Şuşımı Dürtençe «A»?

Hikäyä

Berençe sentyabrneñ kilep citä, cäyge yalnıñ sizdermi genä tökänä baruı bezneñ oç malaylarınıñ kotın ala. Tagın mäktäptä ukular, yalıktırgıç däreslär başlana inde. Keşegä äytergä dä oyatlı bula torgan bilgelär kuya başlayaçaklar. Min alarınnan kurıkmıym da kebek. «Bişle»gä ük ukımasam da, «dürtle»dän siräk kenä töşkäläp, «köçle öçle»lärne dä algalap kuygalıym. Ämma kürşe malayları hay integälär dä soñ. Şul «ikele»läre belän aptıraplar betälär.

— Däres — kızık närsä tügel!— di Vazıyh.

Min dä anıñ belän kileşäm:

— Şunı kızıklı itep bulmıy mikänni?

Dustım üzeneñ çiklävek borınına kürsätä:

— Monıñ östenä küzlek tä utırtırlık tügel, içmasam! Belemleräk bulıp kitmäs idemme?

— Änä Gomärneke ozın, aña karap barıber küzlek kimäyäçäk!

Bez öçebez dä: Vazıyh ta, Gomär dä, min dä — bıyıl dürtençe sıynıfka baraçakbız. Başlangıç mäktäpne beterdek inde!

Bezgä Tübänläşäü häm Saraylı-Bikmät avıllarınnan yäştäşlärebezne kiterep kuşaçaklar. Vazıyh belän miña «A» sıynıfına, Gomärgä — «B»ga, di. Berebez dä karşı tügel. Niçek teläsälär, şulay kılandırsınnar, ukıtuçılarıbız bit alar, belep-uylap eşli torgannardır. Ämma şunısı da bar: «A» belän «B» hiçber vakıtta da dus bulmayaçak. Haman da alarnı üzara yarıştıraçaklar, çagıştıraçaklar, ä bez — sugışaçakbız. Änä Vazıyhnıñ abıysı Bariy häm Gapsattarnıkı Taktaş ta «A»da ukıylar, ä Cabir — «B»da. Bezdän ike genä sıynıfka östennär. Cabirga haman da elägä tora, äle Bariy, äle Taktaş kıyırsıtalar üzen. Anı kızganıp, eleklärne bäläkäylär yaklıy torgan idek, häzer bezneñ dä «A»da bulası bilgelängäç, aña kırın küz belän karıy başladık. Gomärgä dä monnan soñ tıngılık tätemäyäçäk. Bezdän inde häzer ük kurka başladı ul. Nindi genä süz çıksa da min Vazıyh yaklı bulıp alam, ul da şulay eşli: arkadaşlık itä. Ä Gomär döres süz äytsä dä, uylap ta birmibez, yalgançıga çıgarabız. Monı şulay kiräk dip abıylar belderep üsterdelär, başkaça eşläü hatalı ğamäl ikänlegenä hiçber şigebez yuk.

— Äydä balıkka barabız, bügen kızılkanatlar yahşı çirtergä tiyeş! — dibez, könne niçek uzdıraçagıbız hakında kiñäşläşep.

Gomär üz yagına kayıra:

— Yuk la inde... Indır tabagına töşäbez. Anda basudan igen taşıylar, maşinalarga utırıp yöribez!

Anıñ täqdime — yahşı, rähätlänep uynarga, dönya kürergä, kızık tabarga yul aça. Küñel şul yakka kayıra, ämma bez balıkka barunı kuätläp çıgabız. Menä şulay! «A»lar belän «B»lar yarışırlık tügel, belep torsın!

Gomärne «B»dan «A»ga küçermäyäçäklär, çönki ul — Välişin. Ä Välişinnıkılar gomergä «B»da gına ukıdılar häm ukıyaçaklar, bezneñ mäktäptä anıñ kanunı şundıy, başkaça bula almıy.

Ä, äye, tagın şunısı da bar bit: bıyıl alarnıñ kazları yülärlängän ide. Miña kaz bäbkäläre saklarga turı kilsä dä, Gomär «tray tibep» yörde. İnä kazlarınıñ bolay yülärlänü säbäben pıçak astına kerep çıguınnan kürä idelär. İmeş, ätiläre Gabdelhak abzıy, közlektä ük inde, yalgışlık belänme, butalıpmı, inä kazlarınıñ kanatların kayırıp totkan da kar östenä suzıp salgan, ütken pıçagı belän muyınınnan ışkıp cibärmäkçe ikän. Yarıy äle «bismillah» äytergä tiyeşlege isenä töşkän, ul arada hatını Ömmä apa aña yabışırga ölgergän:

— Nadan täre, iserek, älkäş, sukır tavık, inä kazımnı suyasıñ bit, yünsez! Kemdä bar andıy? Unbiş bäbkä üsterde!

Gabdelhak abzıy küzen täreländerep ayak astına karasa, çınnan da kanatları kayırılgan bu mesken koş — kazlarınıñ inäse ikän.

Cällad märhämätkä kilgän, inä kaznı ayak astınnan azat itkän. Belmägän şul, alay yaramıy ul! İnä kaznı butagansıñ, suyarga äzerlängänseñ ikän — bette, akılınnan yaza inde ul! Şulay Gomärlärneñ dä kazları yülärlekkä çıktı.

Ber-ber artlı olıdan-olı kükäylär sala da sala ikän bu. Fevral kergändä ük başlagan, iyül ahırında gına tuktagan. Yöz dä yegermegä ük citkergän dime şunda? Äüväle söyengännär, annarı häyrannar kalgannar. Ä Gomärgä — rähät, yodrık qadärle kaz kükäyen aşap çıga da ällä kem bulıp korsak kiyerep yöri, buldırgan, imeş.

II

Şulay itep, bıyıl dürtençe sıynıfka küçäbez. Ämma dä ber oya bulıp öyere belän yörgän malaylarnı tämam ayırıp-butap betergännär. Häzer inde iske duslar belän törteşkä küçäçäkbez. Ä şulay da bez älegä duslar, bergä yöribez, ämma kırın-kırın karaştırgalap ta kuygalıybız: «B»larga ışanıç yuk, imeş.

Dönyalık güyäki yaratılışınnan birle duslık häm doşmanlıkka gına korılgan sıman. Änä bezdän yugarıraklar ta, yäşläre häm buyları, köçläre häm häyläkärlekläre üzläre kebek ük zur buluga karamastan, berlärenä ikençeläre doşmanlık itälär, törkem-törkem büleneşep başlangan uyınnarı ahırga taba törteşü, hätta kıynaşu belän tämamlana. Häyer, keçeräklärneñ dä şulay inde ul, anısı, yäşerep torası tügel. Ämma bez alar kebek ük tügel, kanga batışıp betmibez. Ällä, üskäç, şular kebek bulırga turı kilerme?

Eleklärne Gomär belän Vazıyh duslar idelär. Kaya barsalar da bergä yördelär. Gomärneñ ätise kümhuc fermaları tiräsendä törle caylanma-korılmalarnı karaştıruçı mehaniklardan isäplänä. Haman da urını — at arbasında, ul annan töşep tä tormıy bugay. Kayvakıt tönnären dä şunda gına yoklıy. Arbası da kiñ, olı. Atı da taza. Fermalardagı mehanizmnar eşläven eşlämilär inde, anısı. Kügärep, vatılıp, cimerelep betkännär. Änä bıltır, sıyır savuçılarga kommunizm bulaçagına dälil itep hikmätle üzsaugıçlar kaytartkan idelär. Çiläklären elektrga gına totaştırası ikän. Şunda uk sıyırlarnı savıp kuya, di. Şundıy da apparat, imeşter, gacäyeplär dä yahşı, näq ämerekänçä ikän. Ni hikmät, şunı köyläp kuyarga gına telämädelär. Indır tabagınıñ poçmagında agaç tartmalarda kış çıktı, cäygä taralıp töştelär. Şöreplären, kalayların, timerlären kiräk sayın ala-bora torgaç, çäçelep ük bettelär. Äle dä kügäreşep yatkan äyberlären şul tirälärdä oçratırga bula. Timer-tomır cıyuçı pionerlar alarnı mäktäp işegaldına da söyräp kitergälägän idelär, Gabdelhak abzıy tavış çıgargaç, urınına kire iltkännär bugay. Vazıyh äytä:

— Kaytarıp kuyularına, işekläre, ulakları, çiläkläre koyılışıp töşkännär,— di.

Ämma Gomärgä bu süze oşamadı:

— Yuk süz!— diyäräk kire kaktı.— Äti dä şunda bulgan... Nigä kiterdegez, digän. Barıber eşkä yaramıylar inde bolar dip açulangan. Yukka intekkännär! Metallolomga «uptım ilahi» töyäp cibäräselär...

Moñarçı başın gına kaşıp utırgan kürşe malayı, bezdän ber yäşkä genä tübän Gamir yanıbızga kilep utırdı. İyärep yörüenä älegä ber-ike genä kön buluın onıtıp cibärep, zurlar arasına keräräk süzgä ük kereşmäsenme!

— Kütämäle avılında şundıy apparatnı caylaştırıp kuygannar. Savuçı halkı rähätlänä, di. Sötlär çişmä bulıp aga ikän alarda!

Gamir döresen söylämi kalmas. Berençedän, ukıtuçı malayı ul, ätise mäktäptä hezmät däreslären alıp bara, ikençedän, yalgannarga aña irtäräk äle, abıyların uzarga hakı yuk!

III

Gafu-gafu, meñ gafu!.. Onıtkanmın, ul ber iskä alındı da inde, tanış bulıgız, busı — Gapsattar. Şulay uk başlangıç sıynıflarnı uzıp, bıyıl Dürtençe sıynıfka barası, yağni urta mäktäpkä. Bezneñ oçtan. Tişekbaş! Menä anıñ hakında söylärgä bula! Äye-äye, çın mäğnäsendä tişek baş! İñ äüväle anıñ başın bıyıl abıysı Taktaş yodrık qadärle timer belän bärep tişte. Şundıy katı itep suktı, Gapsattar ülgännän kaldı. Annarı şuşı uk başka dim, kürşese, tege, ukıtuçı malayı inde, Gamirdan ikençe yulı eläkte. Çiläk qadärle kalay povidlo savıtı belän ul da aña şundıy katı itep tondırdı, mäkerle räveştä artınnan kilep, kizänep torıp, töbe oçarlık kuättä... Gapsattarnıñ başı urtalay yarılıp kitüdän çak kaldı.

Alar yanına tagın da borının yugarı oç malayları cimerep kittelär. Ber dä yuktan. Min kem dä sin kem dip bähäs kılıp mataşa idelär, eteştän törteşkä üste. Ahrıl-ämer, Gapsattarnıñ borını işelü belän bähäsläre çişelde. Ul kitte kan, ul kitte kan, şuşı qadär dä yılgalar bulıp agar dip başlarına da kilmägän yugarı oçnıkılar kurkularınnan tınsız kaldılar, avıldan uk çıgıp şıldılar, öç kön häm tön bulır, urmanda kaçıp yattılar. İmeş, Gapsattarnıñ änise kiräklären birmäsen, usal, dilär anı.

İ adäm balası, kürsä dä kürä ikän. Gapsattar şul cimerek borını belän kan agızıp öylärenä kaytıp kergän ikän, änisennän tagın eläkkän, iş östenä kuş bulgan.

— Yılama!— dip açulana ikän änise.— Üzeñ ğayepleder äle. Teläsä kemne totıp kıynamıylar anı. Şul kiräk, yörmässeñ!

— Alar bit, alar bit... üzläre...— Gapsattar kan agızgan, sugan suı sıkkan.

Başın Gamir belän üz abıysı Taktaş ber-ber artlı tişkändä dä aña änise şulay digän ide. Gapsattar, zarlanası itep, uram urtasındagı su kolonkası yanına, hatın-kızlar, apalar yanına kilde. Änise dä şunda. Gapsattar ıkı-mıkı kilde, abıysın da, Gamirnı da ğayepläde. Anıñ äytkänençä, alar änkäseneñ täüfıyklı häm söyekle ulın binahakka räncettelär. Ah hällär, vah hällär! Ä änise tıñlarga da telämäde:

— Nu şuşı malaylarnı, ber genä dä utırıp tora belmilär,— dide.— Tärtipsezlärneñ tärtipsezläre!.. Yılama monda kilep! Bar, olak! Köyäntä belän tondırgançı!

Gapsattarın ul sıyındırmagaç, hälläre möşkelneñ möşkele, haraplarnıñ harabı ide.

— Kayçan akıl kerä bolarga!

Änise anı şuşı süzläre belän artınnan kıçkırıp ozatıp kaldı. Gapsattar bakça artlarına şıldı. Anda bihisap olı yabaldaşların cäyep ärekmännär üsä ide. Ul ğarlegennän şular arasına kerep kaçtı häm üksep-üksep yıladı. Kanı gına agu citmägän, küz yäşlären dä tamıza torgaç, tämam arıp, onıtılıp yokıga kitte.

Ul uyanganda kiç ide. Anı ezläp çıkkan keçe apası, yırak basu yulına karap, kürenmäsme dip enesen küzläde. Gapsattar, çakıruların işetep bulır, ärekmän yabaldaşları arasınnan mıştım gına çıktı da apası yanına kilep bastı. Berazdan:

— Kemne kötäseñ? Kiyäveñ kiläseme ällä?— dide.

Yanında kemneñder basıp toruın uyına da kitermägän apasınıñ kotı botına citte. Ah itte, yörägen tottı. Häzer yıgılaçak ide. Ämma, telenä kuät kilep:

— İ yünsez malay, canımnı aldıñ!— dip, äle genä enesenä yomşak telen dä kızganası bulmagan cirennän açulı süzlärgä küçte. Şulay anıñ sulışı kayttı, kotı botınnan kükräk çitlegenä kütärelde.

— Sin, malay aktıgı, öygä kaytasıñmı-yukmı?!— dide, berazdan soñ Gapsattarga, kulında küsäk bulsa, şunıñ belän orırday bulıp.— Sine ezläp ukıtuçı apañ kilgän!

Gapsattar ışanırga da, ışanmaska da belmäde. Ämma täne buylap kaltıranu yögerde. Bügen genä mäktäp bakçasına kerep, annan ike alma urlap çıkkan ide. Kürep kalgan bulırlar, menä häzer kirägen biräçäklär inde! Açılıkları belän telen körmäkländergän ul almalarnı basu yagına tomırganın da häterli äle ul. İnde haraplar gına buldı.

Ul şul basu yagın küze belän aykap çıktı. Dulkınlanıp utırgan yäş igennär arasınnan kaya di inde ike kıyırçık almanı ezläp tabasıñ?

Ällä artınnan berärse şımçılık itep yörgän dä barıp äläklägänme? Bulır da, dönya tulı kuştan kızlar, malaylar. Yalagaylık belän bähet kunakçasına menep utırmakçılar. Kiräk bit ä? Kunakça ber närsä, häykäl pedestale — ikençe. Kunakçada yolkış tavıklar belän mesken ätäçlär urını gına inde ul, anısı!

Ämma Gapsattarnı apası yüri, kurkıtır häm tıñlatır öçen genä aldıy ide. Kayan dip äle anıñ enesen ukıtuçısı ezläp yörsen? İnde anıñ kaygısı — başkalarda. Berençe sıynıfta ukıtırga dip bala-çagalarnı cıyu belä mäşgul ul häzer Galina Dmitriyevna. Gapsattarlarnı ällä kayçan onıtkandır inde, kotıldım bolardan dip söyenäder.

Şulay bervakıt bıyıl Vazıyhnıñ änise Kamilä apa, kibetkä bargaç, süz ara süz çıgıp, tel tegermänen äyländergänendä äytä ikän:

— Ul Gälinäne söylämäs tä idem inde, ber kürkämlege kalmagan. Minem malaynı «öçle»gä töşerep betergän. Ukıta ta belmi!— dip.

Bu qadär törtterelgän süzlär pıçak kebek bäğırlärgä kadalmıy kalmıy inde. Korban üze andıy vakıtta kul astına kerep kerüçän bula. Çınnan da ulınıñ «başlangıç»tagı ukıtuçısı Galina hanım Dmitriyevna açık işektän kürenä. Tel tegermäne ber kuzgalıp kitärgä ölgergän, ämma şunda uk küçäre sınıp, cimerelep töşärgä cıyınmaganlıktan, Kamilä apa tezep salmasınmı:

— Ber dä yaratmadı üzen, ber dä üz itmäde ukıtuçısın! Menä kotıldı da inde!

Galina hanım şul mizgeldä anıñ küz aldında päyda bulgaç, süzlären başlarga ölgermi kalgan hatınnar borın-avızların yaulıkları astına törtkännär. Tuktala belmägän Kamilä apa gına:

— İ Gälinä, sine söyli idek äle... Bezneñ kürşe malayı Gapsattarnı beläseñ bit inde, ul äytä ikän, ukıtuçıbıznı ber dä yaratmıy ukıdım dip... Niçek «başlangıç»nı aldıngılar safında tämamladı ikän ul?

— Sineñ Vazıyh ta beterde tügelme?— digän Galina hanım, älegä süzlärneñ cayın añlarga ölgermiçä, ämma Gapsattarnıñ kolagın, ägär monda kürensä, borıp uk taşlarga küñelenä kilep.

Malaynıñ bähete — anıñ kul astına eläkmägän. Härhäldä Gapsattarnıñ bu süzlärne äytü tügel, uylarga da başına kilmiçä, ul barı tik Kamilä apanıñ yalası arkasında gına gönahlı buldı, ğayeple Vazıyh çista kaldı. Ämma ukıtuçısı Galina hanım şul işetkän süzlären kolagına kirtläp kuyarga ölgergän, mokıt ukuçısın akılga utırtu uyında kalgan.

Bu hakta avılnıñ yükä telefonınnan häbärne Gapsattar da işetep algan ide. Änise itägenä kaça almavı mäğlüm, ätise vaklanıp tormayaçak, sırtına kayışı belän genä oraçak.

Şul vakıyga isenä töşep, Gapsattarnıñ yöräge cu itep kuyarga tiyeş!.. Apası anı niçek kurkıtırga belä ide.

— Nindi ukıtuçı apa kilde? Kaysısı?— dide Gapsattar, ämma apası:

— Kaytkaç kürerseñ!— dip belderde dä anı öylärenä taba cilterätüendä buldı.

— Kaytmıym!— dide, kirelänep Gapsattar, ike ayagın da häräkätsez kaldırıp.

Ämma apası anı gayrät belän alga taba tarttı, Gapsattar çak kına yöztübän yul tuzanına çummadı.

— Sarık!— dide apası, anı mıskıllap.

— Sıyır!— dide Gapsattar, yılarga äzerlänep häm üçeklänep.

Ämma üzen kulına alırga ölgerde. Apasınnan ıçkınuınnan faydalanıp, tıkrıkka taba yögerde. Biş minut ta uzmagandır, ul inde su buyında ide. Apasınıñ kuıp tota almasına ışanıp, ul şunda gına tuktalıp kaldı.

Tik dustıbız bolay kaçıp kına ber närsä otmaganlıgın älegä belmi ide. Şulay da Gapsattarnıñ borını is sizüçän, korsak eçendäge tegermän taşları teşäüle anıñ. Bu vakıtta öylärendä par börkep utırgan samavır östäl başına menep kunaklauçan, kazan öste kütärelüçän. Dimäk ki, hämmä ähele ğailä tabın tiräli tezeleşep utırıp, rähätlänep sıylanaçaklar. Ä Gapsattar nişläp äle monda kaygırıp yöri? Anıñ urını östäl başında tügelmeni?

Malay şulay uylarga ölgermäde, ayakları anı şaktıy zur tizlek belän öylärenä taba alıp kittelär ki, güyäki artınnan küçe belän umarta kortları kualar diyärseñ, maşina, ügez, käcä, mototsikl, traktor tavışları çıgarıp, ul ükertülären ber dä ğalämät olı ostalıklar belän başkarıp, yabılgan kapların açıp uzarga da ölgermi, vıclap kilep, mizgel eçendä boldırga, boldırdan işekkä, işektän öyaldına, öyaldınnan öy eçenä çumdı. Çınnan da par börkep utırgan samavır östälgä mengän, kazannıñ kapkaçı açılgan, ähele ğailä rizık niğmäten cıyuga kereşep mataşa idelär. Gapsattarnıñ utırırga urının küzläven kürep algan älege dä bayagı keçe apası:

— Kayttı!— dip avaz saldı.

— Kulıñnı yuarga!— dip ämer birergä ölgerde änise.

— Kayda yöriseñ bu gomergäçä?— dip usal karaş taşladı ätise.

Abıysı Taktaşnıñ avızı yırık ide. Nu häyläkär dä inde, nu yalagay da inde, nu irkä dä inde! Gapsattar anıñ şulay may aşagan mäçe kebek kuanıp utıruınnan ürtälergä dä ölgerde. Citmäsä olı kaşıknı eläktergän bit! Abıysı kiräk çakta yalagay pesi dä, telägänendä häyläkär tölke dä, cayı çıkkanda usal et tä bula belde. Ä menä enese Gapsattardan, niçeklär genä tırışmasın, kirelektän gayre hiçnärsä kilerlek tügel ide. Menä şuşı barlık äşäke yakları belän bergä, anıñ mäktäptän haman da «dürtle» häm «bişle» alıp kaytuları barçabız öçen dä gacäp, bik gacäp ide dä, häyer, abıysınıñ däres fännären «öçle»dän artıkka belmäve tagın da häyranga kaldırırday tügelmeni? Töskä-bitkä dä kıtay çäynüge kebek, buyga-sınga da ıspay, tärtiptä dä yon da oçırmaslık şul ul Taktaş, enese Gapsattar işe genäme soñ? Ber genä üzara ohşaşlıkları yuk. Şuña da, änilärenä ikese bergä iyärep barsalar, kürşe avılnıkılar, häyer, çit-yatlar gına tügel, hätta tirä-kürşe apalar da bit:

— Busı da sineñ malaymıni?— dip, Gapsattarga barmak törtep kürsätälär dä:— Ya Hodayım!— diyäräk, avızların uçları belän kaplıylar. Ul alarnıñ küzenä cen balası kebek kürenäderme inde, ällä bötenläy dä diyü päriye sımanrak işeme?

Gapsattar cimerek borını, tişkälängän başı, anda-monda bärelüdän, sugıludan, kıynaludan bozılıp, yarılıp, işelep betkän çıray-yöz şärifläre, citmäsä härkaysı kutırlap, kat-kat gäcit kisäkläre çäpälüdän kabarıp, kan sarkıp torganı säbäpleme zatsızlangan kıyafäte, hatın-kızlar küzenä çalındırıp gayrätlären çigererdäy genä tügel, hätta caylı-caysızdan yalgızın oçrata kala kürsälär, ni usallık iyäse avıl malaylarınıñ da kotın kaçırırday ide. Bu kilbätsezleklären un tapkırgadır işäytüçe kirelege bigräklär dä yaman. Yuk, Gapsattar ni abıysına, ni apalarına ohşamagan, güyäki bötenläy başka, hätta adämi zat isäplänergä tiyeş tügel sıman.

Häm menä şuşı malay bıyıl dürtençe «A» sıynıfına ukırga baraçak, tirä-kürşe avıllardan mäktäplärenä cıyılaçak ukuçılar belän bergä däreslärgä yöriyäçäk. Alarnıñ köndez genä tügel, hätta tönnären dä kotların alaçak. Töşlärenä kerep intektermägäye!

IV

Busı, tanıştıgız, — Vazıyh, minem duslardan ikänen beläsez. Döres, anıñ «Bülterek» dip ataluı öçen hiçber säbäp yuk ide. Ämma kuşamat, döreskä kilsä, yoguçan bula ul. Anıñ şundıyları da kilep çıga, bötenläy häyran itärlekläre. Cisemeñä tagılıp yöri-yöri dä, kaysıları töşep kala, onıtıla, güyäki iyäse tösen yugaltkandır kebek toyıla başlıy.

Cämäğat, kuşamat ul isem genä tügel, sıyfat ta, f iğıl dä, hätta räveş tä. Şayarttıra da, citdiländerä dä. Kuşamat häyran da kaldıru köçenä iyä, soklandıra da.

Eleklärne adäm balaları arasında balalık çorında «Bülterek» kuşamatın almıy kalgannar az bula idelär. Zamananıñ çire kebek ide. Kaysılarına şuşı kuşamat yabışıp kala da, gomere buylarına tagılıp yöri torgaç, mäğnävi isemenä äverelä, ikençelärenä anı yoktırıp-buyaştırıp karıylar, ber-ike kön tel oçında äyländerelä dä tämam onıtıla. Ä kürşem Vazıyhta «Bülterek» kuşamatı bu cäyne cäyläde. Güyäki alar üzara kileşep, töstä-mäğnädä ber-bersenä yaraşıp tora idelär kebek.

Vazıyh üzeneñ başlangıç mäktäpne tämamlavın olılap bilgeläp uzarga karar itte. Asılda monıñ öçen kazan da asmadı, aş tabının da kormadı, ätiseneñ miç şürlegenä kibärgä dip kuygan ber tartma papirosın çälderep çıktı. Ni citte genä tügel, ul häzer ölkän balalar da ukıy torgan sigezellık mäktäpkä küçte tügelmeni?

Ämma kıñgır eş belenergä tiyeş ide. Kürşe malayları belän avıl klubı tiräsendä bik yış mätälüläre, köngä berniçä märtäbä yugalıp toruları äti-änisen dä säyersendergän. Vazıyh belän Gamir kara köyderep tötenlätep, ölkännär sıyfat teş arasınnan gına tökerep, olıdan kubıp dönya hällären söyläşep mataşalar ikän, öslärenä Bariy kilep çıkkan. Tegelär, kotları oçıp, ni bar mölkätlären taşlap, su buyına şılgannar. Anda Gapsattar balık kaptırıp yata ikän. Bolar kilep çıguga, ni hikmät, moña qadär selkenep tä karamagan kalkavıçı uñnan-sulga, suldan-uñga taba yögerä başlagan. Tik hiç kenä dä töpkä kitmi, di.

— Tart, tart!— dip kıçkıra ikän Vazıyh.— Balıgıñ ıçkına bit!

— Al, al!— dip därt birä Gamir.— Kalkavıçıña ut kabıza häzer!

Bolarnı kua kilgän Bariy, tuktalıp, su buyın yañgıratkan süzlärennän mäğnä çıgarırga ölgergän. İmeş, tartıp kal, ällä kabızırga ut yukmı dip aña äytüläre bu. Ber iñkü urınga tiz genä señep, enese Vazıyhtan kulına töşkän papirosnı kabızıp, avızına kapkan, tötenen suıruı bulgan, toyakların ırgıtkan. Läh bulıp yata ikän.

Gapsattar karmagın sudan suırıp çıgargan. Buyga yartı beläktän kim bulmagan kızılkanat, aña iyärep, yäşel ülän östenä lep itep kilep töşkän.

— Ber tabalık!— dip äytä ikän Gamir.

— Betär ber taba belän genä!— di ikän Vazıyh, ülçäm hisen onıtıp.

«Mine täpälämäkçelär!»— dip işetä ikän alarnı Bariy, tik berni dä eşli almıy, tämäke töteneneñ äşäkesennän başı äylänep, haman da hälsez yatuında inde.

Ul da tügel, Gapsattar, karmagına yaña seläüçen utırtıp, tiz arada suga taşlagan. Kalkavıçına şunda uk can da kergän. Malaylarnıñ küzlärendä ut uynıy başlagan. Kalkavıç uñga kitä, bolar — anıñ artınnan, kalkavıç sulga kitä — alar şul yakka!

Gapsattar tagın balık tartıp çıgara. Mesken kızılkanat näq Bariy tämäke pıskıtıp yatkan yakka oça. Küktän şapıldap balık kilep töşügä, tegeneñ kotı oça, malaylar anıñ yanına kilep citkändä ul, can täslim kılganday, ayakların tagın da ike yakka taşlap, añın yugaltkan hälendä kılanıp yata.

— Üterde!— dip kıçkıra Gamir.— Başına töşkän bulırga kiräk!..

Malaylar aptıraşıp torganda Bariy kırın küzen aça, annarı:

— Ülmädem äle min,— di.

— Balıknı kaya kuydıñ?— dip, Gapsattar aña yabışa.

— Yottım!— di Bariy.— Avızımnı açıp kükkä karap utıra idem, kilde dä töşte balıgıñ. Hoday üze birgäç, karşı kilmädem inde, çäynämi genä yottım!

Ä Gapsattar riza tügel:

— Kos minem balıknı!— di.

— Ätiyeñä äytäseñme?— dip ürti birä anı Bariy, avızın yırgan hälendä.

Malaylar kıynaşıp kitälär. İnde tämam arıp tuktagaç kına kürälär: ä balık şunda gına, iñkülek töbendä yata, izep betergännär.

V

Ul zamannarda şuşı avılnıñ urta ber cirendä genä mäktäp bar ide. Sugış yıllarında da, annarı da anda balalar yortı eşlägän. Tärbiyälänüçeläre dä urıslardan bulıp, avılda yäşi-yäşi tatarlaşıp betkännär ikän dä, bolay yaramıydır dipme, alarnı monnan kayadır başka cirgä küçergännär. Urta sıynıf ukuçıları öçen anıñ binasınnan äüväle cideellık, annarı sigezellık mäktäp yasagannar. İşetep tagın da şularnı beläbez: elegräk yıllarda bezneñ äti-änilär, utızınçı yıllarda uk bulır, çönki sugışka qadär ide dip söylilär, tau artındagı Saraylı-Bikmät avılına barıp ukıp yörgännär. Maktanıp ta alıyk äle: minem ätkäy bik matur yaza torgan bulgan, anıñ däftärlären, bütän ukuçılarga da ölge bularak, härdaim kürgäzmägä kuya torgan bulgannar. Monısın änkäyneñ söylägäne bar, ätkäydän süze çıkmadı. Hi, min äytäm, tırışsam, üzem dä şulay yazaçakmın äle, häreflärne göllär kebek tezep kenä... Ämma barıp kına çıkmıy älegä!

Bezneñ kiçke uyınga Gapsattar säpäyen iyärläp kilde. Aldına ut kuygan. Gölt itep yana, çelt itep sünä.

— İrtäräk äle, karañgı töşep citmägän,— di,— şuña yaktısı sizelmi. Häzer tönlä dä yörep bula, yulnı utı yaktırtıp baraçak.

Şunda uk anı uratıp aldık:

— Niçeklär bolay itep yasıy beldeñ?— dibez.

— Hi, anıñ närsäse bar?— maktana Gapsattarıbız.— Su buyına bolınga töşkän idem, anda, üzegez dä beläsez, Faiq abıynıñ iske maşinası tora, çerep betä bugay inde. Şunıñ keçkenä farasın tartıp aldım da... Barıp çıgarmı digän idem. Menä bit, kürep torasız!

— Anda tagın barmı?— dip kızdı Gamir.— Miña da kiräk!

— Yuk, beräü genä ide!— di Gapsattar, küzen dä yommıyça aldalap.— Mondıy keçkenä faralar borılunı kürsäter öçen, maşinalarnıñ aldında ikäü bulalar. Uñda häm suında. Artlarında gına başkaça.

— İkäü ide anda!— dip buza kuptara Vazıyh, Gapsattarnı yalganında totarga teläp.— İkesen dä üzeñä eläktergänseñ!

— Närsä, siña birergä tiyeş idemme?— diyäräk, bähäskä yabışa Gapsattar da, tämam küzlären çekräytep.

— Miña bir, miña!— di Gamir.— Miña kiräk!

— Buşka birdem yuk!

— Sineke tügel bit ul!

— Kemneke?

— Faiq abıynıkı!

— Anıkı bulsa, bar, kerep sora, bälki yaña maşinasınnan alıp birer!

— Ä min sineñ alganıñnı äytäm!

— Äytä tor. İsem kitte. Ul cimerek maşinanı su buyına töşerep taşlamas ide, üzeneke bulsa... Kümhuc üläksäsen...

Gapsattarnı mantıykta ciñep bulası tügel, äyländerä dä kaplıy. Ölkännärne dä aptıraşta kaldıra ala torgan kodrät iyäse şul ul. Telenä-tele yokmıy. Dälillär kiräksä, uylap çıgarırga da küpne soramıy. Ällä çınnan da ul söylägänçä bulganmı dip häyranga kalasıñ.

Bervakıt Gapsattarnı änise açulana:

— Sin nigä mäktäp bakçasına karaklıkka kerdeñ?— di.

Ulı küzen dä yommıy:

— Kaysı mäktäp bakçasına?— di.

Çınnan da şulay sorarlık inde. Bezneñ oçta da mäktäbebezneñ kıypılçıgı bar. Anda başlangıç sıynıflar häm internat. Kürşe Tübänläşäü häm Saraylı-Bikmät avıllarınnan yörep ukuçı balalar atna arasında şunda yäşilär. Ä anıñ binaları yanında — mäktäpneñ hezmät däresläre masterskoyları, ä artında — ike-öç gektarlık olı bakça. Alması da, kıyarı, kişere, şalkanı — hämmäse üsä. Anda Gamirnıñ atası Ähmät abıy hucalık itä, inde iskärtkän idem: hezmät däresläre uzdıra. Avıl urtasındagı tege urta sıynıflar klassları bulgan mäktäp binası yanında da bakçası bar. İrenmägändä, añarga da kerep çıkkalıybız, almasına-cilägenä kinänäbez.

Gapsattarnıñ änise bolarnı isenä töşerä dä aptırap kala. Uylıy inde: «Kaysı bakçaga kerde ikän?» Ä ulınnan sorarga başına da kilmi, bez dä aña yärdäm itä almıybız. Çınnan da kaysı bakçaga kerde ikän Gapsattar? Äytäm anıñ köne buyı kesäse tulı almalar buldı. Bezne dä däşep tormagan bit!

Şunda Gapsattarnıñ abıysı usal Taktaş ta uramda kürende. Kulında maylı kabartma ide, üzennän alda tämle ise kilep citte. İzä genä. Sorap kara, kıypılçıgın da birmäyäçäk. Andıy vakıtta anıñ süze ber genä:

— Telänçelär, tamak yalına başta eş kürsätegez!

Kemneñ aña at kämite yasıysı kilsen? Küñelenä kilsä, ber kabartma kıypılçıgı öçen avılnı yögertep biş äyländeräçäk, ämma barıber tamak yalına digänen dä birmäyäçäk. Enekäşe Gapsattar da annan soranırga kıymıy.

— Bir, säpäyeñne totıp toram!— dide enesenä Taktaş, kötelmägän cirdän hezmäten kürsätergä cıyınıp.— Bar, yögerep kenä üzeñä dä kabartma alıp çık, yuksa öydägelär aşap beteräçäklär!

Mondıy hälneñ älegäçä alar arasında kürengäne yuk ide. Taktaşka akıl kergän diyäräk bezneñ avızlar açıldılar. Häyran idek. Ämma Gapsattar gına şigen yäşerä almadı:

— Aldıysıñdır äle! Soñgı kabartmanı eläkterep çıkkansıñ da...

— Kayt ta kara, bik kiräge bar ide menä!— Taktaş kabartmasınıñ soñgı kisägen yottı.— Ällä tagın berne alıp çıgarga inde?— dide. Annarı baş tübäsen kaşıp kuydı, enekäşenä ämer birde: — Bar, miña da tagın berne sora!

Bu yulı Gapsattar anıñ karmagına eläkte. Säpäyen abıysına kaldırdı da:

— Min häzer!— dip, öylärenä taba yögerde. Ul kapkaları artına kerep çumuga, Taktaş tiz genä säpäygä atlandı da, utın çelt kenä itep kabızıp, sin kür dä min kür — yukka da çıktı. Gapsattarnıñ çınnan da aldanuın şunda gına añlap aldık.

Taktaş üzeneñ säpäyen ike-öç kön genä elegräk sütep taşlagan ide, cıyıp, yöreter hälgä dä kiterä alganı yuk. Ä eneseneke — maylangan, yasalgan, köylängän, ber-ike genä äyländeräseñ, avıl başına barıp ta citä. Gamir belän Vazıyhnı da yörergä öyrätep aptıradı äle, ämma haman ostarıp citä algannarı yuk. Gapsattar alardan kön dä kölä:

— Min,— di,— säpäygä berençe utıruımda uk yörep kittem!

Aldıy. Öyränerseñ alay ciñel genä! Allahınıñ birmeş köne kilep citkändä dä bäheteñ uzıp kitärgä mömkin, sälamen dä birmiçä.

Gapsattarnıñ buyı da bar, anısı, Gamir belän Vazıyh işe genä tügel, alardan ike başka kalku ul. Ber kormalar bulsak ta, ätkäy äytmeşli, törle agaç cimeşläre şul bez.

Taktaş säpäydä sızdı, ul arada Gapsattar da uramda kürende. Kulında ike kabartma ide.

— Abıy kaya?— dide ul, şunda uk häylä totkını buluın añlap alıp.— Säpäyne urlap kaçtımı?

— Ay kürde, koyaş aldı!— dide Vazıyh, älegä kük yözenä aynıñ çıgarga ölgermäven, koyaşnıñ yugalıp betüen, kiçneñ iñä baruın da isäbenä almıyça.

— Bügen dä ay çıgarmı ikän?— dip Gamir äytep kuymasınmı, küzlären kürsätä başlagan yoldızlarga taba kütärelep karap.— «Çulpan» kalıktı inde!

— Kaya?— dide Gapsattar, umırıp kabartmaların sıta-sıta.— Ällä bezneñ Gamir yoldızlarnı tanıy başlaganmı?

Bu mäsälädä dä kem-kem, ämma Gapsattar belän yarışıp bulmıy ide. Ul bihisap yoldızlar arasınnan «Çulpan»nı gına tügel, ällä nindilären, keşe kolagı işetmägännären dä äytep birä ala. Başkalar belgän «Çümeç yoldızlıgı»n da ul «Olı cidegän», di. «Keçese»n dä belä, «Kazık yoldızı»n da. İmeş, böten yoldızlar da şul «Kazık yoldızı» tiräsendä bauga bäylängän bozaular kebek, tönge kükneñ bolınında utlap, äylänep yörilär ikän, ıçkınıp kitä dä almıylar. Şuña kürä dä anı kayber yaklarda «Timer Kazık yoldızı» dip ük atıylar, di.

— Abıynıñ kirägen biräm!— dide Gapsattar, maylı kabartmasınıñ bersen iptäş malaylarga suzıp.— Monısı — sezgä, abıyga — «käcä toyagı»!

Belä idek, Taktaşka köç citä torgan tügel. Uynap kına törteşkändä dä kızıp kitä häm izep kenä taşlıy. Gapsattarmı inde anıñ kirägen biräçäk? Kulın kütärep karasın, abıysı anıñ «avız iläge»n işep taşlayaçak, yäki «ipi şürlege»n kuzgataçak.

Menä äyläner dä kiler digän idek, Taktaş kürenmäde. Gapsattardan gayre hiç kaysıbız bu mäsälädä borçılmadık. Abıylı-enele ikese genä häl itä ala torgan eştä bezneñ ni katnaşıbız bar inde?

Ul arada küktä aynıñ borın çite kürende. Menä häzer yögerep tauga mensäk, anıñ tübäsenä utırıp, ğalämne ber äylänep çıga alırbız sıman ide. Şunda Vazıyh hämmäbezne şakkattırdı:

— Ämerekännär nişläp yörilär ikän anda?

— Kayda?— didek berazdan, anıñ närsä hakında äytüen añlarga teläp.

— Ayda!— dide ul.— Kiçä ämerekännär raketa belän ayga mendelär, belmisezmeni?

— Biş bıltır buldı tügelme soñ ul häl?

Vazıyh bezne işetergä dä telämäde, üzeneken söyli birde:

— Altın ezlilär, di, deget!

— Nişlilär ikän alar anıñ belän?— Gamirnıñ bu soravı urınlı ide.

— Ämerekännär — kapkorsak, tuya belmilär inde alar. Torba suzaçaklar, di, aydan cirgäçä, üzläreneñ illärenä agızmakçılar!

Kaydan belä bu Vazıyh hämmäsen dä? Ayda altın-kömeş tä küpter inde ul, ence-märcännär, almazlar belän tübäse tüşälmägänme ikän? Änä bit — yaltırap tora. Nu bu ämerekännär, bigräklär dä afärin halık inde. Ayga da menep cittelär, baylıgın da ala başlagannar! Döres, beznekelärneñ dä «Lunohod»ı yörep töşte anda. Aynıñ tufragın da alıp kaytkan, dilär. Tik nindi ikän anıñ tufragı — bernindi häbär yuk. Härbi ser, dilär. Härbi ser bulırlık niye bar ikän inde anıñ?

— Deget artınnan yörmäslär, bulmas!— dide şunda Gapsattar, hämmäbezne şakkattırıp.— Änä, bezdä yanıp yata ul, tügelep, çäçelep! Alar...

Ul haklı ide. Min üzemne belä-belgänemnän birle böten basularıbız, çokır-çakırlar, yılga-küllär deget belän tulı. Äle kötüdän sıyır-sarıklar aña çumıp kaytalar, äle kazlar-ürdäklär su buyınnan aña batıp kaytalar. Betä torgan närsä bulmadı ul. Su da kerep bulmıy torgan ide, Minzälä yılgasın kap-kara itep, tämam kaplap deget aga ide. Yarıy äle soñgı yıllarda bu hällär azaydı, ineşlärdä balıklar da işäyde.

Gapsattar äytäsen takıldap betermägän ide, bez anıñ dävam itüen köttek häm:

— Närsä alar?— dip soradık.

— Alar-r...— dip suzdı ul.— Zöhrä kıznı aydan alıp töşärgä mengännär.

— Aldalıy!— dide Gamir, şunda uk esselätmi-suıtmıy, Gapsattarnıñ süzlären asta kaldırıp.— Nindi Zöhrä kız ayda bulsın di?

— Ällä belmiseñ? — Gapsattar şunda uk elep almakçı häm süzlären yıgıp salmakçı.— Änä, küräseñme, ike çiläge, köyäntäse, Zöhrä kız üze — cirgä karap sagışlanıp tora!

— Aynıñ borını belän küzläre ul!— dide Gamir, ber dä süzläreneñ bilen birergä telämiçä.— Bezgä karap tora! Kürmiseñmeni?

Aptıraşta kalabız. Çınnan da, ber karasañ — aynıñ küzläre, borını da bardır sıman. Gapsattar da aldamıy kebek: çiläklären kütärgän Zöhrä kız basıp tora! Andıy äkiyät tä bar äle. Niçek anda barıp eläkkäne hakında ölkännärdän işetep belgänebezgä kürä, monısına da ışanası kilä!

— Taptıgız süz!— dide Gomär, gomergä mıştım gına utırgan cirendä telenä süz kilüdän avızın açıp.— Ayda Zöhrä kız da yuk, başkası da. Bolar — äkiyät! Ul borın, küz digännäre dä — belmim inde!

— Ämma ämerekännär bar!— dip, Vazıyh şunda uk kisterep kuyarga ölgerä.— Änä, küräsezme, yögereşep yörilär! Bezneñ karap utırgannı sizdelärme ikän?

— Yuk,— di Gapsattar.— Bezdä — karañgı, kürmilär! Ut yandırıp karasalar gına inde!

Häyran kalabız. Nu bu Gapsattarda baş, ällä nilärne häterli, ällä närsälärne belä!

Ozak ta ütmi, uram başında yalgız ut kürenä. Anıñ Taktaş buluında bähäs yuk. Rähätlänä Gapsattarnıñ säpäyendä. Dustıbız bez utırgan kapka töbendäge eskämiyädän şunda uk sikerep tora. İsäbe — abıysın eläkterergä. Yulına arkılı çıkmakçı.

Ul arada säpäy kilep tä citä.

— Kit, yıgasıñ!— di, ber kız çäreldäp kıçkırıp. Gapsattar çitkä atılıp ölgerä, säpäye uzıp kitä.

— Kem buldı bu?

Gapsattarnıñ soravına Vazıyh cavap birergä alına:

— Asfalt yanınnan, Säkinä äbilärgä kaytkan kunak kızı! Abıyıñ şular tiräsendä äylänä inde. Bolay bulsa, siña kön betä. Tizdän kilen alıp kaytaçaksız! Sine torırga munçaga kuıp çıgaraçaklar! Holkıñ da naçar...

— Äye, bik çıktı di monda! Üzläre torsınnar munçada. Miña öydä dä bik yarıysı äle!— Gapsattarnıñ yöräk mayın ärneş tozı eretä.

— Tuyga çakırasıñ inde!— Gomär ürtäügä küçä.— Bar, kaytıp, äniyeñä äyt... Kilen töşerergä cıyınsınnar!

Ämma aptırıysı yuk. Taktaşnı bıyılgı cäydä genä dä ällä biş kat şulay «öyländerdek» inde. Äle yeget bulıp ölgermägän, übeş-koçışta äkämät tä mahir inde üze. Şulay şul, nişlätäseñ bit, Taktaşnıñ kürke bar, buyı-sını. Hätta Bariy da alay uk tügel, bezneñ çamarak kına.

Dustıbız urınına mıştım gına kilep utıra. Ällä üzeneñ munçaga kuıp çıgarıluın, tuy hästärendä yögerep yöriyäçägen häterendä tugılıy, ällä inde bötenläy dä hiçnärsä uylarga belmi? Gapsattar da telsez kalır ikän!

VI

İrtän Vazıyhnı uyatırga onıtkannar, ämma ayagına bastırgannar häm su buyındagı bolınlıkka bozau bäylärgä töşerep cibärgännär. İnde ber säğat ütkän, ike... Yuk ta yuk ikän bu. Änise aptıragan. «Kaya yöri ikän şuşı yünsez ulım?»— dip, anı ezläp uramga çıgıp ta kergän, bolınnar yagına da küz salgan, ä malay — kürenmi. Bozavın bäyläp kuygan, anısı. Tız-bız oçıp yörengän çeben häm kigäven işelärne koyırıgın bolgap kına kurkıtıp, kugalap, yäşel hätfä ülänlektä, cılı koyaş nurların tänenä señderep kenä rähätlänep yata, añardan:

— Vazıyh abıyıñ kayda yöri?— dip sorasañ, belsä dä äytmi inde ul.

Dustınıñ yugaluı hakındagı häbär Gapsattar kolagına da barıp ireşkän. İmeş, Vazıyhnı su töbennän ezläyäçäklär, di, ägär dä bügen kiçkä kaytıp kilmäsä.

— Yokılı-uyaulı gına töşep kitkän ide, haraplar ittek ulıbıznı!— dip yılıy ikän änise.

— Balalarımnı ber dä karıy belmädeñ inde!— dip açulana anı ätise.

Bu hakta işetkän Gapsattarnıñ avızı yırıldı, kolak artın kaşıp aldı, ölkännärgä:

— Bulmagannı,— dide, şakkattırıp.— Suda batmıy, utta yanmıy torgan malay ul! Balık kebek yözä, taş kebek katıp kala!

Işandılar. Gapsattarmı inde süzen asta kaldıruçı?

Berazga tınıçlandılar. Şulay da:

— Kayda yöri ikän ul malay aktıgı?— didelär.

— Üze genäme?— dip uyga kaldı Gapsattar.— Gamir beländer ul, yä Gomärgä iyärgänder...

Şunda änilärneñ başları eşläp alırga ölgergän, öylärenä taralışkannar. Uramnar ike-öç minutka buşap torgan, tagın yögereşep çıkkannar. Gapsattardan gayre öylärendä hiçberseneñ ulları yuk. «Bu ni häl ikän?»— dip, hämmäse utlar yotıp, balaları kaytıp kerüen yartı köngäçä kötkännär. Öylä dä uzıp kitkän. Tagın Gapsattarga kilgännär. Kiçä abıysı Taktaş vatıp kaytarıp atkan säpäyen köyläp-rätläp mataşa ikän bu, ölkännärne tıñlap torırga vakıtı yuk.

— Bezneñ malaylar kaya?

Gapsattarnıñ alarga kolak kuyarga isäbenä dä kilmi inde, haman eşe tıgız, şulay da başın kütärmi genä cavap birä:

— Urmanda!

— Nindi urmanda?

— Bezneñ urmanda tügellär inde härhäldä,— dip cavap birä Gapsattar, kara maylı kulı belän tirlägän mañgayın sörtep, tämam korımga buyalıp betkändäy kıyafätendä kalıp.

Avılnıñ tau yagında, könçıgış tarafına taba zur urman bula torıp, könbatışında, şulay uk öç çakrımnardan yırak tügelder, Kütämäle urmanı, Kucak avılı başında tagın ber urman, arırak, bu yakkarak kilep, Älmät yulı östendä İrekle urmanı, Baylarnıkı, annan arırak — Gölbakça urmanı. Kıskası, urman da urman. Gölbakçanıkı şomırtka bay, Kütämäleneke — çiklävekkä, başkası — ciläk-cimeşkä, yağni härkaysında üz sıyı citärlek. Ä üz avılıbıznıkına kilgändä, hämmäse dä bar. Ämma malay-şalaynı yırak urmannarnıñ niğmätläre kızıktıruçan, üzlärenä çakıruçan bula.

— Kaysında soñ alar?

— Gölbakçanıkında!

— Kem alarnı anda cibärgän?

— Belmim!

— Nigä sorap kitmägännär?

— Sorasalar, cibärer idegezme?

— Yuk, yülärlänep yörmäsennär äle!

Gapsattar ul arada säpäyen köyläp beterä dä, şuña atlanıp, äniläre yanınnan ällür, cile dä kalmıy. Busı da iptäşläre artınnan olaktı inde monıñ dip uylarga da ölgermilär, äylänep kaytıp ta citä.

— Sin nigä barmadıñ soñ?— dilär.

— He-e,— di Gapsattar,— ällä mine yülärgä sanıysızmı? Çiklävekkä — irtä, şomırt inde koyılıp bette. Bu vakıtta urmanda gömbädän gayre hiçnärsä tabıp bulmıy!

Äniläreneñ avızı açılıp kala. Tagın Gapsattarnıñ süzläre östengä çıga. Ni maktıy, ni açulana almıylar malay aktıgın. Ölkännär üzlärennän akıllırak bulgan balalarnı yaratmıylar alar, andıylarga barı tik açuları gına kilä.

— Bezneñ balalar belän barsañ, yahşırak tügel ideme?— dilär, iptäş malaylarınıñ äniläre.— Ul ahmaklar anda butalıp yörgänçe, sineñ artıñnan kalmas idelär. Adaşıp aptıramasalar yarıy da inde!

Ätiläreneñ kaysıları maşinalarga, berläre mototsikllarga töyäleşep, malayları artınnan Gölbakça urmanına da, İreklenekenä dä barıp kaytalar. Taba gına almıylar üzlären.

— Ällä büre aşaganmı bolarnı!— dip, Gomärneñ änise yılap uk cibärä.

— Urmannarda kaçıp yatuçı kaçak-yulbasarlar kulına töşep, haraplar gına bulmadılarmı?— dip kuşıla añarga Gamirnıñ änise. Alarga häyran kalıp torgan Gapsattarnıñ änise dä «sugan suı sıkmakçı» ikän, ämma tıyılıp kalgan, çönki ber ulı — monda, ä Taktaşı su astınnan da korı çıgaçak!

Ämma, äye, çınnan da süzläre hak bulsa, büre avızında, yäisä yulbasarlar kulında malayları kalıp, alardan mährüm itelsälär?

— Suga töşep kenä harap bulgannardır!— di haman da Vazıyhnıñ änise, bolay da açılgan yaralarına toz sibep.

Menä ükereşä äniläre, menä aptırıy ätiläre. Gapsattar gına, uram başına kürsätep:

— Änä kaytıp kilälär!— di.

Hämmäse dä şul yakka borılalar.

Malayları, bıdır-bıdır söyläşep, isän-imin, olı eş kırgan keşelär tösle çınnan da yugarı oçtan töşep kilälär. Äniläre:

— Kaylarda bu gomergäçä yördegez, yünsezlär!— dip, alarga taşlanalar.

Kaysınıñ kolagınnan söyräp, kaysınıñ artınnan çıbık belän kuıp, işek allarına, öylärenä alıp kerep kitälär. Avıl oçı malaylar çinaşına kümelä. Ul da tügel, äle kapkalarınnan Gomär atılıp çıga, äle — Gamir, äle — Bariy, äle — başkası. Ä Vazıyh kürenmi.

Berazdan äti-änilär tınıçlanalar, balaları da çinaşulardan tuktıylar, kaçıp yatkan cire — kıçıtkan häm ärekmän aralarınnan çıgalar. Tamakları — aç, biçarakaylarnıñ. Sıyır da aşagan ulagı yanına kayta, digändäy, bolar da beräm-beräm, östäl yanına yakınayırga dip inde, işek totkalarına yabışalar. Çakırıp alularına ömetläre zurdan.

Ä Vazıyh haman yuk. Anıñ änise, hafalanıp, äle berseneñ, äle ikençeseneñ kapka töplärenä kilä, öylärenä uza.

— Minem ulım adaşıp sezgä kermädeme?.. Äy lä inde, ul qadär sarık digäç tä... Sezneñ malaylar belän tügel idemeni? Bariy kayttı, Vazıyh — yuk! Minem malay kaya?— dip taptıra da başlıy.

— Kürgänebez-belgänebez yuk, ul bezneñ belän tügel ide!— dilär malaylar härkaysı.— Belsä, Gapsattar beläder, anıñ belmägäne yuk!

Hämmäse berdäm söyläşep kuygannar diyärseñ, haman da şulay cavap birälär. Moña ölkännär häyran itä. Säpäyenä atlanıp äle genä çıgıp tayarga mataşkan Gapsattarnı eläkterep alalar.

— Kaya Vazıyh?

— Büre aşagan!— di Gapsattar, ike dä uylap tormastan.

— Niçek?— dip aptırap kalalar ölkännär.

— Kapkan da yotkan. Büredän söyäk tä kalmıy, dilär!

— Kürdeñme?

— Kemne?

— Büre aşaganın!

— Ä, büre aşaganınmı? Kürdem... Televizordan kürsätkännäre bar!

— Kem äle sinnän anı sorıy? Vazıyhnı büre aşaganın, dibez!— ölkännärneñ tüzeme tökänä. Ämma Gapsattar häyran da itmi:

— Kayan kürim di? İrtännän säpäy köyläp mataştım, uramga da çıkkanım yuk. Küz aldıgızda idem... Sez üzegez äytäsez bit!

— Aldıysıñ!— dilär ölkännär, malay-şalayga ışanunı ğadät itä almıyça.

Gapsattarnıñ danı kitä. Ul avıl başınnan velosipedında urap kaytırga ölgermi, anıñ hakında gaybät tä taralıp, yugarı oçtan tübänenä, tübänennän yugarısına yögerä:

— Vazıyhnı büre aşagan, Gapsattar karap torgan!

Avıllar kayçagında süzne kıska totalar, ähämiyätsezlären töşerep kaldıralar. Yugıysä mondagılar da: «Vazıyhnı büre aşagan dip Gapsattar äytkän, ämma üze kürmägän!»— dip işetep torgannar, ämma: «Vazıyhnı büre aşaganın Gapsattar kürgän!»— dip söyli birgännär.

Bu süzlär hätta malay-şalaylarnıñ da kolagına ireşep, hämmäse berdäm cıyılışıp, tübän oçka töşkännär. Säpäyendä Gapsattar uzıp bara, eläkterep alalar da:

— Vazıyhnı niçek itep büre aşadı? Kaptı da yottımı? Söylä!— dilär.

— Bürese nindi ide, sorımı?

— Bozau qadär bulgandır, şulaymı?

Gapsattar äüväle bolarnıñ ni-närsä hakında soraştıruların añlıy almıy. Törle yaklap aptıratalar monı. Sorau artı soraular yava. Äye yäki yuk dip tä aralarına süz kıstırırlık tügel.

Şunda kapkalarınnan kilep çıkkan Vazıyh kürenä. Hämmäse tägäräşep kitärdäy häldä aptıraşta kalalar.

VII

Avıl ber atna çaması macaralarsız gına yäşäde. Hämmäbezgä beryulı akıl sabakların ukıtuları säbäple, şuklıklar da onıtılıp tordılar. Döresräge, başıbızga etlek uyı kererlek urın yuk ide älegä. Citmäsä Vazıyhnıñ da ber genä bulsa da başın çıgarıp, uramga çıpçık qadär borının da kürsätep karaganı yuk. Taralırga ölgergän süzlärdän belep torabız: anı äniläre, kapçıkka tıgıp, poçmakka utırtıp kuygannar. İke küze, borın häm avızı öçen tişek tä tişep kuygannar, imeş. Şul tişeklärneñ bersennän abıysı Bariy, aldına tabak kütärep kilep, kaşık belän Vazıyhnıñ avızına kaynar aş koya, di, çäy agıza ikän. İ biçarakay, olı-keçe yomışların niçeklär genä ütider — kapçık töbenä genä cibäräme?

Bu hakta malay-şalaylar arasında bähäslär bulgalap aldı. Gomär äytä:

— Änise uramga soskı belän taşıy!— di. Kütärep çıgıp kilgänen koyma başlarında utırganında kürgän.

Işandık. Monda da Gapsattar yärdämgä kilde:

— İdän arasına tişek yasagannar da... Vazıyh şunda gına cibärä!— dide. Üze kürmägän, ämma başkaça bula almasına imanı kamil.

Monsına da ışandık. Uramga çıkmasmı dip abıysı Bariynı köttek. Anı çakırırga taşbaş Taktaşnı da kertep karadık, tupsalarınnan da uzdırmagannar. Bolay da kıska uramıbıznıñ oçı kitelgändäy toyılıp, şuşı ber atnabıznı küñelsezlektä uzdırıp cibärdek.

Äüväle, Vazıyhnıñ yugalgan könendä ük, anıñ peçänlekkä menep, şunda yokısın simertkän buluı hakında belep ölgergän idek. Hak bulmagan, imeş. İptäşläre artınnan urmanga kitkänendä adaşıp, ber tau tişege yanına kilep çıkkan. Ä Vazıyhnıñ kızıksınuçanlıgın berkem dä ciñä almıy inde ul. Şunda kerep tä kitkän.

Ul cäydä olı-keçe gäcitlärdän tau tişekläre häm alardagı hikmätlär hakında nilär genä ukırga ölgermägän idek. Bezneñ oç malayları da tege könne ällä kaylardagı Gölbakça urmanına barmagannar, üzebeznekenä genä mengännär, ä Vazıyhnıñ tau tişegenä kerep kitkänlegen berse dä kürep kalmagan. Şunda ul yöri torgaç, cir astınnan kilep, üzläreneñ tışkı bazlarına yulıkkan. Bähete inde, öskä kilep çıkkan, dilär.

Gapsattar äytä:

— Vazıyh, tau tişegenä kilep kerügä, ber acdahaga oçragan. Anda cir astı patşalıgı bulgan,— di.— Bu acdaha anıñ işegen saklıy ikän. Sugışa başlagannar. Vazıyh kılıçı belän ber ora ikän, tege aña karşı avızınnan ut költäsen oçıra. Dustıbız bireşmi. Kerfek oçları köyügä dä karamastan, kurkıp-nitep tormıy, acdahaga yañadan taşlana, kılıçı belän kabat ora!

— Beläseñ siña!— dip bülderde anı Gomär.— Acdahalar yuk alar. Diyü bulgan ul. Olı, däü, kurkınıç diyü päriye, avızınnan utlar ata torganı. Anıñ kulında olı timer çukmar ikän. Ber oruına — cirlär teträp kuya. Vazıyh şunıñ belän sugışkan!

Gapsattar anıñ süzlärenä kolak salıp tormıy, üzeneken dävam itä:

— Vazıyh kerep kitte bit äle... Kilep çıkkan ber altın saray aldına. Täräzäse açık, di. Ä annan ber çibär kız, han kızı inde, karap utıra. Bezneñ Vazıyhka: «Ay canım, mine kotkarırga kildeñme?»— di. Üze aña sul küzen kıskalıy. İmeş, kil bire! Min sine kötäm, digäne bu. Ä bezneñ Vazıyh hatın-kız aldavına bireşä torgannardan tügel. Ul minem abıy Taktaş kına, kızlar itägenä yabışıp, dönyasın tämam onıtıp biyep yöri. Ä Vazıyh yülärme soñ?.. Kızlar alar siherçe bulalar!

— Barısı da tügel inde!— dip bülderä Gomär, bu mäsälädä üzeneñ mahirlıgın häm belemen kürsätep, gomumän dä soñgı könnärdä tele açıluga söyenep söyläşüdän tuymıyça.— Bez, kürşe avıl Damir belän inde, yaz könendä klasstaş kızlarnı mäktäptä aralıkka öyerläre belän kuıp kerttek tä tuygançı koçakladık. Berse dä siherli almadı. Çär-r-r kildelär.

— Hi-i,— dip kuydı Gapsattar.— Buldırgansız ikän. Alar kızlar idelärme ikän soñ, ällä cennärme? Küzegezgä kızlar bulıp kürenep, sezne yüri kotırtıp...

Gomär mäsäläneñ bu yagın uylap ta karamagan ikän. Şım buldı. Kotı bolay da näzek häm kıska buyınnan bötergälänep uzgandır inde...

Gapsattarnıñ süze tagın östengä çıktı:

— Bezneñ Vazıyh bu kızga taş ırgıta da tege uttay yanıp yuk bula. Çınnan da diyü päriyeneñ kızı ikän. Sarayına kem kersä, kazanga sala da peşerep aşıy, di.

Ämma bu yulı anıñ belän Gamir riza tügel. Şunda uk telgä kilä:

— Diyü kızları da, päriläre dä adäm iten aşamıylar!

— Närsä aşıylar alay bulgaç?— dip, Gapsattar ketkeldäp ala, isäbe ber genä: anı sannan çıgaru.

— Sarık iten!— dip sikerep tora Gamir, başın kismägä birerdäy bulıp kızıp.— Kötüçe Kıyam abzıy söylägän ide. Işanmasañ, üzennän sorarsıñ, yäme! Beldeñme! Berkönne kötülärne kuıp, irtä belän, irtük avıl başınnan çıgıp kilälär ikän, tau sukmagı buylap ber däü diyü, sırtına kara sarık yökläp menep kitep bara, di. Kıyam abzıy çıbırkısın şartlatıp cibärüe bulgan, tege, sarıgın taşlap, dürt ayaklap can färmanına çabıp yuk ta bulgan. Urmanga kerep, tişegenä çumgan!

— Kua bargannarmı?— dibez.

— Äye,— di Gamir,— totarsıñ diyüne kuıp kına. At belän çaptırsañ da artınnan citeşep bulmıy äle anıñ!

— Adäm ite tätemägändä, sarıknıkı da bata inde ul diyulärgä,— dip şartlatıp äytep kuya Gapsattar.— Ämma dä bezneñ Vazıyhnı harap itä yazgannar!..

Şım kalabız. Barıbıznıñ da kolakları Gapsattarnıñ avızında. Çın küñeldän ışanıp, küz allarıbızga äkiyäti köçkä iyä bularak Vazıyh dustıbıznıñ suräte kilep basa. Keçkenä buyı, çümeç başı bahadir gäüdägä, üze çibär yeget kıyafätenä kerä. Işanmıyça da mömkin tügel. Gapsattar üze söyli bit. Bütän beräüdän işetsäk, äle ikelänep torır idek. Änä, Gomärneñ dä, Gamirnıñ da süzläre östen çıkmadılar.

— Bara ikän bu... bara...— Gapsattar tagın süz dilbegäsen üz kulına ala.— Tege, Kıyam abıy kürgän, beläsez bit inde, diyügä kilep yulıga. Kulları — çukmar kebek, ber suksa, Ämerekägä qadär tägäräp kitäseñ, di.

— Ayga oçasıñ, digen!

Gomärneñ bu süze Gamirneñ dä küñelenä huş kilde:

— Anda häzer ämerekännär, şular yanına oçasıñ, dimäk!

— Häm döres!— gomerendä berençe tapkırdır Gapsattar alarnıñ da süzlären östen çıgardı. Bolar bu bähetlärennän avızların süzdän tıydılar. Küñellärenä tınıçlık iñde. Şuşı häyläsenä alarnı kaptırgan Gapsattar aşıkmıyça gına üz äkiyäten dävam itte.— Vazıyh tegeñä berne suga, bu — ikene. Diyüneñ küzlärennän utlar kürenep, oçkınnar çäçräp çıgıp, kotı botına, annan taban astına uk kitä. Açuı belän Vazıyhka tondıra. Bette yegetebezneñ başı: häle kitä. Küpme sugışıp bula inde? Tizräk kaçu yagın karıy. Yögerep ber cirgä kerä — diyüneñ tavıkları ketäklege, ä anda — döyä qadär ätäç, Vazıyhnıñ yaka artınnan eläkterep ala da: «Ähä, sin minem tavıklarımnıñ yomırkaların urlarga kerdeñme?»— dip, anı tışkı yakka bolgap ata. Vazıyh, meskenem, tuzanga barıp töşä. Çäçe-başı kap-kara bula, ike küzläre genä yaltırap toralar. Anı kua kilgän diyü, şunda şuşındıy Vazıyhnı kürep ala da, şärran yarıp kıçkırıp cibärä, kurkuınnan inde bu! Äye... Vazıyhıbız bu yakka taba yögerä-kaça, diyü — ikençe. İkese dä, äle berse, äle tegese üzen kuıp kiläder dip belep, kotsız kalgannar. Yarıy äle Vazıyhnıñ bähetenä üzläreneñ tışkı bäräñge bazlarınıñ töbe oçrıy, ul şunnan bu yaktı dönya yözenä kilep çıga. Ä annarı, üzegez dä beläsez, anı äniläre kapçıkka salıp, ul kapçıknıñ avızın unbiş yozaklı çılbır belän bäyläp kuygannar, bezneñ yanga uynarga çıga almasın öçen!..

Gapsattarnıñ da süzläre betär ikän. Hämmäbez Vazıyhnıñ başınnan ütkän hällärne anıñ avızınnan işetep, häyran itep utıra biräbez. Şunda kolagıbızga işetelä dip torabız, beräü endäşä:

— Sälam, malaylar!

Kurkışıp ber-berebezgä yılıştık. Koyma başında avızın yırıp Vazıyh utıra ide, sorap ta kuydı:

— Kemne bolay äkämät itep söylisez? Mine tügelder bit!..

Süzlärebezne cıya alu kodrätebezdän kilmägänlektän, yärdäm ütengändäy Gapsattarga karadık. Ä anıñ ise dä kitmägän, aptırap ta birmägän:

— Närsä, kapçıktan çıgardılarmı ällä?— dip, ul da aña avızın yırdı.

— Nindi kapçıktan?— Vazıyh älegä üz hälläre hakında avılda taralgan süzlärne işetergä ölgermägän ikän. Töşenep tä, añlap ta betermäde.

— Äni äytä, sine kapçıkka tıkkannar, di!— Gapsattar şunda uk Vazıyhnıñ küzlären açu eşenä kereşte.— Bik alay kısan bulmadımı?

— Nindi kapçık?— dide Vazıyh, tagın da aptırap.

— Solınıkımı, onnıkımı, taşmı — belmibez, sine şunda utırtkannar, döresme, üzeñ äyt!— dide tagın Gapsattar, aña belgänen añlatırga teläp.

— Ä-ä,— dip suzdı Vazıyh, tagın avızın yırıp cibärep.— Öygä bikläp kuyuların äytäseñme? Täräzädän çıgıp şıldım äle! Änilär kaytkançı gına!

— Änä, kürenälär!— Gomärneñ oçlı küze su buyınnan menep kilgän apalarnı kürergä ölgerde. Vazıyhnıñ niçek yuk buluın beleşmi dä kaldık.

— Söylägän bulasıñ,— dide berazdan soñ Gamir, rizalıgın bozıp, Gapsattarnı açulanıp.— Kapçıkka tıkkannar, imeş. Nindi kapçık? «Domaşniy arest» kına ikän bit!

— Hi-i,— dide Gapsattar da, bähäsne kızdıra töşep häm mäsäläne añlatıp birep.— «Kapçık» digännäre şul uk «arest» inde anıñ! Ukıganıñ yukmıni ber dä? Kitaplarda şpionnarnı «taş kapçıklarga tıgalar». Ul «Domaşniy arest» digäne «solı kapçıgı» gına anıñ, änä Vazıyh kebek, östennän işeklären bikläp kitsälär, täräzädän dä çıgıp-kerep yörergä bula!

Tagın Gapsattarnıñ süze östengä çıktı, ämma Gamirnıñ bireşäse kilmäde:

— Täräzädän yörgän keşeneñ buyı keçkenä kala!— dide. Yukka alay äytte, Gapsattarga maktanır cay tabıldı:

— İkende külägäse qadär buyga iyä bulıp üstem äle, rähmät, Gamir, monnan tübän täräzädän yöri başlıym, bälki min dä sineñ kebek çölderi qadär genä bulırmın!..

VIII

Bu cäy dä häyere belän ütep kitte. Cäyge yaldan mäktäpkä cıyılgan ukuçılar arasında Düsem avılınıñ tübän oçı, yağni bezneñ oç malayları da bar ide. Alardan kaysılarıbız dürtençe «A» sıynıfında ukıyaçakbız. Alarnıñ berse — macaralar kiçkä Vazıyh bulsa, ikençese — cäy buyına başın niçämä tapkırlar tiştergän, avız-borınnarı cimerelep betkän Gapsattar inde, ä kalgannarıbız san öçender. Ukıtuçılar bezne belemle itärgä dip böten köçlären tügäçäklär, äti-änilärneñ kullarınnan kilmägän tärbiyä eşe belän şögıllänäçäklär. Ä bezneñ ber kolaktan kergän üget-näsıyhät, añ-belem ikençesennän çıgıp yögeräçäk, çönki başlarıbızda cillär isä, anda tınıç kına kaçıp, utırıp, torıp kalu mömkin tügel. Şunı da belmägäç, nindi ukıtuçılar ikän inde alar?

Gapsattar yaña sıynıftaşlar belän tanışkanda uk hämmä kızlarnıñ häm malaylarnıñ kotların alıp beterde. Anıñ kıyafäte dä, tele dä hiçkaysında yuk ide. Cıyılışıp, akılga utırtası ittelär. Uratıp, ber poçmakka kıstılar. Ä ul hämmäsen izep kenä taşladı. Barıp, sıynıf citäkçesenä äläklädelär, direktorga çakırtıp orıştılar, anıñ ise dä kitmäde. Gapsattarnı ciñü mömkin bulmagan eş, belmilär! Başında cillär uynavın äytsälär dä, ällä nindi hikmätlärgä iyä bulıp çıktı ul, däreslärneñ hämmäsendä diyärlek «dürtle» häm «bişle»lär genä eläkterä. Häyer, ber-ike däräcädä kimetep, «öçle», hätta «ikele» dä kuyıp karıylar üzenä. Ämma añardan ni fayda? Gapsattar adäm balası belmägännärne dä añlatıp birü köçenä iyä, zihene telennän dä uzdırıbrak eşli. Şuña kürä dä anı «Cenle» dip atadılar.

Vazıyhka kilgändä, ul haman da macaralar iyäse bulıp kaldı. Döresräge, anı Gapsattar şundıy itep tanıttı. Kayda gına nindi genä süz çıksa da:

— Menä bezneñ Vazıyh belän nindi häl bulgan ide!— dip söyli başlıy da, kolakları ürä torgan ukuçılarnıñ avızları açılıp kala, berär kön buyına yabarga onıtıp yörilär. Ä üzläre:

— Aldama!— dilär.

Mondıy süzgä Gapsattarnıñ cavabı ällä kayçan äzer:

— Aldasam — tıñlama! Nigä avızıma kererdäy bulıp kolak suzıp utırasıñ äle monda?

Ä Gomär kürşe genä sıynıfta ukıp yöri. Kön dä iyärläp häm söyräp alıp kaytkan «ikele»lärennän tämam arıp, aptırap bette. Ahırda, tırışa torgaç, «öçle»lär dä eläktergäläde. Ämma Gapsattarnıkı yanında anıkılarnıñ däräcäse sukır ber tiyengä dä tormıy idelär. Dürtençe «A» yanında kürşe dürtençe «B» sıynıfı bik masayırga tırışsa da, ällä ni buldıra almadılar. Ämma alar tärtipläre belän aldırdılar. Şuña da alarda däres uzdıru ukıtuçılar öçen küñelle ide. Ä bezneñ dürtençe «A»ga kersälär, şunda uk cannarı çıga, kotları yugala, ni yaña temanı añlata almıyça gacizlänälär, ni ütelgän däresne sorap, belem däräcäsen döres bilgeli aptırıylar. Ğayeplene ezli başlıylar, nigä ukımau belän kızıksınalar. Ä Gapsattar:

— Kemnär äle bezneñ ukıtuçılarıbız? Alar ukıtırga, belem öyrätergä tiyeşlärme?— dip avızın yıra. Däreslär özelä. Ahırda:

— Nu şuşı dürtençe «A»nı!— dip, ukıtuçılarıbız oyatlı bulıp, bezne kaldırıp çıgıp kitälär.

İke genä atna ukular buluga karamastan, inde niçä mögallimebez şulay kölkegä mıskıllandı. Alay uk kiräkmäs ide, yugıysä! Nilär kürer bu başlar? Gapsattarga — rähät, anıkı inde tişkälänep betkän, barmak törter urını da kalmagan.

2000–2004 nçe yıllar.


Click or select a word or words to search the definition