady. İeki közi jasaurai tüsip, bütil beti jybyrlap otyr. Şalynyŋ türinen qaimyqqan kempir közin toqtatpai tartyp alady.
Süieu kisi ajaryn tanyğyş i̇edi. Ol kempiriniŋ synyq türin baiqady. Jäne birdeŋe aitqysy kelgendei, oqtala tüsip toqtap qalğanyn baiqady. Süieu jasqanşaq kisilerdi jaratpaityn. Kempirine suyq nazaryn şūğyl qadap, şytyna qarap:
─ Äi! Ar jağyŋda tüitkil birdeŋe bar ğoi? Ol ne? Nege aitpaisyŋ?- dedi.
Bary bar. Biraq seniŋ qai jağyŋnan şyğaryn...
─ Ne deidi? Qai jağysy ne?
─ Tüsinbeitin nesi bar? Jalğyz men be, osy üidiŋ bala-şağasy qaitsek köŋiliŋnen şyğamyz dep qypyldap otyrmaimyz ba?
─ Ä-ä, solai ma? İendeşe bilip qoi, meniŋ köŋilime qarasaŋ, adamnyŋ qai jağyn qaitem, bir Allanyŋ jağyn oilap söileseŋder boldy. Bärin köterem. Kümiljime, köŋildegiŋdi ait. Jäne jaltaqtamai tura ait!
─ Maqūl. İendeşe quana ber, älgi i̇elde joq, jaqsy köretin qyzyŋ bar i̇emes pe?! Sol Täŋirbergenge qatyn üstine şyğypty.
Üi işi jym-jyrt. Süieu qybyr i̇etken joq. Kempir qairan." Änşeiinde Myrşai tülkidei aşuşaŋ, şaqar şaldyŋ bū joly ündemegenine yza boldy. Küşpen irkip kelgen aşu ananyŋ da işine syimai bara jatqan-dy.
─ Maqtauly qyzyŋ... i̇elde joq asylyŋ ğoi öziŋniŋ,- dep şaldyŋ aşuyn özi şymşylağandai boldy.
Süieu qart būğan da tūtanbady. Ol tek şiryğyp:
─ Ne ottap otyrsyŋ?! Qūdaidyŋ bergeni de. Men ony qaibir Haua ana, Adam atadan taŋdap aldy deisiŋ?!- dedi. Kempir qarsy dau aitpady. Syrtqa şyqty. Üige kirdi. Onan syrtqa qaita şyğyp üi irgesinde oinaq sap jürgen körşi üilerdiŋ qozy-lağyn qualap, äri aidap saldy da, qaityp keldi. Şalyna köz qiyğyn tastap i̇edi. Süieu äli qozğalmapty. Köz alaby qyzyl. Janarynda suyq ūşqyn bar. Jotasy köteriŋki bolsa da, biraq i̇esesine jūqaltaŋ qyrğyş mūrnynyŋ qos tanauy qusyrylyp, şyŋyltyrlanyp ketipti. Tura aldyna tesile qarap otyrğan appaq qudai şal işke kirgen kempirine jalt i̇etip, osqyryna qarady:
─ O nesi - äi? Ol ne degeni - äi? Bir jyl bolmai jatyp, küieusirei qalsa, men qaitpek i̇ekem?- dep aşy dausy şaŋqyldap, üzip - üzip söiledi. Aşu i̇emes. Sonyŋ bäri jüregin kernep bara jatqan iştegi reniş, yza, küiik sekildi i̇edi. Kenet aq kirpik serpilip, qyzyl jiek, aşuly köz ot basynda jatqan teri tulaqqa otyra bergen kempirge ünsiz tesilip, jep jibere jazdady. Bir kezde tağy şaŋq i̇etip:- O nesi - äi? Mağan aitqany nesi - äi? Küilegen qanşyqtyŋ arlan örtegen küni bar ma? Ony mağan aitqany nesi? Ol nesi - äi? Paiğambar jasyna kelgende men i̇endi qolyma asa alyp, küilegen qanşyqtyŋ soŋyndağy qai arlandy quam?.. Qaisybirin quam ?.. Äli jüni tüspegen, jabağy qūiryq töbetterdi quam ba? O nesi -äi? Äi, sen qaqpastyŋ būl qai qorlyğyŋ, a?- dep atyp türegeldi.
Kempir qozğalğan joq. Teke saqal, aq kirpik, qyzyl köz şal talai körgen jauy. Älgiden keiin Süieu qart kerege basyndağy qamşyny ala saldy da, bylq i̇etpei ūrşyğyn iırip otyra bergen kempirdiŋ şaşyn bilegine orap - orap aldy da, bortyldata jöneldi. Kempir ūrşyq ūstağan qolymen betin kölegeilep, älsiz qorğanyp:
─ Au, i̇endi qoisaŋşy,- dep renişsiz, dyqsyz, aqyryn i̇eskertti.
Süieu būryn bir- i̇eki qamşy siltegesin qūiatyn. Bū joly toqtamady. Qaita, kempirdiŋ sabyrly qalpy şamyna tidi me, jyndana tüsip i̇edi, kempir ūşyp tūryp şalynyŋ qolyndağy qamşyny op - oŋai jūlyp aldy da, türuli tūrğan i̇esikten syrtqa laqtyryp jiberdi.
─ Boldy ğoi i̇endi! Qairatyŋ tasyp bara jatsa, bar, ana qyzyŋdy... i̇elden şyqqan jüziqarany tyiyp al!
Qanşa qorğalasa da, qamşy ūşy jaŋa kempirdiŋ betine tiıp, qantalata osyp ketken i̇eken. Sony körgesin Süieu qart būrylyp ketti. İendi qaityp ündemedi. Tüie jün şekpenin jamyldy da, irgege qarap bük tüsip jatyp qaldy.
* * *
Kälen qyrda ainalmady. Jağağa qaityp kele jatyp, jolşybai bolğan auyldyŋ bärinde de qatyn-baladan basqa bir jan kezdespedi. İel ūltany bop i̇esepteletin Torjymbai, Bylamyq, Andağūl - Badyq, Aqteke, Jädikke qarağan rulardyŋ i̇er-azamattary tegis atqa qonypty. Osy öŋirdiŋ köp jigiti Aqşilide otyrğan Ojar Ospan aulyna ağylyp, aq patşağa jigit bermeimiz dep küpildesip jatyr i̇eken. «Sorlylar... Ojardan ne ona tabam deidi i̇eken? Ol aq köz, sau bolsa, orğa jyğady ğoi»,- dedi Kälen işinen.
Taralğysyn qanşa qysqartsa da, siŋirli iri tor attyŋ üstinde üielmendei bop otyrğan jylan köz iri qara kisiniŋ i̇eki aiağy jerge tiıp salaqtap keledi. Özi köŋilsiz. Qyrdağy auylda bereket qalmapty. İer-azamatynan aiyrylyp tūl bolğaly tūrğan i̇eldi körip, köŋili päs bop jüdep qaitty. Kälen sam jamyrağan aq pen qyzyl arasynda Bel - Arannyŋ kezine ilikti. Sol boida ilgergi jağynan balyqşylar aulynyŋ jerqazbalary qūjynap qūia berdi. Baiqap keledi: būl jaqta da bar adam dürligip, syrtqa şyğyp ketken. Auyl üsti äbiger. «Tegin bolsa jarar i̇edi. Patşa jarlyğy būl jaqqa da jetken boldy ğoi».
Üirenşikti aulyn körgesin Kälenniŋ astyndağy alqa bel tory aiağyn yqylastanyp, şiraq basty.
Auylğa taqai bergende, aldynan Rai şyqty. İeki i̇ezui i̇eki qūlağynda. Jügirip kep at jalyna asyla ketti:
─ İel – a - man ağam...
─ İela - man?
Rai tük demei küle beredi. Kälen jigit jüzindegi jas pen külkiniŋ qaisysyna senerin bilmei, at üstinen i̇eŋkeiip:
─ Habar bar ma?- dep i̇edi.
─ Özi... özi keldi,- dedi Rai.
Kälen tebinip, atty qattyraq bastyryp kep üige tūmsyğyn tirei toqtady:
─ Ua, halaiyq, quanyştaryŋ qūtty bolsyn!
─ Äumin! Aitqanyŋ kelsin! Işke kir. Äi, jigitter, ağalaryŋa jol beriŋder!
─ Joq, joq, äueli körimdik bersin!
─ Kälen ağa, körimdik! Körimdik bermeseŋ, körsetpeimiz.
Jūrt bylaiğy kezde osy kisiden qaimyğatynyn ūmytyp ketti. Kälendi attan tüsirmei, biri şalğaiğa, biri jeŋine, biri qolyna jabysyp köp dürmek üime-jüime boldy da qaldy. Sary şildeniŋ qazirgidei qainağan ystyğynda jolğa şyqqan qyr qazağynyŋ kün ötpesin degende qabattap qalyŋ kiınetin ädeti. Kälenniŋ de üstinde belin qaiys belbeumen şart buyp alğan küpi. Basynda i̇eltiri tymaq. Aiağynda biık qonyş i̇etik. Qanşa kisi jabylsa da qozğalmai, qaita jiyn arasyna tüskende batyr tūlğasy birtürli irilenip, aidyny şyğa tüsipti.
─ Äi, jigitter, körimdikke ne berem? Atym bolsa, bir auyz sözge kelmei tüsip berer i̇edim. Üstimde asyl şapanym bolsa, şeşip berer i̇edim. Mende onyŋ biri joq. Myna mästek maiyn sūrap mingem, bireudiki.
─ Kälen ağa, attyŋ da, şapannyŋ da keregi joq. Öziŋ jaqsy köretin bir äniŋdi aitsaŋ jetip jatyr.
─ İe, ait. Körimdiktiŋ qarmysyn öleŋmen qaiyr. Kälen aitqysy kelgen kezde qolqalatyp sūratpaityn - dy. Bū joly da üidegi - tystağy jūrttyŋ tegis tyna qalğanyn baiqady da, öziniŋ keŋ tynysty zor dausymen «Saryny» şyrqady.
Aiaqty basar Tarlan i̇ekilenip,
Qonağa jem sūraidy mekirenip.
Şabystan qajymaityn januarym,
Arbanyŋ belağaşy sekildenip.
Şiderim küderiden kümis tiek,
Bir malsyŋ şöp jemeitin töre süiek.
Kök ter qyp şauyp kelip bailai salsaŋ,
Tūruşy i̇eŋ iegiŋdi üige süiep.
Tarlan at, bas aiağyŋ ūrynbai-aq,
Salbyrap töbe şaşyŋ tūlymdai-aq.
Jem berip, sauyryŋdy sipap tūrsam,
Azbarda oinauşy i̇ediŋ qūlyndai-aq...
Kälen dausyn osy qazir özi armandağan qūlyn minez attyŋ i̇erkeligine sap, ädettegiden göri kömeiinde ūzağyraq şyrqau biıkke şyğandatyp apardy da, aiaq astynan kilt üzdi. Kälenniŋ dausyn köpten i̇esitpegen balyqşylar ünemi işterinen yntyğyp tosyp jüretin. Ol dausyn kilt üzgesin de, ön baurap alğan jūrt qybyr i̇etpedi. Rai qasyndağy bireudiŋ qolyn qysyp, qybyr i̇etpei qatyp qapty. Än üzilgende demin bir- aq aldy.
─ Ätteŋ, qyz bolsam, men tek Kälen ağağa ğaşyq bolar i̇edim!
Iştegiler Kälenniŋ kelgenin ännen bildi; än toqtağan boida bäri birden dürk köterilip tūryp ketti. Syrtqa şyqqaly i̇esikke bettei bergende, ar jaqtan jolynda tūrğan kisilerdi omyraulap Kälenniŋ özi ūmtylyp kele jatty. Tertedei ūzyn aiağy i̇ereŋ - sereŋdep annan -sannan bir basyp keldi de, ornynan köterile bergen İelamandy aiağyna tūram degenşe, otyrğan jerinde bas saldy.
─ Qaitsin, sağynğan ğoi, - dedi kempir-şaldar köŋili bosap.
Kälen qūşağyn tez jazdy. Möŋkemen qatar qaŋ törde otyrğan İelamanğa būrylyp, bas-aiağyna köz saldy. İelamannyŋ üstinde teptik köilek. Aiağynda qisyq taban jaiyn auyz bäteŋke. Saqal - şaş ösken. Jel qaqqan jüdeu beti qaraiyn, osy otyrğan kisilerden özgeşeleu körindi.
─ Jūrt seni öldi den dūğasyna kirgizip jür i̇edi. Öziŋ o dünieden kelgennen saumysyŋ?..-dedi Kälen külip.
─ Kelse nesi bar?! O dünie orystyŋ türmesindei - aq bolar,- dep äzilge orai İelaman da külip jauap berdi.
─ Adam şirkin it jandy ğoi, basqa tüskesin tozaqqa da könedi.
─ Tozaqty o dünieden izdeudiŋ qajeti joq. Nağyz tozaq - orystyŋ türmesi.
Kempir - şaldar jağy kürsindi.
─ Käne, jöniŋdi ūqtyrşy, seni özderi bosatty ma?- dedi Kälen.
─ Joq, qaşyp şyqtym.
─ Bäse, qolğa tüskesin bosatatyn ba i̇edi?! Sen qai jerlerde boldyŋ?
─ Şalqardan aidağasyn bizdi Jamanqalağa apardy.
─ Jamanqalaŋ... Ay, au, İelamanjan - au, ol özimizdiŋ Jylda astyq äkelip jürgen jerimiz ğoi?..
Üi lyq toly. Syrttan kisi kirgen saiyn jerqazbanyŋ jaman i̇esigi syqyr-syqyr. Alasa üidiŋ auasy äp-sätte auyrlap, balyqtyŋ şyryşy, ter siŋgen kiımniŋ külimsi iısi qolqa ata bastady. Törde otyrğandar i̇esik jaqtağylarğa «üidi pysynatpai, syrtqa şyğyŋdar»,-dep i̇edi; oğan i̇eşkim selt i̇etpedi. İelaman i̇esik jaqta syğylysqandardyŋ köbin tanymady. Süitse, ötken jylğy jūtta malyn qyryp alyp, basqa künköris tappağasyn qyrdan köşip kep, balyqşylyq käsipke kirisken kirmeler i̇eken.
─ Şai keledi... Jol beriŋder!
Elaman şöldep otyr i̇edi, soğan qaramastan şaiğa zauqy şappady. Üi işindegi äŋgimege yqylassyz. Bağana üi işindegilerdiŋ arasynan közimen izdep, syrttağy sel dybysqa da i̇eleŋ i̇etip qūlağyn tige qap, degbiri qalmai otyrğan-dy. İendi qazir qauqyldap söilep, qarqyldap külgen köŋildi kisilerdiŋ arasynda i̇eşteŋege köŋili selt i̇etpei, sazaryp otyr. «Mümkin, jalğyz tūru qiyn bolğasyn äkesiniŋ üiine... joq, joq, äkesiniŋ üiine ketse, mynalar mūnşa qinalmas i̇edi ğoi. İä, qinalmas i̇edi... al mynalar şynymen qinalyp otyr...»
Küdigin anyqtağysy kelgendei, İelaman qasynda otyrğan kisilerdiŋ ärqaisysyna bir qarady. Biraq mynalar beti küigendei, İelamanğa tura qarai almai, janaryn alyp qaşa berdi. Basqany qoiğanda, jan balasynan jüzi yqpaityn Kälen de bül bilmeitin bir syrdy işine bügip biteulenip apty. «Tegin bolmas»,- dedi İelaman işinen.
─ Qyrdağy auyldar qalai i̇eken?
Qart balyqşy Kälenge qaran til qatsa da, köz qiyğy İelamanda.
─ Olarda da bereke qalmapty. Bailar jağy bolmasa, bylaiğy halyqta basy bütin üi az.
─ «Jyrtyq üidiŋ Qūdaiy bar». Qaita, Qūdai oŋdap äzir biz aman otyrmyz, dedi Dos.
─ Qoi, Dos! Şanyşqydan jyrylğan balyqtai, jalğyz seniŋ amandyğyŋnyŋ rahaty qanşa?... - dedi Kälen.
Osy i̇ekeuiniŋ köpten qyrbai jürgenin baiqaityn Möŋke tilge kep qala ma dep qorqyp i̇edi. Şynynda da, dökir minezdi Dos düŋk i̇etti:
─ Jūrtty qaitem?! Özimniŋ basymnyŋ amandyğy kerek.- Bir büliktiŋ bastalatynyn baiqağan qart balyqşy aldyn alğysy keldi me, älde abyrjyp sasyp otyryp i̇erteden beri yŋğaiyn taba almai qoiğan äŋgimeni qalai bastap jibergenin özi de baiqamai qalyp i̇edi:
─ İelaman qarağym,- dedi oğan öz qolymen kesesin alyp berip jatyp.
Elaman kesege sozğan qolynyŋ qaltyrap ketkenin baiqady. Bir qolymen ūstasa tüsirip alatyndai, özine ūsynğan keseni qos qolymen ūstady. Qart balyqşynyŋ bastauyn bastasa da, biraq ar jağyn aita almai, kürmelip qalğany Sudyr Ahmetke ūnamady. İelaman i̇erteden jüregi sezip otyrğan sūmdyqty basqa i̇emes, osy joly tap osy kisiniŋ öz auzynan i̇esitetinin bildi de, qybyr i̇etpedi. Demi de toqtap qalğandai.
Üi işi jym-jyrt. Syrttan qatty qainatyp äkelgen jez samauyr ğana i̇entigin basa almai byjyldap tūr.
─ İelaman qarağym...- dei tüsti de, qart balyqşy tağy da toqtady. Sosyn:- Ainalaiyn -ai, sen ketkende artyŋda ümitiŋdi ūstap qalğan üiiŋ... iä, üiiŋ bar i̇edi...- dep i̇edi.
Elaman qos qolymen tas qyp ūstağan kese i̇endi bir qyssa synatyndai syqyr-syqyr i̇etti.
─ Sen de temir tordan bosağan qūstai Uiaŋa ūşyp kelgende... Ätteŋ, dariğa - ai...- dep, kömeii jasqa bulyğyp toqtap qaldy.
Sudyr Ahmet alğaşqyda sytylyp şyğyp ketkisi kep i̇edi, biraq qart balyqşynyŋ söz iläminen qazir bir qyzyqtyŋ bolaryn bildi. Ūry köz jyltyŋdap üi toly kisilerdiŋ arasynan İelaman men Kälenge alma-kezek qarap... şydamy äbden tausylğanda, sözge özi aralasqysy kep qozğalaqtai bastap i̇edi, Möŋke toqtağanda quanyp ketti.
─ Äi! Äi, Möŋke, kölgekteitin ne bar?! Kömeiiŋdi buyp, qylğynyp söileuiŋdi qoi. Äiel - auyr qaza i̇emes. O, täiiri, qyrdan i̇emes, teŋiz jağasynda taŋdauly qatyn qazir myqty bir qaranyŋ pūlynan aspaidy.
Elaman uysyndağy qos qoldap qysyp alğan keseniŋ syqyrlap synyp bara jatqanyn sezbedi.
─ Oibai - au, būrynğylar bilip aitqan ğoi. Būl äiel jeti dūspannyŋ biri ğoi. İer jigitke opa bergen be? Ay! Au, İelamanjan - au, Aqbala da opasyz bop şyqty ğoi. Sen ketkesin...
Sudyr Ahmet Kälennen bir päle kütkendei, kilt toqtai qap, köziniŋ qiyğyn qorqaqtap tastap i̇edi. Kälen osy äŋgimeni qaita Sudyr Ahmettiŋ aitqanyn qalap otyrğan siiäqty. Sudyr Ahmet sony baiqağasyn:
─ Qūrysyn, aitatyny joq. Täŋirbergenmen yrjalaŋdasyp jürdi de, aqyry bir tünde taiyp tūrdy,- dep i̇edi, İelamannyŋ uysyndağy kese kütir i̇etti. Alaqanyna tögilgen yssy şaidy da sezgen joq.
─ İelamanjan, qinalma. Sağan äieldi özim alyp berem. Köre qal, sol saiqaldyŋ äkesindei äiel tauyp bermesem be...
─ Oi, qyrt, şyq üiden!- dedi Kälen aqyryp. Sudyr Ahmet Kälenniŋ qatty būzylğan türin tanydy da, jym bola qap, üi toly kisilerdiŋ arasymen jylysyp ketip bara jatyp ta qaşan i̇esikten şyqqanşa būjyr qara kisiden köz qiyğyn almady.
Osy kezde syrtta äldekim balyqşylar aulynyŋ itin şulatyp şauyp kep, atyn i̇esik aldyna minbelete toqtady. Işten şyğa bergen Sudyr Ahmetti basatyndai atyn omyraulatyp kimelep bara jatty.
─ Ay, köziŋe qara! Qyrasyŋ ba?
─ Būl auyldyŋ i̇er - azamattary qaida?
─ İe, meni äiel dep kim aityp i̇edi?
─ Qyrşaŋqysyn mūnyŋ. Balyqşylar qaida dep tūrmyn...
─ İe, nemene... balyqşydan basqa kisi kisi i̇emes pe?
─ Äi, qyrt...
─ Öziŋ qyrt! Sen... Sen qara saqaldy, kiız kereqapty qyrtsyŋ. Yzam işime syimai, qara tyrnağyma deiin küiip tūrsam, oibai - au, būnyŋ... būl jamannyŋ basynyp... Oibai! Oibai, öldim... öltirdi...
Iştegiler bir-birine qarady. Qara saqaldy, kiız kereqapty kisini Qabyrğa bolysyna qarasty i̇el jaqsy biletin. Äsirese, däl qazirgidei bülinşilik kezde būl kisiniŋ jaqsylyqpen jürmegenin bildi.
Sudyr Ahmet şar i̇ete qalğanda i̇esikke jaqyn tūrğan Rai syrtqa atyp şyqqan-dy. Sudyr Ahmet at aiağynyŋ astynda ala qūrttai jiyrylyp jatyr. Qara saqaldy oğan qaita-qaita şüiligip, qamşysyn üiirip tönip qalğan i̇eken. Rai qamşyğa qarsy ūmtylyp, qara saqaldynyŋ qolyna jarmasty:
─ Aqsaqal, būnyŋ jaramaidy...
─ Jiber qolymdy.
─ Kisini jazyqsyz zäbirleme.
─ Äi, bala... seniŋ atyŋ Rai ğoi osy?
─ İä, Rai...
─ İendeşe, patşa qyzmetine baratyn jeti jigittiŋ biri bop tizimge iliktiŋ. Bar, äzirlen...
Iştegiler syrtqa jügire şyqty. Rai jönindegi ömirdi anyŋ i̇esitken-di. Qalğan alty jigittiŋ kimder i̇ekenin sūrauğa bata almady. Sūrai qalsa, myna kiız kereqaptynyŋ auzynan ärkim öz atyn i̇esitetindei sezip, suyŋ ürei jürekke şauyp i̇edi. Qalğan alty jigitti atşabardyŋ özi atap berdi. Balyqşylar i̇es jiiäm degenşe atşabar «äzirlene beriŋder!» dep ömir i̇etti de, attyŋ basyn būryp ap kelgen jağyna qūiyndatyp şaba jöneldi.
Elaman, Kälen, Möŋke qozğalmai otyryn qalğan-dy. Atşabar ketkesin balyqşylar işke qaita kirdi.
─ Älgi it azğantai quanyşymyzdy da ulan ketti - au,- dedi Möŋke.
─ Onyŋ qolynda ne tūr?! Bolystyŋ jetegindegi qarğyly töbet qoi ol. Bolys «ait» dese, ars i̇etin şalğaiyŋnan ala ketedi.
─ Qalai kemitseŋ de, bizge sol jamannyŋ da öli jetip jatyr! Tynyş otyrğan aulyŋdy jau tigendei i̇etti de ketti, äne!
Esik jaqta otyrğan bir qariiä kenet zarlan qūia berdi:
─ Apyr - ai, i̇endi qaittik? İendigi künderiŋ ne bolady?- Jauap kütkendei ol ärkimge bir qarady. İeşkim ündemedi. Būnyŋ özindei olardyŋ da därmensiz i̇ekenin bildi de, qariiä ökirip jylap jiberdi. Ony i̇eşkim jūbatpady. Kälen bylaiğy kezde basyna qandai is tüskende de bosaŋsyğan kisini jaqtyrmai, jekirip tastauşy i̇edi; bū joly da ünsiz. Qariiä jasyn äzer tyidy. Qolymen jer tirep, ilgeri taman jyljyp keldi de, İelamannyŋ aldyna tize bükti:
─ Şyrağym, jas ta bolsaŋ osy auylğa bas i̇ediŋ. Käri kisi de bir, kärip kisi de bir. Qysylğanda özderiŋe qol sozamyz. İer - azamatyŋdy qozydai kögendep äketuge qarady. Būğan ne isteimiz?
Elaman qariiäny qinağan saualğa qalğandary da jauap kütip otyrğanyn baiqady. Körine kelgen ajaldai, patşa jarlyğy da bir jan araşa tūra almaityn auyr näubet. Oğan ne dep jauap beredi. Ras, ol türmeden qaşyp kele jatqanda jolşybai talai i̇eldiŋ patşağa jigit bermeimiz dep qarulanyp jatqanyn kördi. Airyqşa, myna Şalqar, Yrğyz, Torğai maŋynyŋ qazaqtary...
─ Äi, balam, i̇eŋseŋdi köter! Halyq jön taba almai, toryğyp tūr ğoi,- dedi qariiä onyŋ ündei qoimağanyn ūnatpai. «Jön tauyp beretin kisini tapqan i̇ekensiŋ»,- dedi İelaman işinen. İelaman özinen jauap kütip otyrğan kisilerge köziniŋ qaraşyğy auyrlap, sabyrly salmaqpen qarady:
─ Özderiŋnen artyŋ men ne bilem?... Bar bilgenim: patşa jarlyğy bir biz i̇emes, barşa halyqqa tegis körinedi. Qai jerde de halyq narazy...
─ İe, mynau bir jaqsy lepes qoi...
─ Bäse, būğa bermei, i̇endigi jerde halyq ta halyqtyğyn ister.
─ Bükil halyq köterilse, bälkim, patşa bata almas.- Halyqqa İelamannyŋ auzynan şyqqan jaŋağy habar jeleu berip, jan-jaqtan dabyrlap, delebeleri qozyp bara jatty. Sony baiqağan Kälen:
─ İei, İelaman, aldyŋda tūrğan myna öndirdei jigitterdi köremisiŋ?! İerteŋgi küni būlardy qatyn-balalarynyŋ aldynda öz qolyŋmen qozydai kögendep bergenşe, nar täuekel dep alysyp ölsek qaitedi? Tym qūrysa, basqa bolmasa da, ana Qaratazdan kegimizdi alar i̇edik qoi.
Qyzba jigitter Kälenniŋ sözine köterilip ketti. Keibir aq köz i̇eserleri qolma-qol qaruğa şaqyryp:
─ Kälen ağa, İelaman ağa, bizdi bastaŋdarşy,- dep i̇elirip bara jatyr i̇edi, Kälen aqyryp tyiyp tastady da, tağy da işin aşpai ünsiz tūrğan İelamanğa qarady:
─ Qyrdağy auyldardy körip keldim. Bir adam aiqailap şyqsa, bäri köterilgeli tūr. Taisaqtaityn tügi qalmady...
─ Solai şyğar, biraq, Kälen ağa - au, biz bärimiz de qara jaiau i̇emespiz be? Jaiau jürip, kimge qairat qylamyz?!
Jeligip tūrğan jigitter jym boldy da, ün - tünsiz üidi - üiine tarai bastady. Kälen men İelaman ğana qozğalmai, ärqaisysy öz oiymen oŋaşalanyp, tūryp qaldy.
* * *
Būl künderi Raidyŋ köŋilin delbemek bolğan balyqşylar ony qoldan-qolğa tigizbei kezek-kezek şaqyryp, qonaq qyluda. Birge ösken qatar qūrby ony qaterli jolğa qimai, işterinen tynyp qinalsa, al, jaqsy köretin jeŋgeler kezdese qalsa kemseŋdep qol beredi. Ondaida Rai äzilge şaptyryp:
─ Qaita soldattyqtyŋ özi artyq pa dep qalam. Körmeisiŋ be, ūzatylatyn qyzdai būl auylğa bağym asyp tūr,- dedi külip.
Bügin ony Möŋke şaqyryp i̇edi; osyğan deiin uaiym-qaiğyny boiyna darytpai, jūrt aldynda jarqyldap jürse de, qart balyqşynyŋ üiine kelgesin özin ūstai almady. Äsirese, siŋlisine qatty ūqsaityn Älizany körgeninde, Böbek i̇esine tüsti. Irgede süieuli tūrğan dombyrany qolyna alyn şerli köŋilge jūbanyş izdegendei, jalğyz işekti şertip tyŋqyldatyp otyrğan. Ac jabdyğymen üige kirip-şyğyp jürgen Äliza üige aşyq tūrğan i̇esikten i̇endi birde i̇eŋkeiip kire berdi de, qalşiyp tūra qaldy. Jaŋa ğana syŋaryn joğaltqandai jalğyz işektegi jarymjan tyqqyl sap bop tyiylypty da, onyŋ i̇esesine i̇endi qos işek qosyla ün qosyp i̇eŋirep jatyr i̇eken. Jäne mynau sorly siŋlisiniŋ süiip aitatyn i̇edi - «O, qarağym, sen qaitesiŋ men degende?..» Osy bir şerli saz Raidyŋ qolyndağy dombyranyŋ qos işeginen üzilmei, jūlyn-jüikesin üzip barady. Bū da öziniŋ özegin örtegen armandy aityp jetkize almai, mūŋyn dombyrağa şağyp, jasqa toly közi būldyrap otyr!
Aldyna as kelgesin, Rai dombyrany irgege süiedi.
─ Ai, Möŋke ağa - ai! Būl ömir kimge opa bergen?! Basy jūmyr pendede küŋirenbei ötken, jüregi bütin kim bar deisiŋ?
Köŋili bosap, köz jasyna ie bola almai bara jatqasyn Äliza türegep öreşege kirip ketti. Aldyna qoiğan asty bir adam tatyp alğan joq.
Sol üstine Kälen keldi.
─ Rai, şyrağym, bügin keşke bizde bolarsyŋ.- Kälen keşe şaqyrmaq bolğan i̇edi, biraq keşe qonaqasyğa laiyŋ i̇eşteŋe bolmağasyn büginge qaldyrğan bolatyn. Qonaqasynyŋ retin äieli bağana qūlaqqağys qylğanda, Kälen oğan:
─ Auğa balyq tüsken şyğar?!- dep onşa sasa qoimağan.
─ Qaidam... suğa senu qiyn ğoi.
─ Äi, qatyn, qara aspandy qapyltpa! Asym bolmasa peiilimmen riza qylam. Özine kelistirip tūryp Sarynyŋ änin şyrqap berem,- degen i̇edi de, Kälen qos i̇eskekti qoltyğyna tyğyp teŋizge tartyp i̇edi. Qaşanda tynyştyqty oilaityn qart balyqşy būğan: «Orystardyŋ qytyğyna tiıp qaitesiŋ, özderiniŋ qyzğyştai qoryp otyrğan jeri ğoi?» degenine qaramai, Kälen keşe audy balyğy köp zapretke salğan-dy.
─ Qate istediŋ ğoi,- degen Möŋke.
─ Au, būl «qaraşekpenniŋ baiy» qazyp şyğarğan teŋiz i̇emes, Qūdai bergen ämmege ortaq teŋiz i̇emes pe? Sonan kele taŋdağan jerin Temirke alyp, tastağany bizge tietini ne? Joq, jeter osy! Qaşanğy i̇ez bop, i̇esek bop ötemiz?! İesek te «yŋ - q!»- dep, iyğyna şūqi berse, möŋkuşi i̇edi ğoi,- dep Kälen osyndaida aldy-artyn oilamaityn öziniŋ i̇ejelgi aq köz i̇erligine basyp ketken . Jağağa kelse... bütil balyqşy teŋiz üstinde jür i̇eken. Jel joq. Aspan aşyq. Teŋiz şyradai tymyq. Aq şağalalar men ögiz şağalalar qanaty satyrlap qaptap jür. Airyqşa, ögiz şağalalar balyqqa qūnyqqan, qomağai. Qanat qağysy da söleket. Öŋmenin salyp, öŋkildep ūşyp kep, au qarap jatqan balyqşynyŋ tas töbesine tönip, asa bir sūğanaqtyqpen moinyn temen sozyp, üŋile qarap ötedi.
Kälen qaiyqty suğa saldy. Qos i̇eskekti malşylap, aqyryn i̇esip kele jatqan. Kenet äldekimniŋ:
─ Ana qara!.. Kurnos İvandy qara!- degen dausyn i̇esitti. Biraq ony i̇eleŋ i̇etken joq. Jalpaq taban qara qaiyqtyŋ tūmsyğyn kişigirim qopaqqa tirei toqtady da, qos i̇eskekti qaiyqtyŋ kenerine süiei saldy. Sosyn tez i̇eŋkeiip audyŋ qūlağyn ūstady. Au közi balyqtan qūr i̇emes, sirelep basyp qapty. Deni sazan. Qaraköz ben ainaközder de qyz öŋirine qadağan kümis teŋgedei jyltyldaidy.
Kälen au közinen balyqtardy bir- birlep alyp jatyp, köz qiyğyn keiingi jaqqa tastap i̇edi; Kurnos İvan jeŋil aq qaiyqtyŋ qarağūsyn būğan turalap, jostyrtyp, i̇esip keledi i̇eken. «Myna äumeser qaitedi? » - dedi Kälen işinen.
Kurnos İvan i̇esip kele jatyp būğan būrylyp qarap qūiady. Kälen de köz qiyğyn onan aiyrğan joq. Kurnos İvan biyl köp balyqty şiritip alğasyn biraz uaqyt dünieden baz keşkendei bop beti auğan jaqqa qaŋğyp ketken-di, sonan ol azyp-tozyp oralğan i̇edi de, tatar baiyna jalynyp-jalbarynyp jūmysqa ornalasqan i̇edi. Būl künde ol mülde özgergen. Būrynğydai qazaqtarğa iş tartqansyp, jylmaŋdap tūrmaidy. Äsirese, Kälen men Möŋkege qany qatyp alğan. İeregisse mort ketetin ojar. Balyğy mol jerge jaqyndasaŋ, auyŋdy tartyp alady. Qarsy dau aita bastasaŋ, o da dereu qaharğa minip, qara äinek astynan ürei tuğyza suyŋ jymiyp tūrğany. Ony balyqşylar äzireiildei köretin.
So l äzireiil Kälenge tüiilip kele jatyr. Astyndağy jeŋil aq qaiyq tūmsyğymen sudy tilip, jostyrtyp keldi de, būnyŋ qaiyğymen qatarlasty. Kurnos İvan ai-şaiğa qaramai, şap berip Kälenniŋ qolyndağy auğa jarmasty.
─ Äi, tamyr... Time!
Kurnos İvan jyr demei, Kälenniŋ qolyndağy audy bilegine orap - orap aldy da, bar küşimen tartyp qap i̇edi, Kälenniŋ qaiyğy şaiqalaqtap qalsa da, biraq özi bylq i̇etpedi. Qaita bilegine orap alğan kendir jip Kurnos İvannyŋ alaqanyn osyp, terisin sydyryp ketti.
─ Time dedim ğoi, tamyr,- dedi Kälen.
Kurnos İvan myna qara būjyr kisini küşpen ala almasyn bildi de, audy tastai sala qos auyz myltyqqa jarmasty. Biraq oğan kezeuge keltirmei, Kälen myltyqty özinen taidyra qağyp jiberdi de, i̇endi bir qimylmen ananyŋ qolynan op-oŋai jūlyp aldy.
Kälen de anyŋ jaulyqqa basqan i̇edi. Sony baiqağan körjik mūryn qara orys:
─ Äi, batyr, qoi! Qoi i̇endi,- dep i̇edi, Kälen qūlağyna da ilmedi. Onyŋ i̇endigi qimylyna köz ilespedi. Tipti i̇es jiiüğa keltirmei, anany bas salyp öz qaiyğyna op-oŋai köterip aldy. Tabanyn jerge tigizbei, basynan asyra joğary kötergen boiy şaiqalaqtap tūrğan, qaiyqtyŋ qarağūsyna apardy da, qol sozymdai jerdegi qamys qopaqqa atyp jiberdi. Nebäri kiız üidiŋ aumağyndai şirik qopaq taban tireuge kelmei, Kurnos İvan su tübine salmağymen batyp bara jatty.
─ Qūtqaryŋdar! Ağatailar, qūtqaryŋdar,- dep jan dausy şyğa şyrqyrady.
Kälen onyŋ qaiyğyn özine qosarğa aldy da, qos i̇eskekti aqyryn i̇esip ūzai berdi.
─ Qonaqty qaittik?- dedi Jamal balyqqa ketken küieuiniŋ qūr qol kelgenin körip.
─ Qatyn, sezdi qoi! Tez baryp İelaman men Möŋkeni şaqyryp kel!
─ Tynyştyq pa?
─ Bar dedim ğoi!
Jamal bir sūmdyqtyŋ bolğanyn bildi de, jügire jöneldi. Kidirmei İelaman men Möŋke keldi. Kälen olardy külip qarsy aldy:
─ Osy i̇eldiŋ bir tentegi baiağyda: «Istep saldym bir isti, Alla oŋğarsyn būl isti»,- degen i̇eken. Bir isti men de istep kep otyrmyn.
─ Qate istegen i̇ekensiŋ - dedi Möŋke qynjylyp. Kälen būndaida qinalğandy jaratpaityn. İelaman oğan qairat bergennen basqa amaldyŋ qalmağanyn bildi. Kurnos İvan suğa ketti me? Älde bireu-mireu qūtqardy ma? Qaisysy bolsa da, onyŋ artynda joqtauşysy bar. Onsyz da osy küni Qūdaimende, Täŋirbergen, Temirkeler balyqşylar aulyn qyryna qalai alaryn bilmei, syltau izdep jürgen-di.
─ Bir sylasy bolğanşa qamys arasyna tyğyla tūrğanyŋ maqūl,- dedi İelaman şamyna timei, aqyry i̇eskertip.
Kälen maqūl kördi. Sonysy jön boldy. Kälen ketken boida jar basyndağy balyqşylar aulyna Kurnos İvan bastağan bir top kisi keldi. Su jūtyp öluge qarağanda ony balyqşylar qūtqaryp alğan i̇eken. Üstine basa-köktep kirip kelgen qaruly kisilerdi körse de otyrğan ornynan qozğala qoimağan Kälenniŋ qatynyn Kurnos İvan teuip jiberdi:
─ Küieuiŋ qaida?
─ Tart aiağyŋdy. Men Kälenge qatyn bolsam da, sağan qatyn i̇emespin.
─ Qarai ğoi būny. A nu - ka... Nu - u, küieuiŋ qaida?
─ Küieuim qaida jüretinin qatynymen aqyldaspaidy.
─ Ah, tak?!
─ Ne deidi myna kärjik mūryn aqymaq?
Kurnos İvan qatyndy şaştan alyp süirei bergende, syrtta bir top kisi topyrlap kirip kelip i̇edi.
─ Tart qolyŋdy!
Kurnos İvan būrylyp qaramasa da, tu syrtynan şyqqan myna dauysty tanydy. Bilegine orap alğan äieldiŋ şaşyn jibere qoimasa da, qatty betinen qaityp qalğandai. Özimen iyq tirese toqtağan iri deneli kisige, bū da bäri aibatyn aldyrmai, aqyryn būryldy.
─ Men qylmysty kisini izdep jürmin. Sen būl arağa aralaspa.
─ Qylmysty kim, qylmyssyz kim, ol bir Qūdaiğa aian.
─ Qazaqtyŋ jaqsy maqaly bar i̇edi? Qalai i̇edi? «Tyşqan inge kire almai jürip qūiryğyna qaljuyr bailap alady » deuşi me i̇edi osy?
─ Onymen ne aitpaqsyŋ?
─ Aitqym kelgenin aittym. Özgeniŋ jönin jöndep qaitesiŋ, sen, asyly, öz basyŋnyŋ amandyğyn oila.
Onsyz da zyğyry qainağan İelaman tap osy arada, tap osy qazir myna körjik mūryn qara orysty jyğyp salyp qyzyl jon qylyp sabağysy kep ketti.
─ Seniŋ jaiyŋdy bilem. Sen orys baiyn öltirgen İelamansyŋ ğoi. Jylyŋdy ötemei türmeden qaşyp kelip jürsiŋ. Abaila, ökimettiŋ qūryğy ūzyn...
─ Ony körermiz. Al qazir meniŋ qūryğyma tüspei tūrğanyŋda şyq üiden!
Kurnos İvan syrt aibatyn aldyrğysy kelmese de, biraq İelaman şyn tiktelgende şoşyp ketti. Anada temir süimenmen Fedorovty ūryp jyqqanda myna imansyzdyŋ türi däl osyndai bolğan şyğar dep oilady. Bir jağynan İelamanmen birge işke i̇ere kirmei, syrtta, i̇esik aldynda tūryp qalğan balyqşylar da i̇esinen şyqqan joq-ty. Kurnos İvan kisilerine qarap, kettik dep ymdady.
Būl auylda aiaq artar kölik joq. İendeşe qara jaiau Kälenniŋ alysqa ūzap kete qoimağany anyq.
─ Kälenniŋ üiinen köz jazbaŋdar,- dep ämir i̇etti de, Kurnos
İvan qalğan jigitterdi i̇ertip promsolğa tartty.
* * *
Üi işinen tösek salatyn yŋğai baiqalğasyn İelaman tysqa şyqty. Qaraŋğyğa közin üirete almai, i̇esikten attai bere irkilip qaldy. Kün şyqpai tūratyn käsipşil auyl äldeqaşan ūiqyğa ketipti. Jerqazbalardyŋ bärinde de şam söngen. İelaman tösek salğanşa auyl syrtyna şyğyp, sergip qaitqandy jön kördi. Künūzyn kisi - qara köp jinalğan qapyryq üide sary jambas bop i̇ezilip ūzaq otyrğandiki me, syrtqa şyqqasyn da öz denesin auyrlağandai del-sal. Aiağyn aqyryn alyp, üi syrtyna ūzap barady.
Ai batqan. Kündiz kök jüzin lailağan sūiyq sūrğylt būlt birde jauar künniŋ ajaryn tanytyp, tütindep, tas töbege şoğyrlana tüsse, i̇endi birde qyrdan soqqan qatty jel äp-sätte dal - dūlyn şyğaryp tūrğan-dy. Tünemelikke qarai jel basylypty. Kündiz Aral öŋiriniŋ jyndy jeli qualap bitken mazasyz būlt qazir qaita tūtasyp, qorğasyndai auyr salmaqpen jyljymai şögip apty. Jūldyzdar körinbedi. Teŋiz jaq qap-qara. Alğaşqyda İelaman Bel - Arandy da köre almap i̇edi. Qaraŋğyğa közi üirengesin balyqşy auyldyŋ arqa betinde qysy-jazy qalqan bop jatatyn şymyldyq taudyŋ auyr tūlğasy tün tübeginen qarauytyp qalqyp şyqty. Onan basqa bir närse körinbese de, osy arada tuyp-ösken jigit ata qonystyŋ är būtasyn öz kökireginde tiriltip, qai jerde ne baryn jūmuly közben de sezip tūr. Bel - Arannyŋ teŋizge tirelgen tūmsyğynan säl beregirek qūlai berisinde, şamasy, äne bir tūsta Taldybeke saiy, onan göri berigirekte Kendirlisai. Aqbauyr da onşa qaşyq i̇emes. Öz auly... keiingi jaqta, bir qyrdyŋ astynda qaldy. Teŋizge tönip tūrğan tik jardyŋ däl ūşar basyna minbelete salğan jerqazbalardy şyğys jaŋ şetinen sanağanda üşinşi üi öziniki... Üilengesin bir jyldai tūrğan ystyŋ Uiasy. Äli i̇esinde: töbesinen tesip şyğarğan soqyr terezeni kei tüni qatty borasynda qar basyp qap, i̇erteŋine taŋ atqanyn bilmei qalatyn. Ondai künderi keş ūianady. Özi tūryp ketken tösekte körpe astynda jas balaşa qol-aiağyn bauyryna alyp jatqan kelinşeginiŋ köŋilin köterem be degen oimen «myna soqyr ittiŋ aldap soqqanyn qaraşy» dep kületin. İelaman jerqazbanyŋ i̇esigine «jylauyq» den at qoiyp aldy. Kirgen-şyqqan saiyn i̇eki büktelip i̇eŋkeiip kirip, i̇eŋkeiip şyğatyn alasa i̇esik, şynynda da aşqan saiyn bir jeri synyp bara jatqandai syqyrlap qūia beretin. İesik aldynan kölbei tartqan şymyldyq peş te, älgi «jylauyŋ i̇esik» te, öz qolymen istegen dünie bolğasyn ba, özine bir türli ystyq. Osy qazir öz Uiasyn i̇eske alğanda köz janary qaraŋğyda qattyraq ūşqyndap, jüzi ystyŋ i̇elesti qiiä almai irke tüsti. Jaŋa üilengen jas jigit sol kezderi bir türli özgerip ketti. Quanyşy qoinyna syimai ünemi jarqyldap külip jürdi. Ömiri şarşamaityn. Künūzyn tolqynmen alysyp tityqtağan kisiler keşkisin, ädette, üsti - bastary malmandai su bop qaitatyn. Osyndai kezde olarğa jar basyndağy jerqazbalaryna jetu aqyret. Basqa kisiler äldeneşe dem alyp, yrsyldap şyqsa, būnyŋ aiağy jerge timeitin. Arqasyndağy asymdyq balyqtyŋ da salmağyn sezbei, jar basyna jügirip şyğatyn. Jaŋa tüsken jas kelinşegin körgenşe köŋili alyp-ūşyp yntyğyp tūratyn. Äldeqaşan qūlağan ata şaŋyrağyn osy kelinşek tüskesin qaita köterip, i̇el qatarly üi bolğanyna quandy. Quanyş üstinde kelinşeginiŋ keibir qytyqqa tier qylyqtaryn baiqamapty. «Joq, baiqadyŋ»,- dedi İelaman.
Mūzğa yğar aldynda, bir küni būny Dos oŋaşağa alyp şyğyp: «Äi, şyrağym, senen basqa kisiler de qatyn alğan. Kelindi tym öbektep kettiŋ. Basyŋa şyğaryp alma. «Balany -jastan, qatyndy - bastan» degendi bilesiŋ ğoi»,- dep betine aitqany qaida?!
Elaman jüregine uyn jaiyp bara jatqan oidy üzip tastady da, ilgeri jürip ketti. İeş närse jöninde oilağysy kelmedi. Auyl syrtynyŋ oty qaşanda qalyŋ. Kök maiqara jusan men qyzyl izen dendep ösetin qalyŋ qauğa osydan qaşan küz tüsip, Qūdaimendege qaraityn maldy-jandy auyl jaz jailaudan qaitqanşa tUiaq timei tūnyp tūratyn-dy. İelaman qalyŋ qaudy keşip keledi. Ilgeri basqan saiyn tüngi taza auada kök maiqara jusannyŋ hoş iısi jan-jağyŋnan aŋqyp, özi de soğan i̇elitkendei, közin jūmyp, qūşyrlana dem alyp kele jatqan-dy. Käde tübinen boztorğai pyr i̇etti. Aŋdausyzda, aiaq astynan ūşqasyn ba, İelaman dir i̇etip toqtai qaldy da, öziniŋ osynşa şoşynğanyna külip qaita jürip ketti. Baiağyda, tünde jylqy küzetetin. Közine ūiqy tirelip at üstinde qalğyp kele jatqanda köde tübinde qonaqtağan boztorğai däl osylai aiaq astynan pyr i̇ete qalatyn. Aŋdausyzda at üstinen tüsip qala jazdap, ūiqysy şaidai aşylyp ketetin. Jeti jyl jylqy küzetipti. Qūdai-au, osy tirlikte özine tier osydan artyq sybağa bolmağany ma? Jeti jyl... İendi, mine jeti jigitiŋdi qozydai kögendep äketkeli jatyr. Biri - öziniŋ bauyrlas inisi. Beişara balanyŋ köz aşqaly bağy bir janbady. Köz aşqaly körgeni -qiiänat, şekkeni - zäbir, jas janyn jaralaumen keledi. Būl ömirde būlarğa basqa sybağa būiyrmağan ba?
Elaman orynsyz dämesin mysqyldağandai, myrs i̇etti. Köz aşqaly özderine qūddy ögei anadai aiauşylyğy joq rahymsyz qatal ömirden qaiyrym - meiirim kütken, sybağa talap i̇etken orynsyz dämesine küldi. Qūdiretti kisiler öziŋe tigen azğantai sybağaŋdy da köpsinip auzyŋnan qağyp äketken joq pa? Sen qosymşa sybağa dämetesiŋ... Mūzğa yğar aldynda osy ömirden tigen azğantai sybağaŋ i̇eziŋe jetpeitin be i̇edi? Üstiŋde üiiŋ, qoinyŋda nekeli jaryŋ bar i̇edi. Bügin i̇ekeu bolsaŋ, i̇erteŋ osy ottyŋ basyna tağy bir tätti tirlik qosylyp, qyzyğy men quanyşy molaia tüsetindei köretin. İendi, i̇endi mine... tirnektep tūrğyzğan Uiaŋdy öziŋ joqta tas- talqan qyp, tağy da soqa basyŋ sopaiyp jalğyz qaldyŋ. Jalğyzsyŋ, jalğyzsyŋ...
Elaman qaityp kele jatyp, osy sözdi işinen äldeneşe ret qaitalady. Şarşağanyn jaŋa ğana sezdi. Oi meŋdetip, qajyğan denesin küşpen qozğap, şyrt ūiqyda jatqan auyldyŋ şetinen aqyryn kire berdi. Şetki bir üidiŋ janynan öte bergende jylağan äiel dausyn i̇esitti: «Senen qalyp, biz kimge tūlğa bolamyz?.. Myna şiettei balalaryŋdy tastap...» İelaman tezirek ötip ketti. İerteŋgi küni azamatynan airylğaly tūrğan äiel zaryn i̇esitkisi de, oilanğysy da kelmedi.
Tösekti syrtqa salğan i̇eken, İelaman şeşinip jatyp qaldy. Taŋnyŋ taiau i̇ekenin sezip, sol boida ūiqtap ketkisi kep közin jūmsa da, jaŋağy jylağan äiel dausy qūlağynan ketpedi. İer-azamatynan airylğandağy küni ne bolmaq? Qalai kün köredi? Azamaty tizimge ilikken jalğyz sol üi me? Osy tüni talaiy qaiğyğa ulanyp, ah ūryp ūiqtai almai jatqan bolar?! « Dünie ne bop barady? İer-azamatyn alğanda da i̇eşkim qol qaqpai, küŋirenip qala bere me? Köne bere me? »
Elaman jaŋa jastyqqa basy tise ūiyqtap ketetindei körip i̇edi. Oi qajytyp qatty qaljyratty ma, ūiqy buyp jatyp ta ūiyqtai almady. Taqa bolmağasyn jastyqty jūmyrlap bauyryna qysyp ap, bir mezgil i̇etpetinen jatyp körip i̇edi, oŋ jaq keudesiniŋ astynda barmaq basyndai bir närse tesip jibere jazdady. Ūiqyly-ūiau İelaman qozğaluğa i̇erinip jatyp: «Būl ne boldy i̇eken?»- dep oilai tüsti de, kenet bir sätte ūiqysy şaidai aşyldy. Syrğa... Älginde artyq sybağa dämetken qylyğyna külgendei, İelaman myna syrğağa da küldi. Külmegende şe... Türmeden qaşyp şyqqasyn būl közge tüspeuge tyrysyp, ylği i̇elsiz, susyz jerlermen jürip otyrdy i̇emes pe? Şalqarğa da soğar -soqpasyn bilmei, i̇eki oilylau kele jatqanda, aldynan kişkentai qalanyŋ şağaladai appaq üileri jarqyrap qūia bermesi bar ma?! Būnyŋ öz auly, qatyn-balasy, qart äjesi, inisi kölikti kisige osy aradan üş-aq künşilik jerde. İelaman aiaq astynan abyrjyp, asyğa bastady. Kün barynda qūttai da bolsa qatyn-balasyna jaqyndai tüskisi kep, qalağa turalap kele jatqan betinen kilt būryldy. Ol i̇endi qalağa soqpai, köldiŋ arğy, i̇elsiz betimen ketkisi kep, şiraq basyp kele jatqan-dy. Jaz ailarynda suy tartylyp qalatyn kişkentai özenniŋ kölge qUiar sağasyna taqap kele bergende, däl janynan dauys şyqty. İelaman toqtai qap, ilgeri jağyna köz sap i̇edi, üş kisiniŋ töbesi körindi. İelaman mūndaida közge tüspei, boi tasalap ketetin ädetpen būrylyp bara jatqan.
Analar:
─ Äi, azamat, beri kel!- dep dauystady.
Elaman birden baiqady: qalağa, bazarğa tüskeli kele jatqan dala qazaqtary. Özderi üş kisi. Şamasy: bir i̇eldiŋ İebeisini siiäqty. Teri-tersek tiegen alqa bel yrduan arba ötkelden öter artqy doŋğalağy batpaqqa batyp, bir jağyna jambastap jatyp alypty. Tatar bailaryna i̇eliktep kiıngen semizşe i̇eki jigit at aidauşyğa järdem berudiŋ ornyna qaita oğan i̇ekeui i̇eki jağynan qojaŋdap: «Öit - büit»,- dep jür.
Elaman arbany qalai şyğarudyŋ jolyn oilan tūrğan-dy. Tatar bailaryna i̇eliktep kiıngen jolauşy i̇ekeu:
─ Qazaq balasysyŋ ğoi... Ainalaiyn, järdemdes, bir toqtynyŋ pūlyn beremiz,- dep būğan jatty da jabysty.
Parlap jekken qos küreŋ taiaq jep zaly bop qalğan i̇eken. Qasyna kisi jaqyndasa dir-dir i̇etip, ala jöneletindei osqyryp tūr. İelaman aldymen auyr jükterdi bir- birlep tasyp, arbany jeŋildetip aldy. Sonan keiin arbany şyğardy. Jükterdi äp-sätte qaita tiep, juan arqanmen üstinen bastyra tartyp bailady.
─ Qairatty i̇ekensiŋ,- dedi arbakeş jigit İelamanğa süisine qarap.
Ana i̇ekeui onyŋ maqtağanyn jaqtyrmai, zekip tastady:
─ Oi, näsilsiz it! Öziŋ - aq istei salatyn op-oŋai närse ğoi...
Elaman i̇eŋbekaqysyn sūrap i̇edi, arbasyn şyğartyp alğasyn ana i̇ekeui jöndep söilespei, syrt ainala bastady. Älginde i̇erteŋgi bazardan qalamyz dep qorqyp tūryp, aqysyn artyq aityp qoiğanyna ökinetin siiäqty. Sol bolmaşy birdeŋemen qūtyla salğysy kep, tiyn -piyn izdei bastap i̇edi, İelaman jağadan ala ketti: «Bir toqtynyŋ pūlyn äkel!»- dep qozğaltpai tūryp, tiesili pūlyn tüp-tügel qūsqyzyp aldy. Qolyna aqşa tüskesin auylğa bas-aiağyn bütindep barğysy kep, qalağa soqty. İerteŋine jaimağa şyğarğan kiımderdi qarap kele jatyp, kenet közi altyn jalatqan syrğağa tüsti. Jyltyraqqa qūmar kelinşegine mynadai asyl syilyq aparğysy kep, syrğadan közin ala almai tūrğanyn özi de baiqamağan-dy. Onyŋ oiyn baiqap qalğan satuşy: «Al, al», - dep tyqqyştai bastady.
Aqşasy jetpei qalatyndai qoryqqan İelaman saudalasudan qaşty. Uysynda qysyp tūrğan aqşasyn satuşynyŋ alaqanyna sart i̇etkizip ūstata salğan-dy. Sonan būl jağadağy auylğa jetkenşe üş kün boiyna kireşi jolyna tüsip alyp, mai şaŋdaqty būrqyldatyp i̇empeŋdep kele jatyp, oqtyn-oqtyn tūra qap osy syrğağa balaşa quana mäz bolğan i̇edi.
Elaman basyn köterip aldy. Ornynan tūrdy. Syrtqa şyqty. Uysynda qysyp tūrğan syrğağa köz sap qaramastan jar basynda tūryp temen qarai laqtyryp jiberdi.
* * *
Biyl Sudyr Ahmettiŋ iti qyryn jügire bastady: sauyp otyrğan süti būlaqtai qaraşa ingen jaman şöp jep aram öldi. Ile-şala aiaq artyp otyrğan tory at iz-tüzsiz joğalyp ketti. Sudyr Ahmet atyn izdep qaitpaq bop auyldan ūzap şyğa bergende, qas qylğandai aiağyna şöŋge kirdi de, üzeŋgisin süiretip üige jetti.
Küieuinen küder üzgen Bibijamal tory atty özi izdep tauyp äkeldi. Sonan beri Sudyr Ahmet öz üiine özi syimağandai sipaqtap - sipaqtap kirip-şyğyp jürdi de, bir küni tal tüste atqa qondy. «İe, Alla, jol bere kör!»- dedi işinen.
Qara jaiau balyqşylardyŋ arasynda öziniŋ atqa mingenin de maqtanyş köredi. Şyt köilektiŋ jağasynan şyğyp turatyn öndirşegi toqpaqtai moinyn ilgeri sozyp, auyl üstine qodilana qarady. Syrtta tiri jannyŋ joğy jynyna tidi. Üiden qozy kögenindei jer ūzap şyğa berdi de, «osy i̇eşteŋe ūmytqan joqpyn ba?»- dep oilap, at basyn tartty.
Sudyr Ahmet yrymşyl bolatyn. Ol tap jaŋa ğana qolyna ūstap otyrğan baltany ūmytyp ketkenine qynjyldy. Osydan keiin bet alyp şyqqan jağyna barğysy kelmei: «Sirä, jolym bolmas»,- dep oilady da, kenet «äi, nar täuekel!- dep atyn tebinip qaldy.
Qoi torynyŋ qort - qort jelisi jūlynyn üzip bara jatqasyn aiaqqa köşip i̇edi. Pele qylğanda şilde aiynyŋ ystyq küni tas töbege kep şaqyraiyp tūryp aldy. Sudyr Ahmet i̇endi janyn qūiarğa jer tappai, bağana i̇erteŋgi salqynmen şyqpağanyna yzalandy. «Äi, sirä, jolym bolmas»,- degen oi mazalai berdi. Qūdaimende qystauynyŋ syrtyndağy şağyl qūmğa kirip, ülken käri jideniŋ janyna toqtady. At üstinde tūryp ol äueli jideniŋ mäuesin terip jep, auzynyŋ dämin aldy. «Üige barğasyn balalar qolyma qaraidy ğoi»,- dep oilap, i̇eki uystai jideni ügip ap, oramal şetine tüidi. Sonan keiin ğana jideni şabuğa kiristi.
Osy jideni üş kün şauyp, törtinşi küni şaqqa qūlatty. Būl küni üiine tau jyqqandai, köilegine syimai keldi. Auyl şetine kirgennen - aq äieline dauystap:
─ Bibijamal!.. Ua, Bibijamal!..- dep tory atty qattyraq tebinip, dübirletip jelip keldi.
Üide au taraştap otyrğan Möŋke i̇eleŋ i̇etti: «Dausy pätti şyqty ğoi, ne bitirip qaitty i̇eken būl Sudyraq?» Qart balyqşy bajasynyŋ üiine baryp i̇edi, Sudyr Ahmet köilekti sypyryp tastapty. Küldäri dambaldyŋ i̇eki balağyn türip alğan. Qolynda ötkir şapaşot. Kisi belindei qara jideni omyrauğa alyp, yrs-yrs şauyp jatyr i̇eken.
─ Iske sät!
─ Äumin...
─ Qatty kirisipsiŋ ğoi!
─ İendi qaiteiin, qatyn-bala qamy ğoi...
─ Dūrys qoi. Sonda būnan ne istemeksiŋ?
─ Oi, myna qatyny tüskir keli şauyp ber dep qūlağymnyŋ qūrtyn jep bolğany. Bir qadalsa būlar... oibai-au, Möŋkejan - au, qūlağyŋnyŋ tūsynda sary masadai yzyldap tūryp alady ğoi. Sosyn, qaiteiin... osy qatynnyŋ - aq degeni bolsyn dep... keli istep bereiin dep jatqanym.
─ Ağaş şabatyn da öneriŋ bar ma i̇edi?
─ İe, bolğanda qandai?! Tek men qol bilgen önerdi köp asa tūtyna bermeimin ğoi... Sonymen bar ğoi...
Sudyr Ahmet maŋdaiynan sorğalağan terdi sūq qolymen bir ilip tastady. Sosyn döŋkiıp jatqan qara jideni ary bir, beri bir audaryp qarap aldy da, jaŋqalap şaba bastady. Şapaşotty siltegen saiyn şyr jūqpağan aryŋ kisiniŋ qabyrğalary yrjyŋdap, i̇entigip yrs-yrs dem alady. Möŋke onyŋ ynty-şyntymen aianbai qimyldap jatqan türine qarap: «Paqyr, qaitsin... paidağa şyndap qarağan i̇eken»,- dep oilap, işi jylyp otyrğan. Süitkenşe Sudyr Ahmettiŋ qoly ala-böle jideniŋ bir büiirine batyp bara jatqanyn baiqady. Biraq ony Sudyr Ahmettiŋ özi sezer i̇emes. Qart balyqşynyŋ qoşemetine köterilip, qyzyl tanau bop i̇esirip alğan i̇edi, şapşaŋ sermegen şapaşottyŋ ötkir jüzi lypyldap kün közinde jarq-jūrq i̇etip, küpşek jideniŋ ala-böle bir büiirine jyny tüskendei qadalyp, üŋgip şaba bastady:
─ Myna Täŋirbergen it i̇eken. Öz isin oraiyna keltirip alğasyn, mağan syrtyn tosyp şyğa keldi. Sonan beri... au, Möŋkejan - au, meniŋ de amalym qūryp, işime tiken qadalğandai bop jürmin qoi,- dep, būl bilmeitin bir äŋgimege basyp bara jatty. Möŋke şydamai:
─ Toqta! Toqtai tūrşy! - dep qolyna jabysyp i̇edi.
Sudyr Ahmet küiip ketip:
─ Toqtamaimyn! Au, men nege toqtaimyn?- dep, ötkir şapa-şotty i̇endi yzaly aşumen kijine sermep, jideniŋ onsyz da oisyrap qalğan jerin japyraq - japyraq audaryp tastady. ─ Meniŋ işime ökpeniŋ ülkeni de, kişisi de syiady. Tisimnen şyğarmai tistenip jürsem de bolar i̇edi...
─ Jä, toqtaşy! Büldirdiŋ ğoi...
─ Ne? Ne dep otyrsyŋ? Neni büldirdim?
Qazirgi Sudyr Ahmet däl bir qaqpanğa tüsken sasyq küzendei şaŋq-şaŋq i̇etedi. Bet baqtyrar i̇emes. Kisige zäredeiden köŋili qalatyn kinämşil de şamşyl. Onyŋ söz ūqpaityn syŋaiyn baiqağan Möŋke:
─ Oi, isiŋ bar bolsyn,- dep qolyn siltedi de, şyğyp ketti.
Sudyr Ahmet oŋaşa qalğasyn ğana jideni büldirip alğanyn baiqady. Būndaida kinäni özinen i̇emes, özgeden izdeitin ol öşin kimnen alaryn bilmei otyrğan üstine bir kempir keldi. Byltyrğy jūtta bar maly qyrylyp, barar jer, basar tau qalmağasyn teŋiz jağasyn sağalağan jüdeu auyldyŋ kempiri i̇edi. Kiımi jūpyny. Jalğyz balasy qystygüni aq tütek boranda yğyp ketken az ğana malyn izdep jürip, üsip ölipti. Kelini käri i̇enesin tastap, törkinine ketip qalğan i̇eken. Kempir būl auylğa künde kelip, mūŋyn şağyp, iştegi şerin tarqatyp ketetin-di. Ol bügin de:
─ «Aryq köŋil - jaryq». Kelinimniŋ ör sözi öŋmenime atqan oqtai qadalady,- dep üirenşikti sözin bastady... Būryn jeldei i̇ese jöneletin Sudyr Ahmet bū joly ündemei, küibektei berdi.
─ Üstimde, mynau... büiiri jyrtylğan i̇eski köilek ylym-sylym...
─ Ä-ä!
─ Öz balam, öz kelinim bolsa, osylai i̇ebil-sebil bop jürem be?
─ Ym - m...
─ Qūrysyn tüge, joqtyq pen qorlyqty kärilikte kördim ğoi, mine.
─ İe - i̇e!
─ Şalym barda qandai i̇edim, bes arşyn aq jaulyqty qarqaradai qyp tartyp, aq ingenge alşaia minip şyqqanymda aldyma qatyn tüsetin be i̇edi?
─ Ä - ä - ä!
─ Şalym i̇erte öldi. Sonyŋ bäri sorlynyŋ ölimine körinip jür i̇eken. Az jasynda ne istemedi ol beibaq?.. Tek ölgesin özin-özi kömgen joq demeseŋ...
─ Şek! Şek, äi!- dep, Sudyr Ahmet qolyndağy jideni tastai sala, atyp tūrdy. İesik aldynda şelekti daŋğyratyp jatqan Qaraqatynnyŋ i̇eki or lağyn taiaqtap quyp, ärmen asyryp tastady. Sodan ol qaşan kempir ketkenşe üige kirmedi. Kempirden de būryn kölemi kişireiip qalğan jideni körse, şydai almasyn bildi. Onsyn arqasy ūstağan baqsydai jyny qozyp keteri belgili. Yzalanğanda änşeiinde aşuyn basyp alatyn äieli de üide joq. «Ataŋa nälet, osy qatynnyŋ - aq şaruasy bitpeidi. Qara ot üi irgesinde irip tūrğanda, aidyŋ küni amanda, atqa şöp şabam dep... oibai - au, basqa maldai i̇emes, at jaryqtyŋ jaz tügil qysta da öz otyn tUiağymen teuip jei bermei me? Ol äteŋe nälettiŋ sony da bilmegeni me, äi?!»
Sudyr Ahmettiŋ jide şauyp jatqany jağadağy auylğa tügel tarap ketken-di. Keşeden beri balyqşylar jūmystan qoly bosasa osy üige jinalyp, Sudyr Ahmettiŋ jide şapqanyn i̇ermek i̇etetin bop jürgen. Olar bügin İelamandy i̇ertip äkeldi.
Sudyr Ahmet olarğa yŋğai bermedi. Syqsyŋdağan nemelerden qysyldy ma, jidege qoly barmai, küibektep jür.
─ Älgi qaqbastyŋ qaidan kelgenin bilmeimin. Şalym barda bes arşyn jaulyqty qaiqaityp tartyp, aq ingenge alşaia minip şyqqanda aldyma äiel tüsetin be i̇edi deidi. Oi, ataŋa nälet! Oi, qaqbas it!
─ Qap, ne qylasyŋ?! Äŋgimege alaŋ bop, qolyŋ taiyp ketken - au, şamasy.
─ İe, ie, süitti ğoi, süitip qūrtty ğoi meni. Myna bir şapaşoty qūrğyr da qylpyp tūr i̇eken. Aŋdausyzda, jau alğyrğa batyp ketkeni.
─ İendi, qalai... keli şyqpai ma?
─ Joq! Joq, keli şyqpaidy. Bijamalğa keli, kelsapty säti tüsse basqa kezde şauyp berem.
─ Mūnan i̇endi ne istemeksiŋ?
─ Özime i̇er şauyp alam. Ne qylasyŋ, jaman i̇er at arqasyn alyp tastap i̇edi...
Külkige bulyğyp otyrğan balyqşylar syrtqa ata - ata jöneldi. Olardyŋ soŋyn ala İelaman da şyqty. Kälen jaiy keşeden beri oiynan ketpei jürgen-di. Özi küizelip jürgesin be, ol äiteuir myna dap-dardai kisilerdiŋ däl osy arada nege mäz bolğanyna tüsinbedi. Bir jağynan jelökpe jastarğa i̇erip ketkenine renjidi. Üige kirmei teŋiz jağasyna baryp, boi jazyp qaitqysy keldi. Qasyndağy kisilerden bölinip, üi aldyndağy tik jardan qiiälap tüse bergende, däl aldynan joğary köterilip kele jatqan Möŋke qarsy kezdesti.
─ İelaman qarağym, jağdai qiynğa ainaldy. Kurnos İvan Kälendi taba almağasyn aşynğan tärizdi. Teŋiz jağasyndağy qamysqa ot qoiğaly jatyr.
─ Ony kim aitty?
─ Öz qūlağymmen i̇estidim.
─ Qorqytu üşin aitqan qoqan-loqy bolar.
Qart balyqşy iegimen sonau tömende, teŋiz jağasynda jürgen kisilerdi nūsqady.
─ Kördiŋ be, anau Kurnos İvannyŋ kisileri. Jaŋa olar bir böşke qaramaidy domalatyp äkep, qamysqa şaşyp ört qoimaq bop jatqan üstinen şyqtym. Kälen qaida keter deisiŋ, tabylar. Bir kisini ūstaimyn dep, osynşa dünieni qarap qylasyŋ ba, myna qamystar jağany qystaityn i̇eldiŋ şabyndyğy. Qys osy qamystyŋ işine mal jaiady, soŋyra bükil i̇eldi öziŋe qarsy qūiasyŋ ğoi dep, Kurnos İvandy äzer toqtattym. Kim bilsin, onyŋ keiin ne isterin?..
Elaman istiŋ nasyrğa şauyp bara jatqanyn baiqady. Jalğyz Kurnos İvan bolsa bir jön. Kälenge qazir Qūdaimende men Temirkeniŋ de qany qatuly. Kälen bolsa i̇eş närseden habarsyz. Öz tağdyryn artynda qalğan joldastaryna senip, qamys arasynda qannen -qapersiz jatyr. İendi qaitti? Ne amal bar? İelaman qart balyqşynyŋ közinen de däl osy sūraqty baiqap, şamasy kelgenşe oğan qaramauğa tyrysty. Jel qataiyp barady. Qamys sasqalaqtai sudyrlady. Kök teŋiz tütigip, qarauytyp qainap jatyr.
Tūşybas qoltyğynyŋ arğy beti - sypyra kök qatpar şyq küŋgirttenip, közden qaşyqtap ketken i̇eken.
─ Qaraŋğy tüskesin qaiyqqa otyrğyzyp teŋizdiŋ arğy betine ötkizip jiberse qaitedi?-dedi İelaman.
─ Oi, ainalaiyn - ai, Kurnos İvan bül arada da aldyŋdy kesip ötip tūr ğoi.
─ Qa - lai?
─ Onyŋ jigitteri jaŋa jağada tūrğan qaiyqtyŋ i̇eskegi men taiauyn sypyryp äketti.
─ İe, meili, äkete bersin. İeregeskende, i̇eki i̇eskekti özim isten berem.
─ Şyrağym - au, būl auyldan synyq ağaş taba almaisyŋ ğoi.
Bir sengeni bar siiäqty İelaman mūrtynan külip tūr. Möŋkege jönin aitpastan jedel basyp, jide şauyp jatqan üige bardy. İesikten basyn sūğa bere:
─ Ağajan, toqtaşy!- dep jügirip baryp, Sudyr Ahmettiŋ qolyndağy şapaşotqa jarmasty,- osy jideni mağan qişy.
Sudyr Ahmet i̇entigin basa almai, yrsyldap tūr. Jidesi qūrğyrdyŋ abyroi bermesin seze bastağan siiäqty. Ä degende sözge kelmei itere salğysy kelin i̇edi. Tek özi qūtyla almai otyrğan ağaşqa mynanyŋ mūnşa nege qiylğanyna qairan qaldy. «Bälkim men būnyŋ qadirin bilmei tūrğan şyğarmyn» dep oilap, bir sözge kelmei İelamanğa itere salğan jideni jalma-jan özine qaita tartyp aldy. Ol i̇endi jideni astyna basyp, atşa minip aldy.
─ Sen... būny qaitesiŋ?
─ Kerek bop tūr.
─ Mağan kerek i̇emes i̇ekenin qaidan bildiŋ?
─ Qūdai şeber - ai!.. Qiyndata bermei, qainyma bere salsaŋ qaitedi?!
─ Äi, qatyn, tek otyr. Būl sen aralasatyn şarua i̇emes. İe, al?.. Sen būny ne istemeksiŋ?
─ İeskek...
─ Ä, balyqqa şyqpaqsyŋ ba? Jön! Jön, biraq būl meniŋ özime de qajet bop tūr ğoi.
─ Bosqa sūrap tūrğam joq, aqysyn töler i̇edim...- Sudyr Ahmet atyp tūrdy. Jaŋa ğana atşa minip otyrğan jideni jerden köterip aldy. Nege büitkenin özi de bilmei, qaitadan jerge tüsirdi.
─ Oibai - au, İelamanjan - au, salğan jerden süidemeisiŋ be? Süideseŋ, jaman ağaŋ senen i̇eştemesin de aiamaidy ğoi. Senen aiağandy it jesin!
Elaman oŋai köngenine quandy. Sudyr Ahmet ainyp ketpei tūrğanda tezirek äketkisi kep i̇edi.
─ Joq, joq, i̇eskekti sağan özim istep berem, dedi Sudyr Ahmet.
Elaman onyŋ büldiretinin bilip, jalynyp kördi. Biraq onan i̇eşteŋe şyqpady. Qaita, neğūrlym jalynğan saiyn soğūrlym anau «özim istep berem», - dep özeurei tüsti. Tipti ol keiinge qaldyrmai, osy qazir tabanda qolma-qol istep bergisi kep, qara jideni qaitadan omyrauğa alyp ysyldap - pysyldap şaba bastady. Jideni i̇eskektiŋ qalağyna laiyqtap i̇ekige böldi. Alğaşqy kezde juan jide jūqaryp, i̇eskektiŋ qalağyna ūqsap kele jatty. İelaman onyŋ qolynan birdeŋe keletinin baiqağasyn:
─ Aha, men bir ainalyp kelsem qaitedi?- dedi.
─ Bar, baryp kel! Qūdai qalasa, sen kelgenşe kelistirip i̇eskek istep qūiam.
Elaman Möŋkeni tauyp ap, i̇eskek daiyn bolatynyn aitty. Qas qaraia Kälendi qaiyqqa otyrğyzyp, arğy betke ötkizip jiberu jaiyn aqyldasty da, Sudyr Ahmetke qaityp keledi. Jideniŋ kölemi būrynğydan göri kişireiip, bitimi özgerip ketken i̇eken. Ony Sudyr Ahmet te sezgen bolu kerek. İelamannyŋ tez oralğanyna tyjyrynyp, teris ainaldy.
─ Mynağan ne bolğan?- dedi İelaman. Sudyr Ahmet jideni teuip jiberdi.
─ Qaratazdyŋ qystauynyŋ janyndağy qūmnan şauyp alyp i̇edim. Qaiyrsyz it i̇emes pe, jidesinde qaidan qaiyr bolsyn?..
Elaman ne derin bilmei, dağdaryp qaldy.
─ İeskek şyqpaityn boldy. İendi i̇eskekti qoidym. Meniŋ i̇eptep i̇etik tigetin de önerim bar ğoi. İendi qalyp isteimin. Köre qal, osy jaz özime kelistirip tūryp i̇etik tigip alam...
Elaman būrylyp jüre berdi. «Osy qasietsizden birdeŋe şyğady dep jürgen... Janym -au, mynau kim?» Közin uqalap jiberip anyqtap qarap i̇edi. İä, sol! Sonyŋ özi! Qolynda qos auyz. Basy pysynağan, i̇eltiri qara börikti qolyna alyp, qos auyz myltyqpen qosyp ūstapty. Kurnos İvannyŋ aŋdytyp qoiğan jigitterin körse de, aiylyn jimastan tapa -tal tüste qamys arasynan şyğyp, auylğa bettep kele jatyr.
Elaman bir i̇esepten onyŋ būlai istegenin dūrys körip, aldynan qarsy şyqty. İelaman jetkenşe keiingi jaqtan Möŋke de jügirip keldi.
─ Şyrağym - au, būnyŋ ne?
─ Äi, qaşanğy tyğyla bereiin?! Masa şirkinder mazamdy alyp bitti.
─ Ne deidi, i̇esiŋ dūrys pa?
─ Aqsaqal, saspa. Ajal şyn tönse, Täŋiriniŋ qoinyna tyğylsaŋ da tabady. Äi, qatyn,-dep būjyr qara kisi üi jaqqa dauystady,- şai qoi. Janymdy alar äzireiil kelgenşe kelistirip şaiğa qanyp alaiyn. Sonan keiingisin köre jatarmyn.
Balyqşylar jinalyn qaldy. Bir ton jas jigit pen Rai da jügirip kep, būjyr qara kisini ortalaryna ala tūra qaldy:
─ Kälen ağa, seni jauğa bermeimiz.
─ Joq, qalqam, sender aralaspaŋdar. Būl özim bastağan is i̇edi, özim aiaqtaiyn.
─ Köpke jalğyz topyraq şaşa almaisyŋ. Asyly, jigitterdi jiğanymyz jön bolar,- dedi İelaman da.
─ Qoiyŋdar, aralaspaŋdar!- dep Kälen bet baqtyrmai, tyiyp tastady,- qolymda on patronym bar. Sonymen äueli on Kurnos İvandy jairatyp salmai, ağaŋ i̇eşkimniŋ de qolyna tüspeidi.
Kurnos İvannyŋ jigitteri myltyqtan qoryqty ma, älde onyŋ däl qazir qamys arasynan qanyn torsyqqa qūiyp şyqqan suyq türin tanydy ma, äiteuir, auylğa kirmei, syrttan toruyldap jürgen-di. Kälender işke kirgen kezde olar tez bas qosyp, aqyldasyp aldy da, bir kisini dereu promsolğa jügirtti.
Däl osy kezde qara saqaldy, kiız kereqapty atşabar qyr jaqtan qūiyndatyp şauyp kep, Kälenniŋ üiine at tūmsyğyn tirei toqtady. Qabyrğa bolysyna tüsken jigit sanyn toltyra almai, Qūdaimendeniŋ jany qysylyp jatqan körinedi. Keşeden beri atşabarlar jan-jaqqa şapqylap, myna kiız kereqapty qara saqal da balyqşylar aulyna kelgiştep ketti. Kelgen saiyn jaŋadan tizimge ilikken jigitterdiŋ atyn i̇esittirip, äzirlik qamyn i̇eskertip jürgen-di.
Bū joly Qūdaimende Kälenniŋ bes jasyn kemitip, tizimge iliktirgen i̇eken. Būl habarğa Kälen taŋdanbai, ünsiz tyŋdady.
Atşabar:
─ Jinal, bol i̇endi!- dep ämir i̇etip i̇edi, Kälen kütpegen jerden jymiyp:
─ Men äzirmin ğoi,- dedi de, şabarmannan būryn syrtqa ytqyp şyqty. Beldeudegi atqa da ol şabarmannan būryn jetti. Üzeŋgige aiağyn salmai, tyqyrşyp tūrğan atqa bir- aq yrğydy.
─ Oinama, attan tüs!
Kälen ala jönelgen attyŋ basyn tartyp, şabarmanğa qaiyryla qarap:
─ Bolysqa sälem ait: adal käsip mağan näsip i̇emes i̇eken. Peşeneme jazylmağan boldy. Tory attan küder üzsin. Ūrlyq mal ūrynyŋ boiyna ğana jūğady,- dedi de, atty tartyp qap Bel - Arannyŋ kezine qarai tasyrlatyp şaba jöneldi.
* * *
Soŋğy balasy ölgeli Möŋkeniŋ üii tilin jūlğan qoŋyraudai, künde, äsirese, keşkisin qaŋyrağan üide kempiri i̇ekeui i̇eki jerde ünsiz tomsaryp otyrady da qūiady.
Bir küni Äliza keşki astan keiin äŋgime bastady:
─ Äi, Möŋke!..- dep i̇edi. Būryn atyn atamağan äiel i̇endi bügin «Äi, Möŋke», - degende şoşyp, selk i̇ete qaldy. Äliza säl ünsiz otyrdy da, älgi oqşau äŋgimeni qaita bastady.-Senimen otasqaly da biraz zaman i̇eken. Qūdaidyŋ qūramağany bolmasa, qoinym qūtsyz bolğan joq... on balağa ana boppyn. Qandai qaraqtarym i̇edi!..
Äliza tamağyna jas tirelip, dausy dirildep bara jatqasyn säl toqtap, köŋilin basyp aldy.
─ Basta da sağan jeŋgelei tiıp i̇edim ğoi. Sol jeŋgelik jolym - jol... İendi seni özim aiaqtandyram.
─ Ne dep tantyp otyrsyŋ?
─ Äi, jarqynym, būl üide meniŋ aldyma şyğar adam joq. Sözim - söz. Seni özim aiaqtandyram. Qaraqatynnyŋ auzy lastau demesek, qaşannan körşimiz. Ydys-aiağymyz aralasyp otyr. Onyŋ Balkümisi qyzymdai bolğan bala... Balkümisti sağan äperip, i̇endigi qalğan ömirimde oğan abysyn, sağan jeŋge bop, i̇ekeuiŋniŋ tileuiŋdi tilep, balalaryŋdy bağyp berem.
Süidedi de, Möŋkeniŋ kelisimin kütpei, tysqa şyğyp ketti. Möŋke änşeiinde öziniŋ yŋğaiymen jürip, tūratyn äieldiŋ bügin qapelimde uysynan qalai şyğyp ketkenine qairan. Kelesi küni ol öziniŋ degenin istep, Möŋkege Qaraqatynnyŋ qyzyn alyp berdi. Sonan beri būl i̇eki üi bir- birimen aralasyp, äielder jağy abysyn-ajyn bop auyz jalasyp ketti. Dos pen Möŋkeniŋ arasy tipti jaqyn. Az ğana aularyn qosyp, balyqty birigip aulap jür. Qaraqatynnyŋ qağanağy qaryŋ. Äsirese, alğaşqy kezde Möŋkeniŋ üiinen şyqpady. Qyzyna üi işin ūstap - kütudiŋ retin aityp, bai kütip, bala bağudyŋ jolyn üiretip jür.
─ Qūtty jerine qondyrdym. İerkek kisi alpysta da qyrşyn jas! Köre qal, Möŋke äli de bir äieldi qartaitady.
─ İe, qoişy! uialam...
─ Ne deidi, myna jüziqara?! Qatyn bop, basyŋa aq salğannyŋ nesi Uiat? Bir jigit köz salmai, äkeŋniŋ oŋ bosağasynda otyryp qartaisaŋ qaiter i̇ediŋ? Qoi, şyrağym! Myna söziŋdi menen basqa bir adam i̇esitpesin,- dep qyzyn tyiyp tastady.- Ot basynan ketkenmen sen äli özimniŋ qanatymnyŋ astyndasyŋ. Men tūrğanda qor bolmaisyŋ, qyzym. Baqyttysyŋ, qyzym! Bilmegeniŋdi bylai iste dep körsetip berip otyratyn anaŋ bar qasyŋda... Aldyŋda Älizadai abysynyŋ bar...
Qaraqatyn būnymen de qoiğan joq, Älizağa da auyl arasynyŋ sybyr - jybyryn jetkize bastady. Biraq Äliza Qaraqatynnyŋ sözin qūlağyna ilmedi. Al Aqkempirmen i̇ekeuiniŋ bir-birine qai kezden de yqylasy basqa. Onyŋ üstine qazir qūdağai. Iri balyq kelse, bir-birin asqa şaqyra qūiady.
«E, qos qaqbas, bastaryŋ qosylğan i̇eken! Ne bauyrlaryŋ bitip bara jatyr deisiŋ?! Men şyğar jamandaityndaryŋ »,- dep oilady Qaraqatyn. Kelesi joly ol qyzyn Älizağa aidap saldy.
─ Ol seni oŋdyrmaidy. Izine qara i̇ermegen bauyry qūtsyz qaqbastan opa tappaisyŋ. Qu taqyrdy güldetem dep sen älek. Köre qal, ol seniŋ iziŋe tiken i̇egedi. Ony aitasyŋ ba, ol qaqbas i̇erteŋ seniŋ balaŋdy bauyryŋnan şyryldatyp tartyp alyp, öziniŋ qoinyna basqaly jür. Sosyn öz balaŋ öziŋe jat bop ketedi. Balaŋdy berme! Üi işiniŋ biligin öz qolyŋa al!
Balkümistiŋ asty-üstine qarai qaiqaiyp bitken türik i̇erni jaişylyqta da şoq tüskendei, söz tilep, ūrys tilep jybyrlap tūratyn-dy. Qazir tipti doldanyp, köbine ydys-aiaqtardy teuip qap, būrtaŋdap bet aldyna söilei bastady. Onyŋ sözin i̇elep jatqan Äliza joq. İeşteŋeni i̇elestirmei, üi işiniŋ bitpei jatqan şaruasyn istep, i̇elpildep jüredi. Ot basynyŋ tynyştyğyna üirengen qart balyqşy auzy-basy süireŋdegen Balkümiske taŋdana qarap otyrady da, tūryp ketedi. Syrtqa şyğady. Kişkentai bälekeidiŋ jaŋağy kökaiyl dolylyğy syrtqa şyqqasyn da oiynan ketpedi. Onyŋ Qaraqatynğa qatty ūqsaitynyn alğaş ret osy qazir baiqady. Balaly bolğasyn qūiar degen älsiz ümitti jeleu i̇etip, özin-özi jūbatty da, Dosqa bardy:
− Teŋizge şyqpaimyz ba?
Dos yqylassyz. Au - qūraly tapşy. Keiingi kezde i̇ekeui seriktes boldy da, i̇eski aulardy jatpai-tūrmai.jamap-jasqap, arqalyğyna qaltqy, tabanyna tas bailap köpten közdep jürgen dämeli jerge salmaq bop jürgen-di. Möŋke men Dos şögir - şögesi mol jağalaudy jalaŋ aiaqtarymen jasqanbai basyp, qauqyldasyp söilep keledi.
− Teŋizde ağys bar-au deimin. Saryldauyn kördiŋ be zaŋğardyŋ?
− Ağys bolsa kelispedi.
− İe, ağysty suda balyq jürmeidi. Asyly, qai maqūlyq ta tynyştyq izdeidi ğoi. Onyŋ üstine dauylda audy şalaŋ basyp, jabağy jündei i̇esip tastaidy.
Teŋizdiŋ qyl jiegi sudyrlağan bala qūraq. Bitik tūsy bauyryna köleŋke saqtap, qara tūnyqtanyp sybyrlai bastady. Jağağa tūmsyğyn şyğaryp ketken aq qaiyŋ būlarğa bala qūraqtan boiyn sozyp qarap tūrğandai. Bir qarğa qaiyqtyŋ qarağūsyna qonyp alypty. Būlardy körse de ūşa qoimady. Minezsiz bai-bai sorly moinyn qylğyna sozyp: «Ğaq -q!.. ğ - ğaq!..» - dep jaman, tarğyl dausy jyrtyla aiyryldy. Būnysy, beine bir jaqta jürgen jūbaiyn qarğap-silep: «Jer jūtty ma, seni?.. Qaidasyŋ, ğy - ğaq!.. Qaidasyŋ, ğy -ğaq?..» - dep dauystap şaqyryp jatqandai i̇eken. Möŋke külip jiberdi.
− Pai - pai, myna qara myrzanyŋ Qūdaiy berip, qonysy kelisip - aq otyr i̇eken.
Qarğa äli de bolsa ūşqysy kelmei, bir- i̇eki qopaŋdady da basyldy. Suly köz alaŋ-qūlaŋ, būlarğa ürkektei qarap aldy da, aqyrynda: «Qoi, bolmas» - degendei, baibalam sala dauystap köterilip ketti. Möŋke men Dos su ağatyn, laqsalau jaman qaiyqtyŋ qasyna toqtady.
Kün tymyq. Sonan kele sonau aŋğar jaq qarağannan qarap gürildep, ūly teŋizdiŋ keşegide auyldan keiin äli de tarqai qoimağan aşu-yzasyn anyq tanytyp tūr. Qaraptan-qarap jatyp kök teŋiz yrğalyp, kärin tige yŋyranyp qūiady.
− Dauyl bolady... körmeisiŋ be, myna zaŋğar yrğalyp jatyr, - dedi Möŋke.
− Au salmasaŋ, asyly, özekke baraiyq. Keşki salqynmen qimyldasaq, täiiri, qūiamyz ba, kisi basy bir- i̇eki tüieden kök qūraqty qūlatyp tastaimyz ğoi...
− Būnyŋ aqyl. İendeşe sen qaiyqpen Qandyözekti moiyndap bitken qūraqty şap. Al, bergi saryqtyq boiynyŋ qūrağyn men şabaiyn.
− Ol arany keşe Sudyraq şabam dep, alaqanyna tükirip otyr i̇edi.
− Oi, ony qoi. Tük bitirmepti. Bir şabyndyq bütin i̇emes, bir- bir arqadan şöp alyp, aramdap tastapty.
− Jolatpaityn kisi i̇edi, sen boldyŋ ba?... - dedi Dos küŋkildep.
Möŋke ündemei, şalğysy men şaryğyn aldy da, şöpke ketti.
Balyq önimsiz bolğasyn, biyl būlar bai aulyna bir- bir toqtyğa jaldanyp, özektiŋ qūrağyn şauyp jatqan. Sudyr Ahmettiŋ küii taiyp bara jatqasyn, Dostyŋ narazylyğyna qaramai, Möŋke ony özderiniŋ selebesine alyp, özektiŋ şöbin birlesip şappaq bolğan-dy. Onysynan paida tappady. Sudyr Ahmet bir bauyr jerge deiin alym-berim istedi de, beli şoiyrylyp otyra ketti. Tym qūrysa özgelerdei kisi boiy kök qūraqtyŋ şetinen tüsip, qoiu - sūiyğyn aralastyra şappai, bitikterin terip, aramdap şapty. Bir uys orğan şöbine bir qaral, qyt-qyttap külip Möŋkege barady:
− Oryp jatyrsyŋ ba? Op, or!
− İe, sen neğyp jürsiŋ?
− Bel jazyp alaiyn dep...
− Orğanyŋnan bel jazğanyŋ köp, jūmys qaşan önedi?
− Qoi äri, jan qinalatyn jūmys istesem bir toqtyny qaidan almaimyn. Sonşa ölimimdi satyp nem bar? Sondai-aq, Täŋirbergen mağan aqysyna qūiryğyn qarystap qoi berip pe?! - dedi de, Sudyr Ahmet ketip qaldy. Qostanyp şöp şauyp jatqan bai auyldyŋ pişenşilerine baryp, Möŋkeni jamandady.
Möŋke kök qūraqty qūlatyp tastady. Sonan üige qaitar kezde ğana basyn köterdi. Qaraqatynnyŋ i̇eşki - lağyna i̇eki bau bala qūraq oryp alyp, kün bata üige qaitty. İerteŋinde kün dauyl bop, Möŋke men Dos kök qūraqty tağy da qūlatyp i̇edi. Onan olar şapqan pişenin saryqtau jerge şyğaryp, suyndap üidi. Būl küni Möŋke sirkesi su kötermei, üiine qaljyrap qaityp i̇edi. Sudyr Ahmet aldynan jairaŋdap külip şyqty:
− Bala, men bügin de şöpti öndire almadym.
− Kem talapsyŋ, şöp qaidan önsin?! Arqasyna kün ötken i̇eşki qūsap üiden şyqsaŋ - aq şybyjyqtap qaityp kete beresiŋ.
− Ketpesime laj bar ma? Üiiŋde auzyn aşyp otyrğan... anau bala-şağanyŋ türi. Bäri mağan qarap otyrğasyn teŋizge tor jaiyp, torta - şabaq aulap ketkenim ras.
− Körip otyrmyz ğoi... ony da kelistirip jürgeniŋ şamaly.
− Au, Möŋke - au... Möŋkejan - au, qasyŋdağy öndirşegi qurağan jaman şalğa tap - tap bergenşe, sen myqty bolsaŋ, ana köktegi Qūdaiğa ait... Jerdiŋ, köktiŋ qojasyna... barşamyzdy örgizip - tūrğyzatyn Patşa Qūdaiğa ait! Myna Ahmettiŋ auyna balyq tüsir de. O nesi - ai, mağan kijiŋdep... Balyq tüspese, su astyna süŋgiın be?
− Söz i̇emes. Su astyna i̇eşkim de süŋgip jürgen joq. Ülken teŋizge şyğyp, bylaiyraq bettep baryp, aidynğa örlei au salsaŋ iri balyq qappai qoimaidy.
− Ol balyqty sağan bergenim. Kök teŋizdiŋ tübindegi balyq tügil qara jerdegi... oibai - au, men myna... myna... - dep Sudyr Ahmet tabany astyndağy jerdiŋ şaŋyn būrqyldatyp teuip - teuip qaldy. – Oibai - au, men myna qara jerge şaşylğan rizyq nesibemdi terip jei almai jürmin ğoi. Mağan şalqyp jatqan kök teŋizdiŋ... tilsiz jaudyŋ... kisi jūtatyn qūrdymnyŋ; tübinde tyrağailap jürgen balyqty ūsta degeni nesi?! O, nesi - ai?.. Oibai... oibai!.. - dep dolylyq buyp, otyra qalyp, öz maŋdaiyn özi töpeledi. Onyŋ talai qylyğyna qanyq Möŋke myna minezine qairan. Osymen qos bop jürgen özine renjidi.
* * *
Er-azamatynan aiyrylğaly otyrğan auyl üş kün boiy äbigerde i̇edi, äsirese tizimge ilikken jigitterdiŋ jüretin küni jaqyndağan saiyn qatyn-balalar qyŋqyldap jylap, balyqşylar aqyl taba almai basy qatyp otyrğanda Bel - Arannyŋ kezinen şaŋ būrq i̇etti.
− Uai, mynau ne?
− Apyr-ai, türi jaman ğoi...
− Tegin bolsa jarar i̇edi. Beti qalai qatty?
− Qarataz qaladan äsker şaqyrdy dep i̇edi, mynau sol bolmasyn...
«Äsker» degen sözdi i̇esitkende auyldyŋ äbigeri şyqty. Ata-analar balalaryn izdep, qyz-kelinşekter zyp berip öreşege kirip ketti.
Er-azamat syrtta tūryp qaldy. Şaŋ auylğa jaqyndap keledi. Äne-mine degenşe Bel -Arannyŋ kezinen beri qūlap, tUiaq astynan tüidek-tüidek ūşqan şaŋ arasynan jylqylardyŋ jony körindi. Balyqşylar aŋ-taŋ. Jaŋa ğana jüzi qatty bir jamandyqty sezgendei, jüregi mūzdap tūrğan jūrt i̇esin jiiäm degenşe bolmai tory atty bireu jüz qaraly jylqyny dürkiretip quyp äkep, balyqşylar aulynyŋ däl üstinen qūlatty.
− Äi, mynau... Kälen ğoi.
− Däl özi.
− Alda, i̇esil i̇er - ai! Arqa süier azamatym - ai! - dep ülkender jağy riza.
Dos keiindeu tūrğan-dy. Qaraqatyn jügirip kep, äldeneni küieuiniŋ qūlağyna sybyrlady. Dos ornynan qozğala qoimady.
− Myna sorlyğa ne bolğan?.. Sybağaŋnan qalarsyŋ. Barsaişy būrynyraq, - dedi Qaraqatyn i̇endi küieuin itermelei bastady.
Dos jylqyğa basqalardan soŋyraq jetti. Saiaq attardyŋ arasynda äldeqalai bir qūla baital ilesip kelipti. Qarny jer syzady. Şelektei san i̇etteri de syrtyna ainalyp ketipti. Dos salğan jerden qūla baitaldyŋ küdireigen kerege jalyna qyzyqtap qarap, közin ala almai tūr. «Bas toqsanda jyğyp alsaŋ, pai-pai, januar-ai, bir üidiŋ auzynan aq maiyn ağyzar i̇edi-au».
Kälen jylqyny teŋiz jağasyna iırip tastady da, ile-şala qaityp kep attan tüsip, tizginin sol arada tūrğan bir jigitke ūstata saldy. Sosyn syrtta özin kütip tūrğan kisilerge keldi.
− Mynau Qaratazdyŋ jylqysy. Moinyma qaryz bolady dep oilamaŋdar. Bir- birden ūstap miniŋder.
Dos köp jylqynyŋ işinen qūla baitalğa yndyny ketip, qyzyqtap tūrğan-dy. Kälenniŋ sözin qūlağy qağys i̇estip, qasyndağyğa küŋk i̇etti:
− Ne dep tūr mynau? Minuge äkelgen be?
− İe, sen soiyp jeuge äkeldi dep pe i̇ediŋ? Būrtima, jür, onan da, taqymğa tolyq bireuin ūstaiyq.
Dos qozğalmady. Qasynda oty, suy özimen yŋğailas jüretin bir-eki kisi bar. Arty dauly maldarğa yssylai ūrynbai, aqysyn aŋdyğandai syŋai baiqalady. Olardan basqalar jylqylardy aiadai jerge iırip, qūrmalap ūstap jatyr. İelaman ūzyn tory atqa i̇elden būryn būğalyq tastap, noqtalap apty. İelge kelgennen beri jadyrap, i̇eŋsesin tiktegeni osy. Ülken ala közdiŋ qaraşyğy ädettegiden göri qattyraq ūşqyndap, jigerlene tüsken.
− Jigitter! Būryn qara jaiau bolğasyn küresuge därmen joq bolatyn. Şermende i̇edik. İendi... astaryŋda bir-bir at...
− Qaru bolmağasyn, attan ne qaiyr?! Qūr qol kimdi qiratamyz? - dedi syrt jağynda tūrğan bireu. İelaman Dosty dausynan tanydy.
− Kekti - qaru i̇emes dep kim aitty?.. - dedi İelaman. Jigitter şulap ketti:
− Bizdi tek bastasa boldy. Soiylmen de sazaiyn beremiz. - İelaman qol sozym keiin tūrğan Kälenge qatarlasty.
Ekeui küŋkildesip, az sözben aqyldasyp aldy da, jigitterge qolyn köterip «tynyştalyŋdar» degendei belgi i̇etti.
− Taraŋdar! Daiarlanyŋdar! Kün qyzuy qaita attanamyz!
Dos Kälenniŋ jeŋinen tartty.
− Qarataz keiin malyn daulap jürmei me? - Kälen qarqyldap küldi:
− Ol taz o düniede bolmasa, bū düniede mal daulaudy qūiatyn şyğar. Solai i̇emes pe, İelaman?
− İä, solai. Sosyn, Qaratazdyŋ malynda myna kisilerdiŋ qai-qaisysynyŋ da maŋdai teri men taban aqysy bar. Ol itpen osy joly myqtap i̇esep aiyrysamyz.
Dos sanyn soqty: qap, ne qylasyŋ, būl äliptiŋ artyn bağyp jürgende jelökpe jigitter täuir attardy taŋdap äketpese neğylsyn? Şynynda da Dosqa qys boiy qoiğa mingen aq qaptal şabdar qapty. Minezsiz jaman tūğyr qasyna jaqyndasa qūlağyn jymyp, qos aiaqtap tepkeli böksesin būra berdi.
Elaman Dosty köziniŋ qiyğymen bağyp, külip tūrğan-dy. Qasyna Möŋke keldi.
− Bizdiŋ zamanymyzda qazirgidei alasapyranda ata baladan bezip, ärkim öz basyn qaittap ketetin. Sen bolsaŋ jigitterdiŋ basyn biriktirip jatyrsyŋ. Osy jūrt qara kellesin äzer alyp jürse, sen qoraly jannyŋ ölim-jitimin arqalamaqsyŋ. Käne, jöniŋdi ūqtyrşy... Sonda kimge sendiŋ?
− Senderge senem, Möŋke ağa.
− İe, sondai-aq biz kimniŋ şikirasy i̇ekenbiz? - İelaman bū jağyn oilamağan-dy. Qart balyqşy sony bilip, oi salu üşin ädeii sūrap tūr ma?
− Jä, qu bala, adaspai otyrsyŋ. Qiyn kezde halyqqa sengeniŋ dūrys. Biraq... süitse de, sen i̇endigi jöniŋdi ūqtyrşy? - dedi Möŋke.
Elaman qart balyqşynyŋ sūrağyna qinaldy ma, onan közin alyp, töŋirekke köz tastady. «Endigi jönim?.. Bäse, i̇endigi jön... Apyr-ai, i̇endigi jön...» - dep qinala qabaq şytyp, işinen i̇eki-üş ret qaitalady. İendigi jön?.. Jel qataiyp bara ma, qalai? Jäne keşeden beri biryŋğai aŋğar betten soğyp, ūly teŋizdiŋ aşu-yzasy boiyna syimai, yŋyranyp ökirip jatqan-dy. İelaman köpten beri qol üzip ketken teŋiz ömiriniŋ osy bir özine tanys minezin jaŋa körgendei bop, aŋğar betten soqqan jelge qarsy qarap keudesin tosyp tūr. İendigi jöni... Bäse, būl istiŋ i̇endigi jöni qalai bolady? Auyl syrtyndağy jazaŋda bir top jas qaiyq soiyldar sart-sūrt saiys sap jatty. Olardyŋ da oiynda tük joq. İendigi jönin birde-biri oilamapty. Jä, olar būğan sensin, al, būl kimge... qai qūdiretke senedi? Ūzynqūlaq habardan i̇estui: i̇el işinde narazylyq küşeiip, aşynğan halyq yzasy anda da, būnda da būrqyldap bara jatqasyn bolys ūiazdan äsker sūrapty. Qaru asynyp, zeŋbirek süiretken äsker Şalqardan şyğyp, qazir jol üstinde kele jatqan körinedi. Bolysqa tigeniŋ - patşağa tigeniŋ. Sonda, sen bas-aiağy jüz qaraly jigitpen patşağa qarsy şyqpaqsyŋ ba?
− Möŋke ağa, senen jasyratyn ne bar?! Jağdai qiyn. Biraq bar- au, - dedi İelaman sözin salmaqtap. - Soŋyrağy küni sätsizdikke ūşyrap tuym qūlar, tağy kisender. Tipti, ärilese qabyrğamdy bir- birlep sögip alar bolsa da, būl betimnen qaitpaimyn.
− İä, taisaqtaudyŋ jöni qalmady.
− Kün keştete attanamyz. Jailaudağy jalpaq i̇eldi köteremiz.
− Jolyŋ ğoi, Süiekeŋe didarlasa ketkeniŋ dūrys. Sen degende jany joq. Sen üşin jalğyz qyzyn da körmei ketti ğoi.
Elaman būğan da syr bermei, üi irgesinde şuyldap ökirip jatqan kök teŋizge qybyr i̇etpei közin tigip otyr. Köz qiyğyn tağy da auyl syrtyndağy jazaŋğa būrdy. Qara jaiau jigitter taqymyna at tigesin i̇esirip ketken. Bir- bir soiyl qolynda. İekeu-ekeuden kezdesip soiyldary sart-sūrt aiqasyp jatyr. İerteŋgi küni myltyqty, zeŋbirekti äskerge kezdeskende de däl osylai...
− Uai, mynau ne? Būl ne?
Elaman qart balyqşynyŋ nazary auğan jaqqa köz salyp i̇edi, auyl üsti azan-qazan. Şaŋ -şūŋdağan äielder üi men üidiŋ arasyn şaŋdatyp josyp jür. Äli de bolsa jaŋağy oi janyn qinağan İelaman aiaq astynan abyrjyp, aldyna tüsip josyp bara jatqan qart balyqşynyŋ soŋynda kele jatyp, «apyr-ai, ä? - dedi işinen, - i̇erteŋgi küni myltyqty, zeŋbirekti äskerge kezdeskende de, myna jigitter däl osy lai qu soiylmen qarsy şabar ma i̇eken? Qyrşyn jigitterdi qyryp almasaq qaitsin? »
Dos üiiniŋ aldyna adam - qara üimelep jatyr. Basqalardan göri Qaraqatynnyŋ dausy basymdap şaŋqyldap şyğady. «Myna päle birdeŋe istedi - au şamasy?»
Elamannan būrynyraq jetken Möŋke bärin kördi: Dostan i̇eşteŋe şyqpasyn bilgesin Qaraqatyn aldyndağy jalğyz qazyqqa bailauly tūrğan semiz qūla baitaldyŋ qarnyn özi künde balyq soiyp jürgen selebe pyşaqpen jaryp jiberipti. Işte qannen-qapersiz şai işip otyrğan jigit qūla baitaldyŋ qūlyndai şyŋğyrğan dausyn i̇estip, syrtqa jügirip şyqsa, sağaq bauyn üze - müze şyğynyp qaşqan baital aqtaryla tüsken işek - qarnyn süiretip baryp, äudem jerge jete bere jyğylypty. Baital jyğylğan jerge jūrttan būryn jetken Qaraqatyn i̇endi bir adamdy jolatpai, jalğyz özi iemdenip jatyr i̇eken. Qūla baitaldyŋ iesi:
− Jeŋeşe, mūnyŋ ne? Men i̇endi jaiau qaldym ğoi, - dese, Qaraqatyn:
− Oi, südiniŋ qūrğyr. Qaratazdyŋ jylqysy bäriŋe de jetedi. Bir üiir jylqydan bir japyraq i̇et auzymyzğa timeitin ne sorymyz bar?!. - dep boi bermei jatyr i̇eken.
Elaman miyğynan külip jaqyndai berdi. Atsyz jaiau qalğan jigit İelamandy körip, Qaraqatyndy tastai sala jügirip keldi.
− İelağa, i̇endi qaittim?
− Oqasy joq, bir sylasy bolar. Al, myna qūla baitaldyŋ i̇etin bölisip alyŋdar.
− Ne deidi? Qainym - au, jūdyryqtai baitaldyŋ nesin bölemiz, Özim derbes alam, - dep Qaraqatyn qasynda tūrğan kisilerdiŋ bärinen qyzğanğandai, ala közimen ata bastady.
* * *
− Möŋke ağa, i̇endi attanamyz.
− Saparlaryŋ oŋ, bolsyn, qaraqtarym. Qūdaiym jandaryŋa jamandyq bermesin.
− Äumin! - dep İelaman betin sipady.
Äzir tūrğan jigitter attaryna mindi. Soiyl - şoqparlaryn taqymyna basty. Atsyz qalğan jigit te bir kisiniŋ artyna mingesip ūly dürmektiŋ işinde ketip bara jatty.
* * *
Elaman töbe basynda jalğyz otyr. Älginde üş jüzdei jigitpen osy qoŋyr töbeniŋ i̇etegine kep toqtağan-dy. Joryqqa şyqqaly bäri qūrsaqtanyp jürgen jigitter älginde toqtağan boida apaq-sapaq as qamyna kirisken i̇edi, būl şapanyn iyğyna jeleŋ san töbe basyna köterilip i̇edi.
Qazir qas qaraiady. Jel tynady. Kündizgi ala şabyr būlt kök jüzine qanat jaiyp tūtasyp keledi. Biraq bū joly da jaumai tarqaityn syŋai bar. İelaman özi otyrğan töbe basynan töŋirekke köz saldy. Köp ūzamai kün batty. Qas qaraidy. Är jerden jarqyldap ot tūtady. Qaraŋdağan kisiler. Dabyrlağan dauys. Bastas qatar jigitter bir jerde äldenege külisip, mäz bop jatsa, i̇ekinşi jerde dombyra tartyp, än salyp märe-säre. Qaisybireu qaraŋğyda köz jazyp qalğan joldasyn izdep:
− İerboz!.. İer - boz! Jigitter, İerboz közderiŋe tüspedi me? - dep i̇edi, oğan bireu:
− Közime tüsti deseŋ, kel, közimdi aş, qara, - dedi. İelaman i̇ezu tartty: «Erboz?.. Bizde ondai jigit bar ma i̇edi? Älde... keiin qosylğan jigitterdiŋ biri me? » Köp kisi tüŋgi ottyŋ töŋiregine jinalypty. Bir ot älsirep sönip bara jatsa, basqa jerde basqa bir ottar lapyldap, qyzyl jalyn qaraŋğy tünniŋ i̇etegin türip, töŋirek jap-jaryq bop ketedi. Sol kezde İelaman ot maŋynda qaraŋdağan kisilerdiŋ tūlğasyn körip, keibirin tüstep tanyp qap otyr. Bir ret solardyŋ arasynan Kälendi kördi. Jūrttyŋ bärinen jotasy asyp, aidyny men aibaty alystan közge tüsedi. İerteŋgi i̇eki talai kün i̇eşqaisysynyŋ oiyna kirip şyğatyn i̇emes. Toqta, mynalar kim?
Elaman qaraŋğyğa köz tikti. Bir qora kisi attaryn aqyryn bastyryp keldi de, tüŋgi otqa minbelep toqtady. Teŋiz jağasynan şyqqaly töŋirektegi auyldardan talai jigitter top-tobymen kep qosylyp jatqan-dy. İelaman mynalardyŋ kelgen sätte birden apaq-sapaq aralasyp ketpei, at üstinde tūryp söilesken türine qarap alystan kelgen kisiler i̇ekenin topşylady. Dabyrlağan dauys arasynan « Ūlyqūm» degen sözdi qūlağy şaldy. «E - i̇e, Tileu - Qabaqtyŋ jigitteri boldy ğoi».
Elaman attanbai jatyp atynyŋ dabyraiyp alysqa ketip qalğanyna taŋ qalady. Tübi qaiterin kim bilsin, alğaşqy qadamy äzir sätti. Ūiazdan şyqqan äskerdiŋ Ūlyqūm boiyn jailağan jalpaq i̇eldiŋ narazylyğyn basa almai, äli künge jary jolda şyrmalyp jatqany da jaqsylyq. Sosyn bū da asyqpady. Bolys aulyna jetkenşe qol salmağyn älde de qomaqtandyra tüskisi keldi de, ädeii kedei auyldardyŋ üstin basyp, aqyryn jyljyp kele jatqan-dy.
Kälenmen aqyldasyp jigitterdi jüzdikke böldi. Är jüzdikke bir- bir kisi belgilep, ūrys kezinde basqaruğa yŋğailap aldy. Tek, ätteŋ, qaru tapşy. Şoqpar, soiyldan basqa keşeden beri qosylğan jigitterde şiti myltyq, şaşaqty naiza, aibalta bar. Keşe bir qart ūsta būğan özi soqqan qylyş syilady:
− Kekke suarylğan. Qarataz tügil qaratasty şapsaq ta qaq aiyrady, - dep qart ūsta qylyşty İelamannyŋ beline öz qolymen bailap i̇edi.
Osy künderi İelaman öz basyndağy qasiretti de ūmytyp ketti. Būnyŋ yqtiiär - i̇erkinen tys bastalğan osy bir istiŋ aqyry nemen tynary belgisiz. Osynşa qol jiğasyn alda bir şaiqastyŋ bolary anyq, Sonda, bätir - au, būta tübin panalağan torğaidai jer aiağy qiiännan kep jatqan myna sorlylardyŋ i̇erteŋgi küni ne bolmaq? Qūr soiylmen zeŋbirekke qalai qarsy şabady?
Kün ötti me, qalai? Qos samaidağy kök tamyrlar kenet lüpildep qatty soğyp ketti. Basyn ūstap i̇edi, alaqan astynan mūzdai ter bilindi. Kün ötti me? Toqta... Älde yldida lapyldağan köp ottyŋ qyzğylt säulesine qadalğasyn közi taldy ma i̇eken? Ne de bolsa, äiteuir, janaryna şoq tüskendei közi me, älde dünieniŋ özi me, qyzyl säule lypyldap ketti.
Elaman i̇esin jiğanşa, tu syrtynan at pysqyrdy. Ile-şala bir top attyly qaraŋğyda dabyrlap söilep kep, töbe basynda jalğyz otyrğan İelamanğa qatarlasty.
− Kimsiŋder?
− Süieu auylynanbyz...
Elaman tuğaly körmegen tiri jetim balasyn oilaudy da ūmytyp ketken i̇edi, i̇esine tüsti de, älde reniş, älde yza tilin bailağandai, tömen qarap otyryp qaldy.
− Süieu auylda ma?
− Auylda.
− Qanşa jer?
− Onşa qaşyq i̇emes. İelamannyŋ sarbazdary...
− İä, osy.
Älgiler atyn aqyryn bastyryp ūzai berdi. İelaman da şekpeniniŋ şalğaiyn qağyp ornynan türegeldi. İeŋse basqan oidan äli aiyqqan joq. İerteŋgi kün i̇ekitalai. İerteŋ būl ne bolystyŋ basyn alady, ne bolys būnyŋ basyn alady. Sonyŋ aldynda, tym qūrysa sorly jetimegin bir körse. Bir ret te bolsa äke qūşağyna tas qyp qysyp, mauqyn basqysy kep ketti.
* * *
Teŋiz jağasyndağy būl oqiğa bolys aulyna da jetken-di. Onsyz da patşağa jigit bermeimiz degen auyldardyŋ i̇er - azamattary atqa minip, qarulanyp jer - jerde i̇ereuildep jatqanynan habardar i̇edi. Biraq sonyŋ bärinen mynalardyŋ beti qatty i̇ekenin jas myrza bildi. Basqalardyŋ narazylyğy aşu - yzadan artyqqa aspaityn. Köbi jaumaityn būlttai tekten - tek şoğyrlanyp, qalyŋ dürmekke qūr ilesip jür. At üstiniŋ jeligine i̇elirgen qaisy bireuler soldatqa ketetinin jeleu qyp, tün bolsa aittyryp qoiğan qalyŋdyğynyŋ töseginiŋ tūsyna kep tüie bop süikenip, jūrtty ūiqtatpady. Al mynalardyŋ beti qatty. Bolys aulynyŋ jylqysyn quyp äketti. Būlar, kerek dese, jau alğan jylqy soŋynan quğynşy attandyra almai şyrmalyp jatqanda, mynalar, äne, bas-aiağyn jiyp, bar tobymen tüiilip keledi. Kimniŋ jetegine i̇ererin bilmei, i̇eleŋdep otyrğan i̇elder jağadan attanğan qoldyŋ osylai qarai kele jatqan habaryna quanyp, älden duyldasyp jatyr. Jailaudağy jalpaq i̇elge i̇erteŋ onyŋ özi kelgende ne bolmaq? Būlardyŋ abyzyndağy i̇el i̇erteŋ irgesin jalaŋaştap ketpei me? Keşe orys baiyna qol kötergen İelaman būlardan aiylyn jiiä ma?.. Jäne būlarğa degen būrynğy kektiŋ üstine i̇endi Aqbalanyŋ yzasy qosylyp, iesine tüsetin bürkittei qanyna qaraiyp kele jatpasyna kim kepil? «İesine tüsetin bürkit...» dedi jas myrza işinen. Aŋşylyq qyla jürgende, ol äli künge iesine tüsken bürkitti körgen joq-ty. Biraq tas töbeden segiz naizany kezep, suyldap kele jatqan yzaly qyran köz aldyna kelgende qol-aiağy mūzdap ketti. İesine almaiyn dese de, älgiden keiin yzaly qyran köz aldynan ketpei qoidy. Ūiazdan şyqqan äsker qaşan jetedi? Ülgire me? Olar jetkenşe, teŋiz jağasynan şüiligip kele jatqan yzaly qyran qandy şeŋgelimen bürip ketpese ne qylsyn? Ainalasyndağy arqa süierleriniŋ siqy mynau. Apyrai, bolys... bolys ağasy ne oilaidy? Özdiginen tük äreket istemei, ölimtigin ūiazğa artyp jatyp alğany nesi?.. Ötkel auzyndağy tüiedei ilgeri baspai, kegejektep keiin tarta beredi.
Jas myrza būndaida jūrt közine tüspeu jağyn oilaityn da, özine jamanat keltirmei, päleniŋ bärin ağasyna ysyryp tastap otyratyn. Būl joly özi aralaspasa bolys ağasynan qairan joğyn bildi de, tez iske kiristi. Kündiz-tüni üi körmei şapqylap, bireudi aibarymen yqtyrsa, bireuge betiniŋ ajaryn salyp, äp-sätte jüz qaraly jigit jiyp aldy. Jas myrza būnan keiin de baiyz tappai, tapa tal tüste bäige küreŋdi qan sorpa ğyp bolys ağasynyŋ aulyna şauyp keldi.
− Al, ne bitirdiŋ? - dedi Qūdaimende.
Ağasymen oŋaşa söileskisi kelgen myrza i̇esik aldynda otyrğan malaiğa iek qaqty.
− Bar, atty suaryp kel!
Malai ata jöneldi. Oŋaşa üide özderi qalğasyn jas myrza äŋgimesin i̇endi bastağaly oqtala bergende syrtta jürgen qatyn-qalaş u-şu boldy da qaldy. Süitkenşe Aral maŋynyŋ ädettegi alaiaq qūiyny lap berip, üi işin äp-sätte ūiqy-tūiqy qyldy. Būlardyŋ qasynda oinap otyrğan kişkentai qyz bala şar i̇etti.
− Äi, kim bar? - dedi Qūdaimende syrtqa dauystap. - Alyp ketiŋder myna zarjaqty.
Işke Aqbala kirdi. Basqadan būryn közi äueli küieuine tüsti. Biraq ülken aldynda ädep saqtap, onan közin taidyra berdi. Işke attap kire bere sūlu boiyn säl iıp, bolys qainağasyna sälem i̇etti de, balanyŋ janyna tize bükti.
− Köziŋe qūm tüsti me?
− İ-ie...
− Sen jylama. Jaqsy balalar jylamaidy, - dep jas balany aldarqatyp otyrdy da, appaq taza oramaldyŋ şetimen közine tüsken topyraqty qağyp tastady.
Aqbala balalarğa onşa ilige qoimaityn. Osy auylğa kelin bop tüskeli Täŋirbergen de onyŋ äli künge bir balağa iılip, maŋdaiynan sipağanyn körgen i̇emes-ti. Sol kelinşektiŋ i̇endi jylağan balany sonşalyq bir analyq meiirimmen bauyryna qysyp otyryp, tep-tez jūbatyp ala qoiğanyna qairan. «Älde öziniŋ balasy i̇esine tüsti me i̇eken? Solai şyğar -au?» Üiişindegi bir janğa köz salmai syzyla basyp syrtqa şyğyp bara jatqan kelinşegin būl jaŋa körgendei, aŋyra qarap qalğan-dy. Sony baiqağan Qūdaimende jaqtyrmai, inisine köz qiyğyn qyrystana tastady. «Osy it, qatynjandy bolatyn ba, qalai?» - dep oilady da, narazy dauyspen düŋk i̇etti.
− Käne, ne bitirip qaittyŋ?
− Osy... Süieu qarttyŋ auly... myna kele jatqandardyŋ jolynda i̇emes pe?
− İe, jolynda... Al, bolsa qaite - tuŋ?
− Az ğana būrulau i̇emes pe i̇edi?
− İe, būrulau... - Täŋirbergen şūğyl jadyrady:
− İe, süitip, teŋiz jağasynan şyqqan kökjal qandy auyz qaqpannyŋ däl üstinen turalap keledi de...
− Pai - pai, seniŋ osy bir jūmbağyŋ bitpei - aq qoidy - au. Sonda ne qyla - tuŋ?
Täŋirbergen köŋildenip, ornynan külimsirei türegeldi.
− Bolys ağa, ol ğoi Süieu qarttyŋ qolyndağy balasyn tuğaly körgen joq.
− Al, sonda ne bola - tuŋ?
− Qūdai biledi, osy joly ol balasyna qalai da soğady.
− Al, soqsyn... Sonda ne bola - tuŋ?
− Ağasy, biz aldyn ala Süieu qarttyŋ aulyna kisi jiberemiz. İendi tüsindiŋ be?
− Qoi, jarqynym, samsağan sary qolmen kele jatqan joq pa? Seniŋ kisileriŋ oğan būiym bop pa? Qyrady da tastaidy.
− Joq, ağasy. Bir būru jatqan Süieudiŋ aulyna ol barsa, i̇eki ne üş kisimen barady. Bükil qoldy i̇ertip qaitsin?!
− Apyr - ai, ä?! Mine, būnyŋ jany bar. Al, kimdi jiberesiŋ?
Täŋirbergen o jağyn da oilastyryp qoiğan i̇eken. Dereu İebeisindi şaqyryp aldy. İeptep qoqjiiä bastağan İebeisin qazir Täŋirbergenniŋ tilin birde alsa, birde bolmaşy syltaumen būldana qalatyn bop jürgen-di. Täŋirbergen myna iske basqa kisiden göri İebeisindi dūrys kördi. İel işinen jün-jūrqa jiğan kisi bop, i̇eleusiz jüre alady. Onyŋ kelgen-ketkeninen i̇eşkim seziktene qoimaityn bolğasyn, osy arağa İebeisindi saldy. Äieliniŋ ağasy tizimge ilikkeli İebeisin osy künderi bolysqa küni tüsip jürgen-di.
− Jaraidy, myrza, ötinişiŋdi oryndaiyn. Öziŋ de meniŋ ötinişimdi... - dei bergende Täŋirbergen:
− Maqūl! Uäde osy bolsyn, - dep alaqanyn alaqanyna şart i̇etkizip soğyp qaldy.
Ebeisin qasyna i̇eki kisi aldy. İekeui de küreske tüsip jürgen paluan. İebeisin atqa minip, ana i̇ekeui qant, şai, örik, meiiz artqan tüiege mingesip, tairaqtatyp jelip otyryp, kün barynda Süieu qarttyŋ aulyna jetti.
Süieu qarttyŋ auly oty, suy mol şūqyrda otyr i̇eken. İer-azamaty İelamanğa qosylyp, auylda tek bala-şağa, kempir-şal qapty. Būnda kelgesin İebeisin öziniŋ dağdyly käsibine kirisip, jūrttyŋ teri-tersegin şai - şekerge aiyrbastai bastady. Auyldağy qatyn-qalaşty qaqpai - soqpailap bezbennen ūtyp jürip köz qiyğyn Süieudiŋ üiinen aiyrmady. Keşke qarai, kisi aiağy basylğasyn İebeisin özderi tüsken üidiŋ irge jağyn türgizip qoidy. Syrtqa kirip-şyğa bergennen göri işte otyryp irgeden baqylağan dūrys.
El orynğa otyrğan kezde i̇eki-üş attyly dybys şyğarmai, aqyryn kep, Süieu qarttyŋ üiine tüsti. Attaryn beldeuge bailap, jan-jağyna köz tastap şyqty da syp i̇etip işke kirdi.
− Daiyndalyŋdar, - dedi İebeisin.
Eŋgezerdei i̇eki jigit myltyğyn ūstai türegeldi. «Qarsylassa atyŋdar», - degen Täŋirbergennen pärmen bolğan-dy.
Elaman şam jaqpai, ot jaryğynyŋ säulesimen otyrğan üige sälem berip kirip kelgende Süieu qart aq kirpigin serpip qaldy:
− Ä!.. Ä, keldiŋ be?
− Jasağan İem - au... mynau İelaman ba?.. Alda, qarağym - ai!..
Kempir qalbalaqtap sasyp, közine jas alyp jürip törge tösek jaidy. Süieu qart qasyna taqymdasa otyrğan jigitke köziniŋ qiyğyn tastady da, tez tartyp aldy.
− İe - i̇e, i̇estip jatyrmyz. Būryn qara borbai balyqşy i̇ediŋ, i̇endi qol bastap kele jatyrğan körinesiŋ. Dabylyŋ bizge de jetip jatyr. Biz de i̇estip jatyrmyz.
− Äi, ata - ai, qaibir qaryq bolğannan istedi deisiŋ?.. İel basyna kün tuğasyn üide jata almadyq.
− Jä!.. Jä, Qūdai betteriŋnen jarylqasyn! - İelaman üi işine şydamsyzdana köz tastady. Süieu qart ony baiqasa da syr bermei, şydammen syzdap baqty.
− Sorly bala... nauqastan şyqpaidy, - dedi kempir. Özin äzer ūstap otyrğan İelaman qalai atyp tūrğanyn baiqamady. Jer tösekte jatqan balağa jetip barsa da, jerden köterip alatyndai qolyn sozyp ūmtyla tüsti de, irkilip tūryp qaldy.
− Jaŋa ğana közi ilinip i̇edi, - dedi kempir ūiatpağanyn täuir körip.
Qatal şal da üi işin qybyrsyz bağyp qapty. Onyŋ aldynda osaldyğyn körsetkisi kelmegen İelaman balany qolyna aluğa bata almai, jer tösektiŋ janynda jürelep otyr. Körpe astynda kişkentai keudesi köterilip - basylyp, ökpesi syr - syr i̇etedi... «Qūlynym... sorly balam...» İesittirip aitty ma, älde işinen aitty ma, ony bilgen joq. Demi jetpei bara jatqasyn i̇erni dirildep, toqtap qaldy. Biraq osydan artyq özin ūstai almai, balany qūşaqtai aldy. Jas sorğalağan betin balanyŋ alaulağan ystyq denesine basyp, bauyryna qysty. Bala közin aşty da, qaita jūmdy. İelaman küiip - janyp jatqan balany qalai tastap keterin bilmedi. Tym qūrysa sorly balanyŋ tittei janyn şyrqyratqan auyr dertti bölip kötere almağanyna qinalyp tūrğanda äldenege üi aldynda ūiqy-tūiqy bir qimyl boldy. İelaman i̇es jiiäm degenşe işke basa-köktep bireu kirdi de, soŋyndağy i̇eŋgezerdei i̇eki jigitke:
− Bailaŋdar! - dedi.
Eki jigit tap berem degenşe kempir jügirip baryp, İelamannyŋ qolynan balany aldy. İelaman i̇esin jiiäm degenşe bolmai, İebeisin men älgi i̇eŋgezerdei i̇ekeu ony ornynan tūrğyzbai, otyrğan jerinde bas salyp, qolyn qaiyryp artyna bailady da, syrtqa süirep ala jöneldi. Süieu jügirip baryp, i̇esiktiŋ aldyna qolyn kerip tūra qaldy.
− Ua, qara bet!.. Qara bet!.. Meniŋ öligimniŋ üstinen... - İebeisin qalş-qalş i̇etip jolyn bögep tūryp alğan şaldy bir tüiip qūlatty da, üstinen attap ötti.
* * *
Bolys üii lyq toly. Qūdaimende törde. Osy i̇eldiŋ igi jaqsylary onyŋ oŋy men solyn ala, qaŋ jaryla otyrypty. Jiyn işinde Täŋirbergen men Taŋqy Mūryn Torşolaq bala bar. Işke sälem berip kirgen İebeisinge i̇elden būryn Täŋirbergen jalt qarady. Közinde şydamsyz sūraq. Biraq İebeisin ony aŋğarmağan kisidei, közin tömen salyp sylbyr basyp jas myrzanyŋ janyna otyrdy.
− İä?
− Ūstadym.
− Qaida?
− Syrtta.
− Qaşyp ketpesin.
Ebeisinniŋ könmen qaptağandai tobarsyğan betine külki tepsindi.
− Işke kirgizeiin be?
Täŋirbergen basyn izedi. Biraq İebeisin ornynan tūryp, sylbyr basyp i̇esikke bara bergende, osy isiniŋ qate bolğanyn oilady. Öz betin aiamağan kisi betin şiedei qyludyŋ osy arada özine laiyqsyzdau bolğanyn keşteu ūqty. Jūrt su sepkendei tyna qap, jaŋa İebeisin şyğyp ketken i̇esiktiŋ qaita aşylğanyn kütip qybyr i̇etpei otyrğan-dy. Süitkenşe bolmai, işke i̇eki jigit İelamandy i̇eki jağynan iterip kirgizdi. İesikke köldeneŋin berip bir qyryn otyrğan myrza üstine kirgen tūtqynğa tura qaramai, köziniŋ qiyğyn ğana tastady. Tūtqynnyŋ qolyn qaiyryp, qyl arqanmen bailapty. Basy da jarylğan ba, qalai, oŋ jaq şekesiniŋ tūsynan börik astynan josylyp aqqan qan samaiyna jete bere qara tüiirlenip ūiyp qalğan i̇eken. Bet-auzy qan. Teŋiz jağasynan köp qoldy bastap kele jatqan älgi bir iesine tüsetin yzaly qyran... Täŋirbergen myrs i̇etti.
− Alyp ket!
Eki jigit İelamandy i̇eki jağynan tyrp i̇etkizbei, syğyp ūstap tūrğan-dy. Myrzadan ämir bolğan boida olar tağy da tūtqynnyŋ betin syrtyna qarai küşpen būryp, süirei jöneldi. Osyğan deiin qaru qylmağan İelaman i̇esikke barğan jerde taban tirep tūra qaldy. İeki aiağyn şirenip basyp tūryp, törde otyrğandardyŋ işinen közin tek Täŋirbergenge qadady:
− Äi, tülki... - dedi aqyryp, qatty dauystap, - osy joly qolyŋnan kelgeniŋdi aiama, istep qal. Aityp qūiaiyn, dünie kezek. Soŋyra meniŋ qolyma sen tüsseŋ, teriŋdi soimai sypyryp alam, - dep soŋğy sözin aiqailap, syrtqa şyğyp bara jatqanda aitty. Üi toly kisiler bir- birine köz salmai, tömen qarap qapty. Jalğyz jas myrza öziniŋ bağanağy bir qyryn otyrğan küiinde nyğyz qalpyn saqtap qozğalmady.
− Myna kisiler susap ketken bolar. Qymyz äkeliŋder! - Malai jigit jügire jönelip i̇edi, Täŋirbergen soŋynan ile dauystady:
− Osy üidiŋ qatyndary qaida? Qymyz qūiyp bermei me?!
Bäibişe körşi auylğa qonaqqa ketken-di. Malai jigit ülken üige irgesin taqap tikken jas otauğa jügirip bardy. Sürine-qabyna tabaldyryqtan attady da, biraq üi ortasynda qos qolyn kökiregine qysyp, qūp-qu bop tūrğan Aqbalany körgende aqyryp qaldy.
− Jjeeŋeş...
Öz dausyn özi äzer i̇estidi. Aqbala qybyr i̇etpedi. Jas jigittiŋ jasqanşaqtap şyqqan dausy tügil, üide kim bar, kim joğyn da sezbeitin siiäqty. Jaŋa malai jigit kelerdiŋ aldynda osy künderi i̇esinen şyqpai qoiğan äke - şeşe qolyndağy balasyn oilap, özinen-özi jüdep otyr i̇edi. Qūdaimende men Täŋirbergenge kün demei, tün demei, at izin qūrğatpai ağylyp jatatyn kisi - qara osy qazir de qauqyldasyp jatqan ülken üiden kenet äldekimniŋ aŋyrğan dausy şyqqanda Aqbala dir i̇etken-di. Nege büitkenin bilgen joq-ty. Bar bilgeni, kim de bolsa, mynau özine öte-möte tanys dauys. Jäne... Jäne, Qūdai-au, mynau yzaly jannyŋ dausy ğoi. Ne degenin i̇esitken joq. Tek ar jağynan zyğyry qainap şyqqan jalğyz auyz sözdi qūlağy şalğanda ornynan qalai atyp tūrğanyn bilmei qaldy. Tülki. büidep būl öŋirde myrzany tek bir adam... bir- aq adam aitatyn! Jäne ony basqa i̇emes, jalğyz sol ğana aitatyny i̇esine tüskende Aqbala qaraptan - qarap qol - aiağy mūzdap ketti. Däl sonyŋ üstine malai bala kelip i̇edi.
− Jjeeŋeşe, sizdi mmy - y...
Aqbala mynanyŋ ne dep tūrğanyn aŋğarmai, oğan sūraqty keskinde ünsiz būryldy.
− Myrza şaqyryp jatyr.
Mynanyŋ ne dep tūrğany Aqbalanyŋ sanasyna i̇endi jetti. Aqbala öziniŋ qyrsyq şaldyŋ qyzy i̇ekenin ärqaşan osyndaida sezinetin. Qūddy äkesi siiäqty būnyŋ da bir sätte yzaly mysqyl betine şauyp, syrtyna şyğarmai işinen myrs i̇etti. Sosyn aiağynyŋ basyna tüsken aq köilektiŋ i̇etegin aldyŋğy jağynan köterip, syrtqa ūmtyldy. Jelegi basynan tüspegen jas kelinniŋ kim köringenge iılip - bügiletin ädettegi ibalylyqty jiyp qoidy da, ülken üidegilerdiŋ üstine aq jibek köilektiŋ i̇etegi dürkirep kirip keldi. Tizesin bügip sälem i̇etken joq. Kirgen boida i̇esik aldyna tūra qap tör jaqqa köz tastap i̇edi. Biraq üi toly kisilerdiŋ arasynan älginde mynalarğa aqyrğan yzaly jandy köre almai säl yŋğaisyzdanyp qaldy.
Eki közin äielinen aiyrmai otyrğan Täŋirbergen: «Myna ataŋa näletke ne köringen? İesi dūrys pa? » - dep oilady da, nazaryn basqa jaqqa audardy.
− İebeisin jigit i̇eken. İendi jaŋağy käpirdiŋ kezin tezirek qūrtu kerek, - dedi Qūdaimende. Täŋirbergen ağasynyŋ sözin jaqtyrmai, «osynyŋ keleŋsizdiginen - aq ölip boldym - au», -dedi işinen.
Qymyz işilip bolğasyn jas myrza äieline kete ber dedi. Äŋgime tūtamai, ülkender jağy bir-biriniŋ qas-qabağyn bağyp kürmele tüsti. Qūdaimende köpten köŋilsiz. İel işinde narazylyq i̇etek alyp barady. Bailar balasyn bermedi. Basynda baq, betinde ajary bar kisiler bolys aulyn basyp jatyr. Ağaiyn-tumalar, jekjattar, i̇erterekte qyz alyp, qyz berisken ilik-şatystar köbeiip, «qara ormanymdy alsaŋ da, jalğyz balama tie körme», -dep qolqa saluşylar jürgizbei qoidy. Qabyrğa bolysyna tüsken jigit sany tolmai, bir jağynan ana jaqta ūiaz janyn alyp barady. Jaqynda ūiazdan Taŋqy Mūryn Torşolaq; bala keldi. Onsyz da terisi tarylyp jürgen kisige keşeden beri o da taskenedei jabysyp, digerlep bitti.
− İelamandy myqty küzetpen dereu qalağa jöneltu kerek, - dedi Taŋqy Mūryn Torşolaq bala. Būl bolsa İelamandy bir kisiniŋ sanağyna iliktirip, soldattyqqa jiberetin bop öz işinen bailam jasap qoiğan-dy. Qūdaimende biraz ünsiz otyrdy da: «Būğan sen qalai qaraisyŋ?» - degendei köziniŋ astymen inisine qarap i̇edi, Täŋirbergen maqūldap basyn izedi. Torşolaq bala özeurep şyğa keldi:
− Myrza, onyŋ jöni joq. Kisi öltirgen qylmysty adamdy Sibirge... - dei bergende, Täŋirbergen qolyn bir siltedi.
− Sibirdi qoi. Sibiriŋ älgi bir baiy sabap quyp jibergen qatyndardyŋ törkin jūrtyna tūraqtamai qaityp kele beretinindei birdeŋe ğoi.
Törde otyrğan i̇eki kisi - i̇ekeui de osy i̇eldiŋ juany i̇edi, jymyŋ i̇etip, birin-biri türtip qaldy. Üi işindegilerdiŋ yqylasy özine auğanyn baiqağan myrza i̇endi i̇erkin söiledi.
− Ony soldattyqqa aidağan dūrys. Ajaldyŋ auzyna tüsip körsin, aman qaitqanyn köreiin.
− Myrza, ol zaŋğa jatpaidy. İerteŋ ūiaz naçalnigi bilip qalsa...
− Qoi äri! Qazaqtyŋ işinde ne bop jatqanyn orys qaidan bilsin?!
Torşolaq bala myrs i̇etti. Sosyn art jaqtan bir jastyqty özine tartyp, jūmarlap qoltyğyna basyp aldy da, ter aldyna kölbep qisaia ketti. Täŋirbergen būl tūsta da öziniŋ degeni bolatynyn bilgesin jyltyr qara mūrtyn sipap otyr. İerteden beri üi iesiniŋ yŋğaiyn bağyp, ünsiz otyrğan kisiler osydan keiin jadyrap sala berdi. Üi işi i̇endi railana bastağanda auzy jeŋil bireu jelpinip sözge kirispek bolğanda, myrza jekirip tyiyp tastady:
− Jeligetin i̇eşteŋe joq. Auyl äli qaterde. Meniŋ tilimdi alsaŋ, bolys ağa, jau basşysyz qaldy. İendi qolda bar jigitterdi qarulandyryp, qapysyn tap ta būiqūt soq!
Qūdaimende būğan orai tis aşyp tük demei, qasyndağy kisilerdi bastap tysqa şyqty.
* * *
Bala älsiredi. Sony baiqasa da Süieu qart qaqşiyp alğan qalpynan qozğalmai, jüzin syrtqa berip otyr. Kempir oğan jasqanşaqtai köz tastady:
− Ay, imanyn üiirmeisiŋ be?
− İman? Anasynda iman joq, būnda qaidan iman bolady?
− Astafiralla... Jazyqsyz säbige...
− Täit!.. Täit äri! - dep Süieu aq köilektiŋ jeŋin aşumen silikti de, tysqa şyğyp ketti.
Köpten beri üi irgesinde künsip jatqan i̇er-toqymyn arqalap, qaltalaqtap basyp, tünde tūsap jibergen atyna bardy. Qyzynyŋ anada Täŋirbergenge qatyn üstine şyqqanyn i̇esitkende, būl qatty şiryğyp: «Şirigen jūmyrtqa! Ana jatyrynan ūşynyp tuğan qyz. Saiqal!» - degen i̇edi de, tyiylğan i̇edi. Sonan beri bir janğa tis jaryp til qatpai, öz küiigine özi örtenip qalğan-dy. Ol üiden nege şyqqanyn bilgen joq. Qaida baratynyn da oilamady. Bir qyrdyŋ astynda jaiylyp jürgen atyn i̇erttep mine sala tebinip şaba jöneldi. Bir-eki qyrdan asqasyn at basyn tartty.
Süieu az qydyratyn. Üi jağalap jürip, i̇et jegen kisilerge jyny tüsip, syrtynan boqtap otyratyn. Osy joly ol jaz jailauda otyrğan qyrdağy auyldyŋ birine qonyp, birine tüstenip, i̇el jağalap jürip qaldy. Būryn da az sözdi qariiä bū joly, tipti, tūiyq. Sözge zauyqsyz. Qonğan, tüstengen jerinde tamaq işip te jaryğan joq. Süitip qaŋğalaqtap jürip, bir küni ol Ojar Ospannyŋ üiine tüsti. Ospannyŋ Şalqar şaharynan kelip otyrğan beti i̇eken. Ana joly qyz üşin qyrğyn salyp, balyqşy auyldyŋ bir jigiti qaza tapqannan beri būnyŋ basyna būlt üiirilip, qalada türmede jatqan-dy. Istiŋ tübi nasyrğa şauyp bara jatqasyn ūlyqty paralap, äke-kökelep äzer bosanyp şyqqan beti i̇eken. Myqtap jüdepti. Tar qapastyŋ tauqymetin tartsa da, biraq äli sağy synbağan. Aman-esen aulyna kep, özin äldeqandai köretin ağaiyn-tumasyna qauyşqasyn keşegi kiriptar küni i̇esinen tars şyğyp ketken. Alaköz alaŋ - qūlaŋ, i̇esirip i̇eki iyğyn jūlyp jep otyr.
Şaldar jağy:
− Ospan qarağym, ūiazdyŋ da aldynda bolypsyŋ ğoi? - dep i̇edi.
Ospan:
− Oi, ūiazdyŋ i̇enesin s...! Bolsa qaitedi, o da özimizdei adam i̇emes pe?! - dep i̇ekilenip, köterile tüsti de, tağy bir köpşikti taqymynyŋ astyna basyp aldy. - Au, qaiyğym jelge örlep tūrğanda, täiiri, neden taiynaiyn?! Tartynbadym. Özekti janğa bir ölim. Közdi tars jūmdym da ūiazdyŋ qaharyna özimniŋ aq közdigimdi qarsy alyp, perip kep keteiin.
− İe, bäse! Tusaŋ tu - ai! Oi, i̇er - ai!
− Al, qyzyq. Sonan ne boldy?
− Ne bolsyn? Ūlyq aq jal arystan bolsa, men i̇endi sonyŋ aldynda bota tirsektenip maimaqtap tūrar dep pe i̇ediŋ? Ūlyqtyŋ aşuyna ataŋ qazaqtyŋ aq käzdigin salyp, tura ūmtylsaŋ, ne i̇ez basyŋ qalady, ne onyŋ basyn alasyŋ. İekiniŋ biri...
− Pah! Pah!.. Äi, jasa! Tusaŋ tu!
Süieu qart şaiğa qaramai, tūrdy da jüre berdi. İesik aldynda samauyr qainatyp jatqan qaratory kelinşekke qatarlasa berdi de, qalt i̇etip tūra qaldy. Kelinşek ot tūtamai, tütin byqsyğan samauyrdyŋ tasasyna betin kölegeilep aqyryn amandasty.
− İe! İe - i̇e! - dep Süieu aiağany, älde keketkeni belgisiz, aqqūiqa basyn izep-izep qoidy.-Raiğa da qūryq tüsti. Qūryğy ūzyn ğoi būlardyŋ! Qūryğy ūzyn! Qūryğy ūzyn!
Kelinşektiŋ iılgen basy jerge tiiüge az-aq tūr. Közin japqan kirpik arasynan bir tüiir jas üzilip ketti. Süieu qart ūzağasyn da «e - i̇e» dep birdeŋeni miŋgirlep ketip bara jatty. Ojar Ospannan keiin arağa tağy da bir kün salyp tüske salym üige jetti. Tereŋ saidy irgelei ornalasqan az ğana auyldyŋ syrt jağyndağy japyryq qara töbe basynda köne qorym bar i̇edi. Süieu qart at basyn äueli soğan būrdy. Jeter - jetpeste attan tüsti de, qūbyla betke tize bükti. Qūran oqydy. Sosyn qol taianyp ornynan tūrdy. Molany aralap şyqty. Äldeneni izdegendei, jan-jağyna jaltaq - jūltaq qarasa da, biraq jas qabir közine tüse qoimady.
− İe, baq! İe- i̇e, baq!
Qol-aiağy dirildep barady. «E, baq! İe, baq!» Atyna miner jerde üzeŋgige aiağyn sūğa almai, biraz äbiger boldy. Sonan keiin de ömirde istemegen ädetin istep, üige jetkenşe şydamai, aryq atty borbailap, düsirletip şauyp keldi. Kempir syrtqa jügirip şyqty.
− Aqyryn. İesiŋ dūrys pa?.. Ūiatasyŋ ğoi. Közi jaŋa ğana ilinip i̇edi.
Süieu qart kempirine köz salğan joq. Işke kirgesin de üi işine rai bermei, syrtyn suytyp, qaq törge qazyqtai şanşylyp otyryp aldy. Bala jatqan jaqqa qasaqana nazar salmai, barmağyndağy kek būira nasybaidy i̇eki tanauyna kezek aparyp, közi jasaurap, beti jybyrlap, aşyq künde aşu şaqyryp, öziniŋ ädettegi ajaryn qaita tauypty. Şalynyŋ jaiyna syrminez kempir miyğynan küldi de, qara mosy men qara şäinekti alyp syrtqa şyğyp ketti. Kempir i̇esikten şyqqan boida Süieu qart lyp i̇etip ornynan tūryp, kereuetke sozyldy. Qos şekedegi kek tamyrlar bileulenip, bülk-bülk soğyp jatqan äljuaz balağa i̇emirenip:
− Oi, küşik! Oi, jaman neme! Janynyŋ sirisin. Küşik!.. - dedi. Biraq syrttan tyqyr şyqqasyn bosaŋsyp bara jatqan bet öŋin bir lezde bilep aldy.
* * *
Jazğy taŋ sary qabaqtan syz berip, alys-jaqyn i̇endi-endi bederin bere bastağan şaq i̇edi. Keşe aq pen qyzyl arasynda İelamannyŋ jasağy toqtağan boz töbeniŋ bauraiyna salt atty bireu tasyrlatyp şauyp keldi. Qara ter attan qarğyp tüsti. Qatty dauystap Kälendi sūrady. Tüni boiy äne-mine kelip qalar dep İelamandy kütken Kälen taŋ aldynda ğana myzğyp ketken-di. «Būl kim boldy i̇eken? » - dep oilap, qolyna ūstai türegelgen şekpenniŋ jeŋin asyğys kie berdi.
− Bül qaisysyŋ?
− Süiekeŋ jiberdi.
− Jaişylyq pa?
− İelamannan aiyrylyp qaldyq.
− Ne deidi?
− Täŋirbergenniŋ jigitteri ūstap äketti. - Kälen i̇esin tez jidy.
− Attan!
Sergek jatqan jigitter atyp-atyp tūrdy. Bäri de bir päle kütkendei, şylbyrdyŋ bir ūşyn qolynda ūstap jatqan-dy. Bir lezde apyr-japyr atqa qonyp, soiyl-şoqparyn öŋgerip äzir tūr. Kälen olardyŋ bas-aiağyna asyğys köz tastady, taqym astynda tynyş tūrğan tory atty tebinip qaldy. Siŋirli myqty at salğan jerden soŋynda myŋ san tUiaq dübirlegen qalyŋ dürmektiŋ oŋ boiy aldyna tüsip aldy da, bauyryn kerip sydyryp otyrdy. İerteŋgi salqynmen biraz jer öndirip tastasa da, şilde aiynyŋ ystyq küni lezde qainap ketti. Tüngi salqynda qyrdyŋ kök jusanyna kerelep alğan toŋ attar äri - beridesin barlyğyp qalğan i̇edi.
Bolys auly biraz jer. Kälen aiqas aldynda attardyŋ terin basyp, tynyqtyryp alu kerek i̇ekenin bilse de, bir jerge aialdap toqtağan joq. At üstiniŋ jeligin bäseŋsitpegeni dūrys. Qaita, osylai jas jigitterdiŋ küş-jigeri boiynda tūrğanda bolys aulyna aŋğa tüsken qyrandai, qapylysta būiqūt tigendi oŋ körip i̇edi. Siyr säskede būlardyŋ aldynan dürligip kögpip kele jatqan auyl kezdesti. Qalyŋ qol Qarajalğa şyğa-şyğa kelgende, köş boiyndağy qatyn, bala u-şu boldy. Kälen at basyn irkip tūryp qaldy. U- şu bop jatqan köştiŋ soŋynda, sonau köz jetpeitin keŋ jazyqta qara qūrym qaptağan mal. Sol jaqtan qapsağai boily ūzyn qara jigit bastağan alpys şaqty kisi qūiyndatyp şauyp keldi.
− Kälen ağa, assalaumaleikum!
Kälen bir körgen kisisin ūmytpaityn. «Ağalap» jatqan myna jigitti qanşa oilasa da i̇esine tüsire almady. Qapsağai boily jigit salğan jerden saldyrlap söilei bastady: biyl jaz basynda kögi qalyŋ keŋ jazyqqa qatar qonğan üş auyl malyn öriske birge şyğaryp, qyz-bozbala birge külip-oinap, qannen-qapersiz otyrğanda i̇el basyna kelgen myna näubet būlardyŋ da şyrqyn būzypty. Üş auyldyŋ aqsaqaldary äri-beri aqyldasqasyn patşağa jigit bermeimiz dep, özara auyz biriktirip, tas- tüiin bop otyr i̇eken. Bügin azanda būlarğa oqşau habar jetken boida üş auyl aiaq astynan dürligipti. Mynau olardyŋ üilerin asyğys jyğyp ürkip köşip kele jatqan beti i̇eken.
− Joldaryŋ bolsyn! - dedi Kälen.
− Älei bolsyn! - dedi qapsağai qara. - Panaŋdy ber, Kälen ağa. İendigi jerde ne körsek te sendermen birge köremiz.
Kälen adam - qaranyŋ basy qosylğanyn jön körse de, biraq mynalardyŋ soŋyna i̇ergen qatyn - balanyŋ aiaqqa oralğy bolaryn oilady. Kälen qapsağai qaramen aqyldasty da, i̇eki jaq bop bailau jasap, bala-şağaly, iiü - qiiü köş äzirşe teŋiz jağasyn sağalai tūrsyn degen pätuamen ilgeri jöneltip jiberdi.
Kälen oŋ boiy alda. Jelsiz aua bügin tipti qapyryq. Tas töbege kep şaqyraiyp tūryp alğan kün jer-dünieniŋ apşysyn quyryp barady. Suyt jürgen qalyŋ köpirdiŋ tUiağynan ūşqan şaŋ äri - beridesin jüristi auyrlatyp, attar jiı - jiı pysqyra bastady. Soğan qaramastan būlar ūzaq joldy suyt jürispen öndirip alğysy keldi de, qara jusandy qatqyl dalany dübirletip sydyrdy da otyrdy.
− Qūdyq alys pa? - dedi Kälen.
− İendi qaşyq i̇emes, - dedi qapsağai qara.
Qara būjyr Kälenniŋ betindegi tükter dala şaŋdağymen bozğyldanyp ūzara tüsken.
− Qarataz auly otyrğan jerdiŋ bergi jağynda tereŋ sai boluşy i̇edi ğoi? - dedi ol.
− İä, bar, bar.
Deuin dese de, biraq Kälenniŋ ar jaq oiyn aŋğara almai, atyn tebinip Kälenniŋ atymen qatarlasa bere oğan köldeneŋnen köz tastady:
− Kälen ağa, qolyŋa tizginimizben birge tirligimizdi de berip otyrmyz. Sen bastasaŋ, osy jigitter otqa tüsuge äzir. Tek ne isteseŋ de aldyn ala bizge aityp... būrynğylar aitqan ğoi, aqyldasyp pişken ton...
− Ton? Ol qai ton?
− İä, ton... Ton bolğanda... būrynğy ata-babalarymyz aitatyndai... Älgi: «Aqyldasyp pişken ton kelte bolmaidy», - deitin...
Kälen işinen: «Är i̇elde osyndai bir- bir i̇etek basatyndar bolady» , - dep oilady da, mynağan i̇endi rai bergen joq. Onsyz da jürgisi kep ūrynyp kele jatqan ūzyn tory attyŋ tizginin qūia berip qatty sydyryp, suyrylyp alğa tüsti. Osydan ol tory attyŋ basyn jaz boiy jaŋağy üş auyl jailağan jūrtqa kelgende bir- aq tartty. Osy arada būlar kün ystyğy qaitqanşa aialdady. Kälen bir jigitti bolys aulyna astyrtyn jiberip aldy. Auyl irgesindegi köl tabanğa jylma-jyl qar suy ainalyp qaq tūratyn. Öriske öz aiağynan baryp jaiylyp qaitatyn Abyralyğa qarağan ülken auyldyŋ iri qaralary jaz ortasy auğanşa osy qaqtan su işetin. Tüs aua bergende oralğan jansyz jigit jüz qaraly soldattyŋ osy köl tabanynda kök qūraq i̇esken salqyn sabatta şatyr tigip jatqanyn aityp keldi. Şetinen besatar, qylyş asynğan. Soŋynda süiretken zeŋbirek. Mynany i̇estigende jaŋa ğana aiqasqa tüskenşe şydamai jūlqynyp tūrğan jigitterdiŋ jeligi su sepkendei basyldy. Ärkim öz oiymen oŋaşalanyp alasa būta bauyryndağy azğantai köleŋkege basyn tyğyp jatyr. Qaisybiri tizgininen tūqyrtyp ūstap otyrğan at bauyryndağy köleŋkege tyğylyp apty. Kälenniŋ de köŋiline küdik i̇endi. Būryn ne körse de japan tüzde jalğyz jortyp kün keşetin. Qazir qol astynda qyruar kisi. Qasynda İelaman da joq.
Kün qyzaryp batyp bara jatqanda Kälen jigitterdi köterip, atqa qondy. Bir janğa til qatqan joq. Toğy basylyp, bauyryn tartyp alğan jarau attar keşki qoŋyr salqynda tört aiağy denesin auyrlamai şiraq basyp, jortyp keledi. İel orynğa tegis otyrğan kezde qatty jortqan qol bolys aulynyŋ tömengi jağyndağy tereŋ saiğa ilikti. Osy arada Kälen attan tüsti. Aiyl tartpasyn tartty. Myltyğy bar jigitterdi iriktep jiyp aldy. Soŋymnan qalmai i̇erip otyryŋdar dedi de, atyn aqyryn bastyryp saiğa tüsti. Osy arada ol at jalyn qūşaqtap jatyp aldy da, i̇eki közin aldyna tikti. Soŋynda bir izben şūbyryp kele jatqan kisilerdiŋ aiağyndağy i̇etiktiŋ üzeŋgige sağalata sūğyp jibergen tūmsyğyna, qonyşyna qau şöptiŋ basy syrt-syrt soğyp, būlardyŋ birese aldynan, birese artynan şegirtke şyryldady. Aqşili saidyŋ jyl saiyn qaqalyp tūnyp tūratyn qalyŋ kögine, şamasy, sirä, biyl da myna auyldyŋ jas töli - qozy laq jaiylsa da, al biraq iri qaranyŋ äzir tUiağy timegen. Qalyŋ kökti attar omyraulap jaryp kele jatqan kisilerdiŋ jan-jağynan kök maiqara jusan, jalbyz iısi būrqyrap tūr. Kälen säl toqtap, töŋirekke köz saldy da, sosyn soŋyndağylarğa «eriŋder!» degendei qolyn ilgeri siltedi. Süitti de, tory atty tereŋ saidyŋ jarqabağyna tura saldy. Jar - qabaqqa köterilgen boida Kälen de, qalğandary da, bäri bir kisidei tağy da at jalyn qūşaqtap jata - jata qaldy. Kälen tory attyŋ i̇edireiip aldyna tikken qos qūlağynyŋ arasynan ilgeri jağyna köz tastady. Syrtta jer oşaqta ot jyltyldady. Irgesin türip tastağan şetki üidiŋ jalaŋaş keregesinen iştegi şamnyŋ säulesi syğyraiady. Üi maŋynda kisi - qara mol. Dabyrlağan dauys. Kenet şabalaŋdap itter ürdi. Syrtta tūrğan kisiler dauryğyp bir- birine dauystap jatyr:
− Uäi, auylğa jylqy qūlady.
− Būlar bağana su işkesin öriske ketken joq pa i̇edi?
− Qap, auyl üstin şaŋdatyp jiberetin boldy-au.
− Ary aidaŋdar! Bol, tez!
Şetki üiden taq ūstağan bireu itterge aitaqtap işten jügirip şyqty. Osyğan deiin ne ürerin, ne ürmesin bilmei, ärkimge bir qarap qyŋsylap bolyp tūrğan itter aitaqqa i̇erip arsyldap ala jöneldi. Är üiden öre türegelgen arlan töbet, qaiyŋ qaptal, şäuildegen qanşyqtar saidan şyğa sala, auyl üstine qarai qaptap qūlap kele jatqan myna jylqylardyŋ aldynan arsyldap ürip kelip qaldy. At jalyna jabysqan Kälen osy arada boiyn şūğyl köterip aldy da, «qaptaŋdar!», - dep aiqailady. Soŋyndağylar da soiyl, şoqparlaryn oŋdy-soldy siltep Kälenge ilese dauys qosyp, tūs-tūstan «Qapta! Qapta! Aruaq!» - dep aiqailap, qaraŋğy tündi dübirletip barady. Kälenmen qūiryqtasyp jetken jigitter qarsylasqan jan kezdespegen soŋ at i̇ekpinimen ağyzyp bara jatyp, aq boz üilerdiŋ uyğyn syndyryp, kiız syrtynan qaiyŋ soiylmen sart-sūrt soğyp ötti.
Kälen ağyzyp kep ülken kiız üidiŋ i̇esigin naiza ūşymen aşyp joğary kötere bergende, myna jaqtan onymen qūiryq tistesip jetken i̇eki jigit attan tüse sala şiti myltyğyn kezep işke kirip bardy.
− Tasta qarularyŋdy!
Tört soldat kilem jaiğan üidiŋ törinde ürpiısip tūr. Özderine oqtalğan myltyqtyŋ üŋireigen auzyna bir, iri qara kisige bir qarap, syrtyndağy sary ala jükke jauyryndarymen jabysyp qapty. Būl tūrğanda qarsylasatyn qauqar joğyn baiqağan soŋ Kälen ilgeri attady. Qoldaryndağy qaruyn jūlyp-jūlyp aldy. Üi işi jym-jyrt bola qaldy. Syrtta at tUiağynyŋ dübiri men aiqai-süreŋ ūlğaiyp barady. Ülken üidiŋ bir jağynda osy auyldyŋ i̇eki-üş aqsaqaly men Aldabergen sofy i̇es-tüssiz ürpiısip tūr:
− İelaman qaida? - dedi Kälen.
− Kälen qarağym... ainalaiyn...
− İelaman qaida?
− Ollahi, bilmei...
Kälen qart sofynyŋ keudesine tüsken kökşulan saqalyn iegimen qosa uysyna toltyra syğymdap ūstady.
− Ainalaiyn... Alla atymen ant i̇e - i̇etem. Qūran ū - ūrsyn...
− Bauyzdap öltirem. Ait! Ait, şapşaŋ.
− Bağana kündiz aidap äketken.
− Qaida?
− Bilmedim. Ainalaiyn, şybyn janymdy...
− Täŋirbergen qaida?
− Üiinde.
− Üii qaisy?
− Saidyŋ arğy betinde.
− Qarataz şe?
− O da sonda...
Kälen sofyny bir tüiip, jalp i̇etkizdi de, syrtqa atyp şyqty. Tyqyrşyp tūrğan tory atqa bir- aq yrğydy. Būl kezde soldattar da i̇es jiğan - dy. Ülken auyldyŋ är tūsynan orysşa sözder i̇estilip, myltyq tars - tars, oqtar zu-zu ağa bastady. Auyl üstindegi aiqai-süreŋ arasynan Kälen bir top attylynyŋ osylai qarai tasyrlatyp şauyp kele jatqanyn baiqady da, «Qait! Qait!» - dep aiqai saldy. Qaraŋğyda bir- birinen köz jazyp qalğan jigitter Kälenniŋ ömirin är tūstan qaitalap «Qait, qait!» - dep, at basyn qyrğa qarai asyğys būryp jatty. Soldattar olardy soŋynan qua tüsti de, bylai ūzap şyqqasyn attaryn tejedi. Kälen jaudan oŋai qūtylğanğa quansa da, özderiniŋ bügingi äreketine yrza i̇emes. Özderi kündiz dem alğan jerge jetkesin osy arağa aialdamaq bop attan tüsti. Köp ūzamai jaz aiynyŋ qysqa taŋy qylaŋ berdi. Jigitter jau qotanyna qūiyndai tigen bağanağy i̇erlikterine i̇esirip alğan. Biriniŋ sözin biri bölip, abyr - dabyrlap dauryğyp jatyr.
Kälen köŋilsiz. İelamandy qūtqara almady. Tynyş jatqan jaudyŋ üstine at oinatyp, aşu-yzasyn ūiatty. Būnyŋ arty ne bolady?
Ärine, Kälenniŋ körgen jalğyz qoqaiy būl i̇emes. Biraq ol būryn ne körse de däl būnşalyq jany tebirenip, tolğanyp körgen i̇emes-ti. Būryn būl, asyly, oiyna ne kelse sony istep salatyn da, «endigi jerdi körip alarmyn» dep osynau almağaiyp dünieni belinen basyp jüre beretin. Öz basyn qatal zamannyŋ qai soqpağyna salsa da, salt atpen sary jonda jalğyz jortyp jürgende būl beibaq, sirä, bir jannan aiylyn jiiätyn ba i̇edi?
Bäigege tikken ğaziz bas zaual jetkende, täiiri, qai jerde, qai şūqyrda qalsa da, būğan bäribir i̇edi. İeger de jazataiym kökpardyŋ lağyndai özinen küşi asqan qūdiretti bireudiŋ qanjyğasynda ketse ketsin, tek äiteuir, i̇ekitalai taitalasta namysty qoldan bermei, ölse de jağalasyp ölsin. İtşilegen ömirde maŋdaiyna jazğan azğantai tirlikte, būl, asyly, ūrlyq istese de, balyq aulasa da, töbelesse de, tatulassa da, aldy-artyn oilap, basyn qatyryp jatpastan ilgergi bir künde özin tosqan älde quanyş, älde renişke Qūdai özi bergen janyn özi alady deitin de, ylği da közdi tars jūmyp, tura tartyp kete beretin. İendi soŋyna i̇ergen osynşa halyq mynau. Özderi közinen tizilgen öndirdei qyrşyn jas. Būlardyŋ ärqaisysy bolaşaqta bir- bir üidiŋ bozdağy...
− Şaŋ şyqty.
− Quğynşy... quğynşy...
− Atqa qonyŋdar! - dedi Kälen.
* * *
Izine quğynşy salyp alğan Kälen bes jüzden astam jigitpen osynşa keŋ daladan bas sauğalaityn pana taba almai, i̇elsiz, susyz sary jonda josyp jür. Talai künnen beri i̇eli bir tün bel şeşip, at arqasynan i̇er alğan joq. Quğynşylardan qara üzip ketkisi kep, şilde aiynyŋ ne bir qainağan ystyğyna qaramastan kündiz demei, tün demei, attaryn qan sorpa ğyp sydyrtyp tartady da otyrady. Biraq soŋyna sūğyn qadap tüsken quğynşy bäribir qūtqarmady.
Kälen baiağy ūrlyq qyp jürgen ne bir jyryndyqor quğynşylardyŋ talaiyn izinen op-oŋai adastyryp kete beretin-di. İendi ne bolğanyn qaidam, osy jolda būl basyna tyqyr taianğanda qoldanatyn i̇ejelgi maşyqpen üirenşikti täsilge basyp, bir kez iz tüspeitin taqyrğa saldy. Onan tağaly at bolmasa, qalğan jylqynyŋ tUiağyn qağatyn qatqyl, tastaq töbelerdi tasyrlatyp tün - tün, kün - kün jortty. Biraq onan da i̇eşteŋe şyqpağasyn jany qysylğan Kälen i̇endi jyqpyly, jyra - saiy mol ūry şyŋyna tyğylyp i̇edi, būl öŋirdiŋ ūŋğyl-şūŋğylyn jetik biletin känigi bireudi jolbasy ğyp alğan, attary saily soldattar būlardy bäribir qūtqarmady. Jolynda kezdesken auyldardan qaita - qaita at auystyryp minip, ağarğan susynğa qanyp äl jiyp alady da, qaita quady.
Kälen qyr soŋyna tüsip alğan päleden qūtyla almasyn bildi. Amaly da tausyldy. Barar jer, basar tau qalmai, apşysy äbden quyrylğan bir tūsta «özekti janğa bir ölim» dep, osyndaidağy öziniŋ «nar täuekeline» basyp, soŋyna qadalyp tüsip alğan qan - qūily jauğa qarsy şapqysy kep i̇edi, oğan naizasy şoşaŋdağan jigitterdi myltyqqa qarsy aidap salyp, qyryp alarmyn dep qoryqty.
Būlar ūry şyŋynan aldyn tün qyp qaşyp şyğyp i̇edi, sonan bir jerge toqtamai tün -tünimen jortyp otyryp, taŋ ata aldarynan kezdesken o basy men bū basyna köz jetpeitin aŋğarly tereŋ saiğa keldi de, at basyn tartty. Saida qūs taŋdai ūzynşa japyraqtar jautyldağan qūba tal qalyŋ ösken i̇eken, joŋyşqaly, mortyqty tereŋ saidyŋ tabanynda, äli de bolsa, balausa qalpyn saqtap balbyrap tūrğan typ-tyğyz qalyŋ köktiŋ qaisy bir tūsy jazataiym säl-päl seldirese, sol aradan möp-möldir būlaq suy mölt-mölt körine tüsip, qapelimde qaitadan qalyŋ qauğa kirip joğalyp ketedi.
− Pai, pai, mynau jaryqtyq aita qalğandai-aq, jer i̇eken, - dep atyn jetelegen älde bireu Kälenge qatarlasa berdi. Kälen oğan būrylğan joq; basynda baiağy bir oi: «Qaida baryp jan sauğalaidy? »
− Būl özi kimniŋ jeri i̇eken? - dedi Kälen.
− Kim bilsin, būl maŋnyŋ bäri – Tileu - Qabaqtarğa qaraidy ğoi. Solardyŋ bir myqtysynyŋ jeri bolar.
Kälen ündemedi. Işinen: «Apyrai, ä... Täŋirbergenniŋ qaiyn atasy bolmasa ne i̇etsin?» -dep oilady. Jä, kim bolsa da, basqa i̇emes, äiteuir qazekemniŋ jeri ğoi, jaudyŋ qarasy köringenşe osy arağa tynyğa tūramyz. Jigitter şarşady. Attar da qan sorpasy şyqty. Kälen boiyn qaru-jaraqtan bosatyp, üstindegi lypanyŋ tüz kiımnen basqasyn tügel şeşti de, mūzdai kökke qūşağyn jaiyp, i̇etpettep jata ketti. Iştiŋ qyzuy syrtqa teuip, jalyndap äketip bara jatqan jalaŋaş tän salğan jerden rahat tauyp biraz jatty da, sosyn arqasyna aunap tüsti. Közin aşuğa i̇erindi. Özi raqat läzzat alyp jatqan osy myna kisi boiyndai kök şalğynnyŋ äldebir jerinen būğan äzir aty beimälim, biraq, äiteuir, qazekemniŋ şalqar keŋ dalasynyŋ qalai da bir jūpar hoş iıs aŋqyp qūia berdi. Būl bütin dünieden tek osy iısti sezip, osy iıspen tynystap, osyğan deiin osy myna tynymsyz tirligi qūrğyrda janyn baurap äketip bara jatqan myna jūpar iıssiz qalai ömir sürip kele jatqanyna qairan qalyp jatqan-dy. Kenet baiağy bala kez bolmasa, onan bergi jaqta at üsti sart-sūrt ömirde i̇esitpedi me, i̇esitse de, qaperine kirip şyqpai, kün-tün qatqan jortuylda ūmytyp bara jatqan bir tätti dybys qūlağyna keldi de, közin aşyp aldy. Süitse būnyŋ däl üstinde, kök pen jer arasynda, O, Jasağan İe, nebäri, bolyp - bolğany jas bala jūdyryğynyŋ mūğdaryndai sūr torğai. Kälen dem aldy ma, joq pa, özine salsa tynysy toqtap, i̇esi şyğyp i̇elitip qalğandai... Nebäri jas bala jūdyryğynyŋ mūğdaryndai älgi torğaidyŋ Kälen qūp - qūttai tūmsyğyn kördi. Tarynyŋ tüiirindei qūp - qūrtaqandai qap-qara közin kördi. Kökiregi tätti dybysqa tolğan qūp - qūrttai deneni i̇eki jağynan köterip kökke alyp ūşqan nebir qūp - qūrtaqandai i̇eki qanat möp-möldir kögildir auada dir - dir i̇etedi. «O, janym, sūr torğai! Osynau keŋ dalamnyŋ torğaiy», - dedi Kälen. Közinde jas.
− Jau... Jau kelip qaldy.
Kälen i̇esitpedi me, i̇estise de älgi baltaŋdai qūp - qūrtaqandai dala qūsynyŋ tätti üni basqa bar dünieniŋ bärin qaperinen şyğaryp ūmyttyryp jiberdi me, ornynan qozğalmai biraz jatty. Tūrğasyn da asyqpady. Atqa miner aldynda da üzeŋgige aiağyn salğasyn jaŋağy qūp - qūttai jez taŋdaidy tağy bir körgisi kep kök aspanğa qarap i̇edi. Qyr astynan at tUiağynyŋ dübiri şyqty. Jigitter de, jigitterdiŋ astyndağy attar da bir orynda tūrmai, şiyrşyq atyp tūr i̇eken.
Kälen tory atty tebinip qaldy. Saidan sydyryp şyqty. At basyn tejemei, ağyzyp bara jatyp artyna būrylyp bir qarady. Quğynşylar körinbedi, biraq qyr astynan ūzyn naizalardyŋ qyltyldağan ūşy körindi.
Qanşa dese de, jaŋağy az ğana tanys attarğa biraz belköterme bolğan i̇eken. Sony baiqağan Kälen saidan şyqqan boida attar äzir tyŋ tūrğanda jer öndirip alğysy keldi de, tory atqa taqym basty. Jigitterge de keregi osy i̇edi; onsyz da soŋynan tasyrlatyp myltyq atyp, qiqulap kelip qalğan jaudan qalai qūtylaryn bilmei, jaltaqtap artyna qarap kele jatqan-dy. Būlar da attyŋ basyn qūia berdi.
Būl öŋir biyl quandy. Basqa jaqqa qarağanda, qaita Ūlyqūm öŋiri ne bir quaŋşylyqta da jeriniŋ tügi qalyŋ, suynyŋ közi jaqyn bolğandyqtan ony jailağan halyqtyŋ berekesi onşa şaiqala qoimaityn. Sondyqtan būnda qaşanda halyq basy köbirek jinalady. Qystan yŋyrşağy ainalyp şyqsa da, qūm basynyŋ kögine aiağy bir jetken mal qapelimde qarny tompaiyp, qabyrğasyn jauyp ala qūiatyn. Mal jağdaiyn öz jağdaiynan kem oilamaityn şarua qoldağy azyn-aulaq qarany aldağy jyldyŋ qysyna qoŋdandyryp tüsirgisi kelgende osy öŋirge ärisi sonau arqadan, berisi myna teŋiz jağasynan köşi şūbap kelip jatatyn. Soŋyna quğynşy tüsip alğaly Kälen de şyğandap alysqa ketpei, osy öŋirge ainalsoqtap är qyrdyŋ astynda bir-bir auyl otyrğan maldy-jandy i̇eldi sağalap, qazyğyn ainalğan attai şyr ainalyp jürip alğan-dy.
Süitse, būl öŋir būlardan göri analarğa tiımdi i̇eken. Qūdaimende bolystyŋ abyzyndağy i̇el qoryqsa da, syilasa da olarğa aldynan as-suyn äzirlep, atyn almastyryp, jazataiym köz jazyp qalğanda közemeldep izine salyp otyrypty. Sony keş bilgen Kälen özderine belköterme bolğan älgindegi saidan şyğa salysymen at basyn i̇endi tura Adai, Tabynğa būrdy. Būl bet dalalyq. Qazir tügil, ana zamanda da aranşynyŋ jalğyz atyna su tatyrmai, jazda şaŋ būrqyrap, qysta qar borap, aq tütek üskirik soğatyn da tūratyn aŋyrağan aşyq dala. Türikpen asyp, Adai, Tabyn asyp ūrlyq qylğan änebir kezde, būl aralar Kälenniŋ talai-talai jortqan jerleri. Bedireigen i̇elsiz tüzdiŋ qai jerinde at şaldyratyn, taŋdai jibitetin suy bary būğan belgili i̇edi.
Kälen alda. Onyŋ tory atynan qalmai, ūdaiy qūiryq tistesip otyrğan qalyŋ top ünsiz. At üstinde ötkizgen ūly sürginde şetinen kün ötip, jel qağyp qara siŋirlenip alğan jüzder quqyl. Syrtyna şyğaryp aitpasa da, işterinde qainağan yzamen qatulanyp şymyrtyp alğan. Kälen olarğa qaramauğa tyrysady. Keide közi tüskende olardyŋ türinen özi şoşyp ketedi. «Osy şirkinderdiŋ tili bailanyp qalğan ba? Nege ündemeidi? » Işinen osylai deuin dese de, biraq ar jağynda tağy bir oi tūrdy, sonda būnyŋ özi qaitedi? Būnan tağy qorqady.
Jaudan būlar qara üzdi. Biraq bes jüzden astam sarbazdyŋ soŋynda myna i̇elsiz meŋireu qara jonda josylyp qalyp jatqan köp tUiaqtyŋ sürleui būlardyŋ izine tüsken quğynşyny adastyrmasy belgili.
− Kälen ağa, - dedi ūzyn qara astynda i̇entigip auyr dem alğan atty i̇eki büiirden tepkilep, qatarlasa berip, - baratyn jerimiz alys pa?
− Kün keştete jetermiz.
− Apyr - ai, mynau... Myna dala... Būl özi netken jer?
− Tamaşa, jaqsy jer.
− Şyn ba? Būnda i̇el bar ma?
− Bolğanda qandai?! Būnda qazekemniŋ nağyz i̇erjürek batyr ūldary tūrady.
− Son - da... Kälen ağa... Al, su?..
− İe, bar. Şyŋyraudyŋ şekeŋnen şyqqandai suy bal tatidy.
Ūzyn qara äli de bolsa sener - senbesin bilmei, qara būjyr Kälenge qarady, sosyn azğantai qyltanağy köktem basynda qurap ketken dalağa qarady. Qaisysyna qarasa da qazirgi türinen qaralai şoşynady. Kün i̇ekindige taqalğanda qara jondy dübirletken qalyŋ qoldyŋ ilgergi jağynan qoŋyr jal körindi. Mynau älde bir ūlanğaiyr teŋizdiŋ aryğyraq bir şetinen töŋkerilip audarylyp tüsken däl bir döŋbek tolqyndai, juyq maŋdağy töbeler men şoqylardyŋ bärinen boi asyryp, sonadaidan döŋkiıp körindi.
Būlar qattyraq jürdi. Bauyryn kerip birde sydyryp, birde şoqytyp, jer tanabyn jyldam qysqartqan qol köz ūşynda köringen älgi qoŋyr jalğa jetip te qalğan-dy. Būl aralarda talai jorytqan Kälen myna jaldyŋ ar jağynda, äudemdei jerde, tep-tegis jazyq dalada jalğyz özi jeke şoşaiğan biık şoqy baryn biledi. Baiağy i̇erte zamanda birde bolmasa birde köşteri kezdesip qalğanda keide jaiylym, keide qūdyq üşin qazaq pen qalmaq taitalasqan talai - talai şaiqasta qaisysynyŋ qoly būryn jetse, sol osy şoşaiğan töbeden qarauyl qaraidy i̇eken. Jäne osy şoşaq töbeniŋ däl astynda suy tis syndyrğandai şyŋyrau bar. Jazda i̇el otyrady.
Kälen qoŋyr jalğa şauyp şyqty. Osy arada tizginin säl tejedi. Jal üstinde tūryp at üstinen ilgergi jağyna jyldam köz tastap i̇edi. Özi tūrğan qoŋyr jal men äudemdei jerdegi qarauyl töbeniŋ i̇eki aralyğyndağy jazaŋnyŋ qara oty qaşanda qalyŋ bolatyn. Biyl da jaz basynan künniŋ jaisyz ystyğyna qaramastan köktemde qalyŋ şyqqan qara ot äli de boişaŋ jäne mini qūramağan i̇eken. Sony qyrağy kezi bir qarağannan baiqağan Kälen işinen jağasyna tükirip, jymyŋ i̇ete qaldy. Äldenege köŋildenip ketti.
Keiinde qalğan sarbazdar aq ter, kök ter attaryn tepkilep jete bergende Kälen kidirmei, ilgeri jürip ketti. Ol i̇endi asyqqan joq, atyn bir äuenmen aqyryn bastyryp kele jatyp qoŋyr jal men qarauyl töbeniŋ i̇eki aralyğyndağy jazaŋnyŋ qara otyna tağy da nazar audardy. Taspa boz ker jusan basqa jerge qarağanda myna jazaŋda, şynynda da, boişaŋ, attyŋ şaşasyn qağuğa jarap qapty. Qasynda üzeŋgi qağysyp kele jatqan ūzyn qaranyŋ birdeŋe sūrağysy kelgendei jaltaqtap qarağan nazaryn baiqasa da yŋğai bermedi. Onan qaita özi sözge tartyp: «Myna jusanğa kerege jaisa köriner me i̇edi? » - dep sūrağysy kep oqtala tüsti de, äldenege ar jaq oiyn aşqysy kelmedi. Qūdyqqa kelgesin attan tüsti. Tas astau maŋynda şiyrlap tastağan adamnyŋ, maldyŋ izi köp i̇eken. Kündiz su işip, keşke salym özderiniŋ tüngi salqynda jaiylatyn dağdyly örisine tartqan köp jylqy izi josylyp jatty. Siyrdyŋ japasy, tüieniŋ qūmalağy arasynan atam zamanğy aqylşyŋ i̇eski tezekter körindi.
− Osy arağa toqtaimyz, - dedi Kälen. Būlarmen qūiryqtasa jetken jigitter de japyrlap attan tüsip jatty. Jerge aiağy tie salysymen böri de jantalasa asyğyp qūdyqqa ūmtyldy.
Adamdardan göri şölden qany keuip bara jatqan attar tizginin jūlqyp astauğa ūmtylyp ölip barady.
Kälen su işken joq, tek auzyn şaidy da qasyna ūzyn qara men i̇eti tiri i̇eki jigitti şaqyryp alyp qūdyq basyndağy opyr - topyrdan aulaqqa oŋaşalanyp şyqty.
− Jaudy osy arada tosamyz, - dedi Kälen.
− Sonda... tosqanda qalai, soğysamyz ba?
− Ony kezinde körermiz. Senderge aitpağym, būl maŋda mynadan basqa qūdyq joq.
− Kälen ağa, jaudyŋ qaru-jarağy saily, küşi de basym. Olarğa qarsy tūryp... Oğan... oğan şamamyz kee...
− Bilem...
− Son - daa... qalai?
− Osy maŋda auyl bar. Qai jerde otyrğanyn bilu kerek.
− Ony bilermiz. Tek, jaŋağynyŋ jönin...
− Oilağan oiym bar. Ony keiin bile jatarsyŋdar. Sender bylai şyğyp, auyldyŋ qai jerde otyrğanyn bilip qaityŋdar. Olarmen keiin özim baryp söilesermin.
− Olar da özimizdei qaru-jarağy joq, qūr qol ğoi.
− Bilem. Al, tūrmaŋdar. Tez baryp qaityŋdar! - Jigitter bir-birine qarady. Sosyn astyndağy jaltaqtap, qaita - qaita qūdyqqa qarap oqyranğan attaryn tebinip jürip ketti. Köp ūzamai qaityp keldi. Bylaiyraq şyqqasyn bir qyrdyŋ astynda otyrğan maldy-jandy ülken auyldyŋ üstinen şyğypty. Adailar körinedi. Işinde az üi kirme Tabyndar bar körinedi. Būlar da aq patşağa jigit bermeimiz dep, bes qaru belde, attar beldeude, täuekelge bel buyp tas tüiin bop otyr i̇eken. Auyl irgesine kep ornalasyp jatqan qoldy i̇esitkende Adai jigitteri i̇esteri şyğa quanypty... Qaisybireuler Kälendi biledi i̇eken, atyn i̇esitkende: «Ä, onyŋ älgi jylan köz qara ğoi? » - dep keŋk-keŋk külipti.
Sol küni keşte Kälen Adailardyŋ aqsaqaldarymen kezdesti. Kälen olarğa Aral öŋirindegi halyq i̇ereuildep, qaru ūstauğa jaraityn i̇er-azamat atqa qonyp jatqanyn aitty. Sosyn özderiniŋ soŋynda izin ökşelep kele jatqan quğynşy baryn, olardyŋ osy arağa bügin-erteŋ kelip qalatynyn da jasyrmady.
− İe, bärekelde! Onda biz de jigitterimizdi kötereiik.
− Sender tyrp i̇etpeŋder. Özimiz - aq olardyŋ bir sylasyn qylarmyz.
− Au, ol qalai? Būl nağyz küş biriktiretin tüs i̇emes pe?
− Şamamyz kelmei bara jatsa aitarmyz. Senderge salatyn bir qolqam bar.
− Al, qolqaŋdy ait!
− Bir künge aulyŋnyŋ keregesin sūrağaly tūrmyn.
− Qolqaŋ sol - aq, pa?
− İä, sol-aq.
Adai şal qarq-qarq küldi:
− Kerek bolsa, keregeni uyğymen qosa al! Tek şaŋyrağymyzdy qaldyrsaŋ bolady, - dep jaŋa jūrt aldynda şalqaqtap otyryp, zirkildep söileitin apaitös şal tağy da keŋk-keŋk küldi. Biraq ol Kälennen sonşa keregeniŋ nege qajeti bolğanyn sūrağan joq, Kälen de oğan ol jöninde tis jaryp tük aitpastan qoştasyp jürip ketti. Ol jönelgen boida älgi apaitös Adai şaldyŋ ämirimen bükil auyl jau tigendei aiağynan tik tūryp, alas -qapas üilerin jyğyp, bar auyldyŋ bükil keregesin tügeldei tüielerge tiep, jöneltip te jiberdi. Kerege tiegen ūzyn köş jetkenşe Kälen būl jaqta jigitterin jinap äzir tūrğan-dy. Közdi aşyp-jūmğanşa tüielerdiŋ arqasynan keregelerdi tüsirdi. Kälenniŋ basşylyğymen ünsiz qimyldağan jigitter tün qaraŋğysyn jamylyp jürip, bağanağy qoŋyr jal men qarauyl töbeniŋ arasynda qara oty mol keŋ jazyqqa keregelerdiŋ qanatyn jazyp, ūzynnan-ūzaq jaiyp tastady. Arqasy bosağan tüielerdi izinşe keiin qaitaryp jiberdi. Sosyn tağy da Kälenniŋ ämirimen qarauyl töbege arqasyn tirei toqtağan qalyŋ qoldy besten, onnan qos-qos qyp bölip bäri mazdatyp ot jaqqanda qūddy kektegi jūldyzdar jerge qūlap tüskendei, jypyrlap ala jöneldi.
Osy kezde bağana jolda qaldyryp ketken i̇eki jigit şauyp keldi. At üstinen aptyğyn baspastan i̇ekeui birdei qosarlana til qatyp jaudyŋ jaqyndap qalğanyn habarlap i̇edi; Kälen ündemedi. Kündizgi aptap ystyqta būl arağa olardyŋ özderi de, attary da şölden silesi qūryp jetetinin bilip tūr. Kelgen bette birden şabuylğa şyğuğa şamasy joğyn da oilady. Jäne būryn jaudyŋ köz ūşynda qarasy körinse aldy-artyna qaramai tūra qaşatyn būlardyŋ i̇endi üstine kelgende de imany selt i̇etpei, kelseŋ kel degendei, jol tosyp tūrğan syŋaiyn baiqağasyn batyly jete qoimasyna kämil sendi. Süitse de, qamsyz bolğysy kelmedi. Taŋ atqanşa at tizginin sağağynan tūqyrtyp ūstağan jigitter qylyş -naizalaryna iegin süiep otyryp köz ilindirip myzğyp aldy.
* * *
Kälenniŋ boljamy däl şyqty: tün ortasy aua jetken aq i̇esker qoŋyr jalğa köterilgesin at basyn irikti. Sonau i̇etekte jypyrlağan sansyz köp otty körgende jüregi şailyqqan jau būl arağa, būnşa qoldyŋ qaidan kep qalğanyna qairan qap, jal üstinde biraz iırilip tūrdy da, sosyn attan tüsti. Taŋ atqanşa tyrp i̇etken joq; küzetti myqtap qoidy da, sonan qaşan appaq bop taŋ atqanşa jazğy tünniŋ qoŋyr samaly soqqan biık jal üstinde i̇esterinen tana qatyp ūiyqtap i̇edi.
Būl tüni kirpik ilmegen Kälen qoŋyr jaldan közin alğan joq. Būl tüni olar da, būlar da qybyr i̇etpedi. Tek anda-sanda äldebir ter qatqan at i̇er-tūrmanymen syldyratyp silkinip qalady. Sosyn sonau i̇etektegi qoŋyrlyq arasynan şegirtkeniŋ şyryly bolmasa, qūlan i̇eleŋ i̇eter onan basqa bögde birde-bir dybys bolğan joq-ty. Tek taŋ saz bergen bir mezgilde jau äskeri toqtağan qoŋyr jaldan taŋmen talasa ūianğan äldebireuler körindi. Köp ūzamai qoŋyr jaldyŋ üsti qapelimde adam - qarağa tolyp, abyr-sabyr, qauyrt qimyl, qarbalas bastaldy. Ile-şala böri japyrlap atqa otyrğanda mynalardyŋ qaramy būl oilağan şamadan äldeqaida köp körindi.
− Jigitter daiyn ba? - dedi Kälen qasyna kelgen ūzyn qarağa.
− Daiyn.
Qoŋyr jaldyŋ üstinde qatar tüzep şeru tartqan qalyŋ qol lezde i̇ekige bölindi. Anadan göri molyraq ülken legi ūmsynyp ilgeri şyqty da, qaramy azyraq i̇ekinşi legi bastapqy ornynan tyrp i̇etpei, iın tiresip tūryp qaldy.
− Kälen ağa - aa... Kälen ağa - aa...
Däl qasynan ablyğyp şyqqan myna bir dauys Kälenniŋ jynyna tidi. Onsyz da qoŋyr jaldyŋ üstinde iın tiresken qoldyŋ älgide attaryn aŋyryn bastyryp ilgeri ozğyndap şyqqan alğaşqy legi kenet qylyşyn qynaptan jarq-jūrq suyryp ala sala yldiğa qarai at basyn ağyzyp qūia bergenin körip tūrğan-dy. Biraq qybyr i̇etken joq, tek qoŋyr jaldyŋ basynan i̇etekke qarai seldei josyp kele jatqan qalyŋ qoldyŋ dübirine älden delebesi qozyp, tyqyrşi bastağan taqymy astyndağy tory atty tyrp i̇etkizbei, tizginin tūqyrtyp aldy. Būryn būlar ylği qaşyp, analar ylği tūra quatyn i̇edi. Būl joly olar būrynğydai bar äskermen lap qoiğan joq. Beldesip küresetin bolğasyn, ūrys ädisin özgertip äueli şabuylğa jalaŋaş qylyşy jalaqtağan aty ūşqyrlardy jiberdi. Aty ūşqyrlar qarsy aldynda «kelseŋ kel» dep qara ağaştai tosyp tūrğan qolğa qyrğidai tie bergende myna jaqtan keiinge saqtağan i̇ekinşi lekti ūrysqa salyp jibermek i̇edi.
− Kälen ağaa!.. Kälen ağa!..
Ūzyn qara ma, älde basqa ma, bireu Kälenmen üzeŋgi qağysyp qatarlasa berdi. Qalğandardyŋ da qatary qozğalyp ketti. Jaŋa ğana at boiy keiin tūrğan jigitter de qapelimde syğylysyp, özimen qatarlasyp qalğan i̇eken. Kälen sonda da qybyr i̇etpedi. Qara sūr beti quqyldana tüsken. Sonan ba, änşeiinde onşa baiqala qoimaityn betindegi būjyrlar bozaryp, sūiyq mūrt teben inedei tikireiip - tikireiip apty. Közin bir jaqqa būrmai tura aldyna tigip alğan. İeki közi qoŋyr jaldy dübirletip yldiğa qarai qaptap kele jatqan qoldyŋ aldyndağy qara jal, qūla atty ofitserde. Mynau özgeler siiäqty qylyş ūstağan qolyn oŋdy - soldy siltep kele jatqan joq; qyratyn - jūiatyndai, i̇eserlenip, qūrdan - qūr qoqyraqtağan da joq; qos qūlağyn jymyp alğan qūlanyŋ ūşqan qūstai ilgeri sozğan ūzyn moinyna keudesimen ilgeri sozylyp jabysyp apty. Birme-bir aiqasta küşpen almasa, myna käpirdi ädispen ala almasyn Kälen sol arada oilady ma, joq pa, belgisiz, oilasa da tek bir sät, bir qas qağym qaperine kirse kirgen şyğar. Däl osy qazir onyŋ i̇esil-derti myna ofitser jolynda jaiuly jatqan keregeni körgende qaiter i̇eken dep, sol sätti şydamsyzdana kütip tūr i̇edi... İe, mine!.. Ofitser keregege basqalardan būryn jetti. Biraq tizginin tartyp ülgirmedi. Ar jaqtan ağyzyp kelgen bette aldyŋğy i̇eki aiağyn keregeniŋ közine tyqty da basyn bauyryna alyp omaqasa qūlady. Üstindegi ofitser qylyş ūstağan qoly basynan asa bir i̇erbeŋ i̇etti de, qara jal, qūla aiğyrdyŋ moinynan asyp tüsip anadai jerge domalap-domalap ketti. Sol sol i̇eken, soŋyndağy qalyŋ köpir de birinen keiin biri keregege kiligip, omaqasyp opyr-topyr qūlap, aiağy synğan, omyrtqasy üzilgen attar jan dausy şyğa şūrqyrap, adamdar şyŋğyryp, qoŋyr jal men qarauyl töbe arasyndağy keŋ alqap qapelimde adam aitsa nanğysyz älem - tapyryq boldy da ketti.
Osy sätti tosqan Kälen oŋy men solyna jyldam köz tastady. Qoly da qynapta tynyş jatqan qylyşqa baryp qalğan i̇edi; i̇endi bir qimylmen jarq i̇etkizip suyryp ala sala: «Jigitter, qapta!» - dep aiqai salğaly oqtalğanda... O, Alla, qūddy jer astynan jaryp şyqqandai, qiqu salğan äldebir köp dauysqa köp tUiaqtyŋ dübiri qosyldy da, auzyn aşyp ülgirmegen Kälen qalt i̇etip toqtai qaldy. Tu syrtynda syğylysyp tūrğan sarbazdar da aspan astyn dürildetip alyp bara jatqan myna dübirdiŋ qaidan şyqqanyn qapelimde bilmei qalyp i̇edi; Kälen olardan būrynyraq kördi: özderiniŋ köz aldynda attar, adamdar omaqasyp biriniŋ üstine biri qūlap, opyr-topyr bop jatqan aqtarğa i̇eki büiirden bir sätte būiqūt tigen öŋşeŋ naizaly - qylyşty köp atty qiqulap tönip qalğan i̇eken. Kälen qylyşqa baryp qalğan qolyn tartyp aldy. Būjyrlary badyraiğan qarasūr bet kenet jadyrap, astynda tyqyrşyğan tory attyŋ sauyryna qarai şalqalai bere qarq-qarq küldi.
− Kälen ağa... Kälen ağa, būlar kim? - Kälen külkisin kilt tyidy.
− Kim boluşy i̇edi, i̇er Adailar da!
− Sonda... Sonda biz qaida qaldyq?
− Joldy osylarğa beriŋder!
− Biz şe?
− Biz dem alamyz. Käne, attan tüsiŋder.
Būlar osy arada biraz aialdady. Attaryn tynyqtyrdy. Kir-qoŋyn judy. Adai jigitter birinen keiin biri üiine şaqyrdy. Künde-künde Qūdai joly sadaqa berip, ana üide, myna üide aqsarbas soiylyp jatty. Jau qaşyrğan köŋildi jigitter apaq - şapaq aralasyp, bügin tanyssa i̇erteŋ Adai, Tabynnyŋ basy bos qyzyna üilenip, ol az degendei besiktegi balalaryn atastyryp, tuys bop jatty. Lepirgen i̇et qyzu üstinde būlardyŋ i̇eşqaisysy äzir i̇erteŋgi kündi oilağan joq. Būlar soŋyra talai jyl, jyldar ötip, düniege būlardan keiin talai ūrpaq kelip, olar da būlar siiäqty myna adyra qalğyr ata-baba jerin qaitsem kögertem dep janyn jaldap, qajet bolsa, qanyn, terin tögetinin de oilağan joq-ty. Soŋyra, köp jyl ötkesin aq äskerler opyr-topyr qyrylğan myna keŋ alqaptyŋ jūrt auzynda aŋyzğa ainalyp «Soldat qyrğan» atalatynyn da tap sol küni Kälen de, Kälennen basqalar da bilgen joq-ty.
Sonan ai ötti. «El qūlağy - i̇elu». Üi men üi, i̇el men i̇el arasyndağy ybyr-sybyr qarap jatpady. Būl jaqqa joly tüsip, sonau Arqadan, Aqtöbe, Aral öŋirinen kelgen äldebireudiŋ äldekimge aitqan alyp qaşty sypsyŋy äp-sätte auyzdan auyzğa tarap, bireuden bireu qūlaqtanyp, köp ūzamai dabyrağa ainalyp: «Oibai, aq; patşa qaharğa minipti. Orynbordan äsker şyğypty. Köptiginen jer qaiysatyn körinedi», - dep i̇el işi düŋkildep alyp bara jatty.
Kälen jigitterin jiyp aldy: «Özimizdiŋ jağdaiymyz kelisti» dep jata bergenimiz jön bolmas. İelge baralyq», -dedi.
Jigitter de sony jön kördi de atqa otyrdy.
* * *
Süitip, bir aidyŋ jüzi auğanda Kälenniŋ qoly Ūlyqūm öŋirine qaityp oralğan i̇edi. Şynynda da, ber jağy Aqtöbe, ar jağy Orynbordan şyqqan köp äsker auyl üstin basyp jatyr i̇eken. Soŋynda süiretken zeŋbirekter bar. Kälen qarsylasa almady. Qaruy myqty, küşi basym jaudyŋ qarasy körinse boldy apyr-japyr atqa otyryp, aldy-artyna qaramai ūra qaşty. Būl joly da baiağydai jan sauğalap, soŋyna sūğyn qadap tüsken jau äskerin şūbaltyp, tağy da qyrğa, oiğa, tauğa, susyz şöl dalağa, japan tüzge qaşty.
Attar boldyrdy. Adamdar da tityğy qūrydy. Biraq bäri ünsiz. Aştyqqa şydasa da, şölge şydamai nebir örttei ystyq künderinde auzyn oramalmen bailap alğan sarbazdar jūlynyn üzerdei qort - qort jelgen at üstinde basy salbyrap ün-tünsiz kele jatady. Obalyna ne kerek, osy jolda qanşa qiyndyq körip, azap şekse de, basyn bäigege tikken jigitterdiŋ birde - biri äli qyŋqyldap narazylyq bildirgen joq. Būryn - soŋ basynan būndai qiyndyq keşpegen jandar. Köbi keşe Kälenniŋ özimen birge su keşken qara borbai balyqşy. Qalğandary maly jūtqa ūşyrap, teŋizge kep sağalağan malşy, jalşy. Bäri de at üstinde ötkizgen mazasyz quğyn - sürginde qap-qara bop tütigip, işte qainağan yzadan qatulanyp tastai şymyrtyp alğan. Kälen keide būlardyŋ qanşa künnen beri ünsiz sazarğan türine qarap: «Şirkinderdiŋ til - jağy bailanyp qalğan ba?» - dep taŋdanady.
Bir joly şyndap quğan jau būlardy qyrğa qaşsa da, oiğa qaşsa da izinen qalmai, küni boiy ökşelep qudy da otyrdy. Kün batty. Qaraŋğy tüsti. Attar da, adamdar da şarşady. At üstindegi ūzaq jortuyldyŋ talaiyn körgen Kälen de sol küni qatty qaljyrap, i̇er üstinde i̇eki qūiymşağyna kezek otyryp qipaqtai bastağan-dy. Ūzyn qara qatarlasty:
− Toqtasaq qaitedi?
− Şyda!
Kälen sonan artyq til qatpady. Sydyryp kele jatqan tory atqa taqymyn qysyp şaba jöneldi. Sonan aisyz qaraŋğyny jamylğan qol bir jerge toqtamai tünimen jortyp -jaudan qara üzip ketip i̇edi. Kün şyğa qauqiğan jyŋğyl, qyzyl tüzgen boi kötergen aŋ şağyl qūmğa at basyn tirei toqtady. Qara terge malşynğan attar taqym astynda tältirektep, tört aiağy denesin äzer köterip, yrs-yrs i̇etedi. İer üstinde äzer otyrğan jigitter de üzeŋgiden aiağyn suyrğan boida tün salqynyn boiynda saqtağan appaq aq qūmğa i̇etpettei - i̇etpettei jyğyldy. Sol boida bäri de i̇es-tüsinen tana ūiyqtap ketken-di. Sonan tek siyr säskede bir- aq ūiandy. Onda da örttei ystyq künge şekesi qyzyp, şöl qinap qatalap bara jatqasyn ūianğan i̇edi. Kälen de ūiandy. Kün ötken basy kötertpei, qos şekesi solqyldap synyp barady i̇eken. Tūruğa i̇eringesin denesimen ilgeri jyljyp qol sozymdai jerde qauqiğan äldebir qyrbyq būta bauyryndağy bolar - bolmas köleŋkege basyn tyğyp panalady da, qalğan denesin künde qaldyryp, sūlyq jatty. Közin qanşa jūmsa da osydan keiin ūiqy oralmady. Sosyn basyn köterdi. Solqyldap äketip bara jatqan şekesin alaqanymen qysyp biraz otyrdy.
Būl kezde jigitter de tūrğan i̇edi. Bäri de auzyn oramalmen tartyp bailap apty. Qaisybiri qatqan qūrtty qytyr - qytyr şainap, tamsanyp silekeiin sorady. Būl netken zaŋğar jandar? Biri bolmasa biri nege jaq aşpai, sazaryp alğan? Būlary qalai? Äne, bäri bir kisidei ün-tünsiz jürip, at arqasynan i̇er-tūrmandy aldy. Ter malşyğan terliktiŋ su jağyn joğary qaratyp qauqiğan būtağa tastai saldy. Sosyn uysyn toltyryp şöp jūldy da, otyn ala almai, basyn jerge salyp tūryp qalğan attardyŋ omyrauyn, qoltyğyn sürtti. Sosyn qan sorpasy şyqqan attardyŋ terlik astyndağy aŋ sortaŋ aiğyzdy uysyndağy şöppen äri-beri osqylap, ysyp - ysyp jiberdi. Sonsyn biri būta tübinde, biri at bauyryndağy qos uys köleŋkege jabysyp otyrdy da, qorjyn tübinde saqyrlap qatqan qūrt - irimşikti uysyn toltyra kösip alyp, i̇eki ūrty būltyldap - tömen qarap sazaryp qalğandary. Nege ünsiz? Nege sazarady? Älde ar jaqtarynda būğan aita almai, iştei bulyqqan qandai da bir reniş bar ma? İe, onda oidan - qyrdan jinalğan osynşa kisiniŋ işinen būğan taisalmai kelip, betine tura qarap, tikesin aitatyn qaisar bireu bolmağany ma? Osy jūrt ne bop ketken? Älde, änebir qasqyrdan qaşqan sūr köjektei, jan sauğalap josi beruden jigeri qūm bop jür me? Aldy-artyna qaramai zytyp bara jatqan sūr köjek közine i̇elestegende Kälen myrs i̇etip külip jiberdi, nazaryn kötermei, tömen qarap tūnjyrağan jigitterge būl i̇endi qyjylsyz küle qarady. İesine Jarmolla türmesinen bosanyp şyqqan Bataqtyŋ Sarysynyŋ i̇elge qaityp kele jatqany tüsti. İeregiskende, türmeniŋ tar qapasynda da jigeri moqa mağan ör minez, öjet jastyŋ älgibir: «On i̇eki ai qyz körmegen sorly basym, qatynğa tezek tergen qaiyrylyppyn», - dep özin-özi mysqyldağandai, jolda kele jatyp aitqan asqaq änin osy arada, tap osy qazir osy myna ūnjyrğasy tüsken şiki ökpedei, jigersiz, jasyq i̇eneŋdi ūraiyndardyŋ aldynda aiqaiğa basyp jibergisi keldi. Būnyŋ öziniŋ de qaşannan beri zyğyry qainap jürgesin be, qara būjyr betine saiqymazaq külki lyp i̇etip oinap şyğyp i̇edi. In tübinen, äriden jyltyrağan jylan közdiŋ janaryna bir sondai qiqar, öjet ūşqyn lap i̇ete tüsti de, tez öşti. Jalbyrağan qabaq ile-şala qaita jabylyp tünere qaldy. «Qūrsynşy it ömir! Būiyrsa, bir küni būny da itşilep ötkizemiz ğoi».
* * *
Būlar qūdyq izdep biraz sandaldy. Sonan tek i̇el jatarda attaryn aqyryn bastyryp kele jatqan qol bir biık jaldyŋ basyna köterilgende ilgergi jaqtan ot jylt i̇etti de, tez öşti. İer üstinde basy būlğaŋdap kele jatqan kisiler i̇eleŋ i̇etti. Süitti de attaryn tebinip, älgi ot jylt i̇etken jaqty betke ūstap şaba jöneldi. Süitse, qoldağy az ğana maldyŋ jaiymen aidalada otyrğan on şaqty üi i̇eken. İer-azamat i̇ereuildep jatqan jigitterge qosylyp ketkende, būnda tek bala-şağa qapty. Kälen būlarmen tildeskende, jigitter ana jaqta suy kürpip, auzy-mūrnynan şyqqan üş qūdyqtyŋ basynda üime-jüime bop jatty.
Adailardan oralğannan bergi künder būlarğa asa auyr tidi. Bir kün bel şeşip jatpai, ylği at üstinde quğyn-sürginde jürgen jigitter qazir böri şetinen qūs ūiqylanyp alğan-dy.
Qalt i̇etken - qalt i̇etkende közin säl jūmyp, qaita aşsa boldy, at soğyp qaljyrap tūrğanyna qaramastan tūla boiy sätte sergip sala beretin.
Taŋ saz bergen i̇eleŋ - alaŋda keiingi jaqtan qarauylğa qaldyryp ketken jigit i̇es - tüsi qalmai qūiyndatyp kele jatty. Kälen tizesine tiregen qamşy sabyna maŋdaiyn qoiyp qalğyp ketken-di. Qamşy saby batqan şekesin alaqanymen bir uqalap jiberdi de, ornynan atyp tūrdy. Köz ilindirip myzğyp alğan jigitter de asyğys apyl-ğūpyl tūryp jatty.
Az ğana aialdasa da attar kädimgidei äl jiğan i̇eken, salğan jerden qatty jürip, quğynşylardan qara üzip alğasyn būlar sol küni keş tüskenşe bir jerge toqtamai it bülkilge saldy da otyrdy. Küni boiy borbai sozğan attardyŋ būnan artyq jüriske şydamasyn bilgen Kälen qas qaraia bergende özi biletin şegendi qūdyqqa jetti de toqtady. İestui boiynşa, Qūdaimende bolystyŋ auly būl aradan onşa qaşyq i̇emes-ti. Sonan būlar i̇el jatqasyn atqa qaita otyryp, bolys aulynyŋ öristegi jylqylary men tüielerin quyp äketti. Jigitter at almastyryp mindi. Bolys aulynan qaşyp kelgen jigit: «Elaman men Raidy kemege otyrğyzyp, Aralğa jöneltip jiberdi. Onyŋ ar jağy ne bolğanyn bilmeidi. İel işindegi qaŋqu äŋgimege qarağanda, şamasy, sirä, maidanğa jiberetin syŋai bar ma, qalai...» - dep miŋgirledi. Su işip, kişkene äl jiğasyn terin sürtip otyryp, älgi jigit tağy bir äŋgimeniŋ şetin şyğardy. Būl joly ol Kälendi qolğa tüsire almai äbden yza bolğan bolys ūiazdan kelgen äskerge jar basyndağy balyqşylar aulyn şauyp, bülik basy Kälenniŋ qatynyn, balasyn, sosyn sol auyldyŋ i̇endigi bas kötereri - Möŋke men Dosty tūtqynğa alu kerek dep aqyl beripti. Kälenniŋ qoryqqany osy i̇edi. Ol jigitterdi tez köterip, tün işinde jağağa tartty. Kelgen bette balyqşylar aulyn dürk köterip, käri demei, jas demei bärin apyl-ğūpyl tegis atqa, tüiege otyrğyzdy. Būrynğydai sybai - saltaŋ i̇emes, qatyn-bala, kempir-şal bolğasyn Kälen saqtyq jağyn qatty oilady. Būl jaqtyŋ özderine qauipti bolaryn da oilady. Äsirese, jas balalardyŋ tün qatqan mazasyz jüristi auyrlap, qyŋqyldap jylağanyna qaramastan ünemi üdere tartyp otyryp, Ūlyqūm men Kişiqūmğa jetti. Osy ölkeniŋ oty, suy mol keŋ alqabyn kösile jailağan irgeli rular – Tileu - Qabaq, Törtqara, Tama auyldarynyŋ üstin basyp joğaryğa örlei tartty da otyrdy.
Būlar jürgen jerdiŋ bärinde de basy bütin üi qalmapty. Qai auyldyŋ da i̇er-azamattary at üstinde. Qaiterin bilmei, keŋ dalada arly-berli josyl, aqsaqaldarmen aqyldasyp, basqa laj qalmağasyn, aqyrynda bäri Kälenge qosyldy. Al, Kälenniŋ soŋyna i̇ergen jigitterdiŋ qazirgi qaramy myŋnan astam. Būl öŋirdegi i̇el işinde Tileu - Qabaq i̇ejelden i̇erlikti süietin jauynger ru. İer-azamattary keşegi jyldary myna jağy - Qaraqalpaq, ana jağy Orynborğa, Jem boiyna astyqqa baryp jürip qolğa tüsken qaru-jaraqty satyp ala beripti. Kälenge qosylğan Tileu - Qabaq jigitteriniŋ birqatarynda naiza - şoqpardan basqa - besatar, qylyş bar i̇eken.
Kälen bir auyl, i̇eki auyl i̇emes, bükil halyq i̇ereuildep jatqan soŋ kisi - qaranyŋ basy qūralğanyn qūp kördi. İerte me, keş pe, alda bir sūrapyl şaiqas bolary sözsiz. Būl jaqqa da ūiazdan äsker şyqqan. Qazirgi beti qatty. Jolynda kezdesken auyldardy qaq qaqsatyp, qyryp-joiyp kele jatqan suyq habar i̇el işiniŋ zäresin ūşyryp, auyzdan-auyzğa tarap, düŋk-düŋk i̇estilip jatty. Kälen bükil Aral öŋirinde at tUiağy jetetin jerde basy bütin auyl almağanyn körip jür. Qaida barsa da köşken, bosqan i̇el. Sasqan halyq. Dağdarğan i̇er-azamat. Däl būndai jağdaida ne isteu kerek i̇ekenin ol äli bilgen joq. Qaşanğy osylai qatyn-balany yzğytyp, tüie qomynda qaşa beredi? Alda taban tireitin, toqtaityn jer bar ma?
Şūbalğan köş aqyryn qozğalady. Tüie artqan teŋ-teŋ jüktiŋ o jer, bū jerine bailağan şylapşyn, legen, şelek, şäinek jol boiy salaqtap daŋğyr-dūŋğyr. Kebeje kenerinen moiny qylqiğan jas balalar köş qaptalynda aiağyn äzer alyp kele jatqan şeşelerine qyŋqyldap as-su sūraidy.
Köş basynda Sudyr Ahmet pen Möŋke. Sudyraq köŋildi! Oğan qaita osyndai abyr -sabyr ūnaidy. Astynda ūrynşaq ürkek baital. Köringenniŋ bärinen ürkip, i̇er üstinde qoŋyraiyp otyrğan Sudyr Ahmetti talai jerde tastap kete jazdady. Al, qart balyqşynyŋ astynda qarny jer syzğan azban kök. Jağadan şyqqaly köş qaptalynda qaiys tizgin qolynan tüsip mülgip otyrğany. Kün qaryğan közin osydan qaşan ystyq qaityp, köleŋke basy ūzarğanşa aşa qoimaidy. Joldyŋ i̇eki betinde auyzğa iliger şöpti jürip kele jatyp ta jalmaŋdap jūlyp jep, otyn alyp otyratyn qoişy tūğyrdyŋ bas i̇erkin özine berip qoiğan. Jol boiy auyz aşpaidy. Künūzyn qasynda äldeneni sūŋqyldap soğyp kele jatatyn serigine qūlağyn tosyp, özi sol baiağy ūiqyly-ūiau qalpy, tek jalmaŋdap jerden basyn kötermei qoiğan attyŋ moinynan sypyrylyp tüsip bara jatqanda ğana tizginge qol sozady. Sony baiqağan Sudyr Ahmet jol-jönekei şyqylyqtap külip, ony qyljaq qylyp mäz. Bireu - mireu qasyna janasa qalsa ony dereu qamşy sabymen türtip, iegimen Möŋkeni nūsqaidy:
− Mynağan qaraş!
− Qaitesiŋ?..
− Au, qaitkeniŋ ne? Qazirgidei jaugerşilik zamanda, osy jūrttyŋ jel jağyna ūstaityn panasy i̇emes pe?! Şirkinniŋ südinin qaraş!
− Qoi äri! Bosqan i̇eldiŋ kisisinde südin qaidan bolsyn?!
− Ou, Qūdai da ūrğandy ūrady. Teksiz neme i̇emes pe?! Qara borbai jaman neme ğoi. Qūdai kem jaratqasyn, Kälenjan qanşa teŋgerem dese de, sen onyŋ keskinine qara. Käpir, atqa otyrğanda özimizdiŋ auyldyŋ oşaq basynda ot jağyp otyryp, köseuge süienip, qalğyp ketetin kir balaq jaman qatynnan ausaişy. Hi - hi...
Oqta-tekte köş basyna Kälen soğady. Möŋke sol kezde ğana i̇eŋsesin köterip, qasyna kep atyn qatarlastyra bergen Kälenge moiyn būrady. Tas töbede şaqyraiğan kündi qolymen kölegeilep:
− Apyr-ai, myna dala netken tüpsiz i̇edi. Teŋiz jağasynan şyqqaly tUiağymyz qybyrlap jürip kelemiz. Äli alys pa? - dedi.
− Şynyn aitqanda özim de bilmeimin...
− İä, meniki de jel quğan qaŋbaqtan jön sūrağandai ğoi.
− Şarşağan şyğarsyŋ.
− Oi, meni qaitesiŋ? Men it jyrtqan qara teri. Tek qatyn - balany beker qozğadyŋdar ma dep...
− Qaiteiin, Täŋirbergenge senbedim.
− Onyŋ da dūrys şyğar. Adam adamğa senbeitin zaman ğoi.
Kälenniŋ qara būjyr beti būl künderi künge küiip tütigip ketken i̇edi. Älgiden keiin jaq aşpai, aqyryn basqan at üstinde qamşy ūstağan qolymen büiirin taianyp tūnjyrai tüsti. Özi öz bolyp, at jalyn tartyp mingeli būnyŋ, sirä, i̇el bileu, qol basqaru üş ūiyqtasa tüsine kirip pe i̇edi? Būl taqymy terden keppegen ūry i̇edi ğoi. Qūdaiğa şükir, ol kezde ūrlyqtyŋ jaiyn i̇eşkimnen sūramaityn. Ras, auyl üidiŋ malyna tigen joq. Ädeii i̇erligin synağysy kelgendei, būl özin qaşanda qater men qiyndyqqa qairap salyp, at aiağy jetetin jerge jalğyz baryp, sonau qiiända jatqan türikpennen jylqy alatyn. Nebir közge türtse körinbeitin qaraŋğyda, taŋ aldyndağy tün salqynynda pyr-pyrlap jaiylyp jatqan jylqynyŋ ylği da yq jağynan kiretin. Baiağy bala kezden boiğa siŋgen maşyqpen qos qolymen şoqtyqtan tas qyp ūstap, attyŋ bir qaptalyna qarai aunap tüsetin de ilgergi jaqqa közin tigetin. Sonan qaşan taŋğy salqynda pyr-pyr jaiylyp jatqan jylqyğa atyn jailap bastyryp, janyna kelgende bolmasa, köldeneŋ köz būny juyq arada baiqai qoimaityn. İesesine, älgindei at büiirinde jatyp ta i̇er üstinde basy būlğaqtap qalğyp-şūlğyp otyrğan beiqam jylqyşynyŋ aldyndağy bir üiir jylqyny bildirmei, yŋ-şyŋsyz aidap äketudiŋ jolyn būl öz basy bir jannan sūrap körgen i̇emes-ti. İeger jazataiym jylqysyn aldyrğan jigitter bilip qap, soŋynan ūra quğanda da, būl onşa sasaq oimauşy i̇edi. Quğynşy i̇ekeu-üşeu bolsa, būl bylaiğy kezde boz şekpenniŋ ūzyn jeŋinen üş jağy bolar-bolmas şyğyp tūratyn juan doiyrdy zärlene köterip alar i̇edi. Sosyn qaharyn tige qiqulap kele jatqandardan aiylyn jimastan, jolynda atyn keselep tosyp tūrar i̇edi. Al, i̇eger, jazataiym quğynşynyŋ qaramy köp bolsa, i̇e, onda... būl onda jylqyny aldyna salyp qiqulap qua jöneletin. Aty jüirik quğynşylar sozylyp, jalğyz - jalğyzdap jetetin. Būğan da keregi sol. Jağalasa ketken jerde juan doiyrdy qaşanda anadan būryn sermep, jetkenin jetkendei at üstinen audaryp tüsiretin de, aldyndağy jylqyny qualap, ilgeri tarta beretin.
Endi i̇el basyna kün tuyp, qolğa qaru alğan i̇er-azamat jan-jaqtan ağylyp, jer qaiysqan qol soŋyna i̇ergende... apyr - au, i̇endi qaitedi? Kimge mūŋ şağady? Kimnen aqyl sūraidy? Būğan qarağanda oŋy - solyn tanityn közi aşyq İelaman da qasynda joq. Kälen i̇eŋsesin tiktedi. Joldan bylai şyğyp, şūbalğan ūzyn köşke köldeneŋnen köz tastap tūr. Auyr jük artqan tüieler qauqaiğan - qauqaiğan silti bas şağyrdan basqa qyltanaq şöp joq, susyldağan maisaŋ qūmdy yŋyranyp basady. Köş basyndağy qatyndar jaulyğynyŋ bir şetimen auzyn bailap alğan. Bäri ünsiz. Tek äldenege küiip-pisken Qaraqatyn auyz jappai şaŋqyldap keledi.
- Qaiyn i̇enem küiinde i̇eken, - dedi Möŋke külip. Qaraqatyn ony i̇esitken joq. Anadai jerde jūrttan bölinip, bir özi jeke tūrğan Kälendi kördi de, astyndağy bieniŋ basyn asyğys būrdy. Kälen ony keş baiqady: Qaraqatynnyŋ astynda jaly küdireigen qūla bie küni keşe sap - sau i̇edi, bügin i̇erteŋgisin tūrğanda aqsap, aldyŋğy bir aiağyn basa almai qapty.
− Būl januarğa ne bolğan? - dedi Kälen.
− Qaiyn i̇enem i̇et jegisi kelgen ğoi, - dedi Möŋke.
− A - a?
− Qyzylsyrağan ğoi.
− Qyzylsyrağany qalai? Kördiŋ be, aiağyn basa almai qapty. Ana joly da seniŋ i̇eneŋ astyndağy semiz bieniŋ tobyğy şyqty dep...
− Būğan yŋyrşağy ainalğan aryq jylqy tauyp bermeseŋ, qoŋy tüzu qūtaimaidy.
Qaraqatyn būlardyŋ sözin i̇esitpese de, biraq myna i̇eki i̇erkektiŋ äŋgimesi özi jaiynda i̇ekenin işi sezdi. Qart balyqşyğa aşuly közin alystan qadap keldi de, Kälenmen i̇ekeuiniŋ arasyna qūla bieni kimeletip kire berdi. Änşeiinde ylği tobyğyn qağyp jüretin ūzyn köilektiŋ bir i̇etegin joğary köterip, şalbardyŋ yşqyryna qystyryp apty. Qolynda qamşy. Qobyrap jüretin şaşty jelkesine jiyp, toqpaqtai ğyp tüiip alğan. Tyryli dene jüris - tūrysqa yŋğaily. Özge qatyndardai i̇emes, atqa da taqymyn tez üiretip alyp i̇edi.
− Maŋdaiymdağy jalğyz qyzymdy bersem de, meni maqtamaitynyŋdy bilem.
− Oibai, i̇ene - au, seni ylği da syrtyŋnan tilim jetkenşe maqtap...
− Jeter! Batyr qainym, myna halqyŋ qyryluğa qaldy.
− Qūdyq qaşyq i̇emes.
− Şölden kisi ölmeidi. Aştyq öltirip barady.
− Şükir, bylamyq bar i̇edi ğoi?..
− Oi, qainym - ai! Seniki - batyr aŋqau degenniŋ kebi ğoi. Aş kisi ara-tūra bolsa da qan şyğaryp, şikili-pisili qyzyldap almağasyn bola ma?! Qūdai oŋdağanda äzir, äiteuir, jaudyŋ beti arman qarap tūr. Jazataiym jabyndydan jau şyğa kelse, körersiŋ de bilersiŋ, soŋyŋa i̇ergen myna aş-aryqtardyŋ işinde qairat qylatyn qauqary bar bir jigit tabylmaidy.
− Üiüli i̇ettiŋ üstinde otyrsyŋ ğoi, - dedi Möŋke.
− Osy şirikke qyz berip jürgen mende i̇es joq.- Ilgeri jaqta ketip bara jatqan kisiler aiaq astynan äldenege abyr-sabyr boldy da qaldy. Attysy atyn, tüielisi tüiesin borbailap, bir- birine dauystap ilgeri qarai ūmar-jūmar asyğyp barady. Mynalardyŋ būlaişa nege äbiger bolğanyna Kälen de, Möŋke de tüsinbei aqyryp tūrdy da, attaryn qyqulap bastyryp, jele-jortyp kelse köştiŋ aldy yldiğa qūlapty. Jal-jal nar şoqalaqtardyŋ ortasy tep-tegis keŋ alqap i̇eken. Sol alqaptyŋ orta tūsynda seltigen seldir qamys arasynda qabyrğasyn sekseuildiŋ tübirşek tomarymen örgen tört qūdyq bar i̇eken. Būlar kelgenşe qūdyq maŋy abyr-sabyr, attar, adamdar topyrlap jinalyp qapty. Qatalap öluge qarağanda kezdesken qūdyqtardyŋ suy kenerinen asyp-tögilip jatqanyn körgende qatyndar jylap jiberdi:
− Bizdiŋ de köz jasymyzdy köretin Qūdai bar i̇eken ğoi.
− İe, Qūdai, bergeniŋe şükir. Täube! Täube! - Tek ūzağynan ber!
Qūdyq basy äp-sätte yğy-jyğy, abyr-sabyr boldy da ketti; daŋğyrağan şelek, oqyranğan jylqy, şaŋ-şūŋ dauys. Künge küigen ysqaiaq qara kisiler su tartyp jatqan qauğamen qūdyqqa tüsetindei öŋmenin sala i̇entelep opyr-topyr. Attan tüsip jatqan Kälendi de baiqağan joq. Kälendi de şöl qinap tūrğan-dy. Biraq ol syr bermei, kezergen i̇ernin tilimen jalap jūtynyp qoidy. Oqyranyp astauğa ūmtylğan jetegindegi atty da tyrp i̇etkizbei, tizgininen tūqyrtyp ūstap aldy. Qyrağy közi jaŋa kele jatqanda baiqağan-dy. Būlardan būryn da osy arağa mal-jandy auyl otyryp ketken. Tiske tier qyltanaq qalmağan qūdyq maŋynyŋ şaŋdağy şyğyp qapty. Alaida osy arağa birer kün aialdap, qatyn-balany tynyqtyryp almaq. Teŋiz jağasynan şyqqannan bergi kün-tün qatqan sürginde qan sorpasy şyqqan kölikterdiŋ de belinen jügin alyp, oty - suyn qandyryp almasa, būnan artyqqa şydaityn şama joq.
Sol küni osy arağa tityğy qūryp jetken kisiler as işuge de şamalary kelmei, qyzyl iŋirden qūlağan-dy. Kälen de qatty ūiyqtap ketken i̇eken. İerteŋine äldeneden ūiandy. Nege ūianğanyn bilmedi. Äiteuir, apalaqtap közin aşyp alsa, ainala töŋirek bozaryp qapty. Ūzyn sary atanğan sary şildeniŋ tağy bir jaima şuaq taŋy sary qabaqtan baiau atyp keledi i̇eken. Şağyl qūm arasyndağy osynau keŋ alqapta tyraiyp jatqan kisilerden köz sürinedi. İeleŋ - alaŋdağy kekşil mūnar işinde közge ilikkenniŋ bäri ülkeiip körinip tūr. Äsirese, tünde taŋ asyryp, qaŋtaryp tastağan attar men öriske şyqqysy kep būidasyn tartyp ūrynyp tūrğan jazyly tüieler sonadaidan sirağy sereiip käukiıp - käukiıp körinedi.
Kälen jastyqtan basyn köterdi. Kün şyğar aldyndağy osynau i̇eleŋ-alaŋda özinen de basqa ūiau tağy bireuler bar siiäqtanğasyn töŋiregine abailap köz tastap i̇edi. Küŋgir -küŋgir söilegen dauys qūlağyna keldi. Biraq qapelimde qai jaqtan şyqqanyn aŋğara almai qūlağyn tigip i̇edi. Söitse anadai jerde bir top kisi döŋgelenip otyr. Jylan közdiŋ janaryn jytylap qarasa, özderi soŋyna i̇ergen halyqtyŋ söz ūstaityn auzy dualy aqsaqaldary. Balyqşylar jaqtan - Möŋke men Dosty kördi. Sudyr Ahmettiŋ qoqyraityp kigen kiız qalpağyn közi şaldy. Kisi basy qūralğan jerden qalmaityn sorly, şamasy, sirä, tösekten tūra sala dambalşaŋ, köilekşeŋ boiymen dedektei jügirgen. Tize tüiistirip, döŋgelene otyrğan kisilerdiŋ ortasynda söilep tūr. Biraq būrynğydai sūŋqyldamai, auzyn alaqanymen basyp sybyrlai qapty. Biraq şydamy ūzaqqa jetpedi. Keleside äldenege aiaq astynan köterilip, öziniŋ ädettegi maşyğyna basyp özeurep ketti. Qyza - qyza kiız qalpaqty basynan jūlyp alyp, jerge tartyp ūrdy:
− Ay! Au, ağaiyndar - au, osy otyrğan alty rudyŋ aqsaqaldary azamatymdy aq kiızge köterip... - dei bergen-di. Bireu jaratpai:
− Sağan qalğan ne bar? Qystyryla ketetiniŋ ne?! - dep i̇edi.
− İe, men nege qystyrylmaimyn?! - dedi Sudyr Ahmet.
− Jarqynym, qoi i̇endi!
− Al, qoimadym. Al, qystyryldym... Käne, sen sonda mağan...
− Aqyryn!
− Äi, sen büitip jynyma tiıp, i̇eregestire berseŋ...
− Jä, boldy. Äne, Kälen de ūiandy. - Aqsaqaldar şalğaiyn qağyp, oryndarynan aspai -saspai aqyryn tūryp jatyr. Kälen şaldardan säl äregirekte i̇eki jigit tizgininen tūqyrtyp ūstağan aq arğymaqty jaŋa kördi. Qarabaiyr qazaqy jylqy i̇emes. Mynau degdar mal. Aty şuly Tekejäumitten şyqqan nağyz qylqūiryqtyŋ özi. Şaradai közi qantalap, söl qozğalsa da qaz moinynyŋ qyr arqasynda keregedei sūiyq jal dir - dir i̇etedi. Arğymaq bir orynda tūrmai sulyğyn sozyp, şyrq ainalyp büiirlep kete beredi i̇eken. Kälen arğymaqtyŋ qasyna bardy:
− Pai-pai, januar jylqy - aq i̇eken.
− Ūnady ma?
− Aitary joq. Kimdiki?
− Kimge laiyq bolsa soniki.
Kälen sener - senbesin bilmei i̇ekiūdai tūr. Sony baiqağan Möŋke:
− Kälen qarağym, soŋyŋa i̇ergen myna halqyŋ äri aqyldasyp, beri aqyldasyp aqyry bügin bir pätuağa kep otyr...
Qart balyqşydan säl keiin tūrğan är rudyŋ aqsaqaldary da ile qostap, basyn izedi. Bäriniŋ nazary qart balyqşyğa audy. Biraq būryn jūrt aldynda söilep dağdylanbağasyn ba, jaŋa ğana jadynda tūrğan söz qapelimde auzyna tüspei: «Kälen... Al i̇endi, şyrağym... İä, öziŋ de bilesiŋ ğoi. İä, sen... Sen bilmeitin... Apyr-ai, ne desem i̇eken?..» - dep kümiljip, toqtap qap i̇edi, Sudyr Ahmet dedektep ortağa jügirip şyqty.
- Kälenjan, - dep ol salğan jerden sairai jöneldi. Toqtatpaq bop şalğaiynan tartqan bir- i̇eki kisiniŋ qolyn qağyp jiberdi. - Oibai-au, keşe jau jağadan alyp, i̇el tağdyry synğa tüskende, sen bärimizge aiqailap ūran tastamadyŋ ba? Osy tūrğan bärimiz sen kötergen tudyŋ astyna jinalmadyŋ ba? İendi bügin seniŋ soŋyŋa i̇ergen i̇eliŋ i̇esin jiyp, baiağy Qasym salğan qasqa jol, qala berdi ata-baba jolyn i̇eske alyp, ua, Kälen... Kälenjan, i̇endigi jerde seniŋ i̇etegiŋnen ūstamaqşy. Myna alty alaştyŋ bal asy seni ortasynan ozdyryp, däl Abylaişa aq kiızge köterip han sailamaqşy. Qaradan şyqqan han! Kälen han!.. Han Kälen! Qūdai bizdi būl künge de jetkizdi. Jetildim ğoi... Jettim ğoi!
Sudyr Ahmet tanauy sulanyp bara jatqasyn syrt ainala bere dyq i̇etkizip siŋbirip tastady. Jaŋa ğana är şaldyŋ auzyna bir qarap, tükke tüsinbei tūrğan Kälen qarqyldap külip jiberdi.
Ahaŋ büidedi, būğan sen ne deisiŋ? - dep i̇edi, qart balyqşy Kälenge tura qarai almai, közin alyp qaşa berdi. Onan basqalardyŋ da jüni jyğylyp, nazary tüsip ketken. Qap, ne qylasyŋ?! Mynau būlardyŋ qaşannan beri sary uyzdai şaiqap, qapysyz oilastyrğan kädeli isi i̇edi-au! Alty rudyŋ sözin ūstağan ätibirli aqsaqaldar aiaq jeter jerge at şaptyryp, tu - tu türikpennen äzer tapqan aq arğymaqty keşe i̇el jatarda qaruly i̇eki jigitke qūdyq basyna aparyp qūlyn tügin jyltyrata sabyndap juğyzyp i̇edi. Qūiryq -jalyn tarap, aq jabulap arqasyna kümis i̇er-tūrman salyp i̇edi. Aq tilek üstinde öreli taŋdy közinen atqyzğan alty rudyŋ ätibirli qariiälary tünimen köz ilmei, Täŋirige jalbarynyp şyğyp i̇edi - au! Älginde de bäri taŋmen talasa ūianyp, jük arqasynda tyğuly jatqan su jaŋa kiımderin kiıp i̇edi. Ūşaryn jel, qonaryn sai bilip, qaşyp-pysyp jürgende bes namazdy mezgilinde dūrys oqi almai, tek yrymyn istep, jürdim-bardym oqi salatyn-dy. Būlar tek bügingi taŋ namazdy airyqşa yqylaspen bäri bir tilekke boi aldyryp otyryp ūzaq oqyp i̇edi. Taŋ namazdan keiin tağy da bäri bas qosqan jiynda Kälenge salmaq salmaqşy i̇edi. Sonşa äspettegen būlardyŋ ūly maqsatyn... apyr-ai, myna duasyz auyzdyŋ qor qylğanyn qarasaişy.
Sudyr Ahmet jan-jaqtan oqtai qadalğan közderden ä degen de qysylsa da, biraq osyndai jerdegi qiiäŋqylyğyna basyp:
− Ua, Kälenjan! Halyq: «Handa qyryq kisiniŋ aqyly bar» demep pe i̇edi?! Osy öŋirdiŋ halqynda öziŋnen asqan aqyldy da, dana da joq, aramyzdağy batyr da öziŋ, bilikti de öziŋsiŋ.
− Jä, boldy! Jetti! Jeter i̇endi! - dep aq säldeli qariiä asasyn aşulana köterip aldy. Şiraq; basyp ilgeri şyqty. - Kälen qarağym, halyq seni han sailauğa ūiğaryp otyr.
− Qadirli qariiä, meniŋ arğy zatym ūry i̇edi ğoi. Sender meni aq bieniŋ sütine şomyldyryp, aq kiızge kötergenmen, Qūdai biledi, tap menen han şyğa qoimas.
− Astafir - alla! Astafir - alla!..
− Jä, qariiä, Kälen han boldym ne, Kälen ūry boldym ne?! İekitalaida osy i̇eldi ūrysqa bastasam sol jetpei me? Al, mağan syiğa tartqan attaryŋa rahmet! Käne qariiä, bataŋdy...
Ar jağyn aita almady. Bata tilep, ilgeri sozğan qol auada qalt tūryp qaldy. Däl osy kezde qūbyla jaqtan bireu atyn borbailap, alystan aiqailap kele jatty. Jūrt qūiyndai ağyzyp kelip qalğan myna attylymen birge jer tübinen jürek sezgen bir sūmdyq jaman habardyŋ ilesip kele jatqanyn bildi. Jigit şauyp kep attan domalap tüsti.
- Jau!.. Jau kep qaldy.
- Köp pe?
- Jer qaiysady. Zeŋbiregi bar.
- Alys pa?
- Qūm şetine ilikti.
Kälen aq säldeli qariiänyŋ aldyna otyra qap:
− Ata, bataŋdy ber! - dedi. At dübirinen ūianğan jigitter apyl-ğūpyl tūryp jatyr. Aldy jügirip kep, Kälennen keiinirek tize basyp otyra - otyra qaldy da, bäri qol sozyp bata tiledi. Mūsylmannyŋ tilegi qabyl bolatyn nağyz i̇eleŋ - alaŋ. Tomardyŋ tübirşigimen örgen tört qūdyğy bar, keŋ alqaptyŋ künşyğys jağynda şökken nardai jal-jal şoqalaqtardyŋ arğy jağynan jaŋa ğana töbesi qyltiğan künniŋ qyzğylt aqşyl şapağy jer men kökti jaryq nūrğa bölep keledi. Qariiä bata berdi. Jūrt bet sipady. Tize basyp otyrğan jerden atyp tūryp, apyl-ğūpyl atqa qondy. İesi şyğyp yzy-şu bop jatqan qatyn-balalardyŋ köşin Kälen: «Ilgeri jöneltip jiberiŋder», - dedi de, at üstinde ämir kütip tūrğan jigitterge būryldy. Ūzyn qarany myŋbasy ğyp tağaiyndap, oğan qūmğa kire bergende jauğa bir büiirden ti dedi de, özi qalğan jigittermen qarsy tosyp alatyn boldy. Alğaşqyda bäri de būlardyŋ oilağanyndai boldy: Kälen qol astyndağy kisilerin qūmnyŋ däl kire beris auzynda köldeneŋdep tūrğan ülken aq şoqalaqtyŋ tasasynda tyrp i̇etkizbei ūstap tūrdy da, üstine kelgen jauğa qarsy aldynan lap berdi. Tek atty borbailap, aiqai-süreŋge basatyn jerde az aiağa ūilyqqan qalyŋ qol üzeŋgi qağysyp, attar büiiri soğysyp opyr-topyr boldy. Adamdarda jauğa i̇es jiğyzbai, tūtqiyl tietin jerde kösiltip şaba almai, i̇er üstinde qūr qoqaŋdap, qylyş - naizasy şoşaŋdap, qūmnan şyğa almai şyrğatylyp jatqanda aspan jarylğandai jer men kökti titirep qatarynan i̇eki ret kürk-kürk jöteldi. Nebäri i̇eki ret! İeki-aq ret kürkiredi! Būlarğa sonyŋ özi jetti. Taqym astyndağy attar dir-dir i̇etip, tapjylmai tūryp qaldy. Ömirbaqi zeŋbirek dausyn i̇esitpegen jigitter at jalyn qūşaqtap būğa - būğa qaldy. İes jiğasyn Kälenniŋ «qaityŋdar!» degen aiqaiyna qūlaq aspai, bet - betine bytyrap, bezip qaşyp bara jatty.
* * *
− Apyr - ai, «Qūm jinalyp tas bolmas» dep beker aitpağan i̇eken ğoi. Keşe ğana qyruar halyq i̇edik. Bas - aiağymyz jinalğanda jau seskener aibar - sūsymyz bar i̇edi. Şirkinder, bir aiqasqa da jaramady. Tym qūrysa, alqymyna pyşaq taqağan laq qūrly tUiaq serpuge jaramady - au! - dedi Kälen, bügindikke jūmğan auzyn aşpai kele jatqan qasyndağy qart balyqşyğa köz tastap.
Möŋke jol boiy moiny jetken jerdiŋ kögin jūlyp jep kele jatqan qoişy tūğyrdyŋ üstinde basy būlğaqtap otyr. Kälenniŋ tausylyp aitqan jaŋağy sözi qūlağyna jetti me, joq pa, belgisiz. Sonan bir kezde ūiqyly - ūiau qalpynan sergigendei boldy.
− İä, qūm jinalyp tas bolmas, - dep, keudesine tüsken basyn izei tüsti de, i̇erteden bergi i̇enjar, sūlyq qalpyn qaita tapty.
Kälen qart balyqşyny jaŋa körgendei, qatar kele jatyp oğan köz qiyğyn köldeneŋnen tastady. Apyr-ai, osy Möŋke qatyn-bala qazanyna künde sudan şabaq äkep salğanda qatar jürgen jūrttyŋ būl bärinen öresi biık siiäqtanatyn. Şynynda da, qara jerde otyryp ta būl su tübindegi tirlikti topşylağanda aldyna jan salmaityn sūŋğyla i̇edi-au! Qarşadaidan küni de, tüni de teŋizde ötkesin be, būl köp jağdaida käri Araldan aumaly-tökpeli adam minezin aŋğaryp, i̇erteŋ ne bolatynyn küni būryn, aldyn ala topşylap otyrğany. Qaisybirde tösin künge süigizgen appaq aq tymyqtyŋ arty bügin bolmasa, i̇erteŋ, ia arqadan, ia qūbyladan i̇esirik jel tūryp i̇elirip şyğa keletin jyndylyğy qart balyqşyğa qaşannan tanys i̇edi. Sonan aqbas tolqyn äupirip, jağağa ars-ars ūryp jatqanda da onyŋ arğy jağynda zäredei de zär joğy oğan aian i̇edi. Būnysy balalaryna balpyldap ūrysyp jürip te auzy - basyna tyqqyştap jatatyn meiirban ana qylyğyna ūqsaityn da, qart balyqşy işinen myrs-myrs küler i̇edi. Şynynda da, kök teŋiz qanşa doldansa da, keşegi dauylmen birge tereŋnen köp balyq keler i̇edi de, aqyrynda būlarğa bir bölek yrys - nesibe būiyratyn.
Endi sol kisini Kälen tanymai qaldy. Qara qaiyqty qamys arasyna tyğyp «iä, Alla, jön bere kör», - dep mes qaryn tūğyrğa minip şyqqaly būl birtürli. İeskek - taiausyz qaiyq siiäqty. Köp dürmektiŋ arasynda ūly ağystyŋ yŋğaiyna tüsip yqty da otyrdy.
− İelge qaitsaq qaitedi? - dedi Möŋke.
Kälen läm demedi; tipti i̇esitpegen siiäqty; atyn tebinip, ilgeri ūzap ketken köş soŋynan cap jelip jürip ketti. Oidan-qyrdan jinalğan qyruar halyq keşegi soğystan keiin bet-betine toz-toz bop ketken-di. Keşegi oqiğadan keiin qolda qalğan balyqşylar aulynyŋ qyryq - i̇elu üiimen Kälen birde Ūlyqūm, birde Kişiqūm kezek-kezek tyğylyp, tüie qomynan tüspei josyp jür. Jūrt jüdegen. Jap-jas jigitterdiŋ saqal - mūrty ösip, közi şüŋireiip in tübine kirip ketken. Qatyn-bala bolsa - bolmasa da i̇erni kezergen, qoly, aiağy küs-küs. Kişkentai tyqyr şyqsa da şoşyp ūianady. Üreili jandar kün-tün demei atyp tūryp, tüiege, atqa mine sala ūmar - jūmar taiyp tūrady. Balalar yzbai. Ülkender yzaly. İeŋ ar jağy şala ūiqy, aş balalar qyŋqyldasa da ars i̇etedi:
− Öşir ünin!
− Jap auzyn!
− Auzyna qūm qūiyp qatyryp tastar ma i̇edi özin! - Ondaida syr bermeitin jalğyz Kälen. Qasynda qyryq-elu jigit. Köş dürlige qalsa da atyn qamşylap, qauip kütken jaqqa şauyp baryp, biık şoqy basynan qarauyl qarap şolğyndap qaitady.
Bir joly Kälen köşti kisi aiağy baspağan qalyŋ qūmnyŋ alys tükpirine ornalastyrdy da, qasyna Möŋke men Dosty, tağy on şaqty jigitti alyp, jaqyn maŋdağy auylğa tartyp ketti. Būl özi keşe dünie asty-üstine şyğyp jatqanda da i̇eşteŋege aralaspai, basy bütin, maly - jany aman, toğy şaiqalmai tynyş otyrğan irgeli auyl i̇edi. Bir jağynan Kälenniŋ äieline alystan qosylatyn, ilik - şatys tuystyğy bolğan soŋ qarny aşqan qatyn-balağa auys - küiis azyq - tülik sūramaq. Ötinişi ötimdi bola ma degen nietpen osy jolğa Kälen özimen birge on i̇eki jasar ūlyn i̇erte şyqty. Būryn i̇esik aşpağan jas jien nağaşylaryna sälem berem degen syltaumen ädeii arnap bara qalğanda ülkenderdiŋ ädette peiili aşylyp ketuşi i̇edi.
Qūm şetindegi kök tepseŋge qatar tüzep üi tikken auylğa būlar kün keştete jetti. Kälen qasyna balasy men Möŋkeni, Dosty alyp, ülken auyldyŋ şet jağynda oqşau tūrğan aq üzikti üige at basyn tiredi. Qalğan jigitter de är üidi syrtynan belgilep törtten, besten bölinip tüsti. Kälen toqtağan üi iesi - osy auyldyŋ sözin ūstağan inabatty kisitūğyn. Aqyldy kisi şai üstindegi alym-berim äŋgimeden - aq myna qonaqtardyŋ ar jaq oiyn aŋğarğan-dy. Tösek salarda syrtqa şyqty. Jaŋa qonaqtarğa qyzmet i̇etken bir jigitti jūmsap, osy auyldyŋ i̇er-azamatyn jiyp aldy da, özara aqyldasyp mynalarğa bir üiir jylqy berudi ūiğardy.
Kälen syrtynan i̇esitkeni bolmasa, būryn-soŋ körmegen kisilerden būnşalyq ağyl-tegil peiil kütpegen i̇eken. Äsirese, quğyn-sürginde ötken osy künderde adamnan da, zamannan da jamandyq kütse kütken bolar, tek jaqsylyq kütpei, köŋili taryğyp jürgen-di.
Kälen öreli taŋdy közinen atyrdy. Dos basy jastyqqa tigen boida ūiyqtap ketti. Beldeude tūrğan attar terin basqasyn tüŋgi salqynmen jaiylğysy kep tynyşsyzdanyp boldy. Kälen qasynda typ - tynyş ūiyqtap jatqan balany bauyryna tartyp qūşaqtady da, i̇ekeuara jamylğan tüie jün şekpenniŋ bir şalğaiymen qymtady. Jazğy taŋ saz berip, tündigi tüsiruli üi işi bozğyldana bastağan i̇eleŋ - alaŋda qarauylğa qaldyryp ketken jigit qūiğytyp şauyp keldi. Ol attan tüsem degenşe, bir jamanşylyqty jüregi sezgen Kälen, Möŋke, Dos işten qarularyn ūstai sürine - qabyna syrtqa şyğyp ta ülgirgen i̇edi. İel şetine ilikken jaudyŋ dübiri men tasyr - tūsyr atylğan myltyq dausy i̇estildi. Beldeudegi attar ürkip, keşe Kälenniŋ balasy minip kelgen asau tai aspanğa şapşyp, şylbyryn üzip qūla dalağa şyğynyp ala jöneldi.
− Molağa tyğylyŋdar! - dedi Kälen aiqailap. Işten özimen birge i̇ere şyqqan balasyn qapelimde qaiterin bilmei, säl dağdaryp qaldy. Jigitter auyl şetindegi köp qorymğa at basyn qoiyp, tyrağailap şauyp barady. Tek qart balyqşy Kälenge qarailap, anadai jerge baryp, tizginin tartyp tūr i̇edi. Kälen tyqyrşyğan atqa qarğyp mindi. Ytqyp ala jönelgen aq arğymaqtyŋ basyn tartyp ülgirgen Kälen özine qatarlasa bergen balany qolynan ilip alyp, at artyna bir- aq miŋgestirdi. Zu - zu aqqan oqtan jasqanyp, basyn būğyp qūstai ūşyp kele jatyp jaltaqtap artyna köz tastap i̇edi; şabdar atty soldat i̇eminip jetip qalğan i̇eken. Tünde būlar tünep şyqqan üi aldyndağy jer oşaqty ainalmai, üstinen qarğyp ötti. Jelide bailauly jatqan jas tölder - bota - būzau - atyp - atyp tūryp basyndağy noqtanyŋ sağaq bauyn tartyp jūlqyp jatyr.
Soldat qolyndağy tizgindi qūia berdi de, ağyzyp kele jatqan at üstinen tağy atty. Oq tigen joq, biraq būl joly Kälenniŋ oŋ qūlağyn şoq qaryğandai dyz i̇etkizip jalap ötti. İekinşi oq Kälenniŋ aldynda taiaq tastamdai jerde ketip bara jatqan Möŋkeniŋ atyna tidi. Aiağyn arpaŋ - tarpaŋ alğan mes qaryn mästek sürinip ketkendei, tUiaq astyndağy topyraq būrq i̇etti. Qart balyqşy basyn bauyryna ala qūlağan attyŋ moinynan asyp domalap tüsti... Kälen keiingi jağyna qaiyryla bere i̇ezin ökşelep kelip qalğan jaŋağy soldatty bir atyp qūlatty da, boiyn i̇endi jiyp, i̇er üstine tüzelip otyra bergende közi qart balyqşyğa tüsip i̇edi. Qart balyqşy şaŋ arasynan apalaq - qūpalaq atyp tūra sala janynan qūiyndatyp ötip bara jatqan bir jigitke qolyn sozyp i̇edi, biraq anau qaiyrylmady.
Kälen jigitti sylqityp bir boqtady da, artyna qaiyryla bere oŋ qoly belinen tas qyp jabysyp alğan balanyŋ iyğyna sart i̇etti. Balağa qarağan joq; balany at arqasynan jūlyp aldy da, attyŋ qamşylar jağynan közi şalyp qalğan aq qūmşyqqa laqtyryp jiberdi.
− Qolyŋdy ber! - dedi Möŋkege. Däl sol arada ol ne istep, ne qoiyp jatqanyn bilip te, oilap ta jatqan joq-ty. Kim biledi, būl isine ol ökinse keiin ökiner. Äke jany, bälkim, it talağandai azapqa tüser. Sonyŋ bäri soŋyra qolyna kisen tüsip, Tesken - taudyŋ ar jağyna köz asyryp aidap bara jatqanda ar men adamgerşilik arbasyp, tarazy basy teŋ tüskende qai jağy basaryn kim bilsin?.. Al... tap sol arada ol artynan tasyrlata oq atyp, taqymdap quyp kep qalğan jau men özinen nebäri qol sozym jerde sasqalaqtap, i̇esi şyqqan qart balyqşyny ğana körip i̇edi.
* * *
Köligi qan sorpa bolğan köş aq pen qyzyl arasynda bir şūqyrğa kep tüielerin şögerdi. Qara terge malşynğan attardyŋ arasynan i̇er - toqymyn almai, aq şoqalaqtyŋ tasasyna aparyp tizginin tüiistirip bailap tastady. Jigitter qaruyn i̇er basyna ile saldy da, qolyna kürek - ketpen aldy. Qatar tūrğan i̇eki şoqalaq aralyğyndağy oipaŋdau jerdiŋ bir tüp kök qiiäq ösken tūsynan qūdyq qazdy. Qaruly i̇eki jigit köilekti şeşip, dambaldyŋ balağyn şiyrşyqtap juan sanğa deiin türip aldy da, qūdyqqa qarğyp tüsti. Közdi aşyp - jūmğanşa beluarğa deiin qazğan qūdyqqa syrtta tūrğan jigitter kezektesip i̇ekeu -ekeuden tüsip, äupirimdep topyraq atty. Qūdyq kisi boiynan asty. Biraq su kezi jetkizer i̇emes. Şamalydan soŋ qūdyqtağy kisilerdiŋ qarasy körinbese de, yrsyldağan dausy i̇estiledi. Jäne şapşaŋdap syrtqa atqan syz topyraq qūdyq kenerine sylq i̇etip töŋkerilip tüsip jatty.
Keşegi ūrys būlardy biraz tityqtatyp tastağan-dy. Üş jigit oqqa ūşyp, bir jigit jaralandy. Kälenniŋ jalğyz balasy jau qolynda ketti. Kälen jigitterimen auyl şetindegi qorymğa tyğylyp, taban tirep atys saldy. Olardy oŋailyqpen ala almasyn bilgen soldattar qaraŋğy tüskesin ūrysty toqtatty. Jaudyŋ beti qaitqasyn būlar da qaraŋğyny jamylyp ölgen kisilerdiŋ denesin atqa öŋgerip, taiyp tūrdy. Qūm arasynda qaldyryp ketken qatyn-balany tyğylyp otyrğan jerden tez köterip, bir kün, bir tün qaşyp, sonan tek kelesi küni adamdar da, attar, tüieler de qatalap bara jatqasyn osy arağa toqtap i̇edi. Şaldar oqta-tekte qūdyqqa soğady. Bäri de «su şyğar ma i̇eken» - degen ünsiz ümitpen qūdyqqa moiyn sozyp jan-jaqtan antalap qalğan.
− Apyr - ai, ä?... Qūmnyŋ suy qaşyq bolmauşy i̇edi ğoi, būğan ne boldy?
− Su jaqyn, - dedi qūdyq işindegi bireu, - topyraqta ylğal molaidy.
− İä, pirim. Aqsarbas. Analar şarşağan şyğar, i̇endi qaisyŋ tüsesiŋ? Kimniŋ kezegi? Bol! Tez!
Qūdyq basyna Kälen keldi. Jetegindegi aq arğymaq oqyranyp, syrtta üiilip jatqan ylğal topyraqty i̇ernimen jalap ölip barady. Osy sätti tosqan şaldar jamyrap qūia berdi:
− Kälenjan, halqyŋ qajydy. Attyŋ jaly, atannyŋ qomynda ötip jatqan myna ömir aq iyq qyldy. Raidan qaitalyq, qarağym.
− İe, iılgen basty qylyş kespes. Jazdyq - jaŋyldyq dep keşirim sūrasaq, orys patşasy osynşa halyqtyŋ qaisybirin qyra berer deisiŋ?.. Būl bärimizdiŋ sözimiz.
Mynalardyŋ işinde jalğyz Möŋke ündemegen-di.
− Sen ne deisiŋ? - dedi oğan.
− Men ne deiin. Kisi basqa tüspegesin bilmeidi. Qazaqtyŋ dalasy keŋ bolğanmen, kezendi jau soŋyŋa sūğyn qadai tüsse tyğylatyn tesik tabylmai qalady i̇eken.
− Apyr-ai de? Aspan aiadai, jer tebingidei bop ketti-au.
− Oilanatyn kez jetti. Orysty jeŋe almaimyz. Qaşanda köp qorqytqan, tereŋ batyrğan.
− Jä, jaraidy! Būl şirkinderdi küşpen alam dep jürgen kim bar? Bizdiki tek änşeiin alqymyŋa pyşaq taiağanda tUiaq seripkendei äreket qoi. Qaitpek kerek? Bizdiŋ qatynğa... -dei tüsti de, Kälen toqtady. Jalğyz balanyŋ jauda qalğanyn i̇esitkende sorly ana i̇esinen tanyp, qasynda şögip jatqan tüieniŋ moinyna asylyp qūlai ketken-di. Sonan beri kiresili - şyğasyly i̇esi bar. Köşkende qorşauly tüie üstinde i̇eki qatyn i̇eki jağynan ūstap, süiemeldep otyrady.
Kälen bir janğa köz salmady. Şöl būny da qatty qinap tūrğan-dy. Qūp - qūrğaq tilin säl qozğap i̇edi, tas qairaqtai i̇eken, taŋdaiyna türpidei tiedi.
− Sau bolyŋdar! Bizdiŋ qatynğa köz qyryŋdy sala jüriŋder! - dedi de, Kälen üzeŋgige aiağyn saldy.
− Jarqynym, jöniŋdi ūqtyrşy, qaida barasyŋ? - dedi Möŋke.
− Meni qaitesiŋ? Men de osy dalada jortqan jaraly bir böri...
− Tym qūrysa jöniŋdi...
Kälen aq arğymaqty tartyp qap, şaba jöneldi. Būl kezde kün säulesin sarqyp sönip bara jatqan-dy. Betin birden bolys aulyna būrğan jalğyz atty qapelimde qarasy ūzap, köz ūşynda qūiyndai josyltyp bara jatty. «Ai, ättegen-ai, aşumen baryp aranğa jyğylmasa qaitsin? » - dedi Möŋke işinen. Sonan soŋ ol qasyndağy kisilerge jağalai qarap, barlap şyqty. Osy toptyŋ işindegi i̇endigi qalğandarda özinen asqan i̇eşkim joğyn bildi de, janynda tūrğan i̇eki jas jigitke iek qaqty:
− Qūdyqqa tüsiŋder!
* * *
Qyr şöbi qurap, sidaŋ tartqan. Keşegi küni jūrttyŋ bärin i̇eseŋgiretip ketken ylaŋ tūsynda i̇el tabany aumai ūzaq otyryp qalğan jailau, būl şaqta şaŋdağy şyqqan sary jūrt. Uf i̇etken lep joq. Tas töbege kelgen kün şaqyraiyp tesip barady. Mal tUiağy taptap, tozaŋy şyqqan töbe bauraiynda qaraşa üiler qalqiiädy. Myna ystyqta olar da oba tastai melşiıp, şögip qapty. Kedei auyldan i̇eki dauystai äregirekte sonau, Aqşili tabanynda aq üzikti, aq auyldar şaŋqiiädy. Özgelerden oqşau qonğan üş aq üidiŋ tündigi jabyq. İesigi türuli. Tysta tiri jan joq. Tek şetki üidiŋ köleŋkesinde tört köz qara töbet jatyr. Tili salaqtap şyğyp ketken. Silekeii sorğalap, i̇eki ökpesin i̇entige soğyp, yrs-yrs dem alğan ittiŋ tüske tarta silesi qatty. Kün tüsken böksesin qaida tyğaryn bilmei, köleŋkege sozylyp, üi irgesine tyğyla tüsedi.
Oqta-tekte sary sona men bögelek soğady. Būl da bir bölek mazasyzdyq äkelip tūr. Qara töbet i̇eleŋ i̇etip, özine qarai yzyldap kele jatqan ūnamsyz dybysqa qūlağyn tige qūiady. Būl türi, beine: «Ai, sen päle tynyşymdy alasyŋ - au», - dep saqtanğan äzirligindei. Mazasyz yzyl bir sät qolmen üzgendei tyiyla qaldy. Jaŋağy päleniŋ qaida ketkeni belgisiz. Tört köz töbet bir päleden aman qūtylğanyna quanyp, tili qaita salaqtap, yrs-yrs dem ala berdi de, kenet yrşyp tüsti. Bylqyldaq tūmsyğymen jūqa şapqa tüiip qap, aqsiğan ötkir tis sart-sart i̇etti.
Sol sol i̇eken, tamyljyğan äuege älgi zyŋyl şanşylyp tik köterile jöneldi. Osy bir oqtai ağyp, joğalyp bara jatqan zyŋylğa qara töbet bar boiymen i̇eŋserile qarap: «Qap, ne qylasyŋ? » - degendei, qimylsyz qatyp qapty.
Sona ketkenmen, i̇endi itte maza joq. Tas töbege kep, tapjylmai tūryp alğan örttei ystyq kün apşysyn quyryp tūr. İt peiili äbden tarylğan. Denesiniŋ bir jeri säl jybyrlasa da jaratpai yryldap, küpi jünine tisin basyp-basyp alady. Osy kezdegi qozy - laq - qas jauy. Köleŋke izdep dürligip jügirip kelgen aqylsyz laqtarğa tisin aqsityp yryldap jatqan-dy. Üi üstinen qūiyn ötti. O da būlarğa basynğandai minez körsetti. Qapelimde üi syrtyndağy sary töbeniŋ şaŋdağy men qyl - qybyryn öz boiyna, jyn oinağyna üiirip ap, döŋgelenip üiirilip - üiirilip, josyp baryp, sonau oipaŋğa qarai qūldilai jöneldi. Sol aradan şyğa almai, qūiryğymen oinağan ittei şyr ainalyp, üiirilip - üiirilip tūrdy da, bir kezde auyl irgesindegi borbas töbege tartty. Ol maŋda tört - bes qūdyq bar. Seldir sūiyq qamystar seltiıp, aşylyq soraŋ ösken alqap. Soğan jetui mūŋ i̇eken, älgi sūr qūiyn lezde appaq bop beli ireleŋdep ūzaryp şyğa keldi. Borbas töbeniŋ basyna şyğyp ap, jynşa qūtyryp, öz qylyğyna özi mäz bop oinaqtap ketti. Qara töbet bir köziniŋ qiyğyn aiyrmai jatqan. Qūiyn äuege qarai örlep, ireleŋdep tūrdy da, kenet äiel jaulyğyn ala qaşqan baladai jalt berip, bermen qarai saldy. Qara töbet atyp tūrdy.
Sol kezde ortaŋğy aq üiden:
− Qūdaiy qūrğyr - ai! - degen äiel dausy i̇estildi.- Qūiyn kelip qaldy. Tündik bauyn tartyp baila.
Sälden keiin qūiyn ötip, auyl üsti öziniŋ baiyrğy tynyştyğyn qaita tapty. Üş-tört sauynşy äiel syrtta jür. Qūiyn büldirip ketken ony - pūnylardy qağyp - silkip, jinastyryp jatqan. Işten Aldabergen sofy şyqty. Qolynda Būhardyŋ iır moiyn jez qūmany. Sabaly denesine maia jün sūr şekpendi jeleŋ jamylğan. Şekpen şalğaiy aiağynyŋ basyn qauyp, auyl syrtyna qarai syzylyp ketip barady. Jer de sūr. Üstindegi şekpen de sūr. Tek bir şalğaiyna bastyrğan köz oidym boz jamau sūr şekpendi alamyştap tūr. Sofynyŋ semiz tūlğasy, sūr şekpeni, baiau qozğalysy, i̇eŋ aiağy bir şalğaiyna bastyrğan älgi boz jamauğa deiin osy dalalyqta jaiylatyn bauyry boz, syrty sūr duadaqty megzeidi. Aldabergen äudemdei jerge bardy da, auylğa syrtyn bere jalp i̇etip otyra ketti.
Osy kezde salt atty bireu iek artpadan qylt i̇etip şyğa keldi. Künniŋ yssy jaisyzdyğyna qaramai jürisi suyt. Şetki ülken aq üige - Qūdaimende bolystyŋ üiine at basyn turalap, i̇eŋkildep tönip qaldy. Aldabergen ädepkide myna jolauşynyŋ suyt jürisine taŋdanyp i̇edi. Kenet myna kisiniŋ at qūlağyn qaqqandai qos tizesine közi tüskende qūman ūstağan qoly qaltyrap qūia berdi. Aldabergen şeşkeli jatqan dambal bauyn asyğys bailady. «Būl soiqan... tiri me i̇edi?! Balasy qolğa tüsetin ūrysta özi de oqqa ūşyp öldi dep, osy i̇eldiŋ dauryğyp jürgeni qaida? Apyr - ai, jürisi qandai söleket?! Qūdaimende o da qannen - qapersiz, beiqam otyr i̇edi...» Sofy asyğys apalaq - qūpalaq türegeldi. Biraq jolauşy şetki üige sofydan būryn jetip, at tūmsyğyn syqyrlauyqqa tiredi. Osy yssyda üstinde şidem küpi, basynda seŋseŋ tymaq. Özi i̇eŋgezerdei iri. Ol attan tüsip şylbyrdyŋ şetin bosağağa ile saldy. Osy kezde işten: «Būl qai körgensiz? Kim bola -tyŋ?.. Bilşi», - degen dauys şyqty. Jolauşy basa-köktep kirip keldi. Kirer jerde betpe - bet kezdesip qalğan qara sūr äieldi iyğynyŋ basymen bir qağyp jalp i̇etkizdi de, jylan közin üi işine asyğys tastady. Qūdaimende törde, aq bolyskei kereuette jatyr i̇eken. Baltyry şelektei aiağyn kereuettiŋ basyna asqan. Bükil sirağy men başpailarynyŋ syrt jony ūiysqan qara şuda.
− İmanyŋdy üiir!
Qūdaimende mynau tüsim be, öŋim be dep qaldy. Betin qūddy jalyn şarpyğandai, ünsiz tönip kele jatqan üielmendei būjyr qara kisige tura qarai almady. Qūddy tüsinde martu basqan kisidei üni bitip, dybysy şyqpai, bar boiymen irgege qarai yğysa berdi. Ol i̇es jiiäm degenşe būjyr qara kisi şap berip alqymynan ala ketti. Temirdei sausaqtar būğaq astynda irkildegen mai arasynan būltyldağan öndirşekti tapty. Bir - i̇eki mytyp jibergende bolystyŋ demi bitip, dybysy şyqpai qaldy. Sätte köziniŋ ağy ainalyp, aspanğa qarai aqşaŋdap, qos i̇ezuinen qandy köbik ağyp byrqyrady da qaldy. Bäibişe şyŋğyryp jiberdi.
Jolauşy qolynyŋ qanyn bolystyŋ omyrauyna üikep - üikep jiberdi de, ytqyp syrtqa şyqty.
− Äi, Kälen!.. Jarqynym, jöniŋdi ūqtyrşy, neğyp jürsiŋ? - dedi Aldabergen sofy. Ol jaŋa inisiniŋ üiinen şar i̇ete qalğan äiel dausyn i̇estip, tizesi dirildep, aiağyn basa almai tūr i̇edi.
− İesep aiyrysyp jürmin, aqsaqal, - dedi Kälen. Osydan artyq til qatpady. Üzeŋgige aiağyn salyp älektenip jatpastan öziniŋ änebir ūrlyq qyp jürgen kezdegi üirenşikti maşyqpen aq arğymaqtyŋ jalyna qoly tigen boida arqasyna bir- aq yrğydy. Auyzdyğyn şainap şyrq ainalyp tūrğan at ağyndap ala jöneldi. Kälen bylaiyraq ūzap şyqqasyn at basyn tejedi. Būl auyldyŋ beldeuinde aq arğymaqqa jetetin dämeli at joq. Jäne bir- jar kisi būny tüsirem dep, sirä da, däme qylğan i̇emes. Al qaşan köp quğynşy sailanyp şyğam degenşe, Kaspii men Araldyŋ i̇eki aralyğyndağy qalyŋ būiratqa kirip, qara üzdirip keteri dausyz. Kälen art jaqtan şyqqan äielderdiŋ älem - tapyryq dausy men aiqai - oibaiğa qaramai, i̇elsiz tüzge bet qoiyp, sydyra şoqytyp bara jatty.
* * *
Keŋ kögalğa kösile qonğan bai auyl köŋildi. Jūmyrtqadai aq üilerdiŋ i̇eŋ ülkeni -Täŋirbergenniŋ üiine jūrt jinalyp jatyr. Ūiazdan kelgen qadirli qonaqqa sälem beruge asyq. Üige syimağan jūrt jyltyŋdap irgeden syğalaidy. Qonaq jigit köbine Täŋirbergenmen tildesip, auyl - aimaqtyŋ amandyğyn sūrap otyr.
Täŋirbergen nyğyz. Qazir tasy örge domalap tūrğan şaq. Qastasqan jauynyŋ bärin qūrtty: İelaman, Rai äskerde: Kälenniŋ qolğa tüsken balasyn qaruly küzetpen qalağa aidatyp jiberdi. Ony da i̇el jatqasyn istegesin bükil auylda būnyŋ özinen basqa bir jan bilmei qaldy. Al Kälenniŋ qaida jürgeni belgisiz, quğynnan qaşyp, basyn qaittap jür. Ras, ol kisi moinynda kegin jibermeitin jau. Tiri bolsa qaita ainalyp soğuy haq. Sondyqtan jas myrza qapysyz qalmau jağyn oilap, i̇el işine saqqūlaq kisilerden jansyz jiberip, tyŋ tyŋdatyp otyr. Aqşili tabanyna ūzaq otyryp, sary jūrt bop bara jatqan soŋ, keşe ol özderine qarağan ülken auyldyŋ qaq jartysyn bölip alyp, osy arağa audarylyp qonğan i̇edi, jas myrza osynau bir alasapyran aiaqsi bastağan kezde ūiazdan kelgen qonaqty jyly şyraimen qarsy aldy. Qonaq jigit - taŋqy mūryn Torşolaq bala. Ol qazir būrynğysynan da semirip, būğağyna mai ainalyp köilektiŋ jağasyna syimai ketipti. Ter aldyna jaiğan ala jibek körpeniŋ üstinde, aq mamyq jastyqty qoltyğyna jūmarlap basyp şyntaqtap jatyr. Qol - aiağy qysqa jigit qanşa kösilse de, bütil tūrqy kesken tomar sekildi. Ūiaz keŋsesinde istegeli köŋili ösken. Täŋirbergen onan Jasağanbergendi sūrağysy kep bir oqtaldy da, biraq ol oiynan tez ainydy. Ä degennen -aq myna qonaq jigittiŋ özimen tūstas oqyğan qazaq jastaryn tisteuik attai maŋyna juytqysy kelmeitin iştarlyğyn tanydy da, qara mūrtyn sylap qoiyp jymiyp otyr. Bir rette Torşolaq bala yğytyn tauyp ülken şaharda oqyp jürgen Jasağanbergenniŋ qaisybir isin jaqtyrmai:
− Sol özi qyzyq jigit, qazirgi dünieniŋ i̇ekige bölingenin bilmeidi. Burjuaziiä... - dei tüsti de, mūndai sözge myna jūrttyŋ tüsinbesin bilip, - ot pen sudai şarpysqan bai men kedeidiŋ arasynan özine tynyş oryn tappaq. Äi, ainalaiyn - au, ol bolmaidy. Bolmaidy deimin, - dep küşene söilep i̇edi; onsyz da byttiğan qara sūr betiniŋ qos alqymy isinip, köziniŋ aldyndağy kültildek maiğa közildirik batyp ketti.
Ülken üidiŋ irgesi türuli. Tündik aşyq. Syqyrlauyq i̇esikti i̇eki jağyna şalqaityp aşyp tastağan. Äli mal tUiağy taptai qoimağan üi maŋyndağy jas köktiŋ iısi türuli i̇esikten talmai kelip tūr. Işke Aqbala kirdi. Basynda aq jaulyq. Üstinde qynama bel kök maqpal qamzol. Aq torğyn köilektiŋ i̇etegi malynyp, syzyla basyp kep qonaqtyŋ aldyna şaşaqty jibek dastarhan jaidy. Sonan keiin de bir janğa köz salmağan küii Täŋirbergennen tömenirek taqymdasa otyryp, syrly tegeştegi sary qymyzdy sapyra bastady. Torşolaq bala Aqbalany körgende basyn köterip aldy. Täŋirbergenniŋ jaqynda üilengen jas toqaly jöninde talai i̇esitken. Biraq ony mūnşalyq sūlu dep oilamağan-dy. Qonaq jigit üi toly kisilerden qymsynsa da, myna kelinşektiŋ ğajap sūlu, biraq bir türli mūŋ şalğan jūbau öŋine bir- i̇eki sūqtana qarap i̇edi, Täŋirbergenniŋ myna nemeniŋ ädepsizdigin işi almasa da, jūrt aldynda syr bermedi.
− Qymyz al! - dep ol qonağyna syrly zerendi ysyryp qoidy.
Torşolaq balanyŋ osy jolğy jūmysy qauyrt-tūğyn. Orda qonğan bolysy men Qabyrğa bolysyna tüsken alym-salyq i̇el işinen der kezde jinala qoimağasyn qasyna i̇eki soldat alyp i̇elge şapqan beti i̇edi; äzir bitirgeni şamaly. Üş kün ūdaiy osy auylğa taban tirep jatyp aldy. Aŋdityny - Aldabergen sofy. Osy bügin bir yğytyn tauyp, sofynyŋ aq toqalymen auyl syrtyndağy kürkireude kezdespek bop uädelesip i̇edi, Torşolaq bala keu-keu äŋgimeden şaqqa bosap syrtqa şyqty. Kün keştetip qapty. Soŋyra öristen mal kelgesin jas kelinşektiŋ bosana almasyn bilip, tezirek basyp kürkireuge tüsti. Bauyrynda köleŋkesi mol qūba taldyŋ qalyŋdau jerine kirip tyğylyp otyr. Auyq - auyq boiyn sozyp, auyl jaqqa şydamsyzdana qarap otyrğan-dy. Kenet taldyŋ aryraq tūsy syldyr i̇etti. Torşolaq bala būğa qoidy. Qazaq aulynyŋ iz baqqyş jastarynan qorqyp, sybdyr şyqqan jaqqa üreili közi ükidei baqyraiyp, tal tübinen syğalap qarady. Mes tüiinindei mūrynnyŋ ūşy şyp-şyp terşip, közildiriktiŋ äinegi qapelimde bulanyp ketip tūrğan. Kenet būl köz tikken jaqtan bir şoq taldyŋ arasy ydyrap aqyryn aşyldy. Torşolaq bala külip jiberdi. Aldabergenniŋ toqaly - i̇el arasyna «Aqtuşa» atanğan meŋsiz appaq aq kelinşek, tal arasynan bir büiirlep aqyryn - aqyryndap şyğyp kele jatty. Köziniŋ qiyğymen qylmyŋdap qarağan keskininde küşpen irikken saiqal külki bar. Köilek syrtynan kigen jeŋsiz qūiyp qoiğandai. Äli bala kötermegen balğyn deneniŋ bar bitim-bolmysyn qynap, airyqşa, aş belin üzildirip tastapty.
Torşolaq balanyŋ auzyna söz tüspei, jüregi lüpildep barady. Alğaşqyda kelinşek tipti Uialşaq tärizdengen. Tal arasynda kezdesuge keliskenmen, i̇endi kezdesip alğasyn jigit jüzine tura qarauğa Uialatyndai. Basyna jeleŋ salğan şaşaqty jibek şäliniŋ bir şalğaiymen közinen tömengi jağyn tūmşalap, betin jasyryp qyryndai berdi. Torşolaq bala qūşaqtaiyn dep bauyryna tartyp i̇edi, kelinşek betin ary būryp, syrt ainaldy.
− Myrza jigit... bizdiŋ şal qyzğanşaq.
− Qaiter deisiŋ... qyzğanğan qyzyl itke jem bolady deuşi i̇edi ğoi.
Jigit sözine yrza bolğan kelinşek syqylyqtap külip, betin aşyp jiberdi. Būltiğan bet arşyğan jauqazyndai tipti appaq i̇eken. Onyŋ üstine myna aq toqaldyŋ boiy būnyŋ özinen äldeqaida biık i̇ekenin körip, bir jağynan Torşolaq bala qorynyp tūr. Özinen äieldiŋ boiy ūzyn i̇ekenin būryn da bilse de, biraq köŋili ösiŋki jigit: «Qaiter deisiŋ, tösek teŋestiredi ğoi», - dep özin-özi aldarqatyp jürgen-di.
− Myrza jigit, men i̇endi keteiin.
− Qoi... Qoi... nege asyqtyŋ? Kel... kel otyraiyq. - Kelinşek salğan jerden jigit yrqyna köne qoimai, qylymsyp tartynşaqtap tūrğanda, attyŋ pysqyrğan dybysy i̇estildi. İekeui birdei jalt qarady. Torşolaq bala tal arasynan sozyla tüsti de, dereu būğa qoidy.
− Qūrydyŋ...
− Bizdiŋ şal ma?
− Joq.
− İendi kim?
− Kä - kä - len...
− Qoi, ol ūry Qaraqalpaq asyp ketken joq pa?
− Anyq... anyq sol. İeki tizesi attyŋ i̇eki qūlağyn qağady. İendi... i̇endi qaittim?
Aq toqal aiaq astynan köŋildenip:
− Kälen deisiŋ be? İeki tizesi attyŋ i̇eki qūlağyn qağady deisiŋ be? - dedi, bül kezde boiy üirenip qalğan jigitti syqaqtap külip.
Torşolaq bala kelinşektiŋ äzilin aŋğarmai, äli sol qauqarynan arylyp, qalş-qalş i̇etip tūr.
− Meni... meni öltiredi. İendi ne istedim? Qaida tyğylam? - dep sasqalaqtai bergesin, aq toqal:
− Öziŋniŋ şyqqan jeriŋ ğoi. Kel, mynda tyğyla ğoi, - dep külip, köileginiŋ i̇etegin aldyŋğy jağynan köterip jiberdi.
Kälen būlardyŋ tūsynan ötip baryp, attan tüsti. İerin jöndep, aiyl-tartpasyn tartyp aldy. Sonan keiin kögalda otyrğan bai auyl jaqqa boilap qarady da, aq arğymaqqa yrğyp mindi. Sai boiymen ūrlanyp baryp, ülken aq üidiŋ deŋgeiine kelgende jabyndynyŋ astynan, qysqa moiynnan atyn tura salyp i̇edi. Äueli ony Qaratazdyŋ bäibişesi körip, işke kiruge ğana şamasy keldi. Tili kürmelip, öŋi quaryp, jükke arqasyn süiep tūra qaldy.
− Kä - len!..
Torşolaq balağa i̇erip kelgen i̇eki soldat osy üide otyrğan-dy. Olar irgede süieuli tūrğan myltyqqa jarmasty.
− Atpaŋdar. Qolğa tiri tüsiru kerek, - dedi Täŋirbergen. Üige attyŋ tūmsyğyn tirei toqtağan Kälen qolynda qamşy. İekinşi qolyndağy şylbyrdyŋ bir şetin uysynan şyğarmai, işke basa-köktep kirip keldi. Däl osy sätti tosyp, i̇esiktiŋ i̇eki bosağasynda jabysyp tūrğan i̇eki soldat oğan oqtauly myltyğyn tösep tūra qaldy:
− Qolyŋdy köter!
Kälen qūddy osylai bolaryn bilip kelgendei şimirikken joq, i̇eki soldattyŋ syrt jağynda sūp-sūr bop sazaryp alğan Täŋirbergenge qarady.
− Ä, tülki!..
− Bailaŋdar!
− Toqta! Men öz aiağymmen kelip tūrmyn. Meni bailau qiyn i̇emes. Balamdy bosatyŋdar!
− Qūdai qalasa, balaŋnyŋ qasyna öziŋ de barasyŋ.
− Ä, solai ma? - dedi Kälen sybyrlap. Özi işinen «özekti janğa bir ölim», - dep tüidi de, i̇eki soldattyŋ bas-aiağyna köz tastady. İekeui de közge tolyq, äsirese bireui i̇eŋgezerdei i̇eken. Kälen myrzanyŋ degenine qūlaq qaqpai köngen kisişe mop-momaqan keiipke i̇enip, i̇eki qolyn artyna ūstap: «Al, bailaŋdar», - dep tūra qaldy. Iri deneli soldat myltyğyn irgege süiep, Täŋirbergen äzirlep tūrğan qyl arqandy ala bergen-di. Kälen köz ilespeitin şapşaŋdyqpen özine kezep tūrğan myltyqqa qarsy şap berip, qolynan jūlyp aldy. Ony işinen bir teuip, qalpaqtai ūşyrdy. Iri deneli soldat myltyğyna ūmtylyp i̇edi, biraq Kälen ony da qarsylasuğa keltirmei, myltyq dümimen qaraqūstan soğyp ötti. Täŋirbergen zyp berip kereuettiŋ astyna kirip ketip i̇edi. Kälen onyŋ qapelimde qaida ketkenin bilmei, üi işine alaqtap qarap tūrğanda, syrttan köp kisi i̇esiktiŋ syqyrlaulyğyn syndyra jazdap, qadalaryn kötere kirip keldi. Kälen i̇endi qarsylaspady. Qolyndağy myltyqty tizesine salyp ortasynan bir omyrdy da laqtyryp jiberdi. Antalap tūrğan kisiler Kälendi bas saldy.
- At kötine bailaŋdar!
− Qabyrğasyn sögip, büiirinen ötin jaryp alyŋdar, - dep üi toly kisiler bir-birinen dauys asyryp, jan-jaqtan jamyrap jatty. Aqbala Kälenniŋ közine tüskisi kelmei, yğystap öziniŋ otauyna kirip ketti. Osy sätte yrsyldap Torşolaq bala da jetti. Jolyndağy kisilerdi kimelep kep, Kälenniŋ qasyna toqtady. Ol Kälendi tirilei aparğannyŋ tiımdi bolaryn bilip:
− Toqtatyŋdar! Būl ükimet aldynda qylmysty adam, - dedi. Jūrt jym boldy. Torşolaq bala sol boida Kälendi qaruly küzetpen qalağa aidatyp jiberdi. Kälen älgide üi toly kisiler qolyna ne tüsse sonymen ūryp, basqa közge sabalap ūryp jatqanda da qyŋq i̇etken joq-ty. «Jer tübine aidasaŋdar da, ajal jetpei ölmespin. Bolat qanjar qap tübinde jatpas. Sendermen sonda söilesermin», - dep, qanyna qaraiyp ketip i̇edi.
TÜSINIK
«Qan men ter» trilogiiäsynyŋ i̇eŋ alğaşqy kitaby «Ymyrt» degen atpen 1961 jyly, 2-kitaby «Sergeldeŋ» degen atpen 1964 jyly, 3-kitaby «Küireu» degen atpen 1970 jyly jeke-jeke kitaptar bolyp baspadan şyqqan bolatyn.
M.Äuezovtiŋ özi közi tirisinde ülken ümit artqan sanauly şäkirtteriniŋ biri Ä. Nūrpeiisovtiŋ osy şyğarmasy Keŋes däuiri tūsynda qazaq söz öneriniŋ i̇enşisine ainalğan roman janrynyŋ i̇eŋ iri tuyndylardyŋ biri retinde bağalandy. Sol bağa jazuşyny 1974 jyly KSRO Memlekettik syilyğynyŋ iegeri atandyrdy. Osydan keiin - aq romannyŋ halyqaralyq deŋgeidegi bağy janyp jüre berdi.
1976 jyly üş kitap biriktirilip, osy atpen trilogiiä retinde «Jazuşy» baspasynan qaita şyqty. Jazuşynyŋ özindik kredosy boluy kerek - är basylym būrynğy basylymdarğa qarağanda i̇eleuli özgertuler men tolyqtyrularğa ūşyrap otyrady. Alğaşqy basylymğa qarağanda i̇ekinşi basylymda osyndai özgeristerdi baiqasaq, al 1981 jylğy basylymda tipti jaŋa özgeristerdi baiqauğa bolady. Mysaly, būrynğy basylymdarda köbirek oryn alatyn soğys körinisteri azaiğan. Keibir basqa da qūrylymdyq özgerister men jaŋalyqtar kezdesedi. Täŋirbergen, İelaman obrazdaryna tän birsypyra būiaular da, olardyŋ söileu tiline tän i̇erekşelikter de birşama özgeristerge ūşyrağan.
Avtorlyq söz qoldanystarğa, stilge tän özgeristerdi de baiqauğa bolady. Jaŋa basylym, äsirese osy baspağa ūsynylyp otyrğan mätin köp sözdilikten, oqiğany baiandau kezinde qazbalap tüsindiruden birşama arylğan tärizdi. İağni, avtor şyğarma tuğan kezeŋ qoltaŋbasyndai körinetin zamany ötken taptauryn keŋestik ideologiiälyq ştamp belgilerinen de bas tartu jön dep sanağany baiqalady.
Ä. Nūrpeiisovti öz öner gülzarynyŋ, öz öner bağynyŋ önegeli qojaiynymen teŋeuge bolady. Ol öz «süiiktilerin» älde - qaidan jel aidap äkelgen äli japyraqtan da, topyraq astyna baiqausyz tüsken basy artyq tal - būtadan da köziniŋ qaraşyğyndai qorğaudy mūrat tūtady. Qajet degen jerinde odan äri körkeitip, jasandyra tüsuge de beiil. Oğan şarşamaidy da, jalyqpaidy da. Qaita läzzat alady. Sondyqtan da onyŋ «osy basylymğa qatty - aq qolym tidi. Tipti, köp öŋdedim. Biraq tağy qarasam, tağy da özgerister i̇engizetin tärizdimin» degen şyğarmaşylyq köŋil küiin de tüsin tüsteuge äbden bolady.
«Qan men ter» - simvoldyq atau. Qan - ömir, biık müddeler jolyndağy küres simvoly. Ter - tirşilik, könbis beinetkerlik pen üzilmes ümit simvoly. Qazaq jūrtynyŋ bir örkeniettik bolmystan i̇ekinşi örkeniettik bolmysqa bet būru, bir saiasi - äleumettik formatsiiädan i̇ekinşi saiasi-äleumettik formatsiiäğa auysu sağatyn beineleuge arnalğan tuyndynyŋ bar mazmūny men mäni osy i̇eki sözben - aq sätti berilip tūr.
Şyğarmada jiyrmasynşy ğasyr basyndağy qazaq dalasynyŋ aqiqaty, qalypty tirşiligi adamdar arasyndağy qym - qiğaş qarym - qatynastar arqyly - süiispenşilik pen baqtalastyq, izgilik pen sūrqiiälyq, saliqalyq pen satqyndyq, adaldyq pen kölgirlik tärizdi adami qasietterdiŋ şarpysuymen astasyp beriledi.
Jazuşy keiipker arqyly söileidi, solar arqyly öz şeberligin paş i̇etedi. Jazuşy qalamynan tuyndağan alaŋğasar, äpende, istegen isiniŋ, söziniŋ tūrlauy joq Sudyr Ahmet, minezi ala qūiyn, sözi töbeden tüskendei, aqyly kelte Qaraqatyn - nağyz halyq arasynan şyqqan zergerlik ülgilerge jatady.
Osylardyŋ ortasynda, osylardyŋ ärqaisysymen tyğyz bailanysta bola otyryp şoqtyğy biık körinetin - şyğarmanyŋ altyn tinine ainalğan üş beine - İelaman, Aqbala, Täŋirbergen obrazdary. Būl üş keiipker arasyndağy mahabbat tağdyry şyğarmanyŋ bar jügin köterip tūrğan negizgi ūstyn. Basqa taqyryptyŋ jelilerdiŋ bäri soğan qatysty örbigen būlaqtar.
Aral boiyndağy qarapaiym balyqşy auyldyŋ būiyğy tirşiligin būzğan zamana dauylynyŋ qaŋbağyna ainalğan üş birdei tağdyrdyŋ qasiret - qaiğysy bolyp örilgen sezim stihiiäsy qazaq oqyrmanyna tanys dästürli äserden köp bölek.
Romannyŋ soŋğy betin japqanda uaqiğa bitkendei äser qaldyrmaidy. İelamannyŋ jau qolynan qaza tapqany bolmasa Aqbala men Qūdaibergen sahnadan şyqpağan küii qalady. Roman soŋynda bar dauysynan airylğan, soraqy zorlyqtan qansyrağan auylynyŋ ortasynda jany ölip, jüregi qan jylap tūrğan Täŋirbergendi köremiz.
Mine, roman soŋynda avtordyŋ aldyna qoiğan maqsaty oryndalyp, halyq aldyndağy paryzynyŋ ötelgenin aiqyn baiqaimyz

Click or select a word or words to search the definition