Añgemeler - Lev Tolstoy

JASALMA KUPON 1
BİRİNÇİ BÖLÜM
I
Kaznalık palatanın predsedateli, aşkan ak jürök, uşunusu menen sıymıktangan, tünt
liberal jana dinin moraldı gana çetke kakpastan, birok da ırımçıldıktın kaldıgı
katarı eseptegen dinçildiktin ar kanday körünüşün jek körgön Fedor Mihayloviç
Smokovnikov palatadan ayabay kapaluu kayttı. Gubernator aga aşkan keljirek kat jiberdi,
anı okup olturup Fedor Mihayloviçti mitaamçılık bir iş jasagan eken dep oyloysuñ.
Fedor Mihayloviçtin uşunçalık kıjırı kaynap, oşol zamat ker kakşık joop jazdı.
Üydö bardıgı özünö karşı iştelip jatkanday sezildi Fedor Mihayloviçke.
Saat beşke beş münöt kalgan ele. Mına azır tamak alıp kelişet dep oylodu al, birok
tamak ali dayar emes. Fedor Mihayloviç kaalganı tars Japtı da, öz bölmösünö kirip ketti.
Kimdir biröö kaalganı takıldattı. «Dagı kimisi bolup ketti»,— dep oylop, ün kattı:
— Kim bul?
Bölmögö beşinçi klasstın gimnazisti, on beştegi ulan, Fedor Mihayloviçtin uulu
kirdi.
— Emne keldiñ?
— Bügün aydın bir jarıgı,
— Emne? Akçabı?
Köñül açsın dep atası ar aydın birinçi çislosunda balasına üç somdon berip
turuuçu. Fedor Mihayloviç kabagın çıtıp, kapçıgın aldı da, izdep jatıp eki jarım somduk
kupon alıp çıktı, aga dagı elüü tıyın koştu. Balası ün katpadı, akçasın algan jok.
— Ata, teñir jalgasın, emki aydıkın koşo beriñiz.
— Emne?
— Surabay ele koyöt bolçumun, söz baylaşıp jatıp biröödön karız algam, ubada
bergem. Men, ak niet adam katarı, ante albaym... maga dagı üç som kerek, çın aytam, mından
kiyin surabaym... teñir jalgasın, ata.
— Saga aytıldıbı...
— Ata, bir ele jolu...
— Ayına üç som aylık alasıñ, oşo da az saga. Sendey kezimde men elüü tıyın da alçu
emesmin.
— Azır joldoştorumdun bardıgı menden köp alışat. Petrov, İvanitskiy elüü som
alışat.
— Saga aytıp koyöyun, egerde uşintip jürsöñ aldamçı bolup ketesiñ. Aytpadımbı.
— Emneni ayttıñız. Siz eç kaçan menin abalıma tüşünböysüz, men emi jüzükara
ataluuga tiyişmin. Sizge emne, baarı bir da.
— Jogol mından, salpayak. Jogol.
Fedor Mihayloviç ordunan ırgıp turup, uuluna julundu.
— Jogol. Jon teriñerdi sıyrış kerek.
Uulunun bir ese üröyü uçsa, bir ese jini kaynadı, birok korkkongo karaganda açuusu
üstömdük kıldı, anan şılkıyıp, eşikti karay ıldamday bastı. Fedor Mihayloviç uulun
urayın degen emes, birok öz kaarına kuştar bolup, uulun sögünüp-sagınıp uzattı da, dalayga
deyre aykırdı.
Gorniçnaya kelip tamaktın dayar bolgonun aytkanda Fedor Mihayloviç ordunan turdu.

Akçanın orduna jürüüçü baaluu kagazdın bir bölügü (kotormoçu).
— Adamdı zarıktırıp,— dedi al. — Tamak içkim da kelbey kaldı.
Anan ütüröygön boydon aşkananı karay jönödü.
Stoldo olturganda ayalı söz kattı ele, al açuuluu burk etip koygondo ayalı oozun jap
kılıp oturup kaldı. Uulu da başın kötörböy unçukpadı. Ookattı unçukpay içip, unçukpay
tarap ketişti.
Ookattan kiyin gimnazist öz bölmösünö kaytıp kelip, çöntögünön kupondu, mayda
tıyındardı alıp çıgıp, stoldun üstünö ırgıtıp jiberdi da, mundirin çeçip, kurtkasın
kiydi. Gimnazist adegende tamtıgı ketken latın grammatikasın koluna aldı, anan kaalganın
ilgiçin ilip, akçanı yaşçiktin içine şıpırıp saldı, yaşçikten gilzalardı alıp çıgıp
birine tameki tolturup, kebez tıktı da, buruldatıp tarta baştadı.
Grammatikanı okup, depterlerin karap eki saatça oturdu, birok başına eç nerse
tüşpöy koygon soñ ordunan turup, bölmödö arkı-terki basıp, atası eköönün kejildeşe
ketkenin kayradan esine tüşürö baştadı. Atasının bogooz sözdörün, özgöçö anın kaarduu
jüzün kudum ele azır ugup, azır körüp turganday estedi. «Salpayak. Jon teriñdi sıyrış
kerek». Al kançalık estegen sayın, atasına oşonçoluk açuusu kelip jattı. Atasının
aytkandarı esine tüştü: «Senden aldamçı çıgat okşoyt. Esiñde bolsun» — «Uşinte berseñ
aldamçı bolup çıgasıñ». Aga baarı bir da. Jaş kezinde özünün kanday bolgonun unutup
kalıptır da. Degi men emne kılmış kıldım ele? Bolgonu teatrga bardım, akçam jok ele,
Petya Gruşçetskiyden aldım. Anın emnesi bar? Başka biröö bolso booru oorup, teriştirip
körmök, al bolso tildegenden, özünün kert başının kamın jegenden başkanı bilbeyt.
Birdemesi jok-bolup kalsa bakırıp-ökürüp üydün çañın asmanga sapırat, men aldamçı
atalıp kalam. Jok, öz atam bolgonu menen, anı jaman köröm. Bilbeym, bardıgı ele
oşentişebi, işi kılıp men jaman köröm».
Gorniçnaya kaalganı takıldattı. Al kat alıp keldi.
— Sözsüz joobun bersin dedi.
Kat mındayça jazılgan eken: «Men bergen altı somdu kayra ber dep uşunu menen
senden üçünçü iret ötünüp olturam, birok til emizip kele jatasıñ. Bul çınçıl adamdın
kılar işi emes. Uşul bargan adamdan toktoosuz berip jiberişiñdi ötünöm. Menin özümdün
da muktajdıgım .kekirtekten. Kantip ele taba albay jürösüñ?
Seni, berip jibergeniñe je berbegeniñe jaraşa, jek körgön je urmattagan
joldoşuñ.
Gruşetskiy;
«Mına emi oylono ber. Uşunday çoçko boluçu. Kütö turbaybı. Dagı bir jolu araket
kılıp köröyün».
Mitya enesine jönödü. Bul akırkı ümüt boluçu. Enesi jok degendi bilbegen meerman
adam, mümkün, jardam beret bele, birok azır kenjesi, eki jaşar Petyası oorup kalıp,
aylası ketip jürgön. Kirip bararı menen azan-kazan tüşürgöndügü üçün Mityaga açuusu kelip,
daroo jok dep koydu.
Mitya küñküldögön boydon eşikti karay bastı. Uuluna booru ooruy tüşkön ene anı
kayra çakırdı.
— Tokto, Mitya,— dedi al. — Azır janımda jok ele, erteñ taap bereyin.
Birok Mityanın atasına açuusu ali taray elek.
— Maga bügün kerek, erteñ emne kılam? Bilip koygula, men joldoşuma kettim.
Al kaalganı tars jaap, çıgıp ketti.
«Başka arga jok, atam saatımdı küröögö koygongo üyrötmöy boldu»,— dep oylodu
çöntögündögü saatın karmalap körüp.
Mitya stoldon kupondu jana mayda tıyındardı alıp, paltosun kiydi da, Mahinge
jönödü.
II
Mahin murutçan gimnazist ele. Karta oynooçu, ayaldardı bilip kalgan, oşonduktan
anda dayıma akça bolo turgan. Al ejesi menen turuuçu. Mahindin jakşı jigit emestigin
Mitya bilüüçü, birok anı menen birge jürgöndö aga argasızdan baş ier ele. Mahin üyündö
eken, teatrga barganı jatıptır: anın kiçinekey kir bölmösü jıttuu samın, atır jıttanat.
Mitya başına tüşkön müşküldü aytıp bolup, kupondu jana elüü tıyındı körsöttü da
toguz som kerek ekendigin bildirgenden kiyin:
— Amal, argañ kurugan eken, tuugan,— dedi Mahin. — Küröögö saatıñdı koysoñ da
bolot, andan başkaça jol da bar. — Mahin bir közün kısıp koydu.
— Kandayça jol?
— Opoñoy jol. — Mahin kupondu aldı. — 2 s. 50 degendin aldına birdi koysok 12 s.
50 bolot.
— Kantip oşondoy bolsun?
— Anançı, miñ somduk biletterçi. Oşondoylordun birin işke jaratkam.
— Mınday boluşu mümkün emes!
— Emne, körsötöyünbü?— dedi Mahin kalem saptı alıp, sol kolu menen kupondu
tegizdep.
— Mintkenibiz jakşı emes da.
— Kep emes.
«Aytsa-aytpasa tögünbü,— Mitya uşintip oylodu da, atasının aldamçı dep sökkönün
kayra esine tüşürdü. — Mına emi çındap aldamçı bolom». Al Mahindi tiktedi. Mahin
beykapar jılmayıp, anı karadı.
— Kana, körsötöyünbü?
— Körsöt.
Mahin mıkçıñdap jatıp birdi jazdı.
— Mına, emi düköngö barabız. Tigi burçta fotografiyalık buyumdardı satuuçu magazin
bar. Maga ramka kerek ele, mına bul suluuga.
Al çaçı çömölödöy, kökürögü kelişken, bakırañ köz kızdın fotografiyalık sürötün
alıp çıktı.
— Ukmuş kız beken? Iya?
— Ooba, ooba. Albette...
— İtten oñoy. Kettik.
Mahin kiyindi, alar çoguu çıgıştı,

III
Fotografiyalık magazindin sırtkı kaalgasının koñguroosu şıñgıradı. Gimnazistter
buyumdar tekçeleri jana prilavkalardın üstünö ornotulgan vitrinaları bar een magazinge
kirişip, eleñdep eki jagın karanıştı. Artkı eşikten öñü sert bolgonu menen meerimdüü
ayal kirdi da, prilavkanın janında turup, silerge emne kerek dep suradı.
— Jakşınakay ramka bolso, madam.
— Kança somduk? — dep suradı ayal meeley kiygen, muundarı şişimik tartkan
mançaları menen türdüü fasondogu alkaktardı şıpıldata körsötüp. — Bular elüü tıyındık,
bular bolso kımbatıraak. A munusu ötö kooz, jañı fason, bir som jıyırma tıyın.
— Anda, uşunu beriñiz. Baasın tömöndötö albaysızbı? Bir som alıñız.
— Biz soodalaşpaybız,— dedi ayal narktuu karap.
— Antkanıñızday ele bolsun,— dedi Mahin kupondu vitrinanın üstünö koyup jatıp.
— Ramanı beriñiz da, akçanın kalganın tezireek kayrıñız. Teatrga keçigip kalabız.
— Jetişesiñer,— dedi ayal kupondu közünö jakın alıp barıp karay baştap.
— Uşul ramkaga tim ele jaraşıp kalar. Iraspı? — dedi Mahin Mityaga kayrılıp.
— Başka akçañar jokpu? — dedi satuuçu.
— Azaptın baarı oşo joktugunda. Atam bergen, maydalatuum kerek da.
— Kantip ele bir som jıyırma tıyınıñız jok bolsun?
— Elüü tıyınım bar. Emne, jasalma kupon berip, aldap jatışat dep turasızbı?
— Jok, jön ele.
— Anda kayra beriñiz. Maydalatıp kelebiz.
— Silerge kança kayrıym?
— On bir som bir neçe tıyın.
Satuuçu sçyöttu çakıldatıp, kontorkanı açtı, on somduk kagaz akça alıp çıktı da,
jıyırma tıyındık kümüş tıyından altını jana beş tıyındıktan ekini sanap berdi.
— Orop beriñizçi,— dedi Mahin şaşpay akçanı alıp jatıp.
— Azır.
Satuuçu orop, jip menen tañdı.
Oozgu kaalganın koñguroosu art jaktan şıñgırap, alar köçögö çıgıştı, Mityanın
köñülü oşondo gana jaylandı.
— On som saga, a munusun maga ber. Kiyin berem.
Mahin teatrga jönödü, al emi Mitya Gruşetskiydikine barıp, andan kutuldu.

IV
Gimnazistter ketkenden bir saattan kiyin düköndün eesi üyünö kelip, tüşkön akçanı
sanay baştadı.
— Teytek but kelesoo dese! Kelesoo dese! Kelesoo dep uşunu ayt,— dep aykırdı
ayalına jasalma kupondu körö koyup. — Kupondordu nege alat.
— Jenya, menin közümçö sen dele albadı beleñ, bolgondo da on eki somduktu,— dedi
bir çeti uyalsa, bir çeti öküttö kalgan ayalı ıylamsırap. — Gimnazistter kantip başımdı
aylandırıp ketişkendikterin özüm da bilbeym,- dedi al. — Kelişimdüü jaş jigit boluçu,
adeptüüdöy ele körüngön.
— Adeptüü kelesoo. — Akçanı eseptep jatıp küyöösü sögünö berdi. — Men kupondu
alganda andagı jazuulardı körüp turup alam. A sen karıganıña karabay eki közüñ
gimnazistterde.
Uşunu ukkanda ayalı çıday albay ketti da, al özü da açuulanıp kirdi.
— Erkek imiş! Başkalardı ayıptaganga ele maş, özü kumarga elüü tört som uttursa eç
nerse emes.
— Menin jönüm bir bölök.
— Süylöşpöym seni menen. — Ayalı uşintip ayttı da, öz bölmösünö kirip ketti, anan
abalı boyunça küyöösünün alda kança tömön ekendigine karap, ata-enesi kızın berbeybiz
degenin, özü jalgız moynop jatıp, buga turmuşka çıgıp alganın esine tüşürö baştadı;
özünün çarçap kalgan balasın, bul jogotuuga küyöösünün beykapar mamile jasagandıgın
estep, küyöösün jek körö tüştü da, ölüp kalsa kanday sonun bolor ele dep oylodu. Birok
mintip oyloorun oylop alıp, kayra özü çooçup ketti. Narı-beri kiyine salıp, ketmekçi
boldu. Küyöösü üyünö kelse, ayalı jok eken. Alardı keçege çakırgan frantsuz tilinen bergen
mugaliminikine küyöösün kütpöy ele ketip kalıptır.

V
Frantsuz tilinen sabak bergen orus polyagının üyündö tattuu peçene menen şaan-
şököttüü çay berildi, anan bölünüp-bölünüp alışıp, karta oynoy baştaştı.
Fotografiyalık buyumdardı satuuçunun ayalı, üydün eesi, ofitser jana parik kiygen,
muzıkalık magazindin eesinin jesiri, oyun degende içken aşın jerge koyö kongon, maş
oyunçu, kulagı katuu kempir törtöö bir stolgo olturuştu. Fotografiyalık buyumdardı
satuuçunun ayalının kolu kelip turdu. Al eki jolu şlem koydu. Janında jüzüm jana almurut
salıngan kiçinekey tabak; sırtka çıgarbaganı menen köñülü kuunak.
— Emne, Evgeniy Mihayloviç kelbeybi? — dep suradı bölök stoldo olturgan üy
eesinin ayalı. — Biz anı beşinçi kılıp jazıp koyduk.
— Esep-kısabı menen alek bolup jatsa kerek,— dedi Evgeniy Mihayloviçtin ayalı,—
kire otun akısın tölöögö tiyiş ele.
Küyöösü menen ker-mur aytışıp kalganın estep, kabagı bürkölö tüştü, meeleyçen
koldoru açuusuna çıdabay kaltırap ketti.
— Aytıp oozdu jıya elekte,— mına özü da kelip kaldı,— dedi üydün eesi eşikten
kirip kele jatkan Evgeniy Mihayloviçke kayrılıp. — Emne keçiktiñiz?
Türdüü iş çıgıp,— Evgeniy Mihayloviç koldorun uşalap köñüldüü ün kattı. Anan ayalının
janına basıp keldi:
— Aligi kupondun közün tazaladım.
— Kantip?
— Otundun akısı dep mujikke berdim.
Evgeniy Mihayloviç ayalın sözgö aralaştıra olturup, anın uyat-sıyıttan ketken aligi
gimnazistterge kantip aldatıp jibergendigin bajırap ayta baştadı.
— Kana, emi işke kirişeli,— dedi al kezegi jetkende stolgo olturup, kartanı
aralaştırıp jatıp.

VI
Çın ele Evgeniy Mihayloviç otun üçün dep kupondu İvan Mironov degen dıykandın
koluna karmata saldı.
İvan Mironov otun satıp kün körgön adam, al jıgaç skladınan bir sarjan jıgaç alat
da, şaar aralap satat, anı arabaga uşunçalık eptüülük menen jüktögöndüktön, bir sarjandan
beş çeyrek çıgat, alardın ar birin jıgaç sarayındagı bir çeyrektin baasına satat.
Aldırar künü jazdırar bolup, oşol künü İvan Mironov erteñ menen erte segizden bir,
bölügün satıp kele koydu da, dagı oşonço otun jüktöp jönödü, alarman izdep keçke jürdü,
birok eç kim albadı. Batalaşıp alışkansıp, aga öñçöy ele jıgaç satkan mujikterte
aldatıp koyup, oozdoru küygön kıydı şaardıktar tuş kele berdi, jıgaçtı kıştaktan alıp
keldim degenine eç kimisi işenbedi. Kursagı açtı, köönörüp kalgan çolok tonu, jırtık
kalıñ kemseli suukka bayım berbedi, kögörüp üşüdü: ayaz keçke juuk jıyırma graduska
jetti; şumpaylardın birine satmakçı bolup jürgön atın ayabadı, anısı birotolo baspay
kaldı. Argası kurup, kem bolso da satmakçı bolgon İvan Mironovgo düköndön tameki alıp,
üyünö kelatkan Evgeniy Mihayloviç jolugup kaldı.
— Alıñız, mırza, arzan berem. Çoburum takır baspay kaldı.
— Kaydan kelgensiñ?
— Kıştaktanbız. Jıgaç özübüzdükü, kurgak.
— Bilebiz silerdi. Boluptur, kança alasıñ?
İvan Mironov ulam tömöndötüp olturup, akırı öz baasına berdi.
— Siz üçün gana, mırza, üyüñüz da jakın eken,— dedi al.
Evgeniy Mihayloviç kupondun közün tazalayt ekenmin dep kuduñdap, ança köp
soodalaşpadı. İvan Mironov arabanı ok jıgaçınan alıp özü süyröp, jıgaçtı koroogo
jetkirdi da, sarayga özü tüşürdü. Koroo şıpırgıç jok eken. İvan Mironov adegende
kupondu albay bir az kıyıldı, birok Evgeniy Mihayloviç anı ayabay muyutup işendirdi,
anın üstünö al uşunçalık salabattuu mırza bolup körüngöndüktön İvan Mironovdun albaska
amalı kalbadı.
Kızmatçı kızdardın bölmösünün artkı krıltsosunan kirgen İvan Mironov çokundu
da, sakalına toñgon muzdu eritip, kaftanının etegin kötörüp, bulgaarı kapçıgın alıp, anın
içinen segiz som elüü tıyındı çıgarıp, Evgeniy Mihayloviçke sundu, al emi kupondu bolso
kagazga orop, kapçıgına saldı.
Köndüm adat boyunça mırzaga ıraazılıgın bildirgen Mironov tört ayagın zorgo
kıbıratkan, tulkuboyun kıroo baskan, ölümgö baş koygon çoburun emi kamçı emes kamçı sap
menen sabap, boş arabanı traktirdi közdöy kubalap jönödü.
Traktirge kirip, İvan Mironov segiz tıyınga şarap jana çay aldı, denesi jılıp,
terdep da çıktı, çeçekeyi çeç bolo tüşkön al janında olturgan koroo şıpırgıç menen uzun
sabak sözgö kirdi, Aga öz abalın terip-tepçip ayta baştadı. Şaardan on eki çakırımça
jerdegi Vasilev kıştagınan ekenin, atasınan jana bir tuugandarınan bölünüp, ayalı, eki
balası menen bölök jaşay turgandıgın, baldarının uluusu jañı gana uçilişçaga
kirgendigin, andan azırınça kayır joktugun ayttı. Bul jerde faterde turarın, erteñ jılkı
bazarga barıp, bu çoburun sataarın, karap körüp, je ılayıgı kelse, başka at satıp aların
bojuradı. Azır akçası biri kem jıyırma tört som bolgonun jana akçasının jarımı
kupondon ekenin ayttı. Al kupondu alıp çıgıp, koroo şıpırgıçka körsöttü. Koroo şıpırgıç
sabatsız adam boluçu, al mınday akçalardı koroodo jaşagandarga maydalatıp kelip berip
jürgöndügün, alardın jakşı akça ekendigin, birok jasalması da bolo turgandıgın ayttı,
oşonduktan anın çın-tögünün biliş üçün azır traktirdin eesine berip kör dep keñeş saldı.
İvan Mironov anı aşkana kızmatkerine berdi da, artkanın kayrıp alıp kel dedi, birok
aşkana kızmatkeri kelbedi, anın orduna etkeel koluna kupondu karmap, kaşka baş, beti
jıltıldagan prikazçik keldi.
— Sizdin akçañız jarabayt,— dedi al kupondu körsötüp, birok anı berbedi.
— Jakşı ele akça, maga mırza bergen.
— Kep mına anın jakşı emestiginde, munuñ jasalma akça.
— Eger jasalma bolso özümö ber.
— Jok, tuugan, saga okşogondordun akesin taanıtış kerek. Bir aldamçıga koşulup
jasagansıñ munu.
— Ber akçanı, kanday akıñ bar senin?
— Sidor! Politseyskiydi çakırıp koyçu,— dedi bufetçi polovoygo.
İvan Mironov kızımtal boluçu. Al emi içip alganda delöörüp ketçü adatı bar ele .Al
prikazçikti alka jakadan alıp, aykırıp koyö berdi:
— Kayta özümö ber, mırzaga baram. Kay jerde jaşaarın bilem.
— Prikazçik julkunup aldı ele, köynögü dırt dey tüştü.
— A oşondoy ekensiñ da. Karma munu.
Aşkana kızmatkeri İvan Mironovdu karmay kaldı, gorodovoy1 da jetil keldi. İştin
jön-jayın naçalnik katarı ugup büttü da, turgan ele jerinde bütüm çıgara saldı.
— Uçastokko.
Kupondu gorodovoy öz namıyanına saldı da, İvan Mironovdu atı menen koşo uçastoktu
karay aydap jönödü.

VII
İvan Mironoz mastar, uurular menen uçastokto tünöp çıktı. Tüşkö jakın gana

Padışalık Rossiyadagı şaardık politsiyanın tömönkü darajası (kotormoçu).
okolotoçnıyga 1 alıp kelişti. Okolotoçnıy anı surakka aldı da, gorodovoydu koşup,
fotografiyalık buyumdardı satuuçu adamga jönöttü. Köçö menen üy İvan Mironovdun esinde.
Gorodovoy aligi mırzanı çakırıp, aga kupondu jana İvan Mironovdu körsöttü, bul
kupondu maga dal uşul mırza bergen boluçu dedi al. Evgeniy Mihayloviç tañdana karap
turup, anan kabagın tüydü.
— Akılıñdan aynıgan nemesiñ go. Munu birinçi jolu körüşüm.
— Mırza, künöö bolot, baarıbız ele tigi düynögö barabız,— dedi İvan Mironov.
Buga emne bolgon? Tüş körgöndön soo emes ko. Başka biröögö satsañ kerek,— dedi Evgeniy
Mihayloviç.—Aytmakçı, toktoy turuñuzdarçı, ayalımdan surap keleyin, keçe otun albadı
beken?
Evgeniy Mihayloviç çıgıp ketti da, suluu, aşkan balban jana epçil, sılañkoroz,
şayır, jaş koroo şıpırgıç Vasiliydi daroo çakırıp, egerde otundun akırkı jolu kaydan
alıngandıgın suraşsa, skladdan alganbız, eç kanday mujikti körgön emespiz dep aytkın
dedi.
Bolboso tigi mujik jasalma akçanı uşundan algam dep meni körsötüp jatat. Al bir
kelesoo neme okşoyt, oozuna kelgenin ottogon, a sen arkı-berkini tüşüngön adamsıñ. Demek,
otundu skladdan gana satıp alabız dep ayt. A munu saga köptön beri bereyin dep jürgöm,
kurtka satıp al,— dep koşumçalap koydu Evgeniy Mihayloviç dvornikke beş som berip
jatıp.
Vasiliy akçanı aldı, közdörün kagazga, anan Evgeniy Mihayloviçtin jüzünö
oynoktottu, çaçtarın silkildetip, akırın jılmayıp koydu.
— Alardın beymaani el ekeni belgilüü deñizçi. Türköylüktön. Kabatır bolboy ele
koyuñuz. Kantip aytardı bilem go men.
İvan Mironov Evgeniy Mihayloviçten bul menin kuponum dep aytıp koyuñuzçu, al emi
koroo şıpırgıçtan menin sözümdü tögüngö çıgarbañızçı dep kançalık ıylamsırap jalbara
ötünsö da alar eç kaçan mujikterden otun alıp körgön emespiz dep aytkandarınan kaytpay,
kaşayıp turup alıştı. Oşentip gorodovoy jasalma kupon üçün ayıptalgan İvan Mironovdu
uçastokko kayra aydap jönödü.
Özü menen birge olturgan mas katçının keñeşi boyunça İvan Mironov okolotoçnıyga
beş som berdi da, kuponunan jana keçeki jıyırma beş somunun jeti somu kalganına kayıl
bolup, kamaktan kutulup çıktı. İvan Mironov oşol jeti somunun üç somun içip, beti-başı
jarılıp, ölgüdöy mas bolup ayalına keldi.
Ayalı ay kününö jetip turgan, oorukçan jan ele. Küyöösün tildey baştadı, küyöösü
ayalın türtüp jiberdi, ayalı anı sabay baştadı. İvan Mironov ün katpadı, narga barıp
kömkörösünön tüştü da, ozondop ıylap kirdi.
Ayalı iştin jön-jayına ertesi erteñ menen gana tüşündü da, özünün İvanın sızga
olturguzup ketken karakçı mırzanı dalayga deyre kargap-şiledi. Soolukkan soñ, İvan keçeki
birge olturup içişken jumuşçunun keñeşin estedi da, advokatka barıp dattanmakçı boldu.

VIII
Advokattın bul işti kolgo alışına öz çöntögünö tüşö turgan akçaga karaganda, İvanga
işengendigi köbüröök türtkü boldu, mujikti karabettik menen aldap ketkendikterine

Politsiyalık daraja (kotormoçu).
kıjırı kaynadı.
Sotko eki tarap teñ kelişti, koroo şıpırgıç Vasiliy kübö katarı ötmök. Sotto dal
oşonun özü kaytalandı. İvan Mironov kudaydı, akırı başka bir kelüüçü ölümdü eskertti.
Jasagan işinin bılıktıgın jana korkunuçtuulugun sezip kıynalganı menen Evgeniy
Mihayloviç murdakı bergen körsötmösün azır özgörtö almak emes, oşentip al sırtınan özün
toktoo tutup, karamança tana berdi.
Koroo şıpırgıç Vasiliy dagı on som aldı, al beykapar jılmayıp turup, İvan
Mironovdu öñündö gana emes, tüşündö da körbögöndügün ayttı. Kasam içirişmek bolgondo, al
içinen jüröksügönü menen, bardık çındıktı aytam dep krestke jana ıyık injilge taazim
kılıp turup, karıya svyaşçennikti eerçip, kasamdın sözdörün sırtında toktoo kaytaladı.
İş mındayça ayaktadı: sudya İvan Mironovdun doosun çetke kagıp, andan sottuk çıgım
üçün 5 som öndürülsün dedi. Birok Evgeniy Mihayloviç ayköldük kılıp, keçirim berdi. İvan
Mironovdu koyö berip jatıp, sudya aga martabaluu adamdarga mından kiyin baykabıraak
künöö koyup jür jana sottuk çıgımdardı keçirip, japkan jalaañ üçün sottop
jiberbegenibizge tobo kıl, bolboso üç ayça türmödö olturat eleñ dep nasaat ayttı.
— Abdan çoñ rahmat aytabız,— dedi İvan Mironov, başın çaykap ulutundu da,
kameradan çıktı.
Bul iş Evgeniy Mihayloviç jana koroo şıpırgıç Vasiliy üçün jakşı bütkön
sıyaktangan. Birok al oşondoyço gana körüngön boluçu. El körbögön, birok el körgöndön da
maanilüü okuya baştaldı.
Vasiliydin kıştaktan ketip, şaarda jaşaganına üç jılga ayak bastı. Atasına akçanı
jıl ötkön sayın azıraak jibere baştadı, ayalın çakırtıp albadı, bu jerde, şaarda,
topondoy ayaldar turganda ileendi nemenin aga emne keregi bar. Jıl ötkön sayın kıştaktın
salt-sanaasın unutup, şaardık tartipke könö baştadı. Kıştakta bardıgı odono, mazasız,
jardı, baş alaman, mında bardıgı nazik, oydoguday, taza, bay, bardıgı öz ireti menen.
Kıştaktagılar tokoydogu aybandarga okşop, tüşünüksüz jaşaşat, mındagılar bolso çınıgı
adamdar degen tüşünük köñülünö tereñdep siñe berdi. Mıktı jazuuçulardın çıgarmaların,
romandardı okudu, eldik üygö barıp, oyundardı kördü. Mındaylardı kıştakta tüşüñdö da
körböysüñ. Kıştakta karıyalar ayalıñ menen zakonduu jaşa, emgek kıl, ookattı aşıkça jebe,
korozdonbo dep aytışat, a mında bolso adamdar akılduu, bilimdüü, demek, çınıgı zakondu
bilişet, öz bilgenindey jırgap jaşaşat. Ir-çırı da jok. Aligi kupondun çatagına çeyin
mırzalar üçün eç kanday zakondun joktuguna baarı bir işenbegen. Alardın zakonun bilbeyt
okşoym, kantken menen zakon bar dep jürdü. Birok kupon jönündögü akırkı işten, eñ
başkısı korkup jatıp içken jalgan kasamdan zalal tartpay, teskerisinçe, dagı on somduu
bolgon Vasiliy eç kanday zakon jok tura, öz bilgeniñdey jırgap jaşay berüü kerek eken
degen işenimge birotolo battı. Al dal uşintip jaşay baştadı, dal uşintip jaşay berdi.
Adegende al koroodogulardın sooda-satıgının esebinen kün körüp jürdü, birok bul anın
bütkül çıgımına jetpedi, anan ıgı kele kalganda koroodo jaşagandardın kvartiralarınan
akça, baaluu buyum uurday baştadı, Evgeniy Mihayloviçtin kapçıgın kımtıp aldı. Evgeniy
Mihayloviç bilip kaldı, birok sotko berbedi, işten boşotup jiberdi.
Vasiliydin üyünö ketkisi kelbedi, orun izdep, asılkeçi menen Moskvada jaşap
kaldı. Akısı azıraak bolso da dükönçügö dvornik bolup ornoştu. Birok kiyinki ele ayda
bir top kap uurdap, kolgo tüştü. Kojoyun dattanıp olturbay, Vasiliydi sabap turup kuup
jiberdi. Mına uşul okuyadan kiyin başka orun tabılbadı, akça tügöndü, kiyimin satıp
büttü, tıtık kürmö şımı jana konçu kesik çarıgı kaldı. Asılkeçi taştap ketti. Birok
Vasiliydin ındını öçpödü, murdagıday ele köñülü sergek, şayır, jaz çıkkan kezde üyün
karay jöö jönödü.

IX
Bakene boy, ketirekey murun, kara köz aynek tagıngan (anın közdörü oorup, birotolo aziz
bolup kaluu korkunuçunda jürgön) Petr Nikolaiç Sventitskiy adatınça tañ ireñ-baranda
turdu, bir stakan çay içti, sañsañ kıyuulangan, başı jabık çolok tonun kiydi da çarbanı
teyleştirgeni sırtka çıktı.
Petr Nikolaeviç bajıkana çinovnigi bolup jürüp, on segiz miñ som jıynagan.
Mından on eki jılça murda argasızdan otstavkaga çıgıp, dünüyösün tuş keldi ısıraptagan
ulan-pomeşçiktin çakan imeniesin satıp algan. Petr Nikolaiç kızmatta jürgön kezinde ele
üylöngön boluçu. Anın ayalı dvoryandık uruudan çıkkan jardı jetim, ömürü sogonçogu
kanabagan, söök-saaktuu, toluk, suluu ayal. Petr Nikolaiç bardık iştin közün taap iştegen,
büyrö adam. Çarbadan eç kabarı jok Petr Nikolaiç (al polşalık şlyahtiçtin balası bolgon)
işke şımalanıp kirişkendikten, üç miñ somduk çıgımdı talap kılgan imenie on jıldan
kiyin kulpunup çıga keldi. Anın üydön kampaga çeyin bekemdep jatıp turguzgan koşumça
kuruluştarı, ört öçürüüçü trubanın üstündögü bastırması tunuke menen jabılıp, öz
ubagında sırdalgan. Balta-çotu saktaluuçu sarayga arabaları, buurusundarı, sokoloru,
malaları irettelip koyulgan. At jabdıktarı maylangan. Attarı japız, negizinen öz
zavodunan — kula, ettüü, karıluu, birine biri okşoş. Molotilka jabık bastırmanın
içinde iştep, toyut atayı kurulgan sarayga jıyılat, çıla boorloruna taş koyulgan añga
kuyulat. Uyları da öz zavodunan, japıs, birok süttü. Çoçkoloru angliyalık çoçkolor.
Kanattuuları, köp tuuy turgan tukumdagı tooktoru bar. Jemiş baktarı aktalıp, aralarına
jaş köçöttör oturguzulgan. Çarbasında kıntık jok, bekem, taza, oñ. Petr Nikolaiç öz
çarbasına özü kuştar, munun bardıgına dıykandardı kıynap-kıstabay, teskerisinçe, alarga
jasagan katuu adilettigi menen jetişkendigine sıymıktanat. Al gana turgay dvoryandardın
arasında ortoço, konservativdüü köz karaşka karaganda, liberalduu köz karaşta turat,
krepostnikterdin aldında ar kaçan elge jan tartat. Alar menen jakşı jürsöñ, alar da
jakşı jürüşöt. Iras, jumuşçulardın jañılıştıktarın jaza ketirbeyt, keede özü da
alarga anda-sanda kömöktöşö koyöt, jumuştu talap kılat, antken menen bergen üyü, tamagı eñ
mıktı, aylıktı ar kaçan öz ubagında tölöyt, mayram sayıp arak da beret.
Erip jatkan kardı çeberley basıp,— bul fevralda boluçu,— Petr Nikolaiç jumuşçu
atkananın janınan ötüp, jumuşçular jaşagan üygö barmak. Jerge jarık kire elek; kaptap
turgan tumandan ulam aylana ogo beter karañgı tartat, birok jumuşçulardın üylörünün
terezelerinen jarık jıltıldayt. Jumuşçular tura baştaşkan. Alardı şaştırgısı keldi:
naryad boyunça alardın altoo tokoygo barıp, akırkı otundu tartıp kelmek.
— «Bul emnesi?» — dep oylodu al atkananın eşiginin açık turganın körüp.
— Oy, kim bar mında?
Eç kim joop kaytarbadı. Petr Nikolaiç atkanaga kirdi.
— Oy, kim bar mında?
Eç kim joop kaytarbadı. Karañgı, baskan sayın taman aldı bılpıldap, kık jıttanat.
Kaalganın oñ tarabındagı akırga eki jaş kula baylanuuçu. Petr Nikolaiç kolun sundu —
añgırap boş. Butu menen türtkülöp kördü. Jatıp alıp jürüşpösün? Butu eç nersege urunbadı.
«Kayda çıgarıp ketişti eken?» — dep oylodu. Çanaga çekti deyin desem, çanalar sırtta
turat. Petr Nikolaiç sırtka çıgıp, katuu kıykırdı.
— Oy, Stepan.
Stepan starşiy jumuşçu boluçu. Al jumuşçulardın içinen çıkkan.
— Oov! — dedi Stepan. — Bu sizbi, Petr Nikolaiç? Baldar azır barışat.
— Atkanañar emne açık turat?
— Atkana? Bile albadım. Oy, Proşka, fanardı alıp kel.
Proşka fonardı alıp jetip keldi. Atkanaga kirişti. Stepan tüşünö koydu.
— Uuru kirgen eken, Petr Nikolaiç. Kulpunu sındırışıptır.
— Iraspı?
— Alıp ketişiptir, karakçılar. Maşka jok, Karçıga jok. Karçıga mında. Torala jok.
Çürök jok.
Üç at jok bolup çıktı. Petr Nikolaiç ooz açpadı. Kabagın çıtıp, oor dem alıp turdu.
— Oh, koluma tüşsö ee. Küzöttö kim ele?
— Petka, Petka uktap kalıptır.
Petr Nikolaiç politsiyanı, stanovoydu, zemstvonun naçalnigin karay jönödü, tuştuşka kişi çaptırdı. Attar tabılbadı.
— Kargış tiygen kalk! — dedi Petr Nikolaiç. — Kılgandarın! Menden emne
jamandık körüştü ele. Toktoy turgula. Karakçılar, bardıgı karakçı. Akeñerdi taanıtam
emi.
Al emi üç kula bul ubakta öz-öz orundarın taap ketişken. Maşkanı tsıgandarga on
segiz somgo satıp, Toralanı kırk çakırımça jerdegi mujikke buttaştırıp jiberişti,
Çüröktü soyup salıştı. Terisin üç somgo satıştı. Bul işti uyuşturgan İvan Mironov boldu.
Al Petr Nikolaiçte iştey turgan: anın kılık-jorugun jakşı bilçü, akçasın kayrıp algısı
keldi. Oşentip, işke kirişti.
Jasalma kupondon ulam kırsıkka kabılgandan kiyin İvan Mironov dalayga içip
jürdü, egerde ayalı kaamıttarın, kiyimderin jana satıp içüügö jaray turgan buyumterimderin katıp koybogondo, al bardıgın içip, ayagına çıkmak. İvan Mironov içip jürgön
kezinde özün ızalagan adam jönündö gana emes, birok da bütkül mırzalar menen ayımdar
tuurasında tınbay oylono berdi, alar bizge okşogon şorduulardı talap-tonoo menen gana
jansaktaşat tura dep tüşündü. Kündördün birinde İvan Mironov Podolskinin aldındagı
mujikter menen içti. Mas bolup algan mujikter joldo kele jatışıp, bir mujiktin attarın
kantip alıp ketişkendikterin aytıp berişti. Mujikti ızalagandıktarı üçün İvan
Mironov uurulardı jemeley baştadı. «Künöö munuñar,— dedi al,— mujikte çabır at boor
et menen barabar, a siler anın şorun şorpodoy kaynatıpsıñar. Ança ele algıñar kelse,
mırzalardıkın albaysıñarbı. Al itter oşogo tatıktuu». Bargan sayın söz tereñdey berdi,
podolskilik mujikter al jerde jol körsötör öz kişiñ bolboso, alardın attarın uurdoo
oñoy emes deşti. Oşondo İvan Mironovdun esine Sventitskiy tüştü, bir kezde anda jumuşçu
bolup iştegen, arabanın kindik jıgaçın sındırıp koygondugu üçün bir jarım somdu
Sventitskiydin kem bergendigin, anın kula attarın estey koydu.
İvan Mironov jumuşka alıñız demiş bolup Sventitskiyge bardı. Küzötçünün
joktugun, attar saraydagı bir akırga baylanıp turgandıgın bilip, uurulardı eerçitip
keldi da, Sventitskiydi sızga olturguzdu.
Tüşkön oljonu podolskilik mujikter menen teñ bölüştü da, beş som menen üyünö
keldi. Atı bolbogon soñ üydö kılar işi da jok. Oşentip İvan Mironov oşol kündön tartıp
at uurdooçular jana tsıgandar menen aşına bolup ketti.

XI
Petr Nikolaiç Sventitskiy uurunu saya tüşüp izdedi. Ayıldagılardın birinin ele
kolunan keldi. Oşonduktan al öz kişilerinen şek sanay baştadı, oşol tünü kimdin üydö
tünöbögöndügün jumuşçulardan suramjılap jürüp, Proşka Nikolaevdin üyündö
tünöbögöndügün bildi, al albansubanday bolgon jaş jigit, askerdik kızmatın jakında ele
ötöp kelgen, suluu, şamdagay soldat, anı Petr Nikolaeviç bir jakka çıkkanda arabakeç
katarı paydalanuu üçün kızmatka algan. Stanovoy Petr Nikolaiçtin jakşı sanaalaşı, al
ispravnikti da, başçını da, zemstvo naçalnigin da, tergööçünü da taanıy turgan. Tuulgan
künündö bul adamdardı tügölü menen üyünö çakırıp, daamduu nalivkasın kuyup, tuzdalgan
türdüü kozu karındarın koyup, sıy körsötüp jürüüçü. Alardın Petr Nikolaiçke jandarı
açıp, jardam bermekçi boluştu.
— Mına, siz mujikterge jan tartasız,— dedi stanovoy. — Jırtkıçtan jaman dep
bekerinen aytpagam. Alarga kamçı menen tayak gana kerek. Sizde arabakeç bolup jürgön aligi
Proşkanın kolunan kelgen iş deysizbi?
— Ooba, oşo.
— Mında alıp kelgile anı.
Proşkanı aydap kelip, surakka ala baştaştı:
— Oşol tünü kayda bolduñ?
Proşka çaçın silkildetip, közdörün jaljıldattı.
— Üydö.
— Kantip, üyündö bolgon jok dep jumuşçulardın bardıgı aytıp jatışpaybı.
— Erk sizdiki.
— Kep menin erkimde emes. Kayda bolduñ?
— Boluptur. Baarı bir munu stanga alparıñız.
— Erk sizdiki.
Kayda bolgondugun Proşka baarı bir aytpadı, aytpagandıgının sebebi al
Paraşanıkında bolgon, anın ayıbın açpaska ubada bergen, ubadasında turdu. Moynuna koyö
alışpadı. Proşkanı koyö berişti. Birok Petr Nikolaiç bul iş Prokofiydin gana kolunan
keldi dep, anı jek körüp jürdü. Kündördün birinde Petr Nikolaiç araba berip, Proşkanı
jolgo çıgardı. Proşka adatınça kerben saraydan sulu aldı. Anın törttön üçün attarga
berip, kalganın içip aldı. Petr Nikolaiç munu bilip kalıp, anı mirovoy sudyaga berdi.
Mirovoy sudya Proşkanı 3 ayga abakka kesti. Prokofiy namısköy neme boluçu. Al özün
jogoru sezip, özünö-özü sıymıktanuuçu. Abak anı kordodu. El aldında kekireybey koyso
bolmok, daroo ındını öçö tüştü.
Proşka abaktan üyünö Petr Nikolaiçke bir ese açuulansa, elge eki ese açuuluu kayttı.
Prokofpy abaktan kiyin çögö baştadı, ıkşoo tartıp, içkilikke berilip ketti, köp uzabay
kojoyundun ayalının kiyimin uurdap, kolgo tüştü da kayra abakka kamaldı.
Petr Nikolaiçtin attarının daynı bilinbedi, bolgonu bir kulasının terisi gana
tabıldı, al Çüröktükü eken. Uurulardın mintip jazasız kalgandıktarı Petr Nikolaiçti
murdagıdan da tutalanttı. Emi mujikterdi körgöndö je alar jönündö kep kılganda kıjırı
kaynap, ıgı kele kalgan jerde basmırlay beret.

X
Aligi közü tazalangan kupon Evgeniy Mihayloviçtin esinen çıgıp ketkeni menen, anın
ayalı Mariya Vasilevna aldatıp koygondugu üçün özün da, katuu aytkandıgı üçün küyöösün da,
eñ başkısı, karatıp turun aldap ketişken aligi jubarımbek baldardı da keçire albadı.
Aldatıp koygon kündön tartıp gimnazistterdi añdıp karap jürdü. Kündördün birinde
al Mahindi keziktirdi, birok taanıbadı, antkeni bala anı körö koyup, beti-başın
bırıştıra koydu ele, öñü takır özgörülö tüştü. Birok eki jumadan kiyin trotuarda betmebet kele tüşkön Mitya Smokovnikovdu jazbay taanıdı. Sır aldırbay ötkörüp jiberdi, anan
kayra kayrılıp, artınan añdıp jönödü. Anın üyünö çeyin barıp, kimdin balası ekenin
bilip kayttı, ertesi gimnaziyaga bardı, kire berişten din sabagının mugalimi Mihail
Vvedenskiyge joluktu. Sizge emne kerek ele dep suradı al. Mariya Vasilevna direktordu
körgüsü kelgenin ayttı.
— Direktor jok, oorup jatat; mümkün ajatıñızga men jararmın, je aga aytıp
koyörmun?
Mariya Vasilevia aga bardıgın tökpöy-çaçpay aytmakçı boldu.
Din sabagının mugalimi Vvedenskiy ayalı ölgöndön kiyin kayra töşök jañırtpagan
boydok adam, kademik, ötö namısköy neme. Ötkön jılı al bir ülpöttö Smokovnikovdun atası
menen joluguşkan boluçu, din jönündögü talaşta Smokovnikov anın taş-talkanın çıgarıp,
eldin közünçö şermende kılgan, mına uşundan kiyin anın balasın añdıy baştagan, dinge
işenbegen atasına okşop, anın da dinge koş köñül ekendigin anıktap, anın soñunan tüştü,
al gana turgay ekzamende kulatıp da saldı.
Mariya Vasilevnadan jaş Smokovnikovdun kılıgın ukkan Vvedenskiy çirköönün
jetekçiliginen ajıragan buzuk adamdar jönündögü özünün oy joruularının dalilin uşul
okuyadan taptı da, ırahattana tüştü, özün-özü ınandıra olturup, al okuyanı çirköödön
çegingenderdin baki-jogun kütüp turgan oşol korkunuçtu aykındoogo, kekireygen jana özünö
işengen ateistten öç aluuga paydalanmak boldu.
— Da, ötö ökünüçtüü, ötö ökünüçtüü,— dedi svyaşçennik Mihail Vvedenskiy kresttin
jılmakay kaptalın sılagılap. — İşti maga ötkörüp bergeniñizge ötö kubanıçtuumun;
çirköö kızmatkeri katarı al balanı nasaatsız kaltırboogo, birok da nasıyattı mümkün
boluşunça jumşartuuga da araket kılam.
«Ooba, naamıma jaraşa iş kılam» — dedi svyaşçennik Mihail özünçö koburap,
balanın atasının jasagan bayagı karasanatay mamilesin taptakır esinen çıgarıp koydu da,
ulandın baktısı jana anı saktap kaluu jönündö oylodu.
Ertesi künü sabakta svyaşçennik Mihail Jasalma kupondun okuyasın okuuçularga tökpöyçaçpay aytın berdi, munu jasagan gimnazist dedi.
— Munuñar jaman joruk, uyat,— dedi al,— birok öjörlönüp aytpay koyuu andan da
jaman. Egerde aga men işenbey turgan bolsom, anda munu silerdin biriñer jasagansıñar,
jaşırınuunun orduna, anı moynuna alıp, keçirim suraganı abzel.
Svyaşçennik uşintip ayttı da, Mitya Smokovnikovdu kadala tiktedi. Anı eerçip,
gimnazistter da Smokovnikovgo tigilişti. Mitya kızardı, terdedi, akırı ıylap jiberip,
klasstan çurkap çıgıp ketti.
Mityanın enesi munu ugup, balasınan bardık çındıktı surap bildi, fotografiyalık
buyumdar satıluuçu magazinge çurkap jetti. Al on eki som elüü tıyın tölöp berip,
gimnazisttin atın atabay ele koyuñuz dep jalbardı. Balasına bolso atañ surasa bardıgın
tan, eç kaçan moynuña alba dedi.
Fedor Mihayloviç gimnaziyada bolgon okuyanı ugup, balasın çakırttı, çınında ele al
köşörüp tanıp koydu, oşondo Fedor Mihayloviç direktorgo bardı da, iştin jön-jayın
aytıp bütüp, mugalimdin bul kılıgı aşkan uyatsızdık ekenin jana munu uşu boydon
kaltırbay turgandıgın ayttı. Direktor svyaşçennikti çakırttı, oşentip mugalim menen
Fedor Mihayloviç jaaktaşa baştadı.
— Janagı kelesoo ayal uuluma jönü jok jerden jalaa jabat da kayra öz sözünön özü
tanat, a siz bolsoñuz ak balanı karalap, jamanattılaysız.
— Jamanattılagan jerim jok jana meni menen mintip süylöşüügö sizge jol
berbeym, Siz menin naamımdı unutup jatasız.
Urganım jok naamıñızdı.
— Sizdin jalgan tüşünügüñüz,— mıyzam kişisinin eegi kalçıldap, seyde sakalı
dirildep ketti,— bütkül şaarga maalım.
— Mırzalar, jarıktık,— direktor jaaktaşıp jatkandardın buusun basuuga
arakettendi. Birok alardı toktotuuga mümkün emes ele.
— Men öz naamım boyunça diniy-nravalık tarbiya tuurasında kam körüügö tiyişmin.
— Antkorlonboy ele koyuñuz. Sizdin kudayga da, ölümgö da işenbey turganıñızdı
bilbeyt deysizbi meni?
Sizge okşogon mırza menen süylöşüügö özümdü tatıksızmın dep esepteym,—
Smokovnikovdun akırkı sözünö özgöçö sına tüşkön svyaşçennik Mihail uşintip aytıp
jiberdi, antkeni al sözdördün adilet ekenin özü jakşı bilet. Al duhovnıy akademiyanın
toluk kursunan ötkön jana jürgüzülgön ügüt-nasıyatka köptön beri işenbey kalgan, men özümdü
emnege zordop işendirsem, bardık adam oşogo gana özün zordop işendirüügö tiyiş degen
oydo jürgön.
Smokovnikov svyaşçenniktin bul kılıgına bir ese kıjırlansa, bir ese anı bizde
payda bolo baştagan oşol klerikalık taasirdin mıktı illyustratsiyası dep taptı da, al
okuyanı körüngöngö ayta baştadı.
Jaştarda gana emes, kart muundarda da tamırlay baştagan nigilizmdin jana
ateizmdin körünüşün baamdagan svyaşçennik Vvedenskiy aga karşı küröşüünün zarıldıgına
ulam köbüröök ınandı. Dinge işenbegen Smokovnikovdu jana aga okşogondordu kançalık
köbüröök ayıptagan sayın, özünün diniy işeniminin bekemdigine oşonçoluk köbüröök
ınana berdi, al işenimdi tekşerüünün je anı öz turmuşu menen şaykeşteştirüünün
muktajdıgın oşonçoluk azıraak sezdi. Özün kurçagan bütkül düynö tarabınan taanılgan
diniy işenimi dindi çetke kaguuçularga karşı küröştö başkı kural bolgon.
Smokovnikov menen bolgon kagışuudan kiyin jana oşol kagışuudan ulam gimnaziyada
kelip çıkkan çatak,— taktap aytkanda, naçalstvo tarabınan berilgen sögüş, eskertüü,—
menen birge payda bolgon bul pikirler anı alda kaçan ayalı ölör menen özünö tartıp jürgön
çeçimdi kabıl aluuga: monahtıktı tutuuga jana akademiyada çoguu okugan ayrım joldoştoru
(alardın biri alda kaçantadan beri arhirerey, ekinçisi episkoptun vakansiyasındagı
arhimandrit) tandap algan oşol kareranı joldoogo majburladı.
Akademiyalık jıldın ayagında Vvedenskiy gimnaziyanı taştap, Misaila degen at
menen çaçın monarhtarça kırdırdı, köp uzabay Volga boyundagı şaarlardın birindegi
seminariyadan rektordun ordu berildi.

XIII
Bul ubakta dvornik Vasiliy çoñ jolgo tüşüp alıp, tüştüktü karay ketip bara jatkan.
Kündüz sapar çeget, keçinde desyatskiy anı dagı bir üygö alıp barıp kondurat. Kaysı
jerge barsa da a dan nan ayaşpadı, keede stolgo olturguzup tamak da berişet. Orlov
guberniyasındagı kıştaktardın birinde aga pomeşçiktin bagın algan köpös mıktı
karoolçulardı izdep jürgönün aytıştı. Vasiliy kayır surap jürüp büttü, al emi üyünö
bargısı kelbedi, oşentip al köpös-bagbanga barıp, beş somgo karoolçu bolup jaldandı.
Özgöçö gruşovkalar bışa baştap, karoolçular barindin kırmanınan molotilkadan
jañı ele çıkkan boo-boo saman alıp kelişkenden kiyinki alaçıktagı turmuş Vasiliyge
köktön izdegeni jerden tabılganday boldu. Alma uurdaganı kelgen baldar bakka kirip ketip
jürüşpösün dep, anda-sanda ışkırıp koyup, kursaktı sılap, üymöktün janındagı buruksugan
jañı samandın üstündö keçke ırdap jata ber, buruksugan samandan da erte bışuuçu jana
kışkı almalardın toptop tüşüp turganıçı. Al emi Vasiliy ırdaganga maş. Ünü da mıktı.
Jumurtka je tıyın alıp, kıştaktan katındar, boygo jetken kızdar kelişet. Vasiliy alar
menen tamaşalaşat, almanı köñülünö jakkanına köbüröök, jakpaganına azıraak beret da,
kayra çalkasınan tüşöt; tañkı, tüşkü, keçki tamaktı basıp barıp içip kelse bolgonu.
Vasiliydin jalgız kızgılt çıt köynögü bar, anısı da ayrık, butunda eç nerse jok,
birok denesi çımır, salamattıgı çıñ, üç kişinin botkosun bir özü jeyt, karoolçu çal munu
körüp ayabay tañdanat. Tün içinde Vasiliy uktabayt, birde ışkırsa, birde kıykırıp koyup
jürö beret, karañgıda mışıktan beter alıstagını köröt. Kündördün birinde alma kakmakçı
boluşup, kıştaktan çoñ baldar kelişti. Vasiliy uurdanıp barıp, alarga katıldı; küçkö
salıp kutulup ketişmek boluştu ele alardı birden karmap ırgıttı, biröön çatırga süyröp
kelip, kojoyunga tapşırdı.
Vasiliydin birinçi alaçıgı baktın tigi burçunda, ekinçisi gruşovka terilip
bütköndön kiyin barindin üyünö kırk kadamça jakın jıldırıldı. Bul alaçıkka kelgeni
Vasiliydin turmuşu murdagıdan da köñüldüü ötö baştadı. Mırzalar menen barindin
kızdarının kurgan oyundarın, seyildep baskandarın, al emi keçinde jana tünüçündö
fortepiyanodo, skripkada oynogondorun, ırdap, biylegenderin künü boyu karap olturat.
Barindin kızdarının studentter menen terezege olturup alıp, kıltıñdaşkanın, anan
tilkelenip, temgildenip gana aydın nuru aralap ötkön lipaluu karañgı alleyaga seyildep
kirip ketişkendikterin köröt. Tamak jana içkilik kötörüp, butu-butuna tiybey tızıldap
çurkagan malaylardı mırzalardın kursaktarın toyguzuu, içkilik içirüü, köñüldörün
kötörüü üçün gana aşpozçulardın, kir juuguçtardın, prikazçikterdin, bagbandardın,
arabakeçterdin tınım albay iştep jürgöndüktörün köröt. Keede jaş mırzalar anın
alaçıgına da baş baga kalışat, anda al jakşı bışkan, kızıl boor almalardan tandap
beret, barindin kızdarı oşol ele jerde kars-kars tiştep alışıp, maktap kirişet, anan
kübür-şıbır bolo kalışat, söz özü jönündö bolup jatkanın Vasiliy tüşünöt,— anı
frantsuzça da ırdap ber dep kıynaşat.
Vasiliy özünün moskvalık turmuşun elestete olturup, uşul turmuşka suktandı, keptin
baarı akçada eken go degen oy ulam bargan sayın meesine tereñdei siñe berdi.
Oşentip Vasiliy daroo köp akçaluu boluunun jolun künü-tünü oyloştura baştadı.
Ötköndö kılgandarın eske tüşürdü, murdagıga okşop, een jatkandardı ilip alıp basa
berbey, eñ murda ar taraptan oylonuşturup, adegende jakşılap bilip alıp, eç kanday iz
kaltırbas üçün taza jasoonu çeçti. Kojoyun aytpaganı menen jakşı niette jürdü, bardık
karoolçularga, Vasiliyge da, akısın berip jatıp, alkışın ayttı.
Jaş mırza bergen kurtka menen kalpaktı kiyip alıp, Vasiliy jolgo çıktı, üyünö
bargısı kelbedi, mujikterdin odono turmuşun oylogondo jürögü ölgüdöy aylanıp ketti, özü
menen birge bak kaytargan arakeç soldatka koşulup, şaarga kayra jönödü. Şaarda bayagı
sabap turup, akı berbey kuup jibergen kojoyundun dükönün tün kire kulpusun buzup, tonop
ketüünü oylodu. Aga baruuçu joldu jana akçanın kayda jatkanın bilüüçü, soldattı küzötkö
koydu da, özü koroo jaktagı terezeni talkalap kirip, akçalardı tıyınınan beri alıp
çıktı. İş çeberlik menen jasaldı, eç iz kalbadı. Akça üç jüz jetimiş som eken. Vasiliy
jüz somun joldoşuna berdi, kalganın alıp, bölök şaarga jönöp ketti, al jerde akçanın
közünö karabay, joldoştoru jana ayaldar menen şaraktaşıp, şapar tepti.

XIV
Bul ubakta İvan Mironov aşıngan uuru atıgıp kalgan. Jaman işteri üçün murda
jemege alçu ayalı Afimya azır küyöösünün başı jabık içigin kiyip, özü bir baylam şalı
jooluktuu jana jañı tonduu bolgondugu üçün aga ıraazı, anı menen sıymıktanat.
Bir dagı attın ansız uurdalbay turgandıgın kıştakta jana okrugda bardıgı bilişet,
birok ayıbın açuudan korkuşat, al emi şek tuula kalsa, suudan kurgak çıgıp ketet. Al akırkı
uuruluktu Kolotovkadagı tünkü jayıtta jasadı. Murda İvan Mironov ılgap Uurday turgan,
köbünçö pomeşçikter menen köpöstördükün algandı jakşı körçü. Birok pomeşçikterdikin da,
köpöstördükün da oñoy menen alalbaysıñ. Alardıkı Kolgo ilinbey kalsa, dıykandardıkın
dele alıp kete berçü boldu. Mına oşentip, Kolotovkada tüñkü jayıtta jürgön attardın
koluna tiygenin aydap ketti. Munu özü emes, azgırmaga kirgen şıluun Gerasim jasadı.
Mujikter attardın jogolgonun tañında gana bilişip, tuş-tuştan izdep jönöştü. Attar
bolso kaznalık tokoydogu añdın içinde turgan. İvan Mironov alardı bu jerde keçke karmap
turup, tün kirgende kırk çakırım jerdegi taanış dvornikti közdöy aydamak. İvan Mironov
tokoydogu Gerasimge pirog, arak jetkirip berip, kişi dele joluga koybos degen oy menen,
tokoydogu bir ayak jolgo tüştü. Kırsık çalıp, al küzötçü — soldatka kabıldı.
— Kozu karın terip jürösüñbü? — dedi soldat.
— Bügün eç nerse tappadım,— dedi İvan Mironov ne bar, ne jok dep ala jürgön
çarbasın körsötüp.
— Bıyılkı jayda kozu karın dele bolbodu,— dedi soldat,— orozo tutat okşoybuz,—
anan narı basıp ketti.
Soldat küdük sanap kaldı. Bolboso İvan Mironovdun tañ atpay kaznalık tokoydo
emnesi bar? Soldat kayrılıp kelip, tokoydu tüp köñtörö tintiy baştadı. Añga jakın
jerden attardın koşkurugu uguldu, al jıla basıp, ündü ulap jönödü. Añdın tübü taptalıp
kalıptır, attın kıgı jatat. Naarakta Gerasim birdeme jep olturat, bakka baylanıp eki at
turat.
Soldat kıştakka jetip barıp, starostanı, sotskiydi jana kübö bolsun dep eki kişini
eerçitip keldi. Alar üç jagınan çıgışıp, Gerasimdi karmap alıştı. Geraska köşörüp
olturbay, mastıgınan bardıgın daroo moynuna aldı. İvan Mironovdun anı mas kılım alıp
azgırganın, bügün tokoygo kelip, attardı alıp Kete turgandıgın ayttı. Mujikter attardı
jana Gerasimdi oşol jerde kaltırıştı, özülörü Pvan Mironovdun kelişin kütüp, bukturma
uyuşturuştu. Küügüm Kirer menen ışkırık uguldu. Gerasim joop kaytardı. İvan Mironov
döñdön tüşüp keler menen jabıla tura kalıştı, karmap alışıp, kıştakka aydap kelişti.
Erteñ menen starostanın üyünün mañdayına el toptoldu.
İvan Mironovdu aydap kelip, surakka ala baştaştı. Uzun boyluu, bükçügüröök, şatı
kol, kuş tumşuk, tünörüñkü Stepan Pelageyuşkin birinçi bolup surak Jürgüzö baştadı.
Stepan askerdik mildetin ötöp kelgen, jalgız boy adam. Atasınan bölünüp, jañı ele irdene
baştaganda, atın alıp ketişken. Stepan şahtada bir jıl iştep, dagı eki at satıp alsa,
eköönü teñ uurdap ketişti.
— Ayt, kayda menin attarım? — dedi birde jerdi, birde İvandın jüzün kaarduu
tiktegen Stepan açuusuna çıdabay, kupkuu bolup.
İvan Mironov moynuna albadı. Oşondo Stepan anı bet talaştıra muştap kaldı.
Murdu talkalanıp, kan dirildedi.
— Ayt, öltüröm!
İvan Mironov başın şılkıytıp, ün katpay tura berdi Stepan özünün uzun kolu menen
dagı eki jolu muştadı. İvan başın oñdu-soldu şılkıldatıp koyup bu jolu da ooz açpadı.
— Jabıla sabagıla! — dep aykırdı starosta.
Oşentip jabıla sabap kirişti. İvan Mironov ün-sözsüz kulap tüştü da, mintip
kıykırdı:
— Taş boorlor, azezilder, öltürö urgula. Korkpoym silerden.
Oşondo Stepan dayardalıp koyulgan zambilden taş ala koyup, İvan Mironovdun başın
jara urdu.

XV
İvan Mironovdu öltürgön adamdardı sottoştu. Oşol kişi öltürüüçülördün arasında
Stepan Pelageyuşkin da bar. Anı başkalarga karaganda katuuraak künöölöştü, antkeni İvan
Mironovdun başın taş menen jara koygon uşu boluçu dep aytıştı berkiler. Stepan sotto
jaşırbay bardıgın ayttı, akırkı eki atımdı alıp ketişkende stanga bildirgem, izin kuup
barsa tsıgandardan tabılmak, birok Stanovoy menin sözümdü çımın çakkançalık körbödü,
izdetpedi,— dedi.
— Aga okşogondordun çekesinen sılamak belek? Tonop büttü bizdi.
— Emne üçün başkalar urbay, siz urduñuz? — dedi ayıptooçu.
— Tuura emes, bardıgı tepkileşken. El öltüröbüz dep çeçişken. Ansız da çala jan
bolup jatkan nemeni beker kıynoonun kajeti ne, bir urup öltürüp saldım.
Özünün jasagan ayıbı, İvan Mironovdu kantip tepkileşkendikteri, anan anı kantip
öltürgöndügü jönündö Stepandın kamaarıbay turup süylögönü sudyalardı ayabay
tañdandırdı.
İvan Mironovdun ölümün Stepan çınında ele kadırese nerse katarı kabıl aldı.
Askerde kızmat ötöp jürgön kezinde al bir soldattı atıp salgan, oşondoguday ele İvan
Mironovdu öltürüp jatıp da korkunuçtuu eç nerse körö albadı. Öltürsö öltürsün, anın
emnesi bar eken. Bügün anı, erteñ meni.
Stepandı bir jılga türmögö kesişti. Kiyimin çeçip alıştı da, nomer koyup,
tsehgauzga ötkörüştü, aga arestanttık halat jana çarık kiygizişti.
Stepan naçalnikterdi murda ele sıylabay turgan naçalnikterdin bardıgı,
mırzalardın bardıgı, eldi ayagan jana adilettik kılgan jalgız padışadan bölögünön
bardıgı eldin kanın sorgon jırtkıçtar ekenine emi toluk işendi.
Türmödö jatıp, sürgündö jana katorgada jürgöndördün dalayı menen taanıştı, alar
da uşul köz karaştı ırastaştı. Biri naçalnikterdin uurulugun aytıp koygondugu, ekinçisi
jok jerden dıykandın mülkün kattay baştagan naçalnikti muştap jibergendigi, üçünçüsü
assignatsiyanı oñdop koygondugu üçün katorgaga aydalışkan. Mırzalar, köpöstör kanday künöö
kılsa da suudan kurgak çıgıp ketişet, al emi beçera mujikter kılt etse ele bitke talanıp,
abakka aydalat.
Abakka ayalı keldi. Küyöösü jok ayabay kıynalıp jürgön, okşoşkongo muştaşkan
bolup, üyü da örttönüp ketti, baldarın jetelep, kayır surap, talaada kaldı. Ayalının bul
kırsıgı Stepandın kıjırın ogo beter kaynattı. Al abakta da bardıgına kıjırlanıp
jürdü, kündördün birinde balta menen az jerden aşmaçının başın jara çappadı, bul üçün
aga dagı bir jıl koşuldu. Oşol jılı ayalının ölgöndügün jana üyündö eç kimdin
kalbagandıgın uktu.
Möönötü bütköndö Stepandı tsehgauzga alıp barıştı, tekçeden bayagı kiyip kelgen
kiyimin alıp çıgıp, koluna karmatıştı.
— Emi kayda barmakmın? — dedi al kiyinip jatıp kaptenarmuska.
— Kayda barmak eleñ, üyüñö.
— Üyüm jok. Kalıbı, jolgo çıgat okşoym. Eldi tonogonu.
— Anda kayra bizge tüşösüñ.
— Körö jataarbız.
— Stepan çıgıp ketti. Baarı bir üyün karay jönödü. Başka barar jeri jok.
Üyünö jetpey, arakkanası bar taanış kerben sarayga kirdi tünömökçü bolup.
Saraydı tutkan vladimirdik semiz meşçanin. Al Stepandı taanıyt. Kırsık çalıp,
anın abakka kamalganın da bilet. Oşentip, Stepandı üyünö kondurup koydu.
Aligi bay meşçanin koşuna mujiktin ayalın buzup alıp, anı menen bir çeti
kızmatkerindey, bir çeti ayalınday jaşay turgan.
Meşçanindin mujikti kantip ızalagandıgın, azır boorsoktoy torsoyup, terdep-kurgap
çay içip, Stepanga da ak köñüldön çay kuyup berip olturgan uşul oñbogon ayaldın küyöösünön
kantip ketip kalganın — işi kılıp, al bardıgın bilet. Stepandı kuhnyaga jatkırıştı.
Matrena idiş-ayaktı çogulttu da jaykı bölmögö kirip ketti. Juula berip oñup ketken çıt
köynöktön salañdap turgan meşçanindin kursagı esinen çıkpay koydu. Oşol kursaktı bıçak
menen bışıp alıp, kazısın çubasambı dep ulam azgırıla berdi. Keede özünö özü «şaytan
alsınçı bularıñdı, erteñ ketip kalam», dese, keede İvan Mironov esine tüşö kalat da
meşçanindin salañdagan kursagın, Matrenanın ak, terdüü kekirtegin kayra oyloy baştayt.
Öltürgön soñ eköönü teñ öltürüü kerek. Koroz eki kıykırdı. Jaylay turgan bolgon soñ azır
jayloo kerek, antpese jarık kiril ketet. Bıçak menen baltanın kayda jatkanın keçinde
boljoldop koygon. Al meşten soylop tüşüp, balta menen bıçaktı alıp kuhnyadan çıktı. Al
sırtka çıgar menen, kaalganın ilgiçi şaldıray tüştü. Meşçanin sırtka çıktı. Stepan özü
kaalaganday jasay albay kaldı. Bıçak menen bışpay, balta menen başın jara çaptı.
Meşçanin bosogonun üstünö kulap tüştü.
Stepan jaykı bölmönü karay jönödü, Magrena ırgıp turup, jalañ köynökçön
kerebetke süyönö kaldı. Stepan anı da oşol balta menen öltürdü.
Anan çıraktı jandırıp, kontorkadan akça aldı da jolgo tüştü.
Uezddik şaarda murdakı çinovnik, arakeç çal eki kızı jana küyöö balası menen
elden okçunuraak jaşayt. Küyöödögü kızı da içet, jürüş-turuşu naçar, büt bardıgın
jansaktatkan jalgız gana uluu kızı, çürüşüp arık, elüü jaştagı jesir Mariya Semenovna:
anın pensiyası eki jüz elüü som. Bütkül üy-bülö uşul akçanı karap olturuşat. Üydö iştegen
da jalgız Marpya Semenovna. Al naçar, mas atasın, siñdisinin balasın bagat, ookat da
bışırat, kir da juuyt. Önö boyu bardık jumuştu aga jüktöşöt, anısı az kelgensip beçaranı
üçöölöp tildeşet, küyöö balası mas kezinde urup da koyöt. Al bardıgın unçukpay kötöröt,
dayıma bolo jürgöndöy, jumuş kançalık köp bolso, al oşonçoluk köbüröök ülgüröt. Al
tıyınınan kiyim-keçesinen jardılarga da kayrılışat, ooruluulardı da karaşat.
Kündördün birinde Mariya Semenovnanın üyünö bir butu jok, elettik tikmeçi kelip, çaldın
mayda bürmölüü kemselin oñdop tigip, Mariya Semenovnanın kışında bazarga kiyçü çolok
tonuna nootu tıştadı.
Çolok tikmeçn akılduu, baamçıl, öz kızmatı boyunça ar kanday eldi köp körgön, jana
da çoloktuguna baylanıştuu baspay, köp olturgan, oşonduktan oylonuuga könüp algan adam. Al
Mariya Semenovnanıkında bir juma jaşap, anın turmuşuna ayabay tañdandı. Tikmeçi
kuhnyada iştey turgan, kündördün birinde Mariya Semenovna kelip, sülgülördü juuy baştadı,
tikmeçinin turmuş-jayı tuurasında söz kozgolup, al bir tuuganına taarınıp, andan bölünüp
ketkendigin anttı.
— Tüzük bolobu dep oylogom, birok bayagıday ele, muktajdık.
— Özgörtpögön jakşı, kanday jaşasañ oşondoy jaşay ber,— dedi Mariya Semenovna.
Saga ayabay tañım bar, Mariya Semenovna, tañdan keçke çımınday janıñ tınbay, körgönün
eldin kamı. Birok alardan saga jakşılık az okşoyt.
Mariya Semenovna unçukpadı.
Munun esesin tigi düynödö beret dep kitepten ukkan okşoysun.
— Al bizge maalım,— dedi Mariya Semenovna,— birok koldon kelişinçe jakşı
jaşagan abzel.
— Al kitepterde barbı al?
— Kitepterde da bar,— dedi al, anan injilden üzündü okup berdi. Tikmeçi oylonup
kaldı. Akısın alıp, üyün közdöy jönödü, joldu karay Mariya Semenovnanın üyünön körgömü,
anın aytkandarı jana okup bergenderi jönündö oylono berdi.

XVII
Petr Nikolaeviç elge mamilesin özgörttü, el da aga oşondoy kıldı. Jıl aylanbay,
jıyırma jeti tün emenin kıyıp, kamsızdandırılbagan sarayı menen kırmanın örttöp
jiberişti. Petr Nikolaiç bul el menen ookat ötpöyt eken degen çeçimge keldi.
Oşol kezde liventsovdor özülörünün imennesine baş» karuuçu izdep jürüşkön, munu
ukkan başçı uezddegi mıktı kojoyun katarı Petr Nikolaiçti sunuş kıldı. Liventsovdordun
imeniesi esepsiz çoñ bolgonu menen eç kanday kireşe kirgizbey turgan, dıykandar andan oy
keldi paydalana berişçü. Petr Nikolaiç bardıgın iretke keltirmek bolup, işke
şımalanıp kirişti, özünün imeniesin arendaga berdi da, ayalın alıp, Volga boyundagı
alıskı guberniyaga köçüp ketti.
Petr Nikolaiç tartipti jana zakonduuluktu sap tutkan adam boluçu, uşul japayı, oroy
kalk zakondu buzup, başka biröönün mülkün ençisine basıp albasın üçün ogo beter
janalaketke tüştü. Emi alardın akelerin taanıta turgan kez kelgenine kuduñdap, işti kolgo
katuu aldı. Jıgaç uurdadıñ dep bir dıykandı abakka kamattı, ekinçisin başınan kalpagın
alıp, joldon burulup ketpegendigi üçün öz kolu menen sabadı. Dıykandar menen
liventsovdordun ortosunda köptön beri çüçü kulak jürgön şalbaaga Petr Nikolaiç
malıñardı jaybagıla, egerde jaya turgan bolsoñor aydatıp alıp koyöm dep jardık ayttı.
Jaz keldi, dıykandar köngön adattarınça barindin şalbaasına maldarın koyö
berişti. Petr Nikolaiç bardık kızmatkerin çogultup, alıp, maldı barindin koroosuna
aydap kirgizgile dep buyruk kıldı. Mujikter koşto jürüşkön, oşonduktan kızmatkerler
katındardın ızı-çuusuna karabay, maldı koroogo kiyrip salıştı. Jumuştan kaytkan
mujikter çogulup alışıp, barindin koroosuna kelişti da maldarın doolay baştaştı.
Mıltık asıngan Petr Nikolaiç (imenieni kıdırıp jürüp, jañı ele kaytkan) çıgıp kelip ar
bir müyüzdüü iri malga elüü, ar koygo on tıyından tölömöyünçö malıñar berilbeyt dedi.
Mujikter şalbaa bizdiki, anı ata-babalarıbız mençiktep kelişken, bölök biröönün malın
barımtaloogo eç kimdin ukugu jok dep çuulday baştaştı.
— Maldı kayra ber, antpeseñ çatak iş bolot,— dep bir çal Petr Nikolaiçti demite
baştadı.
— Al kanday çatak iş? — kupkuu bolo tüşkön Petr Nikolaiç çaldı karay bastı.
— Künöö bolot, malıbızdı ber. Şıluun.
— Emne? — Petr Nikolaiç uşintip kıykırdı da çaldı betke muştap jiberdi.
— Senin saboogo akıñ jok. Baldar, maldı küçkö salıp aydap çıkkıla.
Topuragan el jabıla jönöştü. Petr Nikolaiç ketip kalmak boldu ele, birok anı koyö
berişpedi. Al bet kelgenin koygulay baştadı. Mıltık atılıp, dıykandardın biri kaza
taptı. Kimdi kim körsün, aytor çañ ızgıp ele kaldı. Petr Nikolaiçti tepkilep kirişti. Beş
minutadan kiyin jançılgan denesin añga süyröp barıp taştaştı.
Kişi öltürgüçtördü askerdik sot sottodu, eköönü dargaga asuuga öküm çıgarıldı.

XIII
Bayagı tikmeçi jaşagan kıştaktan beş bay dıykan bir miñ bir jüz somgo pomeşçikten
kara mayga okşop bılpıldagan jüz elüü teşe semiz jer satıp alıştı da mujikterge
biröönö on segiz, biröönö on beş somgo bölüp berişti. Bir da jer on eki somdon tömön
bolbodu. Oljogo tuytunuştu. Özülörü bolso beş teşeden alıştı, bul jer alarga bekerge
tüştü. Aligi mujikterdin biri düynödön kayttı, çolok tikmeçini bizge şerikteş bol deşti
alar.
Jaldangan mujikter jerdi bölüştürö baştaganda tikmeçi arak içkenin toktoto
saldı, kimge kança jer berile turgandıgı jönündö söz bolgondo tikmeçi bardıgına birdey
bölüştürülsün, jaldanuuçulardan aşık albay, tiyiştüüsün gana aluu kerek dedi.
— Sebep?
— Emne, biz hristilerden emespizbi? Antkeniñer mırzalardın çıragına gana may
tamızat, a biz hristiandardanbız. Kudaydı karap iş kılalı. Hristilerdin zakonu oşondoy.
—mAnday zakon kayda eken?
— Kitepte, injilde. Jekşembide kelgile, okup berem, çoguu talkuulaybız.
Jekşembide tikmeçinikine bardıgı bolboso da, üç mujik keldi, al injildi okuy
baştadı.
Matveyden beş glavanı okudu, talkuulay baştaştı. Jalpı ugup olturuştu, birok
jalgız gana İvan Çuev muyuştu. Uşunçalık muyuşkandıktan, bassa-tursa da kudaydı esinen
çıgarbay turgan bolup kaldı. Üy-bülösü da anın jolun joldoştu. Aşık jerden baş tartıp,
öz ülüşün gana aldı.
Oşentip tikmeçi menen İvanga mujikter kele da baştaştı, tüşünö da baştaştı,
tüşünüp da alıştı, tameki tartkandı, içkendi, bogooz sözdör menen tildeşkendi da
koyuştu, biri-birine kömöktöşö turgan da boluştu. Çirköögö barbay da kalıştı, ikondordu
popko alıp barıp berişti. Mintkender on jeti üy boldu. Bardıgı altımış beş jan. Üröyü
uça tüşkön svyaşçennik arhiereyge kabar berdi. Arhierey oylono baştadı, anan kıştakka
gimnaziyanın murdakı din sabagının mugalimi arhimandrit Misaildi jibermek boldu.

XIX
Misaildi janına olturguzup alıp, arhierey öz eparhiyasında payda bolgon okuyalardı
bojuray baştadı.
— Munun bardıgı aligi svyaşçenniktin majürölügünön, türköylügünön. Sen okumuştuu
adamsıñ. Men saga işenem. Bargın da, eldi çogultup, tüşündür.
— Egerde kudureti küçtüü arhierim ak batasın berse, bar küçümdü jumşaym,— dedi
arhimandrit Misail. Al berilgen tapşırmaga jetine albadı. Igı kele kalgan uçurlarda
dinge işengendigin körsötö algandıgına kubançu. Başkalardı dinge ügüttöö menen, al dinge
işenem dep özün ogo beter bek ınandıra turgan.
— Araket kıl, özümdün çirköölük koomumdan ayabay japa çegip jüröm,— dedi
arhierey kızmatker sungan stakan çaydı appak, etkeel kolu menen şaşpay alıp jatıp.
Vareneñ uşul elebi, başkasın alıp kel,— dedi al kızmatkerge. Janım ayabay
kaşayat,— Misaildi karap sözün ulanttı.
Misail öz makuldugun bildirmekçi bolgonuna kubandı. Birok jardı adam katarı,
jolgo dep akça suradı, anan oroy eldin mamilesinen çoçulap, kerek bolgon uçurlarda
jergiliktüü politsiya maga kömök körsötüşün, gubernatorgo buyruk berip koysoñuz eken dep
ötündü.
Arhierey anın aytkandarının bardıgın atkardı, oşentip Misail öz kızmatkerine
çakan sandık jasattı da, aga kuharka bışırgan tamak-aştı salıp, jolgo attandı. Uşul
komandirovkaga bara jatıp, Misail öz kızmatının maanilüülügün, anın üstünö dinge öz
işenimine ar kanday şek sanoolor tıyılıp, teskerisinçe, anın kadiksizdigine birotolo
ınangandıktı sezip, boyu balkıdı.
Anın oyu işenimdin mañızına emes,— al aksioma tarabınan taanılgan,— anın
sırtkı formaları jagındagı oşol talaş-tartıştardı çetke kaguuga bagıttalgan.

XX
Kıştaktın svyaşçennigi jana anın ayalı Misaildi ayabay jatıp ardaktap tosup alıştı,
ertesi eldi çirköögö çogultuştu. Jibekten tigilgen jañı uzun çepken kiygen, krest tagınıp,
çaçı taralgan Misail amvongo kirdi, anın janına svyaşçennik turdu, okçunuraak jerde
dyaçoktor, horgo katışuuçular, al emi kaptal jakkı eşikterde politseyskiler. Maylanışıp
keypi ketken çolok tondordu kiyip sektanttar da kelişti.
İbadattan kiyin Misail diniy ügüt jürgüzö baştadı, bölüngöndördü çirköö enege
kayra kaytkıla, bolboso tozokko tüşösüñör, tobo kılgandarga keçirim berilet dep birin
korkutsa, ekinçisin aldap-soolay baştadı.
Sektanttar ooz açışpadı. Bergen suroolorgo joop kaytara baştaştı.
Siler emne üçün bölünüp kettiñer degen suroogo alar çirköödö kolgo jasalgan jıgaç
kudaylardı ardaktaşat, al emi injilde bul körsö külmök gana tügül, teskerisinçe aytılıp
jüröt, deşti. Iyık ikondordu jalpak jıgaç degeniñer çınbı dep Misail Çuevdets
suraganda al mintip joop kaytardı: «Kaalagan ikonuñdu alıp, art jagın kara, özüñ körösüñ».
Emne üçüñ svyaşçenstvonu taanıgıñar kelbeyt dep suraşkanda alar: «Beyakı aldıñarbı,
beyakı bergile» — dep jazılgan injilde, al emi poptor bolso öz jakşılıktarın akçaga
taratışat, degen jooptu aytıştı. Misail ıyık injilge kançalık tayansa da, anda
jazılgandardı mıktı bilgen tikmeçi menen İvan aga jaybarakat, birok katuu karşılık
körsötüştü. Misaildin açuusu kelip, kalktın kaarına kalasıñar dep korkuttu. Aga sektanttar:
«Meni kuuşkan — silerdi da kuuşat» dep jazılgandıgın aytıştı.
Eç tıyanak çıkpadı, oşentip bardıgı jakşı bütmök, birok ertesi künü obednyanın
ubagında Misail azıtmalardın zıyanduulugu, alar ar kanday katuu jazaloolorgo tatıktuu
ekendikteri tuurasında osuyat ayttı, anan çirköödön çıkkan adamdardın arasında eldi
buzbay, jön jürüşsün üçün kudaybezerlerdi teske salıp koyuu jön bolor ele degen kübürşıbır kelip çıktı. Misail şaardan kelgen adeptüü inspektor menen birge semga jana sig
balıktarın jep olturgan kezde kıştakta topoloñ baştaldı. Provoslavie dinin tutkandar
alardı sabamak boluşup, Çuevdin üyünün janına toptoluştu, kaçan sırtka çıgışaar eken
dep alardı kütüp turuştu. Sektanttar erkek-ayalı bolup, jıyırma çaktı adam. Misaildin
ügüt-nasıyatı, pravoslavielikterdin mintip kamalap turuşu jana alardı korkuta çıkkan
sözdörü sektanttarda murda bolbogon, açuu sezimdi tuudurdu. Kün keçtep, katındardın uy
saay turgan ubagı boldu, al emi pravoslavielikter ketpey kütüp turup alıştı, sırtka çıga
kalgan birin-ekin adamdı kamçıga alıp, kayra üygö kuup kirişet. Emne kıluu kerek dep
keñeş kuruştu, birok bir pikirge kele alışpadı.
Tikmeçi korgonuunun keregi jok, çıdaganıbız matal dedi. Çuev egerde mintip çıday
bersek alar ar kimibizdi bir-birden sabaşat dedi da temir kösöönü ala koyup, köçögö çıktı.
Pravoslavielikter aga jabalaktaştı.
— Ka-na, Moiseydin zakopu boyunça,— dep kıykırdı da, pravoslavielikterdi sabap
kirdi, biröönün közün çıgara çaptı, berkiler üydön çıgışıp, üylörünö taraştı.
Çuevdi sottoştu, kılgan künöösü üçün, çirköö relikviyalarına akarat keltirgendigi
üçün sürgüngö öküm çıgarıştı.
Misailge sıylık berilip, arhimandrittikke kötörüştü.

XXI
Mından eki jıl murda Peterburgga Don voyskalarının jerinen kurska albettüü,
çıgış eli tüspöldöngön, Turçaninova degen suluu kız keldi. Al kız Peterburgda Simbir
guberniyasındagı zemstvo naçalniginin balası student Tyurin menen joluguşup, anı süyüp
kaldı, birok anın ayalı, anın baldarının enesi boluu nietindegi kadırese ayaldık süyüü
menen emes, köbünçö jaşap jatkan tüzülüşkö, al gana turgay anın öküldörü boluşkan
adamdarga birdey kıjırlanuu, alardı birdey jek körüü sezimin boyuna siñirgen
joldoştuk süyüü menen süydü jana da özünün akıl, bilim jana nravalık jaktan alardan
artıkçılık kıla turgandıgın añday olturup süydü.
Al okuuga jöndömdüü kız boluçu, lektsiyanı jeñil kabıl alıp, ekzamenderdi jeñil
tapşırat, andan tışkarı jañı kitepterdi ölçöösüz kep okudu. Al özünün mildetim bala
töröp, alardı bagıp östürüüdö emes. — al mınday mildetke jiyirkeniçtüülük jana jek
körüüçülük menen karay da turgan,— eldin mıktı küçtörün dumukturup basıp jatkan uşul
azırkı tüzülüştün oyronun çıgarıp, evropalık soñku jazuuçulardan üyröngön oşol jañı
turmuşumdun jolun elge körsötüüdö dep işengen. Toluk, kızılı kızıl, agı ak, suluu, közdörü
karagattay jaynagan, oloñ çaçtuu al dalay erkektin jürögün kozgop, sezimin oygottu, kız
alardı kaalabadı, anın üstünö bölüştürö albayt da boluçu,— antkeni al büt boydon özünün
agitatsiyalık, oozeki ügüt-nasıyat işterine berilip ketken boluçu. Birok boyun jasap-tüzöbösö
da, bark albay, taştap koyboso da, mınday sezimderdi tuuduruşu degen menen, anın köñülün
jubattı. Erkekterdin jaktırganına içinen kuduñdayt, al emi iş jüzünö kelgende başka
ayaldar tarabınan uşunçalık baalangan nerseni kançalık jektegendigin körsötö alat. Jaşap
jatkan tartipke karşı küröştün karajattarına bolgon köz karaştarı jagınan al öz
joldoştorunun köpçülügünön, ısık kurdaşı Tyurinden ozup ketti jana küröştö, kişi
öltürüünü koşo alganda, bardık karajattar jakşı jana koldonuluşu mümkün dep eseptedi.
Al emi çın-çınına kelgende uşul revolyutsionerka Katya Turçaninova öz paydasınan,
ırahatınan, jırgalçılıgınan başka biröönün paydasın, ırahatın, jırgalçılıgın -ar
kaçan jogoru koygon jana kimdir biröögö — balaga, karıga, aybanga — jagımduu iş kıluu
üçün ıgı kele kalgan mümkünçülükkö ar kaçan çın nietten kubangan ötö ak köñül jana
kayrattuu ayal.
Jaydı Turçapinova Volga boyundagı uezddik şaarda, özünün kurdaşı, kıştaktık
mugalimdin üyündö ötkördü. Uşul ele uezdde atasının üyündö Tyurin da jaşayt. Uezddik
vraç üçöö tez-tez körüşüp turuşat, kitep almaşıp okuşat, talaşıp-tartışat,
kıjırlanışat. Tyurinderdin imeniesi Petr Nikolaiç başkaruuçu bolup bargan
Liventsovdordun imeniesine jamalaş. Petr Nikolaiç keler zamat tartipti kolgo algandan
kiyin jaş Tyurin liventsovduk dıykandardan öz aldınçalık duhtu, öz ukuktarın korgop kaluu
nietin körüp, alarga kızıga baştadı, kıştakka bat-bat barıp, dıykandardın arasında
jalpı alganda sotsializm jana jeke alganda jerdi uluttaştıruu teoriyasın önüktürö
olturup, alar menen añgemeleşip jürdü.
Petr Nikolaiç öltürülüp, sudyalar jabıla jetip kelişken kezde uezddik şaardın
revolyutsionerlerinin krujogunun sotko kıjırlanuu üçün küçtüü negizi bar boluçu jana anı
taymanbay ayttı. Tyurindin kıştakka barıp, dıykandar menen süylöşüp jürgöndügü sotto
anıktaldı. Tyurindin üyün tintişti, revolyutsiyalık bir neçe broşyuralar tabıldı, oşentip
studentti kamakka alışıp, Peterburgga jetkirişti.
Turçaninova anın soñunan jönödü, anı menen joluguşmak bolup türmögö bardı, birok
kirgizbey koyuştu, jalpı joluguşuular ötkörülüüçü künü gana uruksat berişti, oşentip al
Tyurindi eki tordun narı jagınan kördü. Bul joluguşuu kızdın kıjırın ogo beter
kaynattı. Jandarmdık suluu ofitserdin menin aytkanıma könsöñüz tilegiñizdi orundatuuga
dayarmın dep çök sala olturup, kıyıta süylögönü kızdın kıjırın çegine jetkirdi. Bul anın
bardık naçalnikterge bolgon jaalın akırkı baskıçka alıp barıp takadı. Al arızdanıp,
politsiyanın naçalnigine bardı. Politsiyanın naçalnigi kolubuzdan eç nerse kelbeyt,
ministrdin buyrugu bar, dep jandarmdın sözün kaytaladı. Al joluguşuuga uruksat surap,
ministrge dokladdık kat jönöttü; ötünüçün çetke kagıştı. Oşondo al arga tügöngöndögü
jumuştu jasamak bolup, revolver satıp aldı.

XXII
Ministr özünün köndüm ubagında kabıl ala baştadı. Al kelgenderdin üçöön janday
ötüp, gubernatordu kabıl aldı, anan kara kiyip, sol koluna kagaz karmap turgan kara köz,
suluu jaş ayaldın janına basıp keldi. Suluu ayaldı körgöndö ministrdin közdörünön
süykümdüü — ayal janduuluk uçkun çaçıray tüştü, birok özünün kızmat abalın estey koyup,
ministr oluttuu bolo kaldı.
— Siz kanday jumuş menen? — dedi al jakınday basıp kelip.
Al joop kaytarbay, revolver karmagan kolun pelerinkasının astınan suurup ala
koyup, anı ministrdin töşün karatıp turup, atıp jiberdi, birok jaza attı.
Ministr anın kolun karmay kalmak boldu ele, al buyt berip, ekinçi iret attı. Ministr
kaçıp jönödü. Ayaldı karmap kalıştı. Al kaltırap-titirep süylöy albadı. Añgıça
isterikaluu katkıra baştadı. Ministr jaradar da bolbodu.
— Bul — Turçaninova ele. Anı alıp barıp kamap koyuştu. Eñ jogorku darajaluu
adamdardan, al gana turgay padışanın özünön kuttuktoo jana köñül aytkan kattardı algan
ministr akırı kelip uşul kol saluuga takalgan oşol zagovordu iliktöö üçün komissiya
dayındaldı.
Albette, eç kanday zagovor bolbogon; birok jaşıruun jana açık politsiyanın çinderi
dareksiz zagovordun uçugun janalaketke tüşüp izdöögö kirişişti, algan jalıynaların ak
niettüülük menen aktaştı: tañzaarınan turuşat da keç küügümgö çeyin tintüü artınan tintüü
jürgüzüştü, kagazdardı, kitepterdi kattaştı, kündölüktördü, jeke kattardı okuştu, alardan
tatınakay kagazdarga tatınakay kılıp ekstrak jasaştı, Turçaninovanı dalay iret surakka
alıştı, anın janjökörlörün tabuu üçün betteştirüülördü uyuşturuştu.
Ministr öz köñülündö mıktı adam bolgon, uşul albettüü, suluu kazak ayalın ayabay
ayadı, birok al özünö-özü moynumda mamlekettik oor mildet bar, alar kançalık kıyın bolso
da atkarıp jüröm dep ayttı. Anın murdakı joldoşu, kamerger, Tyurinderdin taanışı
sarayda ötkörülgön balda jolugup kalıp, Tyurin menen Turçaninovanı boşotup
jiberbeysiñbi dep ötüngöndö ministr iyinderin kuuşurdu ele ak jeletinin üstündögü
kızıl tasma tırışıp-bırışa tüştü.
— Je ne demanserais pas mieux due de lacher cette pauvre tillette, mais vous caver —
ledevoir 1 dedi.
Al emi Turçaninova bul ubakta kamakta olturgan, keede joldoştoru menen jaybarakat
dubal çertip süylöşöt, alar bergen kitepterdi okuyt, keede taptakır ümüt üzüp, jindi bolo
tüşöt, dubaldardı koygulayt, çañırat, katkırıp külöt.

XXIII
Marya Semenovna kündördün birinde kaznadan pensiyasın alıp kele jatıp, taanış
mugalimge jolugup kaldı.
— Emne, Marya Semenovna, kazna aldıñızbı? — dep kıykırdı köçönün narkı
betinen.
— Aldım,— deyt Mariya Semenovna,— teşikterdi bütögöngö arañ jarayt.
Koyuñuzçu, akça köp, teşikterdi da bütöysüz, artıp da kalat,— dedi mugalim, anan koştoşup
ötüp ketti.
— Koşuñuz,— dedi Mariya Semenovna, mugalimdi karap bara jatıp şatı kolduu,
çırayluu, uzun boyluu adam menen karpa-kürp betteşe tüştü.
Al üyünün janına jetti, aligi şatı kolduu adamdı kayra dagı körüp tañdandı. Ayal
üyünö kirip ketkenden kiyin al bir az turdu da ters burulup, joluna tüştü.
Mariya Semenovnanın adegende töbö çaçı tik turdu, anan kapalana baştadı. Üyünö
kirip, çalga, bulak ooruluu kiçinekey jeeni Fedyaga bazarlık berdi, kubanganına çıdabay
kıñşılap jibergen Trezorkanı erkeletti, kayra köñülü kötörülö tüştü, akçanı atasına
berdi da ömür boyu bütpögön jumuşuna kirişti.
Mariya Semenovnaga jolukkan adam Stepan boluçu.
Kerben sarayda dvornikti öltürgöndön kiyin Stepan şaarga ketip kalbadı. Anan dagı
bir kızıgı dvorniktin kantip öltürülgöndügün oylogondo denesi dürküröy tüşkönünö
karabay, anı kününö bir neçe iret esine tüşüröt. Mınday işti taza da, kıldat da jasay alat
ekenmin, mından arı başkalardı da uşinte bersem eç kim bilbeyt, eç kim jolto kılbayt
eken go dep oylogondo köñülü kötörülö tüşöt. Traktirde çay jana arak içip olturup, eldi
karagan sayın bulardı da öltürüü kerek dep ooluga berdi. Tünöp ketüü üçün jerdeşi, jük
taşuuçu arabakeçtikine kirdi. Arabakeç üyündö jok eken. Kütö turam dedi da olturup alıp
ayal menen süylöşö baştadı. Al meş jakka burula bergende, öltürmök bolup oolugup ketti. Al
tañdandı, başın çaykadı, anan ötügünün konçunan bıçagın-alıp çıktı da, ayaldı jıgıp
alıp, muuzdap jiberdi. Baldar ızı-çuu tüşüştü, alardı da öltürdü, tünöböy şaardan çıgıp
ketti. Şaardın sırtındagı kıştakka barıp, traktirge tünödü.
Ertesi uezddik şaarga kayra keldi, Mariya Semenovnanın mugalim menen süylöşkön

(frants.).

Oşol beçera kızdı boşotup jibergenine ayabay kurstant bolor elem, birok özüñüz tüşünösüz – mildet oşondoy
sözün uktu. Ayaldın köz karaşınan çoçup ketti, birok baarı bir anın üyünö kirip, aligi
akçasın alıp ketmek boldu. Tün içinde al kulpunu buzup, bölmögö kirdi. Birinçi bolup
çaldın küyöödögü kiçüü kızı ugup, kıykırıp jiberdi. Stepan oşol saat muuzdap saldı anı.
Küyöö bala oygonup, anı menen karmaşa ketti. Al Stepandı kekirtekten alıp, dalayga boy
tireşti, birok Stepan karıluuluk kıldı. Oşentip küyöö balanı da öltürdü, karmaşuudan
kiyin tolkundanıp, delebesi kozgolo tüşkön Stepan tosmonun janına bardı. Tosmonun narı
jagında Mariya Semenovna jatkan eken, al başın kötörüp, Stepandı alañdap jalt karap
aldı da, çokuna baştadı. Anın köz karaşınan Stepan kayra çooçup ketti.
— Al jer karadı.
— Akça kayda? — dedi al közün kötörböy.
— Ayal unçukpadı.
— Akça kayda? — dedi Stepan aga bıçagın körsötüp.
— Bu emneñ? Çındap elebi? — dedi ayal.
— Demek, çındap ele.
Stepan anın janına jakın bardı, joltoo kılbasın üçün koldon almak boldu, birok
ayal kolun kötörbödü, karşılık körsötpödü, bolgonu koldorun kökürögünö katıp alıp, oor
ulutundu da, mintip ayttı:
— Öh, munuñ uluu künöö. Bu emneñ? Özüñdü aya. Biröönün kanın moynuña jüktöbö, öz
janıña zıyan...
— Ö-öh! — ayal kıykırıp jiberdi.
Stepan anın ününö, köz karaşına çıday albay ketti, bıçagın kekirtegine malıp aldı.
«Siler menen süylöşüp olturambı». Al jazdıkka kulap tüşüp, kırılday baştadı, jazdık
kanga çılandı. Al ters karap ketti, bölmönü tintip, buyumdardı çogulta baştadı.
Kerektüülörün aldı da, çılım çegip bir az olturdu, kiyimin tazalap sırtka çıktı. Uşul
jolkum da murdakıday bilinbey, ıñ-jıñsız kalat dep oylodu, birok tünögün karay bara
jatıp, kıbırarga alı kalbaganın sezdi. Arıktın içine barıp jata ketti, tündün kalganın,
kündü jana kiyinki tündü oşol jerde ötkördü.

EKİNÇİ BÖLÜM
I
Mariya Semenovnanın çüködöy arık, alañdap korkkon beti arıktın içinde jatkan
Stepandın köz aldınan, «Bu emneñ?» degen sözdü aytkandagı özgöçö, şamşañdap, jalbara
çıkkan ünü kulagınan ketpey kondu. Anın üröyü uça tüştü, oşol oydu, elesterdi silkip
ırgıtıp taştamak bolup, közün juump, çaçı üksüygön başın çulgup-çulgup aldı. Bir saamga
alardan boşono tüştü, birok añgıça közdörü çoktoy kızargan kara karaandar kele baştaştı,
adegende biri, anan ekinçisi, alardan kiyin başkası keldi, beti-baştarın bırıştırıptırıştırıştı, anan bir oozdon mintip aytıştı: «Ayaldı öltürdüñ — emi özüñdü öltür,
bolboso tınçtık berbeybiz». Al közün açtı, bayagı ayal kayra körünüp, ünü uguldu, aga booru
oorup ketti, özünö-özü jiyirkendi, üröyü uçtu. Közün kayra jumdu, aligi karalar kayra
köründü.
Kiyinki künü keçke juuk ordunan turup, kabaktı karay jönödü. Kabakka ilkip zorgo
jetti da içe baştadı. Birok kança içse da mas bolbodu. Al stolgo olturup alıp, stakandın
artınan stakandı juttu. Kabakka uryadnik keldi.
— Kaydan jürgön nemesiñ? — dep suradı uryadnik andan.
— Keçe künü Dobrotvorovdo eldin bardıgın muuzdagan adamdın özümün.
Anın kolu-butun baylaştı, stanovoydun üyündö bir kün karmap turuştu da,
guberniyalık şaarga jönötüştü. Türmönün bakılooçusu körö zamat Stepandı özünün murdakı
çatak arestantı ekenin jazbay taanıdı, emi mintip aşkan baş keser bolup algan nemeni
kabıl alıp jatıp, jaalı keldi.
— Közüñdü açıp jür, mende şoykomdonçu bolbo,— dep kirildedi bakılooçu kabagın
çıtıp, astıñkı jaagın orsoytup,— Bir ele kılıgıñdın çetin bilsem — teriñdi teskeri
sıyram. Menden kaçıp kete albaysıñ.
— Emnege kaçmak elem,— dedi Stepan jer karap,— kolgo özüm tüşüp berdimbi.
— Toktot sözüñdü, meni menen jaaktaşpay. Al emi naçalnik süylöp jatkanda közün
tüz kara,— bakılooçu uşintip kıykırdı da, anı jaak talaştıra muştap jiberdi.
Bul ubakta aligi ayal Stepandın közünö kayra körünüp, ünü ugula baştagan.
Bakılooçunun emne degenin ukpay kaldı.
— Emne? — dedi jaagına muştum tiyip, esine kele tüşkön Stepan.
— Boldu, boldu, marş, antkorlonboy.
Bakılooçu bul emi çatak çıgarat, berki arestanttar menen süylöşüp alıp, kaçuuga
araket kılat dep kütkön. Birok anday bolbodu. Kaalaganın teşiginen vahter je
bakılooçunun özü kaysı gana ubakta şıkaalap karaşpasın, Stepandın saman şıkalgan
müşöktün üstündö başın koluna tayap alıp, dayıma kübüröp olturganın körüşöt. Tergööçünün
suragında da al bölök arestanttarga okşoboyt: al özün elegey tutup, suroolor kulagının
sırtınan ketet; al emi suroolorgo tüşüngön kezde nukura çındıktı gana süylöyt, karañgıda
şatının kılda başına jetip, anın jok tepkiçine takandamak bolup, büt kötörgönündö
kanday sezimge kabılsañ, ayıptaluuçunun suraktagı bult berme ayla-amaldarı menen
küröşüügö könüp kalgan tergööçü anı körüp olturup, dal oşondoy sezimge kabıldı. Stepan
kabagın bürköp alıp, bir çekitti tiktegen kalıbında, kança adam öltürgöndügün eñ jönököy,
kaadaluu ün menen mayda-çüydösünön beri terip-tepçip ayta baştadı: «Jalañayak,— dep söz
baştadı Stepan birinçi jolu öltürgön adamı jönündö,— sırtka çıktı da kaalganın janına
tura kaldı, a men bolsom kerilip turup sogup kaldım, al kor dey tüştü, buydalıp karap
turbay, ayalın da öltürüp tındım» j. b. Prokuror abaktın kameraların kıdırıp jürüp,
andan kanday arız-armanıñ bar, emne kerek dep suradı. Al maga eç nersenin keregi jok jana
eç kimden dele ıdık körö elekmin dedi. Prokuror kañırsıgan koridordo bir az basıp
barıp toktoy kaldı da, eerçip jürgön bakılooçulardan aligi arestanttın kılık-jorugu
kanday? dep surap kaldı.
— Çeksiz ıraazımın at,— dedi Stepandın maktagınına kompoyö tüşkön bakılooçu. —
Bizde oturganına. eki aydın jüzü boldu. Jürüş-turuşu ülgülüü. Birok bir bilgeniñ barbı
dep korkom. Er jürök, epsiz karıluu adam.

II
Türmönün birinçi ayında Stepandı tınımsız kıynagan bayagı ele körünüş boldu:
anın körgönü özünün kamerasının bozomtuk keregeleri, ukkanı abaktın ünü — astı
jagındagı jalpı kameranın uu-duusu, koridordo narkı-terki baskan çasovoylordun
dobuştarı, saattın çıkıldaganı, alarga aralaşa aligi ayal — köçödö kezdeşkende ele
Stepandı bagıntıp algan kıska köz karaşı, özü şılıy kesken arık, bırış-tırış baskan
moynu bar ayal közünö körünüp, anın jüröktü eljiretip, jaloorup çıkkan, kemşeñdegen ünü
ugulat: «Bölök biröönün kanı-janı öz janıña zıyan. Uşu kantip bolsun?» Anan ün basılat
da, aligi üç kara kelişet. Közü açıkpı, jabıkpı, aga karabay kele berişet. Közü jabık kezde
alar daana körünüşöt. Stepan közün açkanda alar kaalgalarga, keregelerge aralaşıp,
akırındap jogolo baştaşat, birok kayradan payda boluşat da, beti-baştarın
bırıştırıp-tırıştırışıp,. üçöö üç jaktan jakınday baştaşat: «Özüñdü özüñ öltür
öltür»,— dep korkutuşat. Muunup ölüügö bolot, örttönüp ölüügö bolot. Añgıça Stepandın
denesi kaltırap-titirey baştayt da «Bogoroditsanı», «Votçanı», işi kılıp bilgen dubasın
okup kiret, adegende alar jardam bergensip jürdü. Duba okup olturup özünün ötkön ömürün
esine tüşürö baştayt: atasın, enesin, kıştagın, börü basar itin, meştin üstündö jatçu çoñ
atasın, baldarga koşulup sıygalak teep oynogon skameykalardı esteyt, anan ün sozup, ır
ırdagan kızdardı, anan attardı, alardı kantip uurdap ketişkendikterin jana uurunun
kantip kolgo tüşkönün, arañ jan jatkan uurunun başın taş menen kantip bılçırata urganın
esteyt. Birinçi abak da, andan çıkkanı da eske tüştü, semiz dvornik, arabakeçtin ayalı,
baldarı da, anan aligi ayal kayra esine tüştü. Oşentip, denesi ısıp-küyüp çıktı, iyninen
halatın silkip ırgıtıp, nardan sekirip tüştü, kapastagı jırtkıç aybanga okşop,
keregelerin ter baskan, nım, tar kamerada narkı-terki şıpıldap basa baştadı. Kayra duba
okudu, birok dubañ emi jardam berbey kaldı.
Mordon şamal ışkıra baştagan küzdün uzun keçterinin birinde al kamerada narkıterki basa berip, çarçagan kezde koykasına kelip olturdu da mından arı küröşüügö bolboy
turgandıgın, karalardın jeñip ketkendikterin sezdi, alarga moyun sundu. Al meştin
otduşinasın köptön beri bagıp jürgön. Egerde aga içke jipti je sızmanı kazık boo çalıp
baylasañ jılmışpay turganday. Birok munu kıldat jasoo kerek. Oşentip al işke kirişti,
özü astına salıp jatıp jürgön müşöktün jipterin çubap, sızma jasay baştadı (vahter
kirip kelgende al koykasın halatı menen jaba salat). Sızmanı ulaştırıp, üzülüp ketpey,
denege turuştuk bersin dep eki kabattap eşti. Munu kıynalbay, beykapar iştedi. Bardıgı
dayar bolgon soñ çeçilgis kılıp, ilmek jasadı, anı moynuna ildi da kerebetke çıgıp,
asılıp kaldı. Tili salañdap çıga baştagan kezde sızma üzülüp ketip, jerge kulap tüştü.
Kürs-tars etken dabıştı ugup, vahter kirip keldi. Feldşerdi çakırıp, anı oorukanaga
alıp barıştı. Ertesi kulandan soo tura keldi, oşentip anı oorukanadan çıgarıp, jalpı
kameraga jaygaştırıştı.
Jalpı kamerada jıyırma adamdın içinde jaşaganı menen, al özün jalgızday
sezdi, eç kimdi körbödü, eç kim menen ooz açıp süylöşpödü, murdakıday ele kıynala berdi.
Al berkiler uktagan kezde özgöçö kıynalat, çakçayıp uktabayt, bayagı ayal közünö körünüp,
kulagına ünü ugula beret, anan jürök tüşçüdöy bolgon közdörü bar aligi karalar kayra kelip
korkuta baştaşat.
Murdakısınday ele kayra duba okuy baştayt, birok al duba murdakısınday araljı
bolo albayt.
Kündördün birinde dubadan kiyin aligi ayal Stepanga kayra dagı keldi, meni koyö ber,
keçir meni dedi aga, anın arbagına çokuna baştadı. Tañga juuk gana budalanıp bütkön
müşögünün üstünö kulap tüşüp, katuu uykuga ketti, ilmiyip arık, bırış-tırış baskan,
şılına kesilgen moynu bar ayal tüşündö ara keldi.
— Kana, keçiresiñbi?
Ayal aga kıska köz çaptırdı, birok ooz açpadı.
— Keçiresiñbi?
Ayaldan al uşintip üç iret suradı. Birok al baarı bir eç nerse aytpadı. Añgıça
oygonup ketti. Oşondon tartıp al jeñildey tüştü, uktap oygongonsup, janjagın karandı,
kamerada birge jatkan öz joldoştoruna birinçi iret ooz açıp, alarga jakındaşa baştadı.

III
Uuru kılgandıgı üçün kayra kolgo tüşüp, sürgüngö öküm kılıngan Vasiliy, abakka öküm
kılıngan Çuev da Stepan menen bir kamerada. Vasiliy önö boyu joldoştoruna özünün
keremettüü ünü menen je ırdap, je başınan ötkörgön okuyaların jomoktop aytıp beret. Çuev
bolso işteyt, köynöktön je iç kiyimden birdemelerdi tiget, je injil menen psaltırdı
okuyt.
Stepandın emne üçün abakka tüştüñ degen suroosuna Çuev çınıgı hristov dini üçün,
injildin jolu menen jaşagan adamdardın duhun uga albagan jana ayıptarın aşkere
kılgandıktarı üçün alardı jektegen aldamçı poptordun azabınan sürgüngö aydaldım dep
joop kaytardı. Al emi Stepan injildin zakonunun mañızı emnede dep suraganda, Çuev aga
injildin zakonu kolgo jasalgan kudaylarga çokunbay, duhka jana çındıkka çokunuu dep
tüşündürdü. Uşul nukura dindi al jer bölüştürüp jatkan kezde bir butu jok tikmeçiden
ukkandıgın aytıp berdi.
— Al emi jaman iş jasagandar kantet? — dep suradı Stepan.
— Bardıgı aytılgan.
Oşentip Çuev okuy baştadı.
«Adam balası atak-dañkka jetişkende ıyık perişteler da büt boydon anı
imerçikteşet, anan al özünün atak-dañkının taktısına olturganda anın kaşına bütkül el
çoguluşat; koydon eçkini bölüp, koydu oñ jagına, eçkini sol jagına jıygan koyçuga okşop,
birin ekinçisinen bölöt. Oşondo padışa özünün oñ jagında turgandarga mintip aytat:
«Jaratkandın alkışına tatıktuu bolgon pendeler, kelgile da düynönü jaratkandıgıñar
üçün özüñörgö taandık padışaçılıktı murastagıla: antkeni kursagım aça baştadı ele tamak
berdiñer; çañkadı elem suusun berdiñer; selsayak elem başmaanek berdiñer; jılañaç elem
kiyim kiygizdiñer; ooruluu elem köñül suradıñar; zındanda jatsam kelip turduñar».
Oşondo takıbalar aga mındayça joop kaytarışat: «O-o kuduret! Açka jürgönüñdü körün
tamak içirgen je çañkaganıñda suu bergen biz belek? Selsayak bolup jürgönüñdö başmaanek
berip, je jılañaç jürgönüñdö kiyim kiygizgen biz belek? Ooruluu keziñde je zındanda
jatkanıñda saga barıp turgan biz belek? Anda padışa alarga mintip joop aytat: «Silerge
çındıktı aytıp jatam: «Anı tigi inilerimdin birine jasaganıñar maga jasaganıñar».
Oşondo sol jagında turgandarga da mintip aytat: «Jogolgula janımdan, kargış tiygirler,
azezilge jana anın periştelerine delgen öçpös otko tüşkülö; antkeni kursagım açtı, ookat
berbediñer; çañkadım, suusun içirbediñer; selsayaktık kılıp jürsöm, baş manek
berbediñer; jılañaç elem, kiyindirbediñer; ooruluu elem jana zındanda jattım,
kelbediñer». Anda alar aga mındayça joop kaytarıştı: «O-o kuduret! Seni aç keziñde, je
çañkaganıñda, je selsayaktık kılıp jürgönüñdö, je jılañaçında, je ooru keziñde, je
zındanda jatkanıñda saga kızmat kılbay koydu belek?» Anda alarga mınday degen jooptu
aytat: «Silerge çındıktı aytıp jatam; munu kiçüü inilerimdin birine kılbaganıñar, maga
kılbaganıñar». Oşentpi alar tübölük kıynoogo tüşüşöt, al emi takıbalar ömürlük jaşap
kalışat (Matf. XXV, 31—46).
Çuevdin mañdayında sıñar tizelep olturgan Vasiliy tatınakay başın iykeñdete
berdi.
— Kalpı jok,— dedi al çeçkindüü süylöp,— bargıla, kargış tiygiler, tübölük
tozokko, eç kimge daam tatıtpay, ookattı özüñör kursagıñar ayrılgança jeysiñer. Alarga
oşo gana kerek. Kana, beri berçi, men okuyun,— dep koşumçaladı özünün kat taanıganına
maktangısı kelip.
— Unçukpay oltura turçu,— dedi Çuev baylar selsayaktarga eç kaçan ookat
berbegendikterin, zındanga da barbagandıktarın aytıp, tınbay koburay bergen Vasiliyge.
— Toktoy tursañ bolo,— dep kaytaladı Çuev injildi baraktap jatıp. Çuev kerektüü jerin
izdep taap abakta jatıp kubarıp ketken karıluu kolu menen baraktardı sılagıladı.
«Oşentip Hristosko koşup,— dep baştadı Çuev,— eki şumpaydı da ölüm jazasına
aydap kelişti. Jaza berilüüçü jerge jetkende anı jana şumpaylardı kolu-buttarın kerip,
krestke kadaştı, birin oñ jagına, ekinçisin sol jagına kerişti.
Anda İisus mından deyt: «Bu emne kılganıñ, keçir bulardı, antkeni emne
kılgandıktarın özülörü da bilişpeyt...» El karap turuştu. Alarga koşulup, naçalnikter da
kelekeleşti, mintip aytıştı: «Başkalardın janın aman alıp kalgan Hristos, egerde
kudaydın ökülü bolso, anda öz janın özü saktap kalsın». Anın janına kelip, uksus berişken
jookerler da sögünüştü, mintip aytıştı: «Egerde sen iudeydin padışası bolsoñ özüñdü
özüñ sakta». Anın üstündö «Bul iudeydin padışası» dep grek, rim jana evrey tilderinde
jazılgan jazuu bar boluçu. Asılıp koyulgan şumpaylardın biri anı jamandap, mınday
dedi: «Egerde sen Hristos bolsoñ, anda özüñdü da, bizdi da sakta». Ekinçisi bolso,
teskerisinçe, anı soorotup mınday dedi: «Oşol ele jazaga özüñ da kiripter bolup
olturasıñ, je kudaydan korkpoysuñbu? Biz adilet sottolduk, antkeni biz oşogo tatıktuu
bolduk; al emi tigi eç dele jaman iş kılgan emes». Anan İisuska munu ayttı: «Tigi düynögö
barganımda meni öz janıña alagör». Anda İisus aga munu ayttı: «Çındıktı aytam: bügündöy
baştap menin janımda beyişte bolosuñ» (Luki, XXII, 32—43).
Stepan tıñşagan bolup, ün katpay, oyluu olturdu, birok Çuevdin kiyinki
okugandarının biri da kulagına kirbedi.
«Çınıgı din degeniñ uşu eken da,— dep oylodu al. — Bey-beçaralarga ookat
bergender, suu bergender, abaktagılarga bargandar gana kutulup, al emi munu jasabagandar
tozokko tüşöt turbaybı. Karakçı bolso krestke kerilip turganda gana künöösün moynuna alıp
öküngön, anısı da beyişke ketti». Al mından eç kanday karama-karşılıktı körbödü,
teskerisinçe, biri ekinçisin ırastadı: kayrımduular beyişke, al emi kayrımsızdar
tozokko tüşöt, bul bardık adamdar kayrımduu boluuga tiyiş degendikke jatat, al emi
Hristostun karakçıga keçirim bergeni, demek, Hristostun özü da kayrımduu bolgon. Bul
Stepan üçün taptakır jañılık; uşul küngö çeyin ukpaganına añ-tañ bolup oltura berdi.
Oşentip al boş ubaktılarının bardıgın Çuev menen ötköröt, surayt, tıñşayt. Tıñşap
olturup, tüşünö beret. Adamdardın bir tuugan ekendikteri jana alar birin-biri urmattoogo
jana ayöogo tiyiş ekendikteri, oşondo bardıgına iygi bolo turgandıgı jönündögü bütkül
ilimdin jalpı mañızı aga açıldı. Al tıñşap olturganda unutulup kalgandardı jana bul
ilimdin jalpı mañızın ırastagan bardık taanış nerselerdi kabıl alat, anı
ırastabagandardı kulagının sırtınan ketiret da, munu özünün kuyma kulagına oodara salat.
Mına oşentip, Stepan oşol kündön tartıp bölök adam bolup kaldı.

IV
Stepan Pelageyuşkin murda ele beyçatak adam bolgon, birok andagı özgörüülör
kiyinki ubaktarda bakılooçunu da, vahterdu da, joldoştorun da ayabay tañdandırdı. Al
jetken oor jumuştardı kezek kütpöy ele özü bilip iştey beret, abaktagılar olturgan
çakalardı da tazalayt. Birok ooz açıp, kişini öydö karabaganı menen anın öjör,
ayabaganday küçtüü ekenin bilgen, özgöçö eki selsayak menen muştaşa ketip, birinin » kolun
sındırıp, esen-soo kutulup ketkenin körgön abaktaş joldoştoru anı sıylaşat, korkuşat. Al
selsayaktar ookattuu jaş arestant menen kumar oynop, anın bar mıdırın utup alışat. Stepan
aga boluşup, utturgan akçasın alardan kayra tartıp beret. Selsayaktar adegende anı sögö
baştaşat, anan tayaktap kirişet, birok al eköönö teñ moyun berbeyt. Bakılooçu çataktı
teriştire baştaganda selsayaktar Pelageyuşkin bizdi sabadı dep aytışat. Stepan aktanbadı,
anı üç kündük kartserge kamap, jalgız adamdık kameraga kotoruştu, bul jazanı al kıñ debey
kötördü.
Jalgız adamdık kamera al üçün oor boldu, antkeni Çuevden bölünüp, injilden
ajıradı, andan tışkarı közünö bayagı körümçü körünüp, karalar kayra kelebi dep korktu.
Birok körümçü körünbödü. Anın köñülü janı, kubanıçtuu mazmunga toldu. Al jalgız
jatkanına süyündü, egerde kat taanısa injili da bolmok. Aga injildi berişmek, birok al
okuy albayt.
Bala kezinde al okuunu eskiçe baştagan: zeensizdiginen tamgalardan arkısın
özdöştürö albagan, muunga bölüp, ejelep okugandı takır bilbey turgan, oşentip sabatsız
boydon kalgan. Sabatın emi joymok bolup, vahtyördon injil ber dep ötündü. Vahter alıp
kelip berdi, oşentip al işke kirişti. Tamgalardı taanıganı menen, birok koşup okuy
albadı. Sözdün tamgadan kantip kuraların tüşünüü üçün kançalık janaleketke tüşsö da
andan eç nerse çıkpadı. Al tün içinde uktabayt, oylono beret, tamak jegisi kelet,
kusalıktan eti jıbırlap, bit basıp ketkensip tırmanat, andan takır arıla albadı.
— Dagı ele tüşünö albay jatasıñbı? — dep suradı kündördün birinde vahter.
— Ooba.
— «Otçeni» bilesiñbi?
— Bilem.
— Anda oşonu oku. Al mına,— vahter aga injildegi «Bizdin otçeni» körsöttü.
Stepan taanış tamgalardı taanış tıbıştarga salıştırıp, «Otçege» kirişti. Añgıça
tamgalardı koşup okuunun sırı açıla tüştü da al okuy baştadı. Bul çoñ kubanıç boldu.
Oşol kündön tartıp kitepten başın albadı, oor kurulgan sözdördön akırındap bölünö
baştagan oy-pikir andan da çoñ maanige ee boldu.
Jalgızdık emi Stepandı jabırkatpay, teskerisinçe kubanıçka bölödü. Büt boydon öz
işi menen gana alek, birok al jatkan kameraga jañıdan kelgen sayasiy tutkundardı kamamak
bolup, anı jalpı kameraga kotoruştu, buga kapalandı.

V
Kamerada bayagıdan injildi Çuev okubay, Stepan okuy turgan bolup kaldı,
arestapttardın ayrımdarı bogooz ırlardı ırdaşsa, ekinçisi injnlge jana okugandarı
jönündö anın aytkandarına kulak töşöşöt. Anın okugandarın uşintip ün katpay, kunt koyup
ukkandar eki adam: birinçisi, katorjnik, jeldet Mahorkin, ekinçisi, Vasiliy al uuru
kılgandıgı üçün kolgo tüşüp, emi sottu kütüp, oşol abakta olturgan. Sudyalardın ökümün
atkaruuçu adam tabılbagandıktan Mahorkin türmödö jatkan kezinde sırtka barıp, eki jolu
öz mildetin atkarıp kelgen. Petr Nikolaiçti öltürgön dıykandar askerdik sot tarabınan
sottoluşup, alardın eköö darga asılsın dep öküm çıgarılgan.
Penzaga barıp, mildetiñdi atkarıp kel deşip, Mahorkinden talap kılıştı. Katsabatı kadimkidey joyulgan al murda mınday uçurlarda gubernatorgo daroo kagaz jazıp,
anda öz mildetin atkaruu üçün Penzaga komandirovkaga bara jatkandıgın tüşündürüp kelip,
guberniyanın naçalniginen sutkalık ookat-aşıma akça beriñiz dep ötünçü; bul jolu al
barbaym da, jeldettin mildetin mından kiyin atkarbaym dep türmönün naçalnigine kese
ayttı.
— A kamçı esiñden çıgıp kaldıbı? — dep kıykırdı türmönün naçalnigi.
— Sabasa sabaşat eken da, arga barbı, al emi öltürüügö zakon jok.
—Bu sen emne, Pelageyuşkinden üyröndüñbü? Abakçı paygambar çıkkan eken go, şaşpa
seni.

VI
Kupon oñdogondu üyrötkön aligi gimnaziyaçı Mahin bul ubakta gimnaziyanı jana
universitette yuridikalık fakultet boyunça kurstu bütüp kalgan boluçu. Ministrdin kart
joldoşunun murdakı köñüldöş ayalınan jolu bolgon al japjaş ele boydon sottuk
tergööçülükkö dayındaldı. Al algan karızın kayra oñoy menen berbegen, ayaldardı köp
azgırgan, kumarpoz, birok estüü, zirek, ukkanın unutpagan, işti jakşı jürgüzö bilgen adam.
Al Stepan PelaTeyuşkin sottolgon okrugda sottuk tergööçü boluçu. Birinçi ele surakta
Stepan anı özünün jönököy, çındıkka tolgon jana toktoo jooptoru menen tañdandırdı.
Kişen salınıp, çaçı takırayta kırılgan, eki soldatka aydalıp kelip, kayra aydalıp ketip
turgan uşul adamdın erkin, nravalık jaktan kol jetkis, özünön kündük-tüştük jogoru
turganın kadiksiz sezdi. Oşonduktan, anı surakka alıp jatıp, kısılboo, işti çataştırıp
alboo üçün dayıma özünö özü dem berip, özün-özü kamçılanat. Alda kaçan ötkön okuyalar
jönündö, alardı özü jasabay ele başka biröö jasagansıp, Stepandın kebelbey turup
süylögönü anı ayabay tañdandırdı.
— Alarga booruñ oorugan jok bele? — dep suradı Mahin.
— Jok. Al kezde tüşüngön emesmin.
— Azırçı?
Stepan muñayım jılmaydı.
— Azır meni otko salsañ da al işterdi jasabas elem.
— Emne üçün?
— Antkenim, bardık eldin bir boordoş ekenin tüşündüm.
— Emne, men da saga boordoşmunbu?
— Anançı.
— Abakka keskeni jatsam anan kantip saga boordoş bolom?
— Tüşünbögöndüktön.
— Emneni tüşünböyt ekemin?
— Sottogonuñdan kiyin, tüşünbögönüñ oşo,
— Boluptur, Ulantabız. Anan kayda bardıñ?..
Pelegeyuşkindin jeldet Mahorkinge tiygizgen taasiri jönündö, jazalanganına
kayıl bolup, anın öz mildetin atkaruudan baş tartkanın bakılooçudan ukkanda Mahin
murdagıdan da tañdandı.

VII
Mahin Eropkindin boygo jetken kızdarının eköönö teñ söz aytıp jürgön. Oşol eki
boy koluktu birdey katışıp, Eropkinderdikinde ötkörülgön-keçede ırdalgan romanstarda
özgöçö ayırmalangan, koşulup ırdagandı da, akkompanenttegende da mıktı bilgen, ukkanın
eç unutpagan, ötö muzıkaluu Mahin ır toktogon soñ, keçege katışıp olturgandarga murdakı
baş keserdi takıbalık jolgo salgan bir ukmuş kılmışker jönündö terip-tepçip, eñ
işenimdüü kılıp aytıp berdi. Mahindin mintiñ esine mıktı tutkandıgının jana anı
iyne-jibine çeyin kayra aytıp bere ala turgandıgının jönü da bar, antkeni al işi tüşkön
adamga önö boyu koş köñül mamile jasayt Al başka adamdardın jandüynösünö tüşüngüsü
kelbegen, tüşünö da albagan, adamdardın başınan ötkörüp jatkandarı, aytkandarı anın
esinde bek saktalgandıgı da oşondon. Birok Pelageyuşkin anı kızıktırdı. Al Stepandın
jan düynösünö tüşünüügö arakettenbedi, birok argasızdan: munun oyunda emne bar, degen
suroogo kepteldi, aga joop taba albadı, birok anın kızıktuu bir jagdayı bar ekenin sezip,
keçede bardıgın: Pelageyuşkindin baş keserge aylanganın, anın özün bir başkaça
tutkandıgı, injildi okugandıgı, joldoştoruna taasiri küçtüü ekendigi jönündö
bakılooçunun aytkandarın añgemelep berdi.
Mahindin añgemesi bardıgın, özgöçö jañı ele instituttu bütürgön, özü önüp-öskön
oşol karañgı jana tar jalgan şarttardan kutulup keçe ele esine kelgen jana kudum suunun
içinen atıp çıkkan adamga okşop, turmuştun taza abasınan janalı kalbay entige jutkan
kenje Liza Eropkinanı, on segiz jaşar kızdı, baarınan köbüröök kızıktırdı. Al
Mahinden Pelageyuşkindin emne üçün mintip özgörgöndügün terip-tepçip suray baştaçı
Oşentip Mahin Stepandın akırkı jolku öltürgönü aligi keñ peyil ayal bolgonun, anın
momundugu, kıñk etip söz kayrıbaganı jana ölümdön korkpoy turup bergeni anı jeñip, közün
açkandıgın, anan okugan injili iştin akırına jetkendigin ayttı.
Bul tünü Liza Eropkina köpkö uktay albadı. Kız köñülündö ejesi azdektegen ak sööktük
turmuş menen Mahindi oñ jolgo saluu nietine tutumdaşkan kumarluu seziminin ortosunda
bir neçe aydan beri küröş jürüp kelet. Azır kiyinkisi üstömdük kılıp ketti. Öltürülgön
ayal tuurasında al murda ele ukkan. Emi deneni dürkürötkön uşul ölümdön jana
Pelageyuşkindin sözü kılıp aytkan Mahindin añgemesinen kiyin Mariya Semenovnanın
tarıhın iyne-jibine çeyin bilip aldı, ukkandarının bardıgına suktandı.
Lizanın kudum Mariya Semenovnaday bolgusu keldi. Al bay kız bolgon, Mahin maga
akçanın ayınan gana söz aytıp jürsö kerek dep küdüktöndü. Oşentip al öz dünüyösün kim
körüngöngö taratıp jibermek boldu, munu Mahinge ayttı.
Mahin paydaga çappay turgan adam ekenin aytuuga sözdün oroyu kelgenine kubandı, men
seni akçasız ele süyöm dep ayttı Lizaga, anan keñ peyildüülük kıldım okşoyt dep özünö-özü
koruston bolo tüştü. Bul ubakta Liza menen enesinin ortosunda küröş baştaldı, mal-mülk
atañdıkı, anı taratuuga eç kimdin akısı jok dedi ene. Lizaga Mahin jardam bere baştadı.
Mahin kançalık oşentken sayın, taptakır bötön, uşul kezge deyre özünö jat duhovnıy
umtuluulardın düynösün oşonçoluk köbüröök tüşünö berdi, al umtuluulardı Lizadan
baamdadı.

VIII
Kamera jımjırt. Stepan nardagı öz ordunda uktap jatkan. Vasiliy anın janına
barıp, butunan tarttı, turup, menin janıma kel degensip köz ımdadı. Stepan nardan
soymolonup tüşüp, Vasiliyge bardı.
— Kana, tuugan,— dedi Vasiliy,— maga kömöktöş.
— Kanday kömök?
— Kaçkım kelip jüröt.
Anan Vasiliy kaçmakçı bolup, bardıgın dayardap koygonun Stepanga ayttı.
— Erteñ bulardı dürbölöñgö tüşüröm,— al uktap jatkandardı körsöttü. —Baarın
kılgan uşul dep meni körsötüşöt. Jogoru jakka kotoruşat, al jerde kalganın özüm bilem.
Ölükkananın ilgiçin ıkşap boşotup koysoñ gana bolgonu.
— Al koldon kelet. Barar jeriñ kaysı?
— Baş oogon jakka. Jaman adamdar azbı?
— Anıñ ıras deçi, tuugan, birok alardı jazaloo bizdin iş emes da.
— Men bir kişi öltürgüç belem. Ömürü kişi öltürüp körbögöm, a uuruluk kılsa emne
bolmok? Munun emnesi jaman? Alar bizge okşogondordu talap-tonoboy jatışıptırbı?
— Bul alardın işi. Özülörü joop berişet.
— Kaçankıga çeyin alardın oozdorun karap olturabız? Bayagıda çirköönü tonop
ketkem. Mından kim zalal tarttı? Emi men jarıbagan düköndü emes, kaznanı kötörüp ketip,
elge taratıp bergim kelet. Ak köñül adamdarga.
Oşol maalda bir arestant nardan başın kötörüp, tıñşap kaldı. Stepan menen
Vasiliy öz-öz orundarına basıp ketişti.
Ertesi Vasiliy aytkanday jasadı. Bergen nandarı çiyki eken, bakılooçunu çakırıp,
naarazılık bildirgile dep bardık arestanttardı köküttü. Bakılooçu keldi da bardıgın
sögö baştadı, bul işti baştagan Vasiliy ekenin bilip, anı üstüñkü kabattagı bir adamdık
kameraga jalgız kamagıla dep buyruk berdi.
Vasiliyge uşul gana kerek boluçu.

IX
Vasiliy özü kamalgan üstünkü kameranı jakşı bilçü. Al jerge kamalar menen
taktayların çıgara baştadı. Anan astıñkı bölmönün — ölükkananın şıbının jıgaçtarın
çıgarıp, tömön sekirip tüştü. Al künü ölükkanadagı stoldun üstündö bir adamdın ölügü
jatkan. Uşul ele ölükkanada töşök orduna jürüüçü müşöktör jıyılıp turçu. Vasiliy munu
da bile turgan, anın közdögönü uşul kamera boluçu. Kameranın ilgiçi julunup turup, kayra
boş salınıp koyuluptur. Vasiliy eşikten çıgıp, korpdordun ayagında kurulup jatkan
ajatkananı karay jönödü. Bul ajatkanada üçünçü kabattan tartıp podvalga çeyin teşik bar.
Vasiliy kaalganı sıypalap taap, anan kayra kelip ölükkanaga kirdi, muzday toñgon ölükkö
orolgon bolotnoydu sıyrıp aldı (bolotnoydu sıyrıp jatkanda ölüktün koldorun
karmalagan) anan müşöktördü birine-birin baylaştırıp, arkan jasadı da, anı ajatkanaga
alıp bardı; al jerde arkandı tuura jıgaçka baylap, ıldıy karay soygolono baştadı. Arkan
astanaga jetpedi. Astanaga deyre kança aralık bar ekenin bilbedi, birok başka arga jok,
sekirip tüştü. Butun oorutup aldı, birok basuuga jarayt. Podvalda eki tereze bar ele. Çıgıp
ketüügö bolot, birok alar temir tor menen tosulgan. Alardı talkaloo kerek. Emne menen?
Vasiliy sıypalap, bir nerse izdey baştadı. Taktaylardın kesindileri jatkan. Uçtuu
kesindini taap, tordu karmap turgan kirpiçterdi koñtoro baştadı. Dalayga ubaralandı.
Koroz ekinçi iret çakırdı, al emi tor: bolso kıymıldabadı. Akırı bir jagı çıktı.
Vasiliy kesindini süñgütüp jiberip, çirene tarttı, tor büt boydon julunup ketti, birok
kirpiç kulap tüşüp, kaldır-şaldır dabış çıktı. Küzötçülördün ugup kalışı mümkün
boluçu. Vasiliy katıp kaldı. Aylana jımjırt. Terezeden sırtka çıktı. Al dubaldan aşıp
kaçuuga tiyiş. Koroonun burçunda jama salıngan üy bar. Mına oşol üydün üstünö çıgıp,
anan keregeleri arkıluu tüşüügö tiyiş. Aga taktaydın kesindisi kerek boldu. Ansız çıga
albaysıñ. Vasilny kayra tüştü. Kesindini alıp, sırtka çıktı, küzötçünün kayda ekenin
bilmek bolup, dım çıgarbay turup kaldı. Özü boljogondoy, küzötçü koroonun kvadratının
tigi tarabında jürgön. Vasiliy aligi üydün janına barıp, kesindini jölödü da jogoru çıga
baştadı. Kesindi jılmışıp, ketti. Vasiliy baypakçan boluçu. Jılmışpasın üçün
baypagın çeçti, kesindini kayra jölödü, anın üstünö sekirip çıgıp, suu akçu tütüktü karmay
kaldı. Akebay, julunup kete körbö, çıda. — Al suu akçu tütüktü bekem kuçaktadı, mına anın
tizesi çatırdın üstünö ilindi. Küzötçü kele jatat. Vasiliy jatkan boydon katıp kaldı.
Küzötçü körbödü, kayra ketti. Vasiliy ırgıp turdu. But aldında tunuke temir kaldırayt. Dagı
bir, eki kadam bastı, mına kerege köründü. Aga kol oñoy jetet. Bir kolun, anan ekinçi kolun
sozdu, denesi büt tartıldı, keregenin üstünö da çıktı. Sekirip tüşöm dep, bir jerin mayıp
kılıp albasa gana bolgonu. Vasiliy keregeni bek karmap, ıldıy karay soygolono baştadı,
bir kolun, anan ekinçi kolun koyö berdi,— jaratkan, özüñ jar bologör! — Jerge tüştü. Jer
da jumşak. Buttarı aman, oşentip kaçıp jönödü.
Ayıl çetinde Malanya eşik açtı, al terdin jıtı ayabay siñgen kurama juurkandın
astına kirdi.

X
Petr Nikolaiçtin albansubanday, suluu, özün dayıma toktoo tutkan, egerim sogonçogu
kanabagan, kızır uyga okşop ettüü ayalı küyöösün öltürüp, anı talaanı karay süyröp bara
jatışkanda terezeden körüp turgan. Uşul töbölöşüünü karap turup, Natalya İvanovnanın
(Petr Nikolaiçtin jesirin uşintip ataşçu) başınan ötkörgön üröy uçurgan sezimi, ar kaçan
bolo jürgöndöy, epsiz çıñalıp, andagı başka sezimderdi büt boydon suu sepkendey öçürdü.
Topuragan el baktın tosmosunun narkı betine ötüp, uu-duu basılgan kezde Petr Nikolaiçterge
kızmat kılıp jürgön kız — jılañayak Malanya közdörün alaytıp, Petr Nikolaiçtin
öltürülüp, añga süyrötülüp taştalganın kudum ele süyünçülömök bolgonsup, çurkap jetip
kelgende üröy uçurgan birinçi sezimden ekinçisi bölünüp çıga baştadı: al sezim özün on
toguz jıl boyu kulçulukta karmagan kara köz aynekçen despotton boşongondogu kubanıç. Bul
sezimden özü ayabay korkup ketti, birok anı özü da moynuna albadı, jan adamga da aytpadı.
Taanılgıs bolup jançılgan sarı, jün baskan deneni juup, kiyim kiygizip, tabıtka
jatkırışkanda anın üröyü uçtu, öpkölöp ıyladı. Özgöçö maanilüü işter boyunça tergööçü
kelip, kübö katarı surakka alganda tergööçünün ününön başkı kılmışker dep tabılıp,
kişendelgen eki dıykandı kördü. Biri kartayıp kalgan, tarmaldangan ak sargıl sakalı bar,
öñü kalbaat, kelişimdüü adam, ekinçisi tsıganga okşogon, orto jaştardagı, közdörü
jaltıldagan, çaçtarı tarmaldanıp, uyulgugan adam. Bulardı taanıym, Petr Nikolaiçti
birinçilerden bolup koldon karmaşkan uşular boluçu dedi. Tsıganga okşogon mujiktin
narı-beri jılgan kaştarın eerçip oynoktogon közdörün jaltıldatıp: «Künöö bolot,
barınya! Akırı tigi düynögö barabız» — dep jemeley süylögönünö karabay, alardı
kımınday da ayan koybodu, Teskerisinçe, tergöönün mezgilinde anda duşmandık sezim küçöp,
küyöösün öltürgöndüktörü üçün alardan öç aluunu köksödü.
Birok iş askerdik sotko berilip, bir andan kiyin segiz adamdın katorgalık
jumuşka, al emi ak sakal karıya menen jıltırak kara tsıgandın (el anı uşintip ataşçu)
ölüm jazasına öküm kılıngandıgın ukkanda al kandaydır bir jagımsız nerseni sezdi.
Birok bul jagımsız küdük sottuk saltanattuuluktun taasiri astında bat ele tarap ketti.
Jogorku naçalnikter tuura dep tabışkan soñ, kalıbı, oşondoy bolgonu oñ go.
Dargaga asuular kıştakta işke aşırılmak. Jañı köynök, jañı başmak kiygen
Malanya jekşembi künü ibadattan kaytıp kelip, barınyaga darganı kurup jatkandıktarın,
şarşembi künü Moskvadan jeldet kelerin, katın-baldardın ulup-uñşugandıktarı bütkül
kıştakka ugulup jatkanın ayttı.
Darganı da, eldi da körgüsü kelbegen Natalya İvanovna üydön çıkpadı, bütör iş bat
ele bütsö eken dep köksödü. Sottolgondor jana alardın üy-bülölörü jönündö oyloboy, özü
jönündö gana oylodu.

XI
Şeyşembi künü Natalya İvanovnanın üyünö taanış stanovoy keldi. Natalya İvanovna
anı arak jana özü tuzdagan kozu karın menen sıyladı. Stanovoy arak içip olturup,
kılmışkerlerdin erteñ da dargaga asılbay turgandıgın ayttı.
— Kantip? Emne üçün?
— Tañgalarlık okuya boldu. Jeldetti taba alışpaptır. Moskvada biröö bar ele, anısı
da kiyin injildi köp okup alıp, kişi öltürüüdön baş tartıptır, balam ayttı. Özü kişi
öltürgöndügü üçün katorgalık jumuşka kesilgen eken, emi mintip kişi öltürüügö zakon jol
berbeyt dep kaşayıp bolboy koyuptur. Anı şapalaktaybız dep korkutuşuptur.
Şapalaktasañar şapalaktagıla, birok ante albaym deptir
Natalya İvanovna kızara tüştü, öz oyun estep alıp, terdep da ketti.
— Alarga emi keçirim berüügö bolboybu?
— Sot tarabınan ayıptalgan soñ kantip keçirim bere alasıñ? Padışanın özü gana
keçire alat.
— Padışa anı kantip bilet?
— Keçirim jönündö ötünüç jasoogo akıları bar.
— Birok alardı menin azabımdan dargaga askan jatışpaybı,— dedi akmak Natalya
İvanovna. — A men keçirem.
Stanovoy külüp jiberdi.
— Anda, keçirim surañız.
— Bolobu?
— Bolot.
— Emi ülgürböy kalam go?
— Telegramma jiberüügö bolot.
— Padışagabı?
— Emnesi bar, padışaga da jiberüügö bolot.
Jeldettin moynop bolboy, adam öltürgönçö azap çegüügö dayarmın dep aytkandıgı
jönündögü kabar Natalya İvanovnanın köñülün astın-üstün kıldı, anan sırtka çıguuga neçen
kurday surangan boorukerliktin jana korkunuçtun oşol sezimi orgup kaynap, anı öz kuçagına
aldı.
— Berekem, Filip Vasileviç, maga telegramma jazıp beriñiz. Padışadan keçirim
suragım kelet.
Stanovoy başın çaykadı.
— Mintkenibiz üçün azabıbızdı kolubuzga berip jürüşpösün?
— Jooptu men berem. Siz jönündö ooz açpaym.
«Ak köñül mıktı katın eken,— dep oylodu Stanovoy. — Menin katınım uşunday bolso
emne, mintip jürböy jırgabayt belem».
Oşentip stanovoy padışaga telegramma jaza baştadı: «Uluu urmattuu imperatorgo.
Dıykandar tarabınan öltürülgön kollejdik asesor Petr Nikolaiç Sventitskiydin
imperatorduk uluu darajañızdı çın jüröktön urmattagan jesiri sizdin basıp ketken ıyık
iziñizge çögölöp (telegrammanın uşul jeri anı jazıp jatkan stanovoydun özünö özgöçö
jaktı), balança guberniyadagı, uezddegi, volosttogu, kıştaktagı ölüm jazasına öküm
kılıngan tükünçö dıykandarga keçirim berüü jönündö sizden jalınıp-jalbarıp ötünöt».
Telegrammanı stanovoydun özü jönöttü, Natalya İvanovnanın köñülü kötörülüp,
kubanıçka battı. Öltürülgön adamdın jesirinin özü keçirim surap jatkan soñ, padışa
keçirim berbey koyö albayt dep oylodu Natalya İvanovna.

XII
Liza Eropkina ono boyu öröpküp jürdü. Hristiandık turmuştun jolu menen kançalık
ilgerilegen sayın, bul joldu al çınıgı jol dep oşonçoluk işene, jürögü oşonçoluk
kubanıçka tuna baştadı.
Emi anın jakınkı eki maksatı bar: birinçisi Mahindi tezireek beri karatuu, je
özünö-özü aytkanday, özünö, özünün mıktı, tatına naturasına kayra kaytaruu. Anı süyöt,
süyüüsü jaynap turgan kezde anın bardık adamdarga jalpı bolgon, ukmuştay jan düynösün
baamdadı, birok bardık adamdarga jalpı bolgon uşul ömür başatınan anın özünö gana
taandık keñ peyildikti, naziktikti, biyiktikti kördü. Anın ekinçi maksatı — bay bolgusu
kelbedi. Mahindi sınap körüü üçün al baylıktan kutulgusu keldi, anan özü üçün, özünün janı
üçün — injildin sözü menen aytkanda — uşunu jasagısı keldi. Adegende al tarata baştadı,
birok atası toktotup koydu, atasınan da topurap özülörü kelip je kat arkıluu jabalaktap
suragandar köbüröök bögöt boluştu. Oşondo al özünün ıyık ömürü menen dañkı çıkkan
karıyaga kayrılıp, akçalarımdı alıñız da, anı emne kılsañız özüñüz biliñiz dep aytmakçı
boldu. Munu ugup, atasının açuusu keldi, kızı menen kızıl çeke bolup aytışıp olturup, anı
kelesoo, psihopat dep atadı, kelesoo katarı anı özünön-özün korgoo üçün çara körö
turgandıgın ayttı.
Atasının açuuluu, tutalangan ünü aga taasir kıldı, al es-akılın jıya albay, şoloktop
ıylap jiberdi, despot, al gana turgan dünüyökor degen sözdördü aytıp, atasına açuu til
tiygizip aldı.
Al atasınan keçirim suradı, atası kapa bolgonum jok dep ayttı, birok anın şagı
sınıp kalganın, köñülündö keçirbegenin körüp turdu. Bul jönündö Mahinge aytkısı
kelbedi. Mahindi kızganıp jürgön ejesi andan birotolo oolaktadı. Oyun ortogo salıp
bölüştürör, künöömdü keçirgile dep aytar eç kimisi kalbadı.
«Kudaydan keçirim suroo kerek» — dedi al özünö-özü, çoñ orozonun ubagı
bolgonduktan orozo karmap, çirköögö baruunu, tobo kılıp jatıp, duhovnikke bardıgın
aytuunu jana andan mından arkı turmuştun jolun suramak boldu.
Şaarga jakın jerde monastr bar ele, anda öz ömürü, aytkan akıl-nasıyatı, oluyalıgı
jana tabıptıgı menen atak-dañkı çıkkan bir karıya jaşooçu, andagı bul sapattar çındıkka
ança kooşpogonu menen, el birge ekini koşup aytıp jürüşüp, anın zobolosun asmandatıp
jiberişken boluçu.
Aligi karıya kündördün birinde kart Eropkinden kat aldı, anda al kızım sizge barat,
al kelesoo, elirmesi bar, sizdin koldonulup jürgön şarttardı buzbay turup, anı çınıgı
jolgo — nukura hristiandık turmuşka bagıttay turgandıgıñızga işenem dep jazıptır.
Karıya çarçaganına karabay, Lizanı kabıl aldı da, jaşap jatkan şarttarga, ata-enege
estüü mamile jasap, kıñk etpey baş iyüü kerektigin toktoo tüşündürö baştadı. Liza ün
katpadı, kızarıp-tatardı, terdedi, al emi karıya sözün bütürgön kezde al köz jaşıñ
kılgırtıp, Hristos: «Atañdı jana eneñdi taşta da meni eerçi» degen eken dep söz baştadı,
adegende jüröksüdü, anan bara-bara boyun toktotup, hristianstvo jönündögü tüşünüktörünün,
birin koyboy ayta baştadı. Karıya adegende bolor-bolbos jılmayıp, özünün adattagı
osuyattarın aytıp, karşı boldu, anan unçukpay kaldı, «Oo jaratkan» — dep kayra-kayra
kaytalap koyup, ulutuna baştadı.
— Boluptur anda, erteñ kel, tobo kılasıñ,— dedi al terisi bırışıp-tırışkan kolu
menen bata berip jatıp.
Ertesi karıya kızdı tobo kıldırdı, birok keçegi sözdü ulantpadı, mülküñdü albaym
dep kıska joop ayttı da, ketirip jiberdi.
Bul kızdın kudaydın erkin taza tutuşu, aga berilgendigi jana kızuu kanduulugu çaldı
tañ kaltırdı Karıya alda kaçan ele elden baş tartmak bolgon, birok monastr andan işte dep
talap kıldı, antkeni anın kızmatı monastrga karajat tüşürüp turgan. Özünün abalının
bütkül jalgandıgın eles-bulas sezip tursa da, makul bolgon. Anı ıyık, keremettüü adam dep
dañazalaştı, çınında al majürö, iygiliktin artınan tüşkön kişi ele. Aligi kızdın
jandüynösü anın da jan düynösün açtı. Anan al özü közdögön jana jürögü azgırgan nerseden
alıs ekenin kördü.
Liza ketkenden köp uzabay al kaalgasın içinen ilip jatıp aldı, üç jumadan kiyin
gana çirköögö barıp, namazdan kiyin akıl-nasaat aytıp jatıp özünö akarat keltirdi, eldi
künöölü dep aytıp, alardı tobo kıluuga ündödü.
Al ar bir eki jumada bir jolu akıl-nasaat aytçu boldu. Anın bul akıl-nasaatın
ukmakçı bolgondor ulam köböyö baştadı. Diniy ügütçü katarı anın dañkı ogo beter
düñküldödü. Aytkan akıl-nasaattarında taamay, çın jüröktön aytılgan kandaydır bir
özgöçölüktör bar ele. Oşonduktan al adamdarga uşunçalık küçtüü taasir kılgan.

XIII
Bul ubakta Vasiliy aytkandarın işke aşırıp salgan boluçu. Joldoştoru menen tün
içinde bay Krasnopuzovdun üyünö kirdi. Vasiliy anın zıkım, buzuk adam ekenin bilüüçü,
stolunun tartmasınan otuz miñ som alıp çıktı. Vasiliy sözündö turdu. Al içkendi da koydu,
akçanı bolso jardı koluktularga tarattı. Alardı küyöögö berdi, karızdardan kutkardı, özü
da jaşırındı. Anın bar bolgon müşkülü kantkende akçanı közün taap taratuu. Al politsiyaga
da berdi. Oşentip alar Vasiliydi izdeşpedi.
Al kımıñdap jürdü. Birok baarı bir kolgo tüştü, sotto özün jaydarı tuttu, çoñ
kursaktın akçası ar kaysı jerde jatçu, al akçasının esebin da bilbey turgan, a men alardı
kerekke jarattım, ak köñül adamdarga bölüp berdim dep maktandı.
Sottuk protsess uu-duu bolup, köñüldüü öttü, az ele jerden prisyajnıylar anı aktap
jibere da jazdaştı. Sürgüngö öküm çıgarıştı.
Al alkış ayttı da, baarı bir kaçıp ketem dep kün murdatan eskertip koydu.

XIV
Sventitskayanın telegrammasın padışa çımın çakkanday da körbödü. Keçirim berüüçü
komissiyadagılar al jönündö padışaga aytpay ele koyölu degen bütümgö
kelişti, birok padışanın üyündögü erteñ menenki tamaktın ubagında Sventitskiydin işi
jönündö söz baştalıp, anda padışa menen çoguu tamak içip olturgan direktor ölgön
adamdın jesirinin telegramması jönündö bayandadı.
—C’est très gentil de sa parte 1— dedi padışanın üy-bülösündögü bir ayal.
Padışa bolso ulutundu, epolettüü iyinderin kuuşurup, mintip ayttı: «zakon», anan
bokalın tostu, kamer-lakey aga şuuldak mozelveyin kuydu. Bardıgı padışa tarabınan
aytılgan sözdün akılmandıgına tañdangansıgan tür körsötüştü. Telegramma jönündö ekinçi
söz bolbodu. Oşentip karısı menen jaşı bolup, eki mujikti Kazandan çakırılgan mıkaaçı
baçavaz, tatar-jeldettin jardamı menen dargaga asıştı.
Kempir çalın aruu juup, ak kepindemek boldu ele, birok anttirişpedi, eköönü
körüstöndün tosmosunun sırtındagı bir añga süyröp barıp köömp salıştı.
— Al ukmuştuuday akıl-nasaatçı adam dep ayttı maga knyagina Sofya Vladimirovna,—
kündördün birinde padışanın enesi, kart imperatritsa öz uuluna. — Faites le venir. Il peut
preacher ába cathèdrale 2.
— Jok, andan körö bizde aytsın,— dedi padışa, İsidor karıyanı çakıruuga buyruk
kıldı.
Saraydagı çirköögö generaldar büt çoguluştu. Jañı, ukmuştuuday akıl-nasaatçı el
için uu-duuga tüşürdü.
Ak çaç, arık, çüködöy çal çıgıp, eldi aylandıra karadı: «Atanın jana balanın, ıyık
duhtun urmatına», oşentip al işke kirişti.
Adegende iş jakşı jürdü, ulam narılagan sayın naçarlay baştadı. Kiyin
imperatritsa aytkanday, «il devenait de plus en plus agressiv »3 Al bardıgın talkaladı. Dargaga
asuular jönündö süylödü. Dargaga asuulardı başkaruunun majestigine ıygardı.
Hristiandık ölködö eldi öltürüü kaysı kudayga jaksın?
Bardıgı birin-biri karaştı, bardıgı munu adepsizdik dep bilişti, bul padışaga
kançalık jagımsız bolso da, munu eç kimisi aytpadı. İsidor: «Oomiyin» dep ayttı,
mitropolit anın janına basıp kelip, bizdikine jürüñüz dedi.
Mitropolit jana ober-prokuror menen bolgon añgemeleşüüdön kiyin aligi çaldı
monastrga, birok özünükünö emes, Suzdaldagı monastrga toktoosuz jönötüştü, al jerde başkı
pop jana komendant bolup svyaşçennik Mihail iştey turgan.

XV
Bardıgı İsidordun akıl-nasaatında eç kanday jagımsız iş bolbogon tür körsötüştü,
al jönündö eç kimi söz da kılbadı. Padışa da karıyanın sözü köñülündö eç kanday iz
kaltırbaganday sezdi, birok dargaga asılgan dıykandar, alarga keçirim beriñiz dep jazgan
Svintitskayanın telegramması künü boyu esine eki jolu tüştü. Kündüzü parad ötkörüldü, anan
sırtka çıgıp tamaşa kurdu, anan ministrlerdi kabıl aldı, anan tüştöndü, keçinde teatrga
bardı. Padışa adatınça jazdıkka başı tier menen uykuga ketti. Korkunuçtuu tüş körüp,

Al eñ kayrımduuluk kılgan eken (frants.).
Çakırgıla anı. Al sobordo akıl-nasaat ayta alat (frants.).
Al ulam bargan sayın agresivdüü bolo baştadı (frants.).
çoçup oygondu, talaada dargalarda termelip turgan ölüktör, ölüktör tilderin salañdatışat,
tilder bargan sayın uzara berişti. Alardın biri: «Bu senin kılganıñ, senin kılganıñ» —
dep kıykırdı. Padışa oygonup ketti alma-çölmö terdep kalgan eken, oylono baştadı.
Moynuna jüktölgön joopkerçilik birinçi jolu oyuna keldi, oşentip aligi çaldın bardık
sözü kayra esine tüştü...
Birok al özün alıstan körgön adam boluçu, oşonduktan padışaga ar taraptan koyulgan
talaptardan kelip çıkkan adamdın jönököy talaptarına nazar sala albagan; padışanın
talaptarına karaganda adamdın talaptarı alda kança mildettüü ekenin moyunga aluuga anın
kudureti jetpedi.

XVI
Abakka ekinçi iret kamalgan aligi şıpıldagan, namısköy, sılañkoroz Prokofiy
andan birotolo buzulup çıktı. Soo kezinde kuuray başın da sındırıp koyboy, meltirep
oltura beret, atası kança tildese da ayak boşotkondon başkanı bilbeyt, anısı az kelgensip.
içkilik içüü üçün üydön kabakka birdemkelerdi kımtıp ketsem dep oolukçu. Olturup alıp
jötölöt, kakırıp-tükürünöt. Doktor anın kökürögün tıñşap, başın çaykadı.
— Saga, tuugan, özüñdö jok nerse kerek.
— Al maga belgilüü, ar kaçan kerek.
— Süt iç, tameki tartpa.
— Azır ansız da orozo, anın üstünö uy da jok.
Jaz kündörünün birinde al tünü boyu uktabadı, kusa boldu, içkisi keldi. Üydö kolgo
iliner eç nerse jok. Şapkesin kiyip, sırtka çıktı. Köçö menen basıp, poptor jaşagan
üylörgö jetti. Dyaçoktun sırtta malası turat, sokmo tosmogo jölönüp koyuluptur. Prokofiy
malanı kötörüp, köçönün baş jagındagı Petrovnanın aşkanasın karay jönödü. «İçine
ıyman kirse, bir bötölkö birdeme berer». Al uzap kete elekte dyaçok krıltsogo çıga kaldı.
Tañ appak bolup kalgan,— karasa Prokofiy malasın kötörüp bara jatat.
— Oy, bu emneñ?
El sırtka çıgıştı. Prokofpydi karmap alıp, kamap koyuştu. Mirovoy sot anı on bir
ayga türmögö kesti
Küz boluçu. Prokofiydi oorukanaga kotoruştu. Al jötölöt, öpkö-booru kısılat. Takır
jılıy albadı. Alduuraktarı kantken menen kaltırap-titireşpedi. Al emi Lrokofpy küntünü menen kaltırayt. Bakılooçu otundu ünömdöp, oorukanaga noyabrga çeyin ot jaktırbadı.
Prokofiydin denesi bir zse japa çekse, jan düynösü eki ese japa tarttı. Eç kimdi kırtışı
süyböyt, al dyaçoktu da, ot jaktırbagandıgı üçün bakılooçunu da, vahterdu da, kızarıp
erinderi kalbaygan koykalaş koşunasın da,— işi kılıp bardıgın jek köröt. Alarga
jañıdan alınıp kelip koşulgan katorjnikti da jektep jürdü. Al katorjnik Stepan boluçu.
Anın başına kıyma çıgıp, oorukanaga kotoruşkan, Prokofiydin janına jatkırıştı.
Adegende Prokofiy anı jek körüp jürdü, kiyin eköö ayabay aşına bolup ketişti, anı menen
süylöşküsü ele kele beret, süylöşkön sayın Prokofiydin kusalıgı tarap, köñülü jay bolo
tüşöt.
Stepan akırkı jolu öltürgön adamı jana anın tiygizgen taasiri jönündö bardıgına
aytıp çıktı.
— Kıykırmak tügül, kayra me, muuzday ber. Meni emes, özüñdü aya. — Aligi ayaldın
ölör aldındagı uşu sözünö ayabay tañgaldım dep ayta turgan al.
— Adamdın janın aluu korkunuçtuu ekendigi tüşünüktüü iş deçi, a men bir jolu koy
soyöm dep kıjalat bolgom. Birok uşu küngö çeyin kişi öltürüp körgön jan emesmin, aga
karabay şumpaylar meni mintip sandan çıgarıp olturuşat. Jamandık kılgan emesmin...
— Anıñ büt eske alınat.
— Kim eske almak ele?
— Kim degeniñ kanday? Kudayçı?
— Emnegedir anıñdı körö albadım; kudayga işenbeym, tuugan,— ölsöñ körüñdü çöp
basıp, iziñ öçöt. Bar bolgonu oşo.
— Sen munu kanday deysiñ? Men dalay adamdı öltürdüm, al emi aligi ayal ak köñül,
elden jardamın ayabagan adam boluçu. Jalgız oşonun kanı meni kançaga alıp bararın
bilesiñbi? Jok, tokton turçu...
— Emne, ölsöm janım soo kalat dep oyloysuñbu?
— Anançı, bul çındık.
Prokofiydin ölümü oor boldu, demi kıstıktı. Birok akırkı saatta emnegedir
jeñildene tüştü. Stepandı çakırdı.
— Kana, tuugan, kayır koş. İçer suum, körör künüm büttü okşoyt. Murda korkçu elem,
emi korkpoy kaldım. Ertereek ele bütsö eken.
Oşentip, Prokofiy oorukanada öldü.

XVII
Bul ubakta Evgeniy Mihayloviçtin işi ulam tömöndöp bara jatkan. Magazin küröögö
koyulgan. Soodası jürbödü. Şaarda başka magazin açılgan, aga karabay, protsentti talap kıla
berişti. Protsent tölöö üçün kayra da karız aluu kerek. Oşentip, magazin jana bütkül tovar
satılmak boldu. Evgeniy Mihayloviç ayalı eköölöp tuş-tuşka çabagandaştı, eptep bul
abaldan çıgıp ketüü üçün tört jüz som kerek, birok eç jerden tabılbadı.
Ümüt jalgız köpös Krasnopuzovdo kaldı, anın oynoşu Evgeniy Mihayloviçtin ayalı
menen taanış. Birok Krasnopuzovdun ayabaganday akçasın uurdap ketkendikteri oşol kezde
şaarga maalım bolup kalgan. Jarım million eken dep aytıp jatıştı.
— Anı uurdagan kim ekenin bilesiñbi?—dedi Evgeniy Mihayloviçtin ayalı. —
Vasiliy, bizdin murdakı dvornik. Al oşol akçalardı közünö karabay, tuş keldi çaçıp
jüröt deyt, politsiya da satılıp ketiptir.
— Akmak boluçu,— dedi Evgeniy Mihayloviç. — Oşondo al bergen ubadasına turbay,
tez ele uurulukka baş koybodu bele. Anday kılat dep eç oylobogom.
— Eldin aytımına karaganda, bizdin koroogo da kelgen eken. Kuharka da körüptür. Al
on tört jardı koluktunu küyöögö beriptir dep kuharka ayttı.
— Keljireşet.
Dal oşol maalda kazimet kurtka kiygen, türü bir başkada ulgayıñkı kişi kirip
keldi.
— Saga emne kerek?
— Sizge kat bar.
— Kimden?
— Anda jazılgan.
— Joobu kerekpi? Toktoy tur.
— Bolboyt.
Aligi adam konvertti berdi da daroo çıgıp ketti.
— Kızık!
Evgeniy Mihayloviç kalıñ konvertti açtı, öz közünö özü işenbedi: jüz somduk
kagazdar. Törtöö. Bul emnesi? Evgeniy Mihayloviçke çala sabat jazılgan kat da bar eken:
«İnjilde atañdı öltürgöngö eneñdi alıp ber dep aytılat. Bayagı kupondun ayınan siz maga
kıyanattık kıldıñız, oşentip men dalay mujikti sızga olturguzdum, a men baarı bir seni
ayaym. Mobu tört ekaterinkanı alıñız da özüñüzdün dvornik Vasiliyiñizden eken dep
biliñiz».
— Jok, bul tañgalarlık okuya,— dedi Evgeniy Mihayloviç, bul sözdü ayalına da, özünö
da ayttı. Oşentip munu estegende je bul jönündö ayalına aytkanda közünö jaş tegerenip,
köñülü jaydarılana tüşöt.

XVIII
Suzdal türmösündö on tört din kızmatkeri jatçu, negizinen bardıgı pravoslavieden
artka çegingender; İsidor da oşol jakka aydaldı. Svyaşçennik Mihail İsidordu kagaz
boyunça kabıl aldı, anı menen süylöşpöy turup, maanilüü kılmışker katarı, özünçö
kameraga jaygaştırttı. İsidordun türmödö jatkanına üç jumaga karaganda svyaşçennik
Mihail kamaktagılardı kıdıra baştadı. İsidorgo kirip, kanday muktajdıgıñ bar dep
suradı andan.
— Mende muktajdık köp, eldin közünçö ayta albaym. Jekeme-jeke olturup süylöşüügö
mümkündük ber.
Alar tikteşe kalıştı, Mihail korko turgan eç nerse joktugun tüşündü. İsidordu
menin üjürömö alıp kelgile dep buyruk kıldı, alar eköö jalgız kalışkanda, mintip ayttı:
— Kana, süylöy ber.
İsidor çögölöp oltura kaldı.
— Boordoş!— dedi İsidor,— Bu senin emne kılganıñ? Özüñdü aya. Senden aşkan
şumpay jok, ıyık bütköndördün baki-joguna akarat keltirdiñ.
Bir aydan kiyin Mihail İsidor baş bolgon jeti adam künöölörün moyundarına alıp,
ökünüştü, keçirim bergile dep kat jönöttü, özü da monastrga surandı.

XIX
Aradan on jıl öttü.
Mitya Smokovnikov tehnikalık okuu jayınan kurstu bütürdü. Sibirdegi altın çıkkan
jerde köp aylık alıp, injener bolup iştep jürdü. Al uçastoktordu kıdırmak boldu.
Direktor janına katorjnik Stepan Pelageyuşkindi koşup algın dedi.
— Kantip katorjnikti? Al korkunuçtuu adam da?
— Çooçuba. Al takıba adam.
— Al kanday jürüp takıba bolo kalgan?
Direktor jılmaydı.
— Altı adamdı öltürgön, birok ıyık adam. Men kepil bolom.
Oşentip Mitya Smokovnikov Stepandı kaşka baş arık, küngö küygön adamdı eerçitip
jürüp ketti.
Stepan kolunan kelgen jerlerde başkalardı öz balasından kılıp kanday baksa,
joldu karay Smokovnikovdu da oşondoy baktı, joldu karay öz ömür bayanın tökpöy-çaçpay
añgemelep berdi. Azır kandayça jana emne üçün, kantip jaşap jatkandıgın da ayttı.
Kızık okuya baştaldı. Uşuga çeyin içkilikten, ookattan, kartadan, şaraptan, ayaldan
başkanı bilbegen Mitya Smokovnikov ömüründö birinçi jolu oygo çömüldü. Bul oy andan
alıstabadı, bargan sayın anın jan düynösün astın-üstün kıla berdi. Aga çoñ payda çıkçu
orundu sunuş kılıştı. Al andan baş tarttı, kolundagı akçasına imenie satıp alıp,
üylönmökçü, alının jetişinçe elge kızmat kılmakçı boldu.

XX
Al dal oşondoy kıldı. Birok aldı menen atasına keldi, jañı üy-bülö kütköndügü
üçün anı menen ayabay arazdaşıp jürgön. Emi atasına jakındaşmak boldu. Oşondoy
jasadı. Atası tañdandı, anı kelekelep külüp jürdü, anan uuluna katılganın özü ele taştap
koydu, anın aldında dalay-dalay künöölüü bolgon, mına oşol uçurlardı estey baştadı.
1904.