Saulıq kilti öz qolıñda

BIRINŞI BÖLIM
EKINŞI BÖLIM
ÜŞINŞI BÖLIM
TÖRTINŞI BÖLIM

Adam balası erte zamannan-aq öz densaulığın nığaytuğa jəne özin-özi
emdeu əreketterine ayrıqşa nazar audarumen keledi. Bul orayda köptegen
tamaşa təjiribelerdiñ jinaqtalğanı belgili. Olardıñ ülken bir salası –
ağzanı aşıqtıru. Qolıñızdağı eñbekte osı salada talmay eñbek etip kele
jatqan belgili qalamgerler Pol Breggtiñ (AQŞ) «Aşığudıñ ğajabı»,
G.Malahovtıñ (RF) «Deneni tazalau, neseppen emdeu», Katsudo Nişidiñ
(Japoniyä) «Tabiği jasaru» kitaptarın aqtara otırıp, avtor öz
təjiribesin de alğa tartqan. Atalmış avtorlardıñ eñbekterinen mol
mağlumat paydalanılğan.

Uatqan Jarqınbay bul eñbeginde durıs tamaqtanu, jüyeli türde aşığu
jayın təjiribe arqılı bayanday otırıp, osı salada jarıq körgen basqa
avtorlardıñ derekterin paydalanğan.
Kitapta köp nərsege köñil bölinip, densaulıqqa paydalı jəne ziyändı
jayttar saralanğan.
U.Jarqınbay uzaq jıldar boyı hirurg qızmetin atqarğan bilikti de
bilimdi azamat. Bul kitap biraz öñdelip, ekinşi ret baspadan şığıp otır.
Sondıqtan da oqırman qauımnıñ köñilinen şığatınına senemin.
Töregeldi ŞARMANOV, meditsina ğılımınıñ doktorı, akademik

BIRINŞI BÖLIM
AŞIĞU
Densaulıqtıñ negizi – salauattı ömir saltı, auru-sırqaudıñ aldın alu,
dərisiz daualau, işimdiksiz tamaqtanu. Şılım şeguden, ərtürli
himikattardan adam balası özinözi qorğay bilui qajet. Tabiği tağamdar
men himikatsız dəri-dərmekter qoldanu, qorşağan ortanı sauıqtıru
qoğamdıq məsele. Munıñ bəri de tabiği gigienadan tuındağan. Halıq
arasında «işip-jeu üşin ömir sürme, ömir süru üşin işip je», – degen
qanattı söz bar.
Al tabiği gigienanıñ negizin saluşılardıñ biri R. Troll: «Himiyälıq
dəri-dərmektermen daualau adam ağzasına jat, ğılımi turğıdan qarağanda
tantu, tabiğatına ziyändı», – degen.
Himiyälıq dərige negizdelgen emdeu tek aurudıñ bastalğan eñ qattı
kezeñinde ğana kömektese aladı, biraq mülde sauıqtırıp jibere almaydı.
Orıs halqınıñ ulı fiziologı İ.P. Pavlov: «Adam denesi eñ joğarı
dərejede özinözi basqaruşı, bağıttauşı, qoldauşı, jetildiruşi» – dep
eseptedi. Bul jüye tabiğat bergen zañ küşine bağınadı.
Tabiği gigiena degenimiz – tabiğat zañın bilu, sauıqtıru jinağı, barlıq
deneniñ bütindey tutastığın tabiği ədistermen sauıqtıru (K.Nişidiñ
densaulıq jüyesimen ömir süru tamaqtan uaqıtşa bas tartu, jügiru, suda
jüzu, terleu, dene eñbekterimen şuğıldanu, deneni suıqqa şınıqtıru,
orındı tamaqtanu – tamaqqa tabiği kökönisterdi, jemis-jidekterdi
molıraq paydalanu t.b.).
Tabiği gigiena bizdiñ jeke basımızğa özimiz qamqorlıq jasau
mümkinşiligi men bilimin sıyladı. Dəstürli meditsina aurudıñ payda bolu
sebebimen emes, aurudı emdeumen şuğıldandı. Densaulıq – jeke adamnıñ
jeke basınıñ məselesi. Ərbir adam öz auruına özi sebepker boladı, yağni
auruına özi kinəli. Auanıñ lastanuınan, ortanıñ radiatsiyämen
lastanuınan saqtau, himikatsız dəri-dərmekter men tabiği tağamdar
qoldanu, qorşağan ortanı sauıqtıru memleketpen aralıq məsele. Biribirinsiz alğa baspaydı.
Tabiği gigienanıñ payda bola bastağan alğaşqı jıldarındağı ğılım
qayratkerleriniñ biri – Pol Bregg. Özi dəriger. «Aşığudıñ ğajabı» degen
kitap jazğan. 90 jasında sergek, tözimdi, küşi mığım, qozğalısında şek
joq, ikemdi bolğan. Kün sayın 3-5 şaqırım jügirip, suda köp uaqıt jüzip,
tauğa örmelep, tennis oynap, bi keşterine de qatısıp, uzaqqa jayau saparğa
şığudan da jalıqpağan. Adamnıñ tözimdiligin tekserude sahara
şölderinde su tatpay ötken eken. Ol künine 12 sağat jumıs istese de eş
jeri auırıp, şarşaudı sezbegen. Meditsinalıq taqırıpta dəris oqudan
da jalıqpağan.
P. Bregg jüyesiniñ negizi – ağzanı tabiği sauıqtıru, aşığumen tazartu,
durıs tamaqtanu, jattığıp şıñdalu. Köñil küydiñ köteriñki boluına
ülken mən bergen, tabiği sauıqtırudıñ quramı dep eseptegen. P. Bregg
jüyesiniñ negizgi tetiginiñ biri tiimdi tamaqtanu, kündelikti tamaqtıñ 60
payızı jemis-jidek, kökönis boluın, onı şiki nemese şala pisirip
paydalanudı usınğan. 0ndiris öñdeuinen ötken-işip jemderden bas tartuğa
keñes bergen. Olar – qant, konfet, kakao, kofe, şokolad, pryanik, tort,
peçene, ərtürli toqaştar, şujıqtar, konserviler (et, balıq, tosap). Bregg
etke öte üyir boluğa keñes bermegen, qayta aptasına 3-4 ret azdap jeuden
arı barmaudı oñdı körgen. Bregg sauıqtıru ədisimen şuğıldanuğa, eñbek
belsendiligin arttıruğa, deneni şınıqtıruğa ülken köñil audarğan.
Densaulığı bosañsığan adamdarğa jayau jüruden bastap, birtebirte
jügiruge keñes bergen. Taza auada uzaq uaqıt seruendeu, durıs demala bilu,
osınıñ barlığı P. Breggtıñ sauıqtıru jüyesiniñ quramına jatadı. Ol
öz jüyesinde aşıqtırıp, sauıqtıruğa köp köñil böledi.
Aşığu – tamaqtan uaqıtşa bas tartu, deneni edəuir tazartu degen söz.
Soñğı məlimetterge süyensek, jemis-jidekpen küzde, dəndi daqıldarmen
qısta, kökönispen jazğıturım jəne jazda tamaqtanu orındı dep
esepteledi. Bul kökönis pen jemis-jidekterdi qısta jeme degen söz emes.
Deneni jinaqtalğan as qaldıqtarınan tazartu üşin apta sayın bir kün,
mezgil sayın 7 kün aşığıp üyrenu paydalı. Aşığıp tamaqtan bas
tartqan kezde tek buğa aynaldırıp alğan su işken jön. Aşığu degenimiz –
oñdı tamaqtana bilmeytin, araq işetin, şılım şegetin, naşa qoldanatın,
lastanğan su, aua, himiyälıq dəri-dərmekterdi köp paydalanatın
adamdardıñ denesin ulı qaldıqtardan tazartu, söytip ağzanı özinözi
ulandırudan qutqaru ədisi.
Bregg aşığudan burın dərigerden keñes aludı, aşığu kezinde dərigerdiñ
nemese təjiribeli adamnıñ baqılauında boludı eskertse, G.Malahov:
«aşıqqan adamğa dərigerdiñ de, təjiribeli adamnıñ da qajeti joq,
aşıqqan adam özinözi basqara bilui qajet» – deydi.
«Ərbir adam denesiniñ aşığu əserine jauabı derbes bolatındıqtan, oğan
naqtı retsept joq» – deydi Yu.S.Nikolaev.
Aşıqqanda jüyeli türde aşığu jön. Durıs aşığıp, tamaqtanu erejesin
ustana bilseñ, qan qısımıñ qalıptan joğarı bolsa azayadı, ızaqor,
aşuşañ bolsañ – teritersegiñdegi qotır, qışıma bolsa, ol da joğaladı.
Aşığudı K. Nişidiñ jüyesimen qosa, neseppen uştastıra alsañ,
köptegen dert, derbezden (osteohondroz) sauığasıñ, sonday-aq, köptegen
auru-sırqaudıñ aldın aluğa boladı.
Aşıqqan kezde Bregg jatıp demaludı usınğan. Soñğı jıldarda aşığudı
zerttegen təjiribemen bayqaudıñ nətijesinde, aşıqqan kezde ər türli
sport, dene şınıqtıru, dene eñbegimen şuğıldanuğa bolatındığı
dəleldendi. Ras qaysı, bir adamdar da aşığu kezinde dene eñbegimen
şuğıldanıp jürgende denesi bosap, bası aynalğanday da boladı. Eger
onday belgi bilinse jatıp, azdap dem alsa, basıladı. Sebebi,
jasuşalardan jinalğan ulı qaldıqtar qanğa quyıladı. Al, jası
ulğayğan, denesi öte bos, qozğalğısı kelmeytin adamdarğa jumıs istetuge
bolmaydı. 0zi qalap tursa ğana boladı. Bul arada söz uzaq uaqıt jayau
seruendeu, şañğımen jüru, jügiru turalı bolıp otır. Men özim
aşıqqanda eşbir eñbekten bas tartpaymın. Qayta dene eñbegine
qızığuşılığım arta tüsedi.
Bregg: «aşığu aldında jəne aşığu kezeñinde tabiği bolmısqa qarsı
bolğandıqtan, klizmamen iş tazalauğa bolmaydı» – dese, K. Nişi –
«aşığu aldında jəne aşığu kezeñinde kün aralatıp, klizmamen işekti
tazalap turu jön» – deydi. Bul közqarastı Yu.S.Nikolaev, Şelton,
G.Malahov ta quptaydı.
P.Bregg öziniñ jazğan «Aşığudıñ ğajabı» degen kitabında: «aqşağa tösek
satıp aluğa boladı, biraq uyqı satıp ala almaysıñ» – dep jazadı.
Densaulıq – zor baylıq. Deniñ sau bolmasa, baylıqtan ne payda.
Salauattı ömir süru üşin aqşanıñ da röli az emes. Raqat ömir süru üşin
qora-qopsıñnan bastap, jatar ornıña deyin qalauıña say boluı kerek.
Adam ata, Haua anadan bastap, adam balası uzaq ömir sürgisi keledi-aq,
biraq ol mümkin emes. Adam balası ölimnen qaşıp qutıla alğan joq,
qayda barsa da aldında qorqıttıñ köri qazulı. Biraq kezdeysoq ajalğa tap
kelmegen adam salauattı ömir saltın saqtap, tabiği tağamdarmen
tamaqtanu erejesin saqtay bilse, uzaq ömir süruine boladı. Adamnıñ ömir
kilti öz qolında. Keybireu öziniñ tağamğa, işimdikke ustamsız,
qomağaylığımen tabiğattıñ jobalağan jasınıñ jartısına da jetpey
öledi.
Eger qolaysız jağdaylar əser etpese, jabayı jəndikter öziniñ tolıq
jasına jetedi. Tipti, millionnan bir adam da ömir süru şegine jetpeydi.
Al jan-januarlar tirşilik etu üşin nemen qorektenudi sezimi arqılı
rettep, kerektisin ğana paydalanadı. Al adam neğurlım ulı işimdiktermen
qosıp, siñimdiligi auır aspen tamaqtanadı. Soñınan «biz nege 100-150 jıl
jasamaymız» dep tañdanadı. Biz köp jasauğa qumar-aqpız, al ömir
jasımızdı özimiz qısqartamız. Munda qanday mən bar. Adamnıñ işki
qurılısınıñ eñ kişkentay bölşekterine deyin ğajap, aqıloyı eñ joğarı
jetilgen bola tura qabileti jumbaq küyinde qalıp otır. Adam bitimi
sezimtal, nəzik, meyirban, aqıldı bolğanımen, öz denesine nazar audarudan
göri qolındağı üy januarların baptap qaraudı artığıraq köredi. Tarihi
eskertkişterge, tipti eski zamannıñ tasqa salğan tañbalarına köbirek
qamqorlıq jasaluına tañ qalasıñ. Bəri de qajet şığar, biraq adamnıñ öz
densaulığına közqarası basqa boluı tiis. Durıs oydıñ adamdarı
baqıttı, paydalı, uzaq ömir sürudi qalaydı. Mümkin bolsa, uzaq ömir
süruge aparatın senimdi densaulıq erejege say boluı şart. Əttegen-ay,
sol – zañdılıqtıñ barlığı orındala bermeydi.
HIH–HH ğasırlardıñ öliarasında dene şınıqtırudıñ negizin qalauşı
Bernar Makfedden: «Dene şınıqtıru mədenieti» degen jurnalınıñ
sırtqı betine «Auru – bul qılmıs, qılmısker boludan saqtanayıq» dep
jazadı.
Əlsizdik, bosañdıq, auruşañdıqtı men adamnıñ ğajap denesine kelgen
qorlau qılmısı dep bilemin. Men özimniñ densaulığımdı qalpına
keltirip, jaqsartu üşin qajetti mümkinşilikterdi saqtay otırıp, deneni
jetildiru şaraların da paydalanamın» – dep jazadı P.Bregg. Arı qaray
«sergektik, ömirge tözimdilik, könbistilik siyäqtı qasietterdi ustanıp,
paydalanuım arqılı men özimdi «densaulıq millionerimin» dep
sanaymın» – deydi.
Adamnıñ kəri-jasına qaramay, densaulıqtıñ quanışına bölenu,
densaulıq millioneri bolu üşin de eñbektenu qajet. Kərilikti
moyındamaudıñ negizgi «qupiyäsı» tabiği tağamdardı paydalanu, tağam
türlerin jañartu, jüyeli türde tamaqtan uaqıtşa bas tartu, taza auada
seruendep, taza su işip, dene şınıqtıru jattığularımen şuğıldanıp,
durıs demaludan turadı. Jüyeli türde aşığıp, tamaqtan bas tartıp,
deneni tazartıp ədettenseñiz, sizdiñ deneñizdiñ özi-aq eñbek etip, qimılday
berudi tilep turatın boladı. Jattığuğa şığındağan uaqıtıña ökinbeytin
bolasıñ. Kün sayın sergip, deneñ jeñildep, jürisiñ jıldamdap, bükireye
bastağan beliñ de jazılıp, kelbetiñ jaqsarıp, tik jüretin bolasıñ.
Sondıqtan «Az jeseñ – köp jasaysıñ, kim öziniñ jaramsız ədetterinen
bas tarta alsa, – küşti sol», – degen ğoy Bendjamin Franklin. Tirşilik
köziniñ quatın ünemdep jumsau üşin az je, aşıq. Biz ulanğan düniede ömir
sürudemiz. Tirşilik quatı dene qızuın ünemi 36,6 gradusten tömendetpey,
joğarılatpay ustaydı. Dene qızuı budan tömendese de, joğarılasa da
auıramız. Qazirgi zaman mədenietine say tirşilik quatınıñ jauı köp.
Olar – adamdardıñ özi jasağan ular. Biz udı ömirden alastatıp
joğaltuımız abzal.
Qalalı jerler men poligondarda bizdiñ demalatın auamız radiatsiyämen,
öndiris peşteriniñ budaqtağan tütini, şañ-tozañ, qaptağan köp maşina,
tehnikalardıñ şala janğan ulı gazdarımen ulanğan. Sondıqtan da tınıs
ağzalarınıñ, ökpeniñ ragı, qantamır, jürek aurularınıñ köbeyüi tipti ana
qursağında payda bolğan urıqtıñ durıs damımay ərtürli jağdayğa
uşırap, dene müşeleri ne köp, ne az, qarnı qampiğan, bası şekten tıs
ülken bolıp, adam siqı joq nərestelerdiñ tuuına janıñ türşigedi.
Auanıñ lastanuın densaulıqtı bılay qoyğanda, ultqa töngen qater dep
biluimiz qajet.
Bizdiñ özen, kölderimizde lastanğan sudı işuge jaramdı etu üşin hlormen
tazalau ədisi durıs emes. Sebebi, hlor denege barıp uğa aynaladı.
Sondıqtan hlordıñ ornına ottegini paydalanadı.
Eger biz denemizdegi ulı zattardan arılıp, tazalanamız desek, aşığu
qajet. 0ytkeni, astan uaqıtşa bas tartıp, ağzanı fiziologiyälıq
demaldırsaq, tirşilik quatın qalpına keltiremiz. Quat közi molayğan
sayın u azayıp, birtebirte mülde alastatıladı. Aşığu degendi deneni
sauıqtıru, tazartu dep tüsingen jön. Biraq emdeu emes. Biz aşıqqanda,
işip-jegen tağamdı qorıtu üşin jumsalatın tirşilik quatı endi
denemizdegi ulı zattardı sırtqa bölip şığaruğa jumsaladı.
Jer öñdeuge de, şıbın-şirkey, qurt-qumırsqamen küresude de himikattar
paydalanıladı. Sonıñ biri – DDT dep ataladı. Auılşaruaşılıq
önimderi, kökönis, jemisjidekterge deyin himikattarmen tıñaytıladı.
DDT jəne basqa himikattar jerge, soñınan astıq önimderine, kökönis,
jemis-jidekteriniñ tamırı arqılı siñedi. Degenmen, ulı zattardı azaytu
üşin qızanaqtıñ sırtqı qabığın sıdırıp, səbizdiñ sırtın ğana tağam
etip, özegin paydalanbaytın da ədister bar. Tağamdarmen denege engen
ulardı sırtqa şığaru üşin 3-4 kün aşığudı umıtpañız.
Bazarlardıñ sauda-sattıq qoymasında alma, jemisjidek əp-ədemi bolıp,
jıltıldap turadı. «Baqsam baqa eken» demekşi, Şolohovtıñ «Köterilgen
tıñ» romanında: «sığandar arıq attı jelmen ürlep qampitıp qoyıp,
satpauşı ma edi: sol jarqırağan ədemiliktiñ de jönin bilgen artıq emes.
Şamnıñ mayımen juqalap sılap qoysa bəri ədemi körinedi. Ondağı
balauız önimniñ şırının auağa uşıp ketuden saqtaydı, dəmin ketirmeydi
– dəmdi jaña ğana sabağınan üzip əkelgendey körinedi. Biraq şamnıñ mayı
munay önimi ekeni barşağa məlim. Ol işke barıp, as bolıp siñbeydi.
Söytip, odan sandağan auru payda boladı. Sondıqtan onı da aşığumen
ğana deneden şığara alasıñ.
Adam denesi jeke jasuşalardıñ jiıntığı. Eger biz durıs tamaqtana
bilsek, tamağımız bizdiñ ösip, er jetuimiz üşin negizgi qajettiligimizdi
öteydi. Ağzalar qızmeti qalıptı bolsa, biz 120 jastan da artıq jasaymız.
Eger adam sasığan auamen dem alsa, onıñ torşalarına tigen əserden
auırıp, tösek tartadı, ne ölip tınadı. Jeytin asın bılğap, onıñ
quramın sintetikalıq himikattarmen özgerte berse, dene jasuşalarına
ziyänın tigizedi. Olar qızmetin toqtata bastaydı. Onday zattarğa
beyimdeluden qaladı.
Eger deneniñ taza boluın qoldağıñız kelse, işegiñizge klizma qoyıp, 2436 sağat aşığıñız. Osınşama uaqıt aşıqqanda himikattardan
tazalanasız. Aşığar aldında jəne soñında nesepke zerthanalıq zertteu
jasatsañız nətijesi belgili boladı.
As tuzı – natriy suda erigende ulı siltige, hlor – öte ulı gazğa aynaladı.
Mine, osını biz as tuzı dep aytamız da, tuzsız tamaq jecek dəmi kelmeydi.
As tuzı – tağam emes. Denege siñbeydi. Tuzdıñ quramında vitaminder, nər
juğımdılığı joq. Tuz jürekke u retinde əser etedi. Ol denedegi
qaltsiydi joyıp, işek-qarınnıñ şırıştı qabıqtarına ziyänın tigizedi.
Tuz densaulıqqa ziyändı bolsa, adamdar onımen nege qorektenedi? Sebebi,
mıñdağan jıldar boyı tamaqtı tuzdap jep keledi. Bul aqırı ədetke,
nanımğa aynaldı. Tuzsız tamaq dəmsiz boldı. Onıñ densaulıqqa paydası
bar ma? Köptegen elder as tuzın müldem paydalanbaydı. Odan kelip-keter
ziyän joq körinedi. Mısalı, eskimostar. Tuz üy qustarına umen birdey.
Büyrektiñ nəzik süzgişterine tuz qanday əser etetinin oylap köriñiz.
Asqazan, büyrek arqılı tuzdı sumen juıp şığaruğa kirisedi. Mine, osı
kezde tuzdalğan tağam jegen adamdar şöldey bastaydı. Basqa müşelerge
qarağanda büyrek tuzdan köp ziyän şegedi. Sırtqa şıqpay qalğan tuzdar
tabanğa, asıqtıñ buınına şöge bastaydı. Dene tuzdı eritu üşin tuz
şögindisine sudı mol jibergendikten, isik payda boladı. Osteohondroz –
tuzdıñ jasağan derti. Jürektiñ qızmeti qandağı kaltsiy men natriy
tuzdarınıñ ara qatınasına tikeley baylanıstı.
As tuzınıñ qan quramındağı mölşeri köbeyse, kaltsiydi şayıp jiberedi.
Qan qısımı men jürektiñ soğuın arttıradı. Ərine, qan qısımınıñ
köbeyüine tuzdan basqa da sebepter mol. Adam özin-özi zorlap oylanu,
şamadan tıs jumıs isteu, qayğı-qasiretke duşar bolu, şılım şegu,
spirttik işimdikterge əuestenu, dəri-dərmektiñ janama əseri, maşina,
tehnikalardan şığatın şala janğan ulı gazdardıñ da əseri bar. Ərine,
osı faktorlardı joya alsaq, jürek, qan tamırları men qan qısımı
sırqattarınan ayığatın bolar edik.
Jumıs ornı öte ıstıq öndiristerde jumısşı terlegende «denesindegi
tuzdar azayıp ketedi» – dep, tuz jegizip jatatın elder de kezdesedi. Al,
bul durıs emes. Köp terlegennen tuz azaymaydı. Bizdiñ qazirgi jeytin
negizgi jemister men basqa tağamdarda qajetimizdi öteytin tuzdar (natriy)
jetkilikti.
Tağam quramındağı tabiği natriy jetkilikti bolğandıqtan natriy tuzın
denege jiberudiñ qajeti joq. Nauqas adamdarğa ota jasağannan keyin
qanına 0,85 %, keyde odan da köp mölşerde tuz eritindisin qUyadı. Negizgi
auruınan ayığıp şıqqanna keyin əlgi adamdardıñ qaysıbiriniñ qan
qısımı köterilip, beynet şegedi. Nauqas neden bolğanın bilmeydi. Dəriger
ota jasağannan keyin natriy eritindisinen qanğa neşe litr jibergenimen
eşbir isi joq. Mine, biz söytip keybir kezderde qan qısımı auruın
auruhanadan da alıp şığamız. Eger büyregi zaqımdalmağan bolsa, tuzsız
tamaqtanıp, birneşe kün aşıqsa, qan qısımı qalpına keledi. Al,
büyrektiñ nəzik süzgileri qızmet istemey qalğan bolsa, onda söz joq qiınğa
soğadı. Denege tuzdauşı dəriler emes, tabiği natriy qajet. Tabiği
natriy kündelikti işetin suda, kökönisterde, ette mol.
P.Bregg bılayşa jazğan: «Meniñ 50 jıl ömirimde aşığıp jasağan
təjiribemmen ğılımi zertteuimde bayqağanım, joq degende tört təulik
(96 sağat) aşıqqanda tuzdar deneden şığatın mümkindik bar.
Ol üşin nesebiñdi zertte. Tek bulap alğan su işip tört kün aşığıp kör.
Alğaşqı küngi nesebiñdi jina. Onı jinağan bötelkeñdi salqın köleñkeli
jerge 2-3 apta saqta da, 12 ne 21 künnen keyin jarıqqa şığarıp qarasañ,
bötelkeniñ tübinen natriydiñ janama tirşilik əreketin köresiñ. Qaşan
nesebiñnen natriy tuzı joğaladı, sol kezde büyregiñ kedergisiz jumıs
isteydi.
Auzıñ qurğap, şöldeytin ədetiñmen deneñdegi azdağan isik ketedi. Işipjegen tağamdardı siñiruge jumsalatın tirşilik quatın aşıqqan kezde
endi tek deneniñ ərbir tükpirine jinalğan ular men tuzdardı sırtqa
şığaruğa jumsau mümkindigin aldıñ, jasuşalarıñ jasardı. Tört kün
aşıqqannan keyin endi tuzdı tağam qoldanudı tıyu kerek. Barlıq türli
işip-jemderde «jasırın tuzdar» bar. Sondıqtan apta sayın bir təulik
aşıqqan jön. Aşığu – tazalauşı, biraq daualauşı emes. Parız – qatañ
əmirşi. Biz buğan bağınuımız mindet.
Tirşilik quatı – qımbat dünie, dükende satılmaydı. Köptegen adamdar
kofede, araqta, şayda, koka-kolada tirşilik quatı bar dep oylaydı.
Qatelesedi. Tirşilik quatı adamğa ömir süru üşin Allanıñ ğana bergen
sıyı. Adam jaman ədetterdiñ saldarınan auıradı. Küş-quatı
tömendeydi. Tirşilik quatı azayadı. Söytip denesi bosañsidı. Küşquatınıñ tömendeuinen büyrek, teri, ökpe, işek – barlıq ulı qoqıstardı
bölip şığaru jüyesiniñ tirşilik əreketi bayaulaydı. Söytip, ərtürli ulı
zattar deneden tolıq bölinip şıqpaydı.
Deneniñ ərtürli bölikterindegi ulı şögindiler sezim jüyesine əser
etetindikten auırtadı. Bul sizge berilgen salauattı ömir süru
zañdılığımen eseptespey jatqanıñızğa tabiğattıñ aldın ala berip
otırğan dabılı. 0zimniñ jağımsız qılığımnan boldı dep adam özin
kinəlamaydı. «Joq, men suıq tigizip aldım, şarşadım, özimdi naşar
sezinemin, sebebi men qartaydım» – deydi. Nağız şındıq aytılmaydı.
0zin-özi aqtaumen boladı. Sizdiñ mezgilsiz qartayuıñızben ol jer, bul
jeriñizdiñ auruı jəne derttiñ payda boluına öziñiz ğana jauaptısız.
Basqa eşkim de jauap bermeydi. Tirşilik quatınıñ deñgeyin tömendetip
alğansız. Deneden ular bölinip şıqpaydı. Jinalğan ular ol jer, bul
jeriñizdi auırtadı, sizdi qinaydı.
Aşığu – bul tabiğat tirşilik quatın saqtağan qoymanıñ kilti. Aşığu –
ərbir jasuşa, ərbir müşege tirşilik quatın sıylaydı. Siz üşin munday
qızmet jasau eşkimniñ qolınan kelmeydi. Munı öziñe-öziñ ğana jasauıñ
tiis. Barlıq aurudıñ 99 payızı durıs emes, tabiği emes tamaqtanudan
şığatınına senemin. Adamdar özderiniñ auruın, mezgilsiz qartayuın ne
bolsa sodan köredi, biraq tamaqtan boldı demeydi. Sondıqtan azap şegu
sebebi olar üşin jasırın küyinde qala beredi. Ras, rak isigi əbden ülkeyip
öñeşi bitelgen küni jep otırğan tamağınan köretini bar. Biraq, bul körinis
auru asqınıp bitkennen keyingi tirşilik.
Ədette, adamdar munıñ köp jıldar boyı asıra jep, aşığıp tazartudı
paydalanbağannan bolğanın bilmeydi. Tabiğat bul udı qay kezde
aqtarğısı keledi, mine, sol kezde «qoparılıs» jasağanın auru dep jür.
Dəl osı kezde ğana adamdar aurudan qutılu jolın izdey bastaydı. Ol jol
– aşığu ekenin eske de almaydı. Auru degenimiz – tabiğat sizdiñ deneñiz
ulı zattarmen tolıp ketkendigin bildiretin belgi. 0lgenderde auru
bolmaydı. Tirşilik iesinde ğana problema bar. Aşığu arqılı denege
jinalğan qaldıqtar men ulardı sırtqa şığaru tabiğatıña kömektese
alasıñ. Munı ərbir jabayı añ-qustar da biledi. Bul nağız jəndikterdiñ
tüysigi – eriksiz sezimi. Biz adamdar örkenietti ortada uzaq ömir sürip
kelemiz. Bul tüysigimizdi umıttırdı. Umıtqanımız aşığu edi.
Adam nağız auırğan kezde tamaqqa təbeti şappaydı, tağamnıñ iisinen
seskenedi, dəminen jiirkenip, loqsıp qusadı. Qamqorşı tuıstar men
dostar tamaq işudi ügitteydi, «tamaq iş, küş-quatıñ kiredi» deydi. Osı
sendiruden keyin siz az da bolsa tamaqtanğıñız keledi. Biraq tüysik
tamaqtanudı doğarudı eskertedi. Tabiğat sizdiñ aşığuıñızdı qalaydı.
Nege deseñiz, ağza küş-quatın deneni tazalauğa jumsağısı keledi. Tabiğatananıñ nəzik dıbısın estu men tüysinu qiın. Aşıqqanda sizdiñ sezinu
qabiletiñiz küşeyedi. Aşığu – aqıl-oydı sergitedi, tabiğat tılsımın
tüysik arqılı sezindiredi.
Egipet, ulı Aleksandriyä bir kezde dünie jüziniñ mədeniet ortalığı
bolğanın bilemiz. Sol kezde adamdar jılına 40 kün aşığuğa mindetti
bolğan. Uzaq uaqıt sudan basqa dəm tatpağan, aşığudı biletin bilgir
abızdardıñ qasında bolıp, üyrengen. Budda, İsa, Muhammed (ğ.s.)
payğambarlardıñ özderi de aşığadı eken. Sonımen, aşıqqanda ağzanıñ
köñil küyi men hali tömendegendi bılay qoyıp, ülken oy küşin qosadı.
Aşıqqannan keyin aqıl-oyı ötkir, eñbegi önimdi aqparat habarlardı da
tez qabılday alatın bolatınına közi jetedi, tek tekserip köru kerek.
Viktor Gyugo denemizdegi udı adamnıñ işindegi «jılanğa» teñegen eken.
Şındıq solay. Özindik ulanu uzaq uzaq jasaudıñ jauı, mezgilsiz
qartayudıñ qatal duşpanı.
Ulanu (intoksikatsiyä) soñğı ğasırlarda adam balasınıñ eñ ülken jauına
aynalıp otır. Üyrenşikti bolğanımen az zerttelgen-di.
Özindik ulanu – bul bizdiñ qauipti jauımız bolatın sebebi, ol qandı
ulandırudan bastaladı. Jürek, bauır, büyrek, qızıl qantamırların
zaqımdandırumen aurudı ulğaytadı. Mezgilsiz qartayudıñ barlıq
sebepterin qosa aytqanda, ağzalardıñ ulanuı eñ bastısı. Qannıñ
tazalığın saqtau – bul məseleniñ jartısı ğana. Biz köbinese şamadan tıs
köp tamaqtanıp, aldıñğısın qorıta almay jatqanda, jañasımen asqazan
qızmetin auırlatamız. Biz naqtılı belgilegen sağattarda: qarnıñız aş
pa, toq pa, oğan qaramastan, tüski tamaq işetin mezgilde toya tamaqtanuğa
ədettendik. Bul soñğı ğılımi jañalıqtarğa qarağanda quptarlıq emes.
Deni-bası tolıq sau tuğan bala ğılımğa səykes ömir sürse,
qiınşılıqsız-aq 120 jasqa jetuge tiis ekendigine küməndanbañız.
Qartayudıñ auruı degen joq. Sizdi öltiretin naqtılı bir auru bar. Eger siz
bala keziñizden durıs tamaqtanıp, apta sayın bir təulik jılına 4 ret
mezgil-mezgil 7-10 künnen aşığa bilseñiz, öltiretin aurulardıñ
mümkinşiligi azayadı.
Bizdiñ zamanımızda balalardı mülde teris tamaqtandıradı. Birinşiden,
köptegen analar balalarına omırauın emizbeydi, ne emşekten öte erte
şığaradı. Sondıqtan bala özine eñ qajetti tağam – ana sütiniñ nərin ala
almaydı. Balalar bötelkeden emizik emedi. Barlıq paydalı zattardan
tazartılğan aq un, şaqpaq qant, qauipti tuzdarmen tamaqtandırıladı. Osı
zamanğı balanıñ denesin ulau tua sala bastaladı. Sondıqtan mezgilsiz
küyreu sözsiz boladı, bireuge erterek, bireuge jayıraq. Eger siz densaulıq
jöninde naqtılı məlimet alğıñız kelse, jan-jağıñızğa qarañız:
köptegen balalardıñ tisin qurt jep, bülingen. Köbisi 20 jasqa jetpey-aq
jasandı tis saldıradı. Tağamnıñ asqazanğa jağımdısı siltilisi bola
tura, işip-jegenimizdiñ köbisi qışqıl. Bilimsizdiktiñ özi qauipti jau.
«Bala kezimde – dep jazadı P. Bregg – tamaqtı qalıñ etip maylağan tabağa
tauıqtıñ balapanınan bastap, şoşqanıñ tuzdap, sürlegen mayı men eti,
kartop, qoyu tuzdalğan qaymaq, köptegen toqaş (pirojki) siyäqtı ərtürli
quırılğan tamaqtar jep, qaynatpası (varene) tağı bar jəne jıldar
boyı özindik ulanumen azap şekkenimdi bilmegenmin. Munan basqa köptegen
qozdıruşı zattar, ulandıratın tağamdarmen tamaqtanğanmın.
Özindik ulanu saldarınan 8 sağat uyıqtaudıñ ornına 10 sağat
uyıqtaytınmın. Sonımen qatar, uzaq uaqıt uyıqtap tursam da, sergek,
şiraq emes solğın, köñilsiz oyanatınmın».
Köptegen adamdar ömir sürip jürgen joq, tek küneltip jür. Köpşiliginiñ
denesi ulı zattarmen siresken, olar üşin ömir – azap. Künmen jarısıp,
erte turudı ədetke aynaldır, öte köp dünie jasap ülgiresiñ. 0ziñe-öziñ
küş jumsay bilseñ, jetistikterge oñay jete alasıñ. Köpşilik adamdar
şılım şegedi, kofe, pepsi-kola, spirt işimdikterine əuestigi de tüsinikti.
0zindik ulanudıñ əserinen olar tereñ uayım-qayğığa beriledi. Taza bulaq
közin eşkimniñ de ulandırğısı kelmeydi. Al, biz ömirimizdiñ qımbat böligi
qanımızdı ünemi ulandırıp kelemiz.
Bizdiñ qanımız tabiğatında siltilik reaktsiyäda boluı şart. Bas aurudan
bastap, börtpe, bezeu payda bolıp, iriñdegen qışıma şığuı qarapayım
tumau siyäqtı aurular qışqıldanudan payda boladı. Al, ol özindik
ulanudıñ saldarı. Qanımız asa lastalğan jağdayda abaysızda bizdi bas
saluğa mümkinşiligi dayın turğan, özimizdi auru etetin mikrobtardan qalay
saqtanamız. Biz mikrobtarğa qunarlı ortanı özimiz jasap, öz üyindey
sezinip, ösipönuine, ağzalardı qırıp-joya beruine mümkinşilik tuğızamız.
Qışqıldanğan qandı qalay beytarap qaldıruğa, qalay tazalauğa boladı?
Jauap: özindik ulanu biline sala qandı siltilik qosındılarımen
qanıqtıru kerek. Üş-tört kün aşığıp, soñınan siltilik tağamdarğa köş,
qışqılı mol tağamdardan boyıñdı aulaq usta. Al, qanday önimder
siltilik reaktsiyälı boladı? Əsirese, jaña kökönister, jemis-jidek, jasıl
(askök, aqjelke, piyäzdıñ sabağı) qosılğan salattar siltilik reaktsiyä
beredi. Tağamdardıñ alpıs payızı kökönister men jemis-jidek, şiki,
jaña dayındalğan boluı kerek.
Tamaq aldında ünemi salat je, şiki bolğanı jaqsı. Ulanğan əljuaz
adamdar kökönis pen jemis-jidekpen qorektenuden bas tartadı. Densaulıq
üşin siltilik kökönis pen jemis-jidek taptırmaytın tağam. Aldımen özinözi küştep jey berse, uı şığıp soñında siltili tağamdarmen tamaqtanuğa
köñili auatın boladı. Asıra jeumen öziñdiöziñ ulandırma, asıra jeu
mezgilsiz öltiredi.
Qanday önimder qışqıl boladı? Negizinde kömirsutegi, kofe, şay, spirtti
işimdikter, unnan jasalğan tağamdar, et, balıqtar jatadı. Bul önimderdi
jeuge tıyım saludıñ, tipti, jartılay şekteudiñ özi adamğa qorqınış
tuğızadı.
Eger ömir jasıñdı uzartqıñ kelse, köp nərse jasauğa tura keledi. Eñ
aqırında, burın sizge qorqınıştı bolıp köringender este ğana qaladı.
Jaña maqsat burınğımen salıstırğanda qanşalıqtı qiın siyäqtı
körinse de iske sət dep oylap, kirisip ketseñiz, məseleni şeşu tım oñay.
Negizinde jemis-jidek, kökönis, salat, jañğaq, künbağıstı talğau etip,
dieta ustanu tipti de qiın emes. Şınında, jas jemis-jidek, salat,
kökönisterdiñ tizimi köp jəne ərtürli. Osılardı mol kölemde dayındap
aludı eşkim de joqqa şığarmaydı. Jañğaq jəne barlıq dəndi daqıldar
siñimdi, dəmdi. Azğantay quırılğan jer jañğağı men badam jemisi,
künbağıs paydalı. Eger sizdiñ deneñizde qışqıldıñ artuı bilinse, tek
osı azıqtülikterdi molıraq paydalanıp, tipti, aşığumen üylestiru durıs.
Eger siz et qana paydalanatın bolsañız, onı aptasına eki nemese üş ret
jeumen şekteliñiz. Şamalı əlsirep, bey-jay bola bastasañız siltilik
tağamdarğa köşiñiz. Onıñ belgileri: bas auru, loqsu, közdiñ aldı buldırau,
ıñğaysız dəm sezinu, əlsizdik, oylau qabiletiniñ bosañsuı. Ərine, bul
belgiler asa qauipti emes. Eger bauırıñ sır berse, et pen may, qanttan bas
tartıñız. Basqaşa aytqanda, siz osınıñ bəri-bərin tabiği küyinde, yağni
jemis-jidek, kökönisterdi paydalanıñız. Jañğaq, künbağıs, jer jañğağı
aquızğa bay, 3-4 kün aşıq. Aşıqqan kezde tek buğa aynaldırğan su iş. Bul
öte paydalı. Aşığu bitken soñ tek kökönisterden dayındağan tağam jeñiz.
Ulı qışqıldardıñ kristalı (qattı dene) denede qalay payda boladı?
Bizdiñ denemiz kündelikti ömirde payda bolıp otıratın ulardan odan öziniñ
tört jüyesimen tazalap, qutqarıp otıradı. Biz ömir süru üşin
tamaqtanamız, suyıqtarmen susındaymız, auamen demalamız. Köpşilik
adamdar tamaqtı üyrenşikti dağdı boyınşa şeginen artıq jeydi.
Köbinese maylı et, jumırtqa, aq nan, qant, vafli, kəmpit jeydi, işetin
araq-şarabı tağı bar. Əlgi köp astı qorıtıp, siñiruge, munday mol
tağamdardıñ qaldığın sırtqa şığarıp tastauğa tirşilik quatı
jetispeydi. Olar jıljıp, qozğalıp turatın buındarğa şögedi. Bul öte
bayau jüretin protsess. Durıs tamaqtana bilmeudiñ saldarı köp jıldardan
soñ buındardıñ əlegin şığarıp, köñilsizdik tuğızadı. Buındağı
şoğırlanğan qışqıl kristaldar kaltsiymen qanığıp, buın arasındağı
suyıqtarğa kedergi jasaydı, auırtadı, qozğalısı şekteledi. Aldımen ayaq
zardap şegedi. Deneniñ basqa bölşekterimen salıstırğanda tabanda
qozğalatın 24 usaq süyek bar.
Munda kristaldardıñ ornalasuına mümkinşilik mol. Buındar aqırındap
iilgiştik qasietinen ayırılıp qatayadı. Onımen qoymaydı, tabannan
örlep tizeniñ buınına tüsip, otırıp turğanda auırtadı, qozğalıstı
şekteydi. Sonan soñ urşıqqa jetedi. Adamzattıñ qarğıs atqan azabı –
belde. Belinen auırmaytın adam az. Orta jastıñ adamdarı otırıpturğanda, eñkeyip-qayqayğanda azap şegip jürgenin bildirip aladı,
ıñıranıp qalğanın da estip qalamız. Ulı qışqıl kristalı belge
toqtamaydı, ol omırtqa jotasımen örleydi, iıq iinine, iıqqa, şıntaqqa,
moyınğa, bilezikke jetip, sausaqtardıñ buın-buının qualaydı. Qaysıbir
adamdardıñ ulanğandığı sonşalıq judırığın tüye almaydı, basın
oñğa, solğa bura almaydı.
Köp uaqıt maşinamen jürse de arqası aşidı, beli uyıp otıra almaydı.
24 – 36 sağat, 3 – 7 – 10 kün tamaq tatpay aşıqqanda denede sauıqtıruşı
küş payda boladı. Bul küşter denede jatır. Tek buğa aynaldırıp alğan
su işip, tolıq aşığuğa ötkennen keyin tazartu protsesi bastaladı. Aşığu
– bul işki tereñ tazartu, fiziologiyälıq tınığu, tirşilik quatın nığaytu.
Aşığu – buljımaytın ğılım. Aşığu – saqtanu tüysigi arqılı
alğaşqı adamdar men januarlardıñ qaşannan bergi özin-özi emdeu ədisi
bolğan. Aşığumen birge şöpten jasalğan dəriler arqılı deneniñ quatın
arttırıp, qabınuğa qarsılıq körsetuge boladı. Aşığu – aurudan saqtanu,
barlıq aurumen küresip qana qoymay, janama zardabınıñ joqtığımen de
erekşelenedi. Ol – deneni tabiği tazartu jolı. Auru jəne jaraqattanğan
januarlar qorektenuden bas tartadı, öytkeni onıñ saqtanu tüysigi, özin-özi
emdeu ədisi küşti. Onday jağdayda tirşilik quatı (ədette as qorıtuğa
jumsaladı) jaraqattanğan, ne auırğan denege şoğırlanadı jəne ziyändı
zattardı sırtqa şığaruğa, deneni tazartuğa jumsaladı. Aşığıp saqtanu
tüysiginiñ küştiligi sonşa osı zamanğı örkenietti adamdar arasında da
mañızdılığın joyğan joq.
Ulı adamdar aşığudı erekşe bağalap, qırıq kün sudan basqa dəm tatpay,
oraza ustağan. Jüyeli türde aşıqqan adamnıñ aqıl-oyı artıp, ğılımğa
tereñ boylap, tirşiliktiñ jasırın sırın aşu qabiletine ie boladı.
Sanalı türde tabandılıqpen aşıqsañ, ruhani, aqıl-oyıñdı jetildiredi.
Oqığanıñ este qalıp qana qoymay, kitaptı qolıña ustap oqıp otırğanday
bolasıñ. Üş kündik aştıqtan keyin oy tübindegi aqıl-oydıñ perdesi
aşılğanday sezinesiñ. Köñil qoyudı talap etetin mañızdı məsele
qarapayım bolıp qaladı.
Eske saqtau qabiletiñ ustaranıñ jüzindey ötkirlenedi. Budan köp jıldar
burınğı oqiğanıñ qay jerde, qaşan bolğanın, adamdardıñ atın eske
tüsire alasıñ.
Söytip, aşığu deneni tazartu, oylau əreketin jaqsartu jəne ruhani küşeyü
siyäqtı üş bağıtta əser etedi.
Mi estigenin eske saqtap, jaña bilim, ğılımmen qarulana beredi. 0mirdiñ
tağı bir qızığı – tatu-tətti tınıştıq ornap, işki sezimniñ
baysaldılığı artadı.
Asqazannıñ qulı bolma. Qıdırıstap, qonaqqa şaqırılıp, işip-jegendi
eseptemegende, köpşilik adamdar tañerteñ, tüste, keşke ünemi bir mezgilde
jüyeli türde üş ret tamaqtanadı. Aş-toqtığına qaramay, bişara denesi
artıq jegen, eñ qauiptisi jaman aspen tamaqtanatındığında bolıp otır.
Sondıqtan da densaulıq məselesi tuınday beretindigine tañ qaludıñ
qajeti joq.
«Adam pışağı men şanışqısı arqılı tirisinde öz körin özi qazadı»
degen qanattı söz tağı bar. Köpşilik adamdar asqazanına demalıs
bermeydi. Olar as qorıtu, sırtqa şığaru jüyesine ünemi salmaq saladı.
Osınıñ saldarınan as qorıtu bezderi, asqazan, büyrek, qan aynalımı,
işek qurılısı saptan şığa bastaydı. Aqırında bükil dene qalıptı
qızmetinen ayrıladı. Aşığudan keyin burınğıday üyrenşikti artıq
tamaq jeu qajetsiz bolıp qaladı.
Aşıqqan kezde asqazannıñ kölemi kişireyedi. Burınğıdan eki ese az
tamaqtansañ da öziñdi artıqşa sezinesiñ, körnekti körinesiñ. 0ziñdi-öziñ
osı qalıpta ustauğa umtıl. Eski ədetpen sorpalanıp, jüz gramdatıp
jatıp alma.
Künine üş ret dəstürli tamaqtanu arasında auzıña tiske basar salma.
Onıñ ornına aptasına bir ret 24 sağat, mezgiline 3-4 təulik, ne jılına 710 kün tamaqtan bas tartıp, aşığıp, ədettenseñ sol paydalı. Al jılına
20, 30, 40 kün aşıqsañ da erkiñ. Qart adamdar üşin 1, 3, 4, 5 təulik aşığu
jetkilikti. Jasınan aşığıp ədettenip, üyrenbegen qartqa auır boluı
mümkin.
Aşığudı birte-birte jüyeli türde dağdığa aynaldır. Söytip sabırlılıq,
baysaldılıq, qanağattılıq, imandılığıñ men tözimdiligiñ qanşalıq
dərejede ekenin sınap kör. Aşığıp jürgeniñdi şamañ kelse basqa janğa
bildirme. Olardıñ işinde, adal joldan taydıratın ügitşi köp. Onday
bilimsizderdiñ sözine qulaq salma. Olar seni sınaydı. Araq ta usınadı,
qorqıtadı da. Aramdıq pen adaldıqtı ajırata bil. Azğıruşılardıñ
tiline erip azba. Aşığu ərkimniñ öz basınıñ isi. Öziñe qajetti isiñniñ
ədildigine senimdi bola bil. Senbeseñ jolama. Senimsiz dünie bos.
Tabiğattıñ sınalğan danalığı: tazartuşı, jañartuşı, jasartuşı
küşine senim art. Sonda ğana tabiğat seni auru-sırqaudan qutqara aladı.
Eger tabıstı aşıqqıñ kelse, deneñdi aqılmen basqara bil. Aqılı
joqtıñ qayrat-jigeri de joq. Osı aytılğan keñesterdi oqıp şıqqannan
keyin aşığu josparı, ömiriñe jaña sapa beredi. Nemese aqıl-oy
aqılsızdıqtan biik orınğa şığadı. Belgili uaqıtta tamaqtanıp
ədettengen adamnıñ aqıl esi mıqtı. Toğışar uyqıdan oyana sala
tamaqtanadı. Asqazan bastauşı, aqıl-es onıñ tilegin qostauşı bolıp
qaladı.
Şarttı reflekstiñ nətijesinde asqazan qaşan da uaqıtında tamaqtanuğa
qumar. Aşığıp üyrengen adamdar üşin tañerteñgi tamaqtanudıñ məni joq,
uyıqtap jatqanda dene demaladı, quat küşi jumsalmaydı. Tañerteñ oyana
salıp, demalıp jatqan asqazandı köp tamaq işip-jep nege salmaq
salamız? Sondıqtan tura salıp tamaqtanudan bas tartıp, şamalı uaqıt
üy şaruasımen aynalıs nemese taza auada seruendep jürip kel. Tañerteñ
tamaqtanudıñ tağı bir keri sebebi, tünde demalıp jatqanda jinalğan quat
küşi tamaqtı qorıtıp, siñiruge ketedi. Tañerteñ aqıl-oy, ruhani jəne
bilek küşi eñ joğarı deñgeyde turadı. Sondıqtan ülken jasampaz küşti
dəl osı uaqıtqa jumsağan abzal.
P. Bregg öziniñ tamaqtanu rejimin tömendegidey bayandaydı. «Elu jıldan
köp bolmasa az emes, men tañerteñ as tatpaymın. Erte turıp, tauğa şığıp,
tömen jügirip tüsemin, muhitta qısı-jazı jüzemin.
Muhit jağasınan alıs ketsem, jayau arbamen birneşe sağat seruendep üyge
kelemin. 0zimniñ aldağı oquğa tiisti dəristerimdi, gazetke beretin
maqalalarımdı jazıp bitirip, sağat 11 şamasında azdap jemis-jidek
jeymin, sağat 12-de tamaqtanamın, jas salattan bastaymın. Onıñ negizi
səbiz ben qırıqqabattan turadı. Oğan şiki qızanaq, şalğam, selderey,
burşaq qosamın» deydi. Jañğaqtardıñ barlıq türin nemese asqabaq,
künbağıstıñ tuqımın jeydi eken.
Joğarıda atalğan tabiği tağamdardı siñiru üşin asqazan asqorıtu sölin
şığaruğa dayın boladı. Tabiği tağamdar qanday dəmdi! Asqorıtu söli
tamaşa jumıs istep, işektiñ tazaruı tolığımen işip-jegeniñe
səykestenedi.
«Aptasına 12 ret tamaqtanu (bir təulik aşığamın) josparı denemdi
auırlatpaydı, sonday-aq əlsiretpeydi, osınıñ arqasında işekterimdi
naqtılı jumıs atqaruğa üyrettim, – dep jazadı P.Bregg. – Ülken dəretim
suyıq, işim qatpaydı. Eki ret tamaqtanudıñ arasında alma jəne
ananastıñ birneşe tilimin jeymin. Qauın, qarbız pisken, kün ıssı kezde
onan da bir-eki tilim kesip jep, boy sergitemin».
Deneniñ tazalığın saqtau merziminen burın qartayu men auru-sırqauğa
uşıratpaytındığın tüsinbeytin eşteme joq. Bul – jaman ədetterge
qarsı jazalau, dəlirek aytqanda dene müşelerine qoqıstar şamadan köp
jinalğandıqtan, asqorıtuğa küş quatı jetispegendikten ol tek
milliardtağan jasuşalardı ulandıradı. Deneniñ tazalığın saqtauğa
qoldau körsete almağandıqtan, auruğa şaldığadı.
Densaulıqtıñ sırı men uzaq jasaudı üş-aq sözben tüyindeuge boladı.
Deneñdi tazarta bil! Deneni tazartu men jasartudıñ birde-bir amalı –
aşığu. Onıñ artıqşılığı sol, bul tabiği amal, jasandı emes. Bireu
üşin bireu munı istey almaydı. Bul öziñniñ jeke basıña baylanıstı. Ol
öziñnen küş-qayrat qana talap etedi.
Aşığuğa şübəlanbasañ, ol tek payda beredi. Şübasız bolsañ aşığuğa
dayınsıñ. Sana men tüysigiñ tazartu tilegin meñgerip, sengen bolsañ
tabısqa qol jetkizesiñ. Sen nege senseñ, barlıq jasuşalarıñ da aşığu
jaqsı jağday jasaydı degenge senedi. Söytip, ərbir jasuşa seniñ
buyrığıñdı orındauğa əzir. Eşqanday nər tatpay, tazartılğan su işip
qana 24 sağat aşığudan basta. Eger jemis-jidek jep nemese şırının
işseñ de, kökönis şırının işseñ de jemis-jidek şırın dietasına
aynaladı. Ol aşığu emes. 24 sağat aşıqqanda tazartılğan, ne qaynağan su
işip basqa eşnərse tatpasañ ulı zattardıñ qaldıqtarı deneden sırtqa
şığarıladı. 24 sağat aşıqqanda artıqşa kütinudiñ qajeti joq. (Tipti 37-10 kün aşıqqanda da sol) dağdılı qalpıñdı saqtay bil.
Alğaş aşıqqanda qaysıbir adamdar özderin qolaysız sezinip, asqazanı
mazalauı mümkin. Eger aqılsızdıqtı jeñu arqılı sananı sendire alsañ,
barlığı oydağıday ötedi. Aşığuğa qızığuşılıq tudır. Aşıqqan kezde
kezdesetin qolaysızdıqtı eleme, mensinbe.
Sana asqazannıñ qostauşısı bolıp qalmay, asqazandı sananıñ
basqarğanı jön.
Qanşa kün aşığuğa boladı? Bul suraqtı alğaş aşıqqan adamdar qoyadı.
Alğaş aşıqqanda 24 sağat aşığıp bastau qajet.
P. Bregg: «Aşığu – deneni tazartu ədisi. Ol ğılımi jolmen jürgizilui
tiis. Sondıqtan aşıqqan adam dərigerlerdiñ ne köp jıl aşığıp üyrengen
təjiribeli adamdardıñ qarauında bolğanın qalaymın» – deydi.
G. Malahov: «Adamzat düniege ğılım, bilim payda bolmay turğanda,
auruhana, dəriger joq zamanda, ərkim öz üñgirinde eşkimniñ qarauınsız-aq
aşıqqan. Adam özin-özi sanalı türde basqara bilse, dərigersiz-aq aşığuğa
boladı» – deydi.
Keybir ğalımdar deneni tolıq tazartu üşin 10-20 kün aşığu paydalı dese,
P.Bregg «Osı zamanğı örkenietti adamdar öte nəzik. Men uzaq uaqıt
aşığuğa qarsımın sebebi: durıs tamaqtanbağandıqtan, denege jinalğan
ulardan basqa ekologiyälıq jağdaylarğa da baylanıstı. Aua men sudağı
himiyälıq qaldıq, ulı gaz, tuzdar, sonday-aq auıra qalsaq uıs-uıs dəri
işetinimiz tağı bar. Osınıñ barlığı jinalıp deneniñ jasuşalarında
qordalanadı. Sondıqtan uzaqqa sozılğan aşığu teoriyäda boladı. Al
ömirde qajetsiz – dep esepteledi. Apta sayın 24–36 sağat aşıqqanda da
dene tazaradı. Osı az uaqıt işinde tek auızğa taza sudan basqa dəm tatpasa
jetedi».
Jospar boyınşa tabiği işip-jemmen tamaqtanıp, uzaq ömir sürip,
tirşilikke qabilettiligin saqtaymın dese, 3-4 ay apta sayın 24 sağat
aşığıp, dayındıq jasap bolğan soñ üş-tört təulik aşığuğa ötken jön.
Apta sayın 24 sağat aşığudı jalğastıra otırıp, üştört aydan keyin
jeti təulik aşığuğa boladı. Osı kezde denedegi ulı qaldıqtar tuzdardan
tazarıp ta qaladı. Altı ay aptasına bir təulik aşığıp tazartılğan dene
jeti kün aşığuğa eşbir qiınşılıqsız baradı. Alğaşqı jeti təulik
aşığu ğajap, tañqalarlıq nətije beredi. Aşığu təjiribesine qarağanda:
jobağa say aqıldı jürgizilgen işki tazartu sizdi baqıtqa böleydi,
ömiriñizdiñ ajıramas bir böligine aynaladı.
Denede birtindep bolıp jatqan özgeristerdi baqılap otırsañ, janıñdı
ülken şat-şadıman quanış bileydi. 0mir sürudiñ durıs jolına
tüskeniñdi sezinesiñ jəne kün sayın jetile tüsesiñ. Aşıqqan sayın aşığa
bergiñ keledi. Neşe kün aşıqsañ da ərkimniñ öz erki. Biraq negizgi
ustanatın jolı joğarıda jazılğanday. 10 künnen keyin 15–20–30–40 kün
oraza ustanğanday ustauğa boladı.
«0zim turalı aytsam, apta sayın 24–36 sağat, üş-tört ay sayın 7–10
künnen jılına 4 ret aşığuım men üşin jetkilikti», – dep jazadı P.
Bregg. Sonda aptasına bir təulik ünemi aşığıp otırdı degende jılına 52
təulik aşığu da az emes-au. AQŞ pen Angliyäda 30, Germaniyäda 21 kün
aşığatın körinedi.
Şet elderde AQŞ-ta, Məskeude auru adamdardı aşıqtırıp emdeytin
ülken klinikalıq auruhanalar bar. Onda joğarı bilimdi maman dərigerler,
təjiribeli ğalımdar jumıs isteydi. Aşığu – ğılım. Sondıqtan onı bilu
kerek. Bilu üşin oqu kerek. Söytip, özin-özi aşıqtırıp emdeytin adamdar
da molaya tüsude. «Salauattı ömir sürip, durıs tamaqtana bilse, az uaqıt
aşığuğa senemin», – deydi eken P.Bregg. Bilikti adamdardıñ köpşiligi az
uaqıt aşığu köbirek paydalı dep sanaydı.
Müşelerdiñ ğajabı – eki büyrektiñ ərqaysısında milliondağan paydalı
qızmet isteytin süzgiler bar. Dene aşıqqanda büyrek ulardı sırtqa
şığaradı. Barlıq tirşilik quatı jəne sezim energiyäsı mültiksiz jumıs
isteydi. 0ytkeni olar astı şaynap, qorıtıp, siñiruden damıldap jatır.
Tirşilik quatı udı büyrek arqılı şayın şığara bastağanda köñil küyiñiz
jaqsarğanın bayqaysız.
Bir təulik aşığıp-aq deneni tazartuğa bolatındığın tüsingenniñ özi
mañızdı. Aşığu kezinde adamgerşilik ruhıñdı joğarı saqtap, aurudan
ada bolğan qartaymaytın, şarşap şaldığudı bilmeytin dene jasadıq.
0ziñdi-öziñ esirkeuşilik pen basqa da qutı qaşqan köñil-küyden qutıldıq.
Aşıqqan kezde kün sayın qaytalap oqı:
–men bügin denemdi tabiğat qolına tapsırdım. Men işki tazaru men
jañarudı Alladan ötinemin;
–aşıqqan ər minut sayın qauipti ulardı deneden quıp tastaymın.
Aşıqqan sağat sayın baqıtqa bölene beremin;
–sağat sayın denem özin-özi tazarta aladı;
–aşıqqanda men adamzattıñ ulı ustazdarınıñ ğasırlar boyı
paydalanğan fizikalıq ruhani jəne aqıl-oydıñ tazalanuın iske
asıratın ədisterinen təlim aldım;
–men aşıqqanda özimniñ hal-jayımdı tolıq bilep baqılay alamın.
Eşqanday jalğan sezim aşığuıma tosqauıl bola almaydı. Men tabiğat
küşine senemin. Sondıqtan aşığudı da tabıstı ayaqtay alamın.
Osınday söylemderdi qaytalaumen deneniñ ərbir jasuşasın basqara
alasıñ. Basqaru – tüysik arqılı jürgiziledi. Men sondıqtan tağı da
qaytalap aytamın, aşığu turalı pikirdi dostarıñmen de, tuıstarıñmen
de talqılamauğa şaqıramın. Aşığu ərkimniñ jeke basınıñ isi. Deneden u
şığıp jatqan kezde öziñdi qolaysız sezinetiniñ de boladı. Sol kezde əlgi
sözderdi qaytalap oqısañ «barlığı sətti ötedi».
Aşığuğa jattığu. Kimge aşığuğa bolmaydı? Eger adam derbes jolmen
aşığamın dep şeşse, onı neden bastau kerek? Kez kelgen teoriyälıq
dayındıqtan bastauı kerek. Adam özi şuğıldanğısı kelip qızıqqan
zattı bilu üşin ol jöninde aqparat aluı tiis. Aşığu turalı ğılımnıñ
iri bilimpazı G.A.Voytoviçten üyde jatıp eşkimniñ kömeginsiz aşığuğa
bola ma dep surağanda: «0tken zaman örkenietinde auruhana bolmağan.
Sondıqtan jalpı emdeu üy turmısında jürgizildi», – degen. Aşığıp
emdeluge bolmaytın aurular bar ma? Meditsina praktikasına süyensek,
tömengi jağdaylarda: ekiqabat əyelder ekinşi kezeñinde jəne omırauda
balası bolsa, tuberkulez, ziyändı isik auruı, sonday-aq qannıñ ziyändı
nauqasqa şauıp, asqınıp, tösek tartıp jatıp qalğan kezeñderde aşığuğa
bolmaydı.
Aşığudan şığu jolı. Aşığıp bitkennen keyin bir şaynam nannıñ qattı
qabığına sarımsaqtıñ bir böligin alıp, jaqsılap üyke, sonsın şaynapşaynap auızıñda suğa aynalğan soñ tükirip, tögip tasta. Endi ükken səbiz
ben turalğan kapusta japırağın buğa ustap pisir. Pisken soñ limon men
apelsinniñ biriniñ şırının qısıp, bir qasıq tolğanda əlgi pisken
salatpen aralastırıp je. Ekinşi kezekte suğa qaynatılğan kökönis je. Ol
buqtırılğan tomat bolsa da boladı. Osıdan bılay tamağıña tuz
salğızbaudı umıtpa. Onıñ ornına sarımsaq usaqtap qos.
Auız aşarğa səykestirip bidaydı juıp, tazalap, kün tüsetin jılı jerge
qoyıp qoysañ, 2-3 künde kögerip, öne bastaydı. Dəl osı kezde et ükkişten
ötkizip, köje istep işseñ, jel-quzı bar adamdarğa taptırmaytın tağam.
Buqtırılğan qızanaqtı aq nansız jeseñ qışqıldanbaydı. Erekşe
eskeretin nərse: aşığudan şığuda nemese auız aşqanda et, may, balıq,
süt, jañğaq, jemis tuqımdarı, sır (irimşik), jumırtqa jeuge bolmaydı.
Ekinşi künnen bastap jañğaq, jemis-jidek jeuge boladı.
24, 36, 42 sağat aşığudı durıs ötkizu turalı. Bügin tañerteñ (sağat 7-8
kezinde) ügilgen səbiz ben qırıqqabattıñ salatın jep tamaqtanğannan
keyin aşığudı dereu basta. Bügingi keşki astan erteñgi keşki asqa şeyin
aşığuğa bolmaydı. Keşke işip, jegen tağam tañ atqanşa aşığudıñ
paydasın büldiredi. Bul degen as qorıtu ağzalarınıñ bioırğağına
qayşı. Aşığu kezinde sudı qaynatıp, tek bulap alınğan taza su nemese
muzdı eritip iş. Sudan basqa nər tatpa. Nesebiñdi işuge boladı,
mineraldı gazdalğan su işpe. Əljuaz şıdamsız adamdar tamaq işkisi kele
berse (alğaş jəne soñğı ret), bir staqan taza suğa kişkene qasıqtıñ
üşten birine teñ bal qosıp nemese kişkene qasıqtı toltırıp, limon
şırının qosıp işse boladı.
3, 7, 10 kündik aşığudı qalay ötkizu kerek. Üş kün, üş künnen de uzaq
aşığatın adamdar üşin qolaylı orta bolğanı jön. Deneden u şığa
bastağanda qolaysızdıq bastalıp, bas auru, əlsizdik bilinui mümkin. Osı
kezde jatıp demalatın mümkindik qajet. Tösekte denedegi u şığuı
toqtağanşa jatu durıs. Kitap oqıp, teledidar köru, radio tıñdaumen
şuğıldanudıñ qajeti az. Tipti adamdarmen əñgimelesudiñ de qajeti joq.
Bul uaqıtşa körinis, uı şığıp bitken soñ joğaladı. Qaytalap eskertip
aytamın, uzaq uaqıt aşıqqanıñdı öziñnen basqa kisi bilmesin. Aldıña
qoyğan maqsatıña, senimiñe denede aşıqqanda bolatın ğajap özgeriske
basqalar teris, köñilge keletin əñgimelerimen kedergi jasaydı. Sondıqtan
da P. Bregg özi tauğa ağaştan kişkentay üy salıp alğan da, uzaq uaqıt
aşıqqanda ünemi sonda bolğan.
P. Bregg: «Aşığar aldında jəne aşıqqan kezde işekti sumen şayıp,
tazalauğa senbeymin. Aşığıp bitkennen keyin işek qalpına kelip, özinenözi jumıs isteydi, sondıqtan tabiğatqa küş qoldanuğa bolmaydı, işekti
sumen şayu tabiğatqa jat» – deydi. Japoniyä ğalımı K. Nişiden bastap,
qazirgi zaman ğalımdarınıñ köbisi işekti sumen şayu qajet dep sanaydı.
Jeti kün aşıqqanda asqazan jəne barlıq asqorıtu jolı bürisip
kişireyedi. Aşığu bastaludıñ jetinşi küni keşke 5 sağat şamasında
kölemi ortaşa 4-5 qızanaqtı ıstıq suğa salıp, qabığın dereu sıdırıp
tasta. Suıtıp qoyıp, jegiñ kelgende je. Segizinşi küni tañerteñ səbiz ben
qırıqqabattan salat jasap, apelsinniñ jartısınıñ şırının sığıp,
salatpen aralastırıp je. Artınan azdap buqtırılğan kök şöp, bir-eki
kişkentay tostağan köktegen bidaydan qoyu köje jasap iş. Soñınan işe
alğanıñşa tazalanğan su işe ber.
Tüski tamaqqa da ügilgen səbizdiñ salatı men turağan selderey jəne
qırıqqabattı apelsin şırınına bulğap je. Salattıñ artınan eki
kökönisten, jas qırıqqabat pen asqabaq, səbiz nemese jasıl burşaq
qosıp, suğa qaynatıp je.
Toğızınşı küni jaña jemisten basta (ananas, apelsin nemese alma).
Buğan qosımşa eki ülken qasıq köktey bastağan bidaydan jasalğan
şelpekke bir ülken qasıqtan köp emes bal qos. Kündiz ügilgen səbiz,
turalğan qırıqqabattan salat je. Bir tabaq kökönisten jasalğan ıstıq
tamaq iş. Keşke salat japırağı men tomat, eki türli kökönis jeseñ jetedi.
Aşıqqannan bastap 10 kün ötken soñ kökönisten jasalğan joğarıdağıday
tamaqqa qosıp, sökten sorpalı tamaq jasap iş. Söytip 3 kün tamaqtan.
Osı künderden bastap qosımşa jañğaq jeu orındı.
EKINŞI BÖLIM
DENENI TAZARTU. TOQ IŞEK
Adamnıñ sırtınan göri işiniñ las boluı öte qauipti. Taza kiinip, denesin
juıp, hoş iistenip jürgenimen, işi bılığıp jatsa, densaulığına keri
əser etedi.
Biz toq işek turalı osı zamanğı ğılımi jetistiktermen tanısıp körelik.
Toq işek asqorıtu jolınıñ eñ soñğı böligi jəne aşı işektiñ uşınan tik
işektiñ bitetin tesigine deyin sozılıp jatır.

1-suret.
1 – qurt tərizdi ösindisi bar soqırişek; 2 – joğarı böligi; 3 – oñ jaq iin;
4 – köldeneñ işek; 5 – sol jaq iin; 6 – tömen böligi;
7 – sigma tərizdi işek; 8 – köten işek (tik işek dep te jüredi); 9 – qurt
tərizdes işek (auruın soqırişek dep te jürmiz);
10 – aşı işektiñ toq işekke qosılatın jeri
Toq işektiñ ərtürli böliginiñ juan, jiñişkeligi de ərtürli. Soqır işektiñ
joğarı böligi 7-8 sm, sigma böligi 3-4 sm, toq işektiñ qabırğası 4 qabat. Iş
jağı şırıştı qabıqşamen qaptalğan, ol silekey şığaradı, toq işektiñ
qabırğasın qorğaydı, onıñ işindegi zattardıñ qozğaluına mümkindik
beredi. Şırıştı qabattıñ astında şel may jatadı, munda limfa jəne
qantamırları ötedi. Onan soñ bulşıq et qabatı; şığırşıq tərizdes
jəne boylıq bulşıq et dep eki qabattan turadı. Sırtı seroz
qabıqşalarımen jabıladı.

2-suret.
1 – bauır; 2 – asqazan; 3 – öt; 4 – uyqı bezi; 5 – büyrekter; 6 – toq işek;
7 – quıq
Toq işektiñ atqaratın mindeti, qızmeti ərtürli. Munda glyukoza,
dərumender, aminqışqıldarı siñiriledi. Işek quısındağı bakteriyälar 95
% su men elektrolitter tüzedi. Sonday-aq aşı işekten toq işekke kün
sayın 2000 g. tamaqtıñ suyıq botqaları (himus) ötedi. Siñirip bitkende
200-300 gramday tastandı qaladı. Toq işekte sırtqa şıqqanşa tastandı
qaldıqtar qordalanıp jinaladı. Toq işektiñ işindegi tastandı zattardı
aydap şığarudan göri, kidirip ustap qalu mindetine taldau jasap köreyik.
24-34 sağat ülken dəretke otırmaudı – iş qatu deymiz. Tilin aq öñez basqan,
tınıs aluı iisti, bası auru, bas aynalu, uyqı basu, iş kebu, iştiñ tömengi
böligi auru, işek şurıldau, tamaqqa təbet şappau, türşigu, küştemese
şıqpaytın qattı qumalaqtau – osınıñ bəri iş qatuınıñ belgileri, iş
qatudıñ eñ bir ülken sebebi: joğarı kaloriyälı et pen nandı qosıp, az
kölemde jeu.
Aşıqqanda nan men irimşik (sır), şujıq qosıp jep, şay nemese kofe
işip jüre beru siyäqtı aqılsız üyrenşikti dağdı. Büytip az kölemde jegen
tağamnan işekke az ğana tastandı qaldıqtar baradı da, olar işektiñ aydap
şığaru refleksin qozdıra almaydı. Söytip, adam birneşe kün ülken
dəretke otıra almaydı. Bular iş qatudıñ aşıq belgileri.
Alğaşqı jəne soñğı jağdaylarda toq işekte irip-şirip, aşu protsesi
jüredi. Osı protsesten şıqqan önimder sumen qosılıp, qantamırlarına
ötedi. Qantamır arnasında «kişi işektiñ özindik ulanu» dep atalatın ulau
körinisi payda boladı. İ.İ. Meçnikov: «Adamdardıñ uzaq jasauına
«özindik ulanu» kedergi keltiretini təjiribede dəleldengen. Adamnıñ
işeginen irip-şirip aşığan önimdi alıp, jəndikterdiñ qanına jiberip,
təjiribe jasap körgende qolqasında beriş payda bolğan. Osı aytılğan
«özindik ulanu» tömendegidey jağdaylarda payda boladı. Az qozğalatın
adamdar, quırılğan tağam, aq qant, şokolad, qaynatılğan joğarı
qısımmen dayındalğan tağam, vafli, kəmpit, öte maylı et tağamdarı,
may, munay önimderinen alınğan maylar jatadı. Bulardı kökönis, kök
şöpti qosıp paydalansa da densaulıqqa ziyändı. Toq işektiñ qabırğası 12 mm juqa bolğandıqtan, işekqarınnan oñay ötken u jaqın jatqan
büyrek, bauır men jınıs müşelerin zaqımdaydı.
Jas qant qızılşasınıñ 1-3 qasıq şırının işip kör. Soñınan nesebiñ
qızıl-qoñır tüsti bolıp şıqsa, şırın qabatı öziniñ mindetin sapalı
orınday almaytın bolğandığı. Sonday-aq osı qabırğalar arqılı ular
ötip, qanğa enip, bükil deneñdi aralaytın bolğandığı. Bul – denemiz
mikrobtardıñ bi alañına aynalğandığın bildiredi.
Ədette qırıq jasqa tolğan adamdardıñ işegi tastay qatayğan nəjispen
lıq tolı boladı. Ol bosap, sozılıp,
3-suret.
Patologiyälıq toq işek. Sızıp körsetilgeni – jatıp qalıp, tasqa
aynalğan nəjister (qaspaq).
pişini özgerip, mıjılıp, qursaq quısındağı ağzalardı da öz ornınan
qozğap, ığıstıradı. Osı orındar bir nəjis salğan dorbağa batırıp
qoyğanğa uqsaydı. Onday ağzalar qalay qalıptı jumıs istey aladı?
1-surette toq işektiñ qalıptı jağdayda qalay bolatındığı beynelengen.
3-surette toq işekti tilip körsetkendegisine köñil audarıp kör. 100
payızdıñ 99-ı lastanğanın körsetedi. Nəjis ortasında azdap köringen
sañılau-quıs qalğanına 20 jıldan asıp ketken.
Nemistiñ ataqtı dərigeri 280 ölikti jarıp körgende 240 jağdayda 3surettegi osı beyneleuge uqsas körinisti körgen. Londonnıñ bir dərigeri
bir öliktiñ işegin tilip körgende 10 kg qatıp qalğan nəjis şıqqan. Sol
qatıp qalğan nəjisti bılayğı jurtqa körsetu üşin ülken şını ıdısqa
salıp qoyğan. Ol küni büginge deyin spirtte saqtaulı eken. Qaysıbir
hirurgter köldeneñ işekti tilip körgende 70 %-ında köp jıldar qatıp
qalğan qoqıstar, aq qurttar, t.b. zattardı bayqağan. Bul tazartudı qajet
etip, tütin şıqpay turğan peştiñ moynına uqsaydı.
D-r Lamur: «Adamzattıñ auır nauqastan azap şeguiniñ 90 %-nıñ negizgi
sebebi: iş qatu, nəjistiñ şıqpay toqtap qaluınan bolatının senimdi türde
ayta alamın» – deydi.
D-r İ.İ.Meçnikov: «Adamzat tabiğatın tanu» – kitabında 1180 raktan
ölgen oqiğağa taldau jasağanda 1022-si işektiñ ragı nemese 89 %-ı toq
işek ragı eken.
Toq işek qabırğasınıñ basılıp, sığıluınan jəne uzaqqa sozılğan
qatayğan nəjistermen işek qabırğasınıñ janasuınan (tas bolıp qatıp
qalğan nəjis keyde bir orınnan qozğalmay, qasındağı ağzağa jabısıp
turadı). Sodan qısılıp qalğan ağzanıñ osı jerinde qan aynalımı
toqtap qalğandıqtan, irkilgen qan tas nəjisten şıqqan udan ulanadı.
Sonıñ saldarınan toq işektiñ şırın qabatınıñ zaqımdanuı ərtürli
auru-sırqauğa duşar etedi. Qısılğan qannıñ irkiluinen – gemorroy jəne
kök qantamırlarınıñ işi keñeyüi bir orında uzaqqa sozılğan udıñ
əserinen tüymeşik (polip) jəne qaterli isik payda boluı da ğajap emes.
Bul jayt 1980 jılğı «Fakultet zdorovya» jurnalınıñ 9-sanındağı
professor V.P.Petrovtıñ maqalasında tolıq körsetilgen.
Halıq emşisi N.A. Semenovanıñ dərisinen üzindi keltirsek: sekund sayın
denege engen u işektiñ qabırğasındağı kedergiden ötip, qanda ayqın
şoğırlanğan qoqıstardı tuındatadı. Adamdardıñ tastandı qoqıstardı
eritkiş may men sudı denesine toqtatatın qasieti bar. Onday adamdar
isinip, dene kölemi ülkeyip ketedi. Biz onı semirip ketipti deymiz. Ekinşi
jartısı işeginiñ qasietiniñ mümkinşiligine baylanıstı, zat almasuı
ayqın jolımen tastandı qaldıqtardı eritkişti toqtata almay, qatıpsemip qaladı. Halıq danalığı tabiğattıñ bul körinisin bağalağanda:
«Juan quarğanşa, arıq mürdem ketedi» nemese «juan sozılğanşa jiñişke
üziledi» deydi. Eki tiptiñ ekeui de işte qatıp qalğan tastandı jinalıp, iş
qatudan ulanğandıqtan zardap şegedi. Ulanu kişkentay kezinen bastalıp
birtebirte üyrenşikti bolıp ketedi.
Balanı öziniñ ezuinen silekeyi ağıp, qumarlanıp jeytin dəmdi, işine et,
irimşik salıp, qamırmen orağan samsa, tuşpara, boyalğan jasandı
gülderdiñ tür-türin kelistirip japsırğan tort, balmuzdaq, qant qosqan
qurt, vafli, dəmdi toqaş, rojki, ərtürli kespeler, maylı et sorpasımen
tamaqtandıramız. Jılasa kəmpit, şokolad, koka-kola berip jubatamız.
Bazarda satılatın irimşik turalı aytpay ketu künə. Ol süttiñ mayın
tehnikalıq ədispen süzip alğan kök sütten jasaladı. 0zinde vitamin de,
may da joq. Jumsaq bolğandıqtan, balağa qant qosıp beriledi. Ol kazein
qanğa ötip, jasuşalarğa jetkende jelim bolıp jabısadı. Iştegi nəjistiñ
sırtqa şığuına kedergi keltiredi. Joğarıda aytılğan dəmdi, öñdi
tağamdarda dərumen joq. Olardı qanğa jetkizip, siñiru üşin tirşilik
quatın jumsap, denege ulı üyindiler jinaydı, basqa paydası joq.
Söytip, toq işektiñ qabırğasına jabısıp qalğanşa bəri de oydağıday
bola beredi. Doktor Amosovtıñ sözimen aytqanda: «Eşkim qaytara
almaytın qarız berumen birdey». Işek qabırğasınıñ ulanuı, sonımen
qatar, qatqan nəjispen tolıp, qabırğa jasuşalarınıñ sozıluı
saldarınan toq işektiñ bulşıq etteri sal bolıp semedi. Qalıptı
reflekske jauap beruden qaladı. Işektiñ qozğalısı toqtaydı. Sondıqtan
adam uzaq uaqıt ülken dəretke otırğısı kelmeydi. Balanıñ kişkentay
kezinen işi qatuına mümkindik tuğızatın sebepterin elemeuge bolmaydı.
«Tabiğat bolmısın paydalanu önerin üyrenu arqılı özin-özi tolıq
emdeuine qol jetkizu – öte mañızdı», – depti Mantovani Romolo.
Oquşı balalar sabaq üstinde ülken dəretke otırğısı kelse de aytudan
Uyalıp, şıdap otıra beredi. Der kezinde dəretke otırmağandıqtan, tik
işekke kelgen nəjis qursaq quısına qaytıp ketedi. Üzilis kezinde ol
dərethanağa barmay, oyınğa aynaladı. Sabaq bastalğanda tağı
qaytalaydı. Ol tağı da sırtqa şığuğa ruqsat suray almaydı. Söytip,
dəretke otırğısı kelgen refleks bayaulap, tipti joğaladı. Sonımen birge,
eger əlgindey kelgen refleksti toqtata berse köp keşikpey, işektiñ
qabırğasındağı sezinu belsendiligi tömendep, qajetti refleks berilmeytin
boladı. Sezinu muqtajdığı muqaladı, ekinşi kezekke qaldıra berse,
jaman tamaqtanuına da, bası auırıp, oqu ülgerimi tömendegenine, soñğı
4-5 kün dərethanağa barmağanına da mən bermey ketedi.
Kemeline kelgen adamdar tañerteñgi asığu, tualetke de jaylı otıra almau,
jii-jii jumıs babımen tapsırmamen asığıs jüru saldarınan iş qatu
əlegine uşıraydı. Osı aytılğan əñgime əyelderge öte baylanıstı.
Emdeletin 100 əyeldiñ 95-i iş qatu azabın bastan keşiredi. Eki qabat
kezinde əsirese, ekinşi jartısında iş qatu mümkindigi artadı.
Toq işektiñ işine asqorıtu şırınınıñ azğana ferment şığaru
mümkinşiligi bar, işektiñ qabırğasımen kelgen qannan araq-şarap tuzı
jəne basqa zattar bölinip şığadı. Işektiñ şırın qabatın titirkendirip,
özine səykes aurudıñ payda boluına əser etedi. Tuzdalğan, keptirilgen
tağamdar jep, tamaqqa sirke qışqılın qosıp işip, titirken tirgendikten
mezgil-mezgil köteu (gemorroy) asqına beredi.
Toq işektegi mikroflorlardıñ roli. Onda 400-500 ərtürli bakteriyä
mekendeydi. Ortaşa eseppen bir gramm nəjiste 30-40 milliard bakteriyä
bolatının ğalımdar anıqtağan. Bul ne qılğan köp? – degen suraq tuuı
zañdı. Toq işektiñ qalıptı mikroflorası tek asqorıtu protsesiniñ
şeşuşisi emes, işekti qorğau mindetin de atqaradı, tağam talşıqtarınan
köptegen dərumender, amin qışqılı, fermentter, gormondar jəne basqa
da zattar şığadı. Munan biz mikroflora qızmeti bizdiñ azıqtanuımızğa
öte mañızdı kömek beredi degen qorıtındığa keldik. Mindetin qalıptı
atqara alatın işek ərtürli patologiyälıq iritip-şiritetin mikrobtardı
basımdılığımen qurtıp, joyıp otıradı. Mısalı, işek tayaqşaları 9
türli dərumender, jinaqtaydı. V1, V2, V6 jəne dərumen K. Olar jəne
basqa mikrobtar fermenttik qasietimen osıtüzedi; jasaydı; temirdi
siñiruge mümkindik beredi, mikrobtardıñ tirşilik əreketi nətijesin
retteydi; immun jüyesine dem beredi. Mikroağzalardıñ qalıptı tirşilik
əreketine say əlsiz qışqıldı tağam qolaylı keledi, əri asa qajet.
Iripşirigen nəjis siltili orta jasaydı. Bul ortada patologiyälıq
mikroflor payda boladı1.
«Durıs tamaqtana almağandardıñ auruı rak» – dep Gerzon aytıptı.
«Raktı emdeu» degen kitabında rakpen auırğan 10000 nauqastıñ 9999-ı
öziniñ nəjisinen ulanğanın anıqtağan. Tek bireui ğana ativtik tuqımnıñ
azğındauına baylanıstı auırğan. Tağamnıñ irip-şirip kögergeni denede
qaterli isiktiñ ösuine mümkindik tuğızadı. Armeniyänıñ ertedegi qoljazba
qorında ortağasırlıq emşilerdiñ, mısalğa, Mhitara Geratsida isiktiñ
sebepşisi kögertkiş dep moyındağan. Adamdar men jəndikterde jəne
qustarda raktıñ payda bolu sebebi anıq emes. Anığı sol kögergen
kartoppen jemdegen qustar auruğa köp şaldığadı. «Orındı jerinde ayta
keteyin, jürek, qantamırlar auruları, – meniñ közqarasım boyınşa, –
holesterinniñ köbeyüinen emes, kögeruinen, – dep bilemin», – deydi G.
Malahov.
Orta ğasırdağı armyan dərigerleriniñ aytqanına köñil audarıp körelik.
Adamdar tamaqtanğan soñ jegeniniñ barlığı derlik siñe bermeydi de
jartısına juığı irip-şiridi. Köktiñ ösindisinen tuqım önip şığadı. Ol
qanğa siñip, denege taraydı. 0zine qolaylı bosañsığan jerde pana tauıp,
öse bastaydı. Tuqımı ösip, tirşilik əserinen balauız siyäqtı aq zat payda
boladı. Olar onı qaterli aq isik dep atağan. Bizde onı beriş deydi. Uaqıt
ötip, atqaru tərtibi uzaqqa sozılıp, işektegi şirigen zattar buzılıp,
özgeru nətijesinde buındar da ulğaya bastaydı. Bizdiñşe «quzdama», ol
zamanda «sur rak» dep atağan. Qorğa saqtalğan böliktegi tamaq qayta
öñdelip, «qara rak» dep atalğan, bizşe –
«qaterli isik». Oğan qarsı
qorğanıs joqtıñ qası.
Sonımen, toq işekten bastau alatın qaterli isik, buın, beriş quzdaması
degen aurular tizbegi körsetilgen. Işekti tazartıp şayğanda öziñizden
şıqqan qarayğan usaq kesindilerdi körip, buğan eriksiz senetin bolasız.
A dərumeniniñ jetispeuşiliginen tistiñ tübinde kök jolaqtar payda
boladı. Toq işekti tazartıp, deneni karotinmen ne A dərumeni mol
tağamdarmen qorektendirip jiberse, əlgi jolaq joq bolıp ketedi.
Ədette, A dərumeni tağamda ünemi jetispeuşilikte boladı. Sondıqtan bayau
türinde bolsa da toq işektiñ şırıştı qabığında özgeriske tüsu
nətijesinde ziyändı isik payda bolıp, burınğı qalpına keltiru protsesi
buzıladı. Bul da bir sebebi bola tura, toq işek qabınuı siyäqtı türli
aurulardıñ tuu sırı əzirşe belgisiz.
Toq işekte jılu payda boluın burınğı danalar bilgen, osı zaman
ğılımı soñğı kezde aşqan toq işektiñ tağı bir mindetin talqılap
körelik. Toq işektiñ özine tən «peşi» bar. 4-suretke qara. Ol tek qursaq
quısındağı ağzalarmen şektelmey, bükil deneni jılıtadı. Işektiñ
şırıştı qabığınıñ astı qantamırlarğa bay, sondıqtan qan da
molşılıq, deneniñ genetikalıq damu josparın jetildiru üşin «peş»
qorşağan ortağa köp jılu quatın şığaradı. uya basuşı mekien tek
belgili temperaturada osı jılıtqıştı qoldap, onı tömen tüsirmeydi.
Toq işekte mekendeytin mikrodeneler de jılu quatın şığaradı, olar da
kök tamırlarmen jaqın jatqan işki ağzalardı jılıtadı. Sondıqtan
künine 17 trillion mikrodene tüziletini tegin emes.

4-suret.
Qandı jılıtqış toq işek şajırqayları.
2 jəne 4-suretke qaranız.
Tabiğattıñ toq işekti ornalastıruı ğajap. Atap aytqanda ornalasu
üylesimi qursaq quısındağı müşelerdi, sonday-aq qan men söldi de
jılıtuına eñ jaqsı mümkindik tuğızadı. Işekti aynala qorşap jatqan
maylı ulpalar (tkandar) büyirden jəne aldıñğı qabırğasınan (iş)
jıludı işten sırtqa şığarmay, şığındamay, özine tən özgeşeligimen
oqşaulaydı. Art jağı arqa, bel qalıñ etterimen tömende jambas
süyekteri «peştiñ» süyeuişi, tiregi bolıp, qan men söl arqılı jıludı
joğarı bağıttap jiberip turadı. Keudeniñ tik bolu mümkindigi köldeneñ
ornalasqannan göri jılu türinde səule şaşqanda onı saqtap, barınşa
ünemdeydi. Osınıñ bəri, ünemdi danalıqpen oydağıday jasalğan.
Toq işekte küş quattıñ payda boluı. Kez kelgen jandı deneniñ
aynalısında tabiği səule (aura) bar. Bioplazma denede plazma küyinde,
energetikalıq dene oñ (+) jəne teris (–) zaryadtalğan plazmadan turadı.
Mikrobtar da aynalasına səule taratadı – bioplazma sudı jəne
elektrolitterdi qoldap, toq işekke siñiredi. Küş-quat alıp keluge
elektrolitter eñ təuir jinauşı, şoğırlauşı bolıp esepteledi.
Quatımen qanıqqan elektrolitter qan men söldiñ (limfa) ağısımen
barlıq denege taraladı. 0ziniñ joğarğı küş-quatın deneniñ barlıq
jasuşalarına ülestirip, qoldap otıradı.
Bul turalı ejelgi Ündi eli, Qıtay, Japoniyä jəne Tibette biletin-di. Olar
kindiktiñ mañayın «Haranıñ peşi» degen siyäqtı ataularmen atağan. Ejelgi
danalar nege «peş» dep atadı, bul arada «ot» elementi qaydan alınğan,
organikalıq zattar qalay auıstırılıp, aqıl-es quatı qalay payda
bolğan, bul salanı tek fizikalıq mağınada eskersek, joğarğı
mazmundama bizge ayqın boladı. Toq işektiñ jılu jəne energiyä jasau
qızmeti deneniñ küş quatına qosılğan ülken üles ekendigin təjiribede köz
jetkizuge boladı.
Aşığu arqılı toq işektiñ qızmetin bölip tastasaq, mikroflora da öz
mindetin atqarudan qaladı. «Peş» sönedi, bizge salqın bolıp bilinedi,
əlsirep, küş-quat azayadı. Eger aşığu arqılı tek işki qordı ğana
paydalanğanda nege dene temperaturası tömendeydi? 0ytkeni bas
energetikalıq aynalım – üş karbon qışqılı (tsikl Krebsa) işip-jegende
de, sonday-aq aşıqqanda da boladı. Osı arada aşıqqanda dene
temperaturañ tömendemey-aq, əlsiremey-aq işki qor esebinen qorektenudiñ
özi jetkilikti boladı. Biraq təjiribede olay emes. 0ytkeni
mikrodenelerdiñ birge küneltuinde deneniñ küş quatına jeke təuelsizdigi
artığıraq, mikroflorasız dene ünemdi de, turaqtı.
Osı arada tüsinikti boladı. Azıqtıñ mölşeri 1000 kaloriy, biraq ösimdik
azıqtarın (jemis-jidek, kökönis, daqıldar, jañğaq) tutınatın adamdar
özderin artıqşa tözimdi sezinedi, al 3000 kaloriy beretin qaynatılğan
«öli» tağamdar mikroflora üşin qorek bolmaydı, tek sırtqa şığaru
jüyesin tolıqtırıp, qızmetin auırlatadı. Sırtqa şığarıp, ziyänsız etu
üşin de qosımşa energiyä jumsaladı. Jılı kiinip jürse de osı
zamannıñ adamdarı toñğaq keledi jəne dene jağdayına say oy eñbeginde de
tez qajıp, şarşay beredi.
Toq işektiñ jağday jasau, dem beru jüyesi. Bizdiñ denemizdiñ erekşeligi
sol – ərtürli ortanıñ əseri sebepşi bolıp, dem beredi. Mısalı, tabandı
mehanikalıq təsildermen titirkendiru arqılı ömirge mañızdı ağzalar
üşin qolaylı jağday jasaladı; dıbıs terbelisteriniñ əserinen qulaq
qalqanınıñ erekşe aymağın, sonımen qatar, səule közdiñ sırtqı möldir
qabığın titirkendirip, sonday-aq barlıq denege dem berip, sebepşi boladı
jəne közdiñ sırtqı möldir qabığına qarap, auruın tanidı; teriniñ
sırtında da belgili bölikteri işki denemen baylanısıp jatatın aymaqtar
bar.
Sol siyäqtı toq işektiñ de sonday erekşe jüyesi bar.
Solardıñ əserinen bükil denege jağday jasaladı.

5-suret.
Toq işektiñ dem beru jüyesi:
1a – qalqan bezi; 1 – bauır; 2 – öt; 3 – jürek; 4 – ökpe; 5 – asqazan; 6 –
kökbauır; 7 – uyqı bezi; 8 – büyrek bezi; 9 – büyrek; 10 – jınıs bezderi;
11 – en; 12 – quıq; 13 – quıq astı bezi; 14 – jınıs müşeleri
Toq işektiñ ərbir böligi belgili bir ağza müşesine jağday jasauğa jauaptı.
Jağday jasau bılayşa orındaladı. Toq işektiñ işki qaltarıs qaltası
qorıtılğan suyıq botqağa toladı, munda mikrodeneler ösip, bioplazma
ispetti quat şığaradı, ol özine tiesili bölikke dem berip, ıqpal jasau
arqılı tiesili bölikke qarastı ağzağa əser etedi.
Eger tiesili böligi qatıp qalğan nəjispen (qaspaq) bitelip, tolıp tursa dem
berilmeydi, oğan tiesili ağzanıñ qızmeti bayaulap semi bastaydı, ol jerde
özine tən özgeşe patologiyä öse bastaydı. 0mirde qaspaq köbinese toq
işektiñ qozğalısı tömendeytin böliginde jinaladı.
6 – suret.
«Qaspaq» jəne aurulardıñ payda boluı.
Qaraytıp belgilengender: 1 – qalqanşa bezi auruın, 2 – bauır auruın, 3 –
jürek jəne ökpe auruın, 4 – asqazan auruın, 5 – büyrek auruın, 6 – quıq
auruın, 7 – quıq astı bezi siyäqtı auruların tudıradı
Qaspaq körsetilgen jəne aurudıñ köbine köp kezdesetin orındarı tek aşı
işektiñ toq işekke ötetin jerindegi böligi toq işek jutqınşaq şırışın
qorektendiredi; joğarı böligi – qalqan bezi, bauır, büyrek, öttiñ qabı;
tömengi böligi – keñirdek, kökbauır, uyqı bezine; sigma iini – tuqım bezine,
quıqqa, jınıs müşesine dem beredi. Toq işektiñ jağday jasau jüyesi
tabiğattıñ burın-soñdı bolıp körmegen önertapqıştığın, onıñ
azğantay şığınmen mol payda beretindigin körsetedi.
TOQ IŞEK JƏNE DENENI TAZARTU JÜYESI
Mıñdağan dert bar, biraq densaulıq bireu.
L. Berkes
Mine, biz tağı bir məselege jaqın keldik – «barlıq auru-sırqau bizge
auızben keledi» degen qarapayım şındıqqa senetin bolamız. Bizdiñ
denemiz köp satılı quattı tazaru jüyesimen jabdıqtalğan.
Birinşiden toq işek arqılı ulı jəne qaldıq zattar ziyänsızdırıladı, əri
sırtqa şığarıladı. Toq işektegi qan aynalımınan ötip, kelesi satıda
bauırda tazaru ürdisi jüredi. Bauırda işek arqılı kelgen barlıq qorektik
zat qan arqılı zararsızdanadı. Bauır, öt ağatın tütikşe arqılı işekke
quyıp, arı qaray dağdılı joldarımen ketedi. Ziyändı qaldıqtar
«qabıqqa» oralıp, öt joldarında qalıp qoyuı da ıqtimal. Bauırda
tazarmağan ulı qaldıqtar basqa da zattarmen qosılıp, büyrek arqılı
sırtqa şığarıladı.
Taramıs, siñir, qantamırdıñ qabırğaları, jalpı jasuşalardı bekitip,
ustap turatın qañqa jasuşalar qurılısı siyäqtı denede dəneker bolıp,
büyrekke kömektesedi. Qan quramın taza ustau üşin dəneker ulpalar
ərtürli körjer (şlak) zattardı özine tartıp aladı. Qaşan mümkindigi
bolğanda, ol özine siñirip alğan kör-jerdi qanğa qaytarıp beredi; qan
büyrek arqılı bul tastandılardı sırtqa şığaradı. Dəneker ulpalar
özine qanşa tastandılardı siñirip alatındığı jöninde P.Bregg keltirgen
mısaldı oqıp körelik. «Nauqastıñ bükil denesinen əsirese, ayağınan,
qolınan, tipti, alaqanınan da adamdı sumdıq jiirkendiretin unamsız iis
şığadı. Bul iis, onıñ suğa tüsip, sabındap jumağanınan emes, kün sayın
3-4 mərte jılı vannağa otırıp, ne bir unamsız iisterdi ketiretin iis
ketirgişti paydalanğan, biraq əlgindey sumdıq iisten qutıla almağandığı.
Aqırı ol özin qoğamdıq toptardan tıs qalğan, elden alastalğan adam
retinde sezingen. Söytse, mineraldı as tuzınıñ azabın tartqan adam eken.
Onıñ müñkigen iisi buqanı da öltiretindey edi. Ol rezeñke sağız şayıp,
auzı-basın şəyip, jalbız qosqan dərilerdi de paydalanğan, biraq nətije
bolmağan. Aşığar aldında onımen əñgimeleskenimde onıñ asa auır
jumıstan qajığanın, turmıs-tirşiligine say, otbasında qiınşılıqtar
jetip artılatının bildim. Ol qajığanınan oylau quatın köp jumsap,
tirşilik quatınan ayrılıp, nətijesinde nəjisin sırtqa şığaru
ağzalarınıñ qızmeti buzılğan».
Men oğan: «Munday küyge kelgenge şeyin köp uaqıtıñdı joğaltıpsıñ,
aşığu josparı seni qalıptı sau turmıs dəstürine keltiru üşin qızmet
jasauıña deyin de köp uaqıt ketedi», – dedim. Ol qisındı oylana biletin,
bilimdi, mədenietti adam eken. Ol aşıqqan kezinde tazartu isine baqılau
qoyudı meniñ özimnen ötindi. Biz birden 36 sağat aşığudan bastadıq,
kömirsutegimen qanıqqan tağamdar ornına aqırındap, jas jemis-jidek
pen kökönisti azdap qosıp berip otırdım. Qate tamaqtanu men tabiği
tamaqtanu arasında ötpeli dəuir boluı şart.
Adam denesiniñ dağdılı jağdayın ayaqastı məjbürleumen özgertuge
bolmaydı. Onday özgeristi birtindep jürgizgen durıs. Ol künine üş mərte
et jeuge ədettengen bolsa, endi künine bir-aq mərte jeytin boldı. Aq
nandı keptirgen türinde paydalanatın boldı. Birşama uaqıt ötkennen
keyin jeti kün aşıqtırdım. Alğaşqı üş künde denede jinaqtalğan ulı
qaldıqtar tasqındap şığa bastağandıqtan, auır boldı. Tört kün boyına
qattı loqsıdı. Besinşi küni denesine usaq börtpeler qaptap ketti. Onıñ
demi men denesinen müñkigen iiske mülde tözuge bolmaytın edi. Onımen
qatar otıru üşin protivogaz kiyüge tura keldi. Kün sayın zertteu üşin
tañertemen nesebin bankige jinap alıp, nığızdap jauıp, suıtıp tundıru
üşin səkige qoyatın edim. Birneşe kün tundırğannan keyin, aqılğa müldem
sıymaytın, nesebi sonday maylanğan, adamnan şıqtı dep aytuğa
kelmeytindey edi.
Osı aşığudan keyin tabiği emes tağamdardıñ köbisin as quramınan
şığartıp, jas jemis-jidek pen kökönister kölemin ulğayttım. Birneşe
künnen soñ tağı 10 kün aşığuğa buyırdım. Bul jolğı aşığudı jeñil
ötkizdi. Biraq ulı qaldıqtar əli de sırtqa şığumen boldı. Bul qaldıqtar
jasuşalarda jinaqtalğan jasırın ular dep ataladı. Jasuşalarda
jinaqtalğan ülken qasiret əkeletin öli zattardı ornınan qozğau üşin,
ərine meylinşe əri kölemdi, əri pərmendi aşığu jobasın jasap, tağamnıñ
siltilik türlerine muqtajdıq etken durıs.
Dərisoqığan kezderimde menen qaysıbireuler: «Qanşa işkim kelse, sonşa
kofe işemin, jegim kelgen tağamdardı jeymin, biraq denim sau» deydi. Olar
mağan denderi sau, küş-quattarı mığım ekenin dəleldep bağadı. Olardıñ
denesindegi ulı tastandılar tinderinde jasırın turğanın, olardıñ
özderi neni añğarmay turğanın, uaqıtı kelgen küni baqılaudan şığıp,
ırıq bermey, artınan qasiretke duşar etetinin de bilemin. Olar tabiğat
zañdılığına küledi, qorlaydı, bul zañdılıqtar olarğa baylanıstı emes
siyäqtı körinedi. Biraq tabiğat qay küni tazartu qızmetin bastap, denedegi
ziyändı zattardı qualay bastaydı, sol küni sazayın tartadı. Tabiğatında
deni sau, şiraq, araq ta işti, şılım da şekti, uyıqtamay künine on segiz
sağat jumıs istedi. Aqırı auru onı meñdetip tastağandıqtan, tösek
tarttı. Munday mıqtılar düniemen mezgilsiz qoştasatının da bilemin.
P.Bregg: «Əlgi nauqas qazir deni sau, tınıs aluı taza, denesinen şığatın
unamsız iisi ketken. Deneniñ işindegi ulpalarda jasırınğan jaulardı
jeñip qana şıqqan joq, sılıp tastadı. Qazir ol süykimdi, ustamdı, jas
kezindegidey özine eriksiz köz tartatın sımbattı körinedi. Al aurudıñ
mısqaldap aldın alu, puttap emdeuden əldeqayda artıq ekenin de bilemin»,
– dep jazdı.
0kiniştisi sol, bügingi qalıptasqan kürdeli örkeniet tastandı ulı
zattarımen adam denesin meylinşe küyretip jatır, sondıqtan denege
fiziologiyälıq demalıs berip, qordalanğan ulardan öz uaqıtında qutqaru
şarasın qoldanu kerek. Ol – aşığu.
Dəneker ulpalar qanşama ziyändı tastandılardı özine siñirip alıp,
saqtaytınına G.P.Malahovtıñ «Deneni tazartu jəne durıs tamaqtanu
jöninde» attı jazğan kitabında Yu.A.Andreevtiñ bergen mısalın
keltirgen: Dərigerler 17 jastağı qızdıñ bir aptadan soñ öletinin anasına
habarlağan. Ol ana qızın ölimnen qalayda araşalap qalu üşin alas urıp,
adamdardan kömek surağan. Birdeme isteuge bolmay ma? Biz öz təsilimizdi
iske qosu arqılı ol qızdıñ bauırın tazartuğa kiristik. Ərine, əbden
ulanğan deneni jalpı tazartu – aşığu şarasın jürgizuden bastadıq. 28
künnen keyin ol qız 23 kg salmağınan arılıp, 40 kg-ğa deyin tömendegen.
G.Malahov:
«Dəneker ulpalardıñ işki jasuşaları arqılı basqa aytılmay qalğan
jumısşı jasuşalar qorektenedi», – deydi.
Maylı ulpalar özine tən «tundırğış» bolıp sanaladı. 0ytkeni, onda zat
almasu öte bayau jüredi. Sondıqtan qorıtılatın as ulpalarda uzaq uaqıt
jatıp qaladı. Munday jağdayda «nauqas adam» as qabıldaudı
mümkindiginşe şekteui kerek. 0ytpegen jağdayda tüyin astında baylanıp,
lıq toltırılğan krahmal men maylı tağamdar qaldıqtarı joğarıda
aytılğan ağza müşeleri arqılı sırtqa şıqpay, kelesi satısında
tastandı qoqıstardı sırtqa şığaru jolına adam denesindegi basqa da
quıs müşelerdi qosadı. Bul isti atqaruğa aldımen murın men jutqınşaq
quıstarı kirisedi. Osı müşeler arqılı quramında krahmal, may jəne
basqa da tastandı qaldıqtar bar silekey-şırıştar mañqa, qaqırıq
bolıp, ünemi sırtqa şığıp turadı. Osı tazartu joldarınıñ jumısı
şamadan tıs auırlasa, oğan qosımşa: bas süyektiñ bet quısı, estu
joldarı, əyelderde qınaptan aq zattıñ şığuı, közdiñ aldında tastandı
zattar uyıp, bılşıqtanu siyäqtı körinis beredi. Sırtqa şığaru qanday
bir sebeptermen joğarıda atalğan joldarı jabılıp qalıp, küşi
jetispeytin bolsa, soñğı eki satısında teri men ökpe qosıladı.
Toq işektegi qalıpsız körinis t.b. irip-şiruden ziyändı gazdar payda
boladı. Munı tınıs alğan kezde auızdan şıqqan jağımsız iisten biluge
boladı. Munday jağımsız iisten qutılu üşin tisterin tazalaydı, auzın
şayadı, iissizdendirgiş şaşadı, sonda da qutıla almaydı. Munday
jağdayda toq işekti juıp tazalasañız, jağımsız iisqoñıs özdiginen
joğaladı. Soñında ökpede şırış payda boladı. Auru taratqış
mikrodeneler auamen birge ökpe quısına kirip, əri dımqıl, əri jılı
krahmaldı şırıştı suyıq qorektik zattarğa mol orınğa jayğasıp, sonda
ösipönedi. Mikrodeneler öñdegen önim – şırış, endi iriñge aynalıp,
keñirdek, murın, jutqınşaq arqılı sırtqa şığadı. Iriñge aynalğan
şırıştıñ quramındağı mikrobtan şıqqan ulı zattar ökpe, murın,
jutqınşaqtıñ şırıştı qabıqtarın titirkentip auırtadı. Denede
tastandı zattardıñ qalıptı mölşerden artıq köbeyüi saldarınan teriden
jağımsız iis-qoñıs şığadı. Tipti, börtip, bezeu, şiqan siyäqtı t.b.
teriniñ türli sozılmalı aurularına ulasadı.
Adam özi süysinip unatatın tağamdarın salauattı ömir saltına səykes
durıs üylestirip jemeudiñ saldarınan olar adam təninde türli belgiler
bere bastaydı. Mölşerden artıq jegen et tağamdarı şuaşqa aynalıp
ayaqtı sasıtadı. Krahmalı mol qant pen artıq maydıñ kesirinen bezeu,
börtken siyäqtı dert türleri adamnıñ betine, arqasına, ayağı men quyrığı,
t.b. jerlerine şığadı. Tipti, şiqan türinde şığuı da ğajap emes. Qazaqta
«siır etin şiki jegennen şiqan şığadı» degen tüsinik bar. Bul da
negizsiz emes. Denege şiqan şıqsa, nemese iriñdegen usaq börtpeler payda
bolsa, sıranıñ aşıtqısın işse, quramındağı V dərumeni tağamdı
qorıtu, siñiru mümkindigin arttıradı. Bul – aldımen tolıq jaramdı emes
tağamdardıñ siñu üderisine dem beredi, nətijesinde şiqannan şığatın
iriñ de joyıladı. Aşıtqı quramındağı mol V dərumeni toq işektegi
siltilik-qışqıldı ortanı retke keltirip, teñestiredi. Atap aytqanda, bul
eki mehanizm V dərumeni türiniñ mikrobtı joyu əserinen basqa, aşıtqı –
ağzanı tazartuğa negiz boladı.
Adam denesiniñ ziyändı tastandılarğa lastanuınan toq işektiñ jılu
şığaru qızmeti bəseñdep, qayda bolsın dene müşeleriniñ bir jerinde
şırış qordalanadı. Mısalı, əyelderdiñ omırau bezinde delik.
Birinşiden, basqa müşelerge qarağanda munda zat almasu üderisi bayau
jüredi. Ekinşiden, ərtürli salqın susındar men suıq tağamdardı jii
tutınu – əyelderdiñ omırau müşesi töñiregin öte suıtıp jiberedi: mayğa
jəne krahmalğa tolı şırıştı ağzalardı qataytıp, «kistanıñ» payda
boluına sebepşi boladı. Jumıstı bir orında qozğalmay otırıp isteytin
adamdardıñ jambas quısındağı qan aynalımı tejelip, qan irkilip,
jürmey qalatın jağdaylar da osı aytılğan sebepterge baylanıstı.
Er adamdardıñ quıq astı bezi men əyelderdiñ tuqım bezine nelikten
şırış jinalğış keledi? «Oğan köbinese tabiği emes işip-jem,
muzdatılğan qaymaq pen kilegey, maylı suıq sütke əuestik, omırau beziniñ
kistası men erkekterdiñ quıq astı bezderiniñ isigin qozdırğış keletindigi
sebep boladı. Osı aytılğan suıtılğan tağamdarmen jii qorektengen
jağdayda, künderdiñ küninde kista men isik payda boladı», – dep eskertedi
Mikio Kuşi.
Kelesi kezekte atalmış kistada kök ösedi, qorektik zattar saqtalğan
bölşeginde qaterli isik bastaladı, ol metastaza bere bastaydı. «Onı biz
özimiz «əldilep» tamaqtandıramız, onan keyin bul özi neden boldı» dep
tañdanıp, auzımızdı aşıp qalamız. Eger aurudıñ birinşi tizbeginde
beriş, odan keyin buın auruları nemese qaterli isikter toq işektiñ
lastanuınan bolsa, ekinşisinde sırtqa şığaru jolınıñ auırlauına,
şırıştıñ jatıp qaluına, adam ağzası qarsılıq quatınıñ (immunitet)
əlsireuine uşıratadı. Qaterli isikter de lastanğan toq işekten bastaladı.
Qorıtındısında aytarım: «0ziñdi-öziñ tabiğat quralımen emdep, jaz», –
deydi G.Malahov. Doktor Poşe jazadı: omırau beziniñ qaterli isigimen
auırğan on adamnıñ toğızı toq işek qızmetiniñ kidiruinen bolğandığı
dəleldengen. Eger budan 10-15 jıl burın osınday aurularğa tiisinşe
aldın alu əreketi jasalğan bolsa, onda olar omırau beziniñ qaterli
isigimen auırmağan bolar edi.
Arı qaray toq işektiñ lastanuınan payda bolatın aurulardı tizbektep
jatudıñ məni de, tipti, qajeti de joq. Toq işek sau jəne taza boluı kerek.
Deneni tazartuğa dayındau – jaña tuğan aydıñ I nemese III jetiliginiñ
bastapqı küninen bastaladı. Əueli işekti şayu arqılı işti tazartu qajet.
Aşığu kezinde işek tolıq tazarmay qoqıstar qalıp qoysa, ağzadağı küşquat (energiyä) aurudı emdeuge emes, jinaqtalğan qoqıstardı sırtqa
şığaruğa jumsalıp, bosqa şığındaladı. Sondıqtan küşquattı ünemdeu
qajet. Işetin tağamıñdı kökönis türlerine auıstır. Joğarı
temperaturada nemese fizikalıq qısımmen jasalğan tağamdardan bas
tart. Keşki sağat 20-dan keyin tamaqtanuğa əste bolmaydı. Tamaqtanudan
soñ ileşala suyıq işudi toqtat. Sonda ğana denedegi qoqıstardı sırtqa
şığaruğa küş-quat az jumsaladı. Aşığu azabı jeñildeydi.
Tazartuğa kirisu üşin aldın ala dayındalu kerek. Əueli ağzada tazartu
jasaudıñ zor paydası bolatınına senuiñ kerek. Senimiñ bolmasa, öziñdiöziñ zorlap, əure bolma. Qolıñızdağı bul kitap əueli Sizdiñ senimiñizdi
bekemdeuge arnalğan. Sondıqtan aldımen əbden tüsinip aluğa, sonan keyin
öziñizdiñ senimdi serigiñizge aynaldıruğa tırısıñız!
Bul alğaşqı eñ qolaylı təsil. Tazartudıñ aqırğı nətijesi «jumsartu»
nətijesine baylanıstı. Jumsartudıñ mənisi mınada: bul aldın ala
dayındalu, denedegi qoqıstardıñ ağzanıñ qay jerinde jatıp
qalğandığına qaramastan, ornınan qozğap, sırtqa şığaru müşelerine
jaqındatuğa mümkinşilik tuğızu ədisi. Tazartu ədisiniñ negizgi mindeti –
sırtqa şığaru müşelerine tayau turğan qaldıqtardı quıp şığaru.
Deneni tazartudı ərkimniñ öz qolayına qaray jürgizu kerek. Tazartudıñ
negizgi mindeti: deneni bosañsıtu, qızdıru, ılğaldandıru. Buğan jetu üşin
qurğaq saunağa nemese ıstıq nauağa tüsu kerek. Denesi qurğap, solıp
qalğan adamdarğa ıssı naua jağımdı keledi. Dene müşesi tolıq, semiz
adamdarğa qurğaq sauna qolaylı. Al basqa adamdardıñ barlığı üşin
monşanıñ buına otıru qajet. Jası egde tartqan adamdardıñ aldımen
denesin bosañsıtıp alğannan keyin nauadağı ıstıq suğa otırğanı jaqsı.
Jastarğa monşanıñ ıstıq buı jağımdı keledi. Munday protseduranı
510-20 minut uaqıtqa sozıp, soñında mindetti türde bir şelek suıq sudı
10-15 sekundtay uaqıt töbeden sorğalatıp quyu kerek. Negizgi maqsat
jumsartu şarasınan keyin bosañsığan deneni qızu küyde sezinu. Suıq
sudı töbeñnen tömen qaray quyğanda, suıq tiip, muzdap qalmaysıñ, odan
qorıqpa. Ağzanı tazartu aldında jeti kündey dayındalıp, «jumsartu»
şarasın 3-4 mərte kün aralatıp jasa. Bulay isteu – deneniñ qanşalıqtı
lastanğandığına baylanıstı. Istıq sulı naua men bulanu şarasın kün
sayın nemese kün aralatıp qabıldau jeke basıñnıñ mümkinşiligi men öz
tözimdiligiñe baylanıstı. Naua men ıstıq buğa otıru mümkindigi joq
jağdayda, tañerteñ aş qarınğa bir as qasıq tortasın ayırğan may, zəytün
mayı, ne künbağıs mayın iş. Nemese tañerteñ deneñdi azğantay ğana
maymen sılap, artınan jılı sumen şayın. Denesi tolıq, terisi maylı
adamdarğa bul şara jaqpaydı. Olar tañerteñ azdap jügirip, aldımen
denesin qızdırıp alğan soñ, qaldıqtardı teriniñ tesikteri arqılı sırtqa
şığarğanı jön.
Işti ərtürli suyıqtarmen juıp tazartu şarası. Aldımen deneni 3-4 mərte
jumsartıp alğannan keyin toq işekti tazartuğa kirisemiz. Naturopat
ğalımdardıñ zertteui boyınşa, aurudı emdeudi aldımen toq işekti
tazartudan bastasa, nətijeli bolmaq. Işekti tazartu – eñ qarapayım, oñay
ədis. Şığıs meditsinasınıñ erte zamandağı bulaq közderiniñ
qorıtındısına sensek, işekti tazartu şarası adam denesiniñ 80 %-ın
aurudan qutqaruğa kömektesedi eken. Su tazartu şarasınıñ negizgi arqauı
retinde alınadı. Ol – toq işektiñ işin şayadı. Işek qabırğasına tas
bolıp qatıp, jabısıp qalğan zattar üşin juu şarası jetkiliksiz. Ədette
suğa limon şırını nemese limon qışqılınıñ eritindisi, alma sirkesi,
margantsovkanıñ əlsiz eritindisi qosıladı. Tüymedaq pen usarğaldaqtıñ
tunbaların da paydalanuğa boladı. Biraq, osılardıñ bəri de toq işektegi
qışqıl ortanı jartılay ğana qalpına keltiredi. Al mikrofloranıñ
ziyändı ortasımen birge, paydalı ortasın da joyıp jiberu ıqtimaldığı
joğarı. Toq işektiñ şırıştı qabığına da qolaysız əseri bar.
Mısalı, usarğaldaqtıñ işektiñ işindegi şırıştı qabıqtı qurğatıp
jiberetin əseri bar. Munday jağdayda ne isteuge boladı?
1.Işektiñ işinde jabısıp qalğan qaspaqtı qopsıtıp, şığaratın zattıñ
boluı;
2.Bizdiñ paydalanatın zatımız işektiñ Rh ortasın qalpına keltiretindey
oñdı əserimen qatar, auru taratuşı mikrobtardı joyıp, asqorıtuğa
qajetti mikrobtarğa ziyänınıñ bolmauı;
3.Toq işektiñ şırıştı qabığın titirkendirmeytin boluı. Onday qolaylı
zat tabiğattıñ özinde bar. Onı adam ağzasınıñ özi denedegi 62 tamırınan
jasap şığaradı. Bul – ərkimniñ öz təninen jaralğan – öz nesebi (urina);
4.Nesep toq işekti şayıp qana qoymaydı, qan quramındağı tuz
eritindileri şoğırınan da mol kölemdegi tuzdardıñ şoğırlanuı, –
ğarıştağı tartılıs zañdılığı siyäqtı, – toq işektiñ qabırğalarında
jəne onıñ mañayında qordalanğan sudı özine siñirip te aladı. Işektiñ
qabırğasında qatıp qalğan qaspaqtardı qopsıtıp tüsiredi.
5.Nesep – RЊ qışqıldı orta. Tuzdardıñ onda mol kölemde şoğırlanuı
denege qolaylı əser beredi. Sondıqtan onı emdik şarağa köptep
paydalanudan keletin qater joq. Şının aytqanda, keybir nauqastar üşin
öte köp mölşerde qajet te boladı. Bul suyıq önim adamnıñ öz denesinen
şıqqandıqtan, ziyändı mikrobtardı joyuğa sebi tiip, paydalısına
tiispeydi. Ol – qauipsiz, əri emşilik şarağa tolığımen jaramdı.
Köptegen januarlardıñ, mısalı, qustardıñ nəjisi men nesebi aralasıp,
bir tesikten sırtqa şığadı. Nesep öziniñ boyına bitken önimi
bolğandıqtan, denesin titirkendirmeydi. Kerisinşe mikrobtardı joyıp,
emdik əser etedi.
Neseptegi su quramın dene özi jönge salıp, onda öziniñ antiseptikası,
gormonı, dərumeni, aquız zattarı saqtaladı. Sonday-aq deneniñ kez kelgen
böliginiñ şırıştı qabığın qalpına keltiredi. Işekti şayuğa
paydalanatın nesepke (urina) balanıñ nesebin jinau orındı. Aqauı joq
taza sırlı ıdısqa onıñ 1 litrin quyıp alıp, otqa qoyıp, suyıqtıñ
jartısı (500 gr) qalğanınşa qaynatu kerek. Sosın səl suıtıp, jılı
küyinde işekti şayıp tazartsa, öte paydalı.
Qorıtındısında adam denesindegi suyıqtan öte erekşe bir zat aldıñız.
Onıñ quramında erekşe bir küş-quattıñ bar ekenin keşikpey sezinetin de
bolasız. Bul ğalamat küş birneşe faktormen tüsindiriledi:
1.Suyıqtıñ öziniñ jaratılısı da, qurılısı da mülde özgeşe.
Ğalımdardıñ zertteuine qarağanda, ıstıqqa öte tözimdi suyıq kristaldar
qalıp, eñ bir qolaysız jağdaylardıñ əserine denemizdiñ tözimdiligin
arttıradı.
2.Onday qoyıltılğan neseptiñ quramındağı tuz şoğırı 600 esege artadı.
Bul degen tañ qalarlıq küş. Ol denedegi ziyändı suyıqtardı siñirip qana
qoymay, öziniñ aşılığımen toq işektegi kör-jer tüymeşikterdi üzip
tüsiredi. Işektiñ qabırğasına küşti jağday jasalıp, işektiñ qozğalısı
özdiginen jıldamdaydı. Munday neseppen bir-eki mərte işekti şayğanda,
işektiñ aq qurttarı da quıp şığarıladı. Qajetti mikroflorağa keri
əseri joq.
3.Degenmen, sonday qızuda öñdelgen organikalıq zattardıñ bəri
talqandaladı. Biraq onıñ ornına jañadan organikalıq ta, aquız da emes,
gormonnan da küşti dərumender men basqa zattar payda boladı.
Munday işti şayğanda RЊ orta men mikrofloranıñ şırıştı qabıqtarı
jedel türde burınğı qalpına kelip qana qoymay, işektiñ qozğalısı
oñalıp, kötek, tüymeşik, toq işektiñ qabınuı, paraproktit siyäqtı auru
türleri emdelip jazıladı. Işekti şayğanda iş auırıp, deneniñ sırttan
kelgen mol küş-quattıñ (energiyä) əserinen qarsılıq quatı (immunitet)
artsa, emdeu şarasınıñ alğaşqı kezeñinde öziñdi öte naşar sezinuiñ
ıqtimal. Biraq munıñ ağzağa keltiretin ziyändı əseri joq. Aqırındap öz
qalpına keledi. Sondıqtan 2 litr nesepti qaynatqannan qalğan törtten bir
böligi 500 gr urinanı işekke bir-aq jibere salmay, 100-150-200 gramnan
tütik arqılı işke üzip-üzip jibergen orındı.
Eger siz nesepke jiirkengiş (nesep adamğa allergiyä bermeydi) bolsañız, 1
litr suğa 2 as qasıq as tuzın eritip dayındañız. Birinşi jağdayda
qaynatılmağan 2 litr nesepti işekke jibergende Esmarh rezinka
torsığın, al qaynağannan ¼ böligi qaldırılğan nesepti 150-200 gramnan
tütikpen jiberuge boladı. Esmarh torsığın paydalanu ədisi tömendegidey:
rezinka torsıqqa 2 l nesepti quyıp, edennen 1,5 m. biikke ilesiñ. Tütiktiñ
uşın vazelinmen, ne suyıq maymen maylaydı. Krandı jauıp, toñqayğan
boyda şıntağıñmen jer tirep, bökseñdi iığıñnan joğarı deñgeyde ustap
jatasıñ. Tütikti tik işektiñ tömengi tesiginen işke kirgizesiñ. Sonan soñ
krandı aşıp, nesepti işke jiberesiñ.
7-suret.
Klizma arqılı işke suyıq quyğannan keyingi deneniñ jatu qalpı.
a) toñqayğan boyda şıntaqpen jer tirey otırıp, işekke suyıq
jibergende keudeni tömendetip, bökse jaqtı neğurlım köteriñki
ustağan jön; b) su işekke quyılıp bitken soñ şalqalap jat;
v) ayağıñ men bökseñdi mıqınıñnan qolmen tirep köter; g) eki ayağıñdı tik
köterip, iığıñmen jat; d) iığıñmen jatqan qalpıñda eki ayaqtıñ uşın
edenge jetkizip, eki büktel.
Eskertu: eger toq işektiñ işi nəjiske tolıp, bitelip tursa, nemese
basqaday sebepterdiñ boluınan suyıq işke jürmey, sırtqa tögiletin
bolsa, şaranı toqtatıp, qaşan jüre bastağanşa işpen sozıp, bayau tınıs
alıp jatu kerek. Iştiñ auıruı da mümkin. Munday jağdayda krandı
jauıp, su ağısın toqtatıp, qaşan su jüre bastağanı bilingenşe
aqırındap işiñmen birqalıptı sozıp tınıs al. Işek quısı taza bolsa, 2
litr nesep 30-40 sekund işinde işke emin-erkin jürip ketedi.
Endi nesep işke ötip bolısımen, tütikti alıp tastap, şalqañmen bökseñdi
joğarı köterip jat. Nemese şalqalağan boyda ayağıñdı tik köterip,
birtindep eki tizeñdi betiñe taqap, eki büktelgen qalpıñda 1-2 minut
qozğalmay jat. Sol qimıldıñ jərdemimen suyıq toq işektiñ tömengi
böliginen köldeneñ böligi büyenge deyin baradı. Söytip, osı tehnikalıq
qozğalıstıñ nətijesinde toq işektiñ barlıq qatpar-qaltarısın
tolığımen şayıp şığuğa boladı.
Munday şaranı ülken dəretke otırğannan keyin jasau nətijeli boladı.
Neseppen işti şayğanda ol işte qanşa bolsa, sonşa uaqıt tura beredi.
Alğaşqı kezde nesep işke barısımen, dəretke otırğızu sezimin
arttıradı. Işektiñ tazaruı barısında birtindep joyıladı, keyinnen
müldem joğaladı. Sondıqtan qobaljudıñ eş qajeti joq. Işke jiberilgen
suyıqtı uaqıtı kelgende ağza özi sırtqa şığaradı.
Neseppen işekti şayu. Nauqas öziniñ nemese basqa da jas adamdardıñ
nesebin qoldanuına boladı. Segiz jasqa tolmağan balanıñ nesebin ul, qız
demey ərkimniñ paydalanuına boladı. Odan keyingi jastağı balalardıñ
nesebin ərkim öz jınısına qaray kerektenui kerek. Birinşi aptada kün
sayın bir litrden, ekinşi aptadan bastap, kün aralatıp, üşinşi aptada eki
kün ötkizip, törtinşi aptadan bastap, aptasına 3-5 mərte tazartu şarasın
jürgizu şart. Odan keyingi uaqıttarda aptasına 1-2 mərte jalğastıruğa
boladı. Munday aynalımdı (tsikl) jılına 2-3 mərte qaytala. Əsirese
jazğıturım, ne küzde kün men tünniñ teñelgen kezinde, qısta qañtar, aqpan
aylarında nesepti jılıtıp alğan soñ suıtpay turıp, klizma jasa. Buğa
aynaldırğannan keyin neseptiñ qalğan törtten bir böligin paydalanu
aynalımın 100 gramnan bastap, bir künnen keyin oğan 100 gramm qosıp
jasa. Osılayşa 500 gr-ğa jetkizip, 2-4 mərte işekti şay. Kelesi kezekte
kün sayın 100 gramnan azaytıp otır. Odan keyin kün aralatıp 100-150
gramnan 1-2 apta jalğastır. Osılayşa mikroklizma jasaudıñ emdik əseri
jaqsı boladı.
Denede qanday bir kedergi kezigip asqınsa, qorıqpa, bastağan şaranı
toqtatıp, aynalımdı buzba, bəri özdiginen ornına keledi. Iştegi
tüymeşikter üzilip tüsedi. Paroproktit iriñdegen jağdayda, bulanğan
neseptiñ törtten biri – 100-150 gramımen künine 2 mərte işekti şay. Taza
şüberekti böligi qalğan ıstıq nesepke malıp alıp, tik işektiñ auzı men
buttıñ eki arasına kompress qoy, 2 aptada jazıladı. Aurudıñ bul türine
ota istetkenimen, qaytalap şığa beretin jağdaylar boladı. Al neseppen
kompress jasap, klizmamen şaysañ, köbinde qaytalamay jazılıp ketetin
artıqşılığı bar.
Iştiñ qatıp qumalaqtauı, asqa təbettiñ bolmauı, aq qurt, bastıñ auıra
berui, barlığı – joğarıda aytılğan bulatılğan neseptiñ törtten birimen
klizma jasağanda, iştegi qurttar tüsedi, atalğan dertterden de ayığadı.
Jerde jatqan auır zattı oqıs köterip alğanda, şaptıñ kök eti jırtılıp
ketkendey şağıp auırıp, sırtınan qarağanda, jarıq payda bolğan siyäqtı
şabı isip, bultiıp körinse, sol jerdi 1-2 mərte neseppen jusa, teri
astında jinalğan şırış joğaladı. Qaynatılğan neseptiñ quramındağı
qoyu tuzdar sarısudı sorıp alıp, joq qıladı. Sonımen qatar, jınıstıq
süyispenşilik sezimi jandanıp, jınıs qızmeti küşeyetindigi de belgili
bolğan. Törtten biri qalğan neseppen əyelderdiñ jınıs müşesinde
kezdesetin aurulardı emdegende de dəstürli meditsinanıñ emdeuinen
artıqşılığı basım.
Munday bulatılğan neseppen juu – jii uşırasatın jel-quz auruına öte
paydalı. Belgileri: iş qatıp, qumalaqtaydı. Ülken dəretke otıru
qiındaydı. Denesi toñğaq, qaltırauıq boladı. Ayaq-qolı muzdaydı. Beli,
şondanayı, urşığı auırıp, otırğan jerinen turuı qiındaydı. Auzı
qurğap, terisi tüleydi. Arıqtap jüdeydi, küş-quatı azayadı. Jel-quzı
küşeyip, osınday belgiler beredi. Munday jağdayda bizdiñ qazaq soyılğan
maldıñ terisine orağan. Tosap işkizgen. Qum bulau, tas bulau jasağan.
Jel-quzdan ayıqtıru üşin 100 g jañadan sauılğan siır sütine 20 g
tortasınan ayırğan may qosıp, may erigenşe jılıtadı. Sonan keyin
jılı küyinde sprintsovkağa sorğızıp alıp, kün batıp bara jatqan kezde
tik işektiñ tesiginen toq işekke jiberedi. Sonsın jatıp demalu durıs.
Qağida boyınşa işekke jiberilgen süt pen maydıñ qospasın dene özine
qanşa uaqıt qajet bolsa, sonşa uaqıt ustaydı. Nətijesinde deneniñ
qurğauın, qaltırap toñuın qozdıratın substantsiyä sorılıp,
beytaraptanadı. Süt – solğan qurğaq jasuşalardı ılğaldandırıp,
beytaraptandıradı. May – jibitedi. Süttiñ işek işindegi aşığanınan
payda bolğan jıluı suıqtı özine tartıp aladı. Söytip, qatarınan üş
kün jasalğan klizma ülken dəretti (nəjis) jumsartıp, sırtqa şığuın
jeñildetedi. Ayaq-qolı jılınıp, qaltırap toñatın belgileri de birtindep
joğaladı.
Toq işektiñ qabırğaları men jüyke talşıqtarın burınğı qalpına
keltiru jöninde doktor Uoker: «Eger adamdar udayı öndiristik öñdeuden
ötken, qaynatılğan, quırılğan tağamdarmen qorektenetin bolsa, toq işek
eşqaşan da qalıptı jumıs istep, nığaya almaytının təjiribe körsetti»,
– deydi.
Sondıqtan toq işegi qalıptı jumıs isteytin adamdı kezdestiru öte sirek.
Eger densaulığıñızda olay-bulay qalıpsızdıq orın alıp, auıs-qiıstar
bayqalsa, eñ aldımen toq işegiñizdi jüyeli türde şayudan bastañız.
Nemese işekti şayıñız. Osıdan keyin jas kökönister şırının sığıp
alıp, işiñiz (səbiz, qırıqqabat). Jaña sığıp alınğan şırındar deneniñ
burınğı qalpına kelu barısın jıldamdatıp, paydasın arttıradı. Eñ
təuiri səbiz ben şpinat söli. Bul ekeuiniñ qospası toq işek pen aşı
işektiñ bulşıq etteri men jüyke talşıqtarın qorektendiredi. Səbizdiñ
283 g söline şpinattıñ 169,8 gramın aralastırıp, şikiley işiñiz.
Nemese səbizdiñ 283 g söline 85 g qiyärdıñ sölin nemese 85 g qızılşanıñ
şırınına qiyärdıñ şırının aralastırıp işseñiz de paydalı. Kün
sayın 500 g səbiz şırının işseñiz tipti jaqsı. Tağamğa kökönis, jemisjidek, dəndi daqıldar paydalansa, toq işektiñ qozğalısı burınğı
qalpına kelip, jaqsaradı. Bul tağamdar toq işekte köp massa tüzip, toq
işektiñ işki refleksterin qozdırıp, jumısın küşeytedi.
Jemis-jidektiñ işinde injir, qızılşa, jüzim, keptirilgen jemister işekte
börtip isinedi, söytip kölemi ülkeyedi. Küşti bosañsıtqış əser etetinder –
səbiz, qızılşa jəne jas qırıqqabattıñ salatı. Qırıqqabattıñ qatqıl
talşıqtarı köp bolatındıqtan, iş qatqanda öte paydalı. Işektiñ
qabırğası qabınıp auırğan kezde (kolit) bul qatqıl talşıqtar jaqsı
əser etpeydi. Sondayaq qauın, qarbız, bal, ösimdik mayı, qara nan işektiñ
jumısın qalpına keltirude taptırmaytın dünie. Bidaydı juıp, taza
dəkege jayıp, 1-2 kün dımdalğan soñ jılı jerge, kün şuağına qoyıp
börttirip, et tartatın maşinadan ötkizip, kotlet istep jese, nemese köje
jasap işse, nəjisti jumsartıp, dəretke otırudı jeñildetedi. Asqazan,
işek joldarın durıstap retteydi. Burşaq, fasol (ülken burşaq), piyäz,
qırıqqabat, qızılşanı köp jegen kezde iş keuip, jel köp şığadı.
Söytip, işektiñ işin tazartuğa, bosatuğa dəl kerektisi de osı. Kartop, qiyär,
səbiz, sañırauqulaq, türli jemis-jidek, qara nan, süt işti az kölemde bolsa
da jeldetedi. Kökönister men jemis-jidekter quramındağı tirşiliktiñ
belsendi elementteri – kükirt, hlor himiyälıq reaktsiyäğa tüsip, işekte
jinalğan önimderdi iritip-şiritedi, söytip işekte gaz payda boladı. Bul
turğıda eñ bağalısı – şiki qırıqqabat.
Şiki qırıqqabattıñ şırınına üyrenu üşin azdan bastap işip, birtebirte qosa beru kerek. Aldımen səbizdiñ şırınımen jartısı mölşerinde
aralastırıp, artınan birte-birte səbizdikiniñ kölemin azaytıp, soñında
tek qırıqqabattıñ şırının iş. Söytip, kün sayın 300 g qırıqqabattıñ
şırının işseñ, ol deneñe organikalıq tabiği tağam kölemin jetkilikti
mölşerde bere aladı. Onday kölemdegi organikalıq tağamdı qaynatılğan
qırıqqabattıñ 50 kilogramın jese de bere almaydı. Işektiñ jelge
tolıp, gaz payda boluınıñ ekinşi sebebi, burşaq pen nan, et pen fasoldı
qosıp jeuden gaz köbeyip, iş kebedi. Munday bir-birimen üylespeytin
tağamdardı qosıp jeme. Bölek-bölek jegen durıs. Ülken astıñ aldında
şikidey dayındalğan jas salat je. Səbizdiñ şırının işseñ, qubaqup.
Eger işektiñ şırıştı qabığında qatıp qalğan «qaspaq» joq bolsa,
ərtürli gaz payda bolmaydı.
Moyında, qoltıqtıñ juqa terisinde auırmaytın, qolmen sipağanda ğana
bilinetin kişkentay süyel siyäqtı zat payda bolsa, toq işekte tüymeşiktiñ
öse bastağanınıñ belgisi. Tüymeşikter alğaş payda bolğan kezde ziyänsız
dep sanaladı, biraq kezi kelgende ziyändı isikke aynaluı da ğajap emes. Toq
işektegi tüymeşikterdiñ payda boluınıñ alğaşqı belgileri:
a) iş qatu: tili aq öñezdenedi, deminen jağımsız iis ketpeydi. Bas auırıp,
köñilsizdik jaylaydı. Üyqışıldıq basadı. Kindikten tömen tartıp
turğanday sezinedi. Asqa təbeti soqpay, işi keuip, işegi şurıldaydı. Ülken
dəreti buzıladı. Teride börtpe payda boladı. Izaqorlıq dendep, jaman
oylar mazalaydı;
ə) 10-30 jas arasında toq işektiñ şırıştı qabığında jara payda bolıp,
talauraydı. Terisi dert tanu özgerisine tüsedi. Auızdıñ şırıştı qabığı
talauraydı. Tistiñ eti qaşıp auıradı (stomatit). Buın quzdaması men
bauır auruınıñ sırtqı belgileri kezigedi (şamamen 60-75 %-ı);
b) moyınnıñ, qoltıqtıñ terisinde usaq, tübi bos, salaqtağan süyel tərizdi
tüymeşikter payda boladı. Bul – işekte tüymeşikterdiñ payda
bolğanınıñ habarşısı;
v) tistiñ tübinde qara-kök daqtıñ payda boluı – toq işektiñ şırıştı
qabığınıñ astırtın azğındanuınıñ nətijesi. Sonday-aq A dərumeniniñ
jetispeuşiligin de bildiredi;
g) toq işektiñ ərtürli qızmetiniñ jetispeuşiliginen teri men şırıştı
qabıqtar zardap şegip; sinusit, rinit, baspa, stomatit, adenomopatiyä,
astma sekildi aurulardıñ belgileri payda boladı. Eringe sulanğan, köp
irşik jara şığadı.
Eger osı belgiler biline bastasa, toq işekti, şayıp tazartuğa kiris. 8 jasqa
tolmağan balalardıñ nesebin jinap, öz nesebiñdi qosıp, klizma jasa.
Qaynatıp, ¼ böligi qalğanda joğarıda körsetilgen aynalımmen emdel.
Deni sau adamda munday belgiler bolmaydı.
Mınaday eskertulerdi esten şığarma: şoşqanıñ, maldıñ, qustıñ,
balıqtıñ eti, jumırtqa, süt, qurt, irimşik (sır), sorpa, kisel, kakao,
şokolad, balmuzdaq, kofe, qoyu şay, vermişel, aq nan, samsa, tort, qant
siyäqtı tağamdar «qaspaqtardıñ» tüziluine sebepti boladı.
Qara jidek, moyıl, qara büldirgen, almurt, beke jemisteri «qaspaqtı» toq
işektiñ qabırğasına bekitedi. Qatıp qalıp, sırtqa şıqqanda tik işektiñ
şırıştı qabığı men terisin tilip, jaralap, iriñdetedi. Munı
paroproktatit dep ataydı. Ol ulğayıp, ülken iriñdegen keselder
tuındaydı. Alğaşında qoy siyäqtı qumalaqtaydı. Mundayğa uşıramas
üşin joğarıda atalğan tağamdardan aulaq bolğan jön. Etsiz tağamdı
tamaqsınbau – bekerşilik. Mümkindiginşe ösimdikter men kökönisterden
jasalğan astı köbirek paydalan. Bolmasa qırıqqabat pen səbizdi
aralastırıp, etpen üylestirip jeuge üyren.
BAUIR
Toq işek tazartılğan soñ kelesi kezekte bauırdı tazartuğa kiris. Toq
işektiñ tömengi böligin qospağanda, işektiñ barlıq kök tamır qandarı
bauır arqılı ötedi. Bauır zat almasu men qan aynalımın retteumen
qatar, asqorıtu mindetin de atqaradı. Ağzada kömir suı, may, aquız, su,
mineral, boyau, dərumen, gormondar almasuı bauır qızmetine tikeley
baylanıstı. Munda bauırdıñ özine tən ağzanı qorğau, ziyändı
qaldıqtardan zalalsızdandıru, aşıtu ürdisteri barısında deneniñ işki
ortamen qarım-qatınasınıñ turaqtılığın saqtauğa bağıttalğan
mindetter de jüzege asırıladı. Toq işekten keletin ulı zattarğa (indol,
skatol, tiramin) kükirt pen glukorul qışqılı qosılıp, uı əlsiregen
efirli kükirt qışqılınıñ qospası tüziledi. Bul tüzilgen qospalar
tazartu joldarı arqılı sırtqa şığarıladı. Qannıñ quramına sırttan
qanday da bir zattar, mısalı, kömir tüsse, bauır olardıñ barlığın özine
tartıp aladı. Osınday mindetterimen qatar bauır asqorıtu men zat
almasu qızmetine qatısadı. Ol kökbauırdıñ qan ağısında jüriletin
gemoliz barısında uaqıtı bitken qızıl qan tüyirşikteriniñ ıdırauına
qatısadı. Bul qızmetter bauırda öttiñ payda boluımen ayaqtaladı.
Mınanı eske tüsirip ayta ketken jön. Nesep aquız almasuınıñ eñ soñğı
önimi retinde bauırda tüzilip, büyrek arqılı sırtqa şığarıladı. Budan
biz büyrek pen bauır bir-birimen tığız baylanısta qızmet atqaratınına
köz jetkizemiz. Bauırdı tazartu kezinde qoldanılatın fiziologiyälıq
mehanizmderdiñ biri – öt. 0ttiñ ağatın jolınıñ keñdigi 4 mm. Al
tastardıñ diametri 20 mm-ge jetedi. Tipti odan da ülken tastar da
kezdesedi. Biraq bir ğajabı osınday ülken tastar da tar kölemdi öt
joldarınan eş kedergisiz öte aladı. Bauırdı «dyubajamen» tazartuğa
qarsı közqarastağı ğalımdar tar öt jolınan ülken tastardıñ ötip kete
alatınına senbeydi. Olar bul tastardı toq işektiñ qabırğasında
jabısıp, qatıp qalğan nəjis «qaspaq» tastar şığar dep joqqa
şığarğıları keledi. Olay boluğa tiis emes. Basqaday tığındalu bolıp,
asqınuı mümkin degen sözdermen qorqıtqısı keledi. Olar bul şara
turalı eş nərse oylay almaydı. Soqır «dyubaj» dep atalatın zañsız
tastı sırtqa şığarudı dərigerler de keñinen paydalanatın boldı.
Dyubajdı paydalanu ədistemesi turalı birer söz. Tañerteñ aşqarınğa üy
jıluımen birdey temperaturadağı 200-250 ml gazsız mineral suın
nauqasqa işkizedi. Mineral suına 5 g magneziyli kükirt qışqılın qossa,
öt qabın jıldamıraq bosañsıtuğa mümkindik tuğızadı. 1520 minut ötken
soñ tağı da sonday kölemdegi jəne quramdağı mineral suın işkizedi.
Mineral suın işkennen keyin nauqastıñ oñ jaq qabırğasınıñ astına
grelka qoyıp, 1,5-2 sağattay jatıp tınığadı. Magneziyli kükirt
qışqılı nemese ötti sırtqa mol şığaratın şöpterdiñ tunbası siyäqtı
qozdırğıştardı paydalanıp, dyubaj jasauğa boladı.
Jumırtqanıñ sarısı da küşti əser etip, ötti köbeytip, sırtqa şığara
aladı. Sonday-aq ösimdik mayın, magneziyli kükirt qışqılı nemese
karlovar tuzın da işkizuge boladı. 33 %-dıq, 40-50 ml kölemdegi 40
gradusqa deyin jılıtılğan magneziy eritindisi öt qabınıñ jiırıluı
men öt joldarınıñ (Oddi sfinkt) keñeyüin qozdırıp, emdik şara jasauğa
igi ıqpal etedi. Magneziy jaqpaytın adamdar üşin qanttıñ qoyu
eritindisi, glyukoza nemese zəytün mayın işkizuge boladı. 0t joldarınıñ
(Oddi sfinkt) keñeyüine, öt qabınıñ jiırılıp, öttiñ sırtqa şığuına
işekte qorıtılatın maylı tağam da qolaylı əser etedi.
Osı aytılğan əñgimelerdiñ barlığı meditsinada ğılımi joldarmen
dəleldengen. Endi halıq emşiligi təjiribesi nege süyenetinine nazar
audarayıq.
1.Joğarıda aytılğandarğa nazar audara otırıp, biz endi ötti quatın öte
küşti ədisti izdep tabuımız kerek. Bular joğarıda aytıldı. Zəytün
mayınıñ mölşeri köp bolsa, ötti sırtqa mol şığara aladı. Ol öt
qabınıñ jiırıluın, barlıq öt jolınıñ keñeyip, aşıluın qozdıradı;
2.Bauırdan öttiñ şığuın küşeytetin ıqpaldı qışqıl jasaydı. Limon
şırınınıñ quramındağı limon qışqılı öt jolında ilinip turğan
tastardıñ ilgişegin eritip jiberuge dem beredi;
3.Jılıtumen emdeu (grelka qoyu) bauırdıñ auırıp, jiırılıp qalğan öt
joldarınıñ auırğanın basıp, keñeytuge eñ bir taptırmaytın ədis. Sol
üşin biz tazartudan 3-4 sağat burın bauır aumağına jılıtqı (grelka)
qoyıp, qızdıra bastaymız. Limon qışqılı men maydı işkennen keyin de
jalğastıra beremiz. Öt tastarınıñ 90-99 payızı holesterinnen turadı.
Jılu onı eritip, auırıp jiırıluın joyadı. Tastar öt jolımen
kedergisiz jılji alatın boladı.
4.Öt joldarı keñeygiş mümkindigi bar maylı bulşıqtardan turadı.
Olardıñ keñeyü mümkinşiligi 2 sm-ge deyin jetedi.
5.Öt tastarı sorılıp, keri qaray qaytuı da mümkin. Bul belgili sebepterge
baylanıstı kolloidtardıñ isinuinen, sonday-aq öttiñ qalıptı jartılay
eruinen de boladı. Bul arada eki bağıtta əser etedi:
a) öt qışqılın köbeytu men öttiñ sırtqı tartıluın tömendetip,
kolloidtardıñ isinuine mümkindik tuğızadı jəne jartılay eritedi;
ə) kolloidtıñ qorğauın arttıradı;
6.Limon şırınınıñ qışqılı öte küşti, dəmdi boladı. Şığıs
meditsinası qışqıl, dəmdi zattar bauır qızmetine erekşe dem beredi dep
biledi. «Limon şırını men efir mayınıñ ekeui de ötti jarısa
zalalsızdandıradı, qualap şığaradı» – deydi.
7.İnemen emdeytin qıtay dərigerleriniñ aytuınşa, «bauırdıñ qızmeti
sağat 23 pen tüngi sağat 3-tiñ aralığında meylinşe belsendi boladı. Bul –
bauır men öttiñ biologiyälıq ırğağın bildiredi» eken.
8.Biz özimizdi-özimiz sendiru arqılı öt joldarın keñeytip, öttiñ mol
kölemde şığuına ıqpal ete alamız. Emdeu şarası barısında küşquattı solay qaray oylau arqılı bağıttap, tiimdiligin arttıruğa da
boladı.
9.Murınnıñ sol jaq quısın bitep, oñ jağımen tınıs alıp, yogtardıñ
deneni qızdıratın təsilin iske asıru arqılı qoqıstardı iritip-şiritetin
küşin de paydalanuğa boladı.
10.Ay tolğan kezde deneniñ tazaru mümkindigi artadı. Jazğıturım
bauırdıñ qızmet belsendiligi eñ küşti, küz mezgilinde eñ tömen boladı.
Bauırdı tazartudıñ eñ qarapayım paydalı ədisi jeterlik. Onı tazartuğa
qoldanılatın fiziologiyälıq mehanizmi burın tek zəytün mayı men
limon şırını ğana bolatın. Qazir zəytün mayınıñ ornına künbağıstıñ,
limon şırınınıñ ornına qurğaq limon qışqılı men şırğanaq, toşala
(krıjovnik), mük jidegi (klyukva) paydalanılatın boldı. «Zəytün mayı
men limonnıñ ornına bul jidekterde de dəl sonday tazarta alatın
qasietteri bar ekenin ömir təjiribesiniñ özi körsetip berdi», – dep jazadı
G.Malahov. Avtor özine təjiribe jasay jürip, közi əbden jetkendigin
aytıp otır. Bul almastırılğan jemisjidekterdiñ, künbağıs nemese
jügeri mayı, qurğatılğan limon qışqılı (limon qışqılınıñ untağın
suğa tabiği limon şırınınıñ dəmimen birdey bolğanşa əbden
aralastırıp tutınu kerek) zəytün mayı men limon şırınınan sapası
jağınan eş qalıspaydı. Sondıqtan zəytün mayı men limonnıñ
tapşılıq jağdayında osı atalğan önimderdi nemese jergilikti ölkede
ösetin tabiği aşı jemisterdi paydalanğan lazım. Bərin ayt ta birin ayt,
tazartudıñ negizgi jasırın sırı «ağzanı jumsartu şarası» atalatın,
aldın ala jasaytın dayındıq jumıstarına tikeley baylanıstı.
Sumen, jılumen jumsartu şarası tazartu şarasınan burın 3-4 mərte
jasalğan boluı tiis. Istıq buğa, monşağa nemese nauağa otırıp, deneni
busatqannan keyin aldın ala dayındap qoyğan suıq sudı töbeñnen bastap,
öne boyıñdı qualata, kem degende 5-10 sekund uaqıt işinde sorğalatıp
ağızasıñ. Munday şara jasalğannan keyin tazartudı jürgizgende birinşi
rette-aq qatıp qalğan nəjis tastarmen birge qaldıqtar da şığa bastaydı.
Jumsartu şaraların jasağannan keyingi küni bauırdı tazartu bastaladı.
Mısalı, 15 naurız ay tolatın kün bolsa, soñğı jumsartu şarası 14-i
küni jürgizilgeni jaqsı. Ağzanı tazartu josparıñnıñ eñ mañğızdı böligi
jumsartudan bastalatının əste umıtpa. Ay turalı tüsinik: jaña ay 1-i
küni körinbeydi, tuğan aydıñ 2-si, 3-i küni körinedi. Tazartu jumısın
aydıñ əbden tolğan 15-i küni jasasañ sətti boladı. Bul qazaqta erteden bar
ırım. Munıñ ğılımi negizi de bar. Ay men Künniñ jerdi tartatın
tartılıs küşine negizdelgen.
Tazartu şarasın bastaudan 3-4 kün burın negizinen ösimdik tağamdarımen
qorektengen (qırıqqabat, səbiz, basqa da aştı dəmdi jemis-jidekter)
abzal. Al kartop, jer jañğağı, künbağıs dəni, jumırtqa jeuge, süt işuge
əste bolmaydı. Bauırdı tazartudı tolğan aydıñ 14-15-ine səykes
keletindey etip, toq işekti tazartu men monşağa otırıp terlep, ağzanı
jumsartudı aydıñ 7-8-i künderi bastağan lazım. Bul orayda aydıñ
künderin sanaudı şığıs küntizbesi arqılı jürgizgen durıs.
Qırıqqabat, səbiz, qızılşanıñ jañadan sığılğan jas şırının işu
paydalı. Konservilengen tağam türleri jaramaydı. Işer aldında
ərqaysısın bölek-bölek şırın sıqqıştan ötkizip, səbiz, qırıqqabat pen
qızılşa sölin işerdiñ aldında 100 g qızılşağa 400-500 g səbizdi
aralastırıp iş. Qızılşanıñ dəmi burın işpegen kisige unamauı mümkin.
Sondıqtan künine as qasıqpen 3 ret işip, jattığıp alğannıñ artıqtığı
joq. Işekti neseppen şayudı künine bir ret jasağan durıs. Aytılğan
dayındıqtardı erinbey, jalıqpay aldın ala dayındap qoy. Esmarhtıñ
torsığına qatıstı aldıñğı taqırıpta aytılğandar boyınşa dayındap
al. Naua (vanna) bolğanı jön. Oğan qUyatın 1 kub metrdey qaynağan ıstıq
su qajet. Naua nemese ıstıq monşağa otırıp, terlep şığarda, töbeñnen
tömen qaray 5-10 sekund uaqıt aralığında sorğalatıp ağızatın 5 l suıq
su quyılğan ıdıs dayın tursın. Dayındıqsız, josparsız is – nətije
bermeydi. Esmarh torsığın edennen 1,5 m biiktikke ilip, əzirlep qoy.
Jeytin səbiz, qırıqqabat, qızılşa, alma, jemis-jidekter men salat,
şırın sıqqış, bəri-bəri dayındalğan bolsın.
Iş tazartuda otıratın dərethana tım alısta bolmasın. Üyde bolsa, tipti
jaqsı. Al bauırdı tazartuda otıratın taza ıdısıñ bolsın. 0ytkeni,
nendey zat şıqqanın ər tazartu şarasın jürgizgen sayın anıqtap kör.
Toq işekti tazartqanda munıñ qajeti joq. Endi mine, bauırdı tazartuğa
kirisetin kün de jetti. Ay tolğan. Tañerteñgilik dəretten keyin tağı da
işegiñdi sumen şay. Joğarıda aytılğan şırındı iş. Sonan keyin jeñil
tamaqtan. Səbiz ben qırıqqabat salatı bolğanı jaqsı. 1-2 sağattan keyin
oñ jaq qabırğañnıñ astına jılıtqı qoyıp, qızdıra basta. Ol üşin
jılıtqığa ıstıq su quyıp al, nemese elektrojılıtqı paydalanuğa da
boladı. Osılay küni boyı bauırıñdı jaqsılap qızdır.
Şamamen sağat 19-20-dan bastap bauırdı tazartu şarasına kiris. Işetin
zəytün mayı men limon qışqılın 30-35 gradusqa deyin jılıtıp al.
Maydıñ mölşerin dene salmağıña səykes paydalan. Maydı ağzanıñ
qabıldau şıdamdılığına qaray işken jön. Söytip, bir staqan may, bir
staqan limon şırını quyulı dayın tur. Siz maydı 1-2 urttap, tağı da
sonşalıqtı kölemde şırın işesiz. 15-20 minut ötken soñ loqsıta
bastağanda, tağı da ərqaysınan 12 urttañız. Tağı da 15-20 minut tosa
turıp, aqırı tausılğanşa qayta işesiz. Qobaljımay, eşnərsege
alañdamay, teledidar köresiz be, ertegi aytasız ba, «Mıñ bir tün» ertegisin
oqisız ba, sabırlıq pen baysaldılıq körsetip otırıñız. Küşti tazara
bastağan kezde bauırıñ tınıştalğan siyäqtı sezinesiñ. Sondıqtan
qorıqpa. Qorıqsañ öt joldarıñ jiırılıp, jabılıp qalatındıqtan,
bauır men öttegi qaldıqtar sırtqa şıqpay qaladı. Tipti qorqa berseñ, 2
tabletka noşpa işseñ, bəri özdiginen qalpına keledi.
Deneñdegi sırqattı aydap şığuğa kömektesuge jaratuşıdan tilek tileudiñ
artıqtığı joq. Bastısı, nətijesi densaulıqqa jaqsı bolatınına əueli
öziñ sengen boluıñ kerek. Bauırım tazartıladı, əzir şiraqpın, sauığıp
ketemin dep oyla da, bar küş-quatıñdı bauırğa bağışta. Köp künge
sozılğan auır jumıstan keyin aşığu men bauırdı tazartu şarasın 4-5
kündey tınığıp alğannan keyin jasa.
Bauırdı tazartudı neşe ret, qaşan jasau kerek. Bauırdı alğaşqı tazartu
kezinde ağza köp küş jumsaytındıqtan, auır boluı ıqtimal. Birinşi ret
tazartuda kögerip ketken eski öt, aqşıl jip siyäqtı zattar köp şığadı. Al
tastar körinbeydi. Bul bauırdıñ tastandı qaldıqtarğa tolıp, bitelip
qalğandığınan boladı. Al kelesi tazartu şarasında tastar köp şığatın
boladı. Ekinşi tazartudı köñil-küyiñe qarap jasa. Ol əldeqayda jeñil
ötedi. Ekinşi tazartudı alğaşqısınan 2-3 apta ötkennen keyin, üşinşisin
bir aydan keyin jürgizu orındı. Kelesi jılda 2 ret, soñğısın tağı bir
jıl ötkennen keyin jasau orındı, – dep jazğan G.Malahov.
Bauırdağı qaldıqtardan neğurlım tez ayığa alsañ, soğurlım qan
aynalımı men asqorıtu, zat almasu üderisteri jaqsaradı. Tazartu
şarasın ötte uyısqan jip pen şöpşalañ siyäqtı qaldıqtar əbden
joğalğanşa jasau durıs.
Aldın ala jəne bauırdı tazartqannan keyingi tamaqtanu. Bauırdı
tazartqannan keyin tağamğa degen təbetiñ şapqan kezde ğana iş. Jañadan
sığıp alınğan jas qızılşa men səbizdiñ şırının aralastırıp (1 : 4
qatınas boyınşa nemese 50 g qızılşa, 200 g səbiz şırını) iş. Səbizdiñ
ornına almanıñ şırının işuge de boladı. Almanıñ qışqılı
tiimdirek. Eger ağzañız may işuge beyimdelmegen bolsa, alğaş işken kezde
qattı loqsıtadı. Siz bir-eki urttap may işip, sonday kölemde limon
şırının işesiz. Nətijesinde loqsıtu ıñğaysızdığı özdiginen qaytuğa
tiis. Kelesi kezekte maydı 15-20 minut ötkennen keyin işesiz. May men
şırın işu aralığı uzaq siyäqtı sezilgenimen, munıñ paydası bar. Eger
işken may ağzañızğa jaqpay loqsıta berse, sol işkeniñdi qanağat tut,
sonıñ özi de jetkilikti.
Jetkilikti kölemde may işken jağdayda jılıtqını alıp tastauğa, sol
küyinde qoyıp qoyuğa da boladı. Eger işilgen may men şırınnıñ kölemi
100-300 g aralığında bolsa, ağzağa ıqpal etu tiimdiligin arttıratın basqa
da şaralar qoldan: may men şırındı işkennen keyin 1,5-2 sağat ötkizip,
ökşeñmen jüreley otırsañ, tazartu şarasına jaqsı əseri boladı. Sol
jaq tanauıñdı maqtamen tığındap, oñ jaq tanauıñmen ğana tınıs al.
Tiliñe azdağan aşı burış sal. Oñ jaq qabırğanıñ üstine, bauırdıñ
tusına Kuznetsovanıñ applikator inesin qoy. Bular ötti qozdıruğa tamaşa
əser etedi de ağzanıñ işki quatı (energiyä) jıludıñ kölemdi böligin
bauırğa qaray bağıttaytın ıqpal jasaydı. Iştegi demdi sırtqa qaray
şığarğanda, denedegi bar qızu bauırğa qaray ağıladı. Şaqpaq etke
salmaq tüsirip, minutına 4-6 mərte ğana bayau tınıs al. Demiñdi sırtqa
şığarğan kezde, işiñdi meylinşe işke tartıp (qol tigizuge bolmaydı), bir
sət dem al, demiñdi işke tartqanda işiñdi şamañnıñ kelgeninşe
qampaytıp, iştegi auanı joğarı köter. Osılayşa tınıs alumen bir
mezette bauırdıñ töñiregin sılap-sipasañ, ol qan aynalımın arttıradı.
Tastandı zattar men uyığan qandı şayıp, sırtqa şığaruğa kömektesedi.
Osılayşa, 15-30 minut demal. Onan keyin bir sağattay tınıstap, tağı
qaytala. Demalıp, tınığıp jatqan aralıqta, bauırdıñ üstine magnit
applikatorın nemese magnitti zat qoy. Bauırdağı qan aynalımın
magnittiñ küşeytetin əseri bolatının ğalımdar əldeqaşan dəleldegen.
Qızıl qan tüyirşikteri qıltamırlardağı qısımnıñ küşimen ğana ötetin
mümkinşiligi joq. Olardı jıljıtatın bastı mehanizm –
qıltamırlardıñ keñeygen uştarındağı qızıl qan tüyirşikteri bir-birine
özdiginen jaqındaydı da tüyirşikteri attas zaryadtı bolğan sebepti
birbirin teuip, özderi az şoğırlanğan jaqqa qaray ığısadı. Osı
aytılğandardıñ nətijesinde atalmış tamırlarda qozğalıs payda
boladı. Bauırda kök qan qıltamırları jüyesi öte köp bolatındıqtan,
bauırdağı qan aynalımın jaqsartu üşin qosımşa küş retinde magnitti
paydalanu qajet.
Joğarıda keltirilgen tazartu şarasına say keletin basqa amal büginde
joqtıñ qası.
Bauır men öt jolınıñ tabiği ırğağınıñ belsendiligi tüngi sağat 23-ter
şamasınan meylinşe arta tüsedi. Sol sebepti bauır men öt jolında
qordalanğan las zattar men tastar tün jarımı men tañğa juıq uaqıt
aralığında sırtqa şığa bastaydı. Ol zattardı körgende salauattı ömir
saltın ustanbay, durıs tamaqtana bilmegeniñniñ saldarı nege
urındıratının, burınğışa ömir sürudiñ qanşalıqtı qauipti ekenine
köziñ jete tüsetin boladı. Tañerteñ burınğısınan da köp kölemde
munaydıñ qaldığına uqsas öt, tastar köptep şığuı mümkin. Onday
jağdayda, qaytalap işti sumen şayudıñ eş artıqtığı joq. Artınşa
jatıp tınığıp al.
Tazartu şarası bitkennen keyingi alğaşqı asıñ 0,5 litr kölemindegi
səbizdiñ, qızılşanıñ nemese almanıñ şırını bolsın. Ol qorıtılıp,
qarnıñ aşqan kezde salat je. Suğa pisken köje işse de boladı. Onan keyin
salauattı ömir saltına say ömir süruge ədetten.
Təjiribede belgili bolğanday, salmağı 60-65 kg bolatın adamdar (erler de,
əyelder de) alğaşqı tazalau şarasın jürgizgen kezde, aldımen
maşıqtanıp barıp, işetin maydıñ kölemin 150-200 gramğa jetkizip alu
kerek. Soñğı tazaru şarası kezinde işetin maydıñ kölemi 300 gramğa
jetse tipti jaqsı. Eger qusıqtıñ quramında jasıl, qara, t.b. tüsti
silekeyler bayqalsa, bul – işilgen may men şırın asqazan qızmetiniñ
belsendiligine dem berip, jılbısqı qaspaqtardan tazartu jatqanınıñ
belgisi. Munday jağday alğaşqı tazalau şarasın jürgizgen kezde de orın
aladı. Ekinşi şara kezinde işetin may men şırınnıñ kölemin azdap
azaytuğa, üşinşisinde – azdap köbeytuge de boladı.
Tazartu şarasın jürgizgende deneñdi bosañsıtıp, bulşıqtarıñdı
əlsiretuge tırıs. Sabırlı, jaybaraqat bol. May men şırın işip, tazartu
şarasın jürgizgen kezde eşqanday auırğandıq bilinbeydi. Əsirese,
bauırdan tastandı qoqıstar sırtqa küşti şığa bastağanda bauırıñ
demalıp jatqan siyäqtı əser beredi.
Munday qospa tağam öte dəmdi boladı. Jalpı aytqanda, qızılşanıñ
şırını öte sirek kezdesetin paydalı as. Onday mineraldıq zattar
köbinese siltilik qospalarda kezdesedi. Qızılşa, səbiz, qırıqqabattıñ
şırının zerttegende, eñ paydalı öt qızılşa şırınınan bölinip
şığatını anıqtalğan. Bul arada söz astıñ qorıtıluı jöninde bolıp
otır.
Ğalımdar qızılşanıñ quramında betain bolatının anıqtağan. Betain –
öte tamaşa qasietke ie zat. Himiyälıq qurılısı jağınan zat almasu
üderisin retteuşi holin men letsitinge uqsaydı. Betain aquızdı siñiruge
mümkindik jasap, sol arqılı bauırdıñ qızmetin arttıradı. Qızılşanıñ
quramında saponin men V dərumeni de mol boladı. Qızılşadan berişke
qarsı paydalanılatın dəri de aluğa boladı. İ dərumeni berişke qarsı
əser etip, holesterinniñ zat almasu barısın jaqsartu jağınan
metioninge uqsaydı. Allergiyäğa qarsı turatın qasieti de bar.
Qızılşanıñ quramındağı magniy qan tamırlarınıñ Uyañdığın
qanımdap, onıñ jiırılıp-sozılğış qasietin retteydi. Tamırdağı
qannıñ uyuına böget jasaydı.
Joğarıda aytılğan şırındardıñ ağzanı sauıqtıru qasieti dertke
şaldıqqan bauırdıñ jedel türde jazılıp, tez arada qalpına keluine
jərdemdesedi. Bul əsirese jası ulğayğan adamdar üşin öte qajet. Tazartu
şarasınan keyingi işetin tamağıñ qırıqqabat pen səbizden jasalğan salat
bolsın. Limon şırınınan azdap qana qosıp, dəmi qışqılıraq bolğanda
je, az mölşerde tuzdasa da boladı.
Salattan keyin işetin tamağıñ suğa pisirilgen botqa bolsın. Oğan azdağan
may salıp je, nemese teñiz kapustasın qosıp jeuge de boladı. Şaradan
soñ tüski asıñ men keşki tamağıñdı osılay rette. Kelesi künnen bastap,
məziriñdi ərtürli tamaqtarmen molıqtıruğa boladı. Budan keyingi uaqıtta
bauırdıñ qızmetine ziyän keltirmeytin tamaq türlerin tutınuğa beyimdel.
Ziyändı tağam türleri: qattı quırılğan et pen balıq, olardıñ qoyu
sorpası, barlıq türdegi konservilengen tağamdar, joğarı temperaturada
əri qısımmen dayındalğan keptirilgen maylı azıqtar, «ozıq» tehnologiyä
arqılı kök sütten tartılğan irimşik (sır) siyäqtı tağamdardan abay
boludı eskertemiz. Kök süt kazeinge bay. Kazein jelim öndirisiniñ negizgi
şikizatı sebepti adamnıñ densaulığı üşin öte qauipti zat.
Krahmalğa bay tağamdar (əsirese joğarı sorttı unnan jasalğan) bauırdıñ
ulpaların bitep, qataytadı. Dertke şaldıqqan bauırğa burşaq
tuqımdastarın qorıtu qiınğa soğadı. Sirke qışqılı, burış, şalğam,
redis, piyäz siyäqtı azıqtardı bauırı auıratın adamdarğa tatuğa
bolmaydı. Bauırı sırqat adamdar üşin A, V, S, K dərumenderi qajet.
Əsirese, V dərumenderi tobınıñ bauırdı qalpına keltiru əseri tamaşa.
V6 – bauırdıñ uğa qarsılıq quatın küşeytedi. Onıñ bul türi bür jarğan
biday men sıra aşıtqısında mol. V3 (RR) bauırdıñ jasuşalarındağı
energetikalıq almasuğa dem beredi. V12 dərumenderi aquızdıñ almasuı men
fermentterdiñ totıqtıru reaktsiyäsına qatısıp, aquızdıñ şoğırlanu
mümkindigin arttıradı, osılayşa ösip-önu faktorı retinde körinedi.
Bauırdıñ joyılğan jasuşaların V12 dərumeni qalpına keltiredi.
Askorbin qışqılı – S dərumeniniñ künine bir gramı bauırdıñ qızmetin
jaqsartıp, ulı zattarğa degen qarsılıq quatın arttıradı. Joyılğan
torşalardı qalpına keltiredi. Bul dərumender qırıqqabat pen səbizden
jasalğan salatta, itmurınnıñ tunbasında, almanıñ şırınında mol.
Bauır auırğan kezde aldımen iş qatudı retke keltiru kerek. İş qatqan
kezde işekte qordalanğan qoqıstardıñ irip-şirui küşeyip, qanğa ulı
zattar siñedi de bauırğa qaray ötedi. Nauqastıñ hal-ahualın erekşe
tömendetip jiberedi. Auırudı emdeu şarasınıñ uzaqqa sozılıp ketu
mümkindigin arttıradı. Bul aytılğandardan şığatın qorıtındı:
tutınatın tağamdar negizinen kökönister men jemis-jidekterden bolğanı
durıs. Onıñ özinde şikiley bolğanı tipti paydalı. As məziriniñ
quramında dəndi daqıldardan bür jarğan bidaydıñ boluı bauırdı
dəridərmeksiz emdeudiñ əserin jıldamdata tüsedi. Munday qospa tağamğa
bür jarğan biday negiz etip alınadı.
100 gramm bür jarğan bidaydı et ükkişten ötkizgennen keyin oğan sonşa
kölemdegi qızılşa men səbizdiñ ügindisin qosasıñ. Oğan qurğatılğan
öriktiñ ügindisi men 50 gramm limonnıñ sığındı şırının aralastırıp,
azdağan bal qossañ, dəmi səl qışqıldau juğımdı asqa aynaladı. Osılay
dayındalğan qospanı jep üyren. Munday qospanı botqamen birge, ne bul
ekeuin kün aralatıp kezekpen jese öte paydalı. Qospa dayın bolğannan
keyin oğan qaymaq nemese ösimdik mayın aralastırıp jese de boladı.
Sonımen sizdiñ tutınatın tağamdarıñız negizinen jañadan sığılğan
şırındar, salattar, botqa jəne munda aytılğan qospalardan bolsın.
Kökönisterdi azdap buğa ustauğa da boladı. As məziriñizdi jañğaq, kartop,
qurt, irimşik (öndiristik emes) siyäqtı tağamdarmen molaytıp, tamaqtıñ
sapasın, kölemin arttıruğa boladı. Jañadan sığılğan şırınnan künine
2 litr mölşerine deyin jeterlik kölemde iş. 0ndiristen şıqqan
şırındardı emdik şarağa paydalanuğa əste bolmaydı. Onıñ quramında
uzaq uaqıt saqtauğa arnalğan konservanttar men boyaular bolatındıqtan,
tipti de jaramaydı. Boyaudıñ quramında qorğasınnıñ bolatını asa
qauipti. Sondıqtan şırındı öziñ dayındağanıñ abzal. 0ziñ dayındağan
munday tağamdarmen künine 4-5 mərte tamaqtan. Bulay isteu bauırı
auıratın adamdar üşin erekşe paydalı. Bul tağamdar bauırdıñ qan
aynalımın jaqsartadı. Glyukozanıñ ulpalarğa jetuin jıldamdatadı.
Elektrolit, may, glyukozalardıñ zat almasuın arttıradı.
Bauırdı qalpına keltiru şarasında tañerteñgilik deneni salqın sumen
şayınu jaqsı əser beredi. Jüregi auıratın adamdar üşin bolmaydı.
Jel-quzı bar qart adamdar da saq bolğanı jön. Munday jasalğan şaradan
keyin ağzadağı küş-quat qoltıq astına jinalıp, sodan keyin ğana janjaqqa taraydı. Al bauırı sırqat adamdarğa da osı keñesti esterine
salamız. Sondıqtan qoltıq astın oramalmen künine 3-4 mərte 2-5 minut
mölşerinde üykelep sürtken durıs. 0te ıstıq, qurğaq aualı jerden aulaq
bol. Ərtürli dene jattığuları jaqsı əser etedi.
Osı taqırıpta aytılğandar boyınşa tazartu şarası jürgizilse, əserinen
öttiñ fizikalıq jəne himiyälıq qasieti özgerip, jabısqaq-tutqırlıq
qasieti kemidi. 0t qışqılınıñ quramı artıp, holesterin suyıladı. Eger
asqazanda as qorıtu söli az bolsa, jañadan sığıp alınğan jemis-jidektiñ
şırının tamaqtanardan aldında 15-20 minut burın iş. Eger asqorıtu
söli köbeygen bolsa, tamaqtan 1-1,5 sağat keyin iş. Qıjıldasa, asqorıtu
söliniñ köbeygeniniñ, as işkennen keyin batıp auırsa, azayğanınıñ belgisi.
Eger asqorıtu söli qalıptı bolsa, jemis-jidekter şırının tamaqtan 3540 minut burın iş.
TOQ IŞEK PEN BAUIRDI TAZARTU TURALI SOÑĞI SÖZ
Durıs tamaqtana bilmegendikten, işki müşelerde payda bolatın
qaldıqtar aldımen toq işekte jinaladı. Sonan ötip, ərbir jasuşağa
şögip, aqıl-oydı jaulap, edəuir qorqınış tuğızadı. Sonımen, toq işek
ağzanıñ eñ ülken las qoymasına, auru tudıratın las bulaq közine
aynaladı. Söytip, toq işekte köbinese su siñirudiñ basımdılığı
artatındıqtan, onımen birge barlıq tastandılar, ulanğan zattar lek-lek
tasqınmen qannıñ quramına enip, işki müşelerge ağıladı. Ağzanıñ
zalalsızdandırğış özindik qabileti tükke de turmay qaladı. Toq işektiñ
tömengi böliginde tazalanbay qalğan kök qan tüyirşikteri bauırğa soqpay,
onıñ süzgisinen ötpey tura jürekke quyıladı.
Eger tik işektiñ lastanuı saldarınan (iş qatu, ülken dəret tolığımen
sırtqa şıqpay, küşpen şığaruğa da tura keledi) qan ulı zattarmen
qanığıp, ömir sürudiñ densaulıq tiregine ölşeusiz ziyänın tigizedi.
Jürektiñ türli aurularına duşar etedi. Jürek nemese kez kelgen basqa da
müşeler qan taza bolğanda ğana em qabıldap, sauığa aladı. Qannıñ taza
bolmauı – salauattı ömir saltın bilmeytin, durıs tamaqtana almaytın, öz
jeke basımızdıñ bilimsizdiginen boladı. Qan taza bolmasa, sırt elden
aldırğan eşbir dəri-dərmektiñ de, ğılım men tehnikası damığan elderge
barıp emdeluden de eş kömek kütpey-aq qoyıñız.
Sondıqtan aldımen durıs tamaqtana biludi üyren. Osı zamanğı aldın ala
jartılay dayındalğan, öndiristik təsildermen tazalanğan tağamdar
bauırdı qısqa merzimniñ işinde-aq qoqıs ulı zattarğa lıq toltıradı.
Oğan toq işekten art-artınan keletin las tastandılar men ulı zattar
qosıla beredi. Qan aynalımı bayaulaydı. Ayaq-qolda isik payda bola
bastaydı. Bauırdıñ kölemi ülkeyedi. Bauır tolığımen tınıstala almay
tunşığadı. Ulı zattardıñ saldarınan isik payda boladı. Isik öz kezeginde
rakka aynaluı da mümkin. Munday halge keltirmes üşin bauırdı aldımen
qoqıstardan tazartıp, onıñ qızmetin qalpına keltirip otırsañ, ol
özdiginen de sauığa aladı. Sondıqtan aldımen toq işekti tazartıp
bolğannan keyin bauırdı tazartu kerek. Al toq işek tazarmay turıp,
bauırdı tazartudıñ eş nətije bermeytini özinenözi tüsinikti.
Şank Prakşalan jattığuı (8-suretke qarañız) – auız quısınan bastap,
tik işektiñ artqı tesigine deyingi aralıqtağı asqorıtu joldarın tazartu
men juıp-şayudıñ köneden kele jatqan ədisteriniñ biri. Munday
tazalartudı bastaudan burın aldımen işti sumen şayıp, tazartıp alu
kerek. Su auızben jutılıp, arı qaray asqazan arqılı işekterden ötip,
sırtqa şıqqanğa deyin jalğasadı. Sırtqa şıqqan su möldir taza bolğanğa
deyin bul jattığudı orınday beru qajet.
Sumen tazartu şarasın dayındıq jasaudan basta. Sudı dene
temperaturasına səykes jılıtıp al, 1 l suğa 5-6 g mölşerde tuz salıp
eritip al. Bul qan suyığınıñ tuz eritindisine səykes keledi: 1 litr suğa
şay qasığınıñ erneuimen birdey tuz sal. Söytip su tuzdıqtalğan bolsın.
Su tuzsız bolsa, asqazannıñ şırıştı qabatı arqılı ötkende qanğa sinip
ketedi. Al qan men sudıñ quramındağı tuz birdey bolğan jağdayda su qanğa
ötpeydi. Qan men tuzdalğan sudıñ tartılu qısımı teñelgen jağdayda,
asqorıtu joldarı arqılı eş kedergisiz ötip, sırtqa şığadı. Qanğa ötken
su büyrek arqılı nesepke aynalatını belgili. Tuzdıñ mölşerin ər adam
özi rettegeni jön.
Sumen tazartu şarasın jürgizudiñ qolaylı kezeñi. Eñ qolaylı kezeñ
tañerteñgilik aşqarında bastaladı. Şara nı jasauğa 45 minuttan 1
sağat uaqıt jumsaladı. Asqorı tu joldarı arqılı sudı ötkizu şarasın
jüzege asıru ülgisi tömendegidey.
1.Dayındap alğan bir staqan tuzdı su iş.
2.Jazılğan tapsırmanı dereu orınday basta.
3.Bir staqan tuzdı sudı tağı işip, qozğalıstardı orında (8-suret).
Osı tapsırmalardı orındağannan bastap, su bayau ağıp, işekter arqılı
tömendep öte beredi. Jürek aynıp, qusqısı kelmeydi. 6 staqan su işilip
bitkenşe qozğalıs jasap, alma-kezek iş. Aralıq uaqıtta dərethanağa bar.
Birinşi ülken dəretke otıru şapşañ bastaladı. Birinşi şıqqan nəjis
kədimgidey de, sonan keyingisi jumsaq, soñğısı suyıqqa aynalıp, sırtqa
şığadı. Eger olay bolmasa, tuzdı su işpey, 5 minut uaqıt jattığu
qozğalısın qaytalap, dəret aluğa otır. Eger sırtqa eşteñe şıqpay,
kütkendegidey nətije bermese, işiñdi tuzdı su quyğan klizmamen şay.
Söytip, tik işekke su jügirse, birinşi nəjis şığısımen-aq qalğanı
özdiginen saulap sırtqa şığadı. Bir keñes: deneni tuzben titirkendirudiñ
aldın alu üşin tik işektiñ sırtqı tesigin dəretke otırğan sayın tek
arnaulı jumsaq qağazben sürtip, artınan jılı sumen juıp, qurğatıp,
ösimdik mayın jaq. Bul şara jaraqat aludan saqtaydı. Ülken dəretke
otırğan soñ 1 staqan su iş. Jattığu qozğalısın jasa. Sonsın dəretke
bar. Qozğalıs jattığuların jasap, su işken soñ dəretke otıruğa tura
keledi. Osılayşa, ile-şala su işip, jattığu jasap, dəretke otırıp, su
işetin şaranı sırtqa taza möldir su şıqqanşa jalğastırasıñ. Işektiñ
işki tazalığına baylanıstı 10-14 staqan su işiledi. Işken sayın jattığu
jasaladı. Budan da köp mölşerde su işetin jağday öte sirek uşırasadı.
Su taza möldir küyinde şıqqan soñ ğana şaranı jürgizudi toqtatamız.
Sonan keyin asqazandı tazartıp, jumıs qızmetin toqtatu üşin tuzsız üş
staqan su işip, qusu jön. Şank-Prakşalan şarasınan keyin, yogtardıñ
Vamana-Dhouti dəstüri boyınşa, sausaqtı tildiñ art jağı men tamaqqa
tigizip, titirkendiru arqılı qusıq keltiredi.
8-curet.
Şank-Prakşalannıñ asqazan-işek joldarı arqılı su jürgizetin tört
jattığuı.
Birinşi qozğalıs. Eki ayaqtıñ arasına 30 sm bos orın qaldırıp, öziñ tik
turasıñ. Eki qoldıñ sausaqtarın birbirimen ayqastırıp, alaqandı
joğarı qaratasıñ. Arqañ tüzu əri tik boluı kerek. Tınıs aluıñ bir
qalıptı bolsın. Keudeniñ joğarğı böligimen aldımen solğa qaray
qisayıp, qayta tiktelip, odan oñğa qaray qisayasıñ. Osılayşa qozğalıstı
4 nemese 8 ret qaytala. Bul 10 sekund uaqıt aladı. Osı qozğalıstıñ
nətijesinde asqazannıñ ultabarğa (12 eli işek dep te ataladı) ötetin
jolı aşılıp, işilgen sudıñ jartısı ultabarğa ötedi.
Ekinşi qozğalıs. Bul qozğalıstıñ nətijesinde su aşı işekte ilgeri
jıljuğa məjbür boladı.
Negizgi qalıpta tik turasıñ. Oñ qolıñdı köldeneñ sozasıñ. Sol
qolıñnıñ bas barmağı men suq sausağı oñ jaq buğanaña janasıp, tiip
tursın. Söytip, köldeneñ sozıp turğan qolıñdı keudeñmen qosa, bir
mezgilde, mümkindiginşe artqa qaray aynaldırıp, qolıñnıñ
sausaqtarınıñ uşına qaraysıñ. Aynaldırğan boyda, toqtamastan, dereu
alğaşqı jağdayğa qayta kelip, qarsı bağıtqa burılasıñ. Osılayşa
qozğalıstı 4 nemese 8 ret qaytala. Bul qozğalısqa da 10 sekundtey uaqıt
ketedi.
Üşinşi qozğalıs. Bul qozğalıstıñ nətijesinde sudıñ aşı işekte
jıljuı jalğasadı. Munda ayaqtıñ ülken başpayı men eki qoldıñ
alaqanın jerge tirep turasıñ. Tabandardıñ arası 30 sm qaşıqtıqta
bolsın (bul öte mañızdı). Oñ jağıña qaray burılıp, oñ jaq ayağıñnıñ
ökşesine qaraysıñ. Qaytadan negizgi qalıpqa kelip, kelesi kezekte sol
jağıña burılıp, sol jaq ayağıñnıñ ökşesine qaraysıñ. Bul jattığudı
«jılan iirilgen» dep atasa da boladı. Jattığu 4 nemese 8 ret
qaytalanadı.
Törtinşi qozğalıs. Aşı işektiñ tübine jetken sudı toq işekke aydaydı.
Qozğalısı şektelgen, buındarı auıratın adamdar jattığudıñ osı türin
jasaydı:
a) Tabandardıñ arası 30 sm. 0kşeni quyrıqtıñ astında emes, sannıñ
sırtına ornalastırıp, jüresinen otıradı. Qoldıñ alaqanın tizeniñ
üstine qoyadı. Eki tizeniñ arası 30 sm qaşıqtıqta taltayıp otıradı;
ə) Sol jaq tizeni tabannıñ aldıñğı jağına qoyıp, keudeni solğa qaray
burıp otırasıñ. Al alaqanmen oñ jaq sandı sol jaq büyirge, sol jaq
sandı oñ jaq büyirge kezekkezek bağıttap, toq işekti jartılay basıp,
janşu üşin işti jartılay qısadı. Işke qısımdı küşeytudi iske asıru
üşin keudeni burıp, art jağıña qara.
Bul jattığuda eñ aldımen iştiñ oñ jağınan bastap, basıp, janşu qajet.
Jattığu jasauğa 15 sekund uaqıt ketedi;
b) Bul qozğalıs şiratıp burau qalpınan alınğan. Ardha Matsiendrasana
jattığuı ataladı. Munda taban sannıñ iş jağında ornalasadı. İıqtı
bügilgen tizeden barınşa alıstatıp, keudeni artqa qaray şalqaytu kerek.
Söytip, iştiñ tömengi jağın qısıp, omırtqalardı burau arqılı tizege
tirelgen qoldar süyemeldeuşi mindet atqaradı (9, 1-suret).
Sətsizdik jağday. Eger 4 staqan su işkennen keyin asqazan men 12 eli işek
arasındağı qalqanşa aşılmay qalsa, arı qaray ötuge tiis su toqtap,
asqazan suğa tolıp, qabırğalarındağı bulşıq etterde jiırılu tüysigi
payda bolsa, loqsuğa deyin baradı. Endi su işpey-aq jattığudı basınan
bastap, 2-3 ret qaytala. Loqsu basılsa, sudıñ arı qaray ötkendigi.
Ultabardıñ öñeşi aşılısımen, böget joyıladı. Sizge jattığudı
jalğastıra beruge əbden boladı. Biraq qaysıbir adamdarda işip-jelgen
astıñ aşuınan payda bolğan gaz tığındalıp ta bögeydi. Munday jağdayda
qolmen işti basıp nemese iıqqa turıp (Sarvansana jattığuı), tört
birdey jattığudı birge jasa. Su mülde jürmey qalatın öte qolaysız
jağdayda sizge 2 türli şeşim jasauğa tura keledi: oñ qoldıñ eki sausağın
tildiñ tübine tigizip, qussañız dereu jeñildeysiz. Jattığudan keyin
demalıp aşığudan bas tartu jön.
Alğaşqı tağam. Şan-Prakşalan jattığuınan keyin mınaday
jazılğandardı orında. 30 minut jattığudan keyin 30 minut ötpey
tamaqtanuğa bolmaydı. Sonday-aq soñğı jattığudan keyin bir sağattan
arı tamaqtanbauğa bolmaydı. Bul jattığulardan keyin asqorıtu
joldarın bir sağattan artıq uaqıt mülde tamaqsız qaldıruğa tiım
salınadı.
Bul şaralardan keyingi alğaşqı as auızğa salğanda erip keterliktey ezilip
pisken küriş bolsın. Kürişti əbden jumsarıp pisken səbizben birge jeuge
boladı. Oğan 40 g qaymaq qossa da boladı. Tortasınan ayırğan may bolsa,
tipti jaqsı. Kürişti biday men arpamen auıstırsa da boladı.
Kürişti sütke pisiruge əste bolmaytının eske saqtau kerek. Jattığudan
keyin 24 sağattıñ işinde süt, ayran (kefir), aşıtılğan nan jeuge
bolmaydı. Tek suğa qaynatılğan küriş, biday, arpa, buqtırılğan kökönis,
botqa je. Osılay tamaqtanu arqılı mikrofloralardı burınğı qalpına
keltiruge mümkindik tuğızasız. Mikrodeneler urıqtanatındıqtan, jemisjidek pen kökönisterdi şiki jeuge bolmaydı. Sondıqtan onday şiki
tağamdardı kelesi künnen bastap jegen durıs.
Susın. Ağza joğarı osmostıq belsendilik arqılı tuzdı sudı siñirip,
qannıñ suyıqtarın işekke tartadı. Aşı işek pen toq işektiñ usaq
tükterin (mikrovorsinki) tazartıp, qannıñ jartısı ədettegi tabiği
siñiruine qarama-qarsı bağıtta jüredi. Atap aytqanda, Şank-Prakşalan
mehanizminiñ erekşeligi osında deydi zertteuşiler. Aşı işektiñ
asqorıtuı men qorektik zattardı siñiru qabileti onıñ tazalığına tikeley
təueldi. Işki müşelerdi tazartuda aşığudan basqaday amaldar joqqa tən.
Işekti sumen şayu arqılı biz toq işekti ğana tazarta alamız. Al aşı işek
bul tazartudan sırt qaladı. Sondıqtan Şank-Prakşalan ədisimen ğana
tazartuğa mümkindik bar. Bul şaranı jasağannan keyin adam tabiği
şöldeydi. Sonda da alğaşqı tamaqtı işkenge deyin su işuge bolmaydı.
Asqazannan ultabarğa ötetin jol aşıq turatındıqtan, su işke toqtamay
ağıp ketedi. Alğaşqı tamaq jegennen keyin birşama uaqıt ötkizip barıp,
su işuge boladı. Nemese şöptiñ jeñil tunbasın iş. Al, 24 sağat ötken soñ
ülken dəretke otırğanda iis-qoñıssız, jarqırağan sarı tüsti,
omıraudağı balanıñ nəjisine uqsas qoymaljın şığadı. Iş qatıp
azaptanatın adamdar 6 staqan su işip, ər jeti sayın Prakşalan
jattığuın jasağandarı durıs. Buğan şamamen 30 minut uaqıt ketedi. Bul
işek qızmetin qalpına keltirudiñ taptırmaytın eñ təuir jolı. Munımen
toq işektiñ qabırğası sozılmaydı.
Qolaylı əser etu. Asqorıtu joldarı əbden tazarğannan keyin öziñdi öte
qolaylı sezinetin bolasıñ: tınısıñ jañarıp, uyqıñ jaqsaradı. Deneñde
payda bolğan börtpeler joğaladı. Durıs tamaqtanudı jolğa qoysañ,
deneñnen şığatın jağımsız iis te ketedi. Sonımen qatar bauırdıñ
quatı artqanın alğaşqı ülken dərettiñ omıraudağı balaniki siyäqtı
bolıp şığuınan bilinedi. Uyqı beziniñ asqorıtu qızmeti jaqsaradı.
Auızdağı tuzdıñ dəmi as qorıtu, jılu şığaru mümkindigine dem beredi.
Eki ay boyına eki kün aralatıp, ŞankPrakşalan şarasın iske asırıp
otırsa, əli jetilip ülgermegen diabet auruınan jazılıp ketuge boladı.
Bul şaranı arnayı tamaqtanu erejesin buzbay, asqorıtu müşeleriniñ
ırğağımen səykestendirip, V dərumenine bay tabiği tağamdarmen
qorektenip, qatar jürgizse, köptegen dert türlerinen ada-küde qutıluğa
boladı.
Em bolmauşılıq. Asqazanında jarası bar adamdar Şank-Prakşalan
təsilimen əuestenuden tartınğanı jön ekenin eskertemiz. Sonday-aq
asqorıtu joldarınıñ ötkir auruları – dizenteriyä, iş ötu, ötkir kolit,
ötkir soqırişek, işek tuberkulezi, işek ragımen auıratın adamdarğa bul
şara em bolmaydı.
1.Ardha Matsiendrasana şarası (9-suret, 1-körinis). Ayağıñdı alğa qaray
sozıp otır. Oñ ayağıñdı bügip, ökşeñdi kötenişektiñ tesiginen səl joğarı
ornalastır. Sol ayağıñdı oñ jaq sanıñnan asırıp, edenge qoyasıñ. Oñ
qolıñdı oñ jaq tizeñe qoyıp, sol qolıñmen sol jaq arqañdı orap barıp,
oñ jaq sanıñdı usta.
Osı jattığu – keudeniñ, iştiñ, arqa beldemesiniñ, moyınnıñ ösu
satısındağı aqauların joyadı. Bauır men kökbauırdı auırudan
qorğaydı. Urıqtı qoyulandıradı. Tüngi pollyutsiyänı (uyqıda jatqanda
urıqtıñ özdiginen boydan ketui), jarıqtı, appendetsitti tolığımen
jazadı.
2.Garbhasana şarası (9-suret, 2-körinis). Lotos güline uqsap (padmasanu)
otır. Qolıñdı qızıl asıq pen sannıñ arasınan küştep ötkizip, eki
qolıñdı da şıntaqtap bügip, eki qolıñmen judırığıñdı tüyip, betiñdi
süye. Joğarıdağı Matsiendrasana şarasınıñ nətijesi osı Garbhasana
jattığuın orındaumen jetistikke jetedi. Bul bauır men kökbauır
aurularına öte paydalı.
3.Ardha şalabhasana şarası. Etpettep jat. Qoldarıñdı deneñmen
boylatıp soz. Qolıñdı sırt jağımen edenge jatqızıp, basıñdı joğarı
köterip, alğa qaray köziñdi tik. Eki ayağıñdı kezek-kezek mümkindiginşe
joğarı köterip jattığu jasa. Tizeñdi büguşi bolma. Jattığu kezinde
tabanıñ uzınınan sozılğan bolsın. Bul jattığu – beldiñ, arqanıñ,
bauırdıñ, kökbauırdıñ auruların jazadı. Osı asana şaraların üzdiksiz
türde ömirde qoldansa, əyelder iştiñ tömengi jağınıñ ötkir auıruınan
ada boladı.

9-suret.
1.Ardha Matsiendrasana, 2. Garbhasana, 3. Ardha şalabhasana.
Eskertu: 2-3-asana şarasın orındağan kezde qol-ayağıñ közdegen jeriñe
jetpese, deneñde tuzdardıñ şöguinen payda bolatın sebepterdi joyıp,
durıs tamaqtanıp, aşığu, işekti sumen şayu siyäqtı ədisterdi qoldanıp,
jasaruıñ kerek.
BÜYREKTI TAZARTU
Büyrektiñ negizgi mindeti ağzanı azot (N) önimderinen tazartu. Bauırdıñ oñ
jaqtağı böliginiñ tömen tüsken salmağına səykes oñ jaqtağı büyrek sol
jaqtağısımen salıstırğanda 2-3 sm tömen ornalasqan. Sondıqtan tastar
köbinese oñ jaq büyrekte payda boladı. Əyelderdiñ büyregi erlerdiñ
büyreginen tömenirek ornalasadı.
Büyrekterden təuligine (24 sağat aralığında) 150 l qan süziledi. Büyrek
tostağanşalarınan ötken 100 l suyıqtıñ quramınan bir litr mölşerde
nesep bölinedi. Nesep tüzilu – işki ortanıñ turaqtılığın saqtauğa
bağıttalğan köptegen atqaru tərtipteriniñ jinağı. A dərumeni
jetispeuşiligi saldarınan tas payda boladı. A dərumeni (V karotin)
tastıñ payda boluına böget jasap, tas payda bolsa, onı eritip, joyatın
qasieti bar. Büyrekte tastıñ payda boluına əsirese bala kezde işip-jegen
tağamdardıñ quramı əser etedi. Omıraudağı balanı birıñğay botqamen
nemese unnan jasalğan tağamdarmen qorektendiru sebepterden büyrekte
tastıñ payda boluına jağday jasaladı. Bul bala öliminiñ artu
sebepteriniñ biri, əri biregeyi desek artıq aytqandıq emes. Botqa men
unnan jasalğan tağamdarda kaltsiy mol boladı. Kaltsiy ıstıq öñdeuden
ötse, ağza onı siñire almay, büyrek tasın jasaudıñ alğaşqı közine
aynaladı. Onı alıp tastağannan keyin de qaytadan tas payda boluınıñ
sebebi osı. Adam tastıñ payda bolu sebepterin bilgisi kelmeuimen qatar,
özi durıs tamaqtanğısı da kelmeytindikten, oğan asa mən bere qoymaydı.
Büyrekke qanday da bir jolmen mikrob tüskennen de büyrek tası payda
boluı mümkin. Stafilakokk büyrekten neseptiñ reaktsiyäsına tikeley əser
etip, qışqıl reaktsiyänı siltilikke aynaldıradı. Bakteriyälıq özgerister
saldarınan moçevina – ammoniy qışqılı nesepke aynaladı da,
nətijesinde nesep quramında tunba payda boladı. Bauırdıñ tağı bir
qasieti moçevina jasau. Moçevina aquız almasuınıñ eñ soñğı önimi.
Qannan büyrek arqılı sırtqa şığarıladı. Nesep – organikalıq jəne
beyorganikalıq tuzdardıñ sumen aralasqan suyıq eritindi jiıntığı. Ol
– qorğauşı kolloidtardıñ arqasında ıstıq pen suıqtı jibermey ustap
turatın qasietke ie. Kolloidtar tuzdardıñ tunıp qaluına kedergi jasap,
eritindiniñ bir qalıpta saqtaluın qanımdaydı.
Tuzdardıñ eruine kolloidtardıñ qanşalıqtı mañızdı ekenin nesep
qışqılınıñ mısalınan kördik. Söytip, suda 1/39480 araqatınasında
eridi. Qorğauşı kolloidtar əserimen neseppen aralasıp, payda bolğan
organikalıq zattardıñ közge körinbeytin usaq bölşekterinen tüziledi.
Olar təulik boyında nesep quramında bir-aq gramm boladı. Onıñ erekşe
türi qorğau əseri üşin şeşuşi bolıp sanaladı. Bir böligi qanda jatsa,
basqası büyrek jasuşalarınıñ tirşilik əreketteri əserimen büyrekte
payda boladı. Meditsina büyrekte tastardıñ payda boluın qorğauşı
kolloidtardıñ büyrektegi sandıq jəne sapalıq araqatınastardıñ
jetispeuşiliginiñ nətijesinen bolatın büyrek jasuşalarına tən auru dep
esepteydi. Bulayşa özgerudi (dis kolloidourii) büyrektiñ mindetti
əreketiniñ ortalıq jüyke jüyesiniñ buzıluınan dep bilemiz. Tastardıñ
salmağı 20-50 gramnan birneşe kg-ğa deyin jetedi. Tastar köbinese oñ jaq
büyrekte kezdesetin sebebi toq işektiñ oñ jaq qabırğası juqa
bolatındıqtan, işektegi ulı tastandılar oñay ötip, oñ jaq büyrekti
zaqımdaydı.
Qay zamanda da dərigerler büyrek tastarımen küresuge köp suyıq işudi,
jılı nauağa bulauğa otırudı usınadı. Suyıq zattardı köp işu büyrektiñ
tostağanşaların şayıp, qattı zattardı azaytu üşin qajet.
Jañadan sığıp alınğan şiki kökönis şırını kaliyge bay. Sondıqtan 7
böligi – səbiz, 4 böligi – selderey, 2 böligi – aqjelke, bir böligi –
şpinattan alınğan şırını qosıp işu qajet. 0ziñniñ nesebiñdi iş,
quramında organikalıq tabiği moçevina bar. Eşqanday ziyändı əseri joq.
Qazirgi meditsinada nesep elektrolitteriniñ oksolottardı eritude mañızı
zor ekendigi dəleldengen. Nesepte tez ıdıraytın tuzdar boladı. Bul
tuzdar qışqıldı joyadı nətijesinde aurudıñ negizgi sebepterine əser
etetindikten, köptegen nauqastar dertinen ayığadı. Işken nesep büyrek
pen öz kindigiñde turıp qalğan tastardı aydap şığaradı. Qarbız, şay men
şöp, oymaqgül, janargül tunbaları – qan aynalımın jaqsartadı.
Qarbızdıñ şırını denedegi suyıqtı aydap, büyrekti tazartadı. Qara
şomır, turıp (redka) şırını da tastı eritedi. Aqjelke men selderey
quramındağı efir mayı büyrek auruın basadı. Bul ösimdikter tastıñ
payda boluınıñ aldın aluda paydalı, asqorıtudı jaqsartadı.
Büyrekti tazartu ədisi.
1.Büyrekte tas payda boluınıñ aldın alıp, zat almasu qızmetin qalpına
keltiru üşin salauattı ömir saltın rettep, tağam türlerin özgertu kerek.
2.Ərkimniñ qolayına qaray tastardı usaqtap, qumğa aynaldıratın
(taratıp qaytaratın) amal-ədisterdi paydalanu qajet. Qara şomır, turıp,
limon şırını, tamırınan qızıl boyau alınatın riyän şöbiniñ (orısşa,
marena) tunbası, samırsın mayı, jañadan sığıp alğan kökönis şırını
nemese öziniñ nesebin işu siyäqtı kez kelgen təsilderdi paydalanuğa
boladı.
3.Usaqtalğan jumsaq tastardı (qum) birte-birte qualau. 2-punktimen bir
mezgilde jarısa nesep quatın tiimdi amaldardı küşeyte paydalanıp,
öziñniñ nesebiñdi iş, ne limon qosqan şay, jüzim japırağınıñ tunbası,
qırıqbuın şayın işip, qarbız je.
Usaqtalğan tastardıñ (qum) şığa bastağanın sezisimen onıñ auırtpay tez
şığuı üşin jılı nauağa otır.
Endi təjiribede qalay jasalatınımen tanısalıq.
Büyrekti neseppen tazartu. Tünde auırğan büyregiñniñ sırtınan
nesebiñmen kompress qoyıp uyıqta. Nesebiñdi köp mölşerde işe ber. 2030 kün işip, kompress qoy. Tolıq jazılğanşa jalğastır. Arasında 10-20
kün üzilis jasap, demaluğa boladı. Diabet auruın da osılay emdeuge
boladı.
Büyrekti qarbızben tazartudı qarbız piskende bastau qajet. Ol üşin
qarbız ben qara nan qorın jasap alu durıs. Munımen bir apta
tamaqtanasıñ. Jegiñ kelse qarbız je, işkiñ kelse qarbızdıñ şırının
iş, qarbızdı qara nanmen jeuge köñiliñ soqsa, jey ber. Qarbızben
büyrekti tazartu kezeñinde otbası adamdarı tügel birge bolsın. Tas, qum
şığa bastağanda jürek bosañsuı mümkin. Sondıqtan korvaloldı tamızıp
işkizedi, validoldı tildiñ astına saladı, müsətir spirtin iisketedi,
osılay aldın ala dayındap alğan jön. Bul özi pışaqsız bolsa da
kişkentay jasalıp jatqan ota siyäqtı. Eger büyrekte usaq tastar men qum
bolsa, onı quıp şığarudıñ eñ qolaylı uaqıtı 17 men 21 sağattıñ arası.
Osı kezde büyrek pen quıqtıñ bioırğağı küşeyedi. Osı körsetilgen
uaqıttan bastap, jılı su quyılğan nauağa otırıp, qarbızdı molıraq
jeu paydalı. Usaq tastar men qum qozğalıp şığa bastağanda, jılıtu
şarası nesep joldarın keñeytedi, auırtpaydı. Qarbız neseptiñ şığuın
arttıradı. Bioırğaq uaqıtı qajetti küş qosıp qum men usaq tastardı
aydap şığaradı. Köñiliñde qayau qalmas üşin qaşan tazarıp bitkenşe osı
təsil arqılı emdeludi 2-3 apta uaqıt aralığında jürgiz.
İtmurınnıñ jemisi men tamırınıñ qaynatpasımen büyrekti tazartu:
Büyrektegi tastı usaqtap, qumğa aynaldırıp, eritip jiberu üşin
itmurınnıñ tamırı nemese jemisi qajet. Usaqtap turalğan 2 staqan
itmurın tamırı na 1 staqan su quyıp, 15 minut qaynatadı. Suığan soñ
süzedi. Bir-eki apta boyı staqan sudıñ 1/3-in jılıtıp, künine 3 ret işedi.
İtmurınnıñ osınday mañızın büyrek pen quıqtıñ basqa da auruına
işedi. Qaynatpanıñ öñi qara-qoñır bolsın. 0ñi munday boluı ösimdiktiñ
boyauı mañızğa erip qanıqqandığı. Dərilik qasieti osında.
Büyrekti kökönis şırını kömegimen tazartu. Kaltsiy – beyorganikalıq
zat. Krahmalğa bay azıq-tülikter men unnan jasalğan tağamdar büyrekte
tüyirşikter tüzedi. Büyrekti osı tüyirşikterden tazartu üşin doktor
Uoker tömendegi şırındardı işudi usınadı: səbizdiñ 10 böligi (untsiy),
qızılşanıñ – 3, qiyärdıñ – 3 böligi, yağni 100 g səbiz şırını 30 g
qızılşa men 30 g qiyär şırınına teñ. Tağı bir türinde: səbiz – 9,
selderey – 5, aqjelke – 2 mölşerinde dayındaladı.
Aqjelke şırını turalı. Büyrek pen quıqta tas, nesepte – aquız payda
bolğan kezde, nesep pen jınıs joldarınıñ auruların emdeude osı
şırındar öte jaqsı kömektesedi. Şipalı dəri sanaladı. Bul şırındar
öte küşti əser etetin bolğandıqtan, ərqaysısın bölekbölek 30-60 gramnan
sığıp ala salısımen, tıñ kezinde paydalanu qajet. 10-15 minut
turğannan keyin sapası joyılıp ketedi. Usaq tastar men qumdardan
büyrekti tazartu üşin jer bauırlap jatıp, ayaq-qoldı bir mezgilde joğarı
3-5 ret köter. Bul qozğalıs tastıñ ügitilip, qumğa aynaluına, ıdırap,
sırtqa şığuına mümkindik jasaydı.
Büyrek auruınıñ aldın alu. Nesep qışqılınan tas tüziluiniñ aldın alu
üşin az kölemde nesep işken paydalı. Nesep qışqılı tastardı eritip,
sırtqa şığarıluına septesedi. Emdelu şarası barısında, aquızğa bay
(quırılğan, sürlengen et, tuzdalğan balıq, olardıñ etinen jasalğan
sorpa, t.b.) tağamdardan müldem aulaq bol. Osı aytılğan tağamdar
ağzadağı azot qaldığınıñ sıbağalı salmağın köbeytip, büyrekke tüsetin
salmaq arta beredi. Buğan Uoker şırının işuge keñes beriledi: salat,
jemis-jidek, bür jarğan biday jeu kerek. Salattı teñizdiñ qurğaq
kapustasımen azdap tuzdıqtau büyrektiñ qızmetine dem berip, onıñ
qızmetin tunşıqtıratın tətti dəmderden (qışqıl orta) qutqaradı.
Munda nesepti qaynatıp, qoyıltılğan mañızın işken durıs. Eger siltilik
tastar payda bolğan bolsa (öte sirek kezdesedi), öz nesebiñdi iş. Jılı
suğa limon şırının qosıp işseñ, nesebiñ səl qışqıldanıp, usaq
tastardı eritip jiberedi. Budan basqa yog asandarı (joğarıda jazılğan
jattığu şaraları) büyrek aurularınıñ aldın aludı öte tamaşa
tolıqtıra aladı.
Bkudjangasana jattığu şarası (jılan beynesi) – büyrekte tas payda
boludıñ aldın aladı. Şadabhasana jattığu şarası (kök şegirtke
beynesi) – büyrekti jasartadı.
Mayursana jattığu şarası (uzın quyrıqtı qırğauıl tektes qus beynesi)
– büyrekti qanmen şayadı. Büyrekke diametri 12 mm ülken arteriyä kiredi.
Osı asana jattığu şaraların orındağanda, arteriyänı qısıp, qan ağısı
bayaulaydı da, büyrekke qan zor küşpen ötedi. Asana bitkennen keyin
arteriyäda qan aynalımı qalpına keledi. Söytip, ağısı küşeygen qan
kapillyarğa lap berip, olardı aşıp, kereksiz tastandılardı şayıp
jiberedi. Jalpı, kapillyardağı qan aynalımına ünemi jağday jasaydı.
Sonımen, jügiru, dene jattığuın jasau yogtardıñ asana jattığuın
jasauğa kömektesedi. Tek sonday aldın alu şaraları jattığularınıñ
jiıntığımen büyrekti sau-salamat uzaq saqtauğa əbden boladı. Ertedegi
dəruişter:
«Jüregiñ qanşa auru bolsa da sau, mıqtı büyrekpen 100 jasauğa boladı»
– deydi eken.
Müşelerdi tazartudıñ negizderi men onıñ taza saqtaluın qoldau. Tazartu
ədisteri orasan köp, sondıqtan olardıñ barlığına birdey beyimdelu öte
qiın. Tazartudıñ jalpı negizderin tüsingen ər adam özine paydalı ədisti
öz maqsatına jarata aladı.
Sondıqtan qısqaşa bolsa da mınalardı əbden bilip alu qajet:
1.Adam müşeleriniñ qurılısı, qızmeti, özara qatınası.
2.Adam müşeleri ulpalarınıñ qasieti.
3.Adamnıñ ulpasına qorşağan ortanıñ əseri, tağamnıñ qasieti.
4.Tazartu ədisine qoldanılatın zattardıñ qasieti.
Bizdiñ müşelerimizdiñ qurılısı birneşe deñgeyden turatın kürdeli jüye.
Biz közge körinetin ülken deñgeyden bastap, ülkeytkiştermen ayıra alatın
deñgeyine deyin zertteytin bolamız.
Birinşi deñgeyi – adam denesindegi jumsaq ulpalardı ustap turatın süyek
qañqaları.
Ekinşi deñgeyi – jumsaq tinder. Olar dəneker torlarğa (qañqa) müşelerdiñ
jumıs jasuşaların ilip qoyğan.
Üşinşi deñgeyi – jasuşalıq deñgey. Jasuşalardıñ işindegi belgili
qurılım (tsitoqañqa), ol işki jasuşa müşelerin belgili jağdayda
süyemeldep otıradı. Torşalar işinde protoplazma ornalasatın quıs
jasaydı. Protoplazma degenimiz – kolloid eritindisi 80 %-ı su men onı
jibermey ustap turatın qañqası bar, tabiğatı aquızdan tüzilgen jiñişke
torşalar jüyesi. Osı arada jasuşadağı barlıq su qorı, qañqa
jasuşalarımen torlanğan üyşikterde özara tığız baylanısıp jatadı.
Deneniñ barlıq suyıq ortası: qan, söl, mi men julın suyığı, öt pen
nesep belgili bir dərejede tutqırlıq qasietke ikemdi kolloid eritindisi
bolıp tabıladı.
Deneniñ tirşilik əreketine mümkindik beretin jasuşalar, ulpalar,
şemirşekter men süyekter jalğastıruşı ulpalar arqılı özara tığız
baylanısıp turadı. Deneniñ tirşilik əreketi osı qañqalardağı
suyıqtardıñ ahualına tikeley təueldi.
Adam denesiniñ quramı ulpalar qasietine toqtalayıq. Deneniñ negizin
quraytın jasuşa dərejesi öziniñ massası jağınan eñ ülken
bolatındıqtan, osınıñ özinen bastauımız durıs bolar. Jasuşanıñ
negizi – protoplazma – kolloid eritindisi, al onıñ özi suyıq silikpege
(uyığan sorpa siyäqtı) uqsaydı. Onıñ 99 %-ı sudan quraladı. Bul
himiyälıq reaktsiyälardıñ jüruine jaqsı orta bolıp tabıladı.
Sondıqtan suyıq jəne qattı denelerdiñ qasietine birdey ikemdi.
Söytip, jasuşalarda suyıq jəne qattı zattardıñ bölikteri arasında birbirine tirkesip jabısuı men küşeyüi əserinen silikpede özin-özi nığaytu
ürdisi üzdiksiz jüredi. Nətijesinde silikpe müyiz siyäqtı denege aynaluın
kserogel deymiz. Munday qoyulanğan protoplazma tirşilik əreketin
tolıqqandı jüzege asıra almaytını saldarınan jasuşalar ölettenedi.
Munı boldırmau üşin jasuşanıñ işinde de, kolloid ertindisiniñ özinde
de qısımğa qarsı kürdeli qorğanıs əreketi jüredi.
Eger atalmış qorğanıs əreketi buzılsa, deneniñ suyıq ortasında
koatservatsiyä (jinalu, qordalanu) jəne koagulyatsiyä (uyu, qoyulanu) dep
atalatın qubılıstar jüriledi.
Koatservatsiyä: kolloid eritindisi (silikpe suyığı) bölşekteri (mitsel)
jartılay solvat qabırşığınan ajırap, bir-birine jaqınday tüsedi de,
kolloid eritindisiniñ ortasında jalpığa ortaq su qabığın tüzedi.
Onısımen toqtalmay, munda da bölşekter bir-birine jaqındap jabısıp,
qurğap, suyıqtıqtıñ uyuı jalğasadı. Ondağı suyıqtardıñ jabısqaqtıq
sipatı artadı. Osı aytılğandar negizinde tuzdar şögip, ağzada qum men
tastar payda boladı.
Koagulyatsiyä – kolloid eritindisi üş satılı. «Jetilu» satısında kolloid
qañqalarınıñ mehanikalıq qasietiniñ nığızdaluı bayqaladı. «Qartayu»
satısında kolloid qañqası öziniñ suyıqtarın sığıp, sırtqa şığarıp,
kölemi kişireyip, kolloid qañqası qatıp-semedi. «Kseregol» satısında
kolloid eritindisiniñ suyığı əbden tartılıp, kölemi edəuir kemidi.
Sonısımen ol müyiz ispetti massağa aynaladı. Osı aytılğan qısımdar
saldarınan onıñ işindegi barlıq zat (tuz, boyau) nığızdalıp, qattı
tastarğa aynaladı. Keybir ğalımdardıñ pikirine qarağanda, bauır, öt pen
büyrekte payda bolatın tastar da osınday üderisterdiñ nətijesinde
tüziledi.
Dəneker ulpalar deneniñ jumısşı jasuşalarımen qosa öriledi. Osı
ulpalar arqılı tuz ben sudı bölu, tasımaldau, ulpalardı qalpına
keltiru, juqpalı aurularğa qarsı turu siyäqtı mindetter atqarıladı.
Söytip denede işki ortanıñ turaqtılığı saqtaladı (gomeostaz). Dəneker
ulpalar aquız kollogenasınan turadı. Denedegi barlıq aquızdıñ 30 %ın quraydı. Olar aquızdıñ tirkes üş amin qışqılınan turadı.
Jasuşalar qartayğanda jiñişke jipşeler bir-birine «örilip», döreki
arqan esedi. Bul işki deneniñ taramıs, siñir siyäqtı negizgi qañqalarına
özgeris engizedi. Nətijesinde işki ağzalar nığızdalıp, qurğau bastaladı.
Dəneker ulpalardıñ qorektik zat tasımaldauı solğındap, as siñiru ürdisi
bayaulaydı. Nətijesinde immuniteti bosañsidı. Koagulyatsiyä dəneker
ulpasında jasuşalıq deñgeyde «qartayu» printsipine say jüredi.
Bizdiñ mindetimiz öz ömirimiz şeginde qol jeterlik barlıq ədis-amaldı iske
qosu arqılı ağzadağı atalmış qısım saldarınan qurğap, qatıp-semip
qalu ürdisterine qarsı küresuge tiispiz. Qıtay meditsinası bir-birine
qarama-qarsı «yan» jəne «in» küşteri turalı aytadı. Biz aytıp otırğan
«qısu» – yan küşine, «keñeytu» – inge səykesedi. Sondıqtan bul rette
indi yanğa qarsı qoya biludiñ biz üşin mañızı zor.
3. Jasuşalardağı plazma kolloidtarınıñ suyıqtıq ortadağı dəneker
ulpalardıñ qasietin, qorşağan ortanı, işip-jeytin asımız ben basqa da
qozğauşı küşterdiñ əseri denege qolaylı ma, joq pa degenge qorıtındı
jasap, bilip jürgenimiz jön.
Denedegi suyıq ortada jasuşalardıñ protoplazması sırtqı ortanıñ
salqın əserinen qurğap, qatıp-semetin bolsa, jılı əserinen suyıladı.
Qurğaq aua sudı keptirip, silikpeni qataytadı. Al dımqıl aua, kerisinşe,
ılğaldandırıp, suyıqtıqtı molaytadı. Jılılıq pen ılğaldı auanı
durıs üylestire alsaq, kolloid eritindisiniñ qasieti qalpına kelip,
suyıluı şögip, bitelip qalğan tastar, tuzdar men ulı zattar qozğalısqa
tüsip, tastandılardı sırtqa qualap şığaradı. Munday jağday qan, söl,
jasuşaaralıq jəne julın suyıqtarı, nesep, öt, jasuşa plazmaları men
deneniñ barlıq suyıqtarına ortaq ədildik.
Bul bizge tolıq tüsinikti. Deneni tazartu üşin aldın ala kolloidtardıñ
qurğap müyizdengen silikpelerin meylinşe suyıltıp, ağatın dərejege
jetkizu kerek. Sol üşin tazartu jumıstarın bastaudan burın deneni
jumsartu şaraların jasau lazım. Sondıqtan tazartu şaraların
jürgizudiñ aldında bir apta boyı kün sayın jılı nauağa nemese monşağa
otırıp, jemistiñ ne kökönistiñ şırının işip, deneden ter şığarıp, toq
işekti tazartıp şayu siyäqtı şaralardı birinen soñ birin jasasa, nətijesi
jaqsı bolmaq. Aldın ala dayındıq jasauğa 6-7 kün jumsaladı. Tazartu
şarasınıñ aldında 24-36 sağat aşığudıñ mənisi zor.
Aldın ala dayındıq jasağan kezde et, balıq, süt, irimşik (sır),
jumırtqa, unnan jasalğan, joğarı qısım men temperaturada öñdelgen
şujıq, dəmdi toqaş, balbauırsaq, balmuzdaq, koka-kola, gazdalğan
mineral sulardı tutınuğa əste bolmaydı. Negizgi tamaq – kökönis, səbiz,
qırıqqabat, qızılşadan jasalğan salat nemese kökönis sorpası bolsa
durıs. Kartoptıñ krahmalı mol bolatını sebepti bolmaydı. Aldın ala
dayındıq kezinde jeuge bolmaytın tağamdar türine şaynağanda auız
quısında silekeymen şılanatın, asqazanda börtetin tağamdar jatadı.
Siñgen kezde qan aynalımı arqılı söl men dene kolloidtarımen
aralasadı. Osınday əreketimen suyıqtardıñ tutqırlıq qasieti arta
tüsedi.
Budan tıs barlıq jeytin asımız ıstıq peş üstinde öñdeledi. Mine,
osılay pisirilgen tağamdar zaryadsız qaladı. Bulay dayındalğan tağamdar
koagulyatsiyälanuğa beyim turadı. Osını boldırmau üşin bizdiñ denemizdiñ
elektr zaryadtarı qajetti mölşerden artıq jumsaladı. Nətijesinde
mitsel bölşekterdegi, sonday-aq qan men limfadağı zaryadtardıñ kölemi
azayadı. Kün sayın osılay qaytalana beruşilik bizdiñ tirşilik
quatımızdıñ negizine balta şabumen birdey əser etedi. Barlıq deñgeydegi
kolloidtar qoyulanıp, qurğap, yadrodağı zaryadtardıñ azayuı saldarınan
bölşekter bir-birine jaqındap, tirkelip qaluşılıqqa urındıradı.
Qannıñ ağısı sarsılıp, turıp qaladı. Osıdan, koatservatsiyä men
koagulyatsiyä üderisi küşeyip, kserogel payda boladı.
Osınday jağdayda, «Auru – astan...», – dep qazağım beker aytpağan bolsa
kerek. Nətijesi – öte qolaysız. Deneniñ o jer, bu jeri qatayıp isinedi,
iilgiş ikemdiligi kemip, ayaqqol toñğaq boladı. Tañerten turğan kezde
adamnıñ ayaq-qolı uyıp, ağaş siyäqtanıp, aqır soñında qozğalısı
şektelgen jekelengen oşaqtar payda boladı. Eger munday belgiler sır
bere bastasa, deneñdi jinaqtalğan kör-jerden tazartuğa kiriskeniñ abzal.
Bul belgiler sizdiñ deneñizde tuz şögindileri, qumdar, tastar men sarısu
kernegen isikter siyäqtı qauip-qaterlerdiñ tönip turğanın bildiredi.
1. Halıq kemeñgerligi, mıñdağan jıldar boyı qatelese jürip, köre jürip,
ədis-amaldarın ekşep, deneni tazartudı tañdap alğan. Biz sizdermen deneni
tazartudı ğılımi turğıdan sarapqa saldıq. Al, endi joğarıdağıday
təjiribemen nığaytuımız qajet. Adam denesin tazartudıñ üş printsipi:
kolloidtıñ qoyulanu sebebin joyu üşin kolloidtardı suyıltıp jiberetin
şaralardı iske asıruımız kerek.
Kolloidtardıñ qoyulanu sebebin joyu üşin:
a) kserogelder kolloidtardı qoyulandıratındıqtan, işip jem
tağamdarın şekteu kerek; kserogelderge bay et tağamdarı men quramında
kazeini bar süt tağamdarı. «Kök süt – januarlar jelimi», – dep te ataladı.
Odan jasalğan tağamdar – qurt, irimşik degen ataularmen bazarlarda
satıladı.
Qant aralastırıp, balalarğa beremiz. Krahmalı mol tağamdar – kartop,
joğarı qısımmen öñdelgen qant, joğarı mehanikalıq küşpen tartılıp
usaqtalğan jəne qurğatılğan önimder – nan, balbauırsaq, ərtürli dəmdi
toqaştar, bölkeler;.
ə) aua rayınıñ qolaysız kezderinde qarama-qarsı şaralar uyımdastıru:
suıqtan, qurğaq jel men ıstıqtan saqtanu; salqın künderi tım jeñil
kiinu; ıstıq künderi salqın jerge köleñkelep jatu; qurğaqşılıq kezde
jılı su quyılğan nauada otıru; esik-terezelerdi bir mezette aşıp qoyu;
kiiz üy, palatkanıñ irgesin türip, samaldıñ ötinde jatu siyäqtı
amaldardan ərdayım saqtıq jasap jüru lazım;
b) qan aynalımınıñ sarsılıp, bayaulap qaluın boldırmau üşin jayau
jürip seruendeu; üzdiksiz dene jattığuların jasau; dene eñbegimen
şuğıldanu; əreketter jasau; terleu amaldarın qoldanuğa boladı.
Aytılğan şaralardı öz uaqıtında ünemi durıs orındasa, qan aynalımı
deneniñ şekteuli şeñberinde toqırauı, qum-tas tüzu, barlıq qatayu siyäqtı
negizgi sebepterdi joyadı.
Kolloidtardı suyıltıp, qozğalısın küşeytip otıru üşin:
a) üyiñ jılı bolsın, sırtqa jılı kiinip şıq. Toñğaq bolsañ, ıstıq
tağam işip, monşa men jılı nauağa otır, qumbulau siyäqtı ədisterdi jasa.
Deneniñ bir şeñberdegi böligin jılıtu üşin grelka qoyu, plastır
japsıru, sipap ügu (massaj) siyäqtı ədister qan aynalımın
jıldamdatadı;
ə) türli jemister şırınınan jasalğan susındar, distildengen su men
toñazıtqışta qatırğan muzdıñ suın eritip işu.
Bular denedegi qoqıstardı şayıp tazalaydı, kolloidtardı suyıltıp,
qalpına keltiredi. Biokolloidtarmen qanıqqan, qaynatılğan tunba,
şırın, tağı sol siyäqtı öt pen nesepti qualaytın arnaulı qasietteri bar.
Olardıñ bölşekteri (mitsel) denedegi tastandı zattardı boyına siñirip,
sırtqa şığarıp, uyığan qandı tarqatadı, söytip, qannıñ özin de
tazartadı.
Su betiniñ sozılmalığı 72,8 din/sm bolsa, bul körsetkiş nesepte 64-69
din/sm. Bul degenimiz, neseptiñ denege siñimdilik qasietiniñ arttıratının
bildiredi. Osınday qasietimen deneni sırttay şılap qana qoymay, arı
qaray zattıñ işine de öte aladı. Ol kolloidtardı börttirip, tipti eritip te
jiberedi. Bayau otqa qaynatu arqılı alğaşqı köleminiñ törtten bir böligi
qalğan qoyıltılğan neseptiñ adam densaulığına etetin əseri tipti küşti
boladı.
Tuzdıq ornına paydalanatın burış, qalampır, askök, aqjelke, injir
siyäqtı ösimdikter işke jılılıq berip, qan aynalımın jıldamdatuğa
kömetesedi.
DENSAULIQTI JAQSARTAUĞA BAĞITTALĞAN USINISTAR
Eger siz densaulığıñızdı şındap sauıqtıruğa kirisken bolsañız, eñ
aldımen mınalardı biluiñiz tiis:
1.Dene qurılısı jağınan qay topqa jatatınıñızdı;
2.Neşe jasta ekenin iñizdi;
3.Jıl merziminiñ erekşeligi men onıñ adam denesine əserin sezinudi;
4.Jıldıñ qay mezgilinde qay müşeñizdiñ belsendi, qaysısı bosañ
bolatının.
Tuıstarıñızdıñ joğarıda aytılğan toptardıñ qaysısına jatatının
anıqtap körip, jospar jasap, iske asıru qajet. 0ytpeyinşe, densaulıqqa
ziyän keltiruiñiz mümkin.

10-suret.
Adamdardıñ bitimi: a) «jel quzdı»; b) «öt»; v) «şırış»
1.Alasa boylı nemese öte biik, dene qurılısı (10a-suret) tepe-teñ
bolmasa – ol «jel quz» (vatta), onıñ denesi ılğaldı, suyıqtı saqtay
almaydı. Orta boylı dene qurılısı (10b-suret) tepe-teñ bolsa – dene
bitimi «öt», denesi jıluuşı. Keudesi keñ, quattı-qalıñ etti, süyekti (10vsuret). «Şırış» (denesi suyıqtı jaqsı ustaydı, biraq jılıtuı naşar.)
2.Eger 25 jasta bolsa – «şırış», 25 ten 40-50 jas arası «öt», odan
joğarı jastağılar «jelquzğa» jatadı.
3.Suıq, jeldi, əsirese qurğaq bolsa – bul mezgil «jelquzdiki». Jazğıturım
jəne küzde salqın dımqıl «şırış» mezgili. Jazda ıstıq, qurğaqşılıq
«öt» mezgili. Ilğaldı jəne jılılıqtı saqtay almaytın qurğaqşılıq
özine səykes dene bitimdi adamdarğa əseri jaqsı emes.
«Jel-quz» dene bitimi sipatı aşıq bolsa, tañerteñ sağat 7-de turıp,
deneñdi zəytün mayımen sılap, siñbey qalğan maydı jañbırlatqış
astında turıp jılı sumen şay. Arı qaray omırtqa jotasına əser
etetindey, jeñiljelpi gimnastika jasa. K.Nişidiñ densaulıqtı
sauıqtırudıñ altı erejesin orındap jürudiñ ziyänı joq. Şamalı
demalıstan soñ tañerteñgi tamaqtanudı jalğastır. Eki sağattan keyin
şöp, şay qaynatatın ıstıq tunbağa bal qosıp iş, jumısıñdı jasay ber.
Qalay tamaq işkiñ keledi, solay jasa, asqazanıñdı qinama. Keşki sağat 19
dajeñil siñetin tamağıñdı işip-je. Istıq nauağa otırıp, artınan
deneñdi tortasın qayırğan qaymaq mayı ne zəytün mayımen sıla. Qısta
suıq künderi kündizgi tamağıñ öngen bidaydan jasalğan ıstıq köje,
botqa, buğa pisirgen qırıqqabat, səbiz boluğa tiis. Sök köje de jaman emes.
Eki apta sayın bir retten ayına eki kün aşığuğa da boladı. Eger «jel
quzdı» adamdar köp uaqıt 7-14 kün aşıqqısı kelse, tek jazdıñ jılı
künderi aşığularına boladı.
«0t» dene bitiminiñ sipatı aşıq bolsa, tañerteñ sağat 6 jarımda tösekten
turu, biri jılı, biri ıstıq sumen almastıratın jañbırlatqıştıñ
astına turu. Dene jattığuın jasau. Şat köñilmen sergek, jigerli, öz
ortasında baysaldı, sıpayı bolu. Izalanıp nemese artıqşa elirip
maqtanudan aulaq bolu.

11-suret.
a) Aldıñğı jağınan. işin keude quısına tartıp turu. b) Janınan
(büyirinen) iştiñ oyımı anıq körinip turu.
Əri qaray azdap qursaq quısınıñ jattığuın isteu (uddiana bandha) tik
turıp, azdap eñkeyip, tizeni bügip, qolıñmen tizege süyenip turıp, demiñdi
tolıq sırtqa şığar. Sonımen işki müşeleriñ tolığımen keude quısına
tartıladı. Osılayşa birneşe qaytala. Söytip, osı jattığudı künine 100
ret qaytala. Sonımen, kündelikti şaruaña kiris. Tamaq işip-jeuge asıqpa.
Qarnıñ aşuğa tayanğanda jalbız dəmdi nemese tətti dəmdi jılı su iş. 1516 sağatta tüski tamaq işip-je. Osıdan bılay suyıq işkiñ kelse, osı
aytılğan dəmdi suyıqtı işip ədetten. Keşke 18-19 sağat arasında taza
auağa şığıp jügir, auır jumıs jasa (jer qaz, ağaş köter). Artınan
demalıp, deneñdi bosat, eşteme oylama, eşbir jospar jasama. Birdemeler
oylap türşikseñ, «öt» printsipi qozğalıp türşiktiredi. Asqazan
qıjıldaydı, şaş tüsu, uaqıtınan burın ağaru bastaladı, közdiñ körui
tömendeydi. Munday adamdar 22 sağattan bastap jatıp uyıqtauı jön.
Eger olardıñ uyqısı kelmese, asqa degen təbeti şauıp, tünde turıp
tamaqtanadı. Sonımen, asqorıtu məselesi tuındaydı, denege qoqıs
jinaladı, terisinde börtpe payda boladı. Bul degen qan quramınıñ
özgergeniniñ körsetkişi. Osılayşa ızaqorlıqtıñ neden tuındaytınına
közimiz jetedi. Söytip, adam özin-özi baqılap, ızaqorlıqtan saqtanıp,
rejim saqtauı abzal.
0ti köbeygiş adamdar ayına eki apta sayın bir retten 36 sağattan aşığuı
durıs. Jaz ayında kün közine qaqtaludan saqtanıp, köleñkeli salqın
orınğa jayğasqanı jön. Salqın suda jüzip, suıq susın işui kerek.
Tağamı şiki salat (qırıqqabat, səbiz), jemis-jidek, qulpınay, tañquray,
örik bolsa tım jaqsı. Suıq kezde jılı, suyığı köp tağam jeui durıs.
Basqa mezgilde dene şınıqtırudıñ barlıq türimen, jazda tek suda
jüzumen aynalısuı jön. Jılı, dımqıl kezderde 14-20 künge deyin
aşığuğa boladı.
«Şırış» dene bitiminiñ sipatı aşıq bolsa, denesi iri bola tura, əlsiz
adamdar jumıs jasap, özin-özi qimıldauğa məjbür ete alsa, bəri
jaqsılıqqa bet buradı. Olar 5-6 sağat arasında turuı qajet. Sonda ğana
olardıñ küni boyı dene küşi qaytpaydı. Olarğa kündelikti
qaynatılğannan qalğan nesebimen bükil denesin sılap-sipau öte qolaylı.
Sılap-sipaudan keyin denesin əueli jılı sumen keyin, suıq sumen şayuı
kerek. Denedegi qan aynalımın jıldamdatu üşin 30 minut jügiru nemese
jıldam adımdap jüru kerek. Sonda denesi jılınadı. Jattığu kezinde
eñbekten erinbeytin, qayrattı köñil küyde bolğanı jön.
Tañerteñgi tamaqtı dəmi şöptiñ tunbasına azdap bal qosıp işu durıs.
Osıdan keyin təbet aş qasqırdıñ təbetindey bolğanşa jumıs istey beru
kerek. Tüste buğa pisirilgen may qosılmağan azğana jılı tamaqpen
tamaqtanğan jön. 0ngen bidaydıñ şelpegin jegeni durıs. Sonson
kündelikti jumısıñmen şuğıldana ber. Eger qaytadan tamaqtanuğa
təbetiñ şapsa, 16 sağattan asırmay alğaşqıday tamaqtan. Susın işkiñ
kelse, tağı da aşı dəmdi şöptiñ ıstıq tunbasın iş.
Artınan qoyıtılğan neseppen tağı da bükil deneñdi sılap sipa, onan soñ
suıq, ıstıq sumen almastırıp kezek-kezek jañbırlatqıştıñ astında
birer minut tur. Artınan qozğalıs jasağıñ kelip, belsendiligiñ artsa, 3045 minut terlegenşe jattığu jasa. 22 sağatta uyqığa kiris. Osınday kün
tərtibin ünemi saqtaytın bolsañ, sımbattı müsiniñ saqtaladı. Köñilsizdik
pen jalqaulıqqa berilmeseñ, suıq tiyü, tumau degenderden de qutılasıñ.
Negizi josparıñdı deneniñ jıluımen qurğap qaluınan saqtanuğa bağıtta.
Bul arada tuğan aydıñ biri küngi ay jañasımen bastalatın 14-i künin eki
truba deydi (bul küni öti köbeygender qurğaq aşıqsa, eki ese paydalı) 11-i,
20-sı, 26-sı künderi 36 sağattan aşıqsa, basqa künderi aşıqqannan artıq.
Osı künderi jelquzı bar, şırışı mol adamdar su nemese, öz nesebin ğana
işip aşığadı. Şırışı köbeygen adamdar salqın, ılğaldı künderdi
jaqsı körmeydi, dene bitimi solay. Jazğıturım, küzdiñ salqın jauınşaşındı künderi jaqsı əser etpeydi. Sondıqtan onıñ denesine salqın
ılğalğa qarsı küresu üşin «qurğatqış» saunağa, ıstıq buğa otırıp,
maylı tağamdar men suyıqtı az qoldanu paydalı. Deneniñ jılu tüzuşi
qan aynalımın küşeytu üşin dene qimılın küşeytip, jattığu jasay
beru qajet. Qurğaq, ıstıq jaz ayları olar üşin taptırmaytın mezgil.
Qurğaqşılıq pen jılılıq olardıñ denesindegi şırış pen suıqtı
teñestirip ustaytındıqtan, özderin jaqsı sezinedi. Munday adamdarğa
jazda 30-40 künge şeyin aşığu, uzaq uaqıt jügiru öte paydalı.
Tamaqtanu erekşeligi. «Jel-quzdı» adamdardıñ tamaqtanuı. Tañerteñgi
tağam 8-9 sağat arası. Istıq şöp şayı, itmurın güli, ayubadam, tañquray,
arşanıñ tundırması, qarağay büri siyäqtı kez kelgen tətti dəm beretin
(bal, qantqa aynalıp ketpegen krahmal) nemese qurğatılıp alınğan
jemis-jidekten jasalğan kompot, nemese səbiz, qırıqqabat, qızılşa
şırını, jas kartop, qiyär, baqbaqtıñ jañadan sığıp alınğan şırını,
küriş, şırın, biday, öngen bidaydan jasalğan köje bolsa, qaymaq mayın
qosıp işuge boladı. Bular krahmalğa bay tağamdar dep esepteledi.
Al qaz, üyrek, balıq, tauıq eti, jumırtqa aquız tağamdarına jatadı.
Qay-qaysısın da ıstıqtay paydalanğan jön. Jañğaqtıñ qay türi bolsa da
jeuge turadı. Barlıq tağamdarğa tuz ornına piyäz, sarımsaq, imbir, qara
burış, qalampır paydalan. Tamaqtı işip-jegende asıqpay otırıp,
toyğan belgi biline sala toqtatu kerek.
Tüski tamaqtanu 13-15 sağat arası. Bul da tañerteñgilikke uqsas. Eger
tañerteñgilikte ıstıq şöp şayın işken bolsañ, tüste ne şırının sığıp
iş ne kompot iş. Eger buqtırılğan qızılşa, səbiz, piyäzben jegen bolsañ,
endi jemis-jidek je. Eger küriş botqasın sarı maymen işken bolsañ,
öngen bidaydıñ köjesin nemese qaz, üyrek, balıq, jumırtqa, jañğaq
tuqımdastıñ qolıña tüskenin je. Suğa qaynatqan kartopqa qaymaq ne may
qosıp je.
Keşkilik tağam 18-19 sağat arası. Jel quzdı adamdar üşin ğana keşkilik
tamaqtanu usınıladı. Nege deseñiz, olardıñ denesinde zat almasuı öte tez
jüredi. Sondıqtan olardıñ köñil küyiniñ qalıptı boluına tartılıs
quatın tolıqtırıp otıru üşin basqalarmen salıstarğanda basqaşa
boluı amalsızdıq.
1.Kez kelgen susındı işu.
2.Azdap buqtırılğan kökinis nemese jemis-jidek.
3.Krahmaldı tağamdarğa azdap qaymaq mayın qosıp jeu. Uyqı aldında.
Tamaq işkisi kelgen jağdayda bir jarım sağat aldında bir staqan jılı
süt nemese şöptiñ tunbasına azdap bal qosıp işu. Bul qalıptı uyıqtauğa
kömektesedi. Qurğaq, suıq künderi (qısta, küzdiñ ayağı, jazğıturımnıñ
basında) tağam jılı ne ıstıq boluı jön.
«Öt» dene bitimine səykes tamaqtanu. Tañerteñgi 8-9 sağat aralığı.
Qurğaq tətti jemis-jidekten dayındağan salqın kompot nemese şöp şay,
qımızdıqtıñ, itmurınnıñ güli, ne jemisi, jalbız, ne alma söli.
Salat nemese buqtırılğan kökönis, qiyär men qırıqqabat, jemis-jidek
jeuge boladı.
Ekinşi tamaq retinde krahmaldı nemese aquızdı tamaq tutın. Eger
krahmaldı tamaq işkiñ kelse, onı biday nemese öndirilgen biday, arpa,
kartop nemese aq kürişten jasap, azdağan sarı may qos. Eger aquızdı
tağam bolsa, jumırtqanıñ ağınan, balapan, ne kürke tauıq mekieniniñ eti
bolğanı jön. Tuzdıqqa askök qos. Asıra toyıp jeu – öte ziyändı. Aş
qursaqtau bolğan jön. Jılıday, ne jaña ğana suığan küyinde jeu durıs.
Tüstik astı 13-15 sağat aralığında jeñiz.
Eger tañerteñ kompot nemese şöp şay işken bolsañız, aldımen almanıñ
şırının işiñiz. Eger tañerteñ salat nemese buqtırılğan kökönis jegen
bolsañız, endigi kezekte jemis-jidek jeñiz. Tañerteñ qabığı alınbağan
kartopqa azdağan sarı may qosıp jegen bolsañız, endi öndirilgen
bidaydan köje jasap işiñiz. Küriş botqası nemese palauğa kökönis
qosıñız, et bolmasın, al joğarıdağı aytılğan ettiñ kez kelgenine süygen
tuzdığıñızdı salıñız. Keşkilik as 18-19 sağat arasında bolsın. 0t dene
bitimdi adamdar üşin tek azdağan süt nemese jemis söli, kompot, jemisjidek, jaña salat, qaynatıp pisirilgen kökönisti azdap qoldansa boladı.
Eger işkiñiz kelse, uyıqtar aldında itmurın tuqımdastarınıñ tunbasın
işiñiz. Jıldıñ suıq kezinde as jılı, əri suyıq bolsın.
Şırış dene bitimdi adamdardıñ tamaqtanuı.
Tañerteñgi as 8-9 sağat arasında. Suyıqtı az, tipti işpeyaq qoysa da
boladı. Bul salmağınıñ auırlığına baylanıstı. Eger tipti öte qatalap,
işkiñiz kelse, miyä nemese jusannıñ tunbasına bal qosıp, bir staqan
işiñiz. Jemis-jidekten alma, almurt, anar, mük jidegi, jüzim, qurma, beke
jemisi, şırğanaq bolsın.
Azdağan salat nemese buqtırılğan kökönis. Osınıñ barlığı qurğaq
boluı şart. Kökönisterden səbiz, qırıqqabat, piyäz, jasıl öñdi kökönister,
asqabaq, süttigen, aqjelke, şpinat. Buqtırılğan kökönister – jılı, al
şikisi üy temperaturasımen birdey boluı şart. Suıqtay işip jeu jaqsı
emes. Sonday-aq, kököniske may qosu da durıs emes.
Endi krahmalı bar tağamdardan da azdap jeuge boladı. Qabıqtı kartop
nemese qaynatıp pisirilgen ülkendikişili burşaq, arpa, jügeri, tarı, sök,
qaraqumıq, sulı, biday. Qurğaq, suyıqtığı az tağamdar dayındap jeu
paydalı. Nemese qustıñ balapanı, qoy eti, jumırtqa siyäqtı mayı joq
etterden tamaq jasap jeñiz. Osı aytılğan tağamdardı sarımsaq, askök,
qalampır, qara burış qosıp tuzdıqtañız, biraq tuz salmañız. Barlığı
jılıday, kölemi öte az bolsın.
Tüski as 13-15 sağat aralığında tañerteñgi tağammen birdey. Auızğa salğan
tamağıñdı əbden şaynap, alğaşqı toyınu sezimi biline salısımen jeudi
toqtatıñız.
Keşki as 18-19 sağat aralığında. Qurğaq jemis-jidek, nemese şiki səbiz
jep, bir staqan qaynatılğan jusan nemese miyänıñ suına bal qosıp işiñiz.
Osılayşa tamaqtansa, «şırış» dene bitimdi adamdar denesi qurğap, özin
jaqsı sezinetin boladı.
Təulik bioırğağı – jasuşalar işindegi bioırğaq. Torşanıñ quramı
protoplazmadan turatının ekenin ərkim biledi. Onıñ işinde qaramaqayşılıq eki bağıtta jüredi. Anabolizm jəne katabolizm.
Anabolizm – biologiyälıq ürdis, onda qarapayım zattar özara birigip,
əldeqanday kürdeli zattar payda bolıp, jaña protoplazma tüzilip, quat
qorları jinaladı.
Katabolizm – bul anabolizmge qarama-qayşı protsess. Kürdeli zattar
ajırap, qarapayım zattar payda bolıp, sonımen burınnan jinalğan
energiyä qorı bosaydı.
Sonımen, anabolizm protoplazmanı kürdelendiredi, katabolizm,
kerisinşe, kişireytip, quramın özgertedi. Bul ekeui özara say kelse, birbiriniñ bolmısın jıldamdatadı. Jasuşalar bölimderiniñ özara
ornalasuınıñ ıdırauı kelesi jinaqtauğa dem berip, protoplazma
bölimderiniñ özara ornalasuı qanşama mol qordalansa, kelesi ıdırau
sonşama belsendi jürip, quat köp kölemde bosap şığadı. Munday
ürdisten keyin barlıq denede eñ mol tirşilik əreketi bayqaladı.
Bul ırğaqtı jılu men jarıq basqaradı. Osı eki qozğauşı küş qanşama
küşti bolsa, protoplazmanıñ sapırılısuı men fermentterdiñ
belsendiligi arta tüsedi. 3 sağat pen 15 sağat aralığında deneniñ işki
qozğalısı bastalıp, qışqıl jağına qaray auısadı. Jılılıqtıñ
tömendeui, jarıqtıñ azayuı dene belsendiligin azaytadı. Munıñ barlığı
birigip, jasuşadağı protoplazmanıñ qoyulanuına əkelip soğadı.
Qorıtındısında, jasuşalardıñ belsendiligi tömendeydi. 15 sağattan
tüngi 3 sağatqa deyin qışqıl men siltilik tepe-teñdik qışqılğa qaray
auısa bastaydı. Söytip, torşalar işindegi ırğaq almasuın kün men tünniñ
almasuı rettep otıradı.
Birneşe qozğauşı küş jasuşanıñ bioırğağına qısım körsetedi. Tünde
jumıs istep, kündiz uyıqtap, uyqımen oyau otıru ırğağın eskermeu
munday ömir saltına qarsı, tabiğatqa jat, tüngi kezekke şığatın
jumıstan bas tartqan jön.
Ər müşeniñ öziniñ jeke elektr zaryadı bar, adamnıñ ayağı teris zaryadtı. Al
bas oñ zaryadtı bolıp keledi. Ortadağı bel – beytarap. Bul körsetkişter
deneniñ tirşilik əreketine, işki ortağa jəne biotokqa edəuir əser etedi.
Qazirgi adamdardıñ üşin elektr zaryadtı jerden oqşaulaytın tabandı ayaq
kiim kietindigi problema tuğızıp otır. Nətijesinde, denedegi oñ zaryadtıñ
artıqşılığı əserinen işki ortanı qışqıldıq jağına bağıttaydı.
Deneniñ işki ortasında RЊ nebarı 0,4-0,5 bolsa, dene qızmetin auır
özgeriske tüsiredi. Deneniñ işki Rњ ortasınıñ özgerui aldımen
fermentterdiñ belsendiligin özgertedi. Fermentter jasuşağa barğan
zattardı tolıq kölemde soñğı türine deyin ıdırata almay
qalatındıqtan, deneden sırtqa şıqpay, qordalana beredi. Mısalı, aquız
nesep qışqılına deyin ıdırap, arı qaray moçevina quray almaydı.
Kömirsu kömirtek totığına deyin ıdırap, onıñ soñğı türiniñ
kömirqışqıl gazın jasauğa əli jetpeydi. Nətijesinde denede nesep
qışqılı, kömirtek totığı jəne basqa zattar molayıp, köptegen aurusırqaular payda boladı. Munday aurulardı dərimen emdeu payda bermeydi.
Jasuşalardıñ işki bioırğağın teñestiru üşin tömendegidey şaralardı
qoldanu jön:
1.Kündiz jumıs istep, tünde uyıqtu. Uaqıtında jatıp, tañerteñ oyana sala
jumısqa kirisu. Ömir sürudiñ negizi – eñbek. Sondıqtan azdap eñbek etip,
küş salu jasuşanıñ işki ıdırauına dem berip qosımşa mümkindik
beredi.
2.Küni boyı jalpı zaryadtı tərtipke salıp üyrengen jön. Ol üşin kündiz
köp jatpay, az jatu. Adam tik jürgen kezde denesinde energetika jaqsı
aynaladı. Jatqanda bas-ayaqtıñ ornalasuı tipti bölek. Sondıqtan jatqan
kezde zaryad ta basqaşa. Belgili bir jerdegi elektr quatınıñ körsetetin
şaması ər türli. Sonday-aq ayaqtıñ tabanı men bastıñ ornalasuı
özgergende de solay. Eger tik turğanda elektr ağımı jer betinen keletin
quattıñ aynaluına mümkindik berse, köldeneñ jatqan kezde ol kedergi
keltiredi. Bul ağıs tünde jatqanğa, kündiz tik jürgenge qolaylı. Tañerteñ
jəne keşke zaryadtardı teñestirip, bükil denege birqalıptı taratu üşin
jañbırlatqıştıñ astına turu paydalı. Sudıñ suıq boluı şart emes.
Osılayşa «dərige jazılmaytın» tabiği, qarapayım şaralar qoldanu
arqılı köptegen aurulardan ayığuğa boladı.
Təulik işinde jer betinde qanday özgerister boladı? Kün şığar
aldında jer betinde jatqan aua suınadı. Budan burın bulanğan ılğal
suğa aynala bastaydı. Bu tumanğa aynalıp, tuman kişkentay tamşı bolıp,
jerge şıq tüsedi. Bu suğa aynalğan kezde aynala qorşağan keñistik öz
boyına tartıp, siñirgen quattı şığaradı. Sonımen, tañ aldında aua
auırlanıp, tömendep şıq tüsedi. Osı uaqıtqa şeyin jinaqtalğan quat
qorşağan keñistikke şığarıladı. Aua sonşalıqtı suınıp ketpese de,
dımqıldanadı. Salıstırmalı türde bul kezde tınış, jelsiz tabiğat
tına qaladı.
Kün birtindep şığıp, jer men qorşağan aua qabattarın jılıta bastaydı.
Su buğa aynaladı. Aua temperaturası birtindep joğarı köteriledi. Jer
betinde kün köterilip, tüs mezgiline tayağan sayın aua massası qıza tüsedi.
Jılı aua ulğayıp, qısımı artadı. Sonımen, özine jaqın ornalasqan
suıq aua qabattarın qısıp şığara bastaydı. Nətijesinde aua qozğalısqa
tüsip, tüsten keyin küşeyip, aua sapırılısıp, jel payda boladı.
Kün batqannan keyin aua qabattarı birtindep salqınday bastaydı.
Jılılıq pen salqındıq arası teñese qoymasa da, auanıñ qozğalısı
bayaulaydı. Bul bastala salısımen, aua massasınıñ qozğalısı toqtaydı.
Tañerteñgi siyäqtı, keşki tabiğatta tınıştıq bayqaladı. Suığan aua
tömen tüsedi, bu suğa aynaladı. Sondıqtan keşke de dımqıl, suıq quat
şığaratındığı seziledi.
Tün ortasında öte qızıq körinis payda boladı. Kün jer şarınıñ basqa
jağında turğanda qarsı jağında tek jinaqı hronal səulelenu jer
şarın kesip öte aladı. Ğarış pen jerden aqpar əkeledi. Osı səule
qozğalmay, tınış jatqan adam denesinde jinaqtalıp, qalıñdap qatayadı.
Biz kündiz qozğalısta bolıp, jinalğan küş quattı şaşamız, juqartamız.
Tünde jumıs isteytin adamdar bul səuleni tolıq ala almaydı, sondıqtan
keremet azap şegedi. Olardıñ denesi tez şarşap, qausaydı.
Qısqaşa pikirler: tañsəride aua salmağınıñ suınuı qozğalısqa türtki
boladı. Keş aldında, künniñ 2-jartısında, jılılıq əser etedi.
Tañerteñge qaray aua temperaturası salqındap, tüske qaray joğarı
köteriledi. Temperaturanıñ jılınuı nətijesinde auanıñ kölemi
keñeyedi. Keşke qaray jılı aua massası suıq tünge qaray qozğaladı.
Tünde suınıp, massası tömendeydi. Sonımen, qozğalıstıñ qaramaqayşılığı udayı almasıp turadı. Tañerteñ jəne keşke oñnan solğa
qaray, tünde – joğarıdan tömen qaray.
Eger belsendilik kündiz jılı jəne jarıq səuleniñ əserimen qozğalsa,
tünde suınğan jiıntıq səulemen qozğalıp, tirşilik əreketine türli əser
etedi. Kündiz dene quatınıñ belsendiligi artıp, işken astıñ quramın
ıdıratıp, siñiredi nemese küş quatın astı siñiruge jumsaydı. Bul –
katabolizm. Tünde kerisinşe jüredi. Denede enjarlıq üstemdik etip,
kündiz ıdırağandardı qalpına keltirip, işip-jegen tağamdardı siñiredi –
anabolizm.
Bizdiñ denemiz qorşağan ortadan teri arqılı oqşaulanğan dep uğamız. Bul
tübirimen qate pikir. Ülkeytkişpen qarasaq, atom men molekula arasında
ülken keñistik bar.
Eger tabiğatta qanday bir qozğalıstan özgeris bolsa, bul bizdiñ denemizdiñ
keñistiginde de bolıp jatuı – tabiği qubılıs. Teriniñ tesikteri arqılı
aua ötedi, onıñ əserinen alğal şögedi. Qurğau, suınu da teri arqılı
boladı. Bizdiñ terimiz bizdi sırtqı materiyänıñ urıp-soğuınan da
qorğaydı. Tabiğatta bolıp jatatın aua ağısınıñ almasuı, ıstıq, suıq,
qurğaq, ılğal t.s.s. bizdiñ denemizde de jüredi. Tabiğatta bolıp jatatın
qubılıstar men özgerister adam denesinde uaqıt jağınan da dəl
qaytalanıp turatındığın erte zamandağı Ündi eliniñ aqılgöyleri (Rişi)
de bayqağan.
Rişi təulikti üş kezeñge bölgen. Təuligine ərqaysısı 4 sağatpen eki ret
qaytalaydı. Olar «qatañdıq, tınıştıq, ılğaldı» dep üş kezeñge
bölinedi: «kapha» bul şıq tüsetin tañerteñgi kün şığar aldındağı
uaqıtqa səykes keledi. Jazğıturımğı, küzgi kün men tün teñesetin bul
kezeñ 4 sağatqa teñ: tañğı sağat 6-dan 10-ğa deyingi aralıqtı qamtidı. Bul
tirşilik əreketi «qatañdıq», «tınıştıq» kezeñine səykes keledi. Osı
kezde oyansa, qatañdıqtı sezinu küşi küni boyına jalğasadı. Osı uaqıtta
asqazanda silekey belsendiligi artıp, işip-jegen tağamdı ıdıratu jelimge
uqsas massağa aynaldıru mümkindigin tuğızadı. Bul alğaşqı tağamdı
işip-jeuge qolaylı uaqıt.
Kelesi kezeñ 10-nan 14 sağat arası. Munı küş-quattıñ küştirek əser
etetin «pitta» kezeñi deymiz. Bul kezeñde jıludıñ əserimen bulanu,
qozğalıs, jeñildik tulaboydan ötip, asqorıtu belsendiligi artadı. Osı
küş-quattıñ əserimen as qorıtu müşeleri küşeyedi. Quat bir jerge
şoğırlanıp, jumısqa kirisedi. Bul kezde adamnıñ asqa degen təbeti
erekşe artadı, işip-jegen tağam tolığımen siñedi. Söytip, tüski astıñ
mol boluın qalaydı. 14-18 sağat arasınıñ erekşeligi aua qozğalısı
sapırılısıp, jeñildenip, qozğalıstardıñ küşeygen kezeñi. Buğan uqsas
ürdis bizdiñ denemizde de boladı. Bul kezeñde qozğalısqa degen belsendilik
pen adamnıñ jumısqa degen ıntası eñ joğarı dərejege köteriledi. Bul –
«vata» dep ataladı.
Sonday-aq, Rişidiñ aytuınşa, «Jel» işki denede eki türli. «Jel»
belsendilikti sırtınan arttıratındığın belgilegen. «Jalındı
talaptanu» kezeñinde asqazan men ultabarda as qorıtu ürdisi ayaqtalıp,
arı qaray aşı işekte qozğaladı. Munda astı siñiru sölderi men
tunbalarğa bölinip, aşı işek arqılı ağzağa siñedi.
Ülken jəne kişi dəretke otırıp, işek pen quıqtı bosatu. Jatırdağı
urıqtıñ özi kündizgige salıstırğanda keşke belsendi qozğaladı.
Sonımen fizikalıq belsendilikti arttıratın kezeñ bolğandıqtan bul
uaqıtta dene şınıqtıru jattığuların jasauğa eñ qolaylı, deneni
tazartu, as qorıtudıñ soñğı jetiligine mümkinşilik beredi.
Arı qaray kezeñder qaytalanadı, deyturğanmen dene müşelerine
körsetetin erekşe əseri de bar. «Kapha» kezeñi 18-22 sağat aralığı. Tağı
da ılğaldı aua salqınday tüsedi. Tabiğat tınıştalıp, jaylı keş
bastaladı. Fiziologiyälıq deñgeyinde «Jeldiñ» qızulı kezeñ ötip,
tejelui bastaladı. Osı kezde bastıñ silekeylerinde «qanağattanu»
belsendiligi artadı. Adam ötken künniñ uaqiğalarınıñ əserine tolıq
qanağattanğan. Dene qalpına kelu barısına baylanıstı osı kezde eki
birdey belsendilik körsetedi.
Birinşiden, belsendiligi erekşe silekeydi jalğastıratın barlıq
buındardı özara baylanıstıratın qınaptarmen şektelip, buındardıñ
özara jalğasatın mindetin iske asıradı. Sondıqtan «Kapha» uyqığa
ketuge qolaylı uaqıt. Bul kezde adam bosañsıp jaybaraqat uyıqtaydı.
Söytip tünde jaqsı dem aladı. 22 men 2 sağat arasında energetikalıq
kezeñ – minus belgisimen «Pitta» bastaladı.
Hronalnaya – künniñ tünge jiıntıqtalğan səulesi. Bul aqparat aluğa
qolaylı uaqıt. Osı uaqıtta körgen tüste ayan beriledi. Mısalı,
Mendeleev kestesin tüsinde körip aşqan desedi. «Pittanıñ» bir kemşiligi,
öte turpayı fiziologiyälıq deñgeyde tüngi tirşilik ieleriniñ miınıñ
belsendiligi artıp, tamaqqa degen təbeti şauıp tamaqtanadı. Bauırdağı
juğımdı zattardıñ transmutatsiyäsı jüredi. Astıñ özgergen türindegi
substratı – mikrodeneler önip, ösetin azığı bar orta qordalanadı.
Energiyänı öziniñ qızmet etui üşin dene aeroyondardan aladı. Onıñ
qoyulığı tünde köbeye tüsedi. Sondıqtan mida sergektik payda bolıp,
dene qozğalmay jatadı. 2 sağattan 6 sağat arasında – «Vata» qaytalanadı.
Bul qozğalıs salqındıqtan bastau aladı. Fiziologiyälıq deñgeyde, eger
adamda sergektik payda bolsa, onda bul eñ auır deneni şarşatıp,
titıqtatatın uaqıt. Osı kezeñde köp jağdayda tüs köredi. Sondıqtan da
adamdar üşin ülken-kişi dəret aluğa şığadı. Eger osı kezdiñ bitken
uaqıtında turıp tısqa şıqsa, küni boyı dene jeñil qozğalıp jüruge
jalıqpaydı. Sondıqtan tañğı 5-6 sağat arasında turuğa maşıqtan.
Akupunktur jüyesiniñ jolımen qozğalatın quat (azat elektron)
ağzalardıñ belsendiligi jəne osınıñ barlığınıñ təulik boyı jer betinde
bolatın özgeristerimen baylanıstı.
Təuliktiñ jarıq uaqıtı, qıtay halıq meditsinası boyınşa yan kezeñimen
səykesedi. Qarañğı – in kezeñi delinedi. Yan – erkek kindiktiden bastau
alatın belsendi quat. Buğan jiger, kün, quat közderi jatadı. İn – əyel
kindiktiden bastau alatın enjar quat. Buğan qordalanu, ay, qan közderi
jatadı. Təuliktiñ tañerteñnen tüske deyingi ala köleñkeli şağı «yannıñ
indegi» kezeñine səykes keledi. Keşki köz baylanatın uaqıttan tün
ortasına deyingi uaqıtta «inniñ yandağı» kezeñine səykesip, təuliktiñ bul
uaqıtında qan jəne materialdıq özgeris közge tüsedi.
YaN DENE
Toq işek tamaq qaldıqtarın sırtqa şığaradı. Mindetti belsendiligi 5-ten
7 sağatqa deyingi tañerteñgilik uaqıt. Osı kezde «Vata» kezeñiniñ əseri
bitip, «Kapha» kezeñi – tunuşılıq pen pişinniñ qurılu kezeñi bastaladı.
Nətijesinde, toq işektegi tağam qaldıqtarı tömendep, pişini qurıla
bastaydı. Qozğan uaqıtı şıq tüsetin uaqıtqa səykes keledi.
Asqazan qordalandırıp jinap, alğaşqı boyğa taratu mindetin
orındaydı, belsendilik uaqıtı 7-den 9 sağat arası. Bul uaqıt
«Kaphanıñ» nağız qızğan kezi – qordalanıp auırlağanın erte jinalğan
quatın qaytarıp beruimen ayaqtaladı. Budıñ suğa aynalğan kezinde quat
şığaratının eskersek, burın onıñ sudan buğa aynalğan kezde şığarğan
quat bolatın. Naq osı kez 1 ret tamaqtanuğa nağız tabiği uaqıt, öytkeni
asqazandağı söldiñ belsendiligi artadı.
Aşı işek tamaqtı amin qışqılına deyin ıdıratadı. Mindetti
belsendiligi 13 sağattan 15 sağatqa deyingi aralıq. Bul aralıqta tabiğatta
«Pitta» men «Vata» üstemdik etedi. Alğaşqı kezeñ tağamdardı ıdıratuğa
əbden qolaylı. 0ytkeni as qorıtu barısı ağzanıñ işki jañğırığına
səykes dem beru men kün səulesin şaşudı qarqındı paydalanadı.
Qozğalıs kezeñi, sapırılısu «Vata» tağamnıñ qospasın işek quısında
odan əri aralastırıp, qozğalısın belsendendire tüsedi, işektiñ işinde
ıdırağan zattardı aşı işektiñ qabırğası arqılı qanğa jetkizedi.
Quıq deneden tuz jəne aquızdıñ almasu qaldıqtarın sırtqa şığaradı.
Mindetti belsendiligi 15-ten 17 sağat aralığında. «Vata» osı kezeñde
ıdıratu, şırın tunbalardı bölip şığaru jəne denege kereksizderin
sırtqa quıp şığaruğa mümkindik beredi. Quıqta jəne jumırtqanıñ
sarısınıñ ortasında quat jiıntığı qoyulanıp turadı jəne dene
qaytadan paydalanadı.
İN DENE
Büyrek tirşiliktiñ alğaşqı quatı tuz ben su teñdigin qoldap, aquız
almasudağı azot qaldıqtarın sırtqa şığaru mindetin atqaradı. Mindetti
belsendiligi 17 men 19 sağat arası. Bul uaqıt «Vata» jəne «Kapha»
kezeñderine bölinedi. «Vata» kezeñi aquız denelerin ıdıratuğa mümkindik
beredi de, deneden sırtqa şığaradı. «Kapha» kezeñi tundırğış
qasietimen onıñ aldında ğana ıdıratılğan zattardı tundırıp, qajetsiz
qaldıqtardı sırtqa şığarıp, qorek zattardı qanğa jiberedi. Söytip,
büyrek süzgisinen ötken suyıqtıñ 100 litrinen 1 litri ğana nesepke
aynaladı.
Jürek qabı (perikard) denede erekşe mindet atqaradı. Ol qan quramında
jüretin himiyälıq üderisti birqalıptı saqtauğa əreket etedi. Mindetti
belsendiligi 19 ben 21 sağat arasında jüriledi. Onıñ erekşe belgisi –
turaqtılığı.
Sonımen, künniñ jarıq mezgilinde deneniñ qızmet belsendiligi artadı.
Mısalı, asqorıtu üderisi kündizgi uaqıtta belsendirek. Qan quramınıñ
himiyälıq əreketi özgeredi. Deneniñ işki ortasındağı turaqtı şamanıñ
özi de özgerui mümkin. Mundaydı boldırmau üşin erekşe tınıştıq qajet.
Tınıştıq mezgilinde qan men plazmanıñ aralıq jüyesi qalpına keledi.
Munı bərinen burın keşke jasau orındı. Bul mezgilde küni boyı işipjegen tağam qorıtılıp, qanğa siñirilip, deneniñ jasuşalarına
taratıladı. Keşki tınıştıq osı mindetterdi tolığımen orındauğa eñ
qolaylı kezeñ bop tabıladı.
Bauır – eñ bastı zerthana jəne energetika ortalığı. Munda qan men quat
üylestirilip, barlıq zat almasu türi jüredi. Qanğa tüsken qunarlı zattar
denege jat jəne bauırdan ötip, öziniñ qurılısın özgertip, denemen
tuısıp ketedi. Bauırdıñ mindetti belsendiligi tüngi 1-3 sağat arası. Osı
kezeñde «Pitta» men «Vatanıñ» tüngi nusqası belsendilik körsetedi.
Olardıñ belsendiligin nemen tüsindiruge boladı? «Pittanıñ» tüngi
kezeñinde qaysısın jeke ıdıratpay özine siñiru üşin jiıntıq quat
tasqını keledi. «Vata» kezeñinde bauırdıñ jumıs isteui üşin eski qızıl
qan tüyirşikterin ıdıratıp, öt jasau qajet. Jaña jasalğan öt siltiligi
RЊ. Qorıtındısında bauırdıñ jumıs kezeñinde deneniñ ortasında RЊ
küştirek qozğalıp, siltilik jağına auısuınan basqa kez kelgen uaqıtpen
salıstırğanda tömendeydi. Osılayşa biz bul mindet tabiğat ırğağımen
tamaşa üylesimdi dep bilemiz.
0kpe – deneniñ işki ortasında ottegi men kömirqışqıl gazınıñ
araqatısın qoldau mindetin atqaradı. Biraq qıtay meditsinası boyınşa
ökpe quatın qordalandırıp jinauşı jəne barlıq müşelerge taratıp
üylestiruşi bolıp sanaladı. Bul ürdis qalay jüredi? Tünde atmosferada
aeroiondar öte mol şoğırlanatın körinedi. Ərbir aeroionda energiyänıñ
köp qorı boladı, ol onı kündiz künnen aladı. Biraq, kündiz energiyä
qozğalıstı keñeytu üşin jumıs isteydi. Endi tünde salqınday bastağanda
su men auanıñ bölinu şekarasında ol su buınıñ mollekulaları mañına
şoğırlanadı. 0kpe arqılı tüsip, aeroiondar öz zaryadın denege jiberedi.
«Sığu», «sıpıru» barlığı özinen şığaruımen birge turatın jer
jasaydı. Bul tiimdilik bükil denege ülestirilgen. Buğan tağı denede
aralastıruşı qozğalısın qozdıruşı «Vata» mümkindik beredi.
Jerdi aydıñ aynalıp şığu uaqıtınıñ tabiğat pen adamnıñ denesine
oqtın-oqtın küşti baylanısı bar ekendigi baqılap zertteumen
anıqtalğan. Buğan tañ qaludıñ qajeti joq.
Ay salmaq tüsetin tartu kindiginde 29,5 təulikte jerdi bir aynalıp
şığadı. Künniñ massasınan aydıñ massası 27 million ese az bola tura,
onıñ esesine jerge künmen salıstırğanda 374 ese jaqın turatındıqtan,
jerge künnen de küşti əser etedi.
Jer betindegi barlıq tirşilik ielerine Ay men Jerdiñ əseri nemen
üylestiriledi
12-suret.
Jer betine Kün men Aydıñ ıqpalı:
a) Aydıñ Jerge jəne onıñ su qabatına ıqpalı;. b) Ay men Kün tasqını:
Ay men Künniñ ortasındağı Jerdiñ beti eki jaqqa birdey sozıladı. v)
Kün men Aydıñ ıqpalı Jer betiniñ jan-jağına birdey əser etedi;. g) Ay
men Künniñ Jer betine bir bağıtqa qaray əser etetin jalpı tasqını.
Birinşi əseri. Aydıñ jerge əseri tartılıs küşine baylanıstı. Ay Jerdi
24 sağat 50 minutte tolıq bir aynalıp şığadı. Aydıñ Jerdi tartu
küşinen Jer betiniñ pişini özgeredi. Aydıñ bağıtına qaray tiginen 50 sm
köldeneñinen 5 sm Jer beti sozıladı. Bul tartılıstan su qabatınıñ
köbirek özgerui tabiği nərse. Ol asıp, tasıp qaytuımen közge tüsedi.
Nətijesinde aralasqan tolqındardı eseptemegende, təulik boyı şamamen
2 ülken, 2 kişkene tolqın biiktikterde, aralıq uaqıttarında birdey almakezek asıptasıp tartıladı. Sonımen, muhittardıñ jağasında sudıñ
tasığanı siyäqtı ərbir 12 sağat 25 minut sayın sudıñ tolqını qaytadı,
deñgeyi tömendeydi. Bul tartılıs küşi atmosferanıñ bet alısına əser
etedi. Tabiği körinis kezeginde aua rayınıñ köptegen qubılıstarına
əkelip soğadı. Asıptasu, qaytu əserin Aydıñ tartılıs küşin bizdiñ
denemizdiñ suyıq ortası bastan keşiredi. Bul əsirese adamnıñ qan
aynalımında, onıñ üylestiruinde körinedi.
Eski qıtay meditsinasında aytadı eken: 12 müşe özine sayma-say
energetikalıq joldarmen baylanısadı. Təuligine belsendi tasu 2 sağattıq
tolqındardı bastan keşiredi. Bul dene tamırınıñ soğıp turğan kezinde
jəne qarama-qarsı qaytu kezinde müşe az da bolsa qanmen suarıladı.
Leningrad ğalımı V.S.Borhsenius atom yadrosınıñ qattı tabiğatı
turalı boljam jasağan. Bul ğılımi boljamdı frantsuz ğalımı Kervaran
da qoldağan. Ekinşi əseri Jerge tağı da Aydıñ tartılıs küşiniñ əserimen
bilinse, mehanikalıq əseri basqaşalau. Söytip, Jer betinde payda bolğan
barlıq zattardı kristall dep esepteuimiz qajet. Aydıñ tartılıs küşiniñ
əserimen Jer betinde tolqındar payda bolıp, Aydıñ bağıtına qaray jer
betin 50 sm sozadı. Sondıqtan qattı şarbaqtardıñ da hal-ahualına əser
etetindigi tabiği, öytkeni Jer betindegi zattardıñ barlığı qattı zattan
jasalğan. Nətijesinde qattı zattar şarbaqtarda sozılıp şirığadı,
elektr jəne magnit örisimen özara kömektesip əreket jasaladı. Kezeginde
Jer atmosferasınıñ magnittik qasietine əser etedi. Magnit örisiniñ
özgerui biohimiyälıq özgeristerdiñ jüruin jıldamdatatını bizge belgili.
Endi Aydıñ elektromagnittik jəne tartılıs küşiniñ eki birdey ıqpalı
bir-birine körsetilgen əserinen ne şığatının köremiz.
Mikroelementtermen qanıqqan suyıq kristall ortada elektrmagnittik
əseri erekşe körinis tapqan. Sonımen, jasuşanıñ sırtındağı
suyıqtarmen qan belsendilik körsetip, kezeginde deneniñ osı böliginde
fermentterdiñ biologiyälıq belsendiligi artadı. Qıtay meditsinasınıñ
añğaruın eskersek: Ay adamnıñ 12 müşesiniñ 2 sağattıq ırğağınıñ
jüyeli belsendiligin basqaruşı bolıp sanaladı. Sonda ğana adam
denesiniñ belsendiligi təuligine 2 sağat qana artatını tüsinikti boladı. Al
endi qarsı fazalarda qanşama uaqıt enjar jatadı deseñizşi. Adam
denesiniñ təulik ırğaq belsendiligi jer betinde jürip jatqan özgeristerdiñ
əserimen boladı dep senimmen ayta alamız. Onı deneniñ mindetterimen
jəne sırtqı qimılımen üylestiredi. Al Ay öz kezeginde jumıs istep
turğan ağzalar nərli zattarmen, elektrmagnittik quatpen qamtamasız etip,
deneniñ biologiyälıq belsendiligin arttıradı jəne onı atqaru barısında
küş qosadı. Ulı tabiğat ğajabı adam denesinde osılayşa paydağa
asırıladı.
Bioırğaqqa qatısı bar keşki tamaqtanudı mısalğa alıp körelik. Gerbert
Şeltonnıñ aquız tağamdarın keşke jeu jöninde usınısı da bar. Dene
keşke demalatındıqtan, işip-jegen tağamdarın tolıq ıdıratıp siñiredi
dep dəleldeydi. Sonımen birge, ayurvedisterdiñ usınısı tağı bar. Olar
keşki tamaqtı kün batudan burın işip-jep bolu kerek deydi. Bul ekeuin
tolıqtıru üşin Tsigun şeberleriniñ tañerteñgi tamaq bərinen de köp
bolsın deui artığıraq usınıs dep eseptep, əbden egjey-tegjeyli
tanıstıruımız durıs.
G.Malahovtıñ qurastırğan kestesi boyınşa tabiğattıñ ırğağın, adam
müşesiniñ belsendiligin körsetetin ayurveda mezgilin zerttep körelik:
qağida boyınşa jumıs küni 17-18 sağatta ayaqtaladı. Keşki tamaqtanu 1920 sağat arasında bastaladı.
1.Denedegi siltilik orta aquız siyäqtı öte ıstıqpen öñdelgen kürdeli zattı
ıdıratuğa mümkindik bermeydi.
2.Bul kezde denede şamamen tınıştıq qalpına keltiru kezegi, energiyädan
qor jinau kezeñi bastaladı.
3.Ay ırğağına səykes osı uaqıtta büyrek erekşe belsendi, asqazanda
energetikalıq qaytu kezeñi. Sondıqtan aquızdı tolıq ıdıratu turalı
söz etudiñ özi artıq.
Aylıq jəne aptalıq bioırğaq. Kün jan-jağına bağıttap «kün
plazması» dep atalatın zaryadtalğan tasqındı bölşekterin nemese «kün
jelin» şaşadı. Kün plazması özine magnit örisin tartadı.
Qorıtındısında planetaaralıq magnit maydanın aşadı. Künnen keletin
maydan qurılıs alañı bolatındıqtan, teris zaryadtalğan kişkentay
bölşekter onıñ əserimen künge qaray jıljidı. Al oñ zaryadtısı
kerisinşe.
Künnen uşıp şıqqan kişkentay bölşekter «kün jeliniñ» jıldamdığı
men tığızdığına baylanıstı jüyeli türde özgeredi. 0ytkeni kün öziniñ
kindigin 27 künde bir aynaladı. Olay bolsa, planetaaralıq magnit örisiniñ
ərtürli alañdarın 7 künde basıp ötedi. Bul magnit maydanı birese oñ,
birese teris zaryadtalğan sektorlar arqılı 7 kün sayın uşırasıp
otıradı. Munıñ barlığı jerdiñ magnit örisine əser etedi, sondıqtan aua
rayı özgerip otıradı.
Adamnıñ denesindegi RЊ ortada qışqıldıqtan siltilikke özgeretinin eske
salamız. Deneniñ belsendiligi qışqıl ortağa, enjarlığı siltilik ortağa
baylanıstı. Sırtqı magnit maydanınıñ özgerui dene molekulaların
belgili bağıtqa salıp jiberedi. Bul mindettilik hal küyinde közge tüsedi.
Sonımen, adam dene belsendiligi artatın fazada 7 kün boyı boladı. Buğan
qışqıl orta jəne künnen (yan kezeñ) plazmanıñ ağıp kelui qolaylı
jağday tuğızadı. 7 kün jabırqağan küyde jüru kezinde siltilik orta basım
bolıp, kün plazmasınıñ kelui azayadı (in kezeñ). Is jüzinde
planetaaralıq magnit örisiniñ özgerui kelesi əñgimede seziletin boladı.
Bir apta sizdiñ köñil-küyiñiz benen oyörisiñiz köteriñki bolatındıqtan, 2428 sağat astan bas tartıp «aşığudı» jeñil sezinesiz. Kelesi aptada
kerisinşe tamaqtan bas tartıp, köñil-küyiñiz tömen, dene eñbegine
«tistenip» köñilsiz jüresiz. Munı aydıñ tuuınan bastap kün sayın
kündelik jürgizip, öziñdi-öziñ zerttep tanı. (Ay tuğan alğaşqı küni
körinbeydi, jiñişke oraq körinse ekisi, al üş jañası anıq körinedi. Ay
sayın 30-31 kün emes, 28 dep esepte. Aydıñ tolğan küni 14-i.)
Öziñniñ belsendi, enjar aptalığıñdı iriktep, tañdap alu üşin, köñilküyiñniñ auıtquına dene eñbegi men oy-örisiñniñ belsendiligine zer salıp
baqıla. 1-2 ay kün sayın kündelik jazıp, dene eñbegiñdi baqıla, ol öziñe
qalay əser etti, köñilküyiñniñ auıtquı (dene eñbegin jasağıñ keldi me,
əlde
«tistenip» jürip, öziñdi-öziñ zorlap jasadıñ ba). Arı qaray osı
körsetkişterge saraptama jasasañ, qay kezde, qaşan, qay künderi özgerip
turğanıña senetin bolasıñ. Qay künderi erekşe belsendi ekeniñdi,
planetaaralıq magnit maydanın «Uyatqa» qaldırmay kömektesetin
künderiñdi bilip alasıñ.
Ay sayınğı bioırğaq. Bizdiñ künparaq boyınşa ay 3031 künnen turadı.
Bul tabiğatta oqtın-oqtın bolıp ötetin özgeristerge eşqanday səykes
kelmeydi. Onıñ ornına tuuımen sanalatın ay 29,5 kün belgili uaqıttıñ
işinde bolıp ötetin jerdegi tsikl özgeristerimen baylanıstı. Tuuımen
sanalatın aydıñ künine səykes teñizder men muhittarda sudıñ
quattılığı artıp, qaytıp jatadı. Aua rayınıñ bet alısı özgerip,
kezeginde aua rayınıñ qubılıs saldarı bayqaladı; Ay jerdiñ magnit
örisi qubılısınan ötip, magnit örisin özgertedi. Kün səulesiniñ Ay
betindegi beynesi de oqtın-oqtın özgeredi. Osı barlıq özgerister
ösimdikter men januarlardıñ, adamdardıñ denesine əser etedi.
Auılşaruaşılıq daqıldarı, jəndikterdiñ ösip-önu uaqıtı (əsirese,
teñizdegi) adamnıñ ay sayınğı ovulyatsiyäsı men Aydıñ aynalısı
şaraptıñ aşu qarqını tikeley baylanıstı.
Osı zamanğı ğılım Aydıñ adamğa əser etetinin dəleldep otır. Aydıñ
tartılıs küşi əserimen jerdiñ suyıq, qattı qabatında jaña aydıñ tuğan
jəne tolğan künderi auanıñ jəne magnit örisi fizikalıq küşti özgeriske
tüsedi. Osınıñ saldarınan tipti kişkentay özgerister adamnıñ denesine
küşti əser etedi. Biraq şuğıl özgeris payda bolsa, adamnıñ müşeleri
aldın ala bosañsidı, las tastandı zattarmen lastanğan denede ərtürli
aurulardıñ payda boluına əkelip soğadı. Mısalı, atmosferanıñ qısımı
kenet özgerui qan jasau qızmetiniñ turaqtılığın buzıp, qan qısımınıñ
köbeyüine əkelip soğadı. Jürek qan tamırlarınıñ eski dertin qozğaydı.
Aua ılğaldığınıñ özgeruine mi öte sezimtal keledi. Söytip, onıñ
belsendiligine kerisinşe jauap qaytaradı. Midıñ bioelektr
belsendiliginiñ magnit örisiniñ özgeruine əser etui köbirek bilinedi. Osıdan
köp adamdardıñ ruhani densaulığı özgeriske tüsedi.
Amerikandıq psihiatr ğalım Leonard Dj. Ravits aqılesinen ayırılğan
nauqastardıñ miı men keudesinen elektrmagnittiñ şamasın ölşep körgen.
Aydıñ jetisine səykes kün ötken sayın bul ayırma özgerip otırğan
aurudıñ örşui de özgerip otırğan. Ravits bul qubılıstı bılayşa
tüsindirgen: «Ay adamnıñ bet alısın tikeley anıqtay almaydı. Biraq
ğarıştıñ elektrmagnit küşiniñ araqatınasın özgertui üşqalaq minezdi
adamdar arasında apat
körinisin qozdıruı mümkin» deydi. Bir qarağanda, osı zamanğı ğılım Ay
turalı, onıñ adam denesine əseriniñ bərin bilip turğan siyäqtı. Biraq
burınğı zamanğı eski derekterge köñil audarsaq, köptegen usınıstarda ay
jetiligin qalay paydalanu jöninde tuyıqqa tirelesiñ. Olar nege
negizdegen? Ne dese de osınday usınıstardı basqamen salıstıruğa eşbir
bolmaydı. Tibet meditsinası aldın ala emdeudi, basqa da, jalpı
densaulıqtı nığaytudı tuğan aydıñ alğaşqı küninen bastaudı usınadı.
«Aurudı qara niet jauız ruhtıñ» miğa qan quyılu, sal bolıp qalu,
miokard infarkti, aqıl-esten tanu, epilepsiyä (talıp jığılu) körsetilgen
t.b. aurular tuuımen sanaytın aydıñ 4, 8, 11, 15, 22, 29-ı künderi payda
boladı. Qıtay halıq meditsinası aydıñ tuuımen bir jañasında bir
qarıp 2-si küni 2 ret... Osılayşa tuğan aydıñ ortasında 14 qarıp bitiredi.
Soñında tolqın qalay ösip kelse, solay azayadı. Qıtayda jəne ündi elinde
osı künge deyin tuuımen esepteletin aydıñ küntizbesin negizge alıp ömir
sürudi zañ boyınşa azamattıq retinde talap etetin körinedi (bizde de solay
etse durıs bolar edi. U.J.).
Ğalımdar aydıñ biologiyälıq retpen aynalu məni təuliktik küntizbesinen
kem emes deydi. Ezoterikalıq astrologiyä «aydıñ tsikli onı aşatın kilt,
al Aydıñ fazası sol kiltti tanuğa baratın alğaşqı baspaldaq» – deydi.
Aydıñ tsiklimen əreket etuimiz durıs pa degendi siz benen bizge derbes
rettep aluğa tura keledi, aydıñ fazası ezoterizm nemen qorıtıladı? Bul
məseleni qarap körudi kelesi kezekte bastaymız. Tuuımen sanalatın Ay
turalı tüsinik berseñiz: aydıñ jeti kündigi degen ne? Onıñ jerge qanday
əseri bar? Endi osını taldap körelik.
Kün öziniñ qozğalısında Ayğa birşama jaqındaydı jəne alıstaydı.
Ğarış keñistiginde Aydıñ bir orınğa qayta aynalıp keluine 29,5 təulik
ketedi. Ol «Sinonikalıq» dep ataladı («jaqındau» degen söz). Mine, bul
29,5 kün Aydıñ tsikli. Al «juldız» ayı degen tağı bar. Ol 27,3 künge teñ.
Osı künder aralığında Ay jerdi tolıq bir ret aynalıp şığadı.
Sondıqtan Aydıñ Jerdi aynalğan uaqıtı men Aydıñ öz kindigin aynalu
kezeñi tura keledi. Ay jerge ərqaşan da bir ğana jağımen aynaladı.
Aydıñ bizge qarağan jağınıñ qozğalısına baylanıstı Künnen
jarıqtanuı da ərtürli. Oñ jaq jartısı kün sayın ülkeyedi (Ay tuğanda
oraq tərizdi). Əli de tolığımen ülkeyip, döñgelektenip tolıq
jarqırağanşa ülkeye beredi de, jarqırap bitisimen, arı qaray
jarıqtanğan beti kişireye bastaydı. Endi əbden körinbey ketkenşe, sol
jaq jartısı jarqırap turadı. Aydıñ jarıqtanuınıñ özgeruin jetiligi
körsetedi. Munıñ özi 7,4 təulikke teñ. Söytip Aydın tört jetiligi dep
ataymız.
Endi Aydıñ jetiliginde ərtürli jağdayda jerdiñ su qabatına əserin biluge
tırısamız.
1-jetiligi. Bas, bet, mi, joğarğı jaq köz, tamaq, moyın, evstahitütigi,
moyın omırtqa, yıq, qol (şıntaqqa deyin, ökpe jüyke jüyesi
2-jetiligi. Keude, iş, şıntaq buını, jürek, öt qabı, keude böliginiñ
omırtqaları, işki quıs, asqazan, aşı jəne toq işek.

13-suret.
Adamnıñ dene müşeleriniñ belsendiligi artatın aydıñ jetilikteri.
3-jetiligi. Büyrek, büyrek jəne bel aumağı, jınıs bezderi, quıq astı
bezderi, quıq, köten işek, quyrıq, ortan jilik, quyımşaq omırtqaları
4-jetiligi. Tize, barlıq süyek jüyesi, teri jəne asqorıtu jüyesi. Qızıl
asıq, ayaqtıñ süyekteri, köru, taban, dene suyıqtarı, işek-qarın
qozğalısı.
I.Ay jañası – jer, kün, ay bir sızıqta jatadı. Onda Ay Kün men Jerde
turğan baqılauşılar arasında (kün ◉, ay Œ, jer O). Al Kün jerdiñ arğı
betin jarıqtandıradı. Jəne osı kezde Ay bizge körinbeydi. Qazaq osı
kündi öliara deydi (U.J.). Dəl osı kün Ay jañası. Jermen salıstırğanda
Kün men Ay bir jağında jatadı. Söytip, olardıñ tartılıs küşi
jinalıp, bir bağıtta əser etedi. Dəl osı kezde jerde küşti tasu, qaytu
bayqaladı. Auırtpalıqtıñ küşi özgerui tasu men qaytudıñ nətijesinde
bastaluı Jerdiñ qattı denesindegi negizgi özgeristiñ 20 %-ın quraydı. Ay
men Künniñ tartılıs küşi sebepşi bolıp bir bağıtta əser etedi.
Jaña aydıñ nüktesinde eñ joğarğı tasu men qaytuğa üyrenip, qozğalıs
tınıştalıp, keri qaytu bağıtımen kezegin almastırıp, qayta aynaluına
ıqpal etetinimen tolıqtıramız.
II.Birinşi jetilik. Ay mümkindiginşe şığısqa qaray jıljuın
jalğastıradı (sağat tiliniñ aynaluına qarsı), qaytadan közge körine
bastaydı – jaña tuğan Ay (oraq tərizdes) bolıp körinedi. Batıs – oñ jağı
jarıqtanıp ülkeye bastaydı. Əzirşe 7,4 təulikte tura jartısı
jarıqtanbaydı – bul birinşi jetilik.
Osı jetilik kezinde Jerdiñ su qabatında tömendegidey özgeris boladı.
Aydıñ osı fazasınıñ soñında planetanıñ künge qatısı 90 % ornın
ielenedi. Onıñ tartılıs küşiniñ əseri eñ azı, Aydıñ ösui Künniñ
kemuimen tura keledi. Al Aydağı kemu, kerisinşe, Künniñ ösuimen səykes
keledi. Söytip, osı jetilikte eñ ülken ösu men kemu əseri tolıq
tınıştıqqa qaray auısadı.
III.Birinşi törttik Aydıñ oñ jaq jartısına jarıq tolıq tüsken kez Kün
men Aydıñ eşbir tartılıs küşi bayqalmaydı. Bul de erekşe nükte. Osı
az ğana tınış aralıq uaqıt işinde bağıt basqa keñeyü jağına qaray
özgeredi.
IV.Ekinşi jetilik, Ay birinşi törttik nükteden keyin de qozğalıp Künnen
birte-birte alıstay beredi. Aydıñ jarıqtanğan beti kün sayın ülkeyedi.
Soñında Aydıñ Künge qatısı 180° orın aladı. Al jerdegi
baqılauşılardıñ arasında Aydıñ Künge qarağan beti tolıq
jarıqtanadı. Tolğan Ay bastaladı. Birinşi törttikten bastalıp, tolğan
Ayğa deyin 7,4 təulik ötedi. Al jaña Ay köringennen bastap 14,8 bul ekinşi
jetilik. Bul jetilikte Kün men Aydıñ qorıtındılauşı tartılıs küşi
əzirge tolğan Ay bitpey-aq jerdiñ su qabatın bölip jiberedi. Sonımen,
birinşi törttik nükteden keyin osı fazada ajırasıp, keñeyüge qaray bağıt
aladı.
V.Tolğan ay kezinde Kün men Aydıñ aralığındağı jerde su qabatı eñ
joğarğı şegine deyin ajıratıladı. Ay jağınan öziniñ ösui Kün jağınan
özinşe ösedi. Al osı eki ösu tolqınnıñ arasında kemu bayqaladı. söytip
tolğan Ay erekşe nükte eñ şegine jetken kemu jəne su betiniñ ösu
ürdisinen keyin keri ürdis jüredi.
VI.Üşinşi jetilik. Künnen Ay eñ şegine jetken uzaqqa ketkennen keyin
qaytadan oğan jaqındaydı.
Tolıq jarıqtalğan Aydıñ jartı şarı qaytadan sol jağında teñ
jartısı qalğanşa kişireye bastaydı. Bul üşinşi faza. Tuuınan bastap
sanaytın Ayda 14,8-inen 22,1 təuligine deyin sozıladı. Osı fazada Aydıñ
Künge qatısı 180°-dan 90°-ğa deyin auısadı.
Kün men Aydıñ tartılıs küşiniñ auısu protsesi kezinde jerdiñ su qabatın
biriktiredi. 0su azaya bastap, joyıladı. Söytip, bul jetilikte keñeyüden,
qısılıp sığıluğa deyin baradı.
VII.Üşinşi törttik birinşi törttikte qalay bolsa, munda da solay. Aydıñ
sol jaq jartısı tolıq jarıqtanğan, tartılıs küşiniñ əseri joq. Bul
erekşe nükte azğana aralıq tınıştıqtan soñ qısu qozğalıstıñ basqa
türine auısadı.
VIII.Törtinşi jetilik Jer men Künniñ ortasın ielengenşe Ay Künge
birte-birte jaqınday beredi. Bul Aydıñ bir jañasına deyin nemese 22,1inen 29,5 təuligine deyin sozıladı. Sırtınan qarağanda Aydıñ orağı
joğalıp, körinbey ketetin kez. Bul soñğı törttik jetilik. Osı jetilikte Ay
Künge 90 %-dıq ara qatınasta turıp, nölge deyin jetedi. Osı qozğalıs
kezinde tartılıs küşi birtebirte, bir-birine kömektesip qabattasa
bastaydı. 0zara qarım-qatınası küşeyip, Jerdiñ su qabatın bir bağıtta
tartadı, sonımen jaña Ay eñ ülken tasu men qaytudı quraydı. Söytip,
osı jetilikte belgili bir maqsatta jinalıp özara küşeyip qozğalıs
tınıştıqtan eñ joğarğı belsendilikke jetedi.
Endi aydağı jetiliktiñ əseri erekşe bolatın nükteniñ adam denesiniñ
suyıqtarı men energiyä qozğalısına əserin zerttep köreyik. Ol üşin eski
zaman terminologiyäsı yan, indi paydalanamız. Osı köñil audararlıq
məseleni zerttep köruden burın birneşe tüsinikteme berelik.
1.«Yandı» Jerdiñ «İndi» Aydıñ jəne Künniñ tartılıs küşi dep
belgileyik.
2.Turaqtı ornı: Yan – işki, İn – sırtqı.
3.Bağıtı: İn – joğarı, Yan – tömen.
4.Negizgi oyı: İn – keñeyü, Yan – qısu.
5.Salmağı: İn – jeñil, Yan – auır.
6.Adam denesinde Yan – joğarıdan tömendeydi, İn – tömennen
joğarılaydı.
Ay men Künniñ tartılıs küşi jer betinde turğan adamğa əser etui kelesi
beyneleude.
1.Aydıñ jañasında Ay men Künniñ tartılıs küşi qurastırğan deneniñ
suyıq ortası basqa tartılıp jetedi. Jerdiñ tartılısı endi adamdı
sonday tarta bermeydi. Sebebi qarama-qayşı turğan jağında Kün men Jer
əser etedi. Qorıtındısında adam 20 % «jeñildeydi». Tolğan ay, birinşi
erekşe nükte munda «yan» eñ joğarğı şeginde qarama-qayşılıq tudıradı.
0ytkeni endi keñeyüşi, joğarılauşı ürdister qarama-qayşı qısuşı,
tömen qaray bağıt alumen almasadı. Munday şuğıl burılıs denege
joğarı köteriñki talap qoyadı.
2.Birinşi jetilikte Kün men Aydıñ birlesken tartılıs küşi azayadı, özara
tolıq beytaraptanuğa deyin baradı. Söytip, suyıq ortada sırtqı
tartılıs küşiniñ əser etuinen – «İnniñ» əseri bosañsidı. Onıñ ornına
«Yannıñ» – jer əseri küşeyedi. Bul əser suyıqtar bastan tömen quldırap,
denege birkelki taratıludan körinedi. Sondıqtan sırtqı tartılıs küş –
İn – əser etuin toqtatadı, Jerdiñ – Yan – tartılısı adamdı küştirek
tartadı. Onıñ salmağı artuınan körinedi. Aydıñ birinşi jetiliginde –
bul Yannıñ ösui («ulı Yan») adam denesiniñ birte-birte belsendiligi
artuınan körinedi.
3.Birinşi törttik nüktede Yannıñ şığuı adam denesiniñ joğarğı
belsendiliginen körinedi. Sırtta özara əseri joq, özara joyılğan Jer
jumırtqa siyäqtı sopaq türinen qaytadan döñgelek qalpına keledi.
Adamnıñ salmağı osı sətte eñ ülken – qısılğan. Bul ötpeli nüktede Yan
eñ joğarğı şeginde İn oyanadı. İnniñ küşi qarqın alıp, İn
materiyälar arasındağı özara əseri men Künniñ əreketi bastalıp, deneniñ
keñeyüine əser etedi. Osı qozğalıstardıñ özara qarama-qarsılığı denege
stress tüsiredi.
4.Ekinşi fazada Kün men Ayğa deyingi sırtqı materiyälar arasındağı
özara əser birte-birte ülkeyüinen bayqaladı. İn – ösedi, al, Yan Jer
gravitatsiyäsı tartıladı, tolğan Ay sırtqı İnniñ – jerge əreketi eñ zor,
sonımen birge Ay men Kün özara qarama-qarsı eki bölikke bölinedi. Onday
özgeris adam denesinde beleñ alğandıqtan, jalpı ağıs eki bölingendikten,
ol – əlsireydi.
İnniñ ıqpalına tüsken deneniñ suyıq ortası men quatı işten sırtqa
qaray bağıt aladı. Dene keñeyedi. Sondıqtan barlığı işten sırtqa
şığadı. Bul deneni tazartuğa eñ qolaylı kez. Quattıñ ağısın şeşip
jibermeu üşin dene belsendiligin şın məninde qısqartu kerek.
5.Tolğan Ay Kün men Aydıñ jerge qarsı eñ zor əreketinen körinedi. Jer
kerilip keñeygen. Adamnıñ denesinde küş quat işten sırtqa emin-erkin
ağıl-tegil tögiledi. Sonday-aq suyıq ortada deneniñ sırtqı qabatına öte
jaqın. Eñ zor İn osı uaqıtta Yanğa qarama-qarsılığın tuğızadı. Osı
nüktede keñdikten qiılısqa qaray burılıs tartıstan şuğıl özgeris
boladı. Ol öte kürdeli stress.
6.Strestik şuğıl özgeristen keyin – Yan basımdılıq etip, keñeyüden
qısıluğa qaray bet aladı. Endi sırttan suyıq ortanıñ energiyäsı deneniñ
keñeygen küyin şoğırlandıruğa əser etip, deneniñ tereñine tüsedi. Ortağa
qaray tartqış küş, qısatın qozğalıs – Yan özgeris belsendiliginiñ belgisi.
Söytip, üşinşi jetilikte müşeniñ Yan barısında jəne onımen
baylanıstı barlıq orındardıñ belsendiligi artadı. Adamda küş payda
bolıp, ol belsendi türde qozğalğısı keledi, dene şınıqtırumen
şuğıldanıp, jalpı özin auır qızmetke salğısı keledi. Bul bir deneniñ
ülken qimıl jasauğa eñ təuir kezeñ. Osı kezeñ «kişkene Yan» sondıqtan
erte bölingen, bosañsığan suyıq ağısı jəne energiyänı qosıp biriktiruge
umtıladı. Osı jetilikte jınıstıq qatınas belsendiligi artatındığı
anıqtalğan. Tuğan aydıñ alğaşqı jetiligi nemese 14 kün işinde analıq
bezde jumırtqa payda bolıp, öz jolımen
jatırğa kelip, ösip jetiledi.Osı jetilikte bala bitui tolıq jüzege asadı.
7.Üşinşi törttik Yandıq deneniñ eñ zor qısu nüktesi nemese materiyälar
arasındağı özara əseriniñ küş quatı. Aldıñğı erekşe nüktedegidey işki
burılıstıñ qısuınan ulğayu tuındaydı. Bul kündi aydıñ birindegidey,
«işki boran» birinşi törttiktegi tolğan ayday tınıştıqpen ötkizui tiis.
Bul künderi astan bas tartu, denege salmaq salatın eñbekterden aulaq
bolğan jön. Mısalı, işki stress qısıludan ulğayuğa jasalğan burılısstress kezinde monşağa baruğa dene tözbeui mümkin. (Monşada otırıp ölip
qalıptı deytin əñgimeler şığu sebebi osı. U.J.)
8.Aydıñ törtinşi jetiligi İn energiyäsınıñ qayta ulğayuı Kün men
Aydıñ bir bağıttağı birikken əreketiniñ ülkeyüi. Adamnıñ işki
müşelerindegi suyıqtardıñ ağısı basqa qaray umtıladı, dene salmağı
azayadı, al basta keñeyedi. Bul barlıq İn ürdistiñ ağısına qolaylı
bolıp, İn müşeleriniñ belsendiligin arttıradı. Sondıqtan bul
jetilikte ülken tasqın bayqaladı, tartılıs küşi bir bağıtta əser etedi.
Qıtay terminologiyäsı boyınşa bul
«Ulı İn» dep ataladı. Sırttay qarağanda, isingen deneden suyıqtar men
tastandılardıñ (şlak) ağuı saldarınan enjarlıq bayqaladı. Basqaşa
aytqanda, bul kezeñ deneniñ tabiği tazaruı – əyelderdiñ aylıq belgisiniñ,
tabiğattağı barlıq tirşilik tsikliniñ ayaqtaluı bolmaq. Fizikter üşin
D.İ.Mendeleevtiñ elementter kestesi qanday bolsa, deneni tabiği tazartu
aydıñ retpen aynaluına səykestenedi. Nege? Tazartudı qaşan jasaudıñ
qajet ekendigin osı tsiklde tolıq jayıp saladı. Osığan deyin bizge ne
belgisiz bolıp kelgenin logikalıq oylap eseptep şığaruımızğa boladı.
Eñ negizgisi biz endi osı aydıñ retpen aynaluın paydalana otırıp,
bioırğaq turalı bilmeytin avtorlarmen ərtürli basqa jüyeniñ nusqauımen
keñesinsiz-aq jəne denemizdi tabiğat küşimen tazartu bağdarlamasın
derbes özimiz-aq jasay alamız. Adamğa qajettisi jüye emes, bilim. «Jüye
de», turmıstıq jağday da özgeredi. Burın özin maqtap minezdeme
beretinder, endi kerisinşe nətije bere almaydı. Sondıqtan naqtı,
salmaqtı şın bilimmen qarulan jəne paydalana bil. Sonda ğana
materialdıq jetistik densaulıqqa özi keledi. Ulı əlem keñistiginde öz
ornıñdı ielene alasıñ.
Aydıñ aynalımına oray sauıqtıru şaraların taratıp üylestiru.
Adam denesinde materiyälar arasındağı özara küştiñ qalay əser etetinin
tüsinu üşin qarapayım bola tura, öte qajetti nərseni biluimiz kerek. Kün,
Jer, ay jəne basqa planetalar sırtında öziniñ qattı qabırşağı bar
materiyälardıñ özara əseriniñ arqasında özine tartadı. 0ziniñ aynalasına
zattardı jinaydı, ustap turadı. Osı turalı oylasaq: bizdiñ denemiz
mañayımızda nemen toqtap tur? Tartılıs küşteri negizi deneni
qalıptastıradı. Oğan ülgimen belgilengen ömir süru uaqıt, turaqtı küy
keşu, kezeñine mümkindik beredi. Materiyälardıñ özara əseri deneni şetten
tıs qısıp jibermeu üşin bizdiñ denemizde quattıñ basqa türi –
elektrmagnit bar.
Jasuşalardıñ işindegi usaq zattardıñ (mitsel) birbirimen jabısıp
qaludan saqtaytın, kletkalardıñ işindegi sudı ustap turuğa, sonday-aq
deneniñ ərbir jasuşalarına deyin öziniñ menşikti zaryadı bar, söytip bükil
denemiz jalpı, zaryadtalğan – bizdiñ küş-quatımız osı zaryadtarğa da
baylanıstı. Körip otırğanday, denedegi bir küş – Yan (gravitatsiyä qısatın
auır), ekinşisi teñ salmaqtı – İn (elektrmagnit – keñeytetin, jeñil).
Adamnıñ kindik mañayı – dene qurılısı qalıptı bolğanda salmaq
tüsetin jeri. Adamnıñ salmaq tüsetin jeri Aydıñ arasındağı bari
tsentrge uqsas (əserimen) ünemi joğarı tömen aynaladı t.s.s qozğalısta
boladı. Ay jerdiñ bari tsentrinen ötip bara jatqanda jer betinde ərtürli
qubılıstar tolqıp, arı qaray sol siyäqtı deneniñ salmaq tüsetin
ortalığı da suyıq zattarda auısıp, quat belsendiligin arttıradı, ne
jabırqauşılıq tuadı. Osınday az ğana tüsiniktemeden keyin denede
sırttıñ ıqpalımen bolıp ötetin örleu men quldırau, qısu men keñeyü
adamnıñ köñil-küyine jəne densaulığına qalay da əser etetindigin taldap
körelik. Birinşi jetilik jalpı eskertu: Ay jañasınıñ alğaşqı künnen
bastap adamnıñ denesinde qısu quatınıñ ortalığı jəne dene suyıqtarı
töbeden bastap tabanğa deyin keñ kölemde sapırılısıp aralasadı. Bul
türegelip turğan adamğa Kün men Aydıñ birikken gravitatsiyä əserin
tasıtıp, qaytaradı. Adam aydıñ tün jağında jatqanda tasu boladı.
Sebebi adam tünde jatadı, energiyä men suyıqtıq tek tabanğa
şoğırlanudan göri bükil denege birkelki taraydı. Sondıqtan birigip tömen
tüskennen göri adamnıñ basına şığuına əldeqayda ülken jağday
jasaydı. Bul tağı da tünde jumıs isteuge qarsı tüngi belsendiliktiñ
azayuına baylanıstı. Sondıqtan qısudıñ qaytuınan denede su azayadı,
dəl osı kezde adam tez şarşaydı. Sonımen Aydıñ 1-jetiliginde, əsirese
onıñ alğaşqı üş küninde bas, bet, mi, üstiñgi jaq jəne közdiñ; ekinşi üş
küninde – tamaq, moyın, qulaq pen jutqınşaqtıñ arasın qosatın
Evstahie tütigi, moyın omırtqa, soñğı üşinşi küni – iıq, qol, şıntaqqa
deyin jeti sezim jüyesiniñ belsendiligi artadı.
Eger osı atalğan müşelerdiñ birinde jasırın, bilinbey jürgen auru
bolsa, osı künderi qaytalauı mümkin. Osılayşa alğaşqı üş künde köru
kemistigi, bas auru, uyqınıñ qaşuı, gipofiz qızmetiniñ buzıluı, midıñ
qabınuı, aqıl-esten tanu, şaştıñ tüsui, tamaqtıñ işki beziniñ küşti
iriñdeui (tonzolit), faringit, tabannıñ, ayaqtıñ, közdiñ auruları,
əyelderdiñ aylıq belgisiniñ özgerui, soñğı üşinşi küni – ökpeniñ isinui,
iıq, qol, şıntaq qUyañı, bronhit, demikpe, zerteñ (pnevmoniyä), anevrizma
asqınu sebebi negizinde dene tastandı qoqıstarğa tolıp, «keñeyü protsessi»
jüredi. Qan aynalımınıñ köbeyüi qantamırınıñ jiırıluına, irkilip
qan jürmeuine, tağı sol siyäqtılarğa əkelip soğadı.
Jalpı, usınıstarğa baylanıstı biz eki türli keñes beremiz. Birinşisi, bul
jetide kez kelgen sauıqtıru tsiklin öliara ötisimen bastau kerek. Sonımen,
siz alğaşqı tirşilik ayınıñ tsikline keldiñiz, sonıñ energiyäsınıñ
arqasında öz deneñizdiñ qızmetin nığaytıp, köñiliñiz jay boladı. Aydıñ
osı jetiligi denege köpjasar nüktesin – «Moksa-po-zu-san-li» qızdıru
arqılı edəuir qolaylı jağday jasaydı. Onı bılay orındaydı.
1-küni – jaña aydıñ birinen keyin (öliara) bir ret 5-10 sekund qızdıradı.
2-küni – eki ret qızdıradı.
3-küni – üş ret qızdıradı. Söytip 8-künge deyin kün sayın bir qızdıru
qosıp otıradı. Soñğı emşaradan keyin üzilis jasap, kelesi Aydıñ osı
aynalımında qayta bastaydı.
Eger adam densaulığına ziyän keltiretin jaman ədetterden, mısalı, keş
tamaqtanudan qutılğısı kelse, aydıñ tsikline səykestendiru qajet.
Aydıñ törtinşi fazasında öziñniñ közdegen oyıñdı iske asıruğa, jaman
ədetterden qutıluğa umtıl, teris ömir saltın özgert. Jaña Ay tuısımen
öz josparlarıñdı iske asıruğa kiris.
0ziñ jasağan bağdarlama boyınşa ziyälı, köñildi, batıl türde qimılda.
Sonımen, jaña ay bastalısımen bağdarlamañdı iske asıra basta. Keşke
tek qaynatqan şöptiñ mañızın iş, tüski tamaq ornına nemese tañerteñ
azdap artıq tamaqtan. Ay körine bastağannan bastap burınğı ömir saltına
eligu bastaladı. Eñ joğarğı añsau ay tolğan küni boladı. Munıñ
barlığına tözimdilik körsetu, eski ədetti talqandap, jaña ədetti bayandı
etip, fiziologiyälıq qayta quru qajet. Eski ədettiñ küşi kelesi jaña ayğa
deyin ğana əser etedi degendi este saqta. Ayaqtalğan ayda maqsatqa jetu
üşin zorlanu tömendeydi, kelesi Ay aynalımında siz jañaşa ömir süre
bastaysız. Eşqanday qiınşılıq körmeysiz Sebebi fiziologiyälıq qayta
quru iske astı jəne basqaşa jumıs isteydi.
Aydıñ birinşi jetisine naqtılı usınıs:
1.Denege salmaq. Bul besine deyin birte-birte ulğaytıluğa tiis, al 5-6 jəne
7-sinde birtalay auır jumısqa tüsu durıs.
2.Fizioterapevtik emşara: bul jetilikte qısu keledi. Qozğalıs tömen
bağıttalğan denege kömek körsetu kerek. Qozğaludıñ munday türi
toqtamsız keledi, joğarı örleytin üdemeli keñeyüdi erterek toqtatu kerek.
Ol üşin eñ qolaylısı auıspalı su emşarası: jılı jañbırlatqış
astında bir minut, suıq jañbırlatqıştan sudı kenet tögip jiberip,
astında 5-10 sekund turu. Suıq deneni qısıp, barlıq protsesti işke qaray
bağıttaydı.
3.Tamaqtanu. Bul kezeñde deneni qısu mümkindigin tuğızatın Yan
tamaqtarın molıraq işip-jeu qajet, ol törtinşi künnen bastap, işekten
şıqqan qısımdı boldırmau, deneni jiırılıp, bürisip qaludan
saqtandıru üşin «zaryadtalğan» tağamdardı mol jeu kerek. Zaryadtalğan
degenimiz quramında elektr zaryadı bar tağamdar, ıstıqpen öñdelmegen,
suyıq, salqın boluı kerek. Mısalı: alma, qızılşa, səbizdiñ jaña sığıp
alınğan şırını t.s.s.
4.Tazartu şaraları: əsirese soñğı kezderinde, terini tazartu,
mikroelementtermen bayıtu qajet. Ol üşin jılı su quyılğan nauağa
otıru, ekinşi türinde şöptiñ tunbası nemese qaynatıp bulanğannan qalğan
nesep boluı tiis. Suyıqtar teriden kedergisiz ötip, deneniñ tereñine ötedi.
Üşinşi jetide bas terisine nesep jağıp, şaştıñ ösuine mümkindik
jasauğa da boladı, ekinşi üştikte «arıstan keypine» kelip, bet pen murın
quısındağı (gaymorovaya) jinalğan silekeylerdi, tañday bezderin
(jelbezegin) neseppen şayqap şayu; soñğı üştikte jılı suı bar nauağa
otırıp, keudeni, arqanı jünnen toqılğan materialğa nesep ne tuzdı su
siñirip, ıstıq şüberekpen orañız.
5.Şöp jinau. Aydıñ bul fazasında əsirese 6-7-si künderi tamırlı
jemisterdi qazıp alu (kartop, səbiz) t.s.s. Bulardıñ tamırında energiyä
jəne mikroelementter köp jinaladı. Erekşe nusqau. Bul aydıñ 4-ine
baylanıstı. Bul dene üşin auır kün. Osı künge deyin işki ağıs qarsılasu,
qayta quru kezinde istelgen ülken qızulı jumıstan keyin deneniñ
şarşağanı közge tüsti. Bul kün dem alıp, Allağa sıyınu küni.
Aydıñ ekinşi fazası jaña tuğan Aydıñ 8-i küni sırtqı tartılıstıñ
əseri nətijesinde sırtqı gravitatsiyä energiyäsınıñ ortalığı keude
quısında jatadı. Sonımen, aydıñ ekinşi jetiliginde, əsirese alğaşqı
üştiginde qursaq üsti, keude, iş, şıntaq; ekinşi üştikte – jürek, öt,
omırtqanıñ keude böliminde; soñğı üşinşi küni – qursaq quısında,
asqorıtuğa baylanıstı müşelerdiñ; asqazan, aşı toq işektiñ belsendiligi
artadı. Eger deneniñ osı bölşekterinde jasırın bilinbey jürgen dert
bolsa şielinisedi. Birinşi üştikte – asqazan qızmeti, su şemen, asqorıtu
buzıladı, semiru (uyqı bezimen baylanıstı), uşqalaq jüris-turıs, qan
aynalımınıñ buzıluı bastaladı.
Ekinşi üştikte – arqa, jürek auruı, qan aynalımınıñ buzıluı, soñğı
üşinşi küni – işki astar quısınıñ isigi (tüymeşik), işek jumısınıñ
buzıluı, soqır işek, iş ötu – munıñ barlığı suyıqtardı deneniñ özine
say özgertuge qabiletsizdigin körsetedi.
Jalpı usınıs: osı jetilikte adam denesinde «keñeyüulğayu» jüretindikten
suyıqtar men energiyä ağısı işten sırtqa qaray jürui deneniñ tazaruına
zor mümkindik beredi. Quatın az şığındaydı jəne köp qan ketedi.
Sondıqtan osı kezde eñbekti neğurlım ortaşadan da jeñildetip, 7,4 təulik
ötkizuge mümkindik beru kerek. Eger ol ayaqtalıp qalsa, barlıq is əreketti
üşinşi jetilikke, onıñ soñına josparlau tipti jaqsı, söytip tazartu
şarasına nazarıñdı erekşe audarıñız.
Naqtılı usınıstar. Aydıñ ekinşi jetiliginde:
1.Dene küşine auırtpalıq. Tolğan ayda (14-inde) ortadan bastap azaytuğa
qaray beyimdegu qajet.
2.Fizioterapevtik şara. Osı jetiliktiñ basında isti deneniñ keñeyüine
jeñil jəne tezirek jərdemdesuden bastağan jön. Ol üşin de jılı jəne
ıstıq su nauasına otıru: jılı su dene bitimi «semiz», al ıstıq su «jel
quzdı» arıq adamdar üşin buğa otıru toğızı men onı küni tamaşa əser
etedi. Istıq, suıq sudı almastırıp quyıp, juınudı ortaşa jasañıñ,
onıñ ornına tolğan aydıñ aldın da bosañsıtıp enjarlıqqa aparatın
şeginen asqan keñeyüden saqtanu üşin «söñdirudi» qoldanıp bayqaudı
küşeytu kerek.
3.Korektenu: jetiliktiñ basında keñeytuşi qısudan keñeytu protsesin
jıldamdatu üşin İn tamağımen qorektenu, al aydıñ onınan keyin İn
tağamın Yan tamağına auıstıru: botqa, bulağan kököniske ösimdik mayın
azdap qosu. Tolıq adamdardıñ tağamı qurğaq bolğanı jön. Suyıqtı, sudı
öte az paydalanuı qajet. Al jel quzdı arıq adamdar botqa, jeñil bulağan
kökönis bidaydı köktetip jeui kerek. Bul olardıñ denesine eñ qolaylı
uaqıt.
4.Tazartu şaraları: osı jetilik tazartu emşaraların jürgizuge eñ
qolaylı jağday tuğızadı – suyıqtardıñ ağısımen birge qoldıqtardı
sırtqa şığuğa tırısadı. Sonımen, ekinşi üştiginde öt qabı jəne bauır
belsendi bolatındıqtan, barlıq şara dene müşelerin tazartudı osı
kezeñge uştastırğan jön. Sonda ğana joğarı dərejede paydası tiedi.
Tazartuğa qurama qosındılar az paydalansa, azapsız, jeñil ötedi.
Sonımen, bauırdı tazartu üşin eñ bir qolaylı fiziologiyälıq kezeñ de
osı uaqıt. Deneden teri arqılı qoldıqtardı şığaru üşin monşağa tüsip,
terleu, bulauğa tüsu de öte paydalı. Şangh Prakşalan ədisimen osı kezde
işek-qarın jolın tamaşa tazartuğa boladı. Əsirese tazarğan soñ bauır,
uyqı beziniñ belsendiligin arttıru mümkindigi tuadı. Osı kezde soñğı
üşinşi küni işekti sumen şaysa tek işek emes, işki astar quısındağı
barlıq kereksiz as qaldıqtarın sırtqa şığaradı.
Osı jetiliktiñ toğızı küni jürgizilgen toq işekti şayu qaldıqtardın
tazartıp qoymay, tipti buzılğan eñ nəzik jasuşalarğa deyin şığaradı.
«Ekadaş» künderiniñ biri – aydıñ 11 jañası ay tsiklderiniñ işindegi eñ bir
quattı kün – osı kün tek tazartuğa arnalğanday. Bul küni aşığu jeñil
ötedi jəne osı küni aşıqsa, üş kün aşıqqanmen birdey. Aydıñ 11-i küni
«eki tütik» dep ataladı. Osı arqılı deneden qaldıqtardı şığaradı.
Şangh Prakşalan işekti sumen şayu öte qolaylı kün. Osı küni semiz
adamdar jay aşığıp ğana qoymay, «qurğaq» aşıqsa, tipti oñdı. Su işu
turmaq, terige de tigizbeytin kün. Eski zamannıñ traktatımen kelissek, osı
kezde işken su denege ziyän əkeledi eken (su ornına u işumen birdey U.J.),
sondıqtan 11-i küni jalpı su işpegen jön.
Eger aşığudı qaşan bastap, qaşan ayaqtau durıs desek, bərinen təuiri
ekinşi jetiligi. (8-inen 11-i) budan asqan təuir jetilik joq. Ekinşi
jetiliginde ülgirmeseñ 4 – jetiligi de jarap jatır.
Birinşi, üşinşi jetiliginde tek terleu, jılı, ıstıq suğa, buğa otırıp,
sumen şayu siyäqtı jumsartu dayındığı jasaladı. Kez kelgen qısu
jetiliginde eki-üş ret diñkeñdi qurtıp, zorıqqanşa apta boyı aşığıp-aq
tabiği tazarğanıñ artıq.
5.Dərilik şöp jinau. Şöptiñ jerden joğarğı böligin jinau öte qolaylı
jetilik, keñeyü əserimen tömennen joğarı jüretin energetika sırtqa
köptegen mikroelementter əkeledi. Sonsın şöpti Ay körinip turğan kezde
jinau artığıraq.
Erekşe usınıs. Segizi küni denede işki energetikalıq burılıs jüredi.
Bul stress küni – energetikanıñ barlıq deñgeyinde transmutatsiyä jüretin
kün. 13-i küni kanaldarmen energetika ağısı küşeyedi. Munı da tazartuğa
paydalanıp, qara energiyänı özine siñirip alatın terek, kökterekke (boz
tal) süyenip, quşaqtap turu da paydalı. Aydıñ tolğan 14-i energiyä fontan
siyäqtı atılıp, adamdı qarsı jınıstığa qaray tartıp, aldau, arbau eñ
joğarğı şegine jetedi. Biraq kez kelgen jınıs qatınasınan bas tartu
qajet. Sebebi, jınıstıq qatınas kezinde energiyä bölinui öte joğarı
bolatındıqtan, qaytıp qalpına keluge köp uaqıt ketedi. Osı künniñ tağı
bir erekşeligi qısudan keñeyüge ketetin energiyädan, keñeyü rejiminen
qısuğa dağdıdağıday qosuğa əldeqayda köp energiyä jumsaladı. Jınıs
qatınasınan adam nege şeqteledi desek, tartılıs quatı ortalığı jınıs
müşesiniñ mañayında jatadı. Al jınıstıq qumardan şığu sətinde keñ
aşılğan esik arqılı öte köp energiyä şığadı. Osı küni əsirese əyeldiñ
süyispenşiligi qanağattandırıladı.
Aydıñ üşinşi jetiligine jalpı nusqau: Ay tolğannan keyin sırtqı
tartılıs küşi İnniñ ıqpalı bəseñdeydi. Törtinşi, üşinşide erekşe
nüktede nölge barmaydı. Osı jetilikte adam denesinde keñeyüden qısuğa
deyin ötumen sipattaladı. Adam denesinde tartılıs küşi ortalığı qalay
aralasatının baqılasaq, onımen birge basqa müşelerdiñ de belsendiligi
artadı.
Osı jetiliktiñ birinşi üştiginde büyrek, bel tusı, ekinşi üştikte –
jınıs bezderi, quıq astı bezi, quıq, tik işek, soñğı üştikte – quyrıq,
ortan jilik, quyımşaq omırtqalarınıñ belsendiligi artadı. Eger osı
aytılğan jerlerde jasırın jatqan dert bolsa, odan əri asqınıp,
buzıladı. Birinşi üştikte büyrektiñ qızmeti buzılu, uremiyä, qalqan bezi
auru, iriñdeu, bas auru, jınıstıq qatınastıñ burmalanuı (attas
jınıstılardıñ özara qatınası) bayqaladı. Ekinşi üştikte – bala tuu
müşeleriniñ, quıqtıñ qabınuı, jarıq su enek, əyelderdiñ aylıq
belgileri retiniñ buzılu, tamaq auruı seziledi. Soñğı üşinşi küni jambas
quısınıñ mañında auru jəne jaraqattanu, otıru sezimi nevrologiyäsı, sal
bolu, bulığu seziledi. Bul auru tizbeginen köringendey, olar negizinde
qaldıqtardıñ su men energiyänı deneniñ ulpaladı arqılı ötkizu
qasietinen ayrılğandığına baylanıstı. Negizgi sebebi bilingen soñ
olardı sauıqtıru men qalpına keltiru maqsatında osı jerlerge
neğurlım oydağıday ıqpal jasauğa boladı. Mısalı: sarı su jinalıp,
isiñgen jerlerdi nesep siñirgen jılı materialmen orap qoyu. Nesep –
tabiği diuretik jinalğan sarı sudı tez şığarıp qalpına keltiruge
mümkindik beredi. Bir şeñberden aspaytın jergilikti şara beldi qızdıru
kompresi osı mañaydıñ ğana sauığuına mümkindik beredi. Qum, tas bulau
da solay.
Jalpı nusqau. Osı jetiliktiñ negizi munda qısu jüredi, yan ulğayadı, İn
kişireyedi. Al alğaşınan bastap tezirek qısu burılısın jasau üşin
qarapayım emşara qoldanıñızdar: denege su quyu, tamaqta – yan, osı
fazanıñ soñında eñ joğarı dərejede qısu boldırmau üşin tepeteñdikti
tağammen saqtau durıs. Osı kezeñde adam auır dene jumısına tözedi.
Dene şınıqtıru jattığuınıñ küş jumsalatın türimen
şuğıldanatındar üşin bul öte qolaysız kez – dene qatıp qaladı. Eger
buınıñız burınğıday emes, ikemsiz bola qalsa, bul uaqıtşa qubılıs,
oğan bolsa renjimeu kerek. Deneñiz iilip, sozılıp ikemdi turğanda yog
jattığuların jasağanşa, ol qaşan yan kezeñinde ikemdiligin biraz
joğaltıp alatındığına qarsı öte qısıp jiberudiñ aldın alu üşin jasau
qajet. Nağız yog barlığın tek tabiği tsiklge səykestiredi. Kerisinşe
bolğanda, jattığudı qızığa orındap jürip onıñ paydasın da köre tura,
bir kezde jaraqat t.b. birdemege urınıp qaluğa da boladı. Mısalı,
töbesimen tik turatındar aydıñ jetiligine üylestirilmegendikten, köziniñ
qantamırı üzilip ketetin de kezi boladı. Moyın omırtqasınıñ
zaqımdanuı da ğajap emes, jalpı densaulıqtı buzıp alu qaupi bar.
Sırtqı gormondıq əserdiñ işki sanalıqqa küş saluın tereñdetpeu
maqsatımen, aydıñ bir jetilikten ekinşi jetiligine jattığu keşenin
özgertip otıru öte qajet.
Naqtılı usınıs: Aydıñ üşinşi jetiliginde:
1.Auır dene jumısı: üşinşi törttiñ aldında keledi, mısalı, auır
atletizmde auır jəne eñ ülken jattığu jürgiziledi. Jattığudı küşeyte
tüsuge kölemin arttıru arqılı qol jetedi dep senemiz. Sizdiñ ünemi
jattığa bergiñiz keledi.
2.Fizioterapiyälıq şara: bul da şamamen birinşi jetiliktegi siyäqtı. Yan
men İn arasındağı tepe-teñdikti saqtap, soñında qısımğa kedergi
keltirip, qısu rejimine keltiru üşin denege kömektesuimiz kerek. Bul
əsirese qartañ adamdarğa baylanıstı, isinip kölkildep körinui denesiniñ
qatayğandığına baylanıstı. Ayrılğanıñızdı qaytaru üşin sizge köp
jumıs isteuge tura keledi. Eger munı istemeseñiz uaqıtpen birge barlığı
tereñdey beredi.
3.Tamaqtanu nusqauı birinşi jetiliktegidey. Sondıqtan Yan müşelerdiñ –
asqazan, işek, asqorıtu barısı az jaqsaradı. Jeñil aspen de tamaqtanuğa
boladı, biraq köp jeuge bolmaydı.
Akademik Bolatov ağzalardı jañartu üşin quattandıratın tağamdardı,
mısalı, may şabaq (seledka) terige jağıp siñirgende büyrek, jürekti
qalpına keltiru üşin, aydıñ üşinşi jetiliginde jasau durıs. Ol osı
kezde belsendi türde deneniñ sauıqtıru əserin küşeyte aladı. Osı
maqsatqa Aydıñ birinşi jəne üşinşi jetiligi öte qolaylı. Basqa jetilik
te osılay orındalıp paydasın bere almaydı.
Nesep aralastırılğan nauadağı su, vivaton t.b. deneni jasartuğa, qorğanu
amaldarı köp jetilikaralıq künderi tağı da sonday ötu nüktelerine
səykeskende ortaşa tamaqtanu qajet.
4.Tazartu şaraların da birinşi jetiliktegidey.
5.Dərilik şöp jinau: 1-jetilikte jazılğanınday bola tura, keptiru
jöninde biraz əñgimeleuge tura keledi. Şöpti köp uaqıt saqtau maqsatında
dəl osı kezde keptiru qajet. Aydıñ Yan jetiliginde mikroelementteri men
basqa da paydalı zattarı taq bir özdiginen konservilenetindey. Tastı
usatatın şöpterdi aldıñğı ötken ekinşi jetiliginde sol tabiği keñeyü kezi
jəne dene suyılu kezinde deneniñ jetilik hal küyine səykestendire
paydalanudı nusqaydı. Osılay jasaudıñ paydası öte joğarı. Tastardı
usatıp şığarğanda, sonday-aq barlıq jolı bosañsıp, keñeyetindikten,
şielenisude bolmaydı. Al Yan kezeñinde jolı tığındalıp, jiırılıp,
ərtürli şielenisuge tap boladı. Osınday özgeşelikterdi özderiñniñ
paydalarıña qaray şeşu durıs.
Erekşe nusqau. Bul tuğan aydıñ 17-sine baylanıstı. Osı küni əyeldermen
jınıstıq qatınas jasauğa erler üşin jaqsı kün. Sonımen, əyelder
denesinde quat qaytadan qurılıp, erlerdiñ quatı artıp, kütpegen jerden
onıñ öziniñ qabiletin jaña deñgeyge şığaruı mümkin. (Aydıñ 21-i urıp-
soğu jattığuına öte qolaylı kün.)
Təuliktiñ 22-si – erekşe küni denede energetikalıq transmutatsiyä
burılısı jüriledi. Energiyä burılısın eşbir şielenissiz jürgizu üşin,
bul küni baysaldı, tınış şığarıp salğan jön.
Aydıñ törtinşi jetiligi. Jalpı eskertu. Əseri özine tən, aydıñ 22təuliginen soñ jaña keñeyü kezeñi bastaladı. Sonımen, sırtqı İn əser
etip, Ay men Künniñ gravitatsiyä küşiniñ özara ıqpal bir-birine qabattasıp,
energiyä jəne suyıqtar joğarı örlep, basqa şığadı. Söytip, Ay təuliktiñ
jarıq kezinde jerdiñ qarama-qarsı jağına da deneniñ tartılıs quatımen
birge suyıq orta keri qozğalıs jasap, ayaqtıñ tabanına jəne deneniñ osı
böligine jağday tuğızadı. Sonımen, aydıñ törtinşi fazasında onıñ
birinşi üştiginde deneniñ mına bölikteri belsendilik jasaydı: tizeden
bastap jalpı süyek jüyesi, teri, asqorıtu jüyesi; ekinşi üştikte – ayaqtıñ
qızıl asığı, qoldıñ bilezigi, ayaq süyekteri, köz; soñğı üştikte – taban,
dene suyıqtarı, asqazan, işekterdiñ jiırıluı. Osı jetilikte şielinisu
bılayşa körinedi. Birinşi üştikte – buındardı «maylap» turatın
suyıqtardıñ jetispeui, buın quzdama, asqorıtudıñ buzıluı, teride
börtpeler payda bolu, teñge qotır; ekinşi üştikte – qan aynalımınıñ
buzıluı, əsirese, urşıqtan tömen ayaq tamırlarınıñ keñeyüi (varikoz),
suyıq köbeyü (qısqa merzimge esinen tanu) siyäqtı belgiler payda boladı.
Soñğı üştikte – ayaqta qan aynalımınıñ jetispeui, su şemen, tabannıñ
tartıluı, aqılestiñ auruları bayqaladı.
Densaulıqtıñ buzıluı tiziminen körip otırğanımızday deneniñ joğarğı,
tömengi bölikteri azap şegedi. Ayaqtıñ tabanına suyıqtıñ köp
quyıluınan toqırau payda bolıp, suyıqtar joğalğandıqtan,
qantamırınıñ ulğayıp, miğa qan jetispegendikten, adam az merzimge esten
tanadı. Ayaqtan qannıñ qaytuı, qantamırlardıñ jiırıluına əkelip
soğadı, qozğalıs şekteledi. Buın quzama körinisi, suyıqtardıñ küşeygen
tasqını bastan ayaqqa deyin deneni şayıp şığadı, barlıq qaldıqtardı
sırtqa qaray küştep tartatını sonşalıq, tazartuğa teri de qatısıp,
börtpe, basqa da qalıptan auıtquşılıqtar kezdesedi.
Jalpı usınıs osı jetiliktiñ özine təndigine baylanıstı. Sonımen, osı
uaqıtta sauıqtıru, jattığu siyäqtı barlıq isti jetilik bitu isimen birge
ayaqtau kerek. Tuzdardıñ şoğırlanuınan (ayaq basqızbaytın) taban men
ökşede payda bolatın tepkiden ayığıp, ayaqtı sauıqtıru uaqıtınan
ayırılıp qalmau kerek. Nesepti bulandırğannan qalğan neseppen alma
kezek kompress qoyıp, denede siltilikti molaytatın şırın işip, tabanğa
küni boyı ərtürli şöp töseu nətijeli bolmaq. Bul şoğırlanğan tuzdardıñ
tez taraluına jərdemdesedi. Sonımen qatar, aşığu, işekti ərtürli şayu
siyäqtı emşaralar qoldanılatındıqtan, osı jetilikte deneniñ tazaruına
mümkindik mol. Sondıqtan aydıñ orağına ınta qoyıp baqılau qajet. Ol
kökjiekten kete salıp, üş-bes sağattan keyin Şankh Prakşalandı
orındau, tazartu klizmasın jasau kerek.
Bir bağıtta özara əserlesetin Ay, Kün, Jerdiñ küşeygen tartılısınan
burın orındau sətsiz bolıp kelse de, osı küni Şankh Prakşalandı
orındau jeñil, janğa jaylı keledi. Basta suyıqtardıñ qaytuınan azap
şekken adam osı kezde yogtardıñ kerisinşe audarıp jasaytın jattığudı
(asandı) «soqa», «qayıñ», «jartılay qayıñ», «basımen tik turu» siyäqtı
özge türlerin de orındau abzal. Naqtılı usınıs.
1.Denege salmaq salu «quat esikterdiñ» sırtqa aşılğandığımen jəne
quattan ayırılıp qalu qaupimen sanasa otırıp, jaña ay tuar aldında
denege tüsetin salmaqtı jeñildetip, azaytu kerek. Köbirek jürip, az
otırıp qannıñ ayaqta irkilip qaluınan saqtanu yogtardıñ ayaq pen qoldı
kökke köterip, japondardıñ altın balıq bolıp ayaq-qoldı selkildetip,
silkileytin jattığuların köbirek jasau qajet.
2.Fizioterapevtik emşaralar. Jetiliktiñ basında İn qısu küşi tasıp,
azaytu əseriniñ saldarınan qan aynalımınıñ toqtap qaluınıñ aldın ala
ornın toltırıp, tüzetip qısudan keñeyüge ötetin kezeñde denege
jərdemdesu qajet. Mısalı, ayaqqa qan köp quyıludan joldasıñız talıp
qaldı delik. Osı kezde qan ağımın qalpına keltiru üşin ayağın suıq suğa
malu, əri qaray jatqızıp, iığın qımtap, qannıñ joğarı bağıtpen
örleuine mümkindik jasau kerek. Salqın su quyudı bılayşa retteu.
Alğaşında sudıñ ağısın tabanğa jiberu, əri qaray jilinşik, tize, sanğa,
kindikten tömen, odan örletip, birte-birte basına deyin quyu. Osınday
birizdilik qandı joğarı jəne işke qaray ığıstıruğa mümkindik tuğızadı.
Eger kerisinşe bastan bastasaq, qan midan tömen ketip, jaqsılıqqa alıp
barmaydı.
3.Tamaqtanu: aydıñ ekinşi jetiliginde tamaqtanudı birdey ustanu. Denege
naşar siñetin maylı tamaqtı az jeu. Asqorıtu ağzaları Yan jetiligindey
küşti emes, al gravitatsiyä denede joğarı-tömen «sırğanap», sonımen
işek-qarın jolımen astıñ qalıptı jüruine kedergi jasaydı. Söytip, osı
jetilikte asqorıtudıñ buzıluı bayqaladı. Sonday-aq tamaq
siñbegendikten, teride börtpe payda boladı. Osı soñğı üşinşisinde Yan
tamağın paydalanu öte jaqsı. Qandı suyıltıp, deneniñ qızuına
mümkindik beretin, denedegi energetikanı joğarı bağıttaytın bir türli
tuzdıqtar da paydalı (askök, aqjelken, t.b.)
4.Tazartu şaraları: Olar I-III jetilikte jaqsı nətije beredi (buğa
otırudıñ kömegimen teri arqılı tastandı qaldıqtar sırtqa şığadı).
Zalaldanğan jerge şekteuli kompress qoysa, ol da barlıq ziyändı qaldıq
deneden jaqsı tartadı. Osı uaqıtta batpaq tartsa, işki nəzik lastardan
qutıladı. Əldeqaşan aytılıp ta ketti, tazartu işekti sumen juu Şankh
Prakşalan ədisi osı kezde öte paydalı.
Osı kezde əyelderdiñ aylıq belgileri bastalıp, tazartudıñ tömengi
kanalı aşıluı tegin emes. Onday ayqın bolmasa da, erlerde de soğan
uqsas belgi ötip jatadı. Osı kanaldıñ kömegimen deneñdi tazartudı
arttıru paydalı da məndi. Mısalı, monşada buğa otıru, odan keyin dereu
bulanğannan qalğan 100 g nesepti işekke quyu işten tömen jinalğan
lastardı quıp şığuğa jaqsı əser etedi. Söytip, siz tabiğatpen birlese
əser etip, tamaşa nətijege jetesiz. Osı kezeñ əuesqoy aşığuşılarğa
istiñ keñ örisin əkeledi. Işten sırtqa şığuğa keletin energiyä ülken
mümkindik beredi, tazartu tömen ərekettegi əserin tolıqtırıp küşeytedi.
Sebebi, retpen aynaluı öziniñ tabiği soñğı jolına qaray qozğaladı,
aşığudıñ azapsız bituine mümkindik beredi.
Aydıñ 23-26-künderi aşığu – tamaqtan bas tartu, soñğısı «ekadaşi»
künderiniñ ekinşi küni – osı künderi aşığudı adamdardıñ burınğı
zamannan beri ustanıp kele jatqanı belgili. Sondıqtan osı künderdi
aşıqpay bos ötkizip alma. 29-ı küni jaña aynaluğa ötu kezeñi de – aşığu,
denege kömektesu üşin qajet.
Eger siz 7 kün astan bas tartuğa kirisseñiz 26-sı küni auız aşudı aydıñ
tsikline səykestendiriñiz, öytkeni densaulıqtı qalpına keltirudiñ jaña
aynalımnıñ bastaluına səykes kelsin. Osı jağdayda deneniñ qalpına
kelu protsesi aydıñ energetikalıq negizine süyenedi jəne köbinese jaqsı
ötedi. Eger uzaq uaqıt aşığuğa bekinseñiz, onı da aydıñ jetiligine
uştastırıñız. Aydıñ birinşi, üşinşi jetiliginde aşığudı bastau öte
qiın ekendigin təjiribe körsetti. Işki dene tağamdı qayta qorıtu üşin Yan
ağzalardı tolıq quatımen iske qosadı. Biraq deneniñ işki ağısı qısuğa
bağıttalğandıqtan, lastardan arılu qiınğa soğadı. Sondıqtan tipti jeti
kündik aşığudıñ da tiimdiligi öte az. Al keybir adamdardıñ aytuına
qarağanda, olar aşığıp jürip, apta boyı işip-jegisi kelgen. Uzaq uaqıt
aşığudı bastasañız da köbinese aydıñ ekinşi, törtinşi jetiligi durıs.
Asqa təbeti tömendeydi, köbinese jeñil jəne eşbir ıñğaysızdıq
sezilmeydi. Al tazartu artıqşılığımen tiimdi. Aşıqqanda aydıñ ekinşi,
törtinşi jetiliginiñ belsendi aptalarımen üylestiru əldeqayda paydasın
tigizedi. Densaulıqtı qalpına keltirudi qaşan da aydıñ Yan jetiliginiñ
bastaluımen birge bastağan jön.
Osı uaqıtta asqorıtu müşeleri tabiği qosılıp, energetika belsendiligi
artıp, özinen-özi qalpına keledi. Astan uaqıtşa bas tartuğa barumen,
aşığudan şığudı erekşe nükte künine səykestendiru qajet.
5.Şöpti paydalanu: II-IV jetiliktiñ erekşeligi – jinalğan şöpterdi deneni
tazartuğa oydağıday paydalanu. Deneni tazartuğa, büyrektegi jəne öt qabı
men quıqtağı tastardan tazartuğa paydalanuğa mümkindik beredi. Tastı
usaqtap aydap şığu əseri deneni keñeytude jatır. Usatılğan tastardı
aydap şığu üşin Ay tsikliniñ osı jetiligin sauattı paydalanu jolın
mınadan biluge boladı.
Kün, Ay, Jerdiñ birikken gravitatsiyä küşiniñ ülken kezi adamğa qaramaqarsı jağında turğan kez. Sonımen, eger Ay (eski oraq) kündizgi 12 sağatta
tas töbede, al tünniñ 12-de kün bizdiñ tura tusımızda, jerdiñ basqa da
jağında turadı, sondıqtan aydap şığu şarasın osı uaqıttan 1,5-2 sağat
burın bastau ləzim. Söytip, jılı su quyılğan nauağa otırıp, tas
usaqtaytın barlıq küşeytu amaldarın bastasañız, usaqtalğan qiırşaq
qumdardıñ barlığı aurusız, jiırılıp qalmay, eşbir qiındıqsız jeñil
şığadı. Yan jetilik Ay tsikliniñ birinşi, üşinşi jetiliginde deneniñ
jiırıluına ıñğaylanğan kezinde jəne denege barlıq tüsken zattardıñ
«işke tartu» tenderisi bastalğan kezde şoğırlanğan mikroelementterdiñ
basqa da paydalı zattardın qorınan jinalğan dərilik şöpterdi işu
usınıladı.
Ay tsikliniñ törtinşi jetiligine erekşe usınıs. 23-i küni erlizayıptılardıñ körpe qimıldatuı orınsız. 24-i oraylı kün. Aydıñ 2829-ı künderi kez kelgen energiyä joğaltudan sabırlılıq pen ustamdılıq
qana qorğay aladı.
Erekşe nüktelermen salıstırğanda eñ ülken quyılu tasqının söndiruge
de ülken küş quattı da, denedegi suyıqtardıñ qozğalısın bağıttauda
durıs aynalımğa jumsalatın küş quattı da ünemdeu qajet. Bul künderi
sabırlılıq körsetu barlığımızğa ortaq.
Aydıñ 8-15-22 jəne 29-ı erekşe nükteli künder qısudıñ keñeyüge ötetin
jəne kerisinşe tasqınnıñ auısuınan küşti qolaysız zardap şegui
tartılıs deneniñ küşine uaqıtında bağınuğa qabiletsizdigin körsetedi.
Tibet, Ündi elderiniñ köp ğasırlar boyğı təjiribesi de osını rastaydı.
Osı qolaysız künderdiñ teoriyälıq negizin ğılımi közqaraspen alğaş
oquşılarına aşıq jariyälap otırğan «Sauıqtıru küşi» attı kitaptıñ
avtorı G.P.Malahov ekenin atap ötken jön.
Endeşe Ay aynaluınıñ zor mənin uğına bilsek jeke sauıqtıru protsesin
jasauda ərtürli sətsizdik pen ökiniş, qatelesudiñ 90 %-nan qutılamız.
Jıldıq bioırğaq. Jer Kündi aynalğanda onıñ ortalıq şeñberinen emes,
jalpı, ortalıqsız aynaladı. Sondıqtan qañtarda Jer Künge öte
jaqındap, şildeniñ basında odan eñ qaşıqqa alıstaydı. Jer men Künniñ
araqaşıqtığı jıl boyına 4,8 million şaqırım özgerip, almasıp
otıradı. Sondıqtan Künniñ tartılıs küşi jəne Künniñ jarığı, yağni Yan
– auır, İn – jeñil ekeuiniñ de ülken əseri özgeredi. Mısalı, Jerge
keletin energiyänıñ jıldıq jıluı men jarığınıñ özgerisi 7 %.
Adamnıñ denesine jıldıq merzimniñ əseri jəne erekşeligi jöninde.
Jerge keletin Kün nurı mölşeriniñ özgeruinen jıldıq merzim auısadı.
Künniñ uzarıp barıp toqırau kezindegi (VI.22) quatı Jer betine eñ köp
mölşerde tüsedi. Qısta Künniñ qısqarıp barıp toqırauı (HII.22) Jer
Künge eñ jaqın kelse de, kündizgi uaqıt eñ qısqa, Jer eñ az quat aladı.
Jazğıturım III.22-i jazda (VI.22) inde kün men tün teñesken Jerdiñ
Künnen alatın quat kölemi eñ joğarğı men tömengi arasında ortaşa
bolıp keledi de, tirşilik ieleriniñ ösip-önuine eñ qolaylı jağday
jasaydı.
Kün səulesiniñ jer betine tüsuiniñ özgeruinen oğan baylanıstı basqa
jağdaylar da özgeredi. Ilğaldılıq, aeroionnıñ eñ joğarğı mölşeri
tamızda, al eñ azı aqpannıñ ayağı – naurızdıñ basında. Bul öz kezeginde
adam denesi jüyesiniñ belsendiligine əser etedi. Sonımen, aeroiondar köp
bolğanda, ökpeniñ belsendiligi artadı, onıñ eñ belsendi jumıs isteui
küzde bayqaladı, qısta qañtarda otteginiñ tığızdığı eñ joğarı köterilip,
mausımda azayadı, şildede – osı terbelis barlıq deneniñ qızmetinde
bayqaladı.
Eski zamanda ündiler men tibettikter jıldı təulikke uqsas üş bölikke
bölgen. «Kapha» (şırış), «Pitta» (öt) jəne «Vata» (jel) – ərqaysısı
adam salauattı ömir saltın qurıp, deni sau, ömir süru üşin tağamı dəmdi
layıqtı boluı şart.
«Kapha» merzimi salqın ılğaldılığımen, yağni dımqıl, «Pitta» merzimi
jılı jəne ılğaldı, al «Vata» «Kaphağa» qarama-qarsı, ol suıq jəne
qurğaq. Merzimniñ özözine tən auru-sırqauı da payda bolatının esten
şığarmau abzal. Sondıqtan merziminde payda bolatın auru-sırqaudan
halıq meditsinası denedegi «şırın» «öttiñ» qurğap qatıp qaluınıñ
aldın aluğa erteden köñil audarıp ərtürli şaralar qoldanğan.
1.Ayurvedister («Pança karma») dep atağan deneni tazartuğa bes mindet
jüktegen. «Pança karması» bizşe – oraza.
2.Ərqaysısı merzimdi anıqtaytın «Kapha» auası ılğal, salqın, denede
şırıştıñ köbeyüine böget jasaytın jılı qurğaq üyde otırıp, belsendi
ömir saltın ornatu.
«Pitta», kerisinşe, otırğan ortanı salqın ustap, jeldetip, oy sergitetin
hoş iisti boludı qalaydı. 0ziñdiöziñ qinap, küş salmau; «Vata» merziminde
qurğaq suıq. Sondıqtan ottıñ qasında jılınıp otırıp, deneñdi
qurğatıp almau, jıludı sırtqa şığarmau üşin ıstıq monşağa otıru,
deneni zəytün mayımen, ne tortasın qayırğan qaymaq mayın jağıp sılau.
3.«Kapha» merzimine arnalğan tağamdarmen qorektenu. Qurğaq, jılı deneni
ısıtıp, tağamğa tuzdıq ornına paydalanatın ərtürli dəmdeuiş qosu,
«şırış» jinaludıñ aldın alıp, qorğaytın tağamdarmen tamaqtanu.
«Pitta» merziminde – salqın suı mol dəmdeuişsiz ılğaldı köbeytip, öte
ısıp ketuden saqtaytın; «Vatada» – ıstıq suı mol, maylı deneni
qızdıratın dəmdeuiş qosqan sorpa işu kerek. Ərine, munıñ bəri
tamaqtanu jönindegi qarapayım usınıstar Olar jıldıq merzimniñ
ziyändı əserine qarsı turatın mümkindikter beredi.
Adam denesiniñ mindeti jəne dene müşeleriniñ merzimdik belsendiligi.
Jıldıq merzimniñ özgeruinen kündizgi jəne tüngi uaqıt aralığında (yağni,
Künnen Jerge tüsetin quat köleminen) tartu kindiginiñ əserinen Kün, Jer,
Ay 12 energetikalıq kanalğa solar arqılı dene müşeleriniñ atqaratın
qızmetine eleuli əser etedi. Sonımen, kün qanşama uzaq bolsa, kanal
«jumısı» sonşama küşti (onımen baylanıstı ağzalar da) təuliktiñ
jarıq uaqıtınıñ kanaldarı sonşama küşti «jumıs isteydi». Tün
qanşama uzaq bolsa, təuliktiñ qarañğı uaqıtınıñ kanaldarı sonşama
küşti
«jumıs isteydi». Qazirgi zamannıñ meditsina statistikası bul
qubılıstıñ qozğauşı küşin rastağanımen, əser etu mehanizmi jöninde
bayandamaydı.
Miokard infarkti (jürek etiniñ şekteuli kölemde talaurauı) köbinese
küzdiñ soñğı kezinde, qısqa tayau jiilep, al, tamız ben qırküyek
aylarında azayadı. Ultabardı aspappen qarağanda, işek-qarın
joldarınıñ şırıştı qabatında talaurau özgerisi jazda, küzdiñ basında
azayıp, qısta jəne jazğıturım köbeyedi. Jaña tuğan balanıñ qañtar,
aqpan, naurız aylarında tuılğandarı eñ auır (3040-3120 g), mausım,
şilde, tamızda tuılğandar eñ jeñil (1940-3060 g), bul joğarı
körinistermen tüsindiriledi: a) Kün energiyäsı tasqınınıñ terbelisi; b)
Künniñ gravitatsiyä küşiniñ ıqpal jasau terbelisi. Osı uaqıtta (tünde)
adam denesine jaña tuğan balada Kün men Aydıñ da əseri bar. Osınıñ
nətijesinde qoqıstarmen qatıp, semip qalğan bulşıq etterdiñ toqıma
torları ikemdiligin joğaltıp, qan qısımınıñ əserinen oñay jırtılıp
nemese qan ağısına böget jasap, jaramsız etip, nətijesinde jürektiñ
etteri öledi. Osı aurudıñ az ğana böligi jazda kezdesedi. Nege desek,
jasuşa jazda şegine deyin keñeyetindikten, qan aynalımına eşqanday
böget bolmaydı. Qısta tuılğan balalardıñ salmağı köbinese auır
bolatındığı iştegi nəresteniñ birte-birte ösuinen tartılıs küşimen,
sondayaq sırttan Künniñ ösiretin ıqpalımen tüsindiriledi. Endi osı
körinisterden-aq jıldıq merzimderge ömirlik təjiribeden usınıs jasauğa
boladı. Mısalı, bala tuu jolı kişkene, jambas quısı tar əyelder üşin
jazda bosanu balanı şala tuudı qaytalaytın analar üşin qısta bosanu
tiimdi.
Jıldıñ ərtürli merzimine səykes keletin dene müşeleriniñ belsendiligi
jöninde Çjud-şi bılayşa bayandaydı: bularda teoriyädan göri təjiribege
köşeyik. Adam denesinde 12 kanal bar. Osı kanaldarmen energiyä ağısı
ötedi, al 8 burışta energiyä jinaladı. Kanaldar men müşeler özara
ıqpaldasıp, bir-birine əser etedi. Ol tartılıs quatı arqılı jüredi.
Jazda tartu kindigi denemizdi joğarı tartadı (ol oñtüstik) – jürektiñ
belsendiligi artıp, tamırıñ soğadı. Qısta tömen tartadı (soltüstik) –
büyrektiñ belsendiligi artadı. Jazğıturım oñğa (şığıs) tartıp,
bauırdıñ belsendiligi artadı, eñ soñında (solğa) tartadı. Ol kün batıs –
ökpeniñ belsendiligi artadı. Ərqaysısı 72 künnen turadı, eki aralıq
künder – 18 kün ortalıq arqılı jürip, ərbir deneniñ belsendiligin
arttıradı. Bul jöninde Sank-Peterburgte «Jıl sayın, kün sayın
sauıqtıru keñesi» degen atpen G. Malahovtıñ kitabı şığadı.
Jıl sayın ərbir ağzanıñ belsendi künderi keşigip, ilgerilep
otıratındıqtan, ol turalı jazbadım. Mısalı, büyrek, quıqtıñ
belsendiligi 2003 jılı qañtardıñ 13inde artsa, 2004 jılı qañtardıñ 3inde artadı. Sondıqtan aydıñ tuuımen sanaytın şığıs küntizbesin
tauıp alu qajet.
Deneniñ təuliktik belsendiligi, ərbir müşeniñ belsendiligi artatın
təulik uaqıtı
Bauır
1-3 sağat
0kpe
3-5 sağat
Toq işek 5-7 sağat
Asqazan 7-9 sağat
Uyqı bezi 9-11 sağat
Jürek
11-13 sağat
Aşı işek 13-15 sağat
Quıq
15-17 sağat
Büyrek 17-19 sağat
Jürek qabı 19-21 sağat
«Üş jılıtqış» 21-23 sağat
Öt qabı 23-1 sağat
Joğarıda aytılğandardan təjiribelik usınıs jasasaq.
1.Qanday bir müşeniñ eñ qolaylı uaqıtı – onıñ jıldıñ eñ belsendi kezi
2.Aurudıñ aldın alu üşin öziñniñ əlsiz müşeñdi belsendi kezeñine qaramaqarsı qoyıp, qoldau jürgiz. Mısalı, jürekti qısta, büyrekti – jazda,
bauırdı – küzde, ökpeni – jazğıturım qolda.
3.Müşelerdi tazartu men qalpına keltirudi olardıñ eñ belsendi kezinde
jürgiz. Bauırdı jazğıturım, jürekti – jazda, büyrekti – qısta, ökpeni –
küzde, asqazandı – mezgil aralığında.
4.Tabiğatınan küşti ağzağa jağday jasama, antagonizm zañdılığına
səykes ol əlsiz müşege onan sayın qısım körsetedi. Mısalı, qısta
büyrekke dem berseñ, ol jürekke onan beter qısım jasaydı jəne
kerisinşe jürekke jazda jağday jasasañ, ol özi əlsiz büyrekti onan beter
küyretedi. Bul bauır men ökpege de qatıstı. Sondıqtan G.Malahov
bılayşa qorıtadı.
1.Deneni tolıq tazartu kerek. Onısız tolıqqandı qalpına keltiru joq.
Deneni tazartu üşin «Tselitelnıe silı» kitabınıñ I tomındağıday jasa.
2.Basqaşa aytqanda, jıldıq, aylıq, kündik eñ joğarı belsendi kezi
qañtardıñ 22-sinen səuirdiñ 3-ine deyin öte qolaylı. Naurızdıñ 23-inen
30-ına deyin Yan ortalığı dene qısıla bastaydı, barlığı tömen tüsedi.
ÜŞINŞI BÖLIM
NESEPPEN EMDELU
Qazirgi kezde adamdarda öziniñ nemese balalarınıñ nesebimen emdelu
ıntası artıp otır. Neseppen emdelu ədisin urinoterapiyä deydi.
Mıñdağan jıldar burın emge tek adamnıñ ğana nesebin emes, basqa
januarlardıñ da nesebin paydalanğan. Neseppen emdeu turalı
makabharata, Bibliyä siyäqtı kitaptarda da aytılğan. Al «Oqımağandarğa
keregi joq», «Məñgi ləzzat alu bulağı» attı kitaptarda tek neseppen emdeu
turalı bayandaladı. «Deneni qalpına keltiru üşin nesepti paydalanu
təjiribesi» degen erte zamanda jazılğan kitapta köptegen məlimet bar.
Munıñ Şiva qudayı men onıñ əyeli Parvati ekeuiniñ neseppen emdeudi
qalay paydalanu jöninde öleñmen jazılğan ataqtı «Damar Tanta»
kitabında ataluı tegin emes. Şiva neseppen emdeu tehnikasında: əueli
nesep jinaytın ıdısıñ altın, kümis, mıs, jez, mırış, batpaqtan,
şını, bambuk ağaşınan, orman almurtı, süyek, teri, japıraqtardıñ
qolda barınan jasalğan bolsın deydi. «Batpaqtan jasalğan ıdıs jaqsı,
al mıs artığıraq» degen eken Şiva əyeli Parvatiğa. Arı qaray tuzdı,
ötkir aşı tağamdardan aulaq bolıp, boyğa tez siñetin tağamdı az mölşerde
işipjep üyren, köp işip-jep, deneñdi qinama, sezimiñdi öziñ bilep, astıña
eşnərse tösenbey, tura jerge jatıp üyren» – depti.
Neseppen emdelip şuğıldanuşılar sağat 3-4-te turıp, auzın tazalap,
şığısqa qarap, tüzge otıradı. Neseptiñ alğaşqı jəne soñğı bir
şaptırımın tögip, ortañğısın taza ıdısqa quyıp aladı. Qaytalap
aytqanda, neseptiñ tek ortañğı böligin işedi. Söytip, neseptiñ aldıñğı
jəne soñğı bir şaptırımın jılannıñ basımen quyrığındağı u-ğa
teñeydi. Neseptiñ alğaşqı bir urttamı men soñğı bir urttamında kədimgi
öt bar. Al, orta böliginde paydalı zattar mol. Osımen jəne basqa da bulaq
közderine süyene otırıp, Şivambu «nesep – jürektilerdiñ susını» –
degen eken. Sonday-aq ündiler «nesep deneni tazartadı, jer üstinde joq,
köktiñ şərbatı» dep maqtaydı. Nesep barlıq dərilerdiñ dərisi – dəriniñ
mañızı. Ol ayurvedterdiñ eñ paydalı dərisi bolıp kelgen, əlde de bola
bermek. Şındığı da solay.
Yogtar kün sayın tañerteñ nesebin alaqanına quyıp, üş ret
murındarımen sorıp auzımen üş ret tögedi. Söytip, olar jel quz
auruınan ayığadı. Onıñ as qorıtuı jaqsaradı. Denedegi küşke küş
qosıladı. Şiva neseppen deneni sılap, sipauğa da ülken mən bergen.
0ziñniñ nesebiñdi batpaqtan jasalğan ıdısqa quyıp, qaynatıp, qalğanın
paydalanu orındı ekenin eskertken. Qaynatqannan qalğanımen deneni
sılap-sipau öte paydalı degen. Qaynatılmağan nesepti denege jağıp,
sılap, sipauğa, paydalanuğa bolmaytının, əri onıñ densaulıqqa ziyändı
ekenin eskertken.
«O Parvati! Kimde-kim üş jıl udayı nesebin künine üş ret işip, kündiz
üş ret, tünde üş ret denesine jağıp, sılap, sipasa, tolıq küşine enip,
denesi de jetilip, körkemöner, ğılım-bilimi kemeline kelip, şeşendik
qabileti artadı jəne aspandağı juldızı qulağanşa ömir süredi» – degen
eken. Eski derekterde nesebin künine üş ret işken adamnıñ tezirek
nətijege jetetini aytılğan. Birinşi ret tañerteñ sağat 3-4-te, taltüste,
keşki tamaqtan bir sağat burın, tamaqtan soñ işse, bir sağat keyin işsin
degen. Adamnıñ nesebiniñ «ıstıq» deneni qurğatatın əseri bar. Neseptiñ
dəmi ötkir, quramında tuz köp. Nesep köz auruın jazadı. (kədimgidey
tamızasıñ). 0tti retteydi (nesepti öte taza ıdısqa al). Işektegi qurttardı
joyadı, asqa təbetti qozdıradı. Sezimiñdi tınıştandıradı. Eger adam
paydalana bilse, jaña ömir beredi, qandı tazartadı, teri aurularınan
ayıqtıradı, tumau men jöteldiñ aldın aladı, ulı zattarğa qarsı denege
küş-quat beredi.
Bizdiñ ata-babalarımız januarlardıñ da nesebin paydalana bilgen. Ərbir
januardıñ nesebi minez-qulıq bolmısına səykes keledi. Eñ təuiri
balanıñ nesebi, deneni tazartatın qasieti bar. Eşkiniki asqazandı
büldirip alğanda jəne dene selkildeytin jüyke aurularına, tüyeniki –
qulaqtıñ jarasın, al adamnıñ öz nesebi – şaş tüsip, jıltır bas
bolğanda, neseptiñ tuzı – közge aq tüskende tazartadı, tamaqtıñ isigi men
ökpede jara payda bolğanda kömektesedi.
Köten işektiñ sırtqı tesiginde tamır ülkeygende köteu siırdıñ nesebin
taza ıdısqa tosıp alıp, quyrıqtı malıp otıradı. Eger talpaq tanaudıñ
nesebin işse, büyrek, quıqtağı bauırdıñ öt qabı, öt joldarındağı
tastardı eritip jiberedi. Al adamnıñ nesebi qandı dereu toqtatadı.
Küygen jerge nesepti maqta, matağa siñirip tartsa, aşığanın dereu basıp,
iriñdemey jazıladı, tırtıq qalmaydı. Eger kökbauırı ülkeygen kisi
işse, ol qalpına kelip, otasız-aq jazıladı. Balanıñ nesebine bal qosıp,
mıstan jasalğan ıdısqa qaynatıp paydalansa, közge tüsken aq tez ketedi.
Ol basqa da köptegen qasietimen erekşelenedi.
İttiñ sidigin alıp, ol qoyulanğanşa qoyıp qoy. Onımen şaşıñdı jusañ,
qarayıp ketedi. Ol şaştıñ öte jaqsı boyauı bolıp esepteledi. Süyeldi
jusa, tez ketedi. Eski zamannıñ «Mıñ türli ğajayıp usaq-tüyekter» degen
kitabında neseppen emdeu barlıq aurudan sauıqtıradı delingen. Budan da
üzindi keltireyik. Densaulıqtıñ işki jəne sırtqı buzıluına eñ jaqsı, ər
jaqtı dəri sol: 9 kün üzbey tañerteñ nesebiñdi iş. Ol «S» dərumeni
jetispeuden payda bolatın qurqulaq – tsinganı da emdeydi. Deneñ
jeñildenip, quanışqa bölenesiñ. Ol denege suyıq irkiluden (köz aldıñ
kölkildep isu, su enek bolğanda, sarı aurumen auırğanda jaqsı
kömektesedi). Qulağıñnıñ estui azaysa, şuıl payda bolsa, öziñniñ jılı
nesebiñmen ju. Köziñdi de ju.Ol seniñ köruiñdi nığaytadı, aurudan jazadı
tazartadı. Qolıñdı nesebiñmen ünemi jusañ, onıñ uyıp jansızdanuı
ketedi, qol terisiniñ jarılğanı jazılıp, terisi tazaradı, buındarındağı
derti ketedi. Eger qol-ayağıñ, deneñ jaralansa, nesebiñmen ju, qanı toqtap,
tez jazıladı. Qışığan terini de jusañ, qışığanı basıladı.
Kimdiki bolsa onıki bolsın, nesep «ıstıq» şırışsız eridi, tazartadı,
şirimeydi, bauırdıñ işi bögelse, öt jolında tas payda bolsa, su şemen,
sarı auru, əyelderdiñ aylıq belgisi toqtap qalğanda jəne qaterli isik
aurularına qarsı paydalanuğa əbden boladı. Jılı jaña küyinde terini
juıp tazartuğa, jumsartuğa qoldan. Tipti ulanğan oqpen jaralanğan jerin
jusa tazartadı, uın şığaradı.
Qayızğaqtı joğaltadı. Maqta, dəkege siñirip, tamırdıñ üstine qoysa,
ıstığı tömendeydi. Ayaq-qolınıñ janı ketip, tili kürmelip, söyley almay
sal bolğanda, selkildepdirildep qalğan kezde jaqsı əser etedi.
Osı zamannıñ eñ bir əygili «Jandı su» kitabın jazğan Armstrong öziniñ
kömegimen nesebin paydalanıp, gangrena – jasuşalarına deyin iripşirigen jaranı, ərtürli isikterdi, tipti raktı da emdegeni jöninde jazğan.
Braytov auruı, qannıñ aq qan tüyirşigi köbeygen, jürektiñ aqauı, bezgek,
merez, bitpeytin jara, küyik, zər toqtamau, əyelderdiñ aylıq belgisiniñ
buzıluı, nevrit, toq işektiñ qabınuı, teñge qotır, tistiñ eti qaşuı,
semiru, quıq astı bezi mindetiniñ özgerui, demikpe, sal bolu, şaş tüsui,
katarakta, glaukoma, buın quzdaması jəne suıq tiip auru siyäqtılardı
emdeuge bolatının jazğan. Jay aşığumen qaysıbir naturopattar aytatın
arasan suımen de, jemis-jidek şırınımen de nətijege jete almaytın
aurulardı neseppen emdeuge bolatınına Armstrongtıñ közi jetken.
Ündiler nesepti sütten de nərli dep eseptegen. Sonımen, burınğı
sauıqtıruşı emşi ortağasırlıq, tipti osı zamanğı dərigerler jəne
qarapayım adamdar urinoterapiyänı paydalanıp keldi, paydalanıp jür.
Endi neseptiñ denege əseri qanday degenge qorıtındı jasap körelik.
NESEPTIÑ TÜZILUI JƏNE ONIÑ QASİETI
Estigeniñniñ bəri şın emes, Közben kör, tekser.
Çjud-şiy
Büyrek kürdeli bölip şığaruşı müşe bolıp tabıladı. Onda büyrek
özekşeleri dep atalatın tütikşeler boladı. Bul tütikşelerdiñ tuyıq
uştarı qos qabırğalı kapsula türinde qan kapillyarları şumaqtarın
qamtidı. Ərbir şumaq tereñ tostağanşa tərizdi glomerula dep atalatın
sauıtta jatadı. Sauıttıñ eki japıraqşası aralığı onıñ quısın qurap,
nesep özekşeleriniñ bası bolıp tabıladı. 0zekşe piramidağa tüsip, ol
jerde nefron tuzağın jasap, keri burılıp, qırtıs zatına qayta keledi.
Büyrek özekşesiniñ aqırğı böligi jinağış tütikşe birneşe özekşelerdi
qabıldap, qırtıs zatımen piramida arqılı tura bağıtpen jüretin
janauma tütikşege qUyadı. Tik tütikşeler birte-birte, bir-birimen qosılıp,
15-20 qısqa özekter türinde bürtik töbesinde aşıladı.
Büyrek deneşigi men oğan jatatın özekşeler büyrektiñ qurılımdıqmindetti birligin – nefrondı quraydı. Onda nesep tüziledi. Bul ürdis eki
kezeñde iske asadı. Büyrek deneşindegi kapillyar şumağınan kapsula
quısına qannıñ suyıq böligi süzilip ötip, alğaşqı nesep tüziledi. Ol
büyrek özekşelerinde reabsorbtsiyä – sudıñ köp böligin, glyukozanı, amin
qışqıldarın jəne keybir tuzdardı siñiru ürdisi jürip, sonıñ
nətijesinde aqırğı nesep tüziledi. 130 millilitr alğaşqı nesepten 1
millilitr aqırğı nesep tüziledi. Sonımen, nesep qannıñ plazmasınan
jasaladı. Büyrek neseptiñ barlıq quramın tüzbeydi (büyrektegi qan
aynalımın retteytin remin; süyek mayına dem beruşi eritropoetin
qaysıbir gormondardıñ əserimen, büyrek jasuşalarınıñ sezimtaldığın
özgertip otıratın prostaglandinder büyrekte öte az kölemde tüziledi).
Sonımen, neseptiñ quramı qannıñ quramına səykes boladı. Biraq büyrek
nesepti tüzumen qan plazmasınıñ elementter quramın özgertedi.
Joğarıda aytılğandardan nesep ulı zat emes pe degen suraq tuı mümkin.
Joq! Nesep qannan payda bolatındıqtan, öz denesin ulandıru degen
bolmaydı. Eger nesep şınımen ulı bolsa, büyrekte payda bolıp, quıqta
jinalğan kezde-aq bizdi ulandırar edi. Olay bolmaydı.
Neseptiñ qasieti, tüsi. Sau adam nesebiniñ reñi ərtürli – öñi bozarğan
sarğıştan qanıqqan qızıl sarğış, nesep köbinese ağaştıñ sarı şayırı
öñdes. Neseptiñ özi quramındağı boyaularğa baylanıstı. Olar qanşama
köp bolsa, sonşama öñi küşti körinedi. Neseptiñ qanıqqan sarı reñi
köbinese qoyulanğan tığızdığı joğarı jəne salıstırmalı türde azğana
kölemde şığadı. Solğındau saban tüsti nesep köp kölemde şığadı.
Denede suyıq qanşama köp bolsa, neseptiñ öñi solğındaydı, az suyıq
işse, kerisinşe ol qanıqqan öñdi boladı. Neseptiñ öñi köbinese ösimdik
tağamdarınıñ boyauına uqsaydı. Mısalı, qızılşa bolsa qızıl. Al adam
neseppen emdeudi küşti paydalansa, denedegi qoqıstar men tuzdardıñ
eruine baylanıstı nesep uzaq uaqıt laylanıp şığadı.
Öñsiz nesep – qanttı, qantsız diabette, büyrektiñ qatıp, semip qalğan
auruında kezdesedi. Süt öñdes bolsa, onda köp iriñniñ aralasuınan keyde
tağamğa qosılğan üsteme jəne konservanttardıñ sırtqa köp
şığarıluınan olar denege, bauırmen köp barğandığınan da boladı. Osı
qosımşalar sırtqa şığarılğanda neseptiñ aldıñğı böligi süt öñdes
şığadı da, soñında öñi qalıptı nemese azdap laylanğan boladı. Neseptiñ
jasıl nemese kökşil boluı işekte aquızdıñ şiruiniñ küşeyüinen.
Gemoglobinuriyädan, al keyde amidopirin, antipirin, santonin siyäqtı
dəri-dərmek işkendikten de bayqaladı. Qızıl qoñır nemese qoñır nesep
uribilin jəne bilirubinniñ köbeyüinen boladı. 0t pigmentteri köleminiñ
köbeyüinen nesep sarı-qoñır, jasıl-qoñır, tipti jasıl öñdi bolıp keledi.
Neseptiñ öñin öte taldap qorıtındı jasauğa boladı. Qay tağam jaqsı
siñimdi jəne quramında qoqıs joq t.s.s., qaysıbiriniñ quramında
kerisinşe tastandı qoqıstarmen konservanttar köp boluına baylanısiz.
Mısalı, jasandı polidərumender «Dekamevit», «Undevit» t.b. deneden
nesepti aşıq-sarı öñdi etip dereu şığaradı.
Möldirligi. Sau adamnıñ jaña ğana alınğan nesebi möldir. Qozğaltpay
tundırıp qoyğanda, işinen jartılay möldir bult körinedi. Bul tabiği
körinis. Uzaq uaqıt qoyğanda ol laylanuı mümkin.
İisi. Jaña alınğan nesep hoş iisti. Tamaqpen birge əkelingen sarımsaq,
piyäz aşıqqanda ne jemis-jidek jegende atsetonnıñ iisi şığuı mümkin.
Siltilik aşığan kezde (ol köp turğanda) nesepten ötkir ammiak iisi
şığadı.
Dəmi qalıptı nesep azdap aşılau. Tuzdı azdap qoldansa da – tuz dəmdi et
pen nandı qosıp jese – dəmi jəne öñi juındı siyäqtı boladı. Tağamğa
jasandı dərumenderdi qossa, dəmi osılarğa uqsaydı. Tabiği tağamdar
nesebiniñ dəmi edəuir unamdı keledi.
Reaktsiyäsı. Jaña alınğan nesep qışqıl reaktsiyälı. Onıñ RЊ-ı 5-7
arasında terbeledi. Qışqıldığı tañerteñ aşqarında joğarı. Neseptiñ
qışqılı as qabıldağannan keyin azayadı. Sığıp alınğan şırındı
köbirek işuden nesep siltilikke aynaluı mümkin, dəmdi daqıl jeseñ,
qışqıldığı joğarılaydı. Ammiak iisi bar nesep siltilik reaktsiyälı.
Salıstırmalı salmağı 1,002-den 1,030 arasında jəne işken sudıñ
kölemine, terleuge, tamaq rejimine baylanıstı.
Qoyu zattarı: təulik boyındağı nesep kölemin qaynatıp, bulandırğanda
50-60 g, olardıñ beyorganikalıq zatı 15-25 g boladı. Qaytu
temperaturası minus 1,3-ten 2,3°S.
Salıstırmalı elektri ötkizgiştigi qalıptı neseptiñ işindegi as tuzı
eritindisiniñ qoyulığına baylanıstı.
Tutqırlığı. Neseptiñ tutqırlığı 1,02, ol tamaqtağı aquızdıñ
mölşerine baylanıstı, köbeyse – joğarılaydı.
Betki kerui. Nesep betiniñ sozıluı 64-69 din/sm al, öt qışqılı men aquız
zattarınıñ boluınan tömendeydi.
Kaloriyälıq koeffitsenti deneden sırtqa şıqqan aquızğa baylanıstı, ol
sırtqa şığarılğan aquızdıñ ösuimen köbeyedi. Sonımen, neseppen azot
ta şığadı. Şıqqan neseptiñ qalıptı jağdayda bir gramm azotqa keletin
quatınıñ sanı 7,7-8,6.
Neseptiñ quramı jəne olardıñ qasieti. Eñ bastı komponenti – su. Adam
denesinen jaña alınğan su muzğa uqsas suyıq kristall küyinde
kezdespeydi, onıñ mollekulaları retsiz. Dene qabıldağan sudı, «jumıs
istetu» üşin oğan joğarğı quramdı qosıp beru kerek. Bizdiñ denemiz bir
litr sudı joğarğıday özgertu üşin 25 kilokaloriy jumsaytın körinedi.
Sondıqtan eger nesep işsek, onımen qosa jeke menşik quattı ünemdeymiz.
Birneşe jıldıñ işinde nesepti jüyeli türde paydalanudıñ arqasında sol
tərizdi ünemdeu eleuli əser etip, jalpı adam ömirin uzartuğa mümkindik bar.
Tabiğatta 48 türli su bar. Onıñ işindegi auır su yadrolıq reaktorlardı
qajetsinedi.
Neseptiñ endigi bir mañızdı qasieti – ol azdap jarqıraydı. 0ytkeni
denemizde səule gologramma bar. Osı zamanğı tüsinik boyınşa ülken
golografiyälıq beyne alu üşin zattıñ tolqınına səykes jarıq kerek. Osı
tolqınnıñ bir-birine qosarlasıp, interferentsiyälıq suret beynelep
beretindigi gologramma dep ataladı. Gologrammanı suyıq kristalğa jazıp
aluğa boladı. Jarıq (səule) Künnen alınadı. Söytip, kömirqışqıl
gazımen su qosılu üşin Kün səulesi qajet. Bizdiñ denemiz kömirqışqıl
gazın jəne krahmaldı su boluğa deyin jarqışaqtandırıp aladı.
Gologrammanı «səulelendiru» üşin səule energiyäsınıñ qalay payda
bolatını endi bizge tüsinikti boldı.
Bizdiñ denemizdiñ suyıq ortası naq bir suyıq kristaldar siyäqtı, tek
səulemen qanıqqan. Yağni, tirek tolqını gologrammnıñ jazuın ustaydı.
Tabiğatta ösimdikter men januarlardıñ eki türli jasuşası bolatını
belgili. 0simdik jasuşaları siltilik ortada ömir süredi jəne öziniñ
tirşilik əreketimen oğan önim şığaradı (mısalı, ağaştıñ jerge tüsken
tüsken japıraqtarı). Januarlar jasuşası, kerisinşe, qışqıl ortada
ömir sürip, tirşilik əreketimen önim şığaradı (mısalı, ter, nəjis, nesep,
bulardıñ bəri qışqıl reaktsiyälı). Budan mınaday qorıtındı şığadı.
Januarlar men adamdardıñ auru sebebi, qalıptı qışqıl ortadan siltilik
şirigen ortağa ötuinen.
Sonımen, kez kelgen irip-şirudiñ aldın alıp, qutılu üşin öziniñ tiisti
quramında qauipsiz qışqılı bar zattarmen, bərinen de təuiri, munı öziniñ
jeke basınıñ nesebiniñ kömegimen iske asıru bolıp şıqtı. 0ytkeni ol
öziniñ qanınan tüzilgen suyıq qoy. Nətijesinde deneni sonday uyıp
qaludan, kez kelgen patologiyälıq ürdisten araşalay alamız. Alğaşqı
negizi – siltilenuinen, irip-şiruinen arıltıp, onıñ tez sauığuına qol
jetkizemiz. Bizdiñ nesebimizdiñ osı qasietin erte zamannıñ danalarınıñ
da bayqauı rastaydı. Söytip, nesep barlıq dəriniñ negizi degen
qorıtındığa kelemiz.
Tañerteñ nesep qışqıl boladı, keyin qışqılı azayıp, siltiligi köbeyedi.
Tañerteñgi nesep köbinese paydalı degendi erte zamannıñ danaları da
rastaydı. Sonımen mollekulanıñ erekşe quramı, suyıq kristaldıñ
birkelkiligi, tuzben qanıqqandığımen, salıstırmalı tutqırlığımen
jəne elektr ötkizgiştigi arqılı nesep aytarlıqtay mañızdı boladı.
Neseptiñ üstiñgi betiniñ kerui 85-95 % suda 65-69 % din/ sm, aquız öt
qışqılı, fenol aralassa – azaya beredi. Üstiñgi beti keruiniñ mañızı
körsetilgendey, ol qanşama az bolsa, zattardıñ erui sonşama artıqşa
jüredi. Neseptiñ üstiñgi betiniñ kerui az bolğandıqtan, köp zattardı
erituge qabiletti. Sonımen, üstiñgi betiniñ kerui az bolğandıqtan, zattardı
eritu qabiletine ie nesep zattardı himiyälıq jolmen totıqtandıradı
jəne büldiredi. Mısalı, bauır men öt jolındağı, büyrek pen quıqtağı
balauızğa uqsas tastardı totıqtandıru ərketimen qaytatın qannıñ
sıbağalı salmağı 1,052-1,061 g/sm, al neseptiki – 1,016-1,024, qannan göri
tutqırlığı azdau. Budan neseptiñ bastı qasieti şığadı. Işkende ağısı
tım jıldamdap qoyulanğan suyıqqa aynaladı. Deneniñ ərtürli jerinde
jinalğan şırıştı suyıltadı. Sebebi, onıñ elektr ötkizgiştik
qabiletiniñ küştiligi köptegen tuzdardı eritetindigine baylanıstı. Nesepti
qalıptı jəne patologiyälıq nesep dep ekige bölip qaraymız.
Qalıptı nesep sau adamdarda kezdesedi. Onıñ özin organikalıq,
beyorganikalıq, biologiyälıq dep üş topqa bölemiz. Organikalıq quramı
azottıq, azottıq emes dep bölinedi. Nesep aquızdıñ soñğı önimi negizinde
sırtqa şığarıladı. Neseppen şığarılatın azottıñ təuliktik kölemi 3,6
(tamaqta aquız az bolsa), al tamaqta aquız köp bolsa – 17 g (et, balıq,
jumırtqa t.b.).
Neseptiñ eñ bastı quramı – moçevina, nesep qışqılı, amin qışqılı,
ammiak, kreatin denesi. Moçevinanıñ isikke qarsılıq bildiretini jöninde
aytıp, isikti osımen emdeudi A.T.Kaçugin alğaş ret usındı. Nesepti
paydalanğanda, tipti ümiti üzilgen nauqastardıñ hal-jağdayı jıldam
jaqsarıp tüzelgen. A.T.Kaçugin denege nitromoçevindanı jasandı qarsı
paydalanıp ta nətijege jetken.
Djon Armstrong basqa jolmen jürgen. Ol nauqasqa öziñniñ kündizgi
nesebiniñ barlığın işkizip, bükil terisine jağıp, sılap sipaudı usınğan.
Onıñ da nətijesi joğarı bolğan. Söytip, nesep rakqa qarsı tiimdi
qorğanu quralı bolıp sanaladı. Nesepti işkende jəne denege sılap,
sipağanda jeke basınıñ nesebin jasandı dərilermen qabattastırğanda
tipti, küşti paydalıraq bolğan. Söytip, nesep tabiğattıñ özi bergen isikke
qarsı küşti qorğau amalı bolıp tabıladı.
Nesepte amin qışqılınıñ köbeyüi aquız jetispegen jağdayda, ulpa
ıdırağan kezde, ıstıq köbeygende, küyip qalğanda, bauırdıñ qızmeti
buzılğanda kezdesedi. Dene müşeleri üşin munday bağalı zattardı qorğap
qalu, onı uaqıtında qaytaru qajet. 0z nesebin işip, sırtqı terige jaqsa,
joğaltudan qorğap qaladı jəne deneni tez arada qalpına keltiredi.
Esteriñizde bolar, işip-jegen azıqtülikten amin qışqılın tüzu üşin köp
quat jumsauğa tura keledi. Denesi əlsiregen auru adamğa as qabıldau
paydalı emes, kerisinşe, jalpı halin tömendetedi. Astıñ ornına nesep
işse, onıñ quramındağı ıdırağan zattar eşqanday quat talap etpey-aq
denege siñedi. Amin qışqılı əldeqaşan tepe-tepdik jasağan, al şığın
joq bolğandıqtan, adam denesi tez qalpına kele aladı.
Nesep quramınıñ beyorganikalıq böliginde natriy tuzı, kaliy, kaltsiy,
magniy, temir, hlor, fosfor tağı köptegen elementter mol. Bulardıñ
barlığı da adamnıñ qalıptı ömir süru üşin öte qajet. Neseptiñ
elementteri küşti dərilik qasietimen de erekşe. Olar ziyändı
qışqıldardı belsendi türde siñiredi. Osımen-aq denedegi dertti joya
aladı.
Osı zamannıñ tağamı mikroelementterden tazartılğan. Sonday-aq un
siyäqtı önimder sırtqı qauızın sıpırıp alğandıqtan,
mikroelementterden ada bolğan. Al ettiñ quramında mikroelement öte az,
bizdiñ denemizge mikroelementter jetispeydi. Tisimizdiñ hali müşkil, bala
kezimizden bastap tisten ayrılamız. Sondıqtan nesepti jüyeli türde
kündelikti işip te, terige jağıp, sılap sipap otırsa, tamaşa əserli bolıp,
denege qosımşa quat berer edi. Qaynatılğannan qalğan neseptiñ
paydalılığı əldeqayda artığıraq. Qauipsiz amaldardıñ biri. Birinşiden,
ol qannıñ plazmasınan payda boladı, ekinşiden, «bizdiki» bolmay turıpaq adamnıñ denesi arqılı ötkendikten ol kez kelgen zattarda bolıp ötetin
barlıq özgeristerge tüsti. Osınday özgeristerge tüspegen qanday zat
bolsın bizdiñ ağzamızğa jat. Mısalı, aquızı mol et tağamı «bizdiki»
boludan burın uzaq joldan ötedi, qayta jöndeu özgerisine tüsedi. Munday
özgeriske tüspegen aquız qanday da bir sebeptermen allergiyälıq
reaktsiyänı qozdıradı.
Eşqanday jasandı dəri, «Vivaton» da munday qasietke ie bola almaydı.
Tibettikter men ündiler erte zamandarda-aq deneni örtep, onıñ külin
alğan, yağni küliniñ quramında mikroelement köp onı denege jetkizudi
jaqsartatın zattarmen aralastırıp nauqasqa berip kelgen. Qaynatıp
alğan nesep mikroelementteri qoyulanğan, tabiğattan alınğan barlıq
jasandı tabletkalardan artıq. Təuligine şığatın nesep 12 litr, al 4
litrin qaynatqannan qalğan onday nesep denege mineraldarğa bay
qosımşa azıq bola aladı.
Nesepte gormondardıñ bəri kezdesedi, biraq qoyulığı öte az. Əsirese, ayağı
auır əyelder nesebiniñ gormonı bağalıraq. Orıstıñ belgili dərigeri
A.A.Zamkov nesepti öñdeu jolımen joğarı koeffitsentti «Gravidan»
deytin dəri şığarğan.
Sondıqtan gormonmen emdeu adam ağzasına küşti əser etedi. Neseppen
emdeu közqarasına nazar audaralıq. Gormon grek sözinen şıqqan «gormao»
– qozdıratın belsendiligi joğarı zat, adam ağzasınıñ zat almasuına əser
etedi. Onıñ ösuine, qartayuına, jüris-turısına qaysıbir gormonnıñ
jetispeuinen, köbeyü ərketinen dene öreskel bülinedi.
Meditsinada gormondı soyılğan maldıñ bezderinen, qanınan, sonday-aq
himiyälıq sintez arqılı da aladı.
Gormon jüyesiniñ joğarı əseri mınaday:
1.Gipotalamus – 32 qos yadrodan turadı, ərqaysısınıñ mindetti mañızı
bar. Gipotalamus dene işiniñ negizgi protsesterin baqılaydı, köñil-küy
aralığındağı baylanıstı iske asıradı, gipofiz gormonı arqılı işki
bezderdiñ əreketin retteydi. Oğan tirotrop gormonı büyrek üsti beziniñ
sırtqı qabatınıñ belsendiligin arttıradı. Gipotalamustıñ mañızı zor.
Biraq qartayğanda ərbir yadrosında özgeris jüredi. Söytip, deneniñ işki
ortasın baqılau, retteu mindeti tömendeydi.
2.Gipofizdiñ aldıñğı böliginiñ əreketi tömendese, deneniñ ösuin bögeydi,
semiruge, ayağı auır əyelderdiñ boyı buzıluına, şala bala tuuına əkelip
soğadı. Aldıñğı böligi basqa da bezderdiñ qızmetin retteydi. Ortalıq
böligi pigment gormonın şığaradı. Gipofizdiñ artqı böligi əreketiniñ
tömendeui büyrektiñ qızmetin buzadı, qantsız diabetke uşıratadı. Osı
böliginiñ gormonı qantamırınıñ mayda bulşıqetteriniñ iilgiu-sozılu
qasietine, qan qısımına əser etedi.
3.Qalqanşa bezi tiroksin gormonın tüzed, onıñ quramı kürdeli – onda
yod bar. Osı gormon jüz türli fermenttiñ belsendiligine ıqpal etedi. Eger
ol jetispese, jasuşalardıñ köbeyüi men zat almasudıñ barısı bayaulaydı.
Deneniñ jəne aqıl-oy ərketiniñ damuı artta qaladı. Nesep bezge öte
igilikti əser etedi. Yod tağamda az bolsa, ol yodtı ünemdep jumsay aladı.
Qalqanşa bezi köbikten turadı. Köbikterdi qantamırlarımen şırmap,
işki şırış suyıqtarımen toltırğan, onıñ işinde gormon jinalğan.
Eger kolloidtar naşar sirese, onda gormon jasuşadan tolıq şıqpaydı
da, yod jetispeuşiligi payda boladı. Nesep qabıldasa, kolloidtıñ
siremeuine mümkinşilik tuadı, tutqırlıq azayadı jəne tiroksin qanğa
erkin ötedi. Budan şığatın qorıtındı – küni burın saqtanu: Bazed
auruımen auırğanda bezdiñ qızmeti küşeye tüskenşe nesepti öte
saqtıqpen iş kerek. Eger auru tömendep, uyqı qaşıp, ızaqorlanıp,
bulşıq etter bosap, arıqtasa, nesep qabıldaudı toqtatu jön.
4.Ayırşa bezdiñ barlığı törteu. Olar qandağı kaltsiydiñ quramın jəne
onıñ denedegi almasuın retteydi. Bir ion kaltsiyge eki ion kaliyden tura
kelui şart. Eger qanda osı bezdiñ gormonı jetispese, adamnıñ ayaq-qolı
dirildep tartıladı. Əlgindey auruı bar adamdar nesep işkennen keyin ayaqqolı tartıp, dirildegenin qoyadı.
5.Ayırşıq bezi 10 gormon şığaradı. Onıñ biri adamnıñ ösuin retteydi.
Bezdiñ negizgi mindeti – immunitettik saqtandıru qasietin qamtamasız etu.
İmmunitettik saqtandıru degenimiz denedegi barlıq jat zattardı joyu.
Auru juqtıratın mikrodeneledi, eski auırıp özgergen jasuşalardı, isik
tudıratın jasuşalardıñ ösipjetiluin, qaterli isikti, jalpı, denege bögde
zattardı joyıp otıradı. Bez şığaratın T. limfotsiti (timus) virustar
men isikterge qarsı saqtandıru əreketin jürgizedi. Biraq adamnıñ jası
ulğayuına səykes bez kişireye beredi, saqtandıru qasieti de tömendeydi.
Sondıqtan deneniñ juqpalı auruğa sezimtaldığı küşeyip, qaterli isik,
parkinson dertiniñ, ateroskleroz aurularınıñ qaupi arta tüsedi. Eger
balanıñ nesebin işe berse (0-den 12-13 jasqa deyingi uldar men 8-9 jasqa
deyingi qızdardıñ) bul aurulardıñ da aldın aluğa boladı.
6.Uyqı beziniñ salmağı 80 g. Onıñ şırını asqorıtuğa kömektesedi.
İnsulin gormonın şığaradı. Ol denede qant quramınıñ deñgeyin
retteydi. İnsulinniñ kömegimen (bulşıq etter men bauırda) denede
qanttıñ qorı saqtaladı. Uyqı beziniñ tağı bir gormonı glyukogen
insulinge qarsı əreket etedi. Uyqı beziniñ buzıluı qanttı diabetke
şaldıqtıradı. Qanttı diabet bastalısımen, nesepti paydalana alsa, bul
auru da jazılıp ketetinin ömir körsetti.
7.Büyrek üsti bezderi sırtı qırtıs zattardan turadı, olar ərtürli əser
etetin gormondar şığaradı. Qırtıs zattarı şığaratın adrenalin
tamırlardı jiırıltıp tarıltadı, qan qısımın köteredi, jürek soğuın
jıldamdatadı. Azot jəne kömir su almasuın glyukokortikoid gormonı
retteydi. Osı aytılğan gormondar barlıq ömir tirşiligine jağday
jasaydı. Jınıs müşeleri men büyrek üsti bezderiniñ gormondarı birbirimen tığız baylanıstı. Olardıñ jetispeuinen jınıs müşeleriniñ
qızmeti buzıladı. Əyelderdiñ betine tük şığa bastaydı. Jigitterdiñ
dauısı joğarılaydı, jınıs sezimi joğaladı. Qaynatılğan nesep işse,
əyelderdiñ betiniñ tügi joğalıp, jigitterdiñ jınıstıq qatınas
mümkinşiligi artadı, büyrek üsti bezderiniñ qızmetine baylanıstı
köptegen auru-sırqattardan ayığadı.
8.Jınıs bezderi – köptegen gormondar tüzedi. Bizdiñ denemiz, köñilküyimiz, jalpı hal-jağdayımız, densaulığımız osı gormondarğa təueldi.
Jınıs bezderi jıl ötken sayın auır qızmetten qajidı. Osığan say
gipotalamustıñ da sezimtaldığı tömendey beredi. Eger osı gormondardı
nemese «jarqınşağın» denege bersek, jınıs bezderiniñ qausauın eleuli
türde qısqarta alamız. Sonımen, jastıq beynemizdi uzaq uaqıt
saqtaymız. 35-ten arı ketkende saqtıq immuniteti azaya bastap, jınıs
gormondarı köbeyedi. Əyelderdiñ aylıq belgileri jasına oray
toqtağannan keyin (klimaks) neseptiñ quramı özgeredi – onıñ əseri
bosañsidı – jınıs gormondarı men immuniteti azayadı, gormondıq
jüyesi retsizdikke uşıraydı.
Dene dertke şaldıqqan kezdegi payda bolatın zattar. Qalıptı jağdaydan
kez-kelgen auıtqu kezinde dene küyin özi tüzetuge kirisedi. Osı kezde sau
denede joq daualau zatı payda bolıp, sauıqtıru mümkindigin beredi. Eger
denede bizdi mazalap, auırtpasa da, bilinbey jürgen aurudıñ
«tuqımı» bolsa, nesep onı qozğap, tez arada sırtqa şığaru mümkindigin
tuğızadı (onıñ erte me, keş pe auırtatını sözsiz). Sonımen, denede osı
kezde tuındağalı turğan auruğa qarsı immunitetke uqsas erekşe özgeris
bayqaladı. Osı özgeris aurudıñ «tuqımına» baylanıstı ər türli bilinedi:
azdap əlsizdik payda boladı, işi ötip, tipti auır ahualdıñ tömendeuine
deyin jetip, 2-3 ayğa sozıladı. Al qandı lastaytın bögde material emes,
neseptiñ immunitetke uqsastığın deneniñ qarsılasu küşine qosa
paydalana alatındığı onıñ asıl qasietiniñ biri.
Söytip, öziniñ sauığuına qajetti zattardı ərbir dene müşesi özi tüzip
aladı. Olardıñ da sırtqa neseppen birge şığuı tabiği zañdılıq. Denede
jüretin kez kelgen patologiyälıq ürdis kezinde neseppen birge aurudıñ
önimderi de şığadı. 0lgen jasuşalar, iriñ – dertpen küreste denede payda
bolğan zattar. Gomeopattar aurudı özinen şıqqan zattarmen emdeydi.
Munda aurudan tikeley alınğan qozdırğıştardı denege qayta jiberedi.
Toksin ular patologiyälıq özgeriske tüsken ulpalar, basqa da deneden
şıqqan zattar boladı. Uqsastıq zañdılığına səykes, bul zattardı özine
səykes aurudı emdeuge paydalanuğa boladı, osınday emniñ türin
«nazodam» dep ataydı.
Munıñ da öz jetistikteri men kemşilikteri bar, jetkiliksizdigi – ıqpal etu
jağınan gomeopatiyälıq emdeuden bir taban tömen turadı. Onıñ
artıqşılığı qajetti dərini tañdap alu gomeopatiyälıqtan əldeqayda
jeñil. Eger nauqas adenoma ne prostatitpen auırsa, adenoma men prostata
aurudıñ barlıq nazodamı paydalanıladı. Adamnıñ nesebi barlıq
nazodomdarmen qanıqqan. Sondıqtan bul tamaşa dərilik məni bar
tabiğattıñ özi bergen sıyı.
Auır derttiñ kezinde adam denesiniñ ulpaları küşti ıdırauğa uşıraydı.
Kezinde ol sırtqa da şığadı. Idırağan ulpalardı qaytadan qalpına
keltiru üşin dene müşeleriniñ köptegen energiyä jumsauına tura keledi.
Aldımen astı qayta qorıtıp siñiruge, tağamdardıñ siñimdi zattarın ərbir
müşege tasıp jetkizuge, özine tən müşesine aynaldırıp, tek solardan
keyin joyılğan ulpalardı sintezdeuge kirisedi. Denesi əlsiregen nauqastar
üşin bul küşi jetpeytin auır jük. Sauığu sonşama bayau jürgenimen
qoymay, ərtürli asqınu da payda boladı. Akademik L.S.Ştern: bul
metabolitterdi (ıdırağan zattar) aquızdıñ molekulalarınıñ,
gormondardıñ, fermentterdiñ t.b. «jarıqşağı» tirşilik protsesiniñ
qozdırğışı, retteuşisi tipti, qurılıs materialı dep sanaydı. Akademik
V.P.Filatov odan əri jalğastıradı. Dene auır nauqasqa duşar bolğan
kezde, ol barlıq qolaylı amal-ədistermen qorğau küşin şoğırlandırıp,
dertke qarsı küresedi. Osınıñ nətijesinde şekten şıqqan qorğanıştan
denede aquız emes zattar payda bolıp, jeke ulpalarğa ğana emes, bükil
müşelerge ıqpal etedi. Olardı «biogendik dem beru» dep ataydı.
V.P.Filatov bul jağdaydı praktikada dəleldep berdi.
Nesepti paydalanıp, küş quatın ünemdeu: a) qurılıstıq suyıqtar;
b) sudıñ anıqtalğan izomerlerimen himiyälıq quramı birdey, fizikalıq
quramı türlişe;
v) səule şaşatın suyıqtıq;
g) metaboliti (ıdırağan zattarı) bar suyıqtıq
d) ərtürli tuzdarmen qanıqqan suyıqtıqpen emdeudiñ paydası – nesepti
paydalanudan nesep qışqıl reaktsiyäsın beretindikten, moçevina
immundıq, antibakteriyälıq qasieti bar biogendik dem beredi, köp
gormondı əser etedi. Neseptiñ metaboliti – qozdıruşı jəne ömir
protsessteriniñ retteuşi tetigi bolıp sanaladı.
Sonımen avtor ğılımi negizderge süyene otırıp, nesep – barlıq
dərilerdiñ negizi – eñ paydalısı, durıs paydalana bilse, qolaylı ziyänsız
dəri degen.
NESEPTIÑ TÜRLERI JƏNE EREKŞELIGI
A.N.Maslennikovtıñ «keremet susınnıñ sırı» degen kitabında: barlıq
dertti neseppen emdeuge boladı dep jauap bergen, al ömirde özgeşe,
Şivambukalpada jazılğanday, nesepti paydalanumen barlıq dert
jazılıp, nauqas adam ayağınan tik tura almaydı jəne paydası tez arada
körine de bermeydi. Munıñ sebebin izdestiruden onıñ erekşelikteri de
tabılğan, emdeudiñ jetistikteri sol erekşelikterdi paydalana bilude
bolıp otır.
1.Jaña tuılğan balalar, er jetken adamdar, qarttar, erler, əyelder,
ekiqabat əyelderdiñ nesebi degen siyäqtı türleri köp.
2.Jaña şıqqan, eski, öte eski, qaynatılğan suıtılğan, ərtürli zattarmen
qanıqqan, belsendiligin arttırğan t.b.
3.Tañerteñgi, kündizgi, keşki jəne tüngi.
4.Neseptiñ alğaşqı az böligin jəne soñğı bir şaptırımınan qalğanın
işkende taq sanmen işu kerek.
Neseptiñ sapasına işken tamaqtıñ quramı, köñil-küyi jeke basınıñ dene
bitimine jəne aqıl-oyına baylanıstı əser etedi. Aydıñ aynalımı jəne
jıldıq merzimniñ əserimen de sanasu kerek.
Budan şığatın qorıtındı: aurudıñ ər türimen densaulığı buzılğan
jağdayda adam öziniñ nesebin paydalanuı qajet. Osıdan bılay aytılatın
basqa da erekşelikterin bilmeyinşe, neseppen emdeudiñ «ğajabı» degen
uğımnıñ barınan da tüñilesiñ.
Neseptiñ ərtürli erekşeligin tolığınan qarap körelik:
1.Jaña tuılğan bala nesebiniñ alğaşqı künderi qışqıldığı küşti.
Azottıñ köptegen bölşegi neseppen birge moçevinağa aynalıp şığadı.
Jaña tuılğan balanıñ nesebi tirşilik barısın astın üstine
şığaratınday aqparatpen qanıqqan. Şiru barısın toqtatu üşin jaña
tuılğan bala nesebiniñ osı erekşeligin paydalanu abzal. Bul şirudiñ
sırtqı belgisi: kərilik iisi müñkidi. Osınday iisi müñkigen adamdarğa onı
işu usınıladı, al toq işekte disbakterioz, iş qatuı t.b. jağdaylarda –
işegin şayu usınıladı. Jaña tuılğan balanıñ nesebi jazılmaytın jara,
gangrena jəne sol siyäqtı aurularğa taptırmaytın dəri. Onıñ quramında
moçevin köp bolğandıqtan, onı nesepti sırtqa köp şığaratın dəri
retinde denedegi artıq suyıqtardı arıltu, mi, julınnıñ işki
suyıqtarınıñ qısımın azaytu üşin de, büyrekti sauıqtıru (əsirese,
juqpalı mikrobtar bolsa) onı tek asqorıtu arqılı barısın küşeytu
qandağı fibrinderdi uyıp qalğan qandı eritu üşin uyuın azaytu,
onkologiyälıq isikterge (sırtına kompress qoyıp, işine işkizu qajet)
qoldanadı.
2.Bala nesebiniñ qundılığı turalı burın da aytılğan. (Bir aydan bastap
12-13 jas aralığında immundıq denemen qanıqtırılğan. İmmunitet
jüyesi ortalıq jəne şetki ağzalardı ielenedi. Ortalıq ağzalarğa mayı,
kemigi jəne ayırşıq (tös süyektiñ joğarğı art jağında jatatın bezi),
şetki ağzalarğa kökbauır, söli joldarındağı tüyin (bez), işek-qarın
joldarındağı limfoid torları jatadı. Qartayğan şaqta ayırşıq 90 %ğa, kökbauırdıñ kölemi 50 %-ğa azayadı. Süyek mayı men kemigi
limfotüyinderin qoqıspen lastap, immunitet qızmetin tunşıqtıradı.
(Basqaşa aytqanda kör-jördiñ denede köp jinalğandığı.)
Ğalımdardıñ zertteuine qarağanda, eger eski immunitet jasuşaların jas
denege köşirip otırğızsa, onıñ belsendiligi artadı. Eger kəri denege jas
jasuşalardı otırğızsa, onda onıñ əreketi sönedi. Bul deneniñ
immuniteti onıñ lastanu dərejesine bağınıştı ekendiginiñ dəleli.
Sondıqtan immunitetti küşeytu juqpalı virus jəne isik dertinen qutılu
üşin, balalardıñ nesebimen birge deneni jasuşa deñgeyine deyin tazartu
üşin, balanıñ nesebin işip, uaqıtılı astan bas tartıp-aşığu qajet-aq.
3.Dertinen ayığuğa tek öziniñ nesebin paydalanğan jön. (0z nesebi
nauqasınıñ «nozodomı» barlığımen küşti).
4.Qarttar nesebi. Qartayğan adamdardıñ immuniteti tömendeydi.
Gormondar qızmeti tepe-teñdigin joğaltatındıqtan, qarttardıñ nesebi
öziniñ dertin emdeu üşin ğana jaramdı.
5.Əyel, erkekterdiñ nesebi öziniñ erekşelikterimen əyeldiñ, erkektiñ
magnittelgen negizderine baylanıstı. Sondıqtan «nesep donorın»
tañdağanda bir jınıstı adamdardıñ nesebin paydalanu durıs. Basqa
jınıstı adamdardıñ nesebin öte sirek jəne qısqa merzimge paydalanuğa
boladı. Balalardıñ nesebin (1 jastan 10 jasqa deyin) jınıstıq
ayırmaşılıqqa səykes quramında gormon azdığın eskerip, qarsı
jınıstı adamdardıñ nesebin paydalanuğa boladı (əyeldiñ nesebin erler
nemese kerisinşe), biraq 2-3 aydan artıq paydalanuğa bolmaydı. Bala
qanşalıqtı jas bolsa – onıñ nesebin sonşama uzaq uaqıtqa qabıldauğa –
ol 10 jasqa tayağan sayın nesebin sonşama qısqa merzimge paydalanuğa
boladı.
6.Ekiqabat əyelderdiñ nesebi öte paydalı. Ekiqabat kezinde büyrek, nesep
joldarınıñ qızmeti jəne qurılısı özgeristerge tüsedi. Ekiqabat
əyelderdiñ denesinde özgeristiñ eñ joğarğı şegi 20-35 aptalıq kezeñinde
bayqaladı. Büyrek arqılı plazmanıñ ağısı 45 %-ğa, al süzgiştigi 60 %-ğa
artadı. Nətijesinde metabolikalıq jəne azıqtıq məni bar (glyukoza amin
qışqılı, suda eritin dərumender) aquızdıñ zat almasudağı soñğı önimi
(moçevina jəne nukleoproteinderdiñ neseppen sırtqa şığuı) köbeyedi.
7.Jaña alınğan nesep köbirek paydalanılatın, negizinde tuzben qanıqqan
qan plazması. Ol deneden şığısımen, qajetke asadı. Ol sau adam jəne
nauqas adam paydalanatın bolıp eki türge bölinedi. Sau adam
qorektengende aurudıñ aldın alu üşin gormondıq tepeteñdikti toqtamdı
deñgeyde ustap, denedegi energetikalıq materialdardıñ qorın ünemdeu
üşin işedi. Nesepti biraz uaqıt qoyıp qoysaq, suığannan keyin ol öziniñ
qasietterinen ayrıla bastaydı, jılu şığaru qasieti joyıladı, suyıq
kristall qurılısın joğaltadı, jarıqta ıdıraydı, auada totığadı,
tübine şögindiler payda boladı.
8.Eski nesep zattarınıñ ıdırağan alğaşqı belgisi – ammiak iisi şığa
bastaydı. Bul neseptiñ negizgi erekşeligi – ol az «magnetizmniñ» işki
qurılısı men səule taratuın joyıp aladı. Sondıqtan nesepti alğaşqı
kölemniñ -i qalğanşa qaynatıp, bulandırılğannan keyin ğana denege
jağıp, paydalan degen yogtardıñ qağidasın orındauğa məjbürmiz.
9.Öte eski nesepte ammiak iisi payda bolsa – ol neseptegi aquız
ıdırağanınıñ alğaşqı belgisi jəne qışqıl RЊ-tıñ siltilikke
özgergenin körsetedi. Eger osınday nesepke professor V.P.Filatovtıñ
biogendik demeu jağdayın jasasaq, onda ol sauıqtıru suyığına
aynaladı. Ol mınaday qorıtındığa keledi. Barlıq deneler men
jasuşalarda tirşilik jabıla qırılıp qalmaydı, degenmen dene bütindey
öldi desek te, öte qolaysız jağdayda da biogendik demeuşi saldarınan bir
joğarı sapalı «qarsılasu zatı» jasalıp şığadı. Tağı bir eskeretin
nərse – biogendik demeuşiniñ əser etui ne bir müşemen ne bir mindetimen
şektelmeydi, bütindey barlıq denege əser etedi. Idırap jatqan nesep öte
şekten asqan qolaysız jağday payda bolsa da biogendik demeuşi jasalıp
şığadı. Nesepte osınday demeuşi 20°S temperaturada 3-7 künniñ işinde
payda boluı mümkin. 0te eski neseptiñ osı erekşeligi turalı Armstrong
«deneni sılap, sipauğa ne jaña neseppen aralastırıp paydalanuğa
boladı» degen. Sondıqtan osı nesepti terige paydalanıp, nığaytumen
denege jağday jasau retinde aldın ala RЊ-ın əlsizdeu qışqıldı
siltilikke aynaldırıp, ərtürli qışqıldardan payda bolğan şögindilerdi
eritu jön. 0te aşı ammiak iisi teri bezderiniñ usaq közderin aşıp,
neseptiñ denege ötuine jağday jasaydı. Ğalımdardıñ zertteu nətijesi
körsetkendey, ammiak iisi adamnıñ jumıs qabiletin arttıradı. Teri
bezderiniñ közin keñeytu arqılı udıñ sırtqa şığuın arttıruğa boladı,
al ammiaktıñ özi udı ığıstıradı. Onıñ aşıtıp, küydiretin qasieti işek
qurttarın joyadı. Ol qantamırların tazartadı, bitelip qalğandarın
aşadı, ammiak buınıñ jıljımalılığın qozğalısqa keltirip,
qorıtındısında tazartu əserimen öli etterin küşpen julıp alıp,
şirigen tor közderin eritip, sauıqtırıp, qışqıldı torğa deyin özgertip
barıp toqtaydı. Neseptiñ bögeluin emdeydi, keybir jağdayda neseptiñ
bögelui nesep jolınıñ jiırılıp, tarılıp qaluınan boladı, al ammiak
iisiniñ əseri onı keñeytedi.
Öte eski neseppen emdeudiñ birneşe ədistemesi:
a) toq işektiñ öte lastanğan kezinde, işek qurttarı bolğan jağdayda 20°S
temperaturada 3-5 kün turıp qalğan ammiak iisi azdap şığatın bir litr
neseppen klizma jasauğa boladı. 0te küşti iis şığaratın neseppen
klizma jasau əser etip, toq işektiñ işki şırış qabatın tipti, odan da
tereñ küydirip jiberui mümkin. İisiniñ boluı zañdı biraq, küşti bolmasın;
b) tamırlardıñ bitelip qalğanın tazartıp aşu üşin osı siyäqtı neseppen
kompress jasağanda, teriniñ sırtındağı öli etter men iriñderden tazartu
üşin əsirese ökşe men ayaq-qoldıñ terisindegi müyizderdi arıltu üşin de
qızdıru retinde (şüberekke siñirip) jasauğa boladı. Əuelgi kezekte
ammiak iisine auızdan bastap birte-birte deneni üyrete kele, iisiniñ
küştisine deyin paydalanuğa boladı;
v) denege şökken tuzdardı eritu üşin auıratın jerge şüberekke siñirip,
kompress jasau, şökken tuz qanşama eski bolsa, sonşama iisi küşti
nesepti paydalanu, biraq, küydirip almau kerek.
10.Ejelgi ündi jazbalarında «Şivambukalpa» tek bulandırılğan
«nesepti» paydalanudı usınadı. Ol bılayşa dayındaladı: sırlı ne
balşıqtan jasalğan ıdısqa 400 g kez kelgen (jaña, eski, balanıñ
nesebimen aralastırılğan t.b.) nesepti quyıp, otqa qoyıp, 100 g
qalğanınşa qaynatamız. Osı qalğanı törtten bir böligi bolıp sanaladı
(4 litrden 1 litr qaldırsa da, bir litrden 250 g qaldırsa da törtten biri
boladı).
Endi nesepti qaynatqanda ne şığatının köreyik:
a) şeksiz, qolaysız jağdaydıñ əreketimen organikalıq zattardan
biogendik dem beruşi payda boladı degen V.P.Filatovtıñ teoriyäsımen
kelissek, qaynatılğan nesep dəl osı jağdayğa səykes keledi. Biogendik dem
beruşi ulpalardan alınğan, 4-6 kün qarañğı jerde minus 3-ten 4°S deyin
turğan neseptiñ 120°S-ge tözetinin zertteu körsetti. Osıdan öte qajetti
qorıtındı şıqtı: biogendik dem beruşi aquız qaynatqanda belsendiligin
joğaltqan bolar edi, al erekşe jasalğan özine tən jılılıqqa
turaqtılığın körsetti.
Joğarı temperaturanıñ ıqpalımen nesepte öte köp biogendik dem beruşi
payda boladı. Nesepti törtten birinen arı qaray artıq bulandıruğa
bolmaydı. 0ytkeni törtten biri qalğanşa qaynatıp, bulandırğanmen
sapası bülinbeydi, qayta artadı. RЊ qaşanda qışqıl suyıq retinde qala
beredi;
b) bulandırılğan nesepti paydalana otırıp, biz qurılısı kristall,
jıluğa tözimdi, buzuğa qiın, denege paydalı qarapayım suğa özgerte
alamız. Basqaşa aytqanda, kömirtekti deneden birte-birte «almasqa»
aynaldıramız. Munıñ tekstiñ teoriyälıq negizi bılayşa: nesepti
bulandırğanda sudıñ 48 tabiği türinen jılu əreketine tözimdisi qalıp,
tözimdiligi əlsizderi – buğa aynalıp uşıp ketedi.
Kristofer Berd «0simdikterdiñ jasırın tirşiligi» degen kitabında suyıq
kristaldıñ ömiri qanşama uzaq bolsa, denege sonşama paydalıraq, onıñ
adamnıñ ömir şırınımen tuıstığı da jaqınıraq degen. Bulanğan
nesepte dəl sonday kristall payda boladı.
Hunzakut degen jerde (turatın halıqtıñ orta jası 120) burqıldağan
bulaq suınıñ quramı ğajap eken. Onı zerttep körgende sudağı
mineraldar ion formalı emes, kolloid formalı, eñ qızığı – teris
zaryadtı eken. Bizdiñ nesebimiz kolloid ertindi işindegi mitselderden –
saharidterden turadı. Zertteuşi ğalım F.S.Hanen neseppen emdeudi
emdeu qozğauşı küşiniñ negizi dep eseptegen. Hunzakut suın zerttep
körgende onıñ öte sirek kezdesetin qasietin tapqan. Osı sumen
aralastırılğan beton qarapayım betondardıñ kötere alatın jügimen
salıstırğanda birneşe jüz ese artıq tözimdilik körsetken (1 kv sm-g 4
tonna salmaq tüsirgende sınbaq tügili, ügilip bülinbegen).
Jansız zattar men jandı deneniñ qartayu qasietiniñ özgeru zañdılığınıñ
uqsas ekendigin tehnika ğılımınıñ doktorı G. Sergeev «Su bərin eske
saqtaydı» degen maqalasında dəleldegen. Eger organikalıq jəne
beyorganikalıq zattardıñ qartayuı uqsas bolsa, tiri denede qarapayım
betonda ərqaysısı öz-özinen tabiği qarqınmen küyrep, tozıp joğalatını
anıq. Degenmen, ərqaysısınıñ qurılısınıñ negizi – suın almastırsa
ömir süru uaqıtın özgertip qana qoymay, tvorçestvolıq belsendiligin de
uzartuğa boladı degen qorıtındığa keldi. «Şivanbukalpa» jazbasında:
bizdiñ ata-babalarımız bulanğan nesepti uzaq ömir süru üşin paydalanğan
delinedi. «Kimdekim Şivanbumen kündiz 3 ret, tünde 3 ret denesin ısqılap,
sılap-sipasa, uzaq uaqıt bala tuu mümkindigi saqtaladı. Kimde-kim kün
sayın nesebin bir ret işip, onımen denesin üş jıl udayı ısqılap,
sılasa tolıq küşti, önerpaz, bilimdi bolıp, aspandağı juldızı söngenşe
ömir keşedi degen.
Nesepti bulandırğanda işki qurılısın qayta quruı
Neseptegi su azayğanda mitselder qalay toptasatını 14-surette
körsetilgen. Neseptiñ barlıq köleminde osı bölşekterdi tərtipke salıp,
erekşe orın ielendirip ornalastıradı. Neseptiñ işki «jol quramınıñ
paydası» arqılı quatı jinalıp, jiıntıq quatına aynaladı.
Joğarı uyımşıldıq ornatu üşin osı quatpen səule tüsirip, öz
denesindegi quramın azaytsa, paydası jasarudan körinedi.
Köbinese küşti jinaqtauşığa uqsas quat durıs altıburıştılar bolıp
keledi. Munı tabiğat bayağıdan beri paydalanıp keldi. Benzol saqinalı
molekula mıs balauız t.b. ¼-i qalğanşa qaynatıp, bulandırılğan
neseptiñ alğaşqı quramı altıburıştı bolğandıqtan, neseptiñ bul türi
köptegen küş-quatqa ie. Neseptiñ ¼-i qalğannan keyin arı qaray
bulandırıp qaynata berse, sabınğa aynalıp, altıburıştını joğaltadı.
Sondıqtan onıñ ¼-in alıp paydalanu kerek.
Amerikandıqtar Hunzakut bulağın zerttep, oğan ananıñ sütinen
bayqalğan kolloid pen şieniñ jumsağın qosıp, susın jasaptı. Onday
susınğa, buğa aynaldırıp alğan 4,543 l su qosqan (bul nesep emes),
nətijesinde adamnıñ denesine jəne januarlarğa paydalı biologiyälıq
əserin bılay dep jazdı. «Qarttardıñ jetistigi jastarday şiraq.
Quyımşağı şıqqan arıq kəri bie tañğalarlıq sudan işip, kenet
qulındadı, jazılmaydı deytin jarası siqırlıq jasağanday joğaldı.
Tuqım qualağan qan jetispeuşiliginiñ bir belgisi qızıl qan
tüyirşikteriniñ oraq zañdas beynesi de izsiz ketti.
Bulandırılğan nesep, Hunzakut bulağınıñ suı bolsın, analardıñ
omırau süti men şieniñ jumsağın qosıp, amerikandıqtar jasağan ğajap
ertindiden qalıspaydı. Nesepti qaynatqanda ne qaluşı edi. Oğan + (qosu)
qarapayım küyinde ne boluşı edi, bəriniñ qoyulığı artadı.
b
a
v
g
d

14-suret.
Jay nesep pen qaynatılğan neseptiñ qarapayım qurılıs ülgisi (shema):
a) mitsella; b) qarapayım neseptegi mitseldiñ ornalasuı v) jartılay
qaynatıp bulandırıp qoyulanğan neseptegi mitsellalar;
g) neseptegi su azayğan sayın öziniñ jeke zaryadtarı arqılı mitsellalar
toptasıp, bütin nərse qurastıradı; d) beyneli şamamen bar zattardıñ
bölimderiniñ özara bölşekterden bütin nərse qurastırıp erekşe tən
ornalasuı.
Tağı bir mısal keltirsek: aldıñğı, artqı urttamın qospay (tüngi 3-4
sağat aralığında), ortañğı nesepti 17 kün jinap, bulandırılğan nesepti
3 ret jutıp emdelgeni turalı: «Nətijesinde işekterimniñ qızmeti
jaqsara bastadı, asqazandağı tüymeşik joğaldı, işim jumsardı,
jürektiñ jumısı jaqsardı. Ayaq-qolımdı nesebimmen ısqılap, sürtemin,
ol da kömegin berdi» – dep jazıptı U. Ekaterina degen mügedek.
Qaynatıp bulandırılğan nesep – öte qoyulanğan tuzdı ertindi. Sondıqtan
qarapayım nesepten işti anağurlım küşti tazartadı, «tartu küşi» sonday.
Onı işekke jibergende toq işektiñ şırış qabatın ğana tazartıp qoymay,
işektiñ bükil astarlı qabatınıñ quısındağığa ıqpal jasaydı.
Qarapayım (100-200 g) suyıqtıqpen şan büyrek, uyqı bezi, quıqta,
jınıs müşelerine, qospa, taramıs, bulşıq etterge, şaptıñ mañayına
«sebilgen şırış, silekey, kör-jerlerdi özine tartıp turadı,
titirkendirmeydi, kerisinşe sau qalpına keltiredi.
Işek-qarın joldarınıñ qızmeti jeñildeydi. Bulandırılğan nesepti işke
paydalansa da, terini ısqılap, sılap-sipasa da onıñ tañ qaldırarlıq
əseri bar. Bulandırılğan neseptiñ öñi men dəmi özgerip otıradı.
Qarapayım adamnıñ nesebi «julıp alu» qasietine deyin ie bola aladı.
Bulandırılğan nesep toq işektegi, qarındağı isikter men, tüymeşikterge
janasqanda parazitterdi joyadı.
Eger adamdar öz erkimen botqa, jemis-jidek (qısta qurğaq jemis), kökönis,
buqtırılğan, buğa pisirilgen kökönis, şöp, şay, bal, jañğaqtarmen
qorektenip, tuzdı azaytıp, tağamın özgerte alsa, tipti jaqsı jəne dəmi
aşı bolmaydı, öñi balğa uqsas, iisi süysinerliktey. Sonday nesep jürekke
de jaylı qoldau körsetedi. Onıñ altın öñdes sarısınıñ ıqpalımen
patologiyälıq quatın ığıstırıp şığaradı. Emdeu barısında jarıq
quatımen biz qara küşti joya alamız.
Öñi aşıq sarı tüsti quattı nesep jiberilse, qarayıp ketken müşedegi
qaranı ığıstırıp, onımen birge qara pəle aurudı da jeñedi.
Qızıl öñ deneniñ jılu şığaru qabileti men bauırdıñ belsendiligin
arttırıp, qan boyauınıñ ıdırauımen qızıl öñ jasaladı. Onıñ
jərdemimen qan azayu, demikpe, iş qatu, zerteñ, qurt auruın, t.b aurulardı
daualaydı.
Sarı öñ – qozğaltqış sezim talşıqtarı bulşıqetterde küş quat tüzuge,
öttiñ jıljuına dem beredi. Ol endokrin jüyesine ıqpal etedi. Qurttarğa
qarsı əserli, ol bauırdı, işekti, terini tazartadı. Diabet, asqorıtudıñ
buzıluın, iş qatu, köteu, buın quzdaması, teri auruların jazadı. Ol
büyrek, bauır, kökbauırğa əser etedi.
Qızıl-sarı tüs – qızıl men sarı tüsterdiñ üylesui. Onıñ qızdıru küşi
üylesken öñderdiñ jeke-dara əserinen de küştirek. Ol qalqanşa bezine dem
beredi, tınıs alu, jiırılıp qaluğa qarsı əreket etip, denedegi kaltsiy
metabolizmine kömektesedi, ökpeni şınıqtıradı. Onıñ kömegimen
demikpe, buın quzdaması, podagra, öt tası, büyrek auruı, ökpe auruı,
ziyändı jəne qarapayım isikterge daualı əser etedi.
11.Suıtılğan nesep. Eger jaña jinap alğan nesepti 34°S qarañğı jerge
jinap qoysa, bul da sol qolaysız jağdaydıñ ıqpalımen biologiyälıq
belsendi zattar tuğızadı. Bərinen küştisi – bulandırılğan nesep. Ol
belsendiligimen artıq.
12.Ərtürli zattarmen qanıqtırılğan nesep. «Şivambukalpa», «Ayurved»,
«Çjud-şi» siyäqtı erteden jalğasıp kele jatqan bulaq közderinde
neseptiñ quramına ərtürli zattardı qosıp özgertuge bolatındığı
aytıladı. Osılardıñ nətijesinde neseptiñ küşeytilgen türleri arqılı
atqaratın ərbir mindetine tañdap ıqpal ete alamız. Mısalı, nesepti
bulandırğan kezde altın, kümis salıp, aurudı qızdıruşı retinde
paydalanadı. Altın, kümis qosılıp qaynatılğannan qalğan ¼-i altın,
kümistiñ atomımen qanığadı (mıs ta boladı) da, özgeşe qasiet payda
boladı.
Bulandırılğan nesepke ərtürli şöpterdi qosıp qaynatqanda quramın
mikroelementtermen molaytadı.
Nesepti balmen aralastırıp, balağa işkizu oy jəne eñbek qabiletin
arttıruğa jağday jasau üşin paydalanıladı.
13.Belsendirilgen nesep. Nesepti magnitotron arqılı ötkizip
mitselderin1 zaryadtay alamız. Nətijesinde neseptiñ barlıq jağınan
belsendiligi artadı. Eger nesepti qaynatsa, işki qurılısın qayta qurıp,
ol özi arqılı köptegen jılu quatın ötkizedi. Quramın özgertip, soñınan
köterilgen küş quatın paydalanıp, deneni nığaytu üşin nesepti qaynauğa
jetkizip, ağın suğa salıp, dereu suıtadı. Osı suıtudıñ nətijesinde
payda bolğan joğarğı qurılısı «muzdaqtaladı». Onı jaña sauıp alğan
süttiñ jılılığınday bolğan kezde dereu paydalanu kerek, əytpegen künde
qurılısı buzılıp ketedi. Birtindep suıtsaq, onday payda körmeymiz.
Magnit arqılı ötkizilgen nesepten munday neseptiñ emdik qasieti birneşe
ese artıq. Ünemi paydalanıp ötkizilgen nesepti terige jağuğa, nauağa
otırğan suğa qosu deneniñ küşquatın joğarılatadı.
Bireudiñ suıtılğan nesebin qabıldau ərtürli auru-sırqau kezinde,
densaulıq buzılğanda qajet. Mısalı, qaterli isikrak payda bolğan kezde
işip, sırtqı terige ısqılap, sılapsipap, qozdırğış jasau kerek.
Üylestirip paydalana alsa, onıñ denege ıqpalın arttıra tüsedi. Mısalı,
nesepti bulandırıp, ıstığın jaña sauğan süttiñ jıluına deyin dereu
tüsirip, magnitotronnan ötkizip, maqtadan jasalğan şüberekke nemese
maldıñ jünine siñirip, qızdırğış jasap, sol neseptiñ qurılısın uzaq
saqtau üşin termosqa quyıp qoyıp, qajetti jağdayda qızdırğış retinde
paydalanıp otıruğa boladı.
Buğa aynaldırıp alğan suğa (nesep emes) dəri nemese untaq 1:1000,
1:1000000 eritindide emdik qasietin saqtaydı. Tipti, eritkiş zatı köbeygen
sayın dəriniñ əseri küşeye tüsedi. Sonımen, 23 ondıqpen aralastırsañ da
dəriden alğaşqı zattan birde-bir molekula qalmasa da dərilik paydası arta
beredi.
Neseppen üylestirip aytqanda bılay: 100 g tazartılğan suğa bir gramm
nemese nesepten bir tamşı tamızıp, on ret şayqap, endi osı şayqalğan
sudan bir tamşı alıp, tağı da taza 100 g suğa bir tamızsaq, onı 10 ret
şayqasaq, osığan uqsas 10 ret qaytalasaq, soñğı sularda nesepten birdebir molekula qalmaydı. Gomeopattardıñ sözine sensek, öziniñ əserimen
uqsas bükil denege biologiyälıq dem beruşi ıqpalı birden küşeymese,
azaymaytın suyıqtıq şığadı. Sondıqtan denede nendey özgeris jürip
jatqanına ıqılas qoya bilu kerek.
14.Tañerteñgi, kündizgi, keşki, tüngi nesep – bul nesepterdiñ türleri
arasında özgeşelikter köp eken.
1.3 sağattan 13 sağatqa deyin bizdiñ denemizde qışqıl faza basımıraq, 15ten 3-ke deyin siltili faza basım. Eger alğaşqı nesepti paydalansa, ol
jaranıñ jazıluın jıldamdatadı, isik basılıp, taraydı. Işki dene
ortasınıñ siltilikke qaray özgergenin qalpına keltiredi. Sondıqtan
joğarıda körsetilgen dertke şaldıqqanda neseptiñ osı türin qoldanğan
jön.
2.Tañerteñgi nesep gormondarmen qanıqqandıqtan, edəuir paydalıraq.
Oyanardan eki sağat burın gipotalamus beziniñ belsendiligi artadı, onan
keyin gipofiz, onan soñ barlıq bezderdiñ belsendiligi artadı. Mısalı,
tañerteñ uyqı bezi, qalqanşa bezi, büyrek üsti bezinde glyukokortikoid
sekretsiyäsı eñ joğarğı deñgeyge jetedi. Tañerteñgi nesepterdiñ
artıqşılığı osı gormondarğa baylanıstı. Eşqaşan osınday
«gormondı kokteylden» ayırılıp qalmay paydalanu kerek. Munday
nesep əsirese əyelderdiñ jınıs müşelerin daualauda öte tiimdi (işip,
tampon qoyu degen siyäqtı). Ol auruın basadı, jınıs müşeleriniñ
şırıştı qabıqtarınıñ auruınan tez ayıqtıradı.
3.Künniñ ekinşi jartısındağı jəne keşki nesep kündizgi işip-jegenine
baylanıstı tağamdıq zattarmen qanığadı. Tündegi nesep dertinen
şığadı, onı tañerteñ paydalanğan jön, öziñdi-öziñ emdeu üşin taq sanmen
jut (3-5-7).
4.Təulik boyına büyrektiñ belsendiligi ərtürli bolıp özgerip otıradı.
Tañerteñ jəne kündiz büyrek su şığaradı. Azottı zat almasu önimimen,
elektrolit, tünde süzilgen qışqıl, ammiak, su tekti ion şığadı. Osınıñ
özi de deneni qışqıldandıru üşin köbinese tüngi nesep ıñğaylı degendi
añdatadı. Tüngi nesep qay jağınan alıp qarasaq ta, kez kelgen jağdayda,
auırğan kezde densaulıqtı nığaytuğa paydalı boladı.
5.Bizdiñ denemizde müşelerdiñ belsendiligi jolında quat almasu ürdisi
jüredi, ol nesep quramınıñ sanı men sapasına əser etedi. Mısalı, eger 2
sağatta bauırdıñ belsendiligi artsa, osı kezde bauırdıñ şığaratın
metabolitteri nesepte köbeyedi. Sondıqtan qay müşe bolsın, onıñ
jumıs qızmeti artatın uaqıtın bilu qajet, osı kezde nesebin jinap
alıp, belselendendiru durıs (mısalı, qarañğı, suıq jerge qoyıp nemese
qaynağanğa deyin ısıtıp jəne dereu suıtıp, osı müşeniñ qızmeti artqan
sol kezde paydağa asır). Mısalı, asqazan auırdı delik, onıñ belsendiligi
7-9 sağat arasında artadı. Mine, osı sağat nesebin jiıp alıp,
toñazıtqışqa qoyıp, artınan jaña sauıp alğan süttiñ deñgeyine deyin
jılıtıp, dəri retinde işedi.
Osılayşa auırğan müşelerdiñ belsendi sağatında özinen jinap alğan
nesepti ğana işkizedi.
15.Neseptiñ alğaşqı ortañğı jəne soñğı böligin taq jəne jup sandı
urttam kölemin «Şivambukalpa» traktatınıñ ədistemesinde bılayşa
nusqaydı. Neseptiñ ortañğı böligin aludıñ sebebi mınada: neseptiñ
alğaşqı urttamın jılannıñ basına, soñğısın jılannıñ quyrığına
teñeydi. Jılannıñ bası men quyrığı ulı. Endeşe neseptiñ alğaşqı
jəne soñğı urttamı da ulı degen söz.
Osı zamannıñ tüsindiruşileri: aldımen köp öt şığadı jəne nesep jolı
şayıladı, al soñğı urttamında öt az. Ortañğısındağı öt eñ təuir nətije
beretin üylesimdi öt dep esepteledi. Biz munı öte mañızdı məseleniñ
tağdırın juqaltañ közqaraspen qorıtuğa bolmaydı der edik.
Jumırtqanıñ sarısı nege ortasında jatır degen suraqtı öziñizge qoyıp
kördiñizder me?
Quat küşiniñ ayqın türin «jiıntıq küş-quatı» dep atağan jəne munıñ
bar ekendigi təjiribe arqılı dəleldengen. Denede bolıp jatqan özgeristi
boyına siñiredi jəne ötip bara jatıp zattardı qaynatıp keptiredi.
Jiıntıq quat küşi quıqtıñ qabırğasına soğılıp, ortasında
qoyulanadı. Söytip, quıqtağı neseptiñ ortası jiıntıq küşquatpen
zaryadtaladı, adamnıñ ömir jasına ıqpal etedi. Biz jiıntıq küşquatınan ayrılsaq, ömir jasımız qısqaradı. «Jiıntıq quat küşin»
işip, terige jağıp, denemizge siñire alsaq, ömir jasımızdı uzartuğa
sebepker bolatının esten şığarmauımız kerek. Neseptiñ ortañğı böligin
qabıldauımızdı – «jetistik əkeletin ədis» dep esepteuimiz qajet.
Munımen bar is şektelmeydi. Nesepti işkende biraq jut, ne taq sanmen iş
(3-5-7). Nege? Dıbıs pen səule tolqındarı tüyiskende eki birdey tolqın
birin-biri beytarap etedi ne özara küşeytedi. Birinşiden, paydalılığı
nölge teñ, ekinşisinde küşeye tüsedi. Eger nesepti bölip-bölip işkende eki
tolqın birin-biri joyuı mümkin. Eger birden jutıp jiberse, birin-biri joya
almaydı.
Eki tolqınnıñ paydası sol taq sanmen işkende suyıqtıñ zaryadtaluın
paydalanatındığı. Nağız osı zamannıñ ğılımi negizine süyengendigi.
Munıñ tamırı tereñge ketkendigi sonşa, tipti umıtılıp ketken. Biraq
qazir biz işu erejesin ğılımi negizge süyene otırıp, öz nesebimizdi
aurudı emdeuge paydalana biletin boldıq. Erte zamanğı danalardıñ
neseppen kez kelgen nauqastı emdeu negizine tañ qalasıñ.
16.Adamnıñ derbes dene bitimine köñil-küyi, aqıl-oyı, işip-jegen
tağamınıñ nesepke əseri. Eger işken-jegen tağamıñnıñ köbisi aquız
bolsa, ol ıdırağanda moçevinağa jəne köbisi azottı zattarğa, olar
kezeginde iisi erekşe ammiakqa aynaladı. Sondıqtan dəmi men iisin
anıqtaytın negizgi qozğauşı küşi işip-jegen tağamğa baylanıstı.
Quramında qannıñ boyauı siñgen etpen qorektenetin adamdardıñ minezi
küñgirt, asau, jarıluğa dayın turğan bomba ma deytindey jabayı malğa
uqsaydı. Nesep – işken tamaqtıñ iisi men dəmin ölşeytin aspap-indikator
ispettes. Onıñ dəmi men iisiniñ eñ təuir bolatın tağamdarı – kökönis,
jemis-jidek, botqa, jañğaq, bal, şöp, şay. Şamalı mölşerde et,
jumırtqa, süt, kartop, qurttı durıs üylestirip jese paydalı. Bərinen de
joğarı jılılıqta, öndiriste qısu, sığu arqılı jasalğan balbauırsaq,
aq nan, qant, tort, şokolad, aq unnan jasalğan köje, dəmdi toqaş siyäqtı
önimder densaulıqqa keri əser etedi. 0ziñniñ nesebiñdi işe jürip, qanday
tağammen qorektenu paydalı ekenin sezinesiñ. Munday qayta aynalğan
baylanıs durıs tamaqtanuıña itermeleydi. Uğa bilseñ nesep bərin
üyretedi. Sonımen, sen mınanı iş, ananı qoy dep aytu durıs emes. Bizdiki
negizin aytıp, təjiribeden üyrengendi nasihattau ğana. Damar Tantra ilimi
boyınşa neseppen emdeudi mezgilge səykestendiru qajet. Jauın-şaşın
mol kezde ərtürli jemis-jidektiñ urığın usaqtap, qara, qızıl tuz,
burıştıñ tamırına süt qosıp, aralastırıp işedi. Artınan nesebin
jinap aladı. Jauındı-şaşındı öte salqın kezde danalar deneni
toñudan saqtau üşin burıştıñ tamırı men tuzdardıñ jılu şığaruğa
kömektesetin qasieti bar ekenin bilgen. Sonsın nesepti qabıldap, olardıñ
ziyändı əreketin de aldın ala bilgen.
«Qıstıñ suıq kezinde qurğaq imbir, kristaldandırılğan, ərtürli
beynege səykestendirilgen qant» qurğaq imbir, jemis-jidekterden
şıqqan nesep deneniñ jılu şığaratın sapasına jağday jasaydı. Jemisjidek terminalı jəne qant olardı deneniñ ərbir «burışına» jetkizip
beredi.
Ərtürli dərilik zattardı paydalanudıñ basqa da nəzik qasietteri bar.
Mısalı, jusan. Jusandı ermendi qaynatıp paydalansañ, ol denedegi körjerdi eritip, bakteriyälardı joyu qasietimen erekşelenip qana qoymay, ol
nesepten tipti erekşe basqa zattar jasap şığaradı. Onı qayta
paydalanğanda dertke tañdamalı əser etip, küşeye tüsedi. Dert denege
«kapsula jamılğan» nemese belsendi satısına jetpegen kezde nozadammen
emdeudiñ bir türi – basqaşa eşteme emes. Sonımen, odan şıqqan nesepti
qaytalap işe berse nemese terisine ısqılap jaqsa, odan da tereñge ketedi.
Neseptiñ qasietin asırıp, əserin küşeytu üşin bidaydı köktetip, 2-3 kün
may, burış, tuz qospay jese, daualau qasieti arta tüsedi. Onı balmen
qosıp jese, nesebin qaynatqan şöptiñ tunbası ma dep qalasıñ.
Aşıqqan kezde birden-bir sirek nağız tamaşa nesep payda boladı.
Aşıqqan kezde dene işki maydı, deneniñ aquızın keton denesinen de
tartadı, amin qışqılı tüziledi.
Sondıqtan kör-jer öte köp bölinip şığadı, nesep onımen qanığadı.
Onday nesepti qabıldasa, özinde jinalıp qalğan kör-jerdiñ bərin aydap
şığaradı. Uqsastar-uqsastarğa əser etetin jasırın jatqan auru
oşaqtarın emdey aladı. Onday şığudıñ uaqıtı molayğan sayın tereñde
süyek torlarına deyin orın tepken kör-jerdi deneden molıraq aydap
şığaradı. Sonımen, nesep kör-jermen, tuzdarmen barınşa qanıqqan,
tipti artqı nəjisinen de şığadı. Söytip, tik işektiñ de işin tabiği
tazalaydı. Eger burınnan toq işek pen bauırıñdı tazartıp jürgen
bolsañ, munday tazartıp aşığu 20-küni bitedi jəne nesebiñniñ dəmi
qalıptı sapasına keledi. Sondıqtan neseptiñ dəmi deneniñ tazarıp
bitkenin habarlap, aşığudı toqtatuğa bağıt beredi.
Köñil-küy oy men dene bitimine, bizdiñ saulığımızğa qanday ıqpal etetinin
bilu üşin deneni tereñ zertteu qajet.
Aydıñ aynalımı kezindegi adam denesi bölikteriniñ belsendiligi. Şığıs
kün tizbesimen aydıñ orağı körinui 2-si alğaşqı 72 qonaqta bauır, öt
qabı, 18 kün kökbauır belsendi – uyqı bezi jəne asqazan. Arı qaray
jürek, aşı işektiñ qızmeti belsendi. 18 kün kök bauır, uyqı bezi belsendi.
Tağı da 72 qonaqta ökpe-toq işek belsendi. Jəne 18 künnen keyin 72 qonaq
büyrek, quıq belsendiligi artadı.
Qazirgi zamannıñ institutı Makarişi Ayurvedtiñ burınğı zamanğı
şındığın rastap berdi. Adamzat negiziniñ öris-ayası köñil-küy, oyın
basqaradı. Kvanttıq deñgeyde ərbir oydan kvant fluktuatsiyäsı payda
bolıp, qorıtındısında fizikalıq dene jasaladı. Mısalı,
qorqınıştan adrenalin, quanıştan endorfin payda bolatını siyäqtı.
Osı zattar fiziologiyälıq müşelerge ərtürli ıqpal etedi. Olardıñ
nesepke ötui zañdı jəne ne ulı, ne dəru em bolatını bar. Praktika
körsetkendey, auır qasiretten, teris köñil-küyden ziyändı zattar payda
boladı. Osınday zattarmen qanıqqan nesep qayta qabıldağan kezde
ulandıruı mümkin. Quanıştı köñil-küy kezinde nesepti jaylı zattarmen
qanıqtırıp, qayta qabıldağanda balzamday köñil jubatatın boladı.
«Şivambukalpnıñ» neseppen emdelip əuestenuşilerge sezimin igere bilu
jöninde eskertui tegin bolmasa kerek.
Sonımen, sanalı türde köñil qoştığımen-aq işiñde sauıqtırğış dəri
jasap şığarıp, neseppen birge qayta qabıldaytın bolasıñ. Köñil-küydiñ
küyrep qalğan qasiretke uşırauınan keyin şıqqan nesepti işuge
bolmaydı degen qorıtındığa keledi. Kem degende 1-2 kün ötkizu.
0mir tirşiliktiñ ıqpal etetin üş printsipi bar. Olardı «Doş» dep ataydı.
Ərbir adam balasında olar qatal erekşelenedi. 0ris ayası jüyesindegi
deñgeyi (yağni sana) – fizikalıq denemen barlıq adamnıñ denesin jönge
saladı. Biraq uaqıtımen tamaqtanu salauattı ömir saltı negizinde
oylaudıñ tömengi satısında bolğandıqtan, öris ayası men fiziologiyälıq
deñgeyi arasındağı üylestik buzıladı. Bul ərtürli dimkəstik pen
nevrozdan bastap, es-aqıldan adasu, diabet, rak aurularınıñ birine
şaldığumen belgi beredi. Birneşe kün dem alıp öz jeke basınıñ dene
bitimine səykes tamaqtanıp, eş nərse oylamay tınış jatıp, öz nesebin
qabıldap, üzip alğan aqıl-es pen dene baylanısın jalğap, bögeuilden
ayığıp, tolıq küş-quatın jinap, tvorçestvolıq bağdarlamaların iske
asıruı orındı. Bul arada bizdiñ nesep – ötkizgiş, tekserip jöndeu
əreketin orındaytın dene mindetiniñ tepe-teñdigin tauıp, köñilküyin
tınıştandıradı.
17.Nesepke aydıñ aynalımı men jıldıñ mezgildik erekşeliginiñ əseri.
Deneniñ tirşilik mindetine jağday jasap, aydıñ tsikli jıl mezgilinde
bizdiñ dene mindetin qalay atqaratının bilu arqılı nesepti sauattı
paydalanuımız qajet.
Ay men Künniñ tartılıs küşiniñ əserimen Aydıñ aynaluı kezinde adam
denesi mindetiniñ belsendiligi bılayşa özgeredi.
Birinşi jetilikte (bir aptadan artıq emes). Birinşi üştiginde bas, bet, mi,
joğarğı jaq, köz; ekinşi üştiginde – tamaq, moyın, qulaq pen tamaq
quısın jalğastıratın Evstahiy tütigi, moyın omırtqaları; soñğı
üştiginde – iıq, qol, şıntaqqa deyin, ökpe, jüyke jüyesiniñ belsendiligi
artadı.
Ekinşi jetiliginde adam denesiniñ mülde basqa müşeleriniñ belsendiligi
üşinşi, törtinşi tsiklinde öziniñ üylesimdiligine səykes artadı.
Neseppen emdelu jolı
Biz adamnıñ denesine nesep jibermes burın, budan burın bizdiñ denemiz
onımen kezdesken, kezdespegendigin bilgenimiz jaqsı. Biz bala kezden
bastap-aq nesep denemizge tise, bılğanıştı dep dağdılanıp kettik.
Nesepti aram suyıqtıq, denege kereksiz tastandı tipti, «sidik» deudiñ özi
qulaqqa jat «jaman» söz retinde qabıldandı. Biraq biz balalıq şaqtıñ
alğaşqı jıldarında neseppen ünemi janasıp, orağan şüberekke kişi
dəret alamız. Munıñ bəri özinen-özi tüsinikti. Ana qursağında jatqanda
munda tañğalarlıq körinis şığadı. Adam aminotikalıq suda jüzip
jüredi. Onı jutadı, onıñ işinde közin de aşadı. Ol su bizdi işimizden,
sırtımızdan qorşap alğan. Eñ joğarğı mölşeri (6 ay bolğanda) 2 litrge
deyin baradı. Ol su qaydan payda boldı. Aminotikalıq sudı betaşar su
dep ataymız. Nəreste men ananıñ denesine qosılıp ketken. Nəreste öziniñ
büyregi arqılı sırtqa şığaradı. Söytip, kişkentay nəreste öziniñ
nesebinde jüzip jürip, jutıp, siñiredi.
Betaşar sudıñ quramı qanday? Onıñ quramında qant – 27 %, moçevina –
28 %, tuz – 1 %-ğa juıq, bul quramı toqtamdı, organikalıq zattar 0,5–4
%, (aktiniyä tuzı nemese tori), radioaktivter, dərumen, gormondar da bar.
Sıbağalı salmağı 1,007-1,008 g/smi, RЊ– əlsizdeu siltili nemese beytarap
keledi.
İ.A.Arşavskiy jəne basqa ğalımdar nəresteni qorşağan suyıqtıqtıñ
onı tamaqtandıruğa da qatısı bar dep esepteydi. Tamaqtandıru terisi
arqılı da, auzımen de jüredi. 6 ay bolğan nəreste barmağın sorıp jatadı
– işeginde toñğaq bar. Onıñ ösip eseyüine gormondar men radioaktivti
zattar kömegin tigizedi.
Sonımen, nəresteniñ mañayındağı suyıqtıq pen neseptiñ quramı birbirine uqsas keledi, eger neseptiñ işine qant ne bal salıp eritse,
uqsastığı molaya tüsedi. Osılayşa tibettikter retseptiniñ şeşimi
tabıldı. 0mir jasıñdı uzartu üşin nesepke qant, bal qosıp iş. Ol bizdi
tamaqtandırıp qana qoymaydı, nəreste kezimizde ana qursağında jatqanda
ol bizdiñ ömir süru ortamız bolğan.
Sonımen, nesepti işimizge de, sırtımızğa da qabılday otırıp, sanalı
türde denege birtalay qolaylı jağday tuğızamız. (Onday jağdayda biz
jarıq düniege kelmey turıp bolğanbız) sonıñ arqasında sırtqı
qolaysız jağdaylardan tuındağan köptegen dertterden ayığamız. Osı
qısqa bolsa da nusqa körneki dəlel; nesepti sırtqa da, işke de paydalanuğa
boladı degendi añğartadı.
Nesepti işip qabıldau
Nesep auızğa tiisimen zalalsızdandıradı, şiru barısın toqtatadı, tamaq
bezin jazadı. Eger auızdı (1-5 minut) şayıp otırsa, şırış qabatın
bekitedi, yağni nığaytadı, tisterdiñ şiruin de toqtatıp, tamaq bezin
mikrobtan tazartadı. Nesep tamaq bezine janasqanda, osmos arqılı
bezdiñ şırıştarın özine sorıp alıp, mikrobtardan arıltadı. Eger 30
minut şayıp otırsañ, neseptiñ quramındağı mikroelementter tiske ötip,
tisterdiñ emalın da nığaytadı. Munday şaranı köbinese uyıqtar
aldında jasau öte qolaylı.
Auızdı neseppen şayğanda tistiñ tübin tazartadı. Munda da tistiñ
tübindegi qandı iriñdi sorıp alıp, neseptiñ quramındağı tiste jetispey
jatqan mikroelementter tistiñ tübine ötip, joğın toltıradı.
Auız quısındağı nesep jarıq quatın siñirip, denege qosımşa oñtaylı
ıqpal etedi. Auız quısınan öñeşke ötip, öñeştiñ de işin tazartadı.
Asqazanda köp turmaydı (eger aşqarında ne tamaq aldında işse), munda
da paydalı isterin jasaydı. Aşı dəminiñ arqasında onı eritip, özine
tartatın qasietimen dertti şırıştardan asqazandı tazartadı. Osmostıñ
əserimen sekret şığaratın jasuşalardağı silekey şırıştardı özine
tartıp, ol jasuşalardıñ qızmeti jaqsaradı. Onıñ quramındağı
ferment, gormon, auruğa qarsı zattarı emdeuge jağday jasap, şırış
qabattarın nığaytadı, neseptiñ qışqıl qasieti men asqazandağı jaranı
basadı. 0ytkeni, asqazan jarası – jaralanğan jeriniñ as siñire almay,
küş-quatımen tolıq qızmet istey almağandıqtan, siltilik əserinen jara
payda bolğan protsess. Al nesepti qabıldau – tereñ batıl şara
qoldanumen barlıq məsele şeşiledi, ultabar men asqazan jarası
jazıluı osını dəleldeydi. Biraq neseptiñ quramındağı tuzdardıñ az
bolğanı jön, sondıqtan asqazan men ultabardağı jaranı emdeu kezinde,
as tuzın mülde paydalanbay, tek kökönis, onıñ jaña alınğan şırının
jəne botqa işu kerek. Eger asqazanda tüymeşik bolsa, onda tamağıñ
neğurlım as tuzımen qanıqqan (tamaqta as tuzı mol bolsın) boluı tiis.
Sondıqtan nesepti alğaşqı mölşeriniñ ekiden birin, üşten birin, törtten
birin qaldırıp, sol tuzı molın iş. Joğarı temperatura men biologiyälıq
belsendi zattar asqazannıñ şırıştı qabatına küşti əser etetindikten,
asqazan jarasına işetin nesepti alu üşin kökenistermen tamaqtanıp,
botqa jeu dayındığın jasağanday isteu kerek.
Nesep asqazannan keyin ultabarğa ötip, odan aşı işekke quyıladı.
Joğarğı əserin munda da qaytalap tazartadı, jarasın jazadı,
tüymeşikterin juladı. Munıñ bəri asqa təbetti jaqsartıp, dene salmağın
qalpına keltiredi. Nesep işektegi mikrofloranı qalpına keltiredi,
bakteriyänıñ üylesimsizdigin joyadı.
0te köp işpese nesep aşı işekten əri qaray ötpeydi. Eger öte qalsa, işekti
bosatıp, işti aydaydı. Biraq bul da alğaşqı 1-3 aptada körinis beredi.
Arı qaray nesep denege siñip, iş ötu azayıp, tabiği jağdayğa tüsedi.
Sonımen, aşı işekte nesep suyıq zattarmen aralasıp, suyılıp, osmos
qısımınıñ saldarınan ulpa aralıq suyıqtıqtarmen teñesedi de denege
siñe bastaydı. Denede ziyändı zattar işektiñ qabırğasında qalıp, aşı
işek sırtqa şığaratın mindetin orındaydı. Söytip, neseptiñ tazartu
əreketi onı qaytalap işumen dəleldenedi. Layı joğalıp, möldir bolğan
nesepti qayta işkizseñ, qayta şıqqanda ol ziyändı zattarmen laylanbay-aq
artıq su siyäqtı bolıp şığadı. Işekte ol siñip, qanğa ötedi. Osı arada ol
zattardıñ emdik qasieti qalıptasadı. Tañerteñ aşqarınğa işken nesep
siñgende ülken özgeriske tüspeydi. Al kündiz işken nesep asqorıtu
fermentteriniñ əserimen özgeriske tüsedi, nətijesinde gormondar men
dərumenderdiñ belsendiligi belgili bir dərejede tömendeydi.
Qanğa siñgen nesep onı suyıltıp, işek-qarın jolımen bauırğa ötedi. Eñ
alğaşqı, eñ paydalı əserdi sol bauırğa jasaydı. Bauır tazaradı, qızmeti
qalpına kelip, öttiñ tutqırlığı azayadı. Sarı aurumen auırğandar
nesebin işkennen keyin bauır qızmetiniñ tez jaqsaratını mine, sondıqtan
boladı.
0ttiñ suyıluı retsiz jinalğan kezdeysoq qosındılar ağısı toqtap turğan
öttiñ uyıp qalğanı da birte-birte eri bastaydı jəne sarılıp taraydı.
Eger öt jolında tas bolsa, jeke öziniñ nozadamımen birte-birte erip
joyıladı. Söytip, öz nesebi quramındağı bölşekter qanmen aralasıp,
barlıq denege tartıp, ər türli oñdı əser etedi. Bezderdiñ işki sekretsiyäsı
arqılı gormonaldıq basqaru arqasında qayta qaytu baylanısı dıbıs
jəne səule tolqındarı özara tüyisip, eritu küşiniñ əser etuimen auru
oşaqtar təuirlenedi. Uyıp qalğan jəne qantamır qabırğasındağı
aterosklerozdardıñ tompayğan töbeşikterin de eritip jiberedi. Moçevina
da denede kölkildep, toqtap turğan suyıqtıqtardı aydap şığadı. Keşe
betiñ isiñki edi, bügin joğalıp ketipti deuge tura keledi. Qaterli isikke
qarsı küşter alğaşqı oşağına birden enip, basımdıq jasap, aldın alu
şarasın qoldanadı, jürek, büyrek qızmetine dem beredi. Denege ərtürli
ıqpal jasap, densaulıq ahualın jaqsartadı.
Nesep bizdiñ denemizdiñ barlıq bölikterin aralap ötip, artıq taza
suyıqtıqtardı büyrekte tüzedi. Büyrek toqımaların daualap, tazartadı.
Eger adamnıñ denesinde bir müşe ıdırap, qabınğan bolsa, nesep
totıqtandıru ərketimen qayta paydalanu amalımen oğan basımdıq
jasaydı, ıdırağanın qalpına keltiredi. Eger balanıñ nesebin işseñiz,
oğan joğarıda aytılğandardıñ üstine jasartatın, immunitetti
küşeytetinin qosıñız.
Nesepti işip, paydalanu ədistemesi. Nesepti işuden burın onıñ negizgi
erejesimen tanısıp al:
a) Aşığu kezdegiden basqa uaqıtta tañerteñgi neseptiñ tek ortañğı böligin
iş;
b) Nesepti bölmey, biraq ret juta sal. Sonda eki tolqın tüyilisinde özara
əser etuiniñ paydasın köresiñ;
v) Əsirese 3-4 sağat aralığındağı nesep asa paydalı;
g) Sırlı ıdısqa su quyıp, suıqqa qoyıp, beti qaymaqşığanda barlıq
muzın alıp tastap, sol ıdıspen qayta qatırıp, ortasında qalğan sudı
tesip tögip, muzın eritip iş. Onday sudan joq degende künine bir litr
işseñ öte jaqsı;
d) Eger dəri işip jürseñ nesep işpe. Dəri işip jürip nesep işkiñ kelse,
dəri işudi toqtatqannan joq degende 2-4 kün keyin iş;
e) Neseppen emdelip künine üş-tört ret işip jürseñ, tuzdalğan tamaq
jeme, aquız tamağın azayt. Sintetikalıq, tazalanğan tamaqtardan bas
tart. Olar: qant, mayda tartılğan un tağamdarınan, konservlengen,
şujıq, irimşikten, qaysıbir adamdardıñ sütten jasalğan tağamdardan bas
tartqanı maqul. Dəmdi tağamdar neseptiñ iisin, dəmin ıñğaysız etedi.
Osınday tağamdardan bas tart.
1.Auız quısı men tamaq bezin tazartu üşin jaña şıqqan neseppen auız
quısın 0,5-2 minut şayqap tazala. Tamaq bezi iriñdegen jağdayda auız
quısı men tamağıñdı jaña şıqqan neseppen bir minut şayıp bolğan soñ
½ nemese ¼ bulanğannan qalğan neseppen şayqa.
2.Tistiñ sırtqı qabığın nığaytu üşin jaña neseppen tisti 30 minut şay.
½-i qalğan bulanğan neseppen şayuğa da boladı. Qanday nesep qolaylı
ekendigin öz təjiribeñmen tañdap al. Köp uaqıt şayıp otırudan tildiñ
üstinde jatqan dəm sezu aymağı qosımşa emdeledi.
3.Asqazan men ultabardı emdeu üşin jaña nesepti aşqarınğa jəne
tamaqqa deyin künine 2-3 ret 100 gramnan iş. Birte-birte jaña neseptiñ
bulanğan alğaşqı köleminen ½-i, qalğan 80 gramın jañasına 20 gramm
bulanğan ½ qalğan nesepti qosıp iş, 2 künnen keyin 70 gramm jañasına 30
gramm ½-i qalğandı qos jəne arı qaray solayşa bir paydası köringenşe
işe ber. Budan basqa balanıñ suıqqa belsendirilgen nesebin paydalanuğa
boladı. Barlıq neseptiñ osınday türleri şırış qabatın nığaytuğa,
jaranı emdeuge qajet. Salauattı ömir saltın saqtap, tamaqtanudı rettep
tərtipke salu jön. Eger aurudıñ sebebin tapsañ, paydasın qısqa merzim
işinde köre alasıñ.
4.Asqazan men işekterdegi ərtürli isikter men tüymeşikterden qutılu üşin
alğaşqı köleminen bulanğanda qalğan ¼ nesepti paydalan. Biraq birtebirte jaña neseptiñ bulanğanın kündelikti azdap qosıp, jañasın azaytu
amalımen, mısalı, alğaşqı küni 90 gramm jañasına, 10 gramm bulanğan
(¼-den) jəne osılayşa kün sayın 20-30 grammğa deyin ¼ bulanğanın
qosıp, jañasın 70-80 grammğa deyin azaytu amalın qoldan. Nətijesin
körgenge deyin jasa. Onday nesep işkende tuzdalğan jasandı, öte ıstıq
ortada öñdelgen, dəmdi tağamdardan bas tart. Işip-jegeniñ tabiği tağamdar
bolsın.
5.Aşı işektegi disbakteriozğa basımdıq jasau üşin künine 2-3 ret jaña
nesebiñdi iş, nemese nesebiñdi tamaqqa deyin 50-100 gramnan iş. Aşıtqı
qosqan tamaqtan aulaq bol.
6.Bauırdıñ öt, tas auruların emdeu üşin tamaqqa deyin künine 2-3 ret 50100 gramnan, bir ret iş.
7.Kez kelgen juqpalı aurulardı emdeu üşin tağı da bir 50-100 gramnan iş.
8.Gormonıñ buzılğan kezde immunitetti köteru üşin 50-100 gramnan
künine 2-3 ret iş.
9.Büyrekti emdep daualau üşin 8-degidey iş.
10.Aldın alu maqsatımen tamaqqa qosımşa retinde künine 2-4 ret 100-den
200 gramm iş.
11.Işek-qarın jolın tez tazartu üşin künine jinalğan neseptiñ bərin 2-4
kün boyı iş. Bir aptadan keyin qaytalasañ öziñe jaqsı. Osılayşa nesep
işudi aydıñ 2-4 jetiliginde iş. Jay nesepti küşeytu üşin bulandırılğan
½-i qalğan nesepti paydalansañ tipti jaqsı.
12.Jürek auruı kezinde nesepti aydau üşin denede isik bolsa, 8-degidey iş,
keyin jeñildengenge deyin iş.
Nesepti toq işekti şayu arqılı qabıldau
Eger biz nesepti işkende işek-qarın joldarınıñ negizinde joğarğı
böligine əser etsek, işekti şayıp paydalanğanda tek toq işekke əser etedi.
Işek-qarın joldarının qızmetin tolıq jaqsartuğa mümkindik beredi.
Qarapayım nesep, qaynatılıp, bulandırılğan ½–¼ alğaşqı kölemnen
qalğanı, balanıñ suıqpen belsendiligin arttırğan mikroelementtermen
qanıqqan nesebi işekti şayu üşin eñ təuir amal-ədister. 1-de qauipsiz,
mölşeri köbeyip ketetin mümkindik joq. 2-de toq işektiñ işin
zalasızdandıradı, işektiñ işin türşiktirmeydi. 3-de toq işektiñ juqpalı
mikrobtarın basındırmaydı, toq işektiñ ortası RЊ tabiği qalpına
keledi, qalıptı, mikroflorağa ziyänsız. 4-de, osmos arqılı işek
quısınan sudı siñirip, toq işektiñ qabırğasın tazartadı. 5-de, öziniñ
qabınuğa qarsı qasietimen nesep tüymeşikpen bülingen şırıştı
qabatın qalpına keltiredi.
6-da, toq işekte meken etetin parazitterdi tübirimen basqağa ziyän
keltirmey, sığıp şığadı. 7-de, jüginen jeñildegen toq işek qızmetin
qalpına keltirip, jeke öziniñ energetikasın ğana joğarılatıp qoymay,
immunitettik qorğauğa da jağday tuğızıp jasın uzartadı.
Toq işekti şayu arqılı nesepti paydalanu ədisi
1.Toq işekti tazartu üşin bərinen de artıqşılığı sol işekti şayu ədisin
öziñniñ nesebiñdi paydalanu aldında jılıtıp alıp, eskisin qaynatıp,
jaña sauğan süttiñ jıluına deyin salqındatıp paydalan.
Paydalığına səykes onday klizmağa köp emes, bir jolğığa 1/500 litr
jetedi. Arı qaray işti bosatqan soñ (10-15 ədisti) bir künnen keyin tilekke
səykes klizmanı bulandırğannan qalğan neseppen jasasa, tipti de
artıqşılığı joq. Munıñ mölşerin 100 gramnan bastap birte-birte ərbir
emşara sayın 50-100 gramnan qosıp otırıp, 500 gramğa jetkizse jetedi.
500 gramğa jetken soñ qanşa qossañ, sonşama azaytıp otırıp bitiresiñ.
Arı qaray bir-birine uqsas işti şayuğa ər türli suyıqtıqtardı
paydalanuğa boladı. Nauqastıñ hal-jağdayına nemese aydıñ aynalımına
uştastırıp ekinşi, törtinşi jetiliginiñ erekşe künderi jasau jaqsı
nətije beredi.
Tolıqtıru üşin nesepti tuzben, teñiz kapustasımen, mikroelementtermen
qanıqtıruğa boladı nemese şöp, şay qosadı (şöptiñ türi köp bolğan
sayın əseri arta tüsedi). Qorıtındısında eki litr alasız. Onıñ mölşeri
500 g mikroelementtermen jəne tuzdarmen qanıqtırılğan, ol jaqsı
saqtaladı jəne iisi de bölek boladı.
2.Mikroelementtermen toydırıp, deneni daualauğa jağday tuğızu üşin
20-50 gramnan ğana mikroklizma jasau üşin ərtürli şöpterdiñ tunbası,
teñiz qırıqqabatı jəne basqa qospalar jaqsı paydalı boladı.
3.Tüymeşiktermen, parazit, basqa da buzılğan toq işektiñ sırqattarınan
qutılu üşin birinşisin paydalan.
4.Iş qatudanıñ aldın alu, toq işektiñ qozğalısın qalpına keltiru üşin
qaynalıp bulandırğan alğaşqı köleminen qalğan ¼-inen 100 grammnan
alıp, iş qatu tüzelgenşe paydalan. Salauattı ömir saltımen tamaqtanuğa
köñil audar. Iş qatudıñ sebebin anıqta. Eger munı istemeseñ, klizmamen
işekti şayudı toqtatqan soñ iş qatu qayta aynalıp soğadı. Qaynatıp
bulandırılğannan qalğan nesepten qorıqpa – bol tabiği amal, ol deneni
büldirmeydi jəne oğan üyrenip ketu degen bolmaydı.
Nesepti murın arqılı qabıldau
Deneni suıqtıru üşin öte küşti amaldardıñ biri alaqanıñdı quıstap,
jaña nesebiñmen toltırıp, eñkeyip turıp, murnıñmen sorıp, basıñdı
köterip, şalqalap auzıñmen tök. Osılayşa üş qaytara sorıp, üş qaytara
tök, yogtardıñ munday tazartu şarasın netti dep ataydı.
Murın quısı sezim talşıqtarımen jabdıqtalğan. Şırıştı qabatımen
barlıq dene müşelerin reflektorlıq baylanısı arqılı jalğastıradı.
Söytip, murınnıñ şırıştı qabatın türşiktiredi. Ərbir jeke
müşeleriniñ qızmeti arqılı denege əser etedi. Osığan baylanıstı HH
ğasırda murınnıñ işin qızdıru ədisimen jılu jiberip, baylanıstı
deneniñ qızmetine jağday jasağan İis qabıldağıştarı köbine-köp
gipotalamuspen tikeley baylanıstı, ol gipofizben birigip, işki sekretsiyä
şığaratın bezderge baqılau jasaydı. Biz alaqanğa quyıp alğan nesepti
murınmen tartıp sorğanda, ondağı (gormon, ferment, dərumen, moçevina,
tuzdar, tekseretin zattar, t.b). şırıştı qabattağı iis sezu jasuşaların
türşiktiredi. Ol öz kezeginde gipofizge özgeşe ıqpal jasaydı. Budan
basqa neseptiñ quramındağı zattar murınnıñ kerege köz süyekteri arqılı
miğa tura baradı jəne özi tura əser ete aladı. Jalğasqan şınjır
gipotalamus – gipofiz – endokrin jasuşaları – bezder – müşe
jasuşaları arqılı arı qaray osı ıqpal bükil denege taraydı.
Neseptiñ quramındağı keybir zattar bükil denege dem berip paydasın
tigizedi. Mısalı, ammiakpen tınıs alğan adamnıñ qızmeti
joğarılaytını zertteumen dəleldengen. Ammiak adamnıñ tüzgen
nesebinde barşılıq, al jılı jerde köp kün saqtalsa öte artadı.
Sonımen, yogtardıñ murınmen sorıp, ərtürli «silekey», «öt», «jel
quzdardan» payda bolatın dertten ayıqtıradı degeni qazirgi ğalımdardıñ
zertteuimen dəleldendi. Denege jağday jasau üşin köp turğan neseptiñ
buın iiskeu öte paydalı. İiskep qana qoymay, uzaq uaqıt sol bumen tınıs
alıp turu bükil denege dem beredi. Bul arada Armstrongtıñ eski neseppen
bükil deneni eki sağat sılap-sipauğa bergen aqıl keñesi jartılay bolsa da
ras. Nauqas adam eki sağattay ammiaktıñ iisimen dem alıp jatsa denesi
nığayadı.
Qayta qaytu baylanısı turalı eskertu jasauğa tura keledi. Birinşi qayta
qaytu baylanısı auız arqılı iske asadı. Endokrin bezderiniñ şığarğan
zattarı qanğa, qan ağısımen gipotalamusqa jetedi. Oğan əser etip, əri
qaray önim tüzudı jönge saladı. Eger qanday bir jağdaymen baylanıs
üzilse, gipotalamustıñ sezimi jas ulğaya azaya beredi.
Munday jağdayda nesepti auızben qabıldaudıñ paydası az. Gormondardıñ
işek-qarın jolındağı, bauırdağı belsendiligi artadı t.b. Eger nesep «mi
esigimen» kirse, jutqınşaq pen murın quısınıñ qosılğan jerimen barsa,
bul arada eki eselegen qayta qaytu baylanısı iske qosıladı: a) tura iis
qabıldağıştarınıñ türşiguimen; b) zattardıñ iş quısına tura
baruımen birge jəne kerege köz süyekteri arqılı sorılıp ta baradı.
Sondıqtan bizdiñ densaulığımız turaqtaladı, uzaq uaqıtqa sozıladı.
Nesepti murın, qulaq arqılı paydalanu ədisi
1.Deneni emdeu jəne aurudıñ aldın alu
Jutqınşaq pen murın quısınıñ qosılğan jeri tamaq dep ataladı.
Deneniñ qanşalıqtı dərejede zaqımdalğanına baylanıstı künine onı 12 ret qarapayım ədispen şayıp, juıp otıru kerek. Eger neseptiñ
quramında tuz öte köp bolsa, tamaqtı türşiktiredi – onda jılı su quyıp
suyıltu jön. Al aldın ala saqtanu üşin öziñniñ jaña nesebiñdi paydalan,
ne balanıñ suıq jerge qoyıp belsendiligi arttırılğan nesebin qoldan
(paydalanar aldında jılıt). Emdeu üşin körsetilgen amaldardan basqa
qaynatılıp, bulandırılğan ½, 1/3, ¼ jaña neseppen aralastırılğan
nemese aralastırılmağan nesep te boladı.
2.Eske saqtau, köru, midı tazartu, iisti qalpına keltiru. Ərtürli nesepti
künine birneşe ret murınğa 5-ten 20-ğa deyin tamız.
3.Qulaq auruınıñ aldın alu jəne estu qabiletin qalpına keltiru.
Neseptiñ ər türinen qulaqqa 5-10 tamşıdan tamız. Neseptiñ ər türin
tañdap körip, öziñe jaqqanın ünemi tamızıp jüru abzal.
4.Neseptiñ buımen tınıs alu. Eski nesep (azdağan ammiak iisi bar) deneniñ
jumıs qabiletine dem beru, jağday tuğızu üşin qoldanıladı. Atalğan
nesepti maqtağa siñirip, biraz iiskep tınıs alıp otır. 0kpege tüsken
juqpalı dertti emdeu jəne ökpege jinalğan suyıqtıqtardı şığaru üşin
eski neseptiñ buımen 5-15 minut tınıs al.
Tvorçestvolıq mümkindigiñdi arttıru üşin de qaynatıp bulandırılğan
neseptiñ iisin iiskeu paydalı. Ol üşin eski şığıs traktattarında dindi
öte taza ustansaq, adamdardıñ nesebin iiskep otır delinedi. Men aytar
edim:
«Moldanıñ üyiniñ qazanınan şoşqanıñ bası şığıptı» degen de söz bar.
Öziñniñ ne jas balañnıñ nesebinen taza eşnərse joq.
Al seksualdıq əreketti arttıru üşin qarsı jınıstı adamnıñ jaña
nesebin qaynatıp, sodan şıqqan bumen tınıs aladı.
İis – adamnıñ alğaşqı biologiyälıq qajettilik, tüysik ortalığına əser
etip dem beredi.
Əyelder denesiniñ iisi onıñ aylıq belgisiniñ aynalımına, dərejesine,
uaqıtına baylanıstı. Osığan deyingi iis onıñ seksualdıq quştarlığına
səykes özgeredi.
Əyeldiñ jınıs müşesinen şığatın kopulin iisi jigittiñ jınıstıq
qumarın qozdırıp, küşti jağday jasaydı. Nesepke qosılıp, olar üsteme
«qozdırğışqa» aynaladı. Jeñil minezdi jürgiş əyelder) ortağasırlıq
Evropada özderiniñ jınıs müşesiniñ sekretsiyäsın iis may retinde
moynına, qulağınıñ tübine jağıp, aşınalarınıñ qumarın özine tartudı
oylastırğan eken.
Jınıstıq qatınasqa köñili aumaytın əyelder jigitterdiñ nesebin iiskeui
durıs eken.
Teri jamılğısınıñ müşeli qurılısı (segmentatsiyä)
Adam denesiniñ payda bolğan alğaşqı kezeñinde-aq ortalıq jüyke jüyesi
bölikterge bölingen. Osılayşa julın tutas 32 bölikke bölinedi. Köptegen
jüykeler arqılı mi segmentteri (bel, arqa jəne mi) teriniñ özine layıqtı
bölikterimen baylanıstı. Nətijesinde teriniñ dəlme-dəl ərbir böligi
midıñ naqtılı böligimen, işki müşelermen, osı böligi baqılaytın jəne
süyek bulşıqet jüyesimen baylanıstı.
Asqınıp bara jatqan derttıñ barısına əser ete alatın fizikalıq
agenttikti durıs tañdap qoldanudan bölşek – reflektorlıq ədistemeniñ
paydasın bolatındığı belgilengen.
«Titirkendirgiş fizikalıq agenttiñ» köp türiniñ işinde aurudıñ
biologiyälıq jañğırığı üşin köbinese öziniñ nesebinen artığı joq.
Bul (dıbıs pen səule tolqını tüyiskendegi özara əser etui – nozadammen
emdeu jöninde) tolıq tüsinikti. Biraq nesep işki müşelerge ne arqılı,
qalay ötedi? Su sırttan da, işten de teri arqılı birdey jıldamdıqpen
öte aladı degendi ğalımdardıñ zertteui körsetti.
Adamnıñ terisinde öte köp qabıldağıştar bar. Olar akupunktur nüktesi
mañayında ornalasqan. Qabıldağıştar – joğarı molekulalı ayqın
küydegi aquız. Aquız qabileti küşti akupunktur jüyesine sırtqı
titirkendirgiş bolğandıqtan, quat küşi jəne habardı ötkizip jetkizedi.
Akupunktur kanalı quat ötkizgiş-üdetkiş, munda jıldam ağu nətijesinde
teriniñ sırtındağı suyıqtar deneniñ işine tez quyıla aladı. Bul
neseptiñ teri arqılı deneniñ işine siñuiniñ eki ədisi.
Tabiğattıñ kezdeysoq əser etetini tağı bar. Bul qubılıstıñ (ömirde sirek
kezdesetin nərseniñ) mañızı dəriniñ aqparattıq – quattıq qasieti
keñistikke tolqın siyäqtı taraladı. Eger osı səulelenu basqa zatqa tüsse,
oğan səule quatınıñ jartısı siñedi, siñiruşi zat səule şaşuşı zattıñ
qasietin ielenedi. Nesep işki denege habar ötkizuge öte qolaylı üşinşi
ədis. Sonımen, zertteuge süyenip, aytar bolsaq, terige qandayda bir dərini
qoldanudan soñ 3 sekund ötpey-aq reaktsiyäsı bilinedi.
Teride ne ornalasqan. Teride ter, jas jəne may bezderi bar ter bezderiniñ
barlığı şamamen million. Təuligine 300-800 millilitr ter şığaradı,
erekşe jağdayda 1,5 litrge deyin jetedi. Ter bezderi köbinese alaqan,
taban, mañday keude, iş, bilek terisinde jatadı, ter şığaratın betiniñ
kölemi şamamen 5 şarşı metr. Osı bezder şığaratın terdiñ quramında
moçevina köp (bir litrinde bir gramm) jəne basqa da mineraldıq tuzdar
barşılıq.
Jas bezderi jas sekretin şığaradı, olar jarağa əser etip, jara tez
jazıladı. Jaranı jaspen sürtkende jazılu jıldamdığı 30 %-ğa
köbeygen. Bul ne arqılı jetken jetistik? Jastıñ sekretinde jaranıñ
jazıluına jağday jasaytın tuzben küşti qanıqqan zat bar. Salıstırıp
körsek: qan suyıqtığında şamamen 8 % tuz, nesepte 30 %, tor közderiniñ
suyığında 26 %, jas sekretsiyäsında 72 %, terde 75 % tuz boladı.
Eger ter sekretsiyäsınıñ quramı işken astıñ quramındağı tuzdarğa
baylanıstı özgerip otırsa, basqa tastandı ulı zattardı osınday
qısqaşa salıstıru arqılı aldın ala mınanı aytuğa boladı. Suyıq
zattar quramında tuzdar qanşama köp bolsa, daualau əseri de sonşama
küşti. Eger biz neseptiñ alğaşqı kölemin qaynatıp, bulandırıp, ¼-in
qaldırsaq, quramındağı tuzdar qoyulanıp, jas sekretinen de artıq əser
etetin boladı. Sondıqtan onıñ jaranıñ jazıluın tezdetetin qasieti de
artadı. Mine, paydasınıñ artıqşılığın körsetetin qaynatqan neseptiñ
bir dəleli osı. Armstrongtıñ jəne basqa da neseppen emdeluşilerdiñ
qateligi osı qaynatıp, ¼-i, 1/3-i, ½-i qalğan nesepti bağalay almağanı,
osı aytılğan erekşelikterdi bilmegendigi bolıp otır.
Adamnıñ terisinde 250000 may bezderi bar. Onıñ 225 mıñı şaştı
maylaydı, al qalğanı terini qurğap qaludan saqtaydı. Jaña tuılğan
nərestede olardıñ qızmeti öte belsendi boladı.
40 jastan asqanda may bezderiniñ önim tüzu qızmeti tömendey bastap, terisi
birte-birte qurğaydı. Munıñ saldarı onıñ qızmetiniñ əserin tömendetedi,
ərine bükil deneni qamtuı sözsiz.
Ortaşa eseppen bastağı şaşıñız 30-dan 150000-ğa jetedi. Al deni sau
adamdardıñ şaşı tüsip, ornına jaña şaş şığıp, jasarıp otıradı.
Şaştıñ ağara bastauı jastıñ ulğayuına baylanıstı. Şaştıñ tübindegi
jasuşalardıñ buıltığınan şığatın melanin boyauınıñ azayuına
baylanıstı nesepti şaştıñ tübine üykep siñirip, ne kompress jasap,
boyauın tüzuge jağday tuğızıp otırsa, tabiği qalpına keledi. Köptegen
təjiribede neseppen emdeu şaştıñ boyaluın ğana qalpına keltirip
qoymay, jalpı hal-jayın jaqsartıp, qaysıbir jağdayda tüsip qalğan
şaştı qayta qalpına keltiretin de mümkindigi bar.
Teriniñ sezimtaldığı öte küşti. Teriniñ ərbir şarşı santimetrinde 150200 nükte jatadı. Olar auru titirkenuin, 5-13 suıq, 1-2 jılu jəne 25
qısım turalı miğa jetkizedi. Budan beriletin keñes terini neseppen
sılap-sipağanda qattıraq ısqılap, azğantay auırtu kerek.
Neseppen jasalğan sılap-sipau ğana işki müşelerdiñ jüyke jüyesiniñ
reaktsiyäsına jauap beruine ornıqtı mümkindik beredi.
Neseppen jəne batpaqpen emdelu. Nesep pen batpaq özine siñiru qasieti
arqılı aurudıñ uın sorıp alıp, öte paydalı əser etedi. Aq-sarı, jasıl
topıraqtı şöp-şalañnan, tas qiırşıqtarınan usaqtap, süzgişten
ötkizip, mayda tistiñ aq borınday bolğannan keyin onı neseppen
aralastırıp, ağıp ketpeytindey etip, maqta ne jünnen jasalğan (toqılğan
eski kiimderdiñ etek-jeñi, öñiri (juılıp tazalanğan bolsın) siyäqtı
zattarğa jaymalap alıp, auırğan jerge tartıp, 3-4 sağat jat. Batpaq
qurğap qatıp qalatınday küyge kelse auıstır. Kün sayın 10 kün boyı
osılayşa tarta ber.
Alğan material batpaqtı üstine salıp, jaymalap, auırğan jeriñdi orap
qoyatınday jetkilikti bolsın. Alaqanday şüberekke salıp, şoşaytıp
qoyğannan nətije şıqpaydı. Batpaqtıñ qalıñdığı 3-4 sm bolğanı jön,
moynıña batpaq tartqanda qaytken künde təniñnen joğarı, kindigiñnen
tömenge tart. İıqqa, şıntaqqa, tizege, urşıqqa, segizköz ben belge jekejeke qoyuğa boladı.
Batpaq aurudıñ uın özine tartıp siñiredi. Nesep aurudı «qimıldatıp»,
ornınan qozğap, «quıp» şığaradı. Söytip, ekeuiniñ birigip küresui jeke
daradan köri artığıraq əser etedi. Mısalı, batpaqtı tuzsız sumen
aralastır sa, nətije bermeydi. (Auılda tüye jünine tuz eritip qosıp
tartpauşı ma edi. Onıñ da jetkiliksiz jağı köp.) Batpaqpen emdeuşi
mamandar onı jılıtıp, qızdırmay tartıñ dar deydi. Onıñ əseri artıq
ekeni anıq. Neseppen emdeluşiler nesepti qaynatıp alıp, batpaqpen
ıstıqtay aralastırıp tartsa jaqsı deydi. Ekeuiniñ de ziyänı joq.
Degenmen, suıqtay tartıp, jılı oranıp jatsa, artınan suıq tigizbeseñ,
suıq tartqannan ziyän şekpeysiñ. Auruğa tartqan batpaqtı qayta qoldanba,
kerisinşe jerge kömip tasta.
Batpaq neseppen qızdırıp qoyu tuğan aydıñ ekinşi, törtinşi jetiliginde
nətijeli. «İn» – ay men künniñ tartılısı. Jer betindegi tiri jəndik pen
ösimdikterdiñ boyındağı suyıq zattardı joğarı örleydi. Teñizder men
muhittardıñ suı köteriledi. Adam denesi keñeyip, suyıqtar sırtqa tebedi.
Mine, osı ekinşi jetilikte batpaq nesep iştegi ulı qoqıs, tastandı zattar
sırtqa oñay şığaradı. Aşığu üşin de, emdeu üşin de tuğan aydı sanau,
onı jetiligine səykestendiru nağız ğılımi şındıqqa üylesedi.
Batpaq öziniñ qasietine say neseppen aralıstırğanda onı səule quatımen
qanıqtırıp, oğan erekşe qurama qasiet beredi, ol adam denesine oñdı
əser etedi. Esteriñizde bolar, nəresteni qorşağan suyıqta onı tez ösiruge
kömektesetin radioaktivti elementter bar. Budan basqa, nesep
mikroelementtermen de qanığadı. Qaysıbir adamdar nesepti birden 5 kün
qızıl mıstan nemese qalayıdan jasalğan ıdısta saqtap, oğan topıraq
saladı. 0te qauipti derti bar nauqastardıñ isigin kişireytuge paydalanıp
emdeydi. Onday nesep birden 5 kün işinde «qartayadı», siltilikke aynaladı,
yağni, mümkindigi ammiaktay boladı.
«0li etterdi» julıp aladı, metall iondarmen qanığıp, Yan energiyäsınıñ
qasietin ielenedi. «Siltilik qasieti de Yanğa jatadı – qısatın küş.
Sonımen, eger isiktiñ ülkeyüi qarama-qarsı. Yan – qıssa, onda biz isikti
kişireytetin ıqpal jasağanımız, orıs emşileri miında isigi bar
adamdardı emdegende nesepti əlgindey mıstan jasalğan ıdısqa 4-5 kün
saqtap, topırağın salıp, nauqastıñ basın sol batpaqpen sılap tastaydı
eken. Tek auız ben murınğa tınıs alatın azdağan aşıq jer qaldıru
kerek. Qurğap ketken kezde aldıñğı batpaqtı sıpırıp alıp tastap, dayın
batpaqpen qaytadan alıp sılaydı. Al batpaqtıñ suıq bolğanı paydalı.
Jılı bolsa, isikti özine qaray tartıp, onıñ odan da arman ülkeyüine
mümkindik tuadı ğoy.
Söytip, jürgizilgen zertteulerge qarağanda, nesepti paydalanuğa teri eñ bir
jaqsı orın ekeni anıqtalğan. Endi bəri de tüsinikti, yogtar deneni
neseppen sipauğa nege sonşama ıqılası audı desek, məsele onı işkennen
göri massajdıñ artıqşılığında bolıp şıqtı ğoy.
Nesepti teri arqılı paydalanu ədistemesi
1.Deneni teri arqılı tazartu üşin alğaşqı köleminen qaynatıp
bulandırılğannan ¼-i qalğan neseppen terini azdap auırtıp ısqılau
qolaylı. Artınan teride börtpe payda bolıp, qışıtsa tazartudıñ
bastalğandığı, qandağı kör-jerdiñ şığa bastağanı. Tolıq tazarğanşa
massaj jasaudı jalğastıra ber. Eger börtpe tım köbeyip ketse, 1-2 kün
dem alıp qaytadan jalğastır. Onımen qoymay tazartu barısın
jıldamdatu üşin monşada buğa otırıp terle. Termen birge kör-jer
molıraq şığadı.
2.Deneni emdeu, mikroelementtermen azıqtandırıp quattıraq jağday
tuğızu üşin sılau, nauağa nesep qosıp quyıp otırğızu öte paydalı.
Uaqıt uzaqtığı 5 minutta 2 sağatqa deyin. Tabanğa qızdırğış qoysa,
jaqsı dem berip, deneniñ quatın arttıradı.
Al emdeu üşin köbinese suıqpen belsendirilgen balanıñ eski nesebiniñ
paydası mol. Tuzdardı taratu üşin eñ qolaylısı öte eski alğaşqı
köleminiñ ¼-i qalğan nesep. Onıñ ulılığı teriniñ usaq közderin keñeytedi.
Al köbeygen tuzdar osmos arqılı denedegi şögindilerdi «julıp» aladı.
Eger sonday nesepti paydalanğannan keyin şielenis bayqalsa, onda tek
qaynatıp bulandırğannan qalğan nesepti qoldan. Eger bul da aurudı
örbitip, qaytalap tazartu reaktsiyäsına qolaylı bolmay şıqsa, onda
barlıq şaranı toqtatıp – aşığıp, şırın işip emdel.
3.Zaqımdanğan müşeni emdeu üşin bölşegine neseppen qızdırğış qoyıp,
sipa. Neseptiñ ər türimen jasap tekserip, oñ jağımdısımen jalğastıru
oyğa alğan maqsattı orındau üşin əlsiz nauqastıñ biologiyälıq
ırğağımen, yağni ərbir müşeniñ jumıs uaqıtımen sanasıp terisin sılap,
sipap ük.
4.Biologiyälıq belsendi nüktelerdi paydalanu. Burın aytılğanday, «kiru
esigi» qoldıñ mañayında, şıntaqqa deyin, ayaqta tizege deyin, basta, bette,
moyında jıldam ötetinim paydalanıp, nesepti işu. Sondıqtan emdelip
otıruğa uaqıt joq bolğanda, neseptiñ osı amalın paydalanıp, denege
jağday tuğızudıñ densaulıqqa ziyänı joq.
5.Sululanu üşin bərinen jaña, belsendirilgen nemese qaynatıp,
bulandırılğan nesepti moynıña, betiñe, qolıñnıñ sausaqtarıñnan bastap
şıntağıña deyin jaq, sılapsipa. Kepkennen keyin birneşe ret qaytalap,
soñınan salqın sumen, sabındamay juın. Nesep qanşa mölşerde deneñe
siñgenin de eseptep kör. 20-30 gramm jetkilikti, nətijesinde beti-qolıñ
ədemi bolıp, jigitterdiñ köñili auadı. Nesi bar. Şaştı ösiru üşin
qolaylısı – köp uaqıt turğan eskirgen nesep, onıñ da qaynatılğan
boluın qadağala, balanıñ belsendirilgen nesebi tiimdi. Osı soñğı
aytılğan nesepti şaştıñ tübine ısqıla nemese qızdırğışpen basıp
ora.
6.Deneni jasartu üşin – qolaylısı sipap ügu, ısqılau nemese balanıñ
nesebinen 500 gramdı nauadağı suğa otır. Siñir. Deneni neseppen sılap,
sipau ədisi – alaqanmen jeñil bayau sılap, sipa. Arı qaray birte-birte
azdap auırğanğa deyin ısqıla, qaytadan jeñildetip sipa. Eger su ne nesep
işip qana aşığıp otırsañ, neseppen sılap, sipamay-aq qoy. Onday
jağdayda jürekke salmaq tüsip, ünemi oñdı nətije bere bermeydi. Biraq
deneni neseppen sılap, sipağanda aşıqqanıñdı bilmey de qalasıñ. Munı
Armstrong özi sınap körgen. G. Malahovta quptap jazıptı. Armstrong
«Deneni neseppen sılağanda qan aynalımıñ jaqsaradı. Tamırıñnıñ
soğuı qalpına keledi. Küş quatıñ saqtaladı jəne oydağıday eñbek etuiñe
mümkindik beredi» dep jazıptı.
Men buğan bılay dep qosar edim: auırsañ da, emdelip jürseñ de otırıp,
jatıp qalğannan jamanı joq. Jazumen şuğıldanıp otırudan asqan pəle
joq, qozğal, dene eñbegin jasa, joq bolsa jügir, maltıp ağınğa qarsı jüz.
Erekşe usınıs: munı teri arqılı deneniñ işine siñirude qoldanu kerek.
Tuğan aydıñ I–III jetiliginde neseptiñ quramındağı zattardı deneniñ
işine ötkizu üşin terige jağıp, sılap sipa. Al II–IV jetiliginde dene
iştegini sırtqa şığaruğa kirsedi, mine sol kezde terini tazartuğa paydalan.
İndi – keñeytu, Yandı – qısu Ay men Künniñ, Jerdiñ özara gravitatsiyälıq
tartılıs küşi ıqpalımen qannıñ tasuı, işke qaray qısılıp
sığılatının jaqsılap tüsinseñ, öziñniñ deneñdegi bolıp jatqan
özgeriske de bağa bere bilseñ, bəri ornına keledi. Astan uaqıtşa bas
tartıp, neseppen emdeudi əbden oqıp, bilip alıp, emdele basta. Bireu
kömektesedi» – dep oylama. Seniñ densaulığıñ üşin eşkimniñ bası
auırmaydı, qaltasın ğana oylaydı. 0ziñdiözin saqtay bil. Salauattı ömir
saltın ustap, tamağıñdı özgert. Aquızı köp (et, balıq, tauıq, jumırtqa),
joğarğı qızumen jəne joğarı qısımmen tüzilgen önimderden, boyauımen,
dəmimen tartatın tağamdardan bas tart. Künniñ səulesi men allanıñ nurı
siñgen kökönis, jemis-jidektermen qorekten, as tuzın u dep uq. Araqşarap turalı burında aytılıp jür. Ol turalı jazu artıq bolar. Qara
bidaydıñ unına kebek qosqan nandı je. Aq un da jaqsı emes. Dərumender
sol kebeginde ketken. Bidaydı et turağıştan ötkizip, kotlet istep je.
Nesepti kök qantamırğa, teri astına şpritspen jiberu oñay dep əurelenbe.
Nesepti teri arqılı sırtına jağıp siñiruden sınalğan, jaqsı ədis joq.
Neseppen emdelgeli jürgen adamnıñ dayındığı boluı kerek
Neseptiñ qasieti turalı aldıñğı jazılğandarğa süyene otırıp, onıñ
əseri köp qırlı jəne öte küşti degen qorıtındı jasauğa boladı.
Sondıqtan birinşi ret nesepti işip, ne terisiniñ sırtına qabıldasa da
adam jauap retinde küşti reaktsiyäğa tap boluı mümkin, basqa bireulerde de
soğan uqsas özgeris birneşe aydan keyin bastaladı. Üşinşi bireulerde
aqırındap təuirlenuden basqa eşbir qarsılıq reaktsiyäsı bilinbeydi.
Osığan uqsas dağdarıstıñ bolatının bilmeytin adamdar qorqadı, tipti
saqtanuğa baradı. Olarda nesepten ulandıq degen pikir payda boladı.
Meditsina qızmetkerlerinen birden kömek surauğa barıp, keyis estidi,
neseppen emdeudi taratuşılardıñ da sıbağasın beredi.
Sonımen, buğan uqsas məsele talqılanıp körmepti, onı jan-jaqtı tüsinu
üşin ömir şındığı mısaldarmen nığaytqanımız jön.
Nesepti qabıldaudan keyin payda bolğan pikirler
Sonımen, bir adam nesepti birneşe ret jutıp, birneşe kün qabıldağan.
Ədettegidey köptegen adamdardıñ işekqarın joldarında şırış, silekey,
basqa da derttanu zattarı bilinbey jata beredi. Olar bölinip, sırtqa şığa
bastaydı. Onıñ zaqımdanu dərejesine qaray jüzege asırıluı tirşilik
quatınıñ qanşalıqtı ekenine de baylanıstı birneşe mısaldar keltirip,
nesepti qabıldağan naqtılı adamdar əñgimeleydi. Mısalı, neseppen
oydağıday emdelip, jazılğan adamdardıñ əñgimesiniñ əserimen künine bir
ret 150-200 gramm işe bastadım. Neseppen emdele bastağannan bir aptadan
keyin asqazanım buzıldı, kisi senbeytindey köp silekey şığıp, ol eki
aptağa sozıldı. Tünde bauırımda özinen-özi tazartu jürdi. Əlgi bülinu
kütpegen jerde toqtadı.
Tüsinikteme jəne usınıs. Dene qattı zaqımdanğandıqtan, əsirese, bauır
qoqıstarmen küşti lastanğandıqtan jəne jalpı əlsizdik bilegendikten
basqa da uaqıtşa ıñğaysızdıq payda bolğandıqtan, oñdı nətijege jetu
üşin bərine de şıdau kerek. Mısalı, əsirese qısta tamağım ünemi,
bauırım oqta-tekte auıradı. Söytip, eki ret sarğaydım. Alğaşqı aptada
təulik boyğı nesebimdi iştim, meniñ nəjisim suyıq bolmaq tügili, işim
qatatın, şiki jılı işip edim, közimniñ astı kölkildey bastadı. Men işudi
azayttım. Nesebim azaydı, künine 2-3 ret, soñınan tek tañerteñ 1 ret,
ayına 3 ret 23 sağatta sılap-sipadım. Ayğa juıq emdeluden keyin özimdi
jaman sezindim. Bauırım auıra bastadı. Men emdeudi toqtattım. Endi tek
jemisjidektiñ şırının işemin, jeuge bolmaydı. Dəriger ayttı, mümkin
qaybir jeriñde jara bolıp, onı nesebiñ jep qoyğan şığar demesi bar ma?
Mine, men oylaymın mümkin, nesep bauırdı jegidey jegen şığar?
Nesebim laylanğan, qoyu, öte küñgirt, qara-qoñır. Ne isteu kerek?
«Emdelmey» turğanda nesebim möldir jaqsı edi. Sen eldiñ bərine senesiñ
dep üydegilerdiñ bəri urısadı. Men öte arıqtap kettim, asqa təbetim joq.
Endi meni kim emdep, sauıqtırıp jiberer deysiñ?
Tüsinikteme jəne usınıs. Bul əyeldiñ denesi qoqıstarğa tolıp ketken
(ünemi jel tiip, bauırı auırğan adam). Nesepti terige ügip, sılap, massaj
jasap paydalanudan bir apta işkennen keyin qoqıstar qanğa qay ta
kelgen (sırtqa şığar jolı da sol). Bul sırtqa şığaru jolın
auırlatqan. Işekterdiñ qızmeti buzılıp, bauırı auırğan, neseptiñ
laylanuınan sırtqa şığaru jəne tazartu mehanizmi iske qosılğan – bul
jaqsı. Endi bul isti tastamay, ayağına jetkizu kerek. Eñ əueli toq işekti
tazalaudan bastau kerek edi. Nesepti künine tañerteñ bir ret işip jəne
bauırdıñ mañayına jılı tqı jasağan durıs. Siz neseppen emdeludi
durıs bastay almağansız. Endi denege kömektesu üşin tañerteñ nesebiñnen
1-den 3 ret jutıp, bauırıñdı qızdır jəne neseppen işti şay. Neseppen
emdeudi basta, denede jürgen özgeristi jaqsılap bayqa, neseptiñ birtebirte kölemin köbeyte basta. Nadandarğa barıp, miıñdı kemirtpe, «nesep
bauırdı jep qoydı» dep esi durıs adam ayta ma?
Deneniñ öte köp zaqımdanuınan adamnıñ tirşilik quatınıñ kölemi
jetkiliktiginiñ arqasında jəne «küşti nesep» qabıldağandıqtan,
«tazartu–sauıqtıru» asqınuı öte küşti boladı. Mısalı, «meniñ
buındarım auıradı, ayağım buralıp qaldı, ayaq-qoldarımnıñ buındarı
şegelep tastağanday, ünemi tartılıp esimdi aladı, men «şaşılıp»
qaldım. Diabet, buın quzdama, teriniñ uzaqqa sızılğan auruı, teñgeqotır,
tumau – osı sırqattardıñ barlığı meni şarşattı. Meniñ tirşilik quatım
öte joğarıladı, men bauırımdı eki ret tazarttım. Alğaş 200 g zəytün,
100 g öte eskirgen – 7 kündey turğan, 100 g mölşerinde jaña nesep iştim.
Tazartu öte qatañ jürdi, keşke azdap işim ötti, tañerteñgi 4-7 sağat
aralığında meni qısıp, burap şığara bastadı. Menen qoñır, qara, bir
uyısqan jündes birdemeler üzdiksiz şığıp jattı. Bir apta işinde 12 kg
arıqtadım.
Tüsinikteme jəne usınıs: Bul adamnıñ denesi qoqıstarğa tolıp ketken.
Biraq onıñ tirşilik quatı jetkilikti öytkeni, jası 47-de ğana. Tazartu
sağattan 4-ten 7-ge deyin sozılğan. Toq işek qızmetiniñ uaqıtında
bastaluı osı quatınıñ jetkiliktiginiñ arqası. 0te eskirgen nesepte
biologiyälıq belsendi zattar jəne fermentter payda bolğan, işektiñ işki
jamılğı kilegeylerin tazartuğa dem beredi. 100 gramm öte eski nesep küşti
dərilik əser etken. Söytip, qosındılarmen tazartu soñında öte jaqsı
nətije bergendikten, 12 kg qoqıstı deneden aydap şıqqan. Sonımen, bul
adamnıñ denesi qayta örleu satısına köşken.
Mısalı: «Men 31 jastamın, kenetten şaşım tüse bastadı. Men aldında
jüyke stersin alğan bolatınmın. Sonımen, şaşım buda-budasımen tüsti.
Meniñ şeber şaş qiğışım juudan burın neseppen kompress jasauğa
keñes berdi. Men onı orındadım. 6 aydan keyin şaşım tolıq qalpına
keldi. Qayızğağı, qışuı joğaldı. Şaşım jıltır, jibek siyäqtı.
Aptasına 2-3 ret kompress jasap jürdim. Aldımen şaşımdı qısqartıp
tastağanmın. Alğaşqı 3-4 şaradan keyin basımda börtpeler payda bolıp,
sumdıq qışidı, tipti, sızdauıq ta payda bolğanı esimde. Men bərine de
tözdim, bəri de joğaladı, qalpına keledi dep eskertken bolatın. Mine, 17
jıl ötti men osı künge deyin ol kisige razımın.
Tüsinikteme jəne usınıs. Terige qoldanğan nesep deneni tazartadı jəne
barlıq las, tastandılardı sırtqa şığaradı. 4-5 ret neseppen jasağan
massajdan keyin teride börtpe payda bolsa, ol tazartu mehanizmi qarausız
qalğandıqtan boladı, sondıqtan əlde de sılap, sipap qoldau körsetu
kerek, kün aralatıp nesep jağıp, ügip, tipti 2 künde bir ret jasasañ da
boladı. Monşağa jiiletip barıp turu, terle, teriñdi əlde de qoqıstardan
tazartuğa kömektes. Qaytalap aytam, bastapqı kezde öte köp mölşerden
bastama. Deneñ qanşalıqtı şiridi, qanşa dert «mekendedi», ol öziniñ kez
kelgen sətinde şığa keledi, onı bilmey de qalasıñ. Nesep onı sırtqa
şığaradı, küdiktenbegen nərseñdi öziñe körsetedi.
Mısalı: 1990 jıldan neseppen şuğıldana bastadım. Osı uaqıtqa deyin
qulaqtağı şuıl ketti, sol jaq qulağım estitin boldı. Qolım ünemi
toñıp, muzdap otıruşı edi, onımen de qoştastım, sausaqtarım qisayıp
ketip edi tüzeldi. 0t jolındağı tastar da ketti, üş ay qum sırtqa şığuın
jalğastırdı, tizemdegi isikten arıldım.
Tüsinikteme jəne usınıs. Siz neseppen işti şayıp, toq işekti
tazartqanda, onımen birge barlıq dene tazaradı. Mümkin alğaşında küşti
auırtadı, aldımen nesep köp şığadı. Osınıñ bəri toq işek pen bükil
denede auru bar ekengin dəleldeydi. Qaynatıp bulandırılğan nesep
qabıldasañız, askarida, taspa qurttar, meduzağa uqsas uyığan qara may
siyäqtılar, üzilip tüsken tüymeşeler basqa da kör-jerler şığadı.
Bulardıñ sırtqa şığuı neseptiñ sauıqtıru küşi ekendigin dəleldeydi.
Bir-eki kün ötip, klizma jasaudı jalğastıra ber. Auruı bəseñdep,
tınıştandıru üşin denege demalıs berip, tipti, qaynatılıpbulandırılğan nesepti iş te, bəri qalpına kelgenşe qaytalap, işegiñdi
neseppen tazartudı jalğastıra ber.
Mısalı: deneni tazalaudıñ nətijesi turalı: toq işekti eki ret tazarttım.
Alğaşqı tazartuda qılayaqtılar şığıp, oğan boqtan sırğa tağıp qoyğan
siyäqtı birdeme ilinip turdı. Qanşama kör-jer şıqqanın jazıp jetkize
alatın emespin, bulandırılğan neseppen klizma jasağanda qanşama kesek
şıqtı dep oylaysız. Osınıñ bəri şınımen meniñ denemnen şıqtı deu
qorqınış tuğızadı. Alğaşqı tazartu jasağanımda, işektiñ qabınuına
tura keldi. Jazğıturım bastaludan-aq uzaqqa sozılğan kolit te qozğalıp,
işimdi tozaqqa salğanday boldı. Batpaqtı üş kün sayın auıstırıp qoyıp
edim, kömegi tidi.
Tüsinikteme jəne usınıs. Bul bəybişe öte durıs istegen, auırğanda
batpaqpen sorbaq jasağanı nətijesin bergen. Alğaşqı jürgizgen sılap,
ügui de, ekinşi ret işekti şayıp tazartuı da tereñde jatqan dertti quıp
şığaruğa qaynatıp bulandırılğan nesepten basqa eşbir küş joqtığın
dəleldegen. Sondıqtan ekinşi ret işti şayğanda toq işekti alğaşqı
tazartuda qarapayım nesepten bastağanı durıs bolğan. Soñınan
qaynatıp, bulandırılğan nesep paydalanıp maşıqqan. Əyelderdiñ tik
işeginiñ qabınuı kezinde neseppen emdegende iştiñ tömengi jağın
küydirip bara jatqanday auırtadı. Bul qışqıl ortanıñ ıqpalımen
jasalğan ölettenip ketken jaranıñ beti siltilengendiginiñ belgisi. Yağni,
birneşe şaradan keyin bəri qalpına kelip, tez jazıladı.
Mısalı: jatır moynınıñ jarasına tañerteñ jaña alınğan öziñniñ
nesebiñdi sepkiş aspappen şaşıratıp, sep. Keşke jatarda öziniñ eskirgen
nesebinen tampon jasağannan 2-3 sağattan keyin keremet auırtıp
şıdamağan soñ nauqas özi alıp tastaydı. Onı alıp tastaudıñ durıs
emestigine men onıñ közin jetkizdim. 3-4 kün tampon qoyıp, auırğanı
basılmasa da şıdap jattı. Bir jetidey uaqıtta auırğanı mülde joğaldı.
Nesebin işu qiınğa soqtı. Alğaşqı eki retinde qustı, soñğı üşinşi
retten bastap işetin boldı. 10-15 künnen keyin ol əyelder dərigerine
qaraladı. Jartı jıldan astam uaqıt sırqatnamasına jazılğandı oqıp,
zerttep körip, dəriger tañ qalğan eken. Sırqatnamasına jazılğandardı
men körip turğanım joq. Sizde barlığı tap-taza.
Tüsinikteme jəne usınıs. Munday jağdayda aldımen uzaq uaqıt
saqtalmağan, jaña alğan neseppen tampon jasau durıs edi. Ne balanıñ
nesebinen jasalğan bolsa, ol əyeldi qinamağan bolar edi. Jaña alınğan
nesep qabınuğa qarsı, auruın basatın qasieti bar jəne tek soñınan
qaynatılğan neseppen tampon qoyu durıs boladı. Nemese, öli etterdi
julıp alatın eskirgen neseppen de tampon qoyu jaqsı.
Mısal: Erterekte men paroproktitpen auırdım. Jəne osı sıltaumen ota
da jasaldı. Al endi mine, qaytalap judırıqtay isik payda boldı, jüre de
almaymın, otağa baruım kerek.
G.P.Malahov qaynatıp bulanğan nesepti ıqşamdap işegime jiberuge keñes
berdi. Butımnıñ arasına jii-jii jılıtqış jabıstırıp, birinşi işti
şayumen, paroproktit mañayı qızdırğan temirmen qarıp küydirgendey
boldı. Biraq men şıdap baqtım. Burın mende kişileu köteu bolğan, onı
elemedim. Iqşamdap nesep jiberilgennen keyin eki aptadan soñ
paraproktit joğaldı. Odan beri üş jıl ötti, eşteme bilinbeydi.
Tüsinikteme jəne usınıs. Jaña nesep siñirilgen tampondı japsırğannan
keyin işki köteumen jəne tik işektiñ işin bitep turğan isigi ülken dəretke
otıruğa böget bolğanımen qoymay, ıstıq temirmen qarıp jatqanday
auırıp, ol jəne ayaqqa, arqağa, ulpağa qaray jügirip auırğanı janıma
battı. Auruı eki aptağa sozıldı. Sonda da emşaranıñ qoyılatın
uaqıtın 2 sağat 20 minutqa deyin qısqarttım. Auırtqanı janğa battı,
əser etti, qaltırattı, ülken auır sınaq boldı. Soñında toq işektiñ
qabırğasındağı auru bəseñdep, endi işke qaray kirip, metatastardı
küydirdi. Arı qaray bulandırıp qaynatılğan neseppen japsırılğan
tamponğa köşkende eşbir auru sezbedim. Qalpına kelip, 4 aptalıq küres
bitkendey boldı. Biraq alğaşqı eki aptanı eşqaşan umıta almaspın.
Men sonda ğana qaterli isikpen auırğan adam ömiriniñ soñında bitpes
qayğılı auru, es-tüsi joq diñkesiz qasiretti qalay şegetinin sezindim.
Onday auruğa bəribir, denesin eki bölip tastay ma, şirkin auru basılsa, ne
tezirek ölip ketse, əyteuir, azaptan qutılsa bolğanı. Soñğı eki aptadan
keyin tipti bölek adam boldım. Istıq temirmen qaynatıp qarığan auru
arqılı, denemdi tazartıp ğana qoymastan, adam bolıp qayta tuıldım.
1988 jılı meniñ sol jaq omırauımda qaterli isik payda bolğanın
bildirdi. 1990 jılğa deyin eşnərse jasamadı, isiktiñ kölemi qazdıñ
jumırtqasınday boldı. Auırmadı. 1990 jıldıñ qazan ayınan bastap,
neseppen emdeuge den qoydım. Tañerteñ nesebimdi iştim, omırauıma
neseppen jılıtqı jasadım. 1992 jıldıñ mausımına deyin eşqanday
özgeris bolmadı. Biraq isiktiñ ösui toqtadı. Mausım ayınan bastap, ürp
isinen iriñ, soñınan qan şığa bastadı. Tamız ayında eki tiınnıñ
kölemindey jara payda boldı, onan soñ sorğalap omıraudan tömen aqtı.
Birden şömiştiñ 1/3-indey kölemindey qan ketip, özinen-özi toqtadı.
Balalarım onkolog dərigerge alıp barıp körsetti. Bulay boluğa tiis emes
dedi. Ol meniñ ne istep jürgenimdi qaydan bilsin. Auruhanağa jatıp,
rentgenterapiyä jasatuğa usınıs jasadı. Qabıl aldım. Oğan men
nesebimdi işip, neseppen qızdırğanımdı ayttım. Ol iığın köterdi de
qoydı. Qırküyek pen qazan ayında jii-jii kün aralatıp, qan ketetin
boldı. Birinşi jeltoqsanda toqtadı. Tek iriñ şığatın boldı. Işi suğa
tolğan bir jarımday köptep otaular payda boldı. Olar özdiginen
jarılıp, qan jəne iriñ şıqtı.
Tüsinikteme jəne usınıs. Julınıp alınğan qaterli isik torları teri
arqılı iriñ retinde şığadı. Jılıtqış tı jii-jii qoyıp, batpaq tart,
sonda ğana deneñnen ıdırağan isik tezirek şığadı. Isik köleminiñ
kişireyip, iriñniñ şığuı – jaqsı ırım, emdeudiñ tabıstı boluı. Onı to
lıq jeñiske jetkenşe jalğastıra ber.
Nesep qabıldaumen birtindep jinalğan tirşilik səulesiniñ quatı qara
küşti şettetedi. Nesep işuin toqtatsa boldı, aurudıñ esin alıp, ər
türmen qaytalatadı. Soñınan neseppen emdeu ıqpalınıñ «əseri
jinaladı». Sonday əser qaluı köbinese jüyke auırğandarda bayqaladı.
Qinala jürip, aurudan jazılatındığına senim tuğızıp, emdele berse
degenine jete aladı.
Mısal: men de kişkentay kezimde basqa balalar siyäqtı köptegen
aurulardı basımnan ötkizdim. Ekinşi sınıpta oqıp jürgenimde
auruhanağa tüsip, tamaq bezimdi alğızdım. Analiz jasağanda buın
quzdamasına da şaldıqqanım anıqtaldı. 6-sınıptı bitirgenşe
buındarım sırtıldap jürdi. Jüregim de auıratın, salmağım da
qalpınan artıq edi. 13 jasımnan deneşınıqtırumen aynalıstım. Jazda
uçilişege tüsu armanım edi. Ol armanım da orındaldı. 18-20 jasqa
kelgende denim sau azamat bolıp şıqtım. Ol uçilişeni bitirudi tağdır
mağan jazbaptı. Men psihikalıq aurudıñ uzaqqa sozılatın türine
şaldığıppın. Jartı jıl sayın ne jılına bir ret atın atauğa da qiın
mekemege kirip-şığuğa tura keldi. Meni mügedekterdiñ II tobına jatqızdı.
25 jasqa deyin basqa aurumen auırmadım. Tumaudı qabıldauğa kelgende
aldıma jan salmadım. Biraq dəri işpedim. Dertpen dene özi küresui kerek
dep şeştim. Qiınqıstau kezeñderge de tüstim, ömir sürgim kelgenge
uqsaydı. Söyte tura, ömirden tüñilgen künderim de boldı. Jüregim de
tüsiniksiz adam tözgisiz zarıqtırğan sağınış bolaşaq turalı qam jep,
qauip-qater tuğızıp, boyımdağı bar küşquatımdı aldı. Barlığı
bulıñğır... Budan jartı jıl burın meni tis auruı mazaladı. Üş tisimdi
julıp tastap, ornına jasandı tis salıp berdi. Eñ qiını onı kün sayın
tazalap otıru qajet.
Men sizdiñ kitaptarıñızğa kezdeysoq kezigip alıp oqıdım. «Neseppen
emdeudiñ eski zaman ədistemesine tüsinik beru təjiribesin» alıp oqıdım.
Meniñ şeşem meditsina qızmetkeri. Onday kitaptardı jinap aladı. Eñ
əueli işuden burın men kitabıñızdı birneşe ret ınta qoyıp oqıp
şıqtım. Işudi de öte tez bastap, eşbir ədettenbey-aq künine üş ret jaña
küyinde ortalıq böligin taq sanmen jutamın 3-5-7. Şığısqa kompaspen
bağıttaymın. Alğaşqı qabıldau tañerteñ 3–5 sağat arası, ekinşisin 11–
13 sağat, üşinşisi 17–19 sağat arasında işemin. 20 sağattan tañğı 3 sağatqa
deyin eşuaqıtta qabıldamaymın. Deneni sılap, sipap, ısqılap ta əure
bolmadım. Neseppen emdeumen şuğıldanıp jürgenimdi mañayımdağı
adamdarğa da bildirmedim. 0ytkeni, olar kedergi bolıp qana qoymay, öziñdi
jiirkenişti etip körsetumen birge, sözge de qaldıradı. Qolıñda sağat,
qaltañda büktemeli ıdısıñ boluı şart. Munıñ bərin uaqıtı bolğanda kez
kelgen jerde işuiñe bolatın dayındıqta boluıñ jön. Küni büginge deyin
otbasında meniñ neseppen emdelip jürgenimdi eşkim bilmedi. Osı
taqırıpta şeşemmen əñgimelespekşi bolğanımda, ol kisi olardıñ
auruhanasına nesepten ulanıp asqınğan köptegen adamdardıñ emdeluge
keletini jöninde tüsinikteme berdi. Men sonda bul sözge eşqanday mağına
bermedim. Burın ünemi qalay işsem, solay jalğastırıp işip jüre berdim.
Meniñ tağı bir işuimdi toqtatpağan sebebim, alğaşqı qabıldağan ayda
tumau indeti burınğıdan da küşti asqınıp ketti. Men burın 4-5 kün
auıratın edim, osı ayda eki-aq kün auırıp turıp kettim.
Alğaşqı üş ayda men eşnərse sezbedim. Biraq, kün sayın ünemi bir
uaqıtta jüyeli türde ülken dəretke otıratın bolğanımdı da bayqadım.
Burın mundaydı körmegenmin. Bir uaqıttarda eki-üş ay ötkennen keyin
tizem men bilezik buınım da qattı auırdı. Ayağımdı tap bireu burap
jatqanday. Auarayınıñ qolaysız künderi ayağım keremet auıratın edi.
Köteu degen pəle payda boldı. Jınıs müşem keremet auıradı. Kişi
dəretke otırğanda janım şığadı. Bel quatınıñ əlsizdigine uşıradım.
Belim, bel omırtqa men oñ jaq büyirim, kökirek quısınan tömen torlı
qurılım mañayı küşti auıradı. Işim şanşidı, tamaq juttırmaydı,
murnım, oñ jaq qulağım bitip, tisterimniñ keybiri bosap, bılqıldap
qaldı, denemde börtpe qaptap ketti. Onımen qoymay, sızdauıq şığatın
boldı. Ayağımnıñ sausaqtarı arasınıñ terisi kögerip, sañırauqulaq öse
bastadı. Biraq, ıstığım köterilmedi. Osınıñ bəri bir ayğa sozılıp,
şığıp bitti. Bir sızdauıq şığıp, jazılıp kele jatsa, 2-3-i şığıp,
jalğasa berdi. Sızdauıq keyde ekidenüşten şığatın boldı. Keşiriñiz,
bul degen sumdıq qoy. Dəl osı kezde men şeşemniñ aytqanın esime aldım.
Soqır sezimge suıq qarap, bəri de qalpına keledi dedim de, öz bulağımnan
şıqqanın işe berdim. Əzil-əzilmen deydi. Mende ol kezde əzildesetin negiz
joq. Budan basqa keşke, tañerteñ nesebimmen tamağımdı, auzımdı şayıp,
murnımmen sorıp, auzımnan tögip, künde keşke jañbırlatqıştıñ
astında biraz turatın edim. Osı künge deyin osınıñ barlığın jasaymın.
Ərine, men osınıñ bərin asqınu bolatın uaqiğağa jasağan dayındığım
dep esepteymin, siz ol turalı ünemi jazasız. Biraq, men mundayğa tap
bolam dep oylamappın. Meniñşe, asqınu uaqiğasına bul uqsamaydı emes
pe.
Sızdauıqtarmen, etiñnen ötip, süyegiñe jetken dertpenen küresemin dep
oylappın ba, onday azaptıñ barın da sezbegen boluıñ kerek. Munday
qaterli şiratılıp, şirıqqan jaumen alısıp, jeñetin mümkindik joq
siyäqtı körinetin edi. Tek qudaydan ümit üzbey jalınıp, jalbarına
berdim. Bes aydan keyin jeñildey bastadım. 6 ayda azdap jügire alatın
boldım. Jas kezimde armiyädan kelgennen keyin kedergi jerlerden jügiruge
tırıstım. 2-3 km araqaşıqtıqtı jügirip öttim, kelesi küni bükil bulşıq
etterim auırıp, arı qaray jügireyin degen qumarlığıma balta
şabılğanday boldı. Sonda da 3 km jügirip öttim. Bul burınğı jügirip
jürgen künderimdegime say keldi. Sol küni ertesinde bulşıqetterim
auırmadı. Buğan tañdanbasqa amalım joq. Endi ertesinde 5 km, onan
keyingi küni 6 km jügirip öttim. Mına auır salmaqta denem men
ayaqtarımda özime ıñğaylı şarşau boldı, ayaqtarım transformator
siyäqtı gulesin kelip. Men endi 10 km jügirip ötip, osımen toqtattım. Eger
şınımdı aytsam, onday uzaqqa eşqaşan da jügirmeppin. Qazir kün sayın
demalıssız 10 km jügiremin, qazir mağan ədetten tıs tözimdilik payda
boldı. Meniñ salmağım – 92 kg, boyım – 1 m 80 sm. 31 jastağı mağan dəl
keletin salmaq dep oylamaymın. Nesep işe bastağannan jeti-segiz aydan
keyin auzımnan şaş şığa bastadı, örimdelgen şumaq şaş ta şıqtı.
Mine, mağan jetpegeni osı edi. Şeşem ayttı: «bul seniñ şığıp jatqan
auruıñ, bul pəleni jağıp jiber». Men raqattana quanıp, onıñ aytqanın
orındadım. Qazir meniñ salmağım 80 kg. 20 jastağı qalıptı sau
azamatpın. Denem taza, sulu, serpindi küşti jigitpin, betimdegi əjim de
joğaldı. Sizge, sizdiñ jazğan kitaptarıñızğa raqmet. Sizdiñ arqañızda ğana
men düniege oñ közben qaraytın boldım. Eñ negizgisi eki jıldan beri esi
auısqandardı qarauına alatın mekemege barmaytın boldım. Mine, munı
da men kütpegen edim. Jıldıñ ər mezgili, ərqaysısı özine say tamaşa
ekenin, tipti jas kezimde de osılay sezine bilmegem. Mine, endi ğana sezinip
jürmin.
Endi bir jolata tüsindim, düniede eñ qımbat tek densaulıq eken, sol
arqılı sen düniedegi jaqsını, körkem sululıqtı qabılday aladı
ekensiñ. Tabiğat ana, halıq sağan ne sıylağanın da tüsinip, quanışqa
bölenedi ekensiñ. Tabiğattıñ özimizge tirşilik etip, ömir süruge jasağan
mümkinşiligin paydalana almay, adamdar əldeqanday şöpterdi izdeydi.
Himikat, medikament alu üşin aqşasın ısırap etedi. Bul jas jigittiñ
jazğan hatına men tüsinikteme jazbay-aq qoyayın. 0zderiñiz qorıtıp, bağa
bere jatarsızdar. (G.M)
Tağı bir mısal. Jaña jıldan beri nesebimdi (orta böligin) işip jürmin.
Aşığıp bitkennen keyin buğa otıramın. Neseptiñ nağız paydasın sol
arada sezinemin. Monşada üş sağat otırıp, sauığıp ləzzat alamın. Sorlı
bişaralar munday ləzzattıñ barın bilmeydi. 15 jıl boyı monşağa
otbasımızben baramız. Sondıqtan nesep qusqızbaq tügil,
loqsıtpaytınına əbden közim jetti. Al gazetterde nesebinen ulanğan
degen daqpırttar şığıp, halıqtı qorqıtıp, ürkitkisi keletinder de joq
emes. Bizdiñ körşi əyel denesin qoqıstarmen «toltırıp alıp», et pen
tuzdıqtalğan tağamdarmen asqazanı tolğanşa şekten tıs işip-jep, tüsten
keyin nesebin işip, aurhanağa tüsip, tap bir öz nesebinen ulanğanday şağım
aytuı artıq bolğan. Oğan soñınan men: jeke adamnıñ kez kelgen emdeuge
qatañ türde, ornalasqan ortağa mən berip, jaralı kolit pe, gastrit pe
basqası bola ma, onımen de sanasu qajet degendi ayttım.
Al onımen qoymay bilimsiz nadannıñ oyına alğanın gazetke jazıp,
jazıqsız, ədil adamdardan bezdirudi, ömirdi uzartıp, tirşilikke tirek
bolıp jürgenderdi jamandaytının qaytersiñ.
Nesepti qabılday ma, qabıldamay ma, osı kitaptı oqığan oquşı özi
şeşui tiis. Nesep paydalanudıñ paydası nede? Munı qalay jeñip şığu
kerek, alda ne kütip tur degendi tolıq tüsindiru avtordıñ mindeti.
Naqtılı jağdayda neseppen emdelu
Sonımen, neseptiñ üylestiru, özara küşeytu, denege küşti köp qırlı jeri
etuiniñ köptegen ədistemesi bar. Neseppen emdeu – aşığu, batpaqpen emdeu
t.s.s. Budan şığatın qorıtındı – sau adam aurudıñ aldın alu
maqsatımen emdelse, auru adamdar üşin – basqaşa. Endi osılardı
taldayıq.
Neseppen emdeludi qalay durıs bastau kerek
Kez kelgen sauıqtıru ədistemesiniñ əseri utımdı bolsa, sol əseriniñ
mehanizmi berilgen ədistemeniñ özi kelesi taqırıpqa say boluı tiis.
Sonımen, birinşi satısında kez kelgen ədistemeni paydalanatın oylau
dayındığı – berilgen zattar turalı tolıq məlimet alu bolıp tabıladı.
Aldağı kitaptıñ mazmundamasın jazu bul da dayındıqqa jatadı.
Basqaşa qorqınış – neseptiñ jınıs müşesinen şığatındığı, yağni ol
tıyım salınğan sezim men sanasız oyğa baylanıstırıladı. Biraq seks
neseppen emdeudiñ bir böligi ğana, quat küşiniñ ülken zaryadına ie. Barlıq
nevrozdar ədepti tıyım salumen baylanıstı. Tıyım salu energiyänıñ
tabiği aynalımın buzadı. Budan basqa osınday qisınsız tıyım saludı
qoldauğa quat küşi bosqa şığındaladı.
Eski zaman taqualarınıñ özderi neseptiñ adam oyınan jəne denesinen quat
şığaratın qabileti bar degendi aytıp ketken. Oydağı nesepten bas
tartqızıp turatın kedergilerdi buza alsaq, ol bizdi nesepti paydalanuğa
jibermey ustap turatın quat küşin auızdıqtap, onımen birge
fiziologiyälıq is barısında bögetsiz ötui sözsiz. Neseppen emdeudiñ
fiziologiyälıq jayın eseptemey-aq, onı psihologiyälıq közqaraspen
joğarı bağalauğa boladı. Eger neseptiñ bizge paydalı ekenin bilsek, onda
nesepke degen pikirimizdi özgertuge tura keledi, biz onı osığan deyin jaman
nərse dep uğıp keldik qoy. Endi tirşilik qabiletimiz, əjeptəuir erkin
boldıq.
Psihiologiyälıq kedergi qaşan joyıladı? Nesepti paydalanu qauipsiz,
paydalı, qarapayım jəne körneki degendi adamdarğa tüsindiru qajet. Mine,
sol kezde psihologiyälıq kedergi alıp tastaladı. Söytip, iske asa
bastaydı. Eger adam jeke basınıñ təjiribesinde közi jetip sense, estigeni
özine usınılıp, özi təuirlene bastasa, qauipsizdigine sense – endi ne isteseñ
de onı bul joldan keri qaytaru qiın. Sonımen, biz neseppen emdeu
ədistemesine durıstap, birtindep kirisudi usınamız. Alğaşqı nətijesin
siz bir aptadan keyin sezine bastaysız, mañızdıraq bolsa ay ötip, tipti
mañızdırağına altı aydan keyin köziñ jetip, odan arı qaray
jalğastırasıñ ba, joq pa, onı öziñ şeşetin bolasıñ.
Neseppen emdeludi neden, qaşan bastau kerek
Kez kelgen jaña isti aydıñ tuuına səykes basta. Bul tabiği tsikl, əri tolıq
jəne onıñ kelisuimen əreket etu kerek. Əyelder neseppen emdeudi aylıq
belgisiniñ bastalu tsiklimen uştastıruı tiis (1-2 künnen keyin, 1-2
aylığınan soñ).
Qaysıbir otadan keyin adamdardıñ nesebi şığatın tütikti tik işekke
jalğap, adam keybir qustar sekildi suyığı men qoyuın aralastırıp
işeginen şığaratın boladı. Munday jağdayda neseppen emdeudiñ işekti
şayumen birge jasalğanı oyğa qonımdı. Fiziologiyälıq turğıdan
qarağanda, qazirgi adamdarğa durıs tamaqtanbau saldarınan toq işeginiñ
lastanuı tən. Al nesep qosıp jasağan klizma toq işekti tez tazartadı.
Söytip, bütindey sauıqtıru nətijesine bir jetiden keyin köziñ jetedi.
Emşaranı bılay jasa: tik işek kör-jerden bosağannan keyin, almurt
rezeñke arqılı 200-400 g nesepti 2-4 ret biriniñ artınan birin işekke
jiberesiñ. Ərine, 10 jasqa deyingi ul-qızdardıñ nesebi jaqsı. Osılayşa
bir apta klizma jasau qauipsiz jəne densaulıqtı jaqsartuğa paydalı
ekendigin körsetti. Bul alğaşqı satısı.
2-satısında körnekiliktiñ paydasın köresiñ. Tamaqtı neseppen şayamız.
Jaña neseppen beti-qolıñdı ju, sıla jəne qaynatıp bulandırılğan
neseppen işekti tazart. Tañerteñ kişi dəretke otırğanda nesebiñdi taza
kesege al jəne jılılay tezdetip murnıñdı ju (nesepti alaqanğa
toltırıp, murnıñmen sorıp, auzıñnan şığarıp tök), beti-qolıñdı
sılap, sipap (moynıñdı da umıtpa), terisi kebe sala sabınsız jılı
sumen ju, sonsın suıq sumen şayıp, oramalmen sürt. Eger beti-qolıñdı
sabındap juğıñ kelse, aldımen sabındap ju. Oramalmen sürtingennen
keyin, nesebiñmen sılap, sipa. Mine, osı eki qarapayım şaradan keyin haljayıñ, köñil-küyiñ köteriñki jüresiñ.
Birte-birte tamağıñdı da özgert. Aldımen suyıqtarın, odañ soñ kökönis,
jemis-jidek jəne suıq mezgilde kökönisti buğa ustap, qurğaq jemis-jidek
je. Tek osılardan keyin botqa iş. Jañğaq, jarma, kartop, et jəne basqa
tağamdar da bolsın. Biraq bərin aralastırmay jeke-jeke je. Tamağıñdı
özgertkennen keyin, neseptiñ dəmi burınğıdan jaqsarıp qalğanına kuəger
bolasıñ, öziñ sauığa bastaysıñ. Nesepti qaynatıp, bulandırıp
paydalansañ tipti jaqsı. Qaynatıp, bulandırğannan ¼-i qalğan neseppen
kün aralatıp işegiñdi şay. Alğaşında 50 gramnan basta (al batıl
adamdar 100 gramnan, qorqaqtar 50 gramnan qosadı). 250-500 gramğa
jetkiz. Birte-birte 50-100 gramnan azayt. Bul satısına 20 kün ketedi.
Klizmadan keyin toq işegiñde neniñ «mekendep» kelgeninine köziñ jetedi.
Endi olarsız-aq qalay jeñil ömir süruge bolatının tüsinesiñ.
Üşinşi satısı: munı tuğan aydıñ alğaşqı künimen uştastır. Bul
satısında nesebiñniñ tañerteñ ortañğı böligin iş (taq sanmen 3, 5, 7 ret
jut). Murnıñnıñ işin künine 1-2 ret tağı da taq sanmen ju (3 ret).
Qaynatıp, bulandırılğan neseppen deneñdi sılap, sipap, azdap auırtıp
ısqıla.
Sılap-sipaumen qosa tabanıña, beliñe, moynıña jılıtqı qoy. Kompresti
alğaşında 10-20 minut qoy. Eger deneñ tarapınan küşti reaktsiyä bolmasa,
uaqıtın 2-4 sağatqa deyin soz (tipti, tüni boyı qoyuğa da boladı). Əyelder
üşin qosımşa şaradan basqa, jınıs müşesiniñ işine şpritspen bürkip,
dəkege siñirgen tampon japsırıladı (jatırdıñ moynına). Jaña neseppen
juu tamaşa əser etedi. Bul satısında işekti şayudı qajettigine say jasa.
6 aylıq kurspen emdelgen soñ siz, tipti burınğıdan bölek adam bolıp
şığasız.
Endi sizdiñ densaulığıñızda məsele bolsa, onda siz sauıqtıru, tazartu,
asqınu arqılı ötip, soñında ayırılıp qalğan densaulığıñızdı biletin
bolasız.
Mısal keltireyin (G.Malahov):
–Siz qaşannan beri neseppen emdelumen şuğıldanıp jürsiz?
–Neseppen emdeludi qırküyekte bastağanmın, eki jıl boldı.
–Sizdiñ neseppen emdelumen şuğıldanuıñızğa ne sebepker boldı?
–Lajsızdıq. Müldem lajsızdıq. «Toptanğan» dert jəne tolıq
meditsinalıq kömektiñ joqtığı meni Voronej qalasındağı öz tanısım,
eñ təuir dəriger eñ soñğı meditsinalıq jabdıqtarmen, sırt elderdiñ
özinde sirek kezdesetin dəri-dərmektermen emdedi. Emdeluge öz ayağımmen
bardım. Kete almadım, üyge isinip ketken meni zembilmen jetkizip saldı.
Auruımnıñ anıqtaması Arahnoide – uzaqqa sozılğan uyqı beziniñ auruı,
uzaqqa sozılğan öt jolınıñ qabınuı, ultabarda payda bolğan jara,
uzaqqa sozılğan kolit (işektiñ), revmokardit. Jalpı, qanday da bir
auırmağan müşem boldı dep ayta almaymın. Allergiyä degen pəle terimniñ
bərin qışıttı. Tamaqtan da qaldım, denem dəri eritindisine
şılıqqandıqtan, dəri allergiyäsınan azap şektim endi körsetiletin
eşqanday kömek bolmadı. Jüyke auruhanasında emdeludi usındı.
–Neseppen emdelgende naqtılı ne istediñiz?
–Nesepti birden işe bastadım. Qanşa bolsa, sonşama işe berdim (taq
sanmen 3, 5, 7-ge deyin jutıp jürdim). Tañerteñ bir ret işetinmin. Uaqıtqa
say künine 3 ret massaj jasadım. Soñınan sılap, sipaudan bas tarttım.
0ytkeni, odan arı örşitip qozdırdı. Işekti sumen şayudı birden jasay
bastadım. Qaynatıp, bulandırılğan nesepti işem, ısqılaymın, jınıs
müşemdi juğızıp, işine şaşqızıp, moynına tampon qoyğızamın.
Tamağımdı özgertu men nesep men üşin dərige aynaldı: dəmi sonday
unamdı, hoş iisti, eşqanday asqınu joq. Üyde qaynatıp jatqanda
sırttan kelgen adamdar iisin sezbeydi.
–Deneniñizde qanday sauığu jetistikteri bar?
–Men qazir 52 jastamın. Densaulığım şın məninde 35-ke kelgen deni sau
əyeldiñ deñgeyine deyin köterildi.
Jügiremin, sekiremin, jarısamın, qarda da jüze alamın. Denem muzday
bolğanşa jüzemin. Bir sözben aytqanda, ömirdiñ qızığına qayta bölendim.
Iş quısımdağı torlı qurılım örimi meniñ denemdi jılıtatın aumaqta
ot janğanday sezinemin. Al eki janarım eki projektor siyäqtı. Men
joğaltqanımdı tauıp, densaulığım qalpına keldi.
–Ruhani jağınan sizde qanday özgeris boldı?
–Ömirdiñ mənin tüsinbeydi ekenmin, köz aldımdağı qoyulanğan qarañğılıq
seyildi, birinşi senim keldi. Sanalı türde qudayğa sıyınudı qabıldadım.
Jaqsılıq küşi, səule, mahabbat – bəri bir mağınalı.
Bükil denemmen, janımmen osı küşterdiñ bəriniñ əserin sezindim.
Ğarıştan kelip ötetin terbelisti de sezdim. Uğım, sezu, mahabbat sezimi,
ğarış süyispenşiligi eşnərsemen de, eşkimmen de baylaulı emes – onı
eşkim de özine tarta almaydı. Mahabbat jəne Kün ana, Jer ana aldında
su, aua, ğarışpen qosılu sezimi aldında osı sezimder tolıqtıradı. Tipti,
asıra toltırıp ta jiberedi. 0mirde senbeytindey quanış sezimi keldi.
Qızmet etuge dayın boldım.
–Neseppen emdeluge qosıp aytar tağı ne bar?
–Birinşiden, adamdar senetin bolsın. Tura mağınada sensin. Senim sözsiz.
Onsız jüye jumıs istemeydi.
–Nesepti qabıldağanda qanday asqınu bayqaldı?
–Meniñ bala jasımnan auırğan auruımnıñ bəri qaytalap ötti.
Senbeytindey ötkir türde ötti. Yağni, eger bul büyrek bolsa, onda ernim
qaraydı. Közimnen aqqan iriñdi jinap aluğa da bolar edi, eger «paydası»
bolsa. Közim aşqızbay, qabaqtarı bir-birine jabısıp jattı. Biraq
osınıñ bəri bir aptada tez öte şıqtı. Mısalı, büyregim üş təulik
auırdı. Qan qısımı, süyek, teri bəri-bəri auırdı. Men qazir sonday
müşem auırmap edi dep ayta almaymın. Qaytalap aytam, barlığı ötkir
türde qaytaladı. Keybir kezde tösekten bas kötere almadım. Biraq senim,
qajımasqayrat, qaytpas jiger osınıñ bəri meni alıp şıqtı. Tözuime
osınıñ bəri kömektesti. 0te tez nətijege jetemin dep oyladım. Adamnıñ
zaqımdanuı öte tereñde jatsa, oğan jetpese, eger ünemi qorıqsa,
birdemege jaltaqtasa nətijege jete almaydı. Tura jolğa tüsu qajet – iş,
ısqıla, klizma jasa, barlığın birge jürgiz. Işek-qarnıñ jazılğanşa iş,
ülken dəretke otıru jeñildeydi, işekke nur jauıp, bereke kiredi. Osı
jerden jılu bükil denege taraydı.
–Qazir nesepti qalay paydalanasız?
–Qaynatıp, bulandırılğan nesepti tañerteñ işemin, qajetine səykes
klizma da jasaymın. Jazda krahmalı az jaña pisken kökönispen
qorektenemin, işegimdi sumen şayamın. Qısta köbinese qaynatılıp,
saqtalğan jəne köp işip-jegendikten, kün sayın işekti şayuğa tura keledi.
Qaynatılıp bulandırılğan neseppen şaymay ömir sürudi men
tüsinbeymin. Klizma təuligine zaryadtalğan quat beredi. Sondıqtan da
qajet. Mine, birtindep jüyeli türde neseppen emdeudi bastau kerek.
Qaynatılıp, bulandırılğannan qalğan neseppen işekti tazalau öte
paydalı. Sondıqtan joğarıdağı sızba boyınşa jasap, qayta tuılğanday
bolu üşin Voronej qalasınıñ turğını Galina Nikolaevnanıñ
jasağanın jasa.
Neseppen emdeludi neşe jastan qabıldau kerek, ol kimge paydalıraq
kömektesedi?
Nesepti jasqa qaramay işe beruge boladı. Qaytken künde işuge tiistimin
dep te qatañ tərtip ornatpa. Esiñde bolsa, ol bərinen burın teri arqılı
jaqsı əser etedi. Omıraudağı bala ünemi siip, denesin juadı. Eger
balanıñ ösui bayaulasa, tez arada neseppen emdeudi bastap jiber. Jii-jii
nesebimen sılap, sipap juıp, massaj jasa. Tañerteñ künine bir ret 50-100
gramın işkiz.
Neseppen emdeu köbinese işki müşeler siltilikke auısıp, jappay iriñdep,
şiruge aynalğan nauqastarğa paydalı. Bul köbinese qartañ adamdarda köp
kezdesedi. Sondıqtan nesepti osınday kezde qabıldasa tamaşa nətijege
jetedi.
Mısalı: «Lidiyä Rudolfovna 76 jasında sepsispen auırğan, 45 jasında
ökpe men keude quısında su tolğan, jürek soğısı öte jıldamdağan,
qantamır soğısı əredikəredik toqtap soğatın, asqazanı buzılğan, öt jolı
da auıratın bolğan.
Neseppen emdeludi 1992 jılı mamırdıñ 20-sınan bastağan. Kün sayın
400 gramnan nesep işip otırğan. Jıl boyı emdelip, qauipti aurudıñ
belgileri joğala bastağan. Əueli tamırınıñ toqtap, soğuı joğalğan. Işekqarın jolınıñ buzıluı da toqtağan, sol jaq ökpe tusında plevrittiñ
saldarı ğana qalğan. Moynın burıp, artına qarağanda, moynınıñ
auıratını qoyğan. Kök tamırdıñ ülkeyip, adırayıp ketkeni qalpına
kelgen. Quyımşaq pen basındağı qısımı azayğan.
Ekinşi dərejeli auru (qaldıqtarı) da ketken. 0kpe tusındağı plevrittiñ
saldarı joyılıp, köru qabileti artqan, keudedegi maylı isik basılıp
ketken,.stomatit körinisi men köteu de joğalğan. Şaştıñ jidui toqtağan,
ol qoyulana bastağan. Qalşıldatıp, dirildetip, tünde auırtıp tınışın
alatın pəleden de qutılğan. Köz aldındağı qara şıbın-şirkey, qara
nükteler, köşede jürgende közden jas ağıp əlek qılatın qiındıqtar
joğalıptı. Ülkeygen kök tamırı bir de ret asqınbağan, uyqısı tüzelgen.
Işek-qarın joldarınıñ auruı kezinde neseppen emdelu
Mısal: Men pioreyämen, tis tübiniñ eti qaşuınan azap şektim. Tisterimniñ
jarqırağan əsem öñi ketti, meni aşındırıp, auır jağdayğa tüsirdi. Tis
pastasımen uqıptap qanşa tazalap jusam da kömek bolmadı. Eki kündey
tisim men onıñ tübin nesebimmen ısqılap, auzımdı şaydım. Tört künnen
keyin auzımnıñ sasığı joğalıp, tisimniñ küyi tez jaqsardı. Qazir bul
ədistemeni jüyeli türde qoldanatın boldım. Budan basqa men neseptiñ
asqa (men aytar edim, nesep qay nərsege de ustamdı etedi) adamnıñ təbetin
azaytatının bildim.
Jalpı, tis auruı kezinde auızdı 2-3 minut şayıp, osılayşa 5-6 ret
qaytalau durıs, sonda auruı basıladı. Soñınan maqtağa nesebiñdi siñirip,
tistiñ tübine qoyıp qoy (eski, bulanğannan qalğan, balanıñ t.s.s
nesepterdiñ ər türimen sınap kör). Auru eñ təuir kömektesetin bireuine
basıladı.
Mısal: «Meniñ əkem jas kezinde tañerteñ ay boyı nesebin işip jürip,
asqazanındağı jarasın jazğan bolatın. Ortañğı böligin staqanmen
işetin. Sonsın dereu qant qosqan şay işetin.
Mısal: neseppen emdeudi anam burınnan miğa siñgen jınıs müşeden
şığatın nesepti aram etip körsetken senimnen şığa almay jürip, öte
qiınşılıqpen meñgerdi. Aqırı nətijesinde jarası tırtıq bolsa da
biteldi. Qalqanşa beziniñ qızmeti qalpına keldi, onıñ tireotoksikozı bar
edi jəne ol öte ülken sarı su tolğan isikke jasalğan kürdeli otadan tiri
qaldı.
Mısal: adamdarğa jasağan kömegiñiz üşin sizge densaulıq tileymiz, sizge
Alla jar bolsın! 0tken jazda sizdiñ kitaptarıñızdı tauıp aldım. Eger
osı kitap meniñ qolıma tüspegen bolsa, men qanday keselge jolığarımdı
kim bilsin. Qazir men 52 jastamın. Ekinşi ret bosanğannan keyin
tüzelmedim. Qaşan esimdi jiğanımdı da eske tüsire almadım. Neseppen
emdeluge itermelegen meniñ «əyeldik sızdauığım» edi. Mende əyelderde
kezdesetin auru barın bile sala keşke, tañerteñ nesebimdi işe bastadım.
Apta jarım iştim. Men teñsele bastap, basım aynalıp qorqıp kettim.
Qulap qalarmın dep oyladım, ayaq astımda tiyänaqtap turğan ne barın da
sezbedim. Işudi azdap üzdim, işim keremet «burap» auırdı. Birazdan soñ öte
köp qara qi ketti. Juınıp tazalansam dep oylaymın. Ne kördiñ deysiz ğoy,
mine, qap-qara qılşıq tükti maylanğan japalaqtar şığıp jatır, iisi tım
jaman, şaması üy jılıtatın batareyänı tazalağanda şığatın iiske uqsas
desem durıs bolar. Bul maylı qap-qara japalaqtardı birden unitazdan
juıp ketire almaysıñ. Osıdan keyin men tualetke qalıptı baratın
boldım. Birinşide köbinese jüyeli boldı, ekinşide şujıqqa uqsas
«qatqan qumalaq» emes. Keşiriñiz, öte aşıq türde aytqanıma, biraq men
ərbir bölşeginiñ mənisin bildiruge tırısıp jatırmın. Sol jaq analıq
bezimde UZİ-men qarağanda isik barın bayqağan edi, osı lastar şığıp
ketkennen keyin sipap körgende ol da bilinbey ketti.
Burınnan ornığıp alğan iş qatu nətijesinde analıq bezde isik payda
boldı. Ülken dəret tüzelip, qalpına kelgende iş qatudan payda bolğan
əyelder auruı da, iştiñ qatuı da joyıldı. Sonımen, işegiñniñ jumısın
ünemi qadağalap bayqa. Eger de bir nərse bola qalsa durıs tamaqtanumen,
neseppen emdep, onıñ qızmetin jönge sal.
Qosımşa usınıs. Ornığıp alğan iş qatu kezinde iştiñ tömengi jağına
nesep siñirilgen su şüberek basıp, baylap qoy. Asıñnıñ aldıñğı böligi
qırıqqabat pen səbizden jasalğan salat bolsın. Tañerteñ jüyeli türde
jügiru paydalı.
Mısal: Tanısım S. asqazan qışqılı köbeygeni jöninde ayttı.
Qıjıldağanda nesebimdi işem. Sodan keyin qıjıldap qaytalauı siregen.
(Maslennikov A.N. «Keremet susınnıñ qupiyäsı» kitabınan).
Tüsinikteme jəne usınıs. Nesep asqazan qızmetin qalpına keltiredi.
Qışqılı azaysa köbeytedi, köbeyse – azaytadı. Tirşilik printsipi –
«öttiñ» qozuınan qışqıl köbeyedi. Negizgi şara tamaqtanudı jönge sal.
Soqırişekti alğızu siyäqtı pışaqpen kesken aurulardan keyin işek birbirine jabısıp, tırtıq payda boladı.
Armstrong bir əyeldiñ işine iriñ jayılğan nauqastan qalay sauıqqanı
jöninde jazıptı. Ol 35 kün nesebi men su ğana işip aşığıp, denesin
neseppen küni boyı ısqılay bergen.
Tüsinikteme. Nesep işip aşıqqanda jabısu men tırtıq sorılıp, basılıp
taraydı. Sonımen işek-qarın joldarınıñ barlıq bölşekterine nesep
jaqsı əser etedi degen qorıtındı jasaymız.
Neseppen emdelu jəne juqpalı aurular
İnterferentsiyälıq juqpalı aurularda köbinese neseppen emdelu paydalı.
Işu ədistemesi de öte qarapayım – 50100 gramın bir-aq juta salu. Olay
işe almasañ, taq sanmen iş. Tınışsız jağdayğa tüsip, dene qızuı artqan
kezde nesep qoyulanıp, işu qiınğa soğadı. Munı tüzetu üşin qaynatqan
köp su işu, nemese şöp, şay işu kerek. Nemese sırı uşpağan sırlı
ıdısqa su quyıp, suıtqışqa qoyıp, beti qabırşaqtap qata bastağanda
qabırğasındağı, tübindegi qaymaqşığan muzdarın alıp tastap, qaytadan
ornına qoyıp qatırğanda, muzdıñ ortasında az ğana su qaladı. Osı
sudıñ üstinen tesip tögip tastap, ıdıstağı muzdı eritip, azdap jılığan
soñ işkize, sau kezde de osınday su işip otırsañ densaulığıñ jaqsaradı.
Ertede deneniñ joğarğı ıstığın tüsiru üşin qan tamırı soğıp turğan
bileziktiñ iş jağına şüberekke jılı nesep siñirip, kompress jasağan.
Mısal: bezgek «dirildetip» auırtqanda qaltırap toñdım. Dəri joq. 0zim
jalğızbın. Neseppen emdelu oyıma keldi. Tabiğat ana bizge eñ jaqsı dəri
salıp, torsıqqa quyıp berip, tolıp ketse, tögip tastaytın mümkindiktiñ
bərin bergen. Bir staqanın biraq juttım. 5 minuttan keyin sauığıp kettim.
Bul tünniñ 2 sağat kezi (1988 j.), qaytıp auru qaytalamadı.
Kenet ıstığı köterilip auırğan adamdardı neseppen emdeu jöninde
Armstrong aytadı: «Endi jalpı dene ıstığı köteriletin ötkir aurular
turalı. Dərigerlerdiñ tabiği emes amaldarmen ıstığın tüsiruge
jasaytın əreketi aurudıñ tabiğatına kerisinşe əser etedi. Qaysıbir
jağdayda ömirine qauip tuğızadı nemese onıñ denesine bolaşaq derttiñ
tuqımın seuip qaldıradı. Deneniñ ıstığı köterilui anığında, uıttı
zattardı aurudıñ denesinen joğaltuğa tabiğattıñ özi jasağan emdeu ədisi.
Dərigerlik üyrenşik boyınşa ıstıq tüsiretin dərilerdiñ saldarınan
adamnıñ ökpesi qabınıp auırğandığı, onıñ paydası turalı
«maqtanışpen» əñgimeleydi. Biraq, osınday emnen keyin köp adamdar
jürek auruınan öledi.
Denesi qızıp, ıstığı joğarılağan adamdar üşin eñ ziyänsızı jəne
paydalısı – barlıq nesebin tamşı qaldırmay işkizip, şiki su
qabıldatıp emdeu ekendigin təjiribeden köp kördim. Sonda 36-37 sağattan
keyin joğarı temperatura tömen tüsip, birneşe künnen soñ tolıq jazılıp
ketedi. Onday aurulardıñ nesebi qoyılğan, tapşı, iisi ıñğaysız boladı.
Munı denedegi köp tuztıñ basqa qajetti zattardı köbeytuimen tüsindiruge
boladı.
Nauqastardıñ öte əlsirep qalatını da, sandıraqtauı da osılarğa
baylanıstı. Neseppen emdelu deneniñ joğaltqanın ornına keltiruge
kömektesedi. 0te joğarı temperaturası bar tumau, jel, şeşek, qızamıq,
difteriyä sekildi da aurulardı əldeneşe ret emdegende dəleldengen.
Qızamıq, quzdama siyäqtı aurulardı meditsinalıq jolmen emdegende
kezdesetin asqınu neseppen emdegende eşbir kezdespegen. Asqınu deneniñ
birtutas şara nətijesine – aurudıñ üstemdigi. Bul Armstrongtıñ sözi
qazir de möñızın joğaltqan joq. Onıñ osı bağalı keñesin paydalanıñdar
– saulıq tileymin. Soñında bizdiñ kündelikti ömirimizden qarapayım
körnekti bir mısal keltireyin. Kızımnıñ közi iriñdegeni sonşa, kirpikteri
bir-birine jabısıp, tañerteñ közin müldem aşa almay qaldı. Ol közin
jılı nesebimen juıp, aşqannan keyin birneşe künde jazılıp ketti.
Neseppen emdelu jəne teriniñ kül tüsip zaqımdanuı (uaq sañırauqulaq)
Akademik Bolatovtıñ tujırımdamasımen kelissek, mikrodeneder
ösimdikterden adamğa juğıp, ösip-önip, siltilik, iritip-şiritetin orta
jasaydı. Munday jağdayda «qışqıldı skafandr» – teriniñ bosañsuımen
parazitter erkinsidi. Sondıqtan teriniñ qasietine azğantay küş qosıp,
qarapayım ne bulandırılğan neseppen qışqıldandırsa, tez jazıluına
jağday jasaydı. Ol üşin bərinen artığı teriniñ bülingen bölşegine
kompress qoyu.
Mısal: ökiniştisi sol, sizdiñ kitabıñız «Neseppen emdelumen» men
özimniñ omırauımdı limfotüyinderimen ota jasap, alıp tastağannan
keyin tanıstım. Otadan keyin sol jarağa səule jiberip, 3 kurs himiyälıq
dərimen emdedi. Üşinşi kurstan keyin qolım sarsılıp isidi. Olar
«limfofibroz» dedi. Dərimen emdedi, iığımnıñ isigi azdap qayttı. Biraq
asqına bastadı, emdeudi toqtatuğa tura keldi.
Endi şöppen emdeluge tırıstım. Bauırım jibermedi. Olar artınan
qolımdı emdese de men üşin öte qoyıltılğandıqtan, ulanıp qaldım. Bir
aptadan keyin qayta auız timekşi bolıp, işe almadım. Sol jerde sizdiñ
kitabıñızdı oquğa usındı. Onı da tekserip köruge şeştim. Nege deseñiz
mende ayanar eşteme qalmadı. Tañerteñ 100 g qospasız işe salu oñay
boldı. Qulağım men murnımdı judım, dereu allergiyä joyıldı. Şını
kerek, közim azdap qızardı. Suğa qosıp, bulandırılğan mikroklizma
jasadım. Qaynatıp, bulandırılğan neseppen işekti şayıp, artınan auru
qolıma jəne tabanıma 1,5-2 sağat qaynatılğan jılı nesebime malınğan
şüberekti japsırıp qoydım. Sonımen, sañırauqulaq (gribok) kete
bastadı. Qabırşaqtanuı toqtadı. Neseppen emdelip şuğıldanğalı ay
jarım boldı.
Usınıs: qaynatıp, bulandırılğan neseppen mikroklizma jasağanda
sumen aralastırmañdar. ½ -ge üyrengennen keyin qoyulığın küşeytip
1/3-in, onan soñ ¼-imen jasa. Ayaq sausaqtarınıñ arası jarılıp,
tırnaqtarı qabattalıp, mazası ketken adamdar nesebimen ayağın eki ret
juğanda-aq, əlgi sañırauqulaqtar jazılğandığın bayqağan.
Tağı bir mısal, quyrığınıñ tübine qısağa tüsip (bul da sañırauqulaq
auruı) jaralanıp ölgeli jatqan mısıqtıñ jarasına öziniñ nesebin
şaşqanda, eki künnen keyin əlgi mısıq turıp şapqılap ketken. Qısağa
tüsken buzauğa ədette qazaqtar küye jağadı, onan da nesebi təuir bolar.
Neseppen emdelu jəne büyrek auruı
Əueli büyrektiñ auırğan sebebin anıqtaudan soñ emdelu mañızdı. Eger
bulay jasamasa, kez kelgen dertke tigizer payda az jəne uaqıtşa bolıp
qalmaq.
Büyrekte qozdırğış mikrobtar (75-90 %), işek tayaqşaları,
aerobakteriyä, iriñdetkiş stafilakokk, enterokokk, jasıl iriñ tayaqşaları
t.s.s. payda boluı mümkin. Bular nesep jolına (büyrek quısına, büyrektiñ
kindigine, quıqqa, şıbıqqa) qaydan enedi? Toq işekte irip-şirip, qolaylı
jağday tuğan kezde işek tayaqşaları ösip örbidi. Al toq işekte iripşirudiñ negizgi sebebi, bizdiñ durıs tamaqtana almauımızdıñ saldarı.
Sondıqtan büyrekti emdeu retin qurudı bılay jasa: əueli tamaqtanudı
qalıpqa tüsir, toq işekti retke keltir. Toq işekti suyıq zattardı quyu
arqılı şayıp, neseptiñ jərdemimen aurudıñ oşağın joyuğa boladı.
Büyrektiñ köptegen sozılmalı auruların neseppen emdep jazuğa boladı.
Emdeu ədisi öte qarapayım, künine 3 ret tamaqtan burın nesebiñdi 50-100
gramnan işu kerek (bul ülken bomba). Jünnen jasalğan zatqa (şüberek)
neseptiñ öziñe unağan türin jılıtıp, siñirip japsır: sol öziñe unağan
balanıñ nesebin suıtıp, belsendiligin arttatının əlde qaynatıp,
bulandırılatının paydalan. Birin tañdap, qaytalap aytam, beliñnen
joğarıraq jılılay japsırıp (beliñdi de birge orap tastağanda ziyänı
joq), 2 sağat oranıp jat. 0te ıstıq bolıp, küydirip alma. Keuip qurğap
ketse, qaytalap ora (jılı bolsın!). Osılardı jasamas burın toq işegiñ
nesebiñmen tazalanğan bolsın. Auruıñ auır jağdayda aşığıp, tek nesep
işip, künine 1-3 sağatqa deyin bükil deneñdi auırtıp, sılap sipala.
Soñğı qabıldau deneñdi qışqıldandıruğa mümkindik tuğızadı, aşıtadı.
Büyrektegi turaqtı qozdırğıştardı joyadı. Aytpaqşı, büyrektiñ nesep
jolındağı qozdırğıştar – tas pen qumnıñ payda boluına ülken
sebepker. Sondıqtan osı berilgen usınıstar büyrek tastarınan aldın
ala emdeluge de paydalı.
Mısal: 30 jastağı auru əyel. Eki-aq kün ömir süretin uaqıt qaldı depti.
Tınıs aluı jiilegen, auır, nesebi öte tapşı, qoyu, öñi qan men iriñ
aralasqan. Suretine qarasam, auru burınğısınan öte tömendep ketpegen.
Qalıptı salmağı boyımen ölşegende 64,8 kg bolu kerek. Men alğaş
körgenimde salmağı 126 kg eken. Dərigerlerdiñ şığarğan ükimine
qaramastan, onı ölgeli jatqan adam siyäqtı körmedim. Biraq, hal-ayı öte
auır edi. Auru öte qinalğan. Baqıtına qaray, nauqastı meyirimdi adamdar
kütip otırdı.
Jürek qantamırlarınıñ qızmeti əlsirep, tınıs aluı tarılıp jatsa da,
tez arada jeñildep jaqsarasıñ degenge sendirdim. 0ziniñ nesebin işkizip,
uzamay-aq sırtqa şığatın nesebiniñ kölemi birte-birte köbeye berdi.
Bolaşağı senimdi boldı. Tört kün boyı nesebiniñ təuliktik kölemi (56,6 g),
ıstıq, sasıq, qoyu. Əjeptəuir möldir, suıq, qarapayım jañbır suına
uqsap keledi. Törtinşi küni nauqas özinen şıqqan barlıq suyığın tamşı
qaldırmay işti. Nesebi dəmsiz, iissiz jəne eşbir jiirkeniş
tuğızbaytınday dərejede edi. Auruğa işkisi kelgenşe sudı işuge ruqsat
berildi, təuligine 3 l 56 g işuge tiis boldı. Törtinşi küni şöli basıldı.
23 kün degende nauqastıñ jağdayı jaqsara bastadı. Kütetin medbikeniñ
bireui aşığu tərtibin buzıp, səbizdiñ şırının limon şırınımen qosıp
işkizip köruge ruqsat aladı. Nətijesi jılarlıqtay boldı. Auru
naşarlap ketti. Əlgilerdi işkennen keyin eki sağat öte sala denesi börtip,
küşti türşiktirdi. Nesebiniñ şığuı da toqtadı. Işiniñ mañayı mazasın
aldı. Osında otırğandardıñ biriniñ nesebi siñirilgen dəke tartıp, qolın
osı suyıqpen sılap, sipap ısqıladı. Tört sağattan keyin işine qoyğan
suyıq siñip, iş quısına jetti jəne nauqas sidi. Onısın qayta işkizdi.
Kelesi küni səbizdiñ şırının işer aldındağı qalpına qayta keldi, biraq
börtpesi qaldı, onı ketiruge bir apta uaqıt jumsaldı. Kün sayın 2 sağat
boyı nesebimen barlıq denesin sılap, sipap ısqıladı.
Neseppen emdeludiñ bir böligi – onımen ısqılap, sılap, sipau. Eger
nauqas əlsiregen bolsa, tözetindey etip, belgili aralıq uaqıtpen jasağan
durıs. Nauqastı künine 2 ret 2 sağat ısqılap otırğan 49-küni ol aşığuın
toqtatıp, tüski tamaqta bir apelsinniñ şırının işkizdik. 16 sağatta
bütin apelsindi qolına alıp özi sordı. Sol küni ol quığın kedergisiz özi
bosattı, bul endi bəri de qauipsiz degendi añğarttı. Şıqqanınıñ bərin
işkizdik. 18 sağat 30 minut degende bir kesek balıq, qabığımen buğa p
isirilgen 2 kartop jegizdik. Aurudıñ salmağı 53,5 kg. Kelesi küni azdap
tamaq işkisi keldi. Oğan tamağın əbden şaynap, suyıq botqağa aynaldırıp
jutuğa keñes berdik. Apta öte palatanıñ işinde turıp, jüruge keldi.
Tolıq sauıqqannan keyin de nesebin işudi jalğastırıp jürdi, onımen
qoymay denesin de, beti men, moynın ısqılap, sılap-sipaudı da
umıtpadı. Soñğı şaradan terisiniñ öñi, əyeldiñ sırtqı körinisi ğajap
əser qaldırdı. Şınında da, nesep terige nər beredi jəne kez kelgen teri
aurına em (Armstrongnıñ
«Jandı su» kitabınan).
Tüsinikteme jəne usınıs. Bul neseppen emdeludiñ erekşe belgisi. Nege 30
jastağı adamnıñ büyregi istemey qaladı? Qazirgi meditsina adamnıñ kez
kelgen auruına «təjiribe» jasap, tabletkamen, ərtürli himikattarmen
emdey bastaydı. Nətijesinde meditsinanıñ ulandıruınan, büyrek qızmet
etuden qaladı. Büyrek istemey qalsa, dene sarsıp isi bastaydı, suyıqtar
sırtqa şığudan qaladı, jürek qızmetine salmaq tüskendikten, ol şarşap
bosañsidı. Jürek bosañsığandıqtan, adam entigedi. Osınıñ barlığınıñ
qorıtındısında adam isinedi, denesi bosaydı, tastandı ulanğan körjermen tolıp, osı zamannıñ «eñ soñğı jetistikterimen emdelse de» öledi.
Nesepti işu, deneni ısqılau jəne ərtürli qızdırğış büyrekti qalpına
keltiru əreketin jasaydı. Suyıqtı sırtqa şığaruğa kirisedi. Nətijesinde
büyrek pen toq işek tastandı körjermen ulanğan suyıqtardı sırtqa
şığara bastaydı. Jürektiñ qızmeti jeñildeydi, ulpağa ottegi jetedi.
Osınıñ barlığı aurudıñ hal-ahualınıñ, köñil-küyiniñ sırtınanaq
jaqsarğanın körsetedi. Jasuşalar köleminiñ qalpına kelgenine ayğaq
bola alamız.
Nege 23 künnen keyin səbiz şırını jılarlıqtay nətije berdi? Osı kezde
asqorıtu jüyesi tolığınan bölinip tastalğan, dene üşin tastandı körjerdiñ qospası jat material. Tastandı kör-jermen birdey bolğandıqtan,
onı da şığaru qajet. Qosımşa kör-jer zattar özi bosañsıp şarşağan
büyrekke qosımşa auır jük edi. Sondıqtan büyrek istemey qaldı, dene
kör-jerdi teri arqılı şığaruğa kiristi. Sondıqtan teri börtip, türşikti.
Bəri de tabiği zañdılıqpen boldı.
Işke neseppen jasağan qızdırğış turalı erekşe tüsinik qajet. Işke
qoyğannan 4 sağattan keyin jumıs istegeni turalı aytıladı. Al eger jay
nesep emes, qaynatıp bulanğannan qalğan nesep bolsa, onıñ ıqpalı
əldeqayda erte jəne küştirek bolar edi. Qarapayım zattı tüsinuge boladı.
Nesep büyrek toqımalarında tuzdardıñ qoyulanıp köteriluinen payda
boladı. Qaynatıp, bulandırılğan tuzı köp suyıqtı terige jağıp,
ısqılap, işine jibergende biz büyrekti tıñaytamız. Neseptiñ osı
türindegi quat jürekke dem beredi. Eñ jaqsı em – qaynatıp, bulandırğan
nesepti şüberekke (ərine, tek qana jünnen jasalğan material bolsın)
siñirip belge japsıru.
Deneni kör-jerden tiyänaqtı tazartu 48 kün ötkennen keyin bastaldı.
Nauqas osığan deyin dəm tatpadı, aşığumen boldı. Aştıqtan şığu
turalı ereje büyrek auruında bölek. Balıq eti men kartop birinşide
asqorıtuda bir-birine üylespeydi, qalpına kelu kezeñinde bərinen jaqsı
siñimdisi tabiği qant, aldımen olardı ajıratuğa fermentterdiñ
belsendiligin arttıru üşin quat küşi jumsaladı. Aşıqqannan keyin
keybir adamdarda olar balıq pen kartoptı tolıq siñiru bayqaladı,
köpşilik adamdarda dene siñirmeytin tağamdar. Söytip, sonday adamdarda
qaytadan denesine kör-jer toladı. Tamaqtı suyıq botqağa (köp şaynatıp)
aynaldırıp jutqızu, öz nesebin işkizu jəne ısqılap sipaudı jalğastıra
beru öte orındı.
Mısal: men tumaumen auırğannan keyin büyregim asqındı. «0tkir
glomerulonefrit» dep emdedi. Auruhanada altı ay jattım. Antibiotik
geparin, qabınuğa qarsı dərilerdi ayamastan, künine 9-10 ret inemen
engizdi. 30-35 tabletka işip-jedim, tamşımen qanıma da jiberdi. Eşbiri
kömektese almadı. Sosın gormon bere bastadı. Soñında qan da quydı.
Eger sizdiñ emdeu ədisiñizdi estimesem, nemen biterin bir quday bilsin.
G.P.Malahovtıñ emdeu jüyesin kezdeysoq bildim.
Gormon qabıldağanda salmağım 57 kg edi, 68 kg-ğa jetti. Denem börtip,
aylıq belgi de joğaldı. Əsirese, asqazanım auıratın boldı, işekterimniñ
qızmeti buzıldı.
Neseppen eki apta emdegennen keyin aylıq belgim qalpına keldi,
börtpelerden arıla bastadım. Asqazan, işekterimniñ jumısı tüzeldi.
Salmağım azayıp, burınğı qalpına tüsti. Men osı «Tazartu küşi»
kitabındağı ədisteme boyınşa emdeldim, qazir densaulığım öte jaqsı.
Tüsinikteme jəne usınıs. Bul arada bəri de aşıqpay-aq sətti bolğan.
Artıqtarın alıp tastap, özin-özi tazartuın qalpına keltiruge kömektesu
kerisinşe bolğanda köptegen himikattarmen emdelgen adam denesin
büldiredi. Əsirese, gormonmen emdelip, densaulığın zaqımdağan adamdar
öleölgenşe dərihanağa buğaulap baylanadı. Sauığu senimimen adamşılıq
tağdırda «otırğan» adamnıñ densaulığın eki aptada tabiği jolmen jönge
salu üşin qanşama aqıl, küş, tözim jumsalatının esepteu oñay emes.
0z deneñdi zerttep bil, densaulığıñ jöninde eşkimge senbe. 0z boyıñızdan
quday bergen tirşilik quatı sorğalap tur.
Tüsinikteme jəne usınıs. Eger qaynatıp, bulanğan nesepti jünnen
jasalğan toqıma materialdı juıp, tazalap siñirip, beliñnen joğarıraq
(art jağıña) büyrek tusına orap, kün sayın 2-4 sağat qızdırsañ, büyrek
tazarıp, qumdar men tastardıñ şığıp ketui oñaylanadı.
Mısal: enemniñ eki büyregi de tasqa tolıp, bitelip, qalıptı hirurg bir
büyregindegi tastardı alıp, osı büyregiñniñ jarası jazılğan soñ kelesi
büyregindegi tastı da alıp tastaymın dep auruhanadan şığarıp jiberedi.
Eneme bireuler tastı neseppen eritip şığaruğa boladı dep keñes beripti.
Meniñ bes jasar balamnıñ nesebin işe bastadı. Jartı jıl ötip, enem
əlgi hirurgine baradı. Ol rentgen suretin alğızıp qarasa tas joq. Añ-tañ
boladı. Qazir onı tasın alıp tastağan büyregi mazalaydı. Tasın almağan
büyregi auırmaydı. Jalpı, bala nesebiniñ sorıp alatın jəne juqpalı
aurudıñ aldın alatın ğajap qasieti bar. Balanıñ nesebimen qosımşa
aldın alu şarasın qoldanu arqılı büyrektegi tastardıñ «jelimdeskeni»
bölinip qal ğan, özinen-özi erip ketken.
Ota istelse de, auıratın büyrekti birinşiden, qaynatılıp, bulandırılğan
neseppen qızdır. Ekinşiden, astan köbirek bas tartıp (aşığıp), nesep iş
(aşıqqan kezde) 3-7 təulik. Üşinşiden, tamaq məselesin şeşu kerek.
Tuzsız, kökönis sekildi tamaqtarmen qorektenu, şay bola ma, sorpalı
tağam ba, un ileseñ de barlığın tuzsız sumen jasa.
Neseppen emdelu jəne bauır auruı
«Ayurved» meditsinasında zardabı auır aurulardı, əsirese, bauır
auruların emdeuge nesepten küşti dəri joq dep esepteydi.
Bauırdı emdeudiñ təuir ədisi bılay: nesepti 50-100 gramnan künine 2-4 ret
işu. Jünnen jasalğan zattı bulandırıp qaynatqan nesepke malıp alıp,
tünde bauırdıñ üstine ornalastırıp, qızdır (neseptiñ barlıq türinen
öziñe unağanına qosımşa retinde itmurınnıñ qoyulanğan mañızın iş).
İtmurın joq bolsa, qaynatqan jılı su iş. 0tti bauır jasap şığaradı.
Sarğayıp auırğanda öt jolı bitelip, jabılıp qaladı. Sondıqtan öt
qanğa ötip, onı sarğaytadı. Soñınan nesep arqılı sırtqa şığa
bastaydı. Osınıñ saldarınan adam auıradı, denesi bosaydı, qusqısı
kelip loqsidı. 0t işek-qarın jolına jete almağandıqtan, aquız, maylı
tağamdar qorıtılmaydı. Dərigerler öttiñ ornın tolıqtıratın tabletka
beredi. 0t, bauırdıñ basqaşa fermentteri nesepte bar bolğandıqtan,
aynalımğa tüsedi, joğalıp ketpeydi.
Sonımen, onday nesepti qaytalap, bauırdıñ qızmetin qalpına keltiruge
jəne asqorıtuğa uqsastı-uqsastarımen emdeu ustanımın paydalanumen
birge öt jolın da tazartuğa mümkindik beredi.
Mısal: soñğı bir jıl üş ay boyı kün sayın tañerteñ nesebimdi işem.
Qaynatıp, bulandırılğan nesebimmen denemdi sılap-sipap ısqılaymın.
Suıq tiyü, baspamen auru degendi bilmeymin, balalarşa uyıqtaymın,
jazğı üydiñ mañayında jumıs isteymin. Şarşau degendi bilmeymin. Arqa
jonımnıñ aşığanı qoydı, bauırım qalıptı. Bauırımdı üş ret
tazalağanmın, qarayıp ketken köp öt şıqqan. Buğan deyin dərigerler
bauırımdı tazalağanda 16 ülken tas, bir staqan tolı kişkene tastar
şıqqan.
Tüsinikteme jəne usınıs. Bauırdı tazalağannan keyin tamaqtı durıs
jolğa qoymağan. Sondıqtan qaytadan tas payda bolğan nesep ötiñdi
suyıltıp, bauırıñdı qalpına keltirgen. Biraq, salauattı ömir saltın
ustanıp, tağam məselesin şeşu kerek edi.
Mısal: bauır men işekti tazartıp, aptasına bir ret aşığıp, neseppen
emdelumen köbinese tünde (ünemi 3-5 sağat arasında) bolatın qan
qısımım qalpına keldi, bauırım jazıldı. Tamaqtıñ tür-türin bölektep
jeymin. Ünemi işim kebetin, ol da joğaldı. (Dnepropetrovsk qalası,
dəriger.)
Neseppen emdelu jəne qant auruı (diabet)
Bul sırqatpen de nesep jaqsı jeñiske jetkize aladı. Ol üşin 50-100
gramnan künine 2-3 ret işu, işekti, bauırdı tazalap, uyqı beziniñ mañına
neseppen qızdır.
Mısal: köp uaqıt ərtürli aurularmen (işinde qanttı diabet te bar)
sırqattanıp jürdim. Sonımen, nesepti işip, oñala bastadım. Qanda
qanttıñ 29,7 birligi bolğan, 2 ay boyı tek tañerteñgi nesebimdi iştim,
dieta ustamadım. Eki aydan keyin qandağı qant 5,4 birlikke tüsti. Osı
tsifr əli özgergen joq. 0zim jas adamday körinem.
Men qanttı diabetpen jeti jılday auırdım. 5 jıl qolımda teriniñ
sozılmalı auruı boldı. 1992 jılı 15 səuirden bastap neseppen
emdeldim. Künine nesepti 3 ret işemin. Bulandırılğan neseppen
tabanımdı, alaqanımdı, moynımdı, betimdi keşke 23 sağattan keyin
ısqılap sipaymın. Sizdiñ kitabıñızdağıday meni qinap jürgen jınıs
müşem alğaşında qızarıp, isinip ketti. Qol tigizbeydi. Osı məselege oray
bez auruın emdeytin maman dəriger men urologqa da körindim. Neseppen
emdelip jürgende eşbir dəri qajetsinbedim. Ne isteuim kerek?
Berilgen keñes. Bauır men toq işekti tazart. Joğarğı qısımmen, öte
ıstıqpen dayındalğan tağamdardan bas tart, monşada bumen terlep,
denedegi kör-jerdi termen birge quala.
Hat: Munan burın da sizge hat jazğanmın. Meniñ qant auruım jəne
esekjem – ekzemam bar... Toq işegimdi bir ret, bauırımdı eki ret,
büyregimdi bir ret künbağıs mayımen judım. Buındarımdı lavr
japırağımen jəne kürişpen tazarttım. Mamırda 3 kün aşıqtım. Teriniñ
sozılmalı derti öte bayau təuirlenip keledi. Alaqanım men qolım negizinde
jazıldı, biraq tolıq emes. 0kşemdegi müyiz qabıqtar keter emes.
Burınğı keñesiñiz boyınşa jınıs müşemdi (birneşe ret) qızdırdım.
Qazir qalpına keldi. Kün sayın alaqan, taban, jınıs müşelerimdi
qızdıramın (bulandırılğan neseppen), jağday jaqsarıp keledi (öte
bayau). Osı meni mazalaydı. 0tken jolğı keñesiñizde nannan bas tart
degensiz. Sonday-aq meniñ denem kör-jerge tolıp bitken şırış (silekey).
Osı jağı mağan tüsiniksiz, atap aytqanda: nannan qanşa uaqıt bas tartu
kerek? Jəne tek nannan ba? Nannıñ basqa türlerin jeuge bola ma? Eger
solay bolsa, qanşa uaqıt? Nan tağamdarınan bas tartu oñayğa soğatın
emes.
Men teriniñ sozılmalı dertimen auırğalı 5 jıl. Sonan beri denemdi
sumen jumadım. Buğa otırdım, soñınan özimdi öte tamaşa sezindim. 15
naurızdan beri diabetke işetin dərilerden bas tarttım. Bərin neseppen
emdep jürmin. Hal jayım jaqsı.
Qant jöninde, ayaqtağı teriniñ uzaqqa sozılğan derti jöninde keñes
beruleriñizdi ötinemin.
Berilgen keñes: Deneñdi tazartudı jalğastır. Tabiği tamaqtarmen
tamaqtan (et, aquız bolmaydı), qabırşaq muzın alıp tastap, qayta
qatırıp, ortasında qalğan suın tesip tögip, qalğan muzın eritip
dayındalğan sumen bükil asıñdı dayındap işip-jeseñ – öte durıs.
Qant auruın emdeudiñ öte qızıq ədisi turalı A.N.Maslennikov bılay
deydi: qanttı diabeti «küştirek, qauiptirek» öz balamnıñ nesebin tañerteñ
iştim, soñınan dereu şığıp, siırımdı sauıp, sol arada jılılay sütin
iştim. Bir jıldan keyin qant auruınıñ eşbir belgisin zerthana taba
almadı. Osınday süt pen nesepti biriniñ artınan birin işip, emdeudiñ
paydası turalı Əbu-Əli-İbn-Sinanıñ eñbeginde de jazılğan.
«Meditsinanıñ negizi» kitabında:
«Adamnıñ jəne tüyeniñ jaña sauılğan jılı sütin işip emdelse, işke su
tolu, kökbauırdıñ qatayuına birden-bir şipa. Eger nesebiñdi işseñ deniñ
sau bolğan bolar edi» – degen.
Tüsinik: Munday ədispen sütti siñire alatın adamdardıñ ğana emdelui
durıs. Nesep uyqı bezi fermentiniñ belsendiligin arttıradı, bezdiñ
qızmetine dem beredi. Jaña sauılğan süt tamaşa tağam, öziniñ fermenti
arqılı siñedi. Jaña sauılğan sütte erekşe quat bar. Qurılısın qalpına
keltiruge mümkindik beredi, sondıqtan uyqı bezin de qalpına keltiredi.
Jürek-qantamırlar jüyesiniñ auruları jəne neseppen emdelu
Jürek-qantamırlar jüyesin qalpına keltiru üşin qandı, qantamırlar
joldarındağı böget bolıp turğan tığındardan tazartu kerek. Qandı
tazartu üşin aldımen toq işekti şayu, qan aynalımın erkindikke jiberip,
bauırğa qUyatın tamırdıñ qısımın azaytu kerek, yağni bauırdı tazartu
qajet. Neseptegi zattar arı qaray ne isteudi özi biledi. Atap aytqanda,
uyığan qandı eritip, jürektiñ bulşıq etterine mümkindik tuğızadı.
Munday jağdayda nesepti künde 2-3 ret (50-100 gramnan) taq sanmen işu
kerek.
Mısal: Auruhanadan öledi dep şığarıp tastağan tanısımnıñ tilegi
boyınşa üyine bardım. Ayağı beline deyin isip ketken. Meditsinada «pil
ayaq» dep atap ketken qolınıñ sausaqtarı da öz köleminen juandap,
qarayıp ketipti.
Ol Dondağı Rostov qalasında 7 ay jatıp emdelipti. Əldeqaşan balaşağasımen qoştasıp, keşirim surasıp bitipti. Ol jalğızdıqtan japa
şekken adam bolıp şıqtı. Eki ulı öz bala-şağasımen bölek turadı.
Kelinderi kelip, ketip turadı. Uldarı aptasına 2 minutqa kirip şığadı.
Küyeui jumısta, tünde keledi, jalğız jatıp, öziniñ ölimin ğana oylaydı.
Men bardım. Əñgimelesip otırıp, Armstrongtıñ neseppen emdeu ədisi
turalı əñgimeledim. Ol osı emdeu ədisine birden köñili auıp, kitaptı alıp
oqığısı keldi.
«Bul emdeu ədisin qabıldaymın. Tabletkalardı endi qaytıp auzıma da
salmaymın» dep, ol aldımen küyeuiniñ nesebin işedi. Endi onıñ nesebimen
bükil denesin sılap, sipap ısqılaydı. Bügin aşıqqalı 7 kün boldı. Halahualı tömendemedi. Nesebi eki staqan boldı. Soñğı eki kündey loqsıdı.
Jəne sarı uyısqan birdemeni tükiredi. Eki künnen soñ künine 2 ret 100
gramnan nesebimen işegin şayğan. Isik tüsip ketpese de, qosılıp isimedi.
Künine 3 staqan su işedi. Onda jürek qızmetiniñ jetispeuşiligi,
bauırşemeni (tsirroz peçeni) bayqaladı.
Aytıñızşı arı qaray ne isteymiz?
Tüsinikteme jəne usınıs. Isikti bulağan neseppen qızdır. Barlıq pəle toq
işekte tur. Aşığu men nesep işudi jalğastıra ber. Qusu qara nəjis şığu
– auru tudıratın bastamanıñ sırtqa şığatın belgileri – ol jaman emes,
jaqsı. Osınday ruhani senimmen arı qaray jalğastır, nesebiñdi köbirek
iş. Əlgi (qabırşaq muzın alıp tastap, qayta qatırıp, muzdıñ
ortasındağı suın tögip, qalğan muzın eritip işe ber) eñ jaqsısı – haljağdayınıñ tömendemegeni. Eger hal-jağdayıñ tömendep ketse, dert
tuındatqan zattıñ şıqqanı, tazartu jəne sauıqtıru asqınuı. Onı da
bastan ötkizuge tura keledi. Eger osı belgileriñiz tömendep ketse, onda biz
keşiktik, auru öte küş alğanı.
Neseppen emdelu jəne köz auruladı
Nesep közdiñ ərtürli aurularına jaqsı kömektesedi. Közdi neseppen
emdeudiñ ədisi öte qarapayım, ne közge tamız, ne köziñdi, neseppen jılı
küyinde ju. Bulandırğan nesebiñdi jılıtıp paydalan.
0te kürdeli jağdayda – jaña nesebiñmen qızdır, aşıq. Közdi emdeuge jas
balanıñ nesebin suıtıp, biraz qoyıp, belsendiligin arttırıp
paydalansañ, tipti tamaşa.
Ejelgi zaman adamdarınıñ ədisimen neseptiñ tuzın paydalanuğa da
boladı. Ol üşin nesepti künniñ közine qoyıp bulandırıp, sualtıp, qalğan
tunbasımen közdi emdegen yağni közge azdap sepken.
Közge aq tüskende 100 g nesepke 50 g mıs salıp, mıs ıdısqa quyıp, əlgi
neseptiñ jartısı qalğanşa qaynatıp, salqındağan soñ 5 tamşıdan
tamızasıñ. Əueli bir tamşıdan bastap, ər tamızğan sayın bir tamşıdan
qosıp, 5 ret tamız. Bul qospanı közdiñ basqa da aurularına qoldan. Tipti,
jaraqat alsañ da nesepti tamız jəne onımen juuğa ədettenseñ tez
jazıladı.
Mısal: «Metall jañqası tüsken közdiñ isigi 7 sağatta, közdiñ qabağınıñ
şırıştı qabatınıñ qızarğanı 12 sağatta joğalğan. Emdey bastağannan
4-5 sağattan soñ iriñi tıyılğan. Ərbir 30-40 minut sayın jaña nesebin
közine tamızıp juıp, şüberekke siñirip, auırğan jerine tartıp otırğan
(materialın balalar dərigeri jibergen).
Mısal: «Işten eki közi de kataraktımen tuılğan. Nede bolsa, neseppen
emdep körip sınağan 9 kün su jəne nesebin işip aşıqqan, kün sayın
nesebimen denesin ısqılağan. Asqazanı 9 künnen soñ jağımsız reaktsiyä
bergendikten toqtatqan. Biraq 6 künnen bastap körui jaqsarıp, tipti
kataraktınıñ sırtqı forması özgere bastap, sətti nətije bergen.
Usınıs. Kataraktıdan tüpkilikti jazılu üşin nesep işip qana köbirek kün
aşığu qajet bolatın. Közdi neseppen qızdıru, tipti mıs salıp qaynatıp
bulandırğan nesepti paydalansa, mülde jazılıp ketedi. Bul jigit emdeuin
şala jasap tolıq jazılmağan. Glaukomanı da emdeuge boladı, biraq ota
jasalğan bolsa paydası öte az.
Neseppen emdeu jəne isik auruları
Neseppen ər türli isikti emdegende işinde qaterli isik te bar, alğaş
qarağanda aqılğa sıymaytınday nətije beredi. Alğaşqı qarapayım
kezinde isik payda bolğan jerin bulağannan qalğan.... nesebimen künde
qızdırıp, bükil denesin ısqılau, al kürdelenip bara jatqan jağdayda
nesep işip aşığu, batpaqpen emdeu durıs. Osınday şaralardı jasağanda
adamdı tolıqqandı ömirge qayta əkeluge boladı.
Mısal: meniñ şekemde meñ bar. Men ünemi keşke betimdi, qolımdı jaña
nesebimmen ısqılaymın, terim jumsarıp, öñi əybat boldı, ol meñ! Osı
meniñ tınışımdı aladı. Köñilimde küdik. Əli de auırmaydı, isken de
joq, alğaşqı qalpı. Endi nede bolsa eski nesebimmen qızdırdım. Bir
aptadan keyin ol jarıldı. Iriñ ketti, qulaq mañayı qatayıp isidi,
qulaqtıñ artı, qantamırlarımen buğanağa deyin bardı. Endi auıratın
boldı. Men sizdiñ kitabıñızdı tağı bir oqıp şıqtım. Sonsın qaynatıp,
bulandırğan nesebimmen qızdırdım. Meñim kişireyip, iriñ basıldı
auıratını azaydı.
Tüsinikteme jəne usınıs. Bul əyelge emdeludi tolıq jasau kerek. Toq
işekti, bauırdı tazartu, buğa jii-jii otırıp, terin ağızıp, kör-jerin
termen birge şığaru kerek. Al meñniñ özi men aumağın bulandırıp
qaynatqan nesebimen ünemi qızdırsın.
Mısal: Meniñ əyelimniñ arqasındağı tüymesi (meñ) bayqausızda julınıp
tüsedi. Meñniñ ornına jara payda boldı. Köptegen jıldar ötse de, onısı
jazılmadı. Keyde qabıq payda bolıp jabıladı jəne qaytadan aşılıp
ketedi. Qoşqıl-qızıl tüsti. Bulandırılğan neseppen qızdırğannan keyin
jarası jazıldı. Jaranıñ ornına payda bolğan terisi taza. Bul kütpegen
nətijege tañ qalmasqa laj joq.
Mısal: sizdiñ arqañızda men sizdiñ keñesiñizben jiirkenuşilikten attap
ötip, kitabıñızdı oqıp, tañerteñ nesebimdi işkeli jılğa tayau boldı.
Köteu men süyelderim joğaldı. Tazaru jürip, ülken dəret suyıldı, eş
jerim auırmaydı, – depti.
Mısal: Men nesebimmen emdelip jazıldım. Meniñ omırauda balam bar
jəne emşektiñ süt jolı jii auıradı. Süt jürmey, toqırap qaladı.
Balanıñ nesebin siñirgen şüberekpen japsırıp qoyğannan keyin qabınuı
sanaulı sağatta basıldı. Osı qarapayım ədisti barlıq tanıstarıma
usınamın. Sonımen, eger omırauıñnan qan ketse, neseptiñ sığındısı
qandı dereu toqtatadı. Jalañaştalıp bitpegen jaranı tez arada tabiği
küyine keltiredi, eşbir tırtıq qaldırmaydı (bul 31 jastağı əyeldiñ
usınısı).
Mısal: omırauım bir kezde keremet auırdı jəne qattı birdeme bar.
Dərigerge barğım keldi. Qolımda osı kitap bar. Aldım da oqıdım
(tañerteñ, tüste iştim), qattısı dereu ketti.
Mısal: osıdan altı jıl burın oñ jaq urıq beziniñ sarı su kernegen
isigin alıp tastağan. Endi sol jağına dəriger ota jasaudı usındı. 10
kündey aşıqtım, künine 4 ret 75 gramnan iştim. Aldımen əlgi isik eki ese
kişireydi, al qazir sipalağanda bilinbey ketti. Qiyäl siyäqtı.
Tüsinikteme jəne usınıs. Osı əyel hatında işeginde ünemi məsele barın
körsetedi. Bul məseleni şeşu qajet. Isik sol işektiñ saldarı.
Mısal: apayımnıñ oñ jaq omırauı isidi. Anıqtaması mastopatiyä. 0tken
jılı səulemen emdep, 24 ret seans aldı. Barlığı qalpına kelgen edi.
Biraq biıl səuirde qaytadan qabınıp, qızarıp qaytalay bastadı. Ol
auruhanağa barudan bas tarttı. Meniñ qolımda sizdiñ neseppen emdeu
turalı kitabıñız tur, onı paydalanudı əpkeme men de ayttım. Əpkem 10
kün aşıqtı. Tolıq aşıqqan kezinde nesebin işti, bulanğan, qaynatqan
nesebimen omırauın ısqıladı.
Aşıqqannan 2 kün ötkende qandı iriñ jəne aşığudan şıqqannan keyin de
aqtı. Omıraudıñ qızuı tömendep, qızaruı basıldı. Biraq meniñ
qorqatınım, qanı öte alqızıl. Siz qanday keñes beresiz. Ol arı qaray ne
isteui kerek?
Tüsinikteme jəne usınıs. Birden aşığu durıs emes.
Aldımen özin tazartu kerek edi. Tazartudı bastauımen birge nesebin künine
2-3 ret işe bastau qajet bolatın jəne omırauına nesebimen qızdırıp
batpaq tartu durıs edi. Eger bir ayda jazılmasa, onda nesebin işip
aşıqsın.
Mısal: 1991 jılı jeltoqsanda bolğan uaqiğa, mağan küşti salqın tiip,
jötele bastadım. Bul pəle burın üş ayğa sozılatın. Tanısım «nesebiñdi
iş» dep keñes berdi. Meniñ nesep işuge köñil-küyimdi dayındaytın eşteme
joq bolatın. Budan burın kerosin de iştim, onıñ qasında nesep degen ne
təyiri. 100 gramnan künine birneşe ret işe bastadım, tamaqtanu tərtibin
özgertpedim. O ğajap! Bir aptadan keyin jötelmedim. Şabımnıñ bezderi
jay közge körinetin, isip ketken bolatın, ol da eki aydan keyin basılıp
ketti.
Mısal: bul emdeu turalı men körşime üyinde otırıp aytqan bolatınmın.
Ol quıqtıñ isiginen zardap şegip jüretin. Ol jılı jaña nesebin işetin
bolğan, toq işegin kör-jerden tazartıp şaydı. Onıñ qanşa uaqıt nesebin
işkenin bilmeymin. Biletinim – kezdeysoq kezdesip qalıp nətijesin
surağanımda «alğaşqı bes jıldan beri düzge otıruım qalıptı boldı»
dedi.
Mısal: sizdiñ keñesiñizben aşıqpay-aq, köteuden ayıqtım. Ayağım
auıratını joğaldı, beldemşesiz jüretin boldım. Murnımnan su ağatın,
ol qurğadı. Gaymorit (bet quısına) jinalğan iriñ, sarısu jəne eki ret ota
jasat degen quıq astı bezderiniñ ülkeyüi de joq boldı (Otan soğısınıñ
mügedegi Bəlenbay).
Mısal: osıdan bir jıl burın işki qulağına tüymeşik payda bolıp,
qızım esti almay qaldı, eki ret qulağındağı tüymeşegine ota jasatıp
alğızdı. Ər otadan keyin bir jıldan soñ tüymeşegi qayta ösedi. Men onıñ
qulağına jaña ğana sigen nesebin jılılay murnına kişi dəretke otırğan
sayın tamızıp turdım (eki jağına da). Meniñ jasağan emdeu ədisim eki
aptağa sozıldı. Budan basqa, qulağına bulandırıp qaynatqan nesep te
tamızdım. Nətijesinde qulağınıñ estui 100 % boldı. Al dərigerler estu
kemistigi II dərejeli degen. Sizge köp raqmet.
Mısal: osıdan 3 jıl burın jığılıp, keudesin mertiktirip alğan. Sonıñ
saldarınan keudesi qızıl-kök bolıp ketken. Sol jaq omırauında sol
jığılğannan tauıqtıñ jumırtqasınday isik payda bolğan. Onkologtar
ota jasatuğa keñes bergen. Ol onan ölerdey qorqıp, tanıstarınıñ
keñesimen keşke tañerteñgi nesebiniñ ortañğı böligin işken, tünde jatarda
jılıtıp ıstıq nesebimen qızdırğan. Oğan bir kişkene qasıq soda,
sonday kölemde sirke qışqılın qosqan. Ol keremet qışınıp, azdap
küyip qalğan belgi payda bolğan. Qızdırudı uaqıtşa toqtatqan. Biraq
artınan bərin qaytalağan. Ay ötip, isik öte kişireyip, tağı bir ay ötkende
isik sorılıp joğalğan.
Tüsinikteme jəne usınıs. Nesepke eşqaşan joğarğı gengredientterdi
qospañız. Meniñ əkem tamaqtıñ IV dərejeli qaterli isigi degen
anıqtamamen ota jasau uaqıtı ötisimen səulemen emdetuge keñes bergen.
Biz səuleden bas tarttıq. Əkemizdi nesebin işkizuge zorlağanday köndirdik.
Jıl ötti, əzir tiri. Meniñ əkem de sizdiñ kitapta jazğanday, asqınu
ahualında. 0te küşti jöteledi, silekey ağadı, ıstığı köbeygen (joğarğı
T?). Biz öler aldındağı halğa keldi desip, qattı qorıqtıq. Artınan
kitabıñızdı oqıp, tazartu bastalğanın tüsindik. Osınday kitap
jazğanıñız üşin sizge köp raqmet!
Tüsinikteme jəne usınıs. Tamaqtıñ mañayına qızdıru üşin 5 jasqa
deyingi balanıñ nesebi jaqsı. Toq işek pen bauırdı tazartıp alu qajet.
Bulanğan, qaynatılğan neseppen tamaqtı şayu kerek. Ol üşin tağamdı
özgertken jön.
Mısal: qannıñ qaterli isigine şaldıqqan əyel nesebimen denesin ısqılap,
işip jürip, bir jıldan soñ jazılğan.
Mısal: Jas əyel qan azdıq aurğa uşırap, salmağı azayğan, bir
omırauında qatayğan tauıqtıñ jumırtqasınday isik bar. Ol otadan
qorqıp barmağan. Naqtaması – qaterli isik.
Tolıq aşığan nesebin işken. Krannan künine 1 l 420 g suıq su işe bergen.
Jigiti basınan ayağınıñ sausaqtarına deyin nesebimen künine 2 sağat
ısqılaydı. Eki omırauına da şüberekke nesep siñirip, ünemi kündiz-tüni
jabıstırıp, tarta beripti. 10 künnen keyin sauığıp, dərigerine
köringende, ol qanday bir derttiñ izin de taba almay añ-tañ bolğan. Onımen
qosa, qanı azayuı da jazılıp ketken eken.
Aşığu men neseppen emdeu ekeui de deneniñ işki ortasın küşti aşıtatın
eki birdey küştiñ terige üylesuinen, bastırmalatıp jasalğan ərketteri
şınımen ğajayıp em!
Munday emdi qaynatıp, bulandırılğan nesebimen ısqılap qızdırudan
burın jasap, toq işekti tazartu, mikroklizma jasau da oñdı nətije
beretini sözsiz.
Mısal: 10 jastağı bala tabanınıñ teri astında kölemi tiınday isik
payda boladı. Meniñşe basqa birdeme boluı da mümkin. Bul əñgimeni
bireuden estidim. Isik öse berdi, balanıñ qozğalısı qiındaydı. Hirurg
kişkentay kezinde isikti kesip tastağısı keledi. Şeşesi asıqpaudı ötinip,
eskirgen neseppen tünde üş ret qızdırğannan keyin isigi qatıp-semip
joğalğan (A.N.Maslennikovtıñ kitabınan).
Mısal: «Basındağı börtpege ota jasauğa dayındıq istelgen, basında
gematoma bolğan. 0zdiginen nesep qabıldap, yağni nesebimen 7 kün aşıqqan.
Zertteudiñ bəri qalıptı bolğan. Ota jasauğa dayındıq jürip jatqanda
batpaqtı nesebine ezip japsırğan. Sızdauıq jarılıp ketken. Ol jete
tüsinbey dərigerge barğan. Jarılıp ketken sızdauıqqa ne isteu kerek
aytıñızşı degen ğoy. Ol tazalap orap bergen.
Usınıs: qaynatıp, bulandırılğan nesebin qarapayım qızdırıp
paydalanuğa 5 jasqa deyingi balanıñ nesebi de jaraydı.
Neseppen emdelu jəne suıq tiyü
Suıq tiip auırğan kezde nesep işip, tamağıñdı şayu tamaşa nətije
beredi. Tamağıñdı jusañ gaymora (bettiñ quısı), mañday quısı jəne
basqa da jaqın jatqan midıñ da quıstarı tazaradı. Söytip, neseppen
emdelu suıq tiip auırğan jağdayda öte paydalı.
Mısal: aşqarınğa nesepti toğız ret jutamın. Murnımdı juamın. 0mir
boyı uzaqqa sozılğan tonzilitpen jəne tamağım auıratın. Ol kezde suıq
su, kefir işuge bolmaytın. Endi suıq su işu məsele bolmay qaldı.
Mısal: Suıq tiip, qattı jöteldim. Tañerteñ nesebimdi işip aldım, bəri de
joğaldı.
Mısal: Men nesebimmen emdelip jürmin. Tañerteñ işemin, aptasına bir
kün aşığamın. Murnımdı juamın, tamağımdı, tisterimniñ tübin de
emdeymin. Jazğıturım salqın tiip auırmadım. Bul men üşin ğajap.
Burın jılına 5-6 ret salqın tiip auıratın edim. Tisimniñ tübi nığaydı.
Burşaqtay birdeme qatayıp, tompaya qaldı. Men oğan dəkege nesebimdi
siñirip, japsırıp qoyıp edim, ol da joğaldı.
Mısal: «1992 jılğı şildeniñ 5-inen beri qaray nesebimdi işe bastadım.
Jüyeli türde 200 gramnan, keyde kündiz de işem. Iş qatu azaydı, köteu de
kişireydi. Onı qabıldaudan eki ay burın tumau tiip, murnımnan bir aydan
astam nağız iriñ aqtı».
Tüsinikteme jəne usınıs. Qarapayım adamdar bası qanşalıqtı dərejede
şırıştar men silekey zattarına tolıp turatının elestete de almaydı.
Nesepti işip qabıldau əsirese, tamağın şayu paydalı. Qoldıñ
sausaqtarın bügiñkirep, murnıñmen sorğan küyinşe basıñdı köter,
murnıñnan barğan nesebiñdi auzıñnan tök.
Sol kezde tamağıñ murnıñmen qosa şayılıp, əlgi şırış silekeylerin
nesep özine tartıp, olar iriñ nemese iriñge uqsas sarı su bolıp, sırtqa
şığadı (qulağıñdı jıbırlatıp tamağıñdı qışıtıp turatın qatqan
qaqırıq, murın mañqaları da şığadı). Olar endi seni burınğıday
mazalay bermeydi. Osıdan keyin iis sezu, estu sezimderiñ aşılıp, bas
auruıñ joğaladı. Murın quısı men jutqınşaqtıñ qosılğan jerinde
şırış men silekey bölinip, sırtqa şığa bastadı. Tipti, joğarğı jaq
nemese bet quısındağı sarı sudıñ jolı aşılıp, murnıñnan aqtı ağadı.
Bul öte jaqsı – deneñ dertten sauıqtı. Sondıqtan iriñ aqqanı qaşan
toqtağanşa, murın quısın şayudı jalğastıra ber. Osıdan keyin qaytadan
iriñ tüzilmeui üşin tañerteñ murnıñdı jaña şıqqan nesebiñmen şayıp
qana qoyatın bolasıñ.
Mısal: Meniñ qulağım auırdı, düley bolıp qaluğa tayadım. Murnımmen
dem ala almadım. Murnım bitip qaldı. Tek murnımdı şayıp əzer degende
dem alatın boldım. Sonımen, sauıqtım. Suıq tiip auıratınım azaydı.
Tömende oqiğa iş qatudan bolıp bastıñ şarıq boluın körsetetin jağday.
«Qazirgi kezde meni bas auruı qinap jür. Qulağım şuıldaydı, estimeymin.
Soñğı 15 jıl işim qattı. Bul jağdaymen dərigerlerge körinuden de
Uyalamın. Barlıq tabletkalardı işuden bas tartıp, aşqarınğa tañerteñ 56 sağat şamasında nesepti murnıma jəne qulağıma tamızamın. Eki
aptadan keyin murnımnan, auzımnan uyığan sarı iriñmen qosılıp, sarı
su şıqtı. Munıñ bəri 2-3 künge sozıldı. Men onı toqtamaytın şığar
dep oyladım. Murnımnan sarı su toqtausız aqtı. Jigitim «Mümkin sağan
suıq tigen bolar» deydi. Arı qaray ne isteuim kerek? Işegime suyıq
jiberip, tazartayın ba?
Dərigerlerdiñ naqtaması: estu arteriyäsı bitelip qalğan. Mi tamırlarına
qannıñ jetispeui, bastıñ şeksiz auruı bastalıp, bas aynalğanda
turaqsızdıq payda boladı (oñğa solğa şayqalamın). Qudayım-au, osı
jıldarı mağan dərigerler ne istemedi. Məskeude Bakulev atındağı
hirurgiyä institutınıñ qantamırlar bölimşesinde jattım. Qanşama dəri
qabıldadım. Əli de qabıldap kelemin. Barlıq köktamırlarıma dəri
eritindisin jiberuge dep qanşama ine şanşıp jaraladı. t.b.s.s. Eñ
negizgisi meniñ özimniñ hal-jayımmen ımıralastırudı da ayttı. 0ytkeni,
qantamırlarına isteuge eşbir şarasızbız. Uaqıtşa ğana emes, turaqtı
etuge dərmensiz ekenderinde moyındaytın. Sizdiñ kitabıñızdı oqığannan
keyin oñdı nətije bolatınına sendim. Endi qalay jalğastırsam eken?
Tüsinikteme jəne usınıs. «Adamnıñ özine özinen basqa jauı joq» degen
de aqiqat. Eger osı əyel uaqıtında tazartılıp, durıs tamaqtanğan bolsa,
quda da tınış, qudaği da tınış bolar edi. Denesi tağam qaldıqtarınıñ
körjerimen tolıp, onıñ üstine, dəri himikattarınıñ qosıluı – bəri de
iş qatu men dəriniñ saldarınan bolğan. uyalşaqtıq pen sauatsızdıq
qaterli dertke şaldıqtırıp, densaulığınıñ talqanın şığarğan. Biraq
nesep batıldardıñ ğana dərisi – endi denesin tez arada qalıpqa tüsirmese
keşigedi. Murınnıñ işin juu (sorıp auzımen tögu), nesebin işip, toq
işekti tazartu jəne bauırdı qosa tazartu kerek.
Arı qaray durıs tamaqtanu qajet. Bərin muzdı eritken suda dayındağan
durıs. Bidaydı köktetip jep, monşağa otırıp terleu qajet. Qosımşa
aytqanda, neseppen basıñdı da ısqıla. Alğaşqı küni neseptiñ
jañasımen, erteñinde qaynatıp bulanğanımen, soñında iisi añqığan
eskisimen ısqıla. Osılayşa auıstırıp əbden jazılğanşa jasay ber.
Kitap oquırmandar nazarına: jüregiñdi, basıñdı, qantamırlarıñdı,
ökpeñdi, teriñdi t.s.s. emdeu üşin aldımen toq işegiñ men bauırıñdı
tazart. Tamaqtanudı qalpına keltir. Eger osı aytılğandardan keyin
jazılıp ketpeseñ, sonda ğana meditsinalıq emşara jasa. Biraq, bərinen
təuiri neseppen emdeu bolmaq.
Neseppen emdelu jəne teri auruları
Teri aurularına nesepti bılay qabıldaydı: işedi, toq işek pen bauırdı
mindetti tazartu kerek. Teri auruı işekte «ornalasqan» degen söz bar.
Osınday dayındıqtan keyin nesepti qabıldaudı teriniñ zaqımdanğan
jerine (ısqılap, kompress qoyıp) qoldanu. Əri qaray janı ketip, ölgen
terilerdi küştep emdeu alu üşin öte eskirgen nesep qoldanıladı
(bulandırılğanı da, qarapayımı da), jaranı qalpına keltiredi, tipti
qarapayım balalardıñ belsendiligi artqan, qaynatıp, bulandırılğan
balanıñ jaña nesebin jəne öziñniñ nesebiñniñ barlıq türin
paydalanıñdar. Salauattı ömir saltın saqtap, tamaqtanudı retteudi,
qayta qaraudı usınamın. 0tken jılı belimde temiretki payda boldı.
Dərimen emdelip edim, eşqanday özgeris bolmadı. Nesebimdi işip, aşığa
bastadım. 0te aşı tuzdıq dəmdi bolğandıqtan, nesepten bas tarttım.
Auru kezinde işpesem de jağa berdim, azdap auırğanın bastı. Neseptiñ
auru basatın əseri şöptiñ tunbasınan artıq ekenin bayqadım. Men üşin
şöpşi emşilerdiñ jasağan dərisin köpten biletinmin. Nesepti işip, bir
apta aşıqtım. Aydıñ ayağında eşbir dərisiz-aq joğaldı. Osı arada
tazartu emşaralarınıñ mindetin aşığu orındap, deneniñ küşti
qışqıldanuına mümkindik berdi. Nətijesinde temiretkiden ayıqtım.
Mısal: eringe, quymışaqqa şıqqan uşıqtı (gerpes) eskirgen neseppen
ısqılağanda qışığanı birden basıldı jəne auru da jazılıp ketti.
Mısal: «Teñge qotır. Auru 60 jasta aşığıp, tek nesebimen su işip, 7 kün
emdelgen. Sol aşığu kezinde öziniñ nesebimen bir sağat boyı künine 3 ret
ısqılağan. Əbden jazılıp ketken. 10 jıl nesebinen emdeludi jalğastıra
bergen. Ol 70 jasqa kelgende 55-tegi adamday köringen.
Neseppen emdelu jəne buındarğa tuzdardıñ şögui Nesep deneni
tuzdardan jaqsı tazartadı. Qozğalısınan ayırılğan buındardı qalpına
keltiredi. Munıñ ədistemesi de qarapayım. Zaqımdanğan buınnıñ
mañayına –
bulandırılğannan qalğan nesep nemese öte köp turğan
neseppen almastırıp, qızdıramız (kiimniñ eski-qusqısı bolsa da, taza
şüberekti körsetilgen neseppen buınğa almastırıp jabıstıramız).
Kündelikti qışqıl men siltilik ortanı almastırıp (jañası qışqıl,
eskirgen siltilik) soru qızmetin jıldamdatamız. Künine nesebiñdi birneşe
ret işip, toq işekti əsirese, bauırdı tazartu qajet. Bauırda mineraldıq
zattar almasuınıñ buzıluınan buındarda tuzdardıñ şöguine əser etedi.
Ərine, dieta saqtau durıs. Kökönis, botqa barlığın muzda eritken suda
dayındau kerek.
Buğa nemese ıstıq sulı nauağa otır. Soñınan zaqımdanğan jeriniñ
terisin tortasın qayırğan nemese zəytün mayımen sıla. Al qarastırayıq
təjiribede qalay jüretini turalı birneşe mısaldı.
Mısal: Çernobıldegi oqiğadan bir jıl ötkende buındardıñ
quzdamasımen auırdım jəne ekiqabat boluı qatar keldi, buındarımdı
qızdırıp, jazıp almaqşı bolıp, eki jıldı ötkizip aldım. Tağı da
buındarım auırdı, kögerip isindi. Soñınan qolımnıñ sausaqtarına
köşti, bauırım da qalıptı bolmadı. 1990 jılı Bregg ədisimen aptasına
24 sağat aşıqtım. 1991 jılı Semenov ədisimen tazartu kursın
qabıldadım.
Bauırdı alğaşqı tazartudan soñ qol sausaqtarınıñ isigi ketti. Biraq
sausaqtarımnıñ auruı qaldı. 10 kg salmağımnan ayrıldım. 0zimdi
burınğıdan jaqsı sezindim. Biraq bauırım köbirek erkinsidi jəne köbirek
jürgennen keyin buındarım auırdı (özimdi-özim ustauğa küşim jetpedi).
Üdemeli aştıqtan keyin, köbinese asqa təbet küşeyedi eken. Oğan qosa,
aylıq belgi de buzıldı. Meniñ denem üşin aşığu öte küşti stress boldı.
Aylıq belginiñ jetkiliksizdigi men kelisimsizdiginen bir ıñğaysızdıq
barın sezdim.
Biıl naurızdan bastap tanısımnıñ əñgimesiniñ ıqpalımen nesebimdi
150-200 gramnan işip, aptasına 36 sağat aşıqtım. Aşıqqan kezimde su
iştim. Neseppen emdele bastağannan bir apta ötkende, asqazan buzıldı. Ol
eki jetige sozıldı. 0te köp şırış, silekey ketti. Bauırıma tünde tazartu
jürgizildi. Asqazannıñ buzıluı kütilmegen jerde toqtadı. Bul 3 jetiden
(urinoterapiyä bastalğannan) keyin bolğan oqiğa jəne aylıq belgi
joğalğanına bir jıl bolğan. Osı üş jetide burınğı salmağıma keldim.
6-7 kg salmaq qosıldı. Endi eki jetiden keyin buındarımnıñ isigi de joq
boldı. Buındardıñ jəne 2 sausaqtıñ auıratını qaldı (burın barlıq
sausaqtarım auıratın edi ğoy). Bir aydan keyin (nemese jeti aptadan keyin
neseppen emdele bastağan künnen sanağanda) aylıq belgilerim tolıq
qalpına keldi. Aylıq belgilerim burınğısınşa eşqanday auırmay, mol
keldi. Neseppen emdelu bastalğalı segiz apta ötkende buındarımnıñ
auruı joğaldı. Bauır men asqazan tınıştaldı. Gastrittiñ
tınıştalğandığı sonşalıq, mol tamaqtanudan bas tartpadım, burın
öytken künde bauırım auırıp, buındarım da mazamdı alatın.
Tüsinikteme jəne usınıs. Denede mineraldar almasuın qalpına keltiru
üşin bauırıñdı tazartu kerek edi – ol jasaldı – bul alğaşqı nətije.
Biraq şırış qaldı. Ol bükil denege böget jasaydı. Onı deneden şığaru
üşin nesep qajet edi – ekinşide tağı bir tabısqa qol jetti. Üşinşi
nətije – nesep bauırdıñ qızmetin qalpına keltirgennen keyin tuzdardı
eritip, buındardan infektsiyänı şığarumen 3 nətijege ie boldı.
Osı əyeldiñ qateligi sol, ol tamaqtanudı qalpına keltire almadı t.s.s.
May men sütke ilengen nannan əli bas tartpay turğanda (onda kaltsiy öte
köp), dene onı igere almaydı jəne buındarğa qayta şögedi. 0t joldarın
bögeydi. Eger ol öndirilgen biday botqasımen tamaqtanbasa, tipti nesep
işkenine de qaramastan, bəri bir auru qaytıp ornına keledi.
Usınıs. Rezeñke etikti ünemi kime. Tek jer şılqıldağan su, batpaq bolsa
uaqıtşa kiyüge boladı.
Mısal: Ayağımnıñ tabanında ülken qattı birdeme ösip kele jatır edi. Üş
ret qızdırğış jabıstırğannan keyin joğaldı. Sizge köp raqmet.
Mısal: 1990 jılı tağı bir jumısşınıñ tabanı auıradı. 0te
qiınşılıqpen jürdi. Zauıttıñ dərigerleri ayanbay-aq eñbektendi. Bəri bir
nətijesiz boldı. Yaltağa kurortqa jiberdi. Tağı da nətijesiz. Neseppen
emdeu jasaudı durıs dep şeştik. Barlığımız nesebimizdi jinap,
barlığı 3 litr boldı. Onı jılıtıp, nesepke bulauladıq. 1520 minut
ayağın bulauğa salıp otırdı. Eki ret bulauğa otırğannan keyin ayağınıñ
auıratını basıldı. Barlığı 10 ret bulauladı.
Neseppen emdelu jəne əyelder auruı
Əyelder auruınıñ negizi qarapayım erejelerdi orındamaudıñ
nətijesinde uaqıtında ülken dəretke otıra almauınan boladı. Iş qatu –
tolıq emes dərettenuden – osı zamanğı əyelderdiñ negizgi böligi durıs
tamaqtana almaydı. Əsirese, fabrikalarda joğarı qısımmen, joğarı
temperaturada dayındalğan tamaqtarmen tamaqtanudan, tabiği emes
jasandı tağamdardıñ əserinen iş qatadı. Nətijesinde toq işekte
qoqıstar jinala beredi. Olar jaqın ornalasqan müşelerdiñ qanın
buzadı. Toq işekke jaqın jatatın müşeler auruğa şaldığadı.
Əyelderdiñ jınıs müşelerinde ərtürli aurular payda boladı.
Birden-aq toq işekti tazartuğa kiris. Ekinşiden, bauırdı. Arı qaray künine
50-100 g nesebiñdi iş. Eger olay işe almasañ, taq sanmen üş ret bölip iş.
Nesebiñdi şpritspen jatırdıñ moynına şaş (aldımen öziniñ jılı
nesebin dəkege siñirip, tampon tıq). Nemese balanıñ nesebimen arı qaray
bulandırıp, qaynatılğan nesebiñdi siñirip, tampon tıq. Jartılay ıstıq
suğa jartılay bulandırıp, qaynatılğan nesebin qosıp bulau jasap (suğa
500-1000 g qaynatılğan nesep qosıp), ayaqtı malıp otıru kerek. Jatarda
neseptiñ ər türinen, tamponğa siñirip jatırdıñ moynına japsır.
Eger aylıq belgi buzılıp, basqa gormondıq özgeris belgisi bilinip (betine
erlerdiki siyäqtı qılşıqtar şığıp) jatsa, künine 3-4 ret 100-150 gramm
nesebiñdi iş, deneñdi bulandırılğan nesebiñmen sılap, sipa. 0te küşti
jağdayda tañerteñ aş qarınğa bulandırılğan nesepten 50 g iş. Osı
şaralar gormondıq özgeristerdi jolğa salıp, ıñğaysız jağdaylardan
şığaradı.
Mısal: «Jatır moynınıñ jarasın (eroziyänı) emdeu ədisi – balanıñ
nesebin qaynatıp, tez suıtıp, jaña sauğan süttiñ temperaturasına
jetkizip, şpritspen jatırdıñ moynına dərini engizu.
Tüsinikteme jəne usınıs. Nesebin alatın balanıñ jası 10-ğa jetpegen
boluı kerek (jası qanşama jas bolsa, sonşama jaqsı). Onı qaynata
salıp, tez arada suıtsaq küş quatı artadı.
Mısal: Auru İ. 20 jasta otbasın qurğan, balası bar. Analıq bezi
qabınğan. Jatırdıñ moynındağı jarası asqınğan. Zertteu körsetkişteri
öte jaman. Auru özi tünde tampon tığıp, tañerteñ dəri eñgizudi öziniñ
nesebimen jasağan. Nesebin işe almağan. Osılayşa 14 qonaq emdegen.
Osılay emdelip bolğan soñ özin qaraytın dərigerine barıp qaraladı.
Analıq bezi dertinen jazılğan qabınu barısı bilinbey ketken. Eroziyä
(jarası) kişireyip, kişkentay ğana belgi qalğan.
Tüsinikteme. 0ziniñ nesebi – əyelder auruınıñ aldın aluğa tamaşa dəri.
Birinşiden, qışqıl ortanı qalpına keltiredi. Parazitterdi öltiredi.
Ekinşiden, eger auıratın bolsa basadı, üşinşiden, orınsız ekiqabat
boludan saqtandıradı.
Tüsinikteme jəne usınıs. Erli-zayıptılar jınıs qatınasınan keyin
aldın ala dayındağan nesebimen sprintsovka jasauı durıs. Qışqıl
ortada atalıq urıq öledi.
Endi bedeu əyelder turalı aytalıq. Munday jağdayda nesep ne isteydi?
Birinşi. Eger bedeulik əyeldiñ jınıs müşeleriniñ auruı saldarınan
bolsa, onda dəri şaşu, toq işekti tazar tu, tampon qoyu – barlığı birigip
qalpına keltiredi.
Ekinşi. Eger bedeulik gormonnıñ retteuiniñ buzıluınan bolsa nemese
əyeldiñ jınıs müşesiniñ tolıq jetilmegendiginen bolsa, onda bükil
denesin nesebimen ısqılap, işkizip jəne bulauğa otırğızıp, bul məseleni
de şeşuge boladı. Nesep öziniñ jauap beru (keri) baylanısı arqılı
əyeldiñ ekiqabat uaqıtınıñ qalıptı ötuine mümkindik jasay aladı.
Üşinşi. Auır jağdayda bala tuu ürdisine dem beru üşin nesep işip eki,
tört apta aşığadı. Bul əsirese bir balalı analarğa baylanıstı. Al
ekinşisin qanşa ıqılası bolsa da tua almaydı.
Qaysıbir əyelderge bala bitkenimen, tolıq qandı öspey, özinen-özi tüsik
bolıp qaladı. Munday jağdayda ne isteu kerek? Arı qaray denesin
neseptiñ belsendirilgen türimen ısqılap (bulandırılğan) jəne jüyeli
türde öndirilgen bidaymen tamaqtanu, ekiqabat bolardan burın belsendi
türde deneşınıqtırumen şuğıldanıp, jügiru, birde jılı, birde suıq
sudıñ jañbırlatqışı astında turıp, denesin şınıqtıru paydalı.
Tañerteñ 50-100 gramnan öziniñ nesebin işsin.
0z nesebin suıqqa belsendiligin arttıru üşin qarañğı jerde qızuı +2°S,
+4°S-de 4-5 kün turadı. Bul denege aqılğa sıymaytınday küş beredi. Onı
sırtqa paydalanu durıs. Onımen sılap, sipasañ onıñ qudiretti əserin
sezinetin bolasıñ.
Tüsinikteme jəne usınıs. Qadirli əyelder jəne qızdar! 0zderiñniñ
işteriñniñ qızmetine ünemi köñil böliñder. Eger işteriñ keuip, oğan qi
qatatın bolsa, ülken dəretke otırğanda nəjisiñ şıqpay, ne küştep
şığatın bolsa, artı jaqsılıqqa soqpaydı. Onıñ eñ alğaşqı belgisi
suıq tiip, tumaumen auırğannan keyin aylıq belgi kelgende auırtadı. Eger
osı kezde auru basatın dəri işseñder, ol jalpı deneniñ hal-jayın
tömendetedi. Denege qosımşa kör-jer ulı dəri zattar jinala beredi. Eger
işektiñ qızmeti tömendese, toq işekke jaqın ornalasqan bala tuu
joldarı zardap şegip, auruğa şaldığadı. Osınıñ saldarınan qaysıbir
əyelder urpaqsız qaladı. Saq bolıñdar, amansau bolıñdar!
Ökpe auırğanda neseppen emdelu
Ayurved jəne Çjud-şi ilimi boyınşa keudeniñ kök etinen joğarğı
müşeler qızmetiniñ buzıluı şırışsilekeydiñ öte mol jinaluınan doş
«Kapha» əreketiniñ qozuınan dep oylaydı. Sonda şırış, silekey degen
ne? Suınğan şırış, silekey qospaları denede suıqtı köbeytedi. Keude
quısında köptegen şırış, silekey qospaları jinalıp, ökpeniñ ərtürli
dertine şaldıqtıradı. Nesep şırış, silekeydi eritip, «ıstıq»
qasietimen (şırış-silekeyge qarama-qarsı suıtatın əserine) suyıltıp,
jinalğan ornınan «şığarıp sauığuına mümkindik tuğızadı.
Nozadamamen emdeudiñ, isip-kebuge qarsı əserin qossañız, neseppen
emdeuden, aşığu jəne jılumen terletip emdeuden artıq sauıqtırğış
joq ekenin tüsinip, köziñiz jetedi.
Sonımen, joğarıda atalğan aurulardı emdeudiñ mınaday tiimdi
ədistemeleri bar:
a) Nesepti künine eki-üş ret 100 gramnan işu; b) Jünnen jasalğan kiimniñ
eskirgen etek-jeñ, öñiri, juıp tazalanğan (sintetikalıq material bolmasa
boldı) böligin qaynatıp, bulanğan nesepke malıp alıp, keudeni oraydı. 12 sağat jatıp terleu kerek, termen birge qandağı, teridegi ulı kör-jerdiñ
bəri şığadı. Qaqırığı da suyılıp, tez şığatın boladı.
Mısal: plevrittiñ auır türimen auırğan əyeldi auruhanağa jatqızıp
emdegen, biraq hali künnen-künge tömendey bergen. Enesi dərigerlerge de,
kelinine de bildirmey, balasınıñ nesebin şie suına qosıp, kün sayın
bere bergen. Əyel təuirlene bastağanda dəriger qay dəri em bolğanına tañ
qalğan. Enesi, kelini əbden jazılıp üyge qaytarda şındığın aytıptı.
Tüsinikteme jəne usınıs. Osı əyel nege qarapayım emdeumen jazılmadı?
Birinşiden, denede şırış-silekeydi molaytatın tağamdarmen
tamaqtanğan. Ekinşiden, denede şırış-silekeydi ıdıratıp iriñdetetin
mikrobtarğa jağday jasalıp, siltili iriñdetkiş orta payda bolğan. Onıñ
ortasın özgertu eşkimniñ miına kirip şıqpağan, dəriniñ ıqpalımen auru
mikrobtarına əser etken sol deneniñ ulanuınan dene bosañsıp, quatsız
qalğan.
Mısal: «Qız jartı jılday plevritten emdeledi (oñ qabırğası suğa
tolğan). Dərigerlerdiñ kömektese almaytının bilgen apası üyine alıp
barıp, nesebimen suarıp (jaña jılı nesebin künine 3 ret işkizip,
qalğanın qabırğasına qızdıruğa jumsağan).
Tüsinikteme jəne usınıs. Qız jartı jıl plevritpen auırğan, köp keri
ketken tağamdarmen tamaqtanğan. Al qızdıñ denesinde asqorıtu
fermentteri bolmağandıqtan, krahmal silekeyi joğarı jaqtan siñbirik
bolıp şıqqan. Mine, «suyıq» qaydan payda bolğan. Nesep denedegi artıq
suyıqtı qualap şığatınday əser etken. Qabırğasın qızdırıp, jılıtıp
tez arada balanıñ ağzasın qalpına keltirgen.
Mısal: S. – dəriger tuberkulezdiñ alğaşqı satısında turğan bronhitti
emdegen. Hal-jayı jılarlıqtay. Ol neseppen emdeu turalı estip, 2 apta
(massajsız) nesebin işip aşıqqan. Neseppen emdeuden üş künnen soñ
təuirlene bastağan, dem alısı erkin, uyqısı da tüzelgen. Aşığudı
toqtatıp, künine eki ret tamaqtanıp, nesebin işudi jalğastıra bergen.
Biraq, aşığu öte qısqa uaqıtpen şektelgen auruı qayta aynalıp soqqan.
Aşığudı jalğastıru jəne terini ünemi nesebimen ısqılau kerektigi
usınıldı. Qalay tamaqtanu jöninde de keñes berildi. Auruınan tolıq
ayıqtı. S. osı künge deyin nesebin işedi. Deni sau, anda-sanda qısqa
aşığudı da umıtpaydı (Armstrong kitabınan). Süt, krahmal, nan
tağamdarı, kartop, may, jumırtqa, et jeuge bolmaytını eskertildi.
Mısal: E. – 37 jasın teñiz flotında əskerlik mindet atqarudan bastağan.
Demikpemen auırğalı 14 jıl bolğan. Teñizde auruı asqınıp ketken.
Nauqas tünde kem degende tört ret turğan. Ərbir turğan sayın aerozol
türindegi dərimen dem alğan. Üş ay boyı kün sayın 1,5-2 litrge deyin
nesep işken. 2 ret 36-40 sağattıq qısqa merzimge aşığıp, osı kezde de tek
nesebin işken. Hal-jayı osı merzim işinde jaqsarğandığı sonşa,
aerozoldı eske de almay ketken. Barlıq qorqınış artta qalğan, jalpı
küyi jaqsarğan. Tağı bir osı siyäqtı aurumen auırğan nauqas tört kün
nesep işip, aşığıp jazılğan. Soñınan ərbir düzge otırğan sayın nesebin
işip, qabıldağannan soñ uyısqan qaqırıq şıqqan. Aşığudıñ soñğı küni
nauqas öziniñ küşin auamen dem alu erkindigin sınamaqqa töbeniñ basına
jayau eşbir kedergisiz şığıp ketken. Emdeludi toqtatıp, jumısına
barğan.
Tüsinikteme jəne usınıs. «Şırış-silekey» (Kapha) dene bitimi tınıs
demikpesimen auruğa beyim keledi.
Nesep «ıstıq» qasietimen deneni «sorğıtadı», tazartadı, söytip
sauıqtıradı. Qısqa merzimge 24-36 sağat nesep işip, astan bas tartu
deneni odan beter qurğatıp jiberedi, küşti sauıqtıradı. Biraq az uaqıtqa.
Sondıqtan jüyeli türde apta sayın 24-36 sağat aşığu (P.Bregg) öte
paydalı. Endi ekinşi sauıqqan oqiğağa kelsek, uaqıtın uzaqqa sozıp
aşığu qaqırıqtı tım küştirek aydap şığaradı.
Mısal: «Neseppen emdeludi aşığudıñ aynalasında jinaqtap, ısqılaudı
da jürgizu durıs. Teri de auamen dem aladı, nesepti siñiredi, zat almasuına
jaqsı əser etedi. Jeke aşığu nemese tek nesep işip, nemese tek ısqılap
qana emdelse, ol tolıq nətije bere almaydı.
Armstrongtıñ zertteuinşe, densaulıqtıñ jaqsaru uaqıtı ər jastağı
adamdarda ər türli boladı. Jasöspirimderde – 14 kün, 36 jastağılarda –
42 kün, 55 jastağılarda – 53 kün, 75 jastağılarda – 60 kün.
Armstrongtıñ jazuı boyınşa barlığın orındasañız, negizgi
auruıñızdan ayığıp qana qoymay, moynıñız ben betiñizdiñ terisi
jarqırap, öñi kiredi, köruiñ ötkirlenedi, estu qabiletiñ artadı. Al öziñ
belsendi, quattı az uyıqtap, tağamdı da şektey alasıñ. Eñ tamaşası –
təuligine 5-6 sağattan artıq uyıqtamaysıñ, şarua jasauğa uaqıtıñ
molayadı.
Sauıqannan keyin nesep işudi jalğastıra ber. Azdap jeñil jügire basta.
Su emşaraların da umıtpa. Şınıqtıru men aurudıñ aldın alu aşığuın
(24-36 sağat) jürgize berseñ öziñe paydalı.
Neseppen emdelu jəne jınıs qatınası arqılı juğatın aurular
«Teñge qotırı bar nauqas merez juqtırıp alğan. Ol aldımen aşığıp
emdeluge şeşedi auruın qatırıp emdemekşi boladı. Ekinşi künniñ
soñında auruı küşeyedi. Sumen aşığıp, oğan nesebin qosadı (işedi jəne
ısqılaydı) nətijesi tolıq qanağattanarlıq. 10 künniñ soñında negizgi
auruınıñ belgileri joğaladı. Al bir aptadan keyin teñge qotırı da
jazıladı. Köziniñ körui jaqsarıp, iis sezui qalpına kelgen, estu jəne dəm
sezui burınğıday ötkirlene tüsken».
Tüsinikteme jəne usınıs. Oqıp otırğanıñızday, «uqsastardı
uqsastarmen soğuğa» merez (sifilis) tözbeydi eken. Jalpı, barlıq
deneniñ qışqıldanuına merezdiñ qozdırğışı «tirşilik» ete almaytın
bolıp şıqtı.
Armstrongtıñ jazuına qarağanda, enniñ isui jiñişke aurudan keyin nemese
jaraqattanudan da boladı. Tənnen iriñ ağıp, eni isip turğan nauqastı
aşıqtırıp, oğan nesebin işkizip, terisin nesebimen ısqılasa, jazılıp
ketedi eken. Emdeluşiniñ isigi qaytıp, iriñi joğalğanşa jalğastıra beru
kerek.
Qağınu (gangrena) jəne jazılmaytın jara, jaraqat, tistetip alu t.b.
oqiğalar jəne neseppen emdelu
Birneşe oqiğada tañerteñ nesebin bir ret işip, denesine massaj jasaydı.
Bul öte tamaşa nətije beredi, barlıq deneni nemese jaraqattanğan
jaranı qışqıldandırıp, sauığıp ketuge mümkindik beredi. Jara kündiz
özi-aq jazıladı. Sondıqtan neseppen qızdırudı tünde jasau durıs.
Neseppen qızdıru jaranı emdeudiñ negizgi ədisi bolğandıqtan, tünde
nətijesi de körneki boladı. Erte zaman adamdarınıñ bayqauımen
kelissek, jara men küyikti neseppen küldi aralastırıp emdeu tabıstı
boladı.
Mısal: emdeuşi dəriger ayağın kesip tastaudı eki jıl burın aytıp,
degenine köndirgisi kelgen, nauqas emdete bergen. Hal-jayı öte auır
bolğan. Ol iş qatudan əlegi şıqqan. Köteu, uzaqqa sozılğan teri auruı,
qanı azayğan, uyqısı qaşqan, sarı uayımğa salınğan, auız quısı da
auırğan, tili, ezui jarılğan, ayağına jazılmaytın jara payda bolğan. Osı
aurularmen auırğan əyel eki sözge kelmey-aq barlıq şıqqan nesebin jəne
jartı litrge deyin suıq su işuge oñay köndi.
Alğaşqı bes künde terisiniñ jarılğanı jazıldı. Beti auırmaytın boldı
jəne üşinşi küni ol jaqsı uyıqtap şıqtı. Alğaşqı aptanıñ soñğı küni
işekteri men büyregi belsendi jumıs istedi. Köteu joğalıp ketti. Tört
aptadan keyin gangrenadan iz de qalmadı. Jaña ösken teriler jetilip ketti.
Auru ayağı sau ayağınan eki ese ülken edi. Ol sau ayağımen birdey qalpına
keldi. Aşıqqannan keyingi birinşi aptada men onı qatañ türde dietağa
otırğızdım. Jüzim, banan jəne şiki qızanaq barlığı az mölşerde,
ekinşi aptada süt işkizdim. Üşinşisinde tağamdı qalıptı işip-jeuge
ruqsat berdim (Armstrongtıñ kitabınan).
Tüsinikteme jəne usınıs. Bükil deneni iş qatudıñ barısı ulandırıp,
işki ortanı siltilikke nemese irip-şiru jağına burıp ketken. Osıdan
əyeldiñ ağzası şirip, qanı azayğan. Teriniñ uzaqqa sozılğan auruı da
denedegi körjerdi aydap şığaruğa tırısu belgisi. 0te-möte toq işek şiri
bastağandıqtan, sarı uayımğa salınıp, auız quısınıñ auruları payda
bolğan.
Emdeudi bılayşa bastau kerek edi: toq işektiñ qızmetin qalpına keltiru
üşin işti tazartu jəne jalpı uın şığaru üşin qalğan neseppen denesin
ügip ısqılau jəne künine 2-3 retten işu. Bir apta burın osınday aldın
ala tazartu jürgizip alıp, aşıqtıru kerek bolatın. Aşığudan şığarda
jaña sığıp alınğan səbiz sölin (şırını) işkizu, muzdan eritilgen suğa
bal eritip, şöptiñ sığındısın qosıp, bür jarğan bidaydan tamaq jasap,
işip-jegizu kerek.
Kotlet jasap, ösimdik mayına salıp, tabağa pisirip je. Pisirgende
qataytıp, küygizip jiberme. Sonımen, börtken bidaydan jasalğan
şelpegiñ birden dərumendermen, mikroelementermen bayıta bastaydı.
Basqa azıq-tülikterde munday köp dərumen bolmaydı dep jazıptı
Armstrong. Arı qaray buqtırğan (qısta) kökönistermen tamaqtan.
Mezgiline say jemis-jidek, botqa, börtken bidaydıñ nanı men su işu öte
qajet. Aşıqqan kezde neseptiñ kölemi öte azayadı. Ol öte qoyulanadı. Eger
muzdatıp eritken su işseñ, ol tipti deneñdi tazartadı. Eger muzdatıp
eritip işseñ qosımşa tazartu jürgizip əurelenbe, sudıñ özi-aq aydap
şığadı.
Mısal: degen A.N. Maslennikovtıñ «Keremet susınnıñ qupiyäsı»
kitabında işten sırtqa qaray tesip şıqqan tereñ jaralar turalı jazadı.
Olardıñ qaysıbiri otadan keyin payda boladı, endi birinde ökpe quısında
iriñ tolıp, özi tesip şığıp, iriñ ağıp jüretin tesik payda boladı. Al endi
biri köten işek mañayında payda bolıp, onıñ auzına jaqın jerden iriñi
şığıp jüredi. Ərine munday aurular özderin jaqsı sezinbeytini belgili.
Endi bir aurularğa ota jasağanda, burın iriñ bir tesikten aqsa, otadan keyin
– eki tesikten ağatını da boladı. Sonday qiınşılıq Maslennikovtıñ öz
basınan ötipti. Ekinşi ret ota jasatpay, 10 jıl iriñ şığatın tesigimen
jüripti. Sonsın ol paraproktitten qutıludıñ jolın özi tauıptı. Amal
ədisi öte qarapayım: qırmızıgül kalendula deytin şöptiñ jaña şıqqan
gülin qaynatıp, tunbasımen işegin şayıp, tastıñ mayın bir kurs işip,
ada-küde jazılıptı. Söytip, əlgi iriñ ağatın tesik jazılıp, ömir boyı
qaytalamaptı.
Neseppen emdelu turalı kitaptı oqığannan keyin meniñ müşeme jaqın
jerden jarılıp, iriñ aqsın. Iriñ sol aranıñ quısınan şığıp jatqan
bolar dep qauiptendim. Oğan neseptiñ mayın jaqtım. Tabiği neseppen
mikroğarıştıq tuz jaqtım deydi Beruni. Bir təuliktiñ işinde jinalıp
bitti. Men jaranıñ auzın keñitip, işindegisin alıp tastauğa «kömektestim».
Biraq qatarınan tağı da iriñdedi.
Iriñdegen jerge küş qoldanıp kömektesuge bolmaydı. Meniñ üstirt
bilimimnen «işki dərigerligim» aqıldıraq eken. Jaña iriñdegen jerine
neseptiñ mayın jaqtım. Ol əbden jetilip, özinen-özi jarılıp, işindegisin
tazartıp berdi. Onıñ artınan iriñ ağatın tesik payda boldı.
Men endi nesep mayımen şelekti toltırdım. Osı maymen jara közin
toltırdım. Kün sayın osılay jasadım.
Bul özi qızıq boldı. Tesigin maymen toltırıp qoysam, auzı aşılıp, tağı
da quy dep «tilek» bildirgendey boldı. Men de onıñ tilegin orındap,
qanağattandırıp otırdım. Sipalap qarağanda jara közniñ biiktigi
alasarıp, tübi kişireye kele, öziniñ qasındağı terilerden özgergen
eştemesi joq, tırtıq ta qalmay jazıldı.
Tüsinikteme jəne usınıs. Iriñ şığatın jara közin qalay emdeu jöninde
Əbu-Əli-İbn-Sina (Avitsenna) da atap körsetken bolatın. «Balanıñ
nesebin alıp, ıdısqa (kelige) quyıp, qoyulanıp qurğağanğa deyin üzdiksiz
aralastıra beredi, sonsın qajetine jaratadı. Qaynatıp, bulandırılğan
neseptiñ bir türi «Neseptiñ mayın» ¼-i qalğanşa bulandırıp,
qaynatqannan qalğan nesep köz jasınan da artıqşılığı, jaranı eñ tez
jazatın əseri bar ekendigi aytılğanın eske tüsirseñiz de boladı.
Adamda nege jara közi payda boladı?
Deneniñ irip-şirui siltilik ortağa aynalğanı onıñ denesi iriñdep, aqırı
iriñ tesip sırtqa şığuımen bayqaladı.
Pışaqpen tilip emdeu eşbir nətije bermeydi. Buğan bir iriñ şığıp
jüretin tereñ jaranıñ ornına ekeu bolğanı da dəlel emes pe.
Otadan keyin kalendulanıñ tunbasımen tastıñ mayımen (mumiyä) emdelip
jazılğanın eske tüsiriñiz.
Qaytadan iriñdep, jaranıñ payda boluı keri ketken tirşilik saltınıñ
özgermegendigi jaralanğan jerin bulandırıp, qaynatılğan neseppen
emdeudiñ irip-şirigen jerin küşti qışqıldandıruı (aşıtuı)
nətijesinde tez, eşbir saldarsız jazıluına, burınğı qalpına keluine
mümkindik bergen. Paroproktittiñ jara közin solay tüsinu jön. Ərqaşan
da deneñde işki orta (RЊ) siltilikke – irip-şiru jağına auğan kezde işipjemdi özgertip (kökönis, jemis-jidek jep), tirşilik saltın özgertip,
qalpına keltiruge boladı. Eger munı jasamasañız, bügingi jetken jetistik
ol uaqıtşa degendi A.N. Maslennikov aytıp ketti.
Mısal: Əkem soğıs ardageri. Omırtqasına oq tigen jəne süyek tuberulezi
bar. Jıl sayın bükireye tüsti. Keudesinen tömen (sal) sezimi joğalğan,
ineni süyegine deyin suqqanda sezbeydi, bilmeydi, auırmaydı.
Gospitaldan şığarğanda dərigerler tuıstarına bir jarım ayda
qudayına tapsıratın bolasıñdar-degen.
Üyinde nesebin işuge kirisken. Jüre bastağan. Solay jürip, sauığıp
ketken. Sauıqqannan keyin de 26 jıl ömir sürgen (Maslennikovtıñ
jazğanınan).
Mısal: Krasnoyarsk qalasınıñ bir maman dayındaytın şayqalğan. Osı
künge deyin ünemi bası auıratın bolğan. Onıñ bası auıratındığı sonşa,
eki-üş sabaqtan keyin otıra almay ketip qalatın boledi. Ol auruhanağa
jatıp, inemen emdelgennen az uaqıt təuirlenip, qayta auırğan.
Oqudı tastap ketuge şeşim qabıldaydı. Sebebi, arı qaray mamandığı
boyınşa jumıs istey alamın degen seniminen ayırılğan. Jeksenbi küni
tañerteñ nesebin işe bastağan. Düysenbi küni sabaqta otırğanda, tek azdap
şarşau boldı. Soñğı ay boyı bir ret bası auırğan. Ol da aua rayınıñ
erekşe özgerisine baylanıstı bolğan. Odan beri jıl bolğan. Ol qaz
qalpına kelgen, eş jeri auırmaytın bolğan.
«...Burın jazğıturım qalay bastaladı, solay basım auıratın. Al, qazir
barlığı qalpında: basım auırmaydı».
Tüsinikteme jəne usınıs: Densaulıqtıñ kez kelgen auıtquın dene öz
betimen tüzetip, ol neseppen birge qayta qalpına tüsirip, paydasın beredi.
Budan basqa «golografiyälıq denesi» nığızdaldı. Ol jaraqat alğan kezde
ornınan qozğalğanı anıq. Nesepti işu şart emes, onımen deneni, bastı
ısqılau paydalı.
Mısal: «Bauırım küşti jaraqattanğannan keyin bir ay boyı nesebimdi
işip, jazılıp kettim, al dərigerler tañ-tamaşa boldı. Nege deseñiz,
soğıludan bauır bıt-şıt bolğan desedi (A.N.Maslennikovtıñ kitabınan).
Tüsinikteme jəne usınıs. Nesep asqazanğa siñip, işekqarın jolımen
bauırğa baradı. Aurudan ayığuı birinşi rette deneniñ «tartılıs» quatı
siñip jarılğanda öte tez jüredi. Qışqıl qasietteri biosintez jüruin
jıldamdatadı. Nesepte erigen tuz ben basqa da zattar «tsementke» uqsap,
barlığın tez qataytadı.
Mısal: jay nesep bola ma, əlde qaynatıp, bulandırılğannan qalğanı
bola ma, maqtağa siñirip küygen jeriñe dereu japsırıp qoysañ, iriñdemey,
aşıp, auırmay tez jazıladı. Ay-künder öte kele, «Mına jerim küyip edi»
dep sendire almaysıñ, öytkeni tırtıq ta qalmaydı. Köbikterdi bir ret
sıpırıp tastasañ, küygen jerde qaytıp köbik te bolmaydı.
F. S. Hanenniñ jazğanına qarağanda, keybir juqpalı aurulardı emdeu
üşin mukosakoridtiñ özine tən qasieti bar körinedi. Onıñ kömegimen kene
şağıp, entsefalit juqtırğan adam jazılıp ketipti. Kene şaqqan əyeldi
öziniñ nesebin «tazartıp kün sayın ər eki sağatta kök qan tamırına
jiberip otırğan. Tipti, eki sağattan keyin-aq qızuı tömendey bastağan,
keşke 37°S-ge tüsken. Erteñinde 36,7°S-de nauqas tez esin jinağan. 24
sağattan keyin basqa da belgileri joğala bastağan. Bas auruı basılıp,
bulşıq etteri men buındarınıñ auruı azaya bastağan t.s.s. Emdelu
bastalğannan üşinşi təulikte tolıq jazılğan.
Mısal: adamdardı şıbın şirkey, qurt-qumırsqa şaqqan jeri isip,
qışıp tınışı ketkende, nesebin şüberekke siñirip tartqannan keyin
barlıq belgisi joğalıp jazılğan.
Mısal: bir qalada balalar baqşasında kədimgi eşki qotır (çesotka) indeti
tarap ketken. Balalar baqşasınıñ tərbieşisi neseppen emdelu turalı
estip, əueli özin-özi, özinen keyin qızın emdep, jazılğanına közi jetip,
barlıq balalardı emdep (zaqımdanğan terisine maqtağa nesepterin siñirip
tarta bergen (Maslennikovtıñ kitabınan) nətijesi tamaşa.
Nesep jəne sululıq (kosmetika)
Adamnıñ terisi men şaşınıñ öñi kirip, nege ədemi körinetini turalı
jazıldı. Nesepti sabınnıñ ornına qoldanıp, battasqan kirdi de ketiruge
paydalanuğa boladı.
Neseptiñ quramındağı ammiakpen bulaudan qalğan neseptiñ eritip
jiberetin qasiet bar. Bul mısaldardı ömirde bolğan uaqiğalarmen
tolıqtırayıq.
A.N.Maslennikovtan mınanı oqimız: keşke jatarda losonmen betti
sürtu öte paydalı. Birinşi ret nesep siñirgen maqtamen lastanğan betiqoldı tazartu, al basqasımen qaytalap beti-qoldı 30-40 minut sılap,
betti sonımen jauıp qoyıp, artınan salqın sumen şayudıñ nətijesi
erekşe. Qaysıbir əyelder jartı sağat boyı ünemi betin nesep siñirgen
şüberekpen sılap-sipap, massaj jasap otıradı. Terisi jumsarıp, mayı
şığuı qalpına kelip, krem jağu qajetsiz bolıp qaladı. Osı
emşaralardıñ nətijesinde beti-qoldıñ öñi özgerip jaqsaradı. Bettiñ
şırayı jarqırap aşıladı.
Bulanğannan qalğan neseptiñ ¼-i (moçegon dep ataladı) terige öte jaqsı
əser etetinin men öz təjiribemnen bilemin. Ol bükil deneni
qunarlandıradı jəne ülken quat beredi. Suıtıp belsendiligin arttırğan
nesepte gormondar saqtaladı. Qosımşa biologiyälıq belsendi zattar da
jasap şığaradı. 10 jasqa deyingi balanıñ nesebin paydalanu öte tamaşa.
Osınday balanıñ nesebi ösu aqparatımen qanıqqan jəne onı nesebiñ
arqılı sizge de bere aladı. Qorıtındısında terige ğana dem berip
qoymay, barlıq denege əser etedi.
Mısal: meniñ segiz jasımda betim bülinip, qızıl bezeu qaptap ketti,
dərigerler menen əzer de-bezer boldı. Men Məskeude de boldım, onda da
kömektese almadı. Neseppen ısqılap edim, barlığı ornına tüsti.
Mısal: kəmelet jasına tolğanımda betimdi bezeu qaptap ketti. Odan men
esimnen tana jazdadım, dostarımnan Uyalatın boldım. Ərtürli krem
jağıp körip edim, ol tipti jağdayımdı tereñdetip jiberdi. Betime
nesebimdi japsırıp edim, börtpe tipti köbeyip ketken soñ onımen
oynağandı qoya qoydım. Biraq, bir apta ötkende börtpeler joğala bastadı,
men neseppen emdeudi qayta bastadım. Bul jolı nesebimdi iştim. Eki
aptadan keyin betim tazarıp, barlıq börtpeler özinen-özi joğaldı.
Tüsinikteme jəne usınıs. Mine, osınday derekterdi oqıp tañ qalasıñ.
Segiz jıl adam beynet şekti. Dəri izdep, aqşa şaştı. Al seniñ
densaulığıñnıñ, ədemiligiñniñ «arasan suınıñ bastauı» ərqaşan da
senimen birge boldı. Biraq sen paydaña asırmadıñ. Eñ soñında sen
betburıs jasadıñ, soğan qaray bet burdıñ jəne ğajap əserli susınnan
işe bastadıñ. Eşbir sırt elden əkelingen kremsiz-aq barlığı birden
qalpına keldi. qosımşa aytarım – işipjemiñdi özgert. Bezeuler men
börtkender, krahmal men aquızdı tağamdarmen şılıqqandıqtıñ belgisi,
sizdiñ qanıñız lastanğan, osı las zattardıñ terige salğan «tañbası».
Ustamı boyınşa siz auru adamsız, al börtpeler men bezeuler osınıñ
alğaşqı belgisi.
Neseppen emdelu men aşığudı uştastıru sönip qalğan küş-quatıña dem
berip, qandağı kör-jer ulardı tez arada quıp şığuğa, adam denesin
jañartuına mümkindik tuğızadı.
Armstrongtıñ tömendegi jazğan mısalı osını dəleldeydi.
Mısal: «60 jastağı er azamat 2 ret sal bolıp auırğan. Alğaşında jemisjidektiñ şırının işip, dietanıñ kömegimen tumaudan ayığu nietinde
bolğan. Ekinşisinen keyin esinen tanıp jığılğan jəne aqılınan adasqan.
Dərigerler birneşe apta ğana ömir süredi degen.
59 kün nesebin işip qana aşığıp, sılap-sipap ısqılağan. Sonsın eki apta
dem alıp (men oğan bir ret tamaqtanuğa ruqsat berdim, odan keyin tağı da
35 kün emdeu), eske saqtau qabıleti qalpına keldi. Aurudıñ alğaşqı
sebebi, artriti jazılğan, 2-kezeñinde emdeudi toqtattıq.
Osı nauqastıñ barlıq aq şaştarı tüsip qaldı. Emdelu kezinde şaşı tek
ösuimen şektelmey, emdeudiñ ekinşi kursı kezinde, onıñ basın nesebimen
ısqılap emdegen kezde tipti, şaşınıñ özi de burınğı qalpına kelgen.
Tüsinikteme jəne usınıs. Eski nesep ondağı «ölu» protsessi payda bolğan
zattarmen ərekettesip, ammiaktıñ aşılığımen bas terige qosımşa dem
beredi. Eski nesep – İnnıñ ıdırağan, iisi şıqqan, laylanğan t.s.s.
Şaştı sulasañ İn payda bolatın mümkindik beredi. Denede şaş ösu
İnniñ barısı. Eski neseptiñ qasietterin jinap, bas qa üylestirsek,
onıñ nelikten şaştıñ ösuine dem beretinine tüsinemiz. Neseptiñ basqa
türleri eski nesepke orın beredi.
Qosımşa usınıs. Bas terige kompress jasau durıs. Şaş tüskende nesebin
işip, basın ısqılap, nemese qızdırsa şaşı öñdenip, nığayıp,
qayızğağı ketedi.
Mısal: Şeşemniñ qolına uzaqqa sozılğan teri auruı payda bolıp, 15
jıl zardap şekti. Ol qalay emdelip jazılğanı jöninde mağan əñgimelep
bergen edi. Tünde neşe ret şıqsa sonşa ret qolın nesebimen jua bergen.
Emdele bastağannan bir aydan keyin qolına qarasa terisi tap-taza deydi
(A.N. Maslennikovtıñ kitabınan)
Tüsinikteme jəne usınıs. Qoldı kündiz juuğa tiis edi (tañerteñ 3 pen
kündizgi 15 sağat aralığında). Qolınıñ burınğı sululığın qalpına
keltiru əyel adamdar üşin öte qajet.
Er adamdar saqal-murtın qırğannan soñ öziniñ nesebimen terisin sılau da
orındı boladı – bul, birinşiden, dezinfektsiyä, ekinşiden, sabın basqa da
kremderden neseptiñ artıqşılığı mol ekendigi tüsinikti – degen eken
G.Malahov.
TÖRTINŞI BÖLIM
SALAUATTI ÖMIR SALTIN SAQTAU NEMESE KATsUZO
NİŞİDIÑ DENSAULIQ SAQTAU JÜYESI
Qazirgi adamdardıñ köpşiligi densaulıqtı sauıqtırudı zeynetke
şıqqannan keyin bastamaq, bul–külkili jağday. Bizde adamnıñ orta jası
60-tıñ o jaq bu jağında dep körsek, ol öler aldında septigin tigizer me
eken? 48 jastan bastap erlerdiñ ölimi köbeye beredi degen statistikalıq
esep tağı barın eskersek, öte ökinişti. Sondıqtan densaulıqtı saqtaudı
neğurlım erte bastasa, solğurlım paydalı.
Ekologiyälıq ortanı sauıqtıru memlekettiñ qaramağındağı məsele desek
te, ərkim öz densaulığına özi jauaptı. Tuzdalğan, maylı, öñdeuden ötken
balbauırsaq, tort, sır siyäqtı tətti dəmdi tağamdardan, koka-kola siyäqtı
susındardan, himiyälıq dəri-dərmekterden bas tartu kerekaq. Onıñ
ornına tabiği tağamdarmen, tabiği dəridərmekterdi paydalanğan jön.
Araqpen temeki, naşa siyäqtı pəleden aulaq bolğanımız jön.
KATsUZO NİŞİDIÑ DENSAULIQ ILIMI
Densaulıq iliminiñ jaña tıñ ağımınıñ köş basılarınıñ biri Katsuzo
Nişi Japoniyäda 1884-1959 jıldarı ömir sürgen. Onıñ balalıq kezindegi
turmıs tirşiligi birşama qanağattanarlıq bolğanımen, özi əljuaz,
densaulığı jaqsı bolmağan. Keudesiniñ mölşeri qalıptı jağdaydan kem
bolğandıqtan, alğaş oquğa qabıldanbağan. Kelbeti jüdeu, demek,
qurbıları tərizdi jüyeli bilim aludıñ jolı kesilgen. Suıq tie beretin,
işip-jegeni boyına siñbey, işi öte beretin. Dəriger oğan işek tuberkulezi
jəne ökpeniñ joğarğı böliginiñ qabınuı bar degen naqtama qoyğan. Al
əygili bir dəriger: bul bala 20-ğa da jetpey öledi degen. Alayda Katsuzo
Nişi asa zerek, uğımtal bolıp ösedi. Ol endi sportpen şuğıldandı.
Sodan-aq birte-birte sauığa bastağan. Ol eşqaşan şılım şegip, auzına
işimdik almağan. Keybir kezde durıs tamaqtanbağandıqtan, auırıp ta
qalıp jüredi. Tuıstarı jəne özi de densaulığı naşar adamnıñ qurılıs
injeneri bolğanı durıs degen şeşimge kelgentuğın. Jalpı tehnikalıq
mektepke tüsip, auruşañdığınan sabaqtan köp qol üzip, durıs ta oqi
almaydı.
Jas jigit qalay ömir süru jönin anıqtap alu üşin endi bul şaruağa
şındap kirisedi. Densaulıqtı arttıru jöninde kitaptar tauıp, zeyin
qoyıp oqi bastaydı. Qolına Fletçerdiñ eñbegi tüsedi. Onda densaulıqtı
nığaytuğa, qarapayım tilmen aytqanda, tamaqtı barınşa köp şaynau
kerek delingen. Sodan ərbir talşıqtardağı as, qorektik zattardı
mümkindiginşe denege tolıq siñiru qajettigin uğınadı. Osınşalıq
qarapayım teoriyä Nişidiñ sanasına ülken özgeris əkeledi. Fletçerdiñ
teoriyäsı onıñ bilim kök jiegin keñeytti, bölinbes tutas deneniñ saulığın
qalay arttırudı üyretti. K.Nişi budan bılay adamdı nağız daualauşı
tabiğattıñ özi dep tüsindi. Eger tağam dəmdi bolıp, onı şın ıqılasımen
jese, qajettisin ala aladı. Təbeti tartpasa, tamaqtanudıñ qajeti joq.
Fletçer jemis-jidekti auır tüsetin qabıqtarınan tazartıp jeudi
usınadı. Nişi osı nusqaudı basşılıqqa alğan, biraq endi iş qatudan
azap şege bastağan. Söytip, osı iş qatudan bastıñ keremet auıratınına,
işektiñ ərtürli jağımsız küyge tüsetinine közi jetken.
Söytip, K.Nişi azıq-tüliktiñ tek tüzuşi ğana emes, qiratuşılıq əseri de
bar degen qorıtındığa keledi. Tehnikalıq institutta oqıp jürgende ol
Sinklerdiñ aşığıp emdelu eñbegimen tanısqan bolatın. Osı eñbek
arqılı öziniñ işegin emdep jazatın amalın taptı. Aqıl-esi durıs emes
adamdardıñ işegi qatadı degen qorıtındığa keledi. Bul qorıtındı onı
işek pen mi, jüyke aralarındağı qatınastı aşuğa əkeledi. Bul
qorıtındı K.Nişidiñ densaulıq saqtau qağidaların jasap, salauattı
ömirdi nığaytu muratına jetudiñ naqtı ədisine aynaladı.
K.Nişi büyrek auruı jumsaq tösekte jatudan bolatının , büyrek, bauır
men teriniñ biri auırsa, ekinşisi de auıratının, deneniñ özara baylanısı
qaldıq tastandı zattardıñ molayuınan, ondağı ulı zattardıñ qanğa ötip,
midıñ qızmeti buzılatının ayta kelip, osınıñ bəriniñ aqırı miğa qan
ketuge əkelip soğatındığına erekşe köñil böledi.
Şibatanıñ eñbegimen tanısa kele, qoyandarğa jasandı iş qatıru
təjiribesin jasağanda mi tamırları keñeyip, olar miına qan quyıludan
ölgen. Köptegen təjiribelerden es aqılı tömen adamdardıñ işegin
tazartu arqılı olardı emdep sauıqtıruğa boladı degen qorıtındığa
keledi. Qaysıbir aurulardı emdegende şın məninde bul ədis nətijesin de
bergen. Ayaq-qolı muzdap jüretin adamdardıñ jel quzı bar auru ekenin,
onıñ jürek, qantamırı, büyrekke əser etip, oğan köp salmaq tüsetindikten,
bauır men teriniñ qızmetine saldarı tiip, onıñ da qızmetin
tömendetetinin aytadı. Osınıñ bəri iş qatudan bolıp, midıñ tamırı
keñeyip, aqırı qan ketumen bitedi. Munıñ tüp sebebi durıs
tamaqtanbaudan, işektiñ tastandı qoqıstarğa tolıp qatuınan, dep bilgen.
K.Nişidiñ densaulıq jüyesi – eñ aldımen mi men işektiñ atqaratın
fiziologiyälıq mindetimen sanasu. Osı eki müşe adam denesiniñ negizgi
faktorın qalıptastırıp qana qoymay, onıñ ömir süruinde mañızdı röl
atqaradı dep tanidı. Sondıqtan midıñ belsendiligi adam ömiriniñ
önimdiligin arttıru üşin işektey qalıptı jumıs istep eleuli mindet
atqaratın, oğan say keletin eş nərse joq degenge sayadı.
1832 jıldarda durıs tamaqtanu jöninde Nyu-İorkte Silvestr Grehem
degen dəriger dəris tsiklderin oqi bastağan. 1856 jılı «Tabiği gigiena»
termini düniege keldi. 1927 jılı K.Nişi öziniñ densaulıq saqtau
jüyesin jurtşılıqqa jəriyäladı. 1936 jılı ağılşın tilinde bastıp
şığarılğan bul jüyeni adamnıñ jınısına ne jasına qaramay-aq
qabılday beruge, paydalanuğa boladı. 1927 jılı ilimşiniñ
«Densaulıqtıñ ulı jañalığı» degen kitabı Çikago qalasında basılıp
şıqtı. Söytip, K.Nişi bizge belsendi, uzaq uaqıt jas qalpında qalu
ilimin sıyğa tarttı.Aurusız, azapsız ömir süru, ömirden ləzzat alu
mümkindigin aşıp berdi. Onıñ injenerlik aqıloyı, aqiqat talabı men
ıntıqtığı Amerikada tabiği gigienanıñ payda bolu kezimen tustas
keledi. K.Nişi zerektigi men tınımsız izdenuiniñ arqasında bul qoğamdıq
qozğalıstıñ ğılımdağı kemeñger qayratkerine aynaldı. Ol qan
aynalımı turalı közqarastı bütindey özgertuge əkelip soqqan zor ğılımi
jañalıq aştı.
Osılayşa, K.Nişi birte-birte öziniñ densaulıq jüyesin, salauattı ömir
süru saltın jasağan bolatın. Onıñ ədisteme teoriyäsın jariyälauı
jurtşılıq tarapınan küşti qızığuşılıqtı tuğızdı. Adamdar emşige
dünieniñ tört burışınan kele bastadı, olardıñ sanı kün sanap öse berdi.
Aqırı ol Tokio metropoliteniniñ bas injeneri qızmetinen ketuge məjbür
boldı. Ol endi bılayğı ömirin bütindey densaulıq qızmetine sarp etuge
arnadı.
Biz is jüzinde qoldanıp otırğan gigienalıq meditsina jüyesi tabiğatpen
siñisken, tiri dene zañdılığımen üylesimdi ğılımi közqaras, nətijesi
paydalı, adamzattı jarılqauşı.
Soñğı bir jarım ğasır şamasında jurtşılıqtıñ tabiği gigienağa
degen ıntası östi. Bul tek AQŞ-tıñ özinde ğana şektelip qalmay,
Avstraliyä, Jaña Zelandiyä, Batıs Europa elderimen qosa, Japoniyänı da
qamtıdı. XIX ğasırdıñ ondağan körnekti qayratkerleri S.Grehem,
İ.Djinings, R.Troll, T.Nikols, Dj.Djekson, H.Ostin, Ç.Peydj, R.Uolter,
P.Bregg, K.Nişi, G.Şeltondardı tuğızdı.
Salauattı ömir saltı
Adam baqıtqa bölengen kezde quanadı, qayğığa tap bolsa – küşti tolğanıp
qasiret şegedi. Al osı küy tolğanısı tek adamğa tən qasiet. Munday
qasiet basqa tirlik ielerinde joq.
Baqıt pen qayğı-qasiretke duşar bolğanda baysaldılıqpen sabırlıq
saqtau – imandılıq, adamdıq qasiet. Olay bolmağanda, ömir süru
quştarlığına qayşı kelemiz,, «Bul düniede adamnan baqıtsız tirşilik
iesi joq. Onıñ ömiri basınan ayağına deyin azap, qayğı-qasiret şegumen
ketedi» deydi K.Nişi. 0zine ğana emes, adamzatqa jaqsılıq izdegen
adamdardıñ ömiri azappen ötetini de belgili.
Eger januarlar auıra qalsa, ol öderine emdik qasieti bar şönterdi tauıp
jeuge asığadı, aşığadı. Biraq qayğıqasiret şekpeydi. Qartayğan tauteke
küş-quatı azayğan soñ üyirinen bölektenip, teketasına şığıp, biraz kün
turıp, biik tastan sekirip öledi. İt te iesine ölimin körsetpey, qañğıp
ketedi. Qurt-qumırsqa, ara siyäqtı jəndikter qaysıbir aurudı juqtırmau
instnktmen üyirinen quıp şığarıladı. Adam tabiğattıñ bir kişkentay
jarıqşağı bola tura, auırıp, sırqap azap şegedi. Nege deseñiz, adam
tabiğat zañdılığın bilmeydi. Tabiğat zañın bilip, jüyeli türde
paydalansa, Allanıñ josparlağan 150 jasına da keler edi. Endeşe, auıra
qalğanda dərigerge jügirmey, sol tabiğattan jərdem izdep tabu jön.
Tabiğat zañdılığın bilu qajet. Tabiğat zañdılığın buljıtpay
orındasañ ğana deniñ sau, oy-örisiñ keñ, sergek bolasıñ, uzaq ömir süresiñ.
Densaulıq saqtau jüyesi meniñ ğana oylap tapqan düniem emes, adamzattıñ
tabiği sauıqtıru salasında köptegen uqıptı, baqılau, təjiribe
sındardan ötkizilgen, ərjaqtı zertteumen qordalanıp, jinalğan is
nətijesi.
Bul jüye birden payda bola qalğan joq, köptegen jıldardıñ – tiri jürip,
ömir süruge quştarlıqtıñ nətijesi. Tabiğat zañdılığın tanudıñ ərbir
qadamı salauattı ömir saltın saqtauğa jaqındata tüsti. Men tek jinap,
taldau jasap, bir jüyege saldım. Salauattı ömir saltın saqtau meniñ
ömirimniñ bir böligi bolıp keldi, – dep jazdı Japoniyä professorı
K.Nişi.
K.Nişidiñ salauattı ömir saltı densaulıq saqtaudıñ jaña tabısı,
densaulıq saqtaudıñ jaña strategiyäsı dep biluimiz kerek.
Tabiği gigiena
Sırt qarağanda tabiği gigiena halıq meditsinasımen tuıstay körinui
mümkin. Tipti de olay emes. Tabiği gigiena halıq meditsinasınan
bolmağanda üş erekşeligimen oqşaulanadı. Olar:
1.Jüyeli əri jinaqı;
2.Təsil ədisteri ğılımi negizde;
3.Ağartuşılığı.
Dəstürli halıq meditsinasınıñ maqsatı emdeu ğana bolsa, tabiği
gigienanıñ maqsatı – halıqtı densaulıq zañına üyretip, onı dağdılı
ədetke aynaldıru, sanalı tereñ bilimmen qarulandıru bolıp tabıladı.
K.Nişi barlıq aurudıñ payda boluı tört quat köziniñ – qañqa, işki ağza,
jalpı qan, limfa tağı da özge suyıqtardıñ özgerui, sonan barıp aqıloydıñ tömendeui dep tanıdı. Osı quat közderi mindetteriniñ tömendep
qulauı bılayşa öris aladı. Omırtqa, arqa beldemeleri özgeredi, teri
qızmeti buzıladı. Budan soñ dereu büyrek, bauırdıñ belsendiligi
tömendeydi, iş qatadı. Ol midıñ qantamırlarınıñ bosañsuına ne
jarılıp qanquyıluına əkelip soğadı.
Onday qaterli jağdayğa jetpese, qantamırlarınıñ keñeyüimen şektelip
qalsa, ayaq-qoldıñ muzdauı siyäqtı belgileri birte-birte biline bastaydı.
Munday jağdayda mida jüyke jüyesin qozğauşı ortalıqtar buzılğan.
Muzdağan ayaq-qoldar birte-birte ökpe, jürek, qan tamırlarınıñ,
büyrektiñ qızmetin tömendetedi. Bul müşelerdiñ özara baylanısı
organikalıq jüyeniñ birtutastığın körsetedi.
K.Nişi auruğa da, sauğa da qajetti, nauqastı sauıqtıratın, sau adamdı
eşqaşan auırtpaytın densaulıq jüyesin jasauğa umtıldı.
Biologiyälıq zañ kündelikti ömirde adam ağzalarınıñ mümkinşilikteri men
qorların rettep, basqarıp otıra dı.
Tabiği gigiena adamnıñ dem alıp, tınıştıq saqtau, küş-quatın asırıp,
energiyä quatın jinaqtaudıñ tört türine erekşe nazar audaradı. Olar:
fizikalıq, fiziologiyälıq dem alu, tamaq işip-jeuden bas tartu (nemese
aşığıp emdelu), aqıl-oy demalısı, psihikalıq dem alu.
Osı aytılğandardıñ bərin adamdardıñ sanasına jetkizu, ikemge keltiru
üşin düniege senimmen qaraytın beybit ömir, birlik, birine-biri kömektesu
önegeli adamdardıñ ülgisimen tərbieleu arqılı iske asadı.
Sonday-aq özimşildiktiñ özinen ğana emes, onıñ körinisterinen de bas tartu
qajet. Sonda bul sauıqtıru dəstüri adamnıñ fiziologiyäsına igilikti
ıqpal etip, deneniñ gormon-endorfin, basqa da paydalı zattar şığaruına
mümkindik tuadı.
Bizdiñ mektepterde de ne qilı pənderden sabaq ötedi-aq. Alayda adam
ömirine eñ qajetti, eñ kürdeli, öz basınıñ dene qurılısın, densaulığın
saqtau jöninde mardımdı üyretilmeydi.
Adamzattıñ özi turalı ilimdi ünemi tolıqtırıp, keñeyip otıruı –
qajettilik.
K.Nişidiñ densaulıq jüyesi ne degenge kelsek, tabiğattıñ tılsım küşi–
ömir zañı densaulıq zañın basqaradı degen negizgi pikirge sayadı. 0mir
zañı degenimiz ədil əreket etip otırğan biologiyälıq zañ.
K.Nişidiñ densaulıq jüyesin densaulıq saqtaudıñ strategiyäsı dep
tüsinu jön. Tabiği gigienanıñ eñ bastı ideyäsı – qırıq jasta adam özineözi dəriger, öytpese zerdesiz adam.
Aurudıñ alğaşqı sebebi nemese jol bolmauşılıq öziniñ jalqaulığınan,
sauatsızdığınan, teris ədetinen.
K.Nişi 1927 jılı: «Şın məninde dəri-dərmeksiz, pışaqpen keskilemeyaq, kez kelgen jürek, qantamırlar jüyesi auruınıñ aldın alu arqılı
onı tolığımen joyuğa boladı, dep jariyäladı. Adamzat ömir kiltin izdep
əlek, al biz aurudan azap şegip kelemiz. Munıñ bəri özimizdiñ
sauatsızdığımızdan».
Söytip, K.Nişi dərisiz daualau printsipin jolğa qoydı. Bir talassız
aqiqat bar: eşkim eşqaşan bireu üşin eşteme istemeydi. Paydasız
kütumen uaqıt ozdırmay, sizge siz üşin bireu artıqşa qamqorlıq jasaydı
dep ümittenip otırmay, öziñe-öziñ köñil böludi oyla. Tek öziñe-öziñ!
Sondıqtan bilimmen, aqparatpen qarulan, üyren, ədetten degen K.Nişi.
Salauattı ömir saltın ornatqan örkenietti elderde üyde, tipti köşede
şılım şeguge tıyım salınğan, şılım şegetin arnaulı orın
belgilengen. 0rkenietti elder temeki fabrikaların öz jerinen alastap, biz
siyäqtı elderdiñ jerine köşirip salıp jatqan joq pa? Tipti, himiyälıq,
farmakologiyälıq zauıttarın da basqa elderge salıp berip, «qamqorlıq»
körsetip otırğandarı da qupiyä emes. 0z elinde maylı etti tamaqtanudan
şığarğalı da neşe ondağan jıldar ötip, nətijesinde saudada ötpegen
artıq tauıq etin basqa elderge satıp keledi.
Budan bılay naqtı densaulıq strategiyäsı jasalıp, ol K.Nişidiñ
densaulıq jüyesine negizdelse quba-qup. Oljamız mol bolar edi.
Densaulıq saqtaudıñ eki negizi
1.Memleket, tuıstar, dərigerler, muğalimder, tipti baqsı balgerlerdiñ de
adamnıñ deni sau, baqıttı ömir süruine ıqpalı bar. Köpşilik memleket
qamqorlığın paydalanadı, keyingileriniñ keñesin tıñdaydı, usınğan
dərilerin işedi. Burınğısınşa eşteme bolmağanday jüre beredi, biraq
tübegeyli jazılıp ketpeydi.
2.Aurudıñ payda bolu sebepterin joyu. Ziyänın tüp tamırımen julıp,
olardıñ payda bolu sebepterin özgertu. Adamzattıñ bolaşaq armanmüddesi mine osı.
Eger adam turmıs-saltı men oy jüyesin özgertuge şıntuayttap kirise
qalsa, esen-sau, tolıqqandı salauattı ömir süretin mümkindik bar. Sonday
sanalı kezeñge ötse ğana adam özine-özi dəriger, keñesşi bola aladı.
Bul siltemelerdiñ tap bügin payda bola qalmağanı da jurtqa belgili. Bul
adamzattıñ ondağan jıldardan bergi ömir təjiribesi men ğılımi zertteu
əreketteriniñ jemisi.
Usınıp otırğan bul ilimniñ negizin qalauşı K.Nişi Bul künderi barşağa
belgili bolğan ulı eñbegin jüyeleu üşin densaulıqqa baylanıstı 70 mıñ
ğılımi bulaq közin oqıp zerttegen. Ol ejelgi Grekiyä, Egipette, Tibette,
Qıtayda, Filippindegi meditsina təjiribeleri, yoga, sanqilı dertterdiñ
aldın alu, emdeu ədisterin, dietologiyä, tınıs alu, sumen emdeu, aşığu
siyäqtı osı zamanğı adamdardıñ meñgergen ədis-amaldırınıñ qaysıbirin
öz denesine təjiribe jasap, zerttep, tekserip, bulardıñ işinen 362 ədisti
bölip alıp, densaulıq jüyesin jasauğa paydalanğan.
Densaulıqtıñ negizgi faktorı K.Nişi adamnıñ densaulığın tört birdey
mañızı zor faktorğa baylanıstırıp qarastıradı.
1.Teriniñ jayı;
2.Tamaqtıñ sapası;
3.Ayaq-qoldıñ hal-jayı;
4.Adamnıñ ruhani küyi jəne işki sezimi;
Bul tört faktor bükil deneniñ tirşilik qabiletin qamtamasız etpekşi ortaq
maqsatta birimen-biri birlesip əreket jasaydı. Bul közqaras K.Nişidiñ
densaulıq jüyesiniñ bölinbeytin birtutas deneni bölşektemey emdep,
sauıqtıru maqsatınan tuındağanın dəleldeydi.
K.Nişi teriniñ hal-jayına erekşe mən berip, köñil audarğan. Ğalım üşin
teri – aurudıñ aynası. Teri qaqpa. Ol arqılı denege tabiğattıñ şipalı
küşi quyılıp, denege ıqpal etedi. Teri öziniñ tolğan tınıs joldarı
arqılı aua, su, səuleni işke engizedi. Teri – büyrekke, basqa da zər şığaru
müşelerine uqsas. Teri qannan ziyändı zattardı bezderi arqılı sırtqa
şığaradı. Teriniñ beti jüykelerdiñ eñ soñğı uştarına tolı. Terini öte
jılı kiimdermen tumşalap, jaramsız, tirşilikke qab3letsiz etip tastauğa
bolmaydı.
K.Nişidiñ densaulıq jüyesi jaña dietologiyänı usınadı. Ol, birinşiden,
adamnıñ denesi auadağı, sudağı, ösimdik tağamdarındağı energiyänı
şoğırlandıra alatın ğajayıp quat jüyesi dep esepteydi.
Ekinşiden, ösimdik tağamdarımen tamaqtanu. Buğan kün energiyäsı, səule
erekşe siñgen. Al kün quatı bolsa, Allanıñ nurı.
Üşinşiden, aşığıp emdelu jəne deneni tazartudı tamaqtanudan bölip
qarauğa bolmaydı deydi K.Nişi.
Ayaq-qol ahualı. Nağız emşiler erte zamannan-aq ayaqqoldıñ hal-jayına
qarap, onıñ auruın anıqtap keldi. Məselen, jilinşik pen tabannıñ isine
bastauı jürekpen qan azdıqtıñ belgisi.
K.Nişi osı oyın dəyekteytin bir mısal keltiredi. 1941-1945 jıldardağı
ekinşi düniejüzilik soğısta nemister ağılşındardı bombalağan kezde
ayağınan, əsirese tabanınan jaralanğandar büyrek qızmetiniñ
jetispeuşiliginen ölgen. Demek, bul taban men işki müşelerdiñ qatınası
tığız baylanısta ekenin körsetedi. Qan aynalımınıñ mehanizmin
jaqsartuda mañızdı röl atqaratın glomustıñ köpşiligi tabanda
jatatındığı belgili.
K.Nişi aqıl-oy sözine jan, ruh degen tüsinikterdi qosarlap keñ mağınada
aladı. Jii alañdau, küygelektenu, qorqudan adamnıñ jürek-qantamırları
auruına uşırauı mümkin.
K.Nişidiñ densaulıq jüyesi ruhani jəne dene küşin köteretin adamnıñ
bolaşaqqa senimdi boluı, köñildi ömir sürui, sarı uayımğa salınbauı dep
tanidı.
Dərisiz daua
Sonımen, K.Nişi meditsina salasınıñ san aluan ozıq ülgilerin zerttep,
bayıptap, birimen birin uştastıra kele densaulıq saqtau jüyesin altı
erejege toğıstıradı.
Bulardıñ qay-qaysısı da sonşalıqtı qarapayım, orındauğa jeñil.
Kimde-kim osı erejelerdi uqıptılıqpen orınday bastasa, tez arada boyı
sergip, quatı artıp, köñilsizdik pen aurudan arıla bastaytın boladı.
Qolğa şındap aldıñ ekensiz, sizdiñ deneñizdegi jasuşalarğa densaulıq
özinenözi quyıla beredi.
Sizben bizge auru ayaldamasınan saulıq ayaldamasına deyingi ara
qaşıqtıqta eñ aldımen qozğala bastap ötken qatelikter zardaptarınıñ
köbimen jürip ötuge tura keledi. Eger ol jer, bul jeriñ auıra qalsa,
kenetten bireki sağat, ne birneşe kün qızuıñ köterilip, loqsıp, işiñ ötip,
qussañ da qorqarı joq. Munday jağdayda eski ədetiñmen dərigerge tura
jügirme. Sauattı adam mınanı eskerui kerek: munıñ barlığı – deneni
tazartu küşiniñ bastaması. Munı umıtuğa bolmaydı. Birjarım kün tamaq
işpeseñ de eşteme etpeydi. Şarşap-şaldıqpa, suıq tigizip alma,
ızalanıp qorıqpa, sabır saqtap, öziñdi-öziñ oymen tınıştandır. Kəzir
sen tabiğattıñ öziniñ qorğauında ekeniñe sen. Bul erejeler K.Nişidiñ
densaulıq saqtau jüyesin jüzege asırğan köptegen adamdarğa kömektesken.
Sağan da şipa boladı. Sondıqtan bul aqıldı jasalğan tabiğat
zañdılığın paydalan. Bul adamzattıñ uzaq uaqıttan bergi aqıl-oyınıñ
jetistigi. Taza su iş. Uaqıtşa tözu kerek. Densaulıqtıñ altı erejesin
orındauda alğaş ədettenbegen beytanıs tüysikti jeñu üşin şıdam kerek.
Əldeqanday ıñğaysız sezimder köp keşikpey ketedi.
Kez kelgen aurudıñ ornın bostandıqpen jiger basıp, turaqtı orın
tebedi. K.Nişidiñ densaulıq saqtau jüyesiniñ jattığuları alğaşında
orındauğa qiın siyäqtı bolıp körinedi, alayda ol əu bastan-aq
dayındıqsız keletin adamdarğa eseptelgen. Inta qoyğan kisi oñay igerip,
bara-bara qajettigine aynaldırıp aladı.
Bul jattığularda tamaqtanu, sumen emdeu, sipap ügu, manualdı meditsina,
gimnastika, deneşınıqtıru mədenieti, qozğalıs, demalu – bəri-bəri
ğılımi turğıda jüyelengen. Aytarı joq, barlığı muqiyät oylastırılğan
tutas jüye. Maqsat ərbir ağzalar men jasuşalardı qalpına keltiru,
tazartu küşiniñ tutastığın, koeffitsientin köteru. Jattığular
jeldetilip, auası auıstırılğan üyde nemese taza auada jasaladı. Adam
jalañaş bolsa, mülde jaqsı. Mümkindik bolsa, barlıq teri-aua almasuına
qatısıp, öz mindetin ökpe siyäqtı demalıp orındap turuı şart. Jalañaş
teri arqılı dene ottegi men azottı siñirip, tastandılardı sırtqa
şığaradı. Ottegi denedegi tastandı zattardı örteu üşin ğana emes, deneni
tazartu üşin de jəne barlıq zat almasu ürdisi üşin de, jasuşalardı
qorektendiru üşin de qajet. Iske sət.
Densaulıq saqtaudıñ altı erejesi
K.Nişidiñ densaulıq jüyesi öte tiimdi jəne orındauğa da oñay
densaulıqtıñ qarapayım altı erejesin usınadı. Adam osı erejelerdi
künine eki ret orındasa, ol özine densaulıqtı sıylap qana qoymay, ömir
boyı şiraq ta jüre aladı.
Densaulıqtıñ birinşi erejesi – tegis, qattı tösekke jatu (eden de
boladı).
Densaulıqtıñ ekinşi erejesi – moyınğa qattı zat, məselen dorbağa usaq
tas salıp, onı jastanu.

15-suret.
Omırtqa jotasınıñ birkelki qattı jəne jumsaq tösekke jatqandağı
körinisi. Jumsaq tösekte jatqanda omırtqa jotası qisayğan.
Densaulıqtıñ üşinşi erejesi – altın balıq. Suda jüzip jürgen balıqşa
ayaqtıñ basın tez bulğaqtatu (2 minut nemese 240-qa deyin sanap).
Densaulıqtıñ törtinşi erejesi –ayaq-qoldı kökke köterip, eki minut
dirildetip kapillyardı jattıqtıru jəne emdeu.
Densaulıqtıñ besinşi erejesi – lotos güline uqsau. Eki tizeni aşıp,
tabandı, eki alaqandı ayqastırıp, demek bir-birine tığız qabıstırıp,
keminde 10 minut jatu. Alaqan men tabandı tığız qabıstırıp, ayaq-qoldı
ilgeri-keyin sozumen diafragmağa (kök etke), deneni tazartuğa, deneni
qorektendiruge kömektesemiz (ilgeri – keyin 61 ret).
Densaulıqtıñ altınşı erejesi–inzim tepe-teñdigin saqtau. Közge
körinbegenmen, deneden bölinetin səuleniñ bar ekeni anıqtalğan. K.Nişi
ol səuleni inzim dep atağan. Bizşe ferment deysiz be, biokatalizator
deysiz be. Bul tirşilik ieleriniñ barlıq jasuşalarında denedegi protseske
bağıt berip, jönge salıp, jıldamdatıp, kerekti jerinde tejep turatın
küş. 0mir süru qabileti inzim səulesiniñ məni sol ərbir adamnıñ ömir süru
qabileti onıñ inzimine baylanıstı. İnzim belsendi qızmet atqarğanda
jarqırap turadı. İnzimdi mülde eskerusiz qaldırıp, ömir turalı söz
qozğaudıñ məni joq. İnzim – jasuşalardıñ tirşilik közi. Azğantay ğana
inzimniñ özi ulpanı, stromanı zor himiyälıq özgeriske tüsiredi. İnzim
tepe-teñdigi özgerse, dereu auru payda boladı. Kisi tabandarı men
alaqandarın tığız qabıstırsa, ekeui bir-birimen qarama-qayşı
eşuaqıtta ımırasız: jasauşı men qurtu küşi bəsekege tüsedi. Januarlar
men ösimdikter jüykesi, bas süyek pen bulşıq etter, arteriyä men vena,
qışqıl men silti, tınıştıqpen qozğalıs – barlığı ərtürli inznimmen
baylanıstı bola tura, bir-birimen şendesip, birinen-biri artıp tüsuge
tırısadı. Aqır ayağı tilegen tepe-teñdikke jetedi. Jan küşi men deneniñ
bul jağdayı baysaldı salmaqtılıqqa da aparadı.
Eger tığız qapsıru jattığuın üzbey qırıq minut orındap jürse,
birinşiden, parasimpatikalıq jəne simpatikalıq jüyke jüyesi arasında
tepe-teñdik ornap, denede jalpı su ündestigine qol jetedi. Söytip, jüyke
men su arasındağı tepe-teñdiktiñ buzıluı men bir-birimen alşaqtığı
joyıladı.
Bul jattığu adam balasına öte qajet. Jartı deneden jan ketip, qol-ayaq
jumıs istemey qalğan kezde bulşıq etter men jüyke tamırların
üylestiredi, büyrek üsti bezi men jınıs müşeleri, toq işektiñ jumısın
jaqsartadı.
Sonımen, taban men alaqandardı bir-birimen qabıstırğanda payda bola
qalatın bul ne küş?
K.Nişi paydalanğan inzim – səule degen terminniñ tübinde aqıl-oy jəne
jan faktorı jatqandıqtan, bul ilimdi fizikalıq ğılımi közqaraspen
şeşu mümkindigi joq. Qolmen sipap emdeu inzimniñ jasampaz qızmetin
nığaytıp, auru denedegi joyuşı inzimmen bəsekelese kelip, aurudıñ
sauığuına kedergini joyadı.
Qolmen sipap emdeudiñ ğajaptığı, inzima səulesin şığaratın dualı
əseri barlığı jöninde üşinşi ğasırda Epiri Pir kökbauır auruın suq
sausağın tigizip qana jazğanı, Rim imperatorı Vespasiyän soqırğa
silekeyin tigizip, saqaytqanı jöninde köp jazılğan. Tösekten turmay
jatıp, birjarım minut alaqandarıñdı qabıstırıp, tamaqqa sonan keyin
ğana otırsañ, sol küni jattığudı qaytalap jatudıñ qajeti joq. 0ytkeni
asqazan men siltiligi arasında tepe-teñdik özgermeydi.Denesi saldanğan
adamı bar otbası ol kisi alaqanı men tabanın bir-birine jetkize
almaytınday bolsa, bul jattığudı tösekte jatıp isteuine kömektesip
jiberse jəne bul jattığudı şarşağanğa deyin istey berse, nətije boları
anıq.
0te nauqas adamdardıñ basım köbisi qayğıdan tausılıp, ümiti üzilip,
fənimen qoş aytısıp, «bireuge erte, bireuge keş dünie» dep jatadı. Al
osınday əreketsiz qala beruge tiispiz be? Qiın-aq saual. Adamda ümit pen
senim qatar boluı kerek. Senim boluı üşin süyenetindey, qol artatınday
dəyek boluı kerek. Tözimdilikpen jeñiske jetkizetin senimge serik –
tabiğattıñ tılsım küşiniñ zañın buzbau.
Adamnıñ eñ aldımen durıs tamaqtana bilui şart. Qazirgi tamaq quramı
men tamaqtanu erejeleriniñ tabiği zañdılıqqa səykes emestiginen denege
tastandı qoqıstar qordalanıp, jinalatını bar. Denede tastandı
qaldıqtardı boldırmaudıñ təsili K.Nişidiñ densaulıq jüyesi dep
ataladı.
Adam tabiğattıñ mızğımas zañın buzsa, ne isteydi? Jauap bireu – jan
teris aynalıp, deneden ketedi.
K.Nişidiñ ilimine baqsaq, «Keşke, tañerteñ, kün sayın densaulığım
artıp keledi»,– dep qaytalap otırğaysız.
«Denedegi ər jasuşa jañarıp, qanım jap-jas, taza, bezderim de tamaşa
jumıs istep tur, bulşıq etterim, tamırlarım jumsarıp, serippeli, taza,
jañarğan. Süyekterim, siñirlerim berik. Buındarım iilip-sozılıp,
qozğalısı ikemdi. Barlıq müşelerimdi miım basqarıp tur» – dep öziñdi
öziñ sendir.
«Kün sayın densaulığım artıp, aqıldı, qayırımdı, qabiletti, jasampaz,
eñbekqor, özime jəne halıqqa paydalı bolıp kelemin». Solay öziñdi-öziñ
sendire bilseñ, aqıloyıñ deneñe tiimdi əser etedi. Jamanşılığıñ
jaqsılıqqa aynalıp, əri qaray baqıtqa bölenetin bolasıñ.
Aqparattıñ buırqanğan tolqınına urınbay ömir süru üşin sana özine
jañasın, onda da belgili mölşerde ğana qabıldaydı. Eger denede
qaluettilik arta tüsse, kisi qalıpqa tüsu üşin mümkindik tabuğa
ərekettenedi. Sananı jaña aqparattı qabıldauğa məjbür etedi.
Naqtılı oyıñdı sanaña künine eki ret qaytalap siñire bilseñ, onı mi
qabıldap, oyıñ sonda saqtaladı.
Kün sayın jaqsarıp, serigip, küşime küş qosılıp, aqıl-parasatım da
artıp keledi dep qaytalağan aqparattı alğan jasuşalar kün sayın
jaqsara beredi. «Men özimdi qalay oylasam, solay köremin» – sendirip
emdeudiñ negizinde dəl osınday aqiqat jatır.
Sonımen, bul altı jüyeniñ erejeleri boyınşa omırtqa jelisi men qarın
bulşıq etterin jattıqtıru, bir mezgilde qozğaltıp, sendiru amalın birge
qoldanıp, tuşı sudı mol işumen;
qışqıl men siltilik-teñdik ornatıp, qan aynalımın jaqsartamız,
fermentterdiñ qızmetin saqtap, dene eñbeginiñ hal-jayın fiziologiyälıq
turğıda retteuge qol jetedi;
mi qızmetiniñ üylesui retteledi, deneniñ ruhani küşi jasaladı;
jüyke jüyesi men qan tamırları, barlıq dene dem alıp, tınıstaydı.
Dene men ruhtıñ birligi osılay iske asıp, öte sirek kezdesetin jaqsı
densaulığımız qol jetkizgen bolar edik.
Bul jüyeniñ altı erejesin künine eki ret qanday jağdayda da tolıq
orınday alsaq, densaulıq buzılıp, auırmaytın bolamız.
Deniñ sau ma, joq pa? Burın nemenege sendiñ jəne ne istediñ, bügingiñ –
sol ötkenniñ nətijesi. Ərtürli beynedegi ıdıstarğa quyğan sudıñ pişimi
qalay özgerse, jasuşalardağı molekulalarıñ da jağdayğa baylanıstı
barlığı birdey seniñ senimiñe səykes lezde özgeredi. K.Nişidiñ densaulıq
jüyesiniñ altı erejesi osılay kisiniñ ömiri men densaulığı jayında
düniejüzilik ğılım-bilimniñ ozıq təjiribelerin oydağıday jüzege asıru
arqılı şoğırlandıra bilgendiginde.
«Altın balıq» jattığuında nendey sır? Densaulıq saqtaudıñ üşinşi
erejesi
Qattı, tegis tösekte nemese edende tüzu şalqalap jatıp (bas deneden
tömen bolsa da jaraydı), tabanıñdı artına qaray sozıp, bükil deneñdi
dirildetip, eki jağıña kezekpen bir-eki minut qozğalğanda qanda,
köktamırda küşpen soru qozğalısı artadı. Deneniñ ərbir böliginde,
əsirese ayaqtıñ teri astındağı köktamırda jinalğan qandı jürekke ekp
indi ağıspen qaytuına məjbür etedi. Bul jattığu omırtqa jotasınıñ
mayısqanın burınğı qalpına keltiru mümkindigimen ğana şektelmeydi.
Nətijesinde barlıq müşeler men jüyeniñ fiziologiyälıq qızmeti jönge
qoyılıp, simpatikalıq (sırtqı), parasimpatikalıq (işki) jüyke
jüyesiniñ baylanısı küşeyip, ərbir jasuşağa baratın qan aynalımı
artıp, işek, bauır, büyrek, teri, jürek, midıñ qızmeti retteledi.

16-suret.
«Altın balıq» jattığuı
K.Nişidiñ densaulıq saqtau jüyesinen dəris oqığan Sevastopol
qalasınan Mayya Gogulanğa bir kisiden hat keledi. Hat iesi öziniñ eki itiniñ
tirşiligin baqılağanda tañqalarlığı sol, itterdiñ K.Nişidiñ densaulıq
saqtau jüyesimen ömir sürip jatqandığına közi jetedi. Bayqasañız,
«Altın balıq» oyını K.Nişidiñ densaulıq saqtau jüyesin jasauğa
bastau bolğan. Attıñ aunap turıp, silkinui siyäqtı qimıldar janjanuarlardıñ barlığınıñ da tabiğattıñ tılsım küşi men zañına
bağınuı dep bilgenimiz jön. İtter üydiñ qattı edeninde jatadı, ayaqtarın
bastarına jastanadı, tura salısımen kerilip K.Nişidiñ «altın balıq»
jattığuındağıday silkinip, basın şayqaydı. Üy qustarı aurudan köp
zardap şegedi. 0ytkeni olar tabiği ömirden alastatılğan, torda qamauda
otıradı, erkin uşıp, sayahattaudan qalğan. Qolğa tüsip puşayman küy
keşken qus omırtqadağı auru jağdayın jeñildetu üşin silkinip, moynın
olay-bulay burıp jattığadı. Oyın balaları kümis öñdes taban balıqtı
quyrığınan silkilep jürip, keyde qaysıbirin tiriltip te aladı eken. Eger
onıñ basın tez joğarı tik köterip qalsa, ölip qalatın körinedi. Bul ayaq
pen omırtqanıñ densaulıqta öte zor röl atqaratındığınıñ ayğağı, –
deydi eken K.Nişi.
Qıltamırlardı jattıqtıru Densaulıq saqtaudıñ törtinşi erejesi
Qıltamırlardı jattıqtıru üşin qattı, tegis tösekke ne edenge jatıp,
moynıña jumır qattı jastıq sal. Sonan soñ, ayaq-qoldarıñdı kökke
köter, tabanıñdı edenge eşqaşan da tüyilistirmestey etip, jarıstırıp
usta. Osı jatısıñmen ayaq-qolıñdı selkildetip biley ber. Munı ğılım
tilinde terbelis deydi. Bul jattığudı eki-üş minuttan keşke, tañerteñ
künine eki ret jasa. Iştey sanap 240-360-qa jetkizseñ de eki-üş minut
boladı.

17-suret.
Qıltamırdı jattıqtıru üşin
Ədetten tıs keyipte, ədetten tıs qozğalıs jasaudıñ keregi ne? Bul
jattığudıñ sırı ne?
K.Nişidiñ densaulıq saqtau jüyesi teoriyäsınıñ negizin eske tüsiriñiz. ol:
«qan aynalımınıñ qozğauşı küşi jürekte emes, qıltamırlarda jatır»
degen bolatın.
Siz K.Nişidiñ mına keñesin de umıtpağan bolarsız. Jaralanğan qoldı
basıñnan joğarı köterip turıp, şın məninde nətije beretinine köziñ
jetedi. 0ytkeni köktamırdağı qan tömen ketip, birtindep payda bolğan
quıs jelpinip, qansız bos qalğan qıltamırdıñ qan aynalısı jıldamdap,
jaranı iriñdeuden saqtaydı da, tez jazılu qabiletin arttıradı.
K.Nişi usınğan munday qol-ayaqtı köterip jatıp selkildetu siyäqtı
qozğalıstar «qıltamırdı jattıqtıru jəne emdeu» dep ataladı.
Qıltamırdı osılayşa emdeu ayaq-qoldıñ ğana qan aynalımınıñ
belsendiligin arttırıp qoymay, bükil deneniñ qan aynalımın da
arttıradı. 0ytkeni bükil qantamırlar jüyesi birikken bir qan aynalımın
quraydı. Demek, deneniñ şekteuli böliginde qan aynalımı jaqsarıp
jatsa, denedegi bükil qan aynalımı da artadı. Tağı da sebep – ayaqqoldardağı orasan köp qıltamır men mundağı qantamırlardıñ
qozğalısı bükil denedegi qantamırınıñ belsendiligin arttıradı.
K.Nişidiñ densaulıq saqtau jüyesinde nauqasqa naqtama qoyu turalı
arnaulı tarau bar. Sondıqtan jürek auırğanda ayaqtı emdeu şart. Eger oñ
jaq jüreginiñ oñ jağı zaqımdansa şalqañnan jatıp, oñ jaq ayağıñdı 30
gradusqa aynaldır.
K.Nişi qay ayağı auru degendi oñay anıqtağan. Onı murınnan auızğa
deyingi bet əlpetiniñ sızığına qarap anıqtauğa bolatının aytadı. Eki
sızıqtıñ biri biik bolsa, osı jaqtağı ayağı auıradı. Oñ jağındağı
sızığı biik bolsa – sol ayağı auıradı. Jügirudiñ şipalılığı men
sauıqtıru qasieti barşağa ayan. K.Nişi jüyesi bunıñ tabiğatın
tüsindiredi. Alayda özi tösek tartıp jatqan, jürek auruınan azap şekken
qariyä qalay jügiredi. Oğan jauındı-şaşındı, ayazdı, aua rayın, jerdiñ
tayğaqtığın, köşede maşina men qoyday örip jürgen itti de qosıñız.
Jattığu kezinde jalañaştanıp alsañız, sizge bul üş ese paydalı. Terini,
jürekti, ayaqtı da emdep jazatın bolasız.
Denede jüykeniñ tepe-teñdigi qalay qalıptasadı
Julın omırtqalardı kesip ötip, sırtqı müşelermen jüyke arqılı
baylanısadı. «Altın balıq» jattığuın jasağanda ornınan tayğan
omırtqa süyekteri qaytıp qalpına keledi. Sonımen, qantamırları men
jüykeniñ tübine tüsetin salmaq azayıp, aldımen isinip, soñınan bülinuden
saqtaydı. Söytip, qanaynalımı tüzelip, şetki denedegi jasuşalar men
jüykelerge qan jügirip, jandanadı. «Altın balıq» jattığuı
omırtqanıñ jan-jağınan şığatın jüykelerdi jönge keltiredi.
Omırtqalardıñ mayısuı men qısıp qaluınan azat etedi. Bulardıñ
barlığı kisiniñ turmıs qalpına, otırıp-turu ədetine, mamandığına,
şuğıldanatın eñbek türine de baylanıstı. Dop qualap, ər türli
kedergilerden ötkizetin oyın oynaytındar omırtqaları bir jağına
auıtqıp ketuinen saq boluı kerek. Omırtqalar solğa qaray auıtqığan
jağdayda qantamırlarınıñ qısılıp qaluınan büyrekke zaqım keledi.
Sondıqtan oñğa-solğa qisayıp jasağan jattığu da paydalı. Nemese
keşke, tañerteñ künine eki ret «altın balıq» jattığuın üzdiksiz orındap
jüru ləzim. Sportpen ortaşa əuestenuden ziyän joq. Kəsipke aynalğan
sport, küşeytilgen jattığu, denege tötenşe küş saludıñ densaulıqtı
jaqsartpaytındığı dausız. Sportşılardıñ jürekteriniñ sol jağı
ülkeygen. Sportşılardıñ da, balerinalardıñ da mamandığımen
şuğıldanıp jürgen kezderinde densaulıqtarında pəlendey özgeris
bilinbeydi. Qanday da bir sebeptermen kəsibimen şuğıldanudı kenet
toqtatsa, jürektiñ ülkeygen jağı bosap, jürek pen jürek qabınıñ
üylesimdiligi buzılıp, ökpe men jürek qozğalısı arasında tepe-teñdik
auıtqıp, nətijesinde sportşı plevritten azap şegedi, balerinanıñ ayağı
auırıp, zıqısı ketedi.
K.Nişi mınaday qorıtındığa keledi. Büyrek auruınan azap şegetin
golf oyınşılarına uqsas, beysbol oyınşıları da keude, moyın
omırtqalarınıñ buın auruınan azap şegedi. At üstinde köp sayattauşılar
keude jəne bel omırtqalarınıñ qozğaluınan belsizdikke, büyrek auruına,
köten işektiñ köktamırlarınıñ auruına şaldığadı. Sadaq atudan estu
jüyesi, keudeniñ törtinşi omırtqası bosaydı. Tennistiñ bulşıq etterdi
bosatıp, plevrit payda boluına alıp keletindigin sportşılar da,
meditsina qızmetkerleri de biluleri kerek.

18-suret.
Omırtqa jotası: 1-moyın omırtqaları;. II – keude omırtqaları; III – bel
omırtqaları; IV – quymışaq omırtqaları.
19-suret.
Omırtqalardıñ şala şığıp qisayuı
K.Nişi öziniñ zertteuimen stolda otırıp, ünemi jazusızumen
aynalısatındardıñ denesin bir bağıtta bügip otırularınan da auru
qurığına tüsetindigin dəleldeydi. Olar köbinese büyrek auruına
şaldığatın körinedi. Maşinkamen jazu jazıp, sızu sızatındar qulaq,
murın, tamaq, jınıs müşe, asqazan aurularına şaldığuğa beyim. Bul
əsirese əyelderge tən. Olardıñ 1-2-3-5-3-6-7-11-12inşi keude omırtqaları
tayıp ketuge əzir. Etikşiler, basqa da dene eñbegimen şuğıldanatın
qızmetkerler, jumısşılar köbinese büyrek, jürek, ökpe (10-omırtqanıñ
şala tayuınan) dertine şaldığadı. Kim uzaq jıldar jazu stolında
otırsa, olar «jazumen bülinu» nemese revmatizm nauqasına şaldığadı.
Muzıkanttar, maşinistkalar, tiginşiler, şaştarazdar, sağat
jöndeuşiler, stenografister de osı nauqastıñ qurbandarı dep
esepteledi.
Şu köp jerde isteytin kisilerde qulaqta şuıldıñ payda bolu sebebin
K.Nişi büyrekte qışqıldıñ köbeyüinen, ulı zat bolğandıqtan dep
esepteydi.Ulı zattar qan arqılı qulaqtıñ dabıl jarğağı men estu
jüykesin buzadı. Nətijesinde jüykege küş tüskendikten, ol solıp,
semedi. Osınday aurulardıñ aldın alu üşin de K.Nişidiñ densaulıq
jüyesiniñ altı jattığu erejesin künine eki ret orındau qajet-aq. Biz küni
boyı türegep turıp jumıs istegende bir omırtqanı ekinşisimen
jalğastıratın buın arası dene salmağınıñ əserimen qısıladı,
boyımız edəuir qısqaradı. Əsirese balalar alañda jumıs jasağanda
nemese seruenge şıqqanda olardıñ boyı 2-3 sm qısqaradı. Boyın tösekte
jatıp qalpına keltiru üşin balalarğa köp uaqıt ketedi. Mundayda «altın
balıq» jattığuı kömekke kelui kerek. Bul jattığu köktamırdıñ soğu
qabiletin küşeytip, bükil denege tarağan terige jaqın qandı, sırtqa
şığaradı.
«Altın balıq» jattığuı jürektiñ qızmetin jeñildetip, terini tazartuğa
arnalğan.
Psihikalıq nauqastardı emdeudegi nətijesizdik köbinese onıñ payda bolu
aqiqatın bilmegendikten dep dəleldeydi K.Nişi. Psihikalıq
nauqastardıñ payda boluınıñ negizgi sebepteriniñ biri jəne biregeyi –
işek quısınıñ, tamaq qaldıqtarına tolıp ketuinen işektiñ bügilip əlgi
zattardıñ jüruine böget bolıp, ulı zattar qanğa ötip, jalpı qan
aynalımına kirip, miğa jetip, olar mi jasuşaların ulandıradı. Bul
qantamırlardıñ keñeyüine nemese qabınuına əkelip soğadı. Əzirge
aqılesi buzılıp ketpeydi. Tipti işekte qi az bola tura, işektiñ biraz
jerine jinalıp, işindegi zattar işektiñ jasuşalardağı qantamırlar men
jüykelerine ziyänın tigizedi. Budan şığar qorıtındı – işektiñ işin
tazartu üşin de «altın balıq» jattığuın künine eki ret orındap otıru
qajet.
«Tabandı, alaqandı tığız qabıstıru» jattığuı Densaulıq saqtaudıñ
besinşi erejesi Jattığudı orındau ədisteri:
Bastau: Qattı, tegis tösekte ne edenge şalqañnan jatıp, moyınğa qattı
jumır jastıq qoyıp, alaqanıñdı alaqanıñmen, tabanıñdı tabanıñmen
tığız qabıstır, tizeñniñ arasın aş.
Aldın ala:
1)Sausaqtarıñdı uşınan bastap, bir-birine tigiz (10 ret nığızdap
qabıstır);
2)Sausaqtarıñdı uşınan bastap bir-birin qabıstırıp, alaqanıñdı birbirine nığızda (tağı da 10 ret sanap, nığızdap qabıstır);
3)Qabıstırılğan alaqandarıñdı odan əri nığızda (tağı da 10 ret);
4)Sol tığız qabıstırılğan küyi qoldıñ uzındığına oray soz da artqa
qaray basıñnan asırıp jiberip, betiñniñ üstimen beliñe deyin deneñdi bayau
qaq bölip jarğanday, alaqan men sausaqtarıñdı alğa, basıña qaray
bağıtta.
5)Qabıstırılğan alaqan men sausaqtarıñdı ayaqqa bağıttap aynaldırıp,
deneñdi eki bölip tastaytınday etip, tömennen joğarı nemese şat
süyekten kindikke deyin sozıp 10 ret qaytala;
6)Qolıñdı küştirek sozıp, auanı baltamen qaq jarğanday, deneñniñ
üstinen tez ötkiz (bul da 10 ret);
7)Qabıstırılğan alaqan men qolıñdı uzınınan tolıq sozıp, üydiñ
töbesine qaray joğarı-tömen köterip, tüsir (10 ret);
8)Tığız qabıstırılğan alaqanıñdı keudege qoyıp, tabanı tığız
qabıstırılğan ayaqtı 1-1,5 sm alğa-artqa qozğaltu, qozğaltqan kezde taban
bir-birinen ajırap, arası aşılıp ketpesin (bul da 10 ret);
9)Qabıstırılğan alaqan men tabanıñdı bir uaqıtta jarıstırıp, alğaartqa omırtqanı sozğanday 61 ret qozğalt (sozğanda alaqan men tabannıñ
aşılıp ketpeuin baqıla).
Orındau: aldıñğı jattığulardan keyin qabıstırılğan alaqandı
ajıratpay, keudege tik qoyıp, «jatqan lotos gülindey» jağdayda
qaldırıp, negizgi jattığu bölimine auıs.
Jattığudıñ negizgi bölimi: 10 minut köziñdi jumıp, qozğalmay jat.
Qolıñdı qabıstırılğan boyında sausaqtar üydiñ töbesine tik
şanşılğan küyde keudede jatsın. Deneñ yogtardıñ «jatqan lotos güline»
uqsas jatadı. Taban qabıstırılğan, tize arası barınşa bir-birinen
alşaqtap aşılsın.

20-suret.
Taban men alaqandardı qabıstıru jattığuı.
Bul jattığudıñ sırı nede?
Kök et – ekinşi jürek degendi köpşilik bile berer me eken? Jattığuğa
dayındalu böliminde tabandı-tabanğa, alaqandı-alaqanğa qabıstırıp,
alğa-artqa qabıstırılğan ayaq-qolmen qozğalamız. Nege? A.Zalmanov
«Deneniñ jasırın danalığı» degen kitabında munı bılayşa tüsindiredi:
deni sau denede kök et bir minutta 18 ret auıspalı terbelis jasap, 4 sm
joğarı şığıp, 4 sm tömen tüsiredi. Söytip, auıtqu eni 8 sm jəne 1
minutta 18 ret terbelis jasasa, 1 sağatta – 1000, təuligine – 24000 ret
şayqaladı. Endi bul et qanşama eñbektenetinin esepteñiz. Bizdiñ
denemizdegi eñ quattı nasos tömen tüsip bauır, kökbauır, əşekteri tömen
sığıp, kök et, kök tamırlardı bosatıp, kök tamır jüyesindegi qandı alğa
– keude quısına qısıp, qualap ötkizedi. Bul ekinşi kök tamır – adamnıñ
jüregi.
Kök ettiñ bir minutta qozğalu sanı jürektiñ sonday
uaqıttağı qozğalu sanımen teñ. Biraq onıñ geodinamikalıq qısımı
jürektiñ jiırıluınan əldeqayda küştirek. Nege deseñ, bul nasostıñ
qızmet etu keñistigi ülken.
Söytip, «alaqan men tabannıñ qabısuı» jattığuımen biz diafragmağa
deneni tazartuğa, qorektendiruge kömektesemiz. Jattığu kezinde qalay dem
aluıñız kerek? Onıñ məni mınada. Nişidiñ densaulıq jattığuı kezinde
jasuşamız tereñ dem aladı.
Bizdiñ kiip jürgen kiimimiz teriniñ tınıs aluın alısın tunşıqtırıp,
ərtürli auruğa şaldıqtıradı. Al Nişidiñ densaulıq jattığuları ərbir
jasuşanı tınıs aluğa məjbür etedi.
Siz jattığu kezinde bar kiimiñizdi şeşip tastap jalañaş jürseñiz,
ağzañızğa ülken payda əkelesiz.
Alaqan men tabandı tığız qabıstırıp 5-10 minut tınıştıq saqtaudıñ
məni nede?
1923 jılı məskeulik bakteriolog A.Gurviç bir qızıq təjiribe nətijesin
jariyälaydı: eki birdey piyäzdıñ basın qatar egedi. Ekeuinde de
jasuşalardıñ bölinui belsendilikpen jüredi. Əsirese bir-birine jaqın
turğandarı araları alıs turğandarmen salıstırğanda 50-75 payız artıq
belsendi ekendigi bayqaladı. Ol bul təjiribeni jalğastıra kelip,
jasuşalardıñ bölinui, ösip, ülkeyüi şamamen 190nan 230 millimikron
piyäzdan şıqqan səule tolqınnıñ əseri dep biledi.
Bul zertteudi Germaniyä, Frantsiyä, Angliyä ğılımdarı da qaytalaydı. Piyäz
ben baqanıñ basın qatar ornalastırsa da jasuşalardıñ bölinuine dem
bergen.
Ğalımdar baqılau nətijesinde piyäzdı aurudı emdeuge, əsirese obırdı
emdeuge paydalanuğa boladı degen qorıtındığa keledi. Sonday
körinbeytin səuleni olar tirşilikke qabiletti küş dep esepteydi.
Adam jəne basqa da tirşilik ielerine küş ülestirilip berilgen.
Ana nəzik mahabbatımen öziniñ nərestesin emizip otırğanda keudesinde
səule uşqındaydı, al salaq uqıpsız qarağan şeşelerde onday səule
körinbeytindigin K.Nişi ayqındağan eken.
Közge körinbese de deneden bölinetin səuleniñ bolatını anıqtalğan.Onı
enzim, ferment nemese biokatalizator deydi. Tirşilik ieleriniñ barlıq
jasuşalarında denedegi protseske bağıt berip, jönge salıp,
jıldamdatıp, kerekti jerinde tejep turatın küş boladı. Onıñ məni
ərbir adamnıñ ömir süru qabileti enzimine baylanıstı. Ol belsendi
qızmet jasap tursa, tirşilik iesi jarqırap turadı. Enzim turalı auız
aşpay, ömir turalı söz qozğaudıñ özi de mənsiz. «Əlem düniesi üş
faktordan turadı» deydi Nelkuer. Olar – efir – aua – ömir.Kez kelgen
zatta ölşeu birligi bar, bul – element, auadağısı – efir – elektron, al
ömirde – enzim jasuşalardıñ tirşilik közi. Azğantay ğana enzim
ulpalardı, stromanı zor himiyälıq özgeristerge tüsiredi. Enzimnıñ
tepeteñdigi özgerse, auru payda bolıp, müşe öz qızmetinen qaladı.
K.Nişi Osaka qalasında özin şaqırıp kelgen aptekar Nekiydiñ kişi
ulınıñ əyeliniñ jambas quısınıñ tarlığınan bosana almaytındığın,
endi tek qarnın jarıp alu kerektigin aytqanda, janı qısılğan küyeui
qattı abırjidı. K.Nişi əyelge alaqanı men tabanın tığız qabıstırıp,
40 minut otırıp, «altın balıq» jattığuın istetedi. Ol aytqanın
buljıtpay orındap, kelesi küni eşbir qiındıqsız qol-ayağın bauırına
alğanda, əlgi dəriger men küyeui tañqaladı.
Ekinşi balasınıñ əyeliniñ işindegi bala köldeneñ ornalasqan bolıp
şığadı. Ol da K.Nişidiñ aytqanın istep, aman-esen bosanğan.
Uqıptı aynalısar bolsa, ərkim-aq öz sırqatın alaqanımen emdeytin
dərejege jetuge boladı. Ol üşin tizerlep otırıp, eki şıntağın keudeniñ
deñgeyine deyin köterip, sonan soñ alaqandarın, sausaqtarın bir-birine
tığız qabıstırıp, sol küyinde 40 minut tınış otırıp, öziniñ aqıl-oy
quatın alaqanğa üzdiksiz şoğırlandıruı kerek. Alaqanmen emdep jazu
tehnikası öte qarapayım. Alaqandı auırıp turğan jerge tigizip
sipalasa, auru joğalıp ketedi. Ərine, aytarlıqtay nətijege jetu üşin
aldın ala üşin jattığu» jəne «altın balıq» jattığuların istep
üyrenip, sonan keyin auru adamğa üyretip, iske asıruğa boladı.
Alaqandardı qapsırıp, tamaqqa otıru öte jaqsı ədet. Osılay etkende
asqazannıñ qışqılı men siltisi 1,5 minut işinde teñeledi.
Tösekten turmay jatıp ta 1,5 minut alaqandarıñdı qapsırıp, tamaqqa
otırsañ sol küni bul jattığudı qaytalap jatudıñ qajeti joq, öytkeni
asqazannıñ qışqılı men siltisi arasındağı tepe-teñdik özgermeydi.
Iş, qarın, bel, arqa jattığuları Densaulıq saqtaudıñ altınşı erejesi
Alğaşqı qalıp: edenge jürelep otır.Bökseñ ökşeñe tisin. Omırtqa
jotañ oqtau jutqanday tik bolsın. Deneñniñ barlıq salmağın ayağıña
tüsirip, alğa, artqa, oñğa, solğa burılıp, qozğalma. Qulağıñ dəl iığıñnıñ
üstinde bolsın. Tiliñ tañdayıña tiip tursın. Erinderiñ birbirine
jabısıp, köziñdi barınşa aşıp qara. Tınıs aluıñ bayau, jeñil bolsın.
Osı keypiñ tolıq anıqtalğan soñ ğana tereñ tınıs alıp, jattığuğa
dayındal.
Arqa, beldeme, iş-qarın jattığularına dayındıq.
1.İığıñdı joğarı köterip, tüsir (10 ret). Aralıq jattığu:
a) eki qoldı bir-birine parallel ustap, alğa qaray sozıp turıp, moynıñdı
jıldam burıp, quyımşağıña qara, köz qırıñmen oyşa joğarı, beldeme,
arqa, moyın omırtqalarıñdı qarap öt. Sonsın oñ jaq quyımşağıña
qarap,

1
2
3
4
5
6
7
8

21-suret.
Iş, qarın, bel, arqa jattığuları. Dayındıq bölimi: 1 – iıqtı 10 ret
joğarı köterip, tömen tüsiru; 2 – oñ jaq qulağıñdı 10 ret oñ jaq iığıña
tigiz; 3 – sol jaq qulağıñdı 10 ret sol jaq iığıña tigiz; 4 – basıñdı 10
retten alğa, artqa eñkeytip şalqayt; 5 – basıñdı 10 retten oñğa artqa,
solğa artqa; 6 – eki qolıñdı qatar joğarı köter. 7 – tömen tüsirgende
şıntağıñdı iığıñmen teñestirip qolıñdı joğarı köterip tur; 8 – sol
küyiñde basıñdı artqa qaray şalqaytıp iegiñdi töbege qarat; 9 – eki
jauırınıñ bir-birine tigenşe eki qolıñdı iığıñmen teñestirip sozıp
turıp: negizgi bölimi omırtqalarıñ tik turıp oñğa, solğa qisay, bir
mezgilde işiñdi işke tartıp jəne sırtqa tompayt.
Bel omırtqañnan bastap, moyın omırtqalarıñdı da qarap öt (bul
jattığu oyşa).
Alğaşında quyımşağıñdı da, bel, keude, moyın omırtqalarıñdı da köre
almaysıñ, oğan abırjıma. Tek oyıñmen körgen bol (eki iığıñnıñ üstimen
artıña kezekpen qara);
b) Qolıñdı bir-birine jarıstıra joğarı köter. Deneñdi de joğarı kerip
soz. Aralıq jattığudıñ «a» kezindegi siyäqtı (iıq arqılı artıña qara).
Aralıq jattığu hatha-yogadağı otırğan «jılan» siyäqtı, omırtqalar tik,
bul onı ornınan tayudan saqtaydı. Munıñ məni qandı, müşelerdi,
ulpalar men jasuşalardı emdeydi, aurudan da saqtaydı.
Aralıq jattığudı soñğı altı jattığudıñ ərqaysısınan keyin bir retten
qaytala da otır.
2.Basıñdı oñğa qisayt, iığıña qulağıñdı tigiz de qaytadan alğaşqı
jağdayıña kel (10 ret). Sonan soñ sol jağıña qaytala (10 ret). Aralıq
jattığu «a» men «b»-nı bir retten orında.
3.Basıñdı alğa qaray (10 ret) eñkeytip, sırtqa on ret şalqayt. Sonan
keyin basıñdı tik usta. Aralıq jattığu
«a» men «b»-nı bir-bir ret qaytala.
4.Basıñdı oñnan sırtqa bir ret aynaldır, keudeñdi qozğaltpa. Sonan soñ
soldan artıña, sırtıña qaray (10 ret). Aralıq jattığu «a» men «b»-nı
qaytala.
5.Basıñdı oñğa qaray i (oñ jaq qulağıñdı oñ jaq iığıña qaray tart).
Sonan soñ moynıñdı şegine jetkenşe bayau sozıp, basıñdı sırtqa qaray
omırtqa jelisine deyin aynaldır (basıñdı şegine jetkenşe aynaldırdıñ
ba, sonı tekser). Endi tap solayşa (10 ret) oñğa-solğa.
6.Eki qolıñdı bir-birimen jarıstıra joğarı köterip, qolıñdı
şıntaqtan bügip, tik burış jasa. Sausaqtarıñdı bügip, judırığıñdı
tüy. Basıñdı barınşa şalqayt. İegiñ üydiñ töbesine qarasın. Jeti ret
sanap, qolıñdı tüsirmey qaytala. Bügilgen şıntağıñdı iıq deñgeyinde
öziñnen arqaña qaray alıp ketpekşi bol. Eki jauırınıñdı bir-birine
jaqındat.
Körgen bolarsız, köbelek gülde otırğanda qanattarın bir jayıp, birese
arasın alşaqtatıp, osılayşa qimıldaydı (10 ret).
Aralıq jattığu «a» men «b»-nı bir ret qaytalap otır.
Odan əri negizgi jattığuğa köş. Jattığudıñ negizgi bölimi.
Jattığudıñ dayındıq böliminen soñ arqa beldeme men işek, qarın
jattığuı aldında az uaqıt deneni bosañsıtu qajet. Sonan keyin tulğañdı
tekserip, negizgi jattığudı basta.
Tizerlep eki ayağıñdı astıña salıp, eki tabanıñdı kökke qaratıp otır.
Deneñdi tik ustap, salmağıñdı quyımşaqqa tüsir. Oñğa, solğa teñselip, bir
mezgilde işiñdi de alğa-artqa qozğalt. Keşke, tañerteñ, kün sayın (10
minut).
Adam özin-özi qorqaq, əlsiz, auruşañmın dep oylay berse, öledi.
Sondıqtan öziñdi-öziñ sendire bil. Jattığudan keyin «asıl, aqıldı, deni
sau, batıl, ğalım da özim» dep künine eki ret qaytala. Nıq senimmen ayt.
«Eger ğalım körseñiz, onday bolmaq qayda dep aytpa ğılım süyseñiz»
demeuşi me edi Abay atamız. Ne nərsege de tözimdi bop, öziñdi-öziñ biley
bilseñ, aspaytın asuıñ joq degen söz.
Densaulıq jüyesiniñ altınşı erejesinde köp sır jatır. Ol köbine
qışqıl men siltini teñestiredi. Omırtqa jelisine arnalğan jattığulardı
orındağan kezde suyıqtardağı jalpı qısım azaya bastaydı. Osı
suyıqtardağı qısımdı özgertpeu üşin K.Nişi bir mezgilde işek, qarın
jattığuın birge jasatqan.
Omırtqa jotası men işek, qarın jattığuın bir mezgilde jasasa, qışqıl
men silti reaktsiyäsınıñ tepeteñdigi saqtaladı. Munı ərqaşan eske saqtap,
dene qızmeti men sport jattığuları kezinde qatar orındap otıru ləzim.
Altınşı ereje jüyke jüyesin jönge keltirude, üylestik, kelisimdik
qızmetinde öte mañızdı röl atqaradı. Köptegen işki müşeler aladı,
asqorıtadı, onı himiyälıq tınıs öñdeuden ötkizedi, mikroelementter men
dərumenderdi siñiredi.
Al bulşıq etter men jüyke januarlarğa tən. K.Nişi bizdiñ işki
müşelerimizdiñ januarlar men ösimdikter müşeleri siyäqtı ekendigine
nazar audarudı usınadı. Etter men jüykelerdi januarlardıñ işki
müşelerine qatıstırıp, al ösimdikterde asqorıtu, tınıs alu müşelerin
jatqızadı.
Munday jağdayda qay müşege qızmet etuine qaray barlıq jüyke jüyesin
januarlar, ösimdikter dep eki türge bölip qaraydı.
Biz qolımızdı köteremiz, denemizdi sırtınan sipaymız, qışığan jerdi
qasimız, al asqazan keuip ketse, onı qalpına keltiruge sırtınan eşteñe
istey almaymız. Işekke de, büyrekke de solay. Olardıñ jüykeleri iesiniñ
oylap basqaruına könbeydi. Tabiğatı solay, biz onıñ qızmetin toqtata
almaymız.
K.Nişidiñ densaulıq saqtau jüyesiniñ altınşı erejesindegi usınısı
omırtqalar men qarındı bir mezgilde birge qozğaltu – parasimpatikalıq
jəne simpatikalıq jüyke jüyesimen kelisilgen, özara birlesip əreket etui
jağımdı əser etedi dep tujırımdaydı.
K.Nişidiñ densaulıq saqtau jüyesi adamdı sauıqtırıp qana qoymay,
denesi men ruhın ündes etip, adamdı deni sau, talanttı, joğarı
adamgerşilikke jetkizuge arnalğan.
«Deni sau denede – sau ruh» dep ertede rimdikter aytsa, «Sau ruhta – deni
sau dene» dep şığıs filosoftarı kerisinşe aytqan.
«Men özimdi qalay oylasam, solay köremin» dep sendirip emdeudiñ negizinde
dəl osınday aqiqat jatır. Jüyeniñ altınşı erejesinde omırtqa jelisi
men qarın bulşıq etterin jattıqtıru bir mezgilde qozğaltıp, sendiru
amalın birge qoldanıp, tuşı sudı mol işu arqılı mınaday nətijelerge
qol jetkize alamız: qışqıl men siltiniñ tepeteñdigin ornatıp, qan
aynalımın jaqsartamız; dene eñbeginiñ hal-jayın fiziologiyälıq
turğıdan retteuge qol jetkizemiz; mi qızmetiniñ üylesui retteledi; deneniñ
ruhani küşi nığayadı; jüyke jumısı men qantamırlar, bükil dene tınıs
alıp, qalpana keledi.
K.Nişidiñ densaulıq saqtaudıñ altınşı erejesin künine eki ret tolıq
orınday alsaq, eşqaşan da densaulıq buzılıp, auırmaytın bolamız.
Senim bolmasa istiñ bəri beker.
Eger siz sau, baqıttı boluıñızğa senseñiz, aurudı jeñesiz. Ol solay
boladı da. Biraq «baqıtsızbın», «əlsizbin», «ömir süru merzimim bitken»
dep sarı uayımğa salına berseñiz, ölimge uşırauıñız ğajap emes.
K.Nişi səttilik pen jeñis lezde kele qoymaydı, adam burın ne turalı
oyladı, ötkende ol ne istedi, ne oylap, nege senim arttı, qazir qalay əreket
etedi – osınıñ bəri bolaşaq öz keskinin aynadan körsetetin boladı.
Basqaşa aytqanda, «öziñ turalı bügingi joramalıñ, seniñ bolaşağıñda ne
bolatınıñdı bekitip beredi» dep jazdı.
K.Nişidiñ densaulıq saqtau jüyesiniñ altı erejesin kim orınday
bastasa, tez arada quanış pen quatı tolıq artıp, köñilsizdik pen aurudan
qutıladı.
Adamnıñ küş-quatı (energiyä) jöninde
Adam denesiniñ qozğaltqış küşi – quatında.
Tuılğan kezdegi dene bügin mülde basqaşa dene. Alğaşqı deneden qalğan
eşteme joq, bəri özgergen, jañarğan. Bizdiñ osınıñ aldındağı denemiz
bügin jaña molekulalardan turadı. Ağza qorşağan orta men zat almasu
barısın üzdiksiz jürgizedi. Biz auamen tınıs alamız, tamaqtanamız.
Söytip, dene müşelerin qayta jasap, jañartıp otıradı. Alğaşqı jəne
soñınan payda bolğan jasuşalar bölşegi ondağan jıldar boyı denede
turmaydı, özgeredi, jañaradı. Olay bolğanda nege qartayamız?
Əlemnen bükil denege tarap jayılğan barlıq tirşiliktiñ quatı (energiyä)
Künnen alınadı. Ol molekulalardı bir jerge jinaqtap qalıptastıradı.
Quatsız tirşilik joq, jansız öli dene ğana boladı. Energiyä – ömir. Osı
energiyänıñ mümkindigine qaray ömir süru tirşilikke tikeley baylanıstı.
Adamnıñ baqıtı, tolıq qandılığı nemese jupını, beyşaralığı,
jastığı, kəriligi, saulığı, auruşañdığı osı quattıñ dərejesine
baylanıstı. Ərbir adamdı jumırtqa siyäqtı keñistikte energiyä qorşap
turadı. Ol energetikalıq dene.
22-suret.
Efirdene sureti
Ol oñ jəne teris zaryadtalğan plazmadan turadı. Osı keñistiktiñ işinde
quat teriden bastap jumırtqanıñ sırtındağı qabığına deyin kelip jəne
keri qaytadı. Osı qozğalıs belgili bir tərtipke bağınadı. Dəl teriniñ
sırtındağı qabatı 1-2 mm tığızdalğan jəne ol deneni qorğaydı. Osı
energetikalıq deneni kişkentay əlem dep atağan. Ülken əlem turaqtı.
0ytkeni onda quat turaqtı qozğalısta, garmoniyälıq üylesimdilikte,
tabiğat zañınıñ birliginde. Kişkentay əlem – adamnıñ tabiğat zañın
maquldaumen qatar, onıñ işinde energiyä qozğalıp turğanda aman sau ömir
süre beredi.
Adamnıñ denesinde tabiğattıñ öziniñ aldın ala ayqındauımen omırtqa
jotasınıñ eki jağımen tik quat arnası ötedi. Osı eki tik arna arqılı
əlemniñ quatı quyılıp, bizdiñ ərqaysımızdıñ efirdenemiz payda boladı.
Sonımen, adam jartılay ğarıştıñ böligi, jartılay sol küşquattıñ
böligi bolıp qalıptasadı.
Tabiğattıñ birikken bütin küşi efirdeneni alğaşqı qalpınan jibermey
turğanda dene esen-sau, al ıdırap şaşılıp ketse – öledi. Deneni
köldeneñ kesip ötetin köptegen arnalar ərbir jasuşalarğa baradı. Ol da
ərbir jasuşanı ömirmen tolıqtıradı. Densaulıq üşin sol energiyänıñ
köldeneñ joldarında da irkilis jasaytınday bögetter bolmau kerek.
Efirdenege quat ortalığınan ağıs ünemi kelip-ketip, almasıp turadı.
Energiyä jolında böget payda bolsa, ağısı bayaulaydı ne toqtaydı.
Sezim – bul da küşti quat. Quanış quatı efirdeneni tolıqtıradı.
Izalanıp küyingen kezde quattı talqandaydı, janıştaydı. Adam
osınday küş-quatın özi basqara bilui tiis. Adamnıñ jasuşaları
qartayıp, kör-jerge aynaladı, al energiyä özgermeydi. Energiyänı oyata
bilsek, ol küşeye beredi, adam qartaymaydı. Denege sılap, sipau arqılı
da, ərtürli qozğalıstarmen köptegen jattığular arqılı quattı
tolıqtırıp, qajetti joldarğa salıp otıruğa boladı. Şığındalğan
quattı tolıqtıru ədisi öte köp.
Energiyänı meñgeru
Bizdiñ aynalamızda jayılıp tarağan, tirşilik quatı nemese energiyä.
Bizdiñ əlem osı tirşilik quatınan toqılğan, uyığan energiyädan turadı.
Tığızırağı – fizikalıq dene, sirekteu nəziginen – oy, sezim, tilek, niet
jasaladı. Bükil əlemniñ aynalası energiyä ağınımen tolı. Adamdı
əlemmen salıstırsaq, barlıq denelerdi tolıqtırıp turğan ərbir
jasuşalarğa deyin birdey quattı energiyä qozğalısımen qamtılğanda –
adam sau-salamat, baqıttı, jas küyinde qalıp, mümkindiginşe uzaq ömir
süre aladı.
Dünieni saqtap turğan zañdılıqtarmen sanaspasa, adam öziniñ qimıl
əreketi men energiyänıñ durıs ağınınan ayrıladı. Aqırı özi auırıp,
qiınşılıq körip, tabiğat sıylağan merziminen erte ketedi.
Quat küşi bizdiñ közimizge körinbeydi, onıñ denedegi ağının da sezbeymiz.
Sondıqtan köptegen adamdar bul tirşilik quatınıñ barekenine
küməndanadı, senbeydi. Biz tek qattı, tığız zattardı közben köremiz. Olar
jarıqtı özinen ötkizbeydi. Jerge köleñke tüsiredi. Al tirşilik quatınıñ
qunı bizge körinbeytini jarıqtı ötkizedi, möldir, sezilmeytini – öte nəzik.
Köptegen adamdardıñ sezim müşeleri tolıq jetilmegen, sezip, paydalanıp
dağdılınbağandıqtan bilmeydi. Tirşilik quatınıñ ağınınsız ömir de
bolmas edi. Buğan senu üşin osı küşterdi öziniñ təjiribesimen sezine bilu
qajet. 0ziñniñ deneñdi tirşilik quatımen tolıqtıru üşin qimılqozğalıstı jönge saluğa onıñ bar ekendigine köz jetkizu kerek. Məsele
tirşilik quatınıñ bar-joğında emes, onı adamdardıñ seze
almaytındığında bolıp otır.
Şınında, bul quattı ərbir adam sezedi. Sezbeu degen adasuşılıq. Bul
quattı sezbeu degen onıñ joq ekendiginde emes, dəl aytqanda, bizdiñ onı
seze almaytındığımızda. Quat küşin seze almaudıñ eki sebebi bar.
Birinşisi, dəridərmekti köp işkendikten, dene nəzik energetikalıq
signaldı qabıldaudan qaladı. Ekinşisi, ömirdiñ köptegen qiındıqtarı
deneni öte küşti zorlauınan quat küşiniñ signalı onı jarıp öte
almaydı. Denedegi quat ağının retke salu üşin, aldımen energiyänı sezinu
kerek. Ol üşin aldımen eki bögetti alıp tastau qajet.
Dəri-dərmekti köptep işu arqılı aurudan ayıqpaq tügili, jañadan auruğa
tap bolatının bilu kerek. Munı neğurlım erterek tüsinuiñ öziñe sonşama
paydalı. Barlıq dəri-dərmekti birden qabıldamay tastama. 0ytkeni oğan
əbden ədettenip ketkendikten, birte-birte kölemin azaytıp tasta. Eñ
soñında ömir süruge eñ qajetti degenin qaldır. Bara-bara dene kör-jerden
tazarğan kezde onı da tastauğa tura keledi. Küş salıp, zorlanıp alıp
tastaudı üyrenu kerek. Tezirek alıp tastaudı üyrenseñ, öziñe sonşama
paydalı. Kündelikti ömirde kezdesetin auırtpalıqtan bolatın zorlanu
küyiñdi bılay sırıp qoyıp, bulşıq etteriñdi basqarudı ədetke
aynaldıru jön. Sonday nietiñe kömektesetin jattığular tömendegidey.
Öli keyipke tüsu
Səule men dıbıstan basqa da titirkendirgişterden mülde oqşaulanğan
jılı bölmede jattığu kerek. Eñ qolaylı uaqıt köbinese tañerteñgi 5-6
sağat şamasın tañdau durıs. Tegis, qattı, jerge matadan ne jünnen
toqılğan körpeni ekiqabattap salıp şalqalap jat. Qolıñdı deneñmen
jarıstıra sozıp, alaqanıñdı joğarı qaratıp, sausaqtarıñdı jartılay
bügip, tabandarıñnıñ arası ajırasqan, betiñ azdap qana iığıña
qaratılğan (moyın bulşıq etteriñdi küşke salıp, betti burmağan bolu),
auzıñdı azdap qana aşıp qoy, T ərpin dıbıstağanday, tiliñ joğarğı
tisteriñniñ qatarına janasıp tursın. Köziñdi jum, jartılay bügilgen
sausaqtar qoldardıñ bulşıq etterin dereu əlsizdendiredi, tabannıñ arası
ajırasuı da ayaqtardıñ bulşıq etterin tezirek bosañsıtadı, bastıñ bir
iığıña azdap bet buruı da moyın men iıq etterin bosañsıtadı. Azdap
aşılğan auız, tildi surettep jazılğanday, bet bulşıq etteriniñ
bosañsuına qolaylı. Közdi jumu – köñil alañsız boluına kömektesedi.
Deneni bosañsığan keyipke keltirip, eş nərse oylamauğa tırıs. Tereñ emes
ırğaqpen jaybaraqat tınıs aluıñ kerek.
0ziñdi jılı sumen toltırılğan nauada jatırmın dep oyla. Deneñ
jeñildik sezinedi. Endi nauadağı sudı töktim dep oyla. Deneñ küşti
auırlıqtı sezinedi. Osı auırlıq barlıq deneñe jayıldı dep sana.
Köñiliñdi ayağıñnıñ sausaqtarıñnıñ uşına audar. Baltırıña, sanıña,
quyrığıña, işiñe, keudeñe, jağıña, erniñe, murnıñnıñ uşına, mañdayıña
jüyeli türde ıqılaspen bayau zer sal. Sonsoñ seniñ barlıq ıqılas oyıñ
midıñ tübine jetti dep oyla. Sodan soñ (nazar audaru sayahatıñdı)
kerisinşe oylap jalğastır – midan mañdayıña, murnıña, erniñe, jağıña,
keudeñe, arı qaray ayaqtıñ sausaqtarınıñ uşına deyin. Sodan soñ meniñ
qol-ayağım, barlıq denem bosañsıdı dep ayt, solay bolğanın bir
müşesinen ekinşi müşesine auıstırıp oyla (osılayşa 7-9 ret qaytala,
meniñ ayaq-qolım auırladı dep 7-9 ret qaytala). (Meniñ ayaq-qolım, barlıq
denem mülde auırlap ketti, bir-aq jolı 11 ret qaytala). Men mülde
baysaldımın degendi 1 ret ayt.
Auırlıq pen jılılıq turalı mañday men şekeniñ mañayına sezim
tudıruğa bolmaydı. Bul mañaydı bosañsıtuğa boladı, biraq öziñniñ
salqın küyiñdi saqta. Janay köz tastap, murnıñnıñ uşına şoğırla,
demiñdi işke tartıp, az uaqıt toqtatıp barıp, sırtqa şığar. Tınısıñdı
sırtqa şığarğanda köziñ qalıptı ornına kelsin. Deneñ bir tuñğiıqqa
tüsip ketkendey sezingenşe 9-13 ret qaytalay ber. Közben janap qarap
jattap jattığu kezinde az da bolsa basıñ auıradı, biraq sol sətinde-aq
basıladı. Arı qaray soza beruge tırıs.
Endi bulşıq etteriñmen birge jüykeleriñ de bosañsığan, oğan qosa ruhani
küyiñ de tınıştaldı. Endi oylautıq qızmetin tınıştandıru kerek. Ol
üşin oymen aşıq kök aspandı beynelep, köz aldıña keltir. Onıñ ədette
birden səti kele bermeydi. Sondıqtan qarapayım ədis qoldanuğa tura
keledi. Bası men diñi jasıl ağaştı elestet. Qarauıñ diñinen joğarı
tömen tüsip-şığıp, uşar basına deyin baradı. Onan joğarı kök aspan.
Ağaştıñ uşar basınan jan-jağıña köz jiberseñ kök aspandı köresiñ.
Endi aşıq kök aspannan ayırılıp qalmağanşa, köz aldıña elestetip,
ustap turu. Alğaşında osılayşa elestetip turu 2-3 sekundqa sozıladı.
Onı turaqtı türde kün sayın sekundpen uzarta alasıñ, bul lezde ötetin
eles mida müşelerdiñ şoğırlanadı. Söytip, barlıq müşelerdiñ sezimi
bölinip tastaladı, soñında bulşıq ettermen jüykelerdiñ bosañsuına qol
jetedi. Erekşeligi sol – deneniñ auırlığın sezinbeysiñ. Dene auada
qalıqtap turğan siyäqtı boladı.
Endi jattığudı durıs ayaqtap, bosañsudan şığu qaldı. Durıs jolmen
şıqpasañ, barlıq oñdı jetistikterden jurday boluıñ mümkin.
Birinşiden, mi men bulşıq etterdiñ belsendi baylanısın qalpına
keltiru, sezim müşelerin qosu kerek. Deneñniñ ərbir bölşegi jatqan jerin
sezinu uaqıtın qayta oylan. Bir sözben aytqanda, qorşağan orta men
deneniñ baylanısın qayta qalpına keltir. Osıdan keyin demalıp,
jaybaraqattanıp, öziñdi baqıttı sezinip, deneniñ belsendiligin sergitip,
bosañsıp qalğan barlıq bulşıq etteriñdi, taramıs, siñirleriñdi, omırtqa
jotasın burap şirat, kerilip sozıl. Bul öte paydalı jattığu. Onı
otırıp-turğanda da tipti qalauıñşa jasay ber, budan raqatqa bölenesiñ.
Birneşe ret esinep bayqap kör. Bul demalıs jüyesiniñ qabilettiligin
arttıradı. Deneñimen boylay qolıñdı tüsirip, joğarı köterip, osı kezde
esinep nemese demiñizdi tereñ işke tart. Endi qolıñdı alğaşqıday
deneñmen boylata tüsir. Osıdan keyin demiñ özinen-özi sırtqa şığadı,
biraz uaqıt demal. Qaşan bul tabiği demalıs üzilisi bitip, dem şığarğanda
jarısa aldımen sol jaq ayağıñdı tizeden, sonan soñ oñ jaq ayağıñdı bük.
Oñ jaq jambasıña auna. Oñ jaq şıntağıñdı alğa qaray iığıñnıñ
deñgeyine deyin soz. Sol jaq alaqanıñdı oñ jaq şıntağıñnıñ jatqan
qatarına tüsir.
Basıñdı jerden almay jatıp, tizeñ men eki şıntağıña tur. Osı
jattığudı orındağan kezde, işi bauırıñnıñ bulşıq etterin qataytpa.
Osı jağdayda tınıs aluıñdı bir neşe ret işke tartıp, qaytadan sırtqa
şığar, sonımen soñğı bir işke qaray tınıs alğan kezde ökşeñe otırıp,
bosansığan küyde boyıñdı tüzelt. Köziñdi aş, kerilip-sozıl, turıp
jumısıña kiris.
Bosañsu – energiyänı sezinip qana qoymay, onı igeruge jasalğan alğaşqı
qadam. Bosañsıp üyrensek, biz energiyänı sezinetindey bolamız. Energiyä
bükil tirşiliktiñ ömir süru quatı, biraq adam qabıldap ədettenbegen. Bul
nəzik energiyä, al mehanizmi dağdılanıp körmegen adamğa döreki. Adam
nayzağaydıñ ajırasuı, aşı dauıs tolqını siyäqtı energiyä türlerin oñay
qabıldaydı. Tirşilik quatınıñ qozğalıs signalı jeñil energiyä
bolğandıqtan, adamnıñ denesine öte bos tüyisedi. Biraq beriletin
signaldar bizge bos siyäqtı körinse, munıñ eşqanday məni joq. Onda bul
energiyänıñ özi bos. Joq, energiyä qudiretti! Ol bizge əlsiz siyäqtı
bolatını onıñ öziniñ əlsizdiginen emes, jiberilgen signalınıñ
əlsizdiginen, oğan adam ağzasınıñ sezimi tek qabıldap
dağdılanbağandığınan. Biraq jattıqtıru nətijesinde deneniñ sezimin
qabiletti ete alamız. Biz buğan kelesi kezekte baysaldı alu jattığuınıñ
arqasında oñay qol jetkize alamız.
Baysaldı, jaymen tınıs alıp jattığu
Jaylanıp otır, köziñdi jum, bulşıq etteriñdi bosañsıt, demiñdi işiñe
tolıq tart, sonan soñ tolıq sırtqa şığar. Endi oñ qolıñnıñ
basbarmağımen oñ tanauıñdı qısıp, sol jaq tanauıñmen demiñdi tolıq
işiñe tart. Demiñdi işke tartqanda, murın quısı men mañdaydıñ mañınan
ötken auanıñ joğarı qaray umtılğan qozğalısın köziñe elestet. Endi
qolıñnıñ basbarmağın oñ jaq tanauıñnan bosatıp jiber jəne osı
qolıñnıñ suq sausağımen sol jaq tanauıñdı qıs. Oñ jaq tanauıñmen
iştegi auanı sırtqa tolıq şığar. Endi oñ jaq tanauıñmen auanı işke
tart, mañdaydıñ mañınan joğarı ötip bara jatqan aua qozğalısın tağı da
elestet.Sonan soñ sol jaq tanauıñdı bosat, oñ jaq tanauıñdı qısıp, sol
jaq tanauıñ arqılı auanı sırtqa şığar. Sol jaq tanauıñmen demiñdi
işke tart, oñ jağıñmen sırtqa şığar. Oñ jağıñmen auanı işke tartıp,
sol jağıñmen sırtqa şığar, osılayşa 7 ret qaytala (auanı işke tartıp,
sırtqa şığarğanıñdı 1 ret sana). 8-rette bir mezgilde eki tanauıñmen de
auanı işke tartıp, sırtqa şığar. Söytip, oy sezimiñ teñesip, baysaldı
salmaqtılıqqa ie bolasıñ. Endi qajetti energiyänı şoğırlandıruğa
sezimiñ dayın boldı.
Ömir quatınıñ ağısına jattığu
Oñ qolıñnıñ alaqanın mañdayıña 2-3 sm jaqındat. Alğaşında eşteñe
sezbeuiñ mümkin. Kindigiñniñ üstine, oñ qolıñdı astına, sol qolıñdı
üstine qoyıp, 3 ret auanı tolıq şığar jəne auanı tolıq 3 ret işke tart.
Auanı işke tartqanda işi tompayğan kezde işine jılı energiyä quyıladı
dep elestet, dəl osı jılu işti qompaytıp, tompayuına məjbür etedi. Endi
oñ qolıñnıñ alaqanın qaytadan mañdayıña jaqındat bul jolı
alaqanıñnan jılu kelgenin sezetin bolasıñ. Eki qasıñnıñ arasınan
alaqanıñnıñ dəl ortasınan jılu tolqını ötkenin sezesiñ. Söytip, sen
energiyä qozğalısın sezesiñ.
Qazir jasağan əreketiñ bir unamdı sezim tuğızdı. Energiyä qozğalısın
sezinu şınında da janğa jaylı. Nege deseñ bul sezinu tirşilik negizi –
ömir. Osı jattığudı ünemi qaytalasañ, onıñ özi-aq sauıqtıruşı bolıp
esepteledi. Endi tirşilik quatınıñ jılu ağısın sezinip meñgerseñ,
tirşilik quatınıñ ağısın jattığuğa öteyik.
Bul öziñniñ tirşilik quatıñdı sauıqtırıp otıruğa qajet. Denedegi
energiyänı küşeytuimizben densaulıqtı sauıqtıruğa ülken qadam
jasaymız. Tınıs alu degenimiz qozğaltqış küş, onıñ kömegimen denedegi
energiyä tolqının küşeyte alamız. Işke tartıp, sırtqa şığarğan auamen
tirşilik quatınıñ ağısın küşeytuge məjbür etemiz.
Energiyä ağısın küşeytu jattığuı
Arqañdı tüzu ustap, tik otır, bulşıq etteriñdi bosañsıt. Bulşıq
etteriñdi bosatıp, qoldarıñdı salbıratıp tüsirip qoy. Alaqanıñnıñ
ortasına köñiliñdi audarıp, demiñdi tolıq işke tart, qayta tolıq şığar.
Soñğı demiñdi işke tartqan kezde qolıñdı bayau keudeñe qaray köter. Işke
tartu demalısıñ bitisimen, keudeñniñ deñgeyinde qolıñnıñ qozğalısın
toqtat. Sonan keyin qolıñnıñ arasın aşıp, joğarı köterip, demiñdi
şığara bastay sala qolıñdı bayau tüsir. Osımen dem şığarğanda aua
tömendep, işke qaray qozğaluına qolıñnıñ kömektesetinin elestetesiñ.
Osılayşa auanı 3 ret işke tartıp, 3 ret sırtqa şığar. Eger deneñ
jılınıp nemese qolaylı diril sezine alsañ, energiyänı küşeytkeniñniñ
belgisi. Tirşilik quatınıñ ağısı küşeygenin bayqap qalsañ, deneñdegi
məñgi jastıqtıñ qorğauşı küşin iske qosqanıñ, iştegi jasartqış küş
pen sauıqtıruşı küşti oyata alğanıñ. Tabiğat qaşan da taza. Sau ömir
süru üşin aynalamızdağı tabiğattan ülgi aluımız kerek.
Ol üşin tabiğat sırın əbden tüsinip biluimiz kerek. Barlıq tabiğat
energiyämen qanığıp tolıqtırılğan. Energiyänıñ eñ quattı közi – Kün.
Kün energiyäsı əlemde adam denesiniñ tirşilik energiyäsı bolıp oñay
özgeredi. Erte zaman danaları tirşilik jerge Kün səulesi talşıqtarınıñ
uşımen kelgen degen. Eger ərbir jasuşamızdı Kün səulesi energiyäsımen
şınıqtırıp, tirşilik energiyäsın özgerte alsaq, biz sau-salamat bola
alamız. Qaşan bizdiñ denemizde birde-bir (qara daq) ölgen energiyä qalmasa,
sonda biz Künniñ özine uqsaymız. 0ytkeni ol əlemde jalğız köleñke
tüsirmeytin dünie ğoy. Eger densaulıqqa köleñke tüsirmeyik desek, biz
özimizdi Künge uqsastıruğa umtıluımız tiis. Onda biz erteden kele jatqan
jattığularmen şuğıldanuımız qajet.
Sauığudıñ üş amalı
Aurudan sauığıp, jastıq şaqpen qayta qauışu üşin mınaday üş amaldı
paydalanamız.
Birinşi amal – qol. Aqiqatında tabiğatı ğajap energiyä qorı tolıq
zerttelmegen bir qural – ol qol.
Ekinşi amal – sezim. Qoldıñ jərdemimen denedegi energriyänı qalpına
keltirip, uaqıtşa emes, şınımen sauığıp, dertten arılu, energiyänı
buzıp, böget bolıp turğan bulaqtı joyu qajet. Aurudıñ negizgi sebebi –
apat sezimi. Jasampaz sezim – bərinen jaqsı emşi. 0zimizdi-özimiz dertten
araşalau, sauıqtıru jolında özimizdiñ sezimimizdi baqılap, basqara
biluimizben biz onı jaqsı kömekşimizge aynaldıramız.
Apattı sezimdi joyumen biz jasampaz sezimimizben sauığu jolın
jalğastıra beremiz.
Üşinşi amal – oy. Oy – küşti energiyä. Qauipti oy joyadı. Jasampaz oy
sauıqtıradı. Apattı oydan ayığıp otırıp, jasartuşı oydı iske
qosamız.
Qol, sezim, oy üşeui energiyänıñ küşti bulaqtarı – üş ğajap emşi. Eger
bular jöninde adamdar burınnan bilgen bolsa, onda adamzat baqıttı,
düniede auru-sırqau da az bolar edi dep armandaptı K. Nişi.
Bul üş ğajap əser etuşi sauıqtıruşı bulaqtı erte zaman adamdarı
jaqsı bilgen. Adamdardıñ munı umıtıp ketkeni qızıq. Eşten keş jaqsı
degen söz bar. Adam öziniñ köñil-küyin özi köterip, denesine özi qamqorlıq
jasay bilui kerek-aq. 0z densaulığıñızdı qalpına keltirude aqıl-esiñiz
durıs, janıñız deneñizden şıqpay turğanda osı amaldardı jasay
beruiñiz kerek.
Qol – tabiğat sıylağan birden-bir öte sirek qural. Auırğan jerdi qolmen
sılap-sipap emdeu dünie jüzi halıqtarınıñ bəriniñ de birde-bir amalı
bolıp kelgen. Al ğılım men bilim, tehnika damıp, jetken jetistikter osı
bir qarapayım amaldı umıttırıp jibergen. Şının aytqanda,
sauıqtıruda qoldıñ tabiği energiyäsın paydalanudan asqan oñay, jeñil,
arzan eşteme joq.
Eger biz sürinip jığılıp qalsaq nemese denemizdiñ bir tusı auıra qalsa,
aldımen sol aranı qolımızben ustap, alaqanımızben sipaymız. Bizdiñ
bul qimılımız eşbir oylanbastan, özinen özi-aq jasaladı. Nege? Munıñ
tereñdegi məni sol, işki maqsat dəl solay jasasa, durıs ekendiginde.
Auırğan jerin ərkimniñ qolımen ustap, alaqanımen sipauı dene özi talap
qoyatındıqtan oylanbastan-aq jasaladı. Bul ədisti kündelikti ömirde
ərkim paydalanuğa bilimtərbiesi jete bermeydi. Qolmen ustap, alaqanmen
sipau bul sauıqtıruğa aparudı bildirip qoymay, deneniñ tereñinde jatqan
aqiqat məni men sauıqtıru quatımen baylanıstığında.
Erte zamanda qol sausaqtarınıñ uşında köz bar degen añız bolğan.
Sondıqtan denemizde ne bolıp jatqanın küni büginge deyin qolımız
körip, energiyä ağısın sezetin bolğanı emes pe eken?
Qol nege sonday tabiği ğajap qural bolıp qaldı? Alaqan arqılı bizdiñ
denemizdiñ mañızdı energetikalıq köldeneñ sızıqtarı ötedi. Al osı
mañızdı 12 köldeneñ sızıqtar sausaqtardıñ uşında ayaqtalğan. Budan
basqa sausaqtarda osı köldeneñ sızıqtardıñ eñ belsendi nükteleri bar.
Olar energiyänı qabıldaydı jəne səule taratatın qasieti bar. Olar özara
energiyälıq baylanısta bolıp, sonıñ arqasında alaqan küşti energiyälıq
keñistikke ie bolıp, qorşağan ortağa əsirese deneniñ kez kelgen bölşegine
əser etetin qabileti bar.
Eger qas qarayğan kezde sur tüsti matağa alaqanıñdı tosıp, arğı jağına
əlsiz jarıq tüsirip, üñilip qarasañ, sausaqtardıñ mañayında osı energiyä
keñistiginen şığıp turğan səule jiegin köruge boladı. Tek sausaqtardıñ
mañayı emes, alaqannıñ dəl ortası erekşe qasietke ie. Munda küşti
səule şaşatın nükteler. Adamdar ayazda toñğan betin, murnın qolımen
ısqılap jılıtatını ıqılım zamannan beri jalğasıp keledi.
Biraq barlıq adamdardıñ alaqanı jılu səule şaşa bermeydi. Munda
energiyälıq köldeneñ joldardıñ jumıs isteuden qalğandığı nemese
qarapayım jattığuğa maşıqtağanbağandığı jatır.
Jaratuşı Alla qoldı özin-özi sauıqtıruğa arnağan ğoy. Biraq munı
adamdar bilmegendikten, qoldıñ bul qasietin paydalana almay jür. Al
qoldıñ osı qasietin qalpına keltiru eşqaşan keş emes. Eşten keş
jaqsı. Budan deneñiz raqattanadı.
Alaqan men sausaqtardıñ energetikalıq (meridian) beldeu sızıqtarın
qalpına keltiruge mınaday jattığular kömektesedi:
Jañğaqpen jattığu
1.Eki grek jañğağın eki alaqanıñızdıñ arasına qısıp, sausaqtarıñızdı
bir-birine qarsı qoyıp, ilgerikeyin, joğarı-tömen domalata beriñiz (3
minut).
2.Ər qolıñızğa ekiden jañğaq alıp, qısıp ustap, tağı da aynaldırıp,
alaqanğa qaray auıstırıp domalatıñız (3 minut).
Bul jattığularmen oy sezimniñ zorlanuınan bolğan şarşauıñız
basıladı, bulşıqtarıñız bosañsidı, tirşilik quatıñız molayadı.
Şınaşaq üşin jattığu
Şınaşaqtardı bir-birine jastıqşaları arqılı tiistirip, aldımen sol
jaq şınaşaqtıñ uşın oñ jaq şınaşaqtıñ uşı arqılı sağat tiliniñ
jürisi boyımen aynaldırıp, massaj jasañız. Sodan soñ oñ jaq qoldıñ
şınaşağınıñ uşın sol jaq şınaşaqtıñ uşımen sağat tiliniñ jürisine
keri aynaldırıp, massaj jasañız. Eki minuttan keyin alaqan men
sausaqtarıñızdıñ zorlanıp şarşauı ğana basılıp qoymay, barlıq
deneñiz bosañsıp, tınıştaladı.
Sausaqtar üşin jattığu
1.Suq sausaqtı bügip, bir-birine ilgektep ustastır. Sosın eki jaqqa qaray,
qarama-qarsı bağıtta sozıp tart. Eki iilgen suq sausaqtardıñ qanşalıqtı
beriktigin sına. Sausaqtarıñ bir-birinen ajırasqanşa, eki jaqqa sozıp,
tarta ber. Söytip eki-üş ret qaytala. Bul jasalğan qimıl energiyä ağısın
ğana jaqsartıp qoymaydı, tipti deneni artıq işip-jegen tağamdardıñ
qaldıqtarınan nemese spirt, nikotin siyäqtı ulardan da arıltadı.
Endi basqa ərbir attas sausaqtarıñdı özdi-özin osılayşa bir-birine
ilgektep, eki jaqqa qaray küşpen, ajırasqanşa tart. Soñınan ərbir
sausağıñdı tübinen uşına qaray sipap, massaj jasa.
2.Sausaqtarıñdı bir-birine ayqastırıp, itarqa jasap al da,
alaqandarıñdı tömen qaratıp, keudeñe qoy, endi alaqandarıñdı bayau eki
jaqqa jaz da, sausaqtarıñdı eki jaqqa ajırasatınday etip, julqa tart.
3.Oñ qolıñnıñ suq sausağın sol qoldıñ sausağı men suq sausaqtıñ
arasına salıp qıs. Sol qoldıñ suq sausağımen ortan qoldıñ arasına
salıp qısıp alğan oñ qoldıñ suq sausağın sozıp, azdap burap tartqan
siyäqtı qimıl jasa. Onıñ ornına endi ortan qolmen (sausaq) tağı da əlgi
qimıldı qaytala. Odan keyin atı joq sausaqpen, soñınan şınaşaqpen de
solay jasa. Eñ soñında sol jaq qoldıñ sausaqtarına suq sausaqtan bastap
oñ qoldıñ sausaqtarın sozıp tartıp, azdap burağan qimıldardı qaytala.
4.Qattı jerge şalqañnan jatıp, qolıña tar bes sausaq qolğap kigizbekşi
bolğan qimıl jasa, közge elestetken qiyäldağı tar qolğabıñnıñ şınaşaq
turatın Uyasına qarsı qoldıñ basbarmaq pen suq sausağı arqılı kigizuge
əreketten. Qolğap kigizbekşi bolğan qimıl jasa, közge elestetken
qiyäldağı tar qolğabıñnıñ basbarmaq turatın Uyasına qarsı qoldıñ
basbarmaq pen suqsausağı arqılı kigizuge ərketten. Sodan soñ kezekpen
barlıq sausaqtarğa kigizgen bol. Sonday-aq ekinşi qolıñnıñ sausaqtarına
da kigizudi umıtpa.
Alaqan üşin jattığu
Sol qolıñnıñ alaqanınıñ ortasına oñ qoldıñ basbarmağın sağat tiliniñ
jürisimen aynaldırıp üyke. Endi oñ qoldıñ alaqanınıñ ortasın sol
qoldıñ basbarmağın sağat tiliniñ jürisine qarsı aynaldırıp ügip şıq.
Sonsın sol qoldıñ suq sausağı men sausaqtardıñ alaqan tübindegi
tömpeşikterdi sılap sipa. Soñınan oñ qoldıñ suq sausağı men sol
qoldıñ sausaqtarın sılap sipaudı umıtuşı bolma.
Osınday jattığular köldeneñ quat küşin tazartıp qana qoymay qoldı
belsendi türde səule şaşuğa kömektesedi, tipti bükil deneni sauığuğa
ikemdeydi. Qan aynalımı men tınıs alu jaqsaradı, bükil dene jüyesi
qalpına kelip, tepe-teñdik ornığadı. Bulşıq etteriniñ talşıqtarı
ülkeyip, küş qosıladı.
Nüktelerdiñ belsendiligi artıp, qızmet jasauğa dayın bolıp, köldeneñ
sızıq tağı quat küşi tazartılıp, qoldardıñ jıluı jetkilikti
bolğandıqtan, alaqanğa tikeley quat küşine öteyik.
«Qoldı quat küşimen zaryadtau» jattığuı.
Kindigiñniñ mañayına, sol jaq qolıñdı oñ jaq qolıñnıñ üstine qoyıp,
üş ret demiñdi tolıq sırtqa şığarıp, üş ret tolıq işiñe tart. Kindik
mañayındağı işki quat küşi qolıña dereu beriledi. Endigi kezekte oñ
qolıñdı sol qolıñnıñ üstine qoyıp, tös süyegiñniñ ortasına usta.
Qolıñnıñ sezuine süyenip tös süyektiñ qay-qay jerinde quat şığıp,
qaydan quat küşi ağısı bayqalğanın anıqta. Munı jıludıñ qarqındı
taraluımen nemese qoldıñ azdağan diriliniñ bilinuinen sezesiñ.
Endi eki qolıñdı moynıñnıñ astına keltirip, sausaqtarıñ moyın
omırtqa astın, alaqanıñ tamağıñnıñ eki jağınan orap jatsın. Quat küşi
ağısın sezesiñ. Qazir tamaqtıñ qatınas quat küşin oyatadı. Sondıqtan
bireumen əñgimeleskiñ keletinin de umıtpa. Nemese silekeyiñdi jutına
bastauıñ da ıqtimal. Bul quat küşiniñ oyanğan belgisi.
Tağı da demiñdi üş ret işke tartıp, üş ret sırtqa şığarıp, qolıñdı
kindigiñniñ üstine qoyıp, qaytadan zaryadtap, oñ qolıñmen su kösip
alatınday etip, sausaqtarıñdı büginkirep, eki qasıñnıñ ortasına oñ jaq
qolıñnıñ alaqanıñnıñ ortasın keltirip (alaqanıñmen mañdayıñdı birbirine tiistirip jiberme), 2-3 sm qaşıqtıqta tursın. Mine, osı kezde quat
küşiniñ ağısın öte jaqsı sezinesiñ. Bir ədemi jılu payda boladı. Sonan
soñ tağı da 2-3 ret demiñdi tereñ işke tartıp, iştegi auanı tolıq sırtqa
şığarasıñ, qolıñdı tağı da kindik mañına zaryadtap alıp, eki qolıñdı da
köterip töbeñe qoy (2-3 sm biik usta).
Eger köñil-küyiñ jaqsı, aşıq, taza bolsa, töbeñdegi quat küşiniñ ağısın
da oñay sezinesiñ.
Qol quat küşiniñ ağısın sezinetin boldı. Qoldıñ sezimtaldığın əri qaray
jetildire beru qajet. Bul sauıqtıru barısı üşin taptırmaytın dünie.
Qoldıñ tüysigin jetildiru üşin jıludıñ, salqınnıñ, şanşudıñ, dirildiñ
özgeşeligin ayıra bilu qajet.
Munday şaruağa sezimtal qol ğana ıñğaylı. Al ərbir adam öz qolınıñ
sezimtaldığın arttıra aladı. Tabiğat jaratqan qoldı keremet sezimtal,
nəzik etip jaratqan, amal neşik, tabiği zañdılıqtan aua jayılıp
ketkendikten jañılıp, umıtılıp ketken. Söytip, qoldı döreki etip
nəziktiginen ayrılğan quralğa aynaldıradı. Qoldıñ burınğı sezimin
qalpına keltiru sonday kürdeli emes, qarapayım, kün sayın orındauğa
bolatın jattığular tömendegidey.
«Jıludı sezu» jattığuı.
Qoldı bir-birine sausaqtarınan bastap, alaqandı qabıstırıp, keudege tik
qoy. Ərbirinen özine qarsı alaqanğa keletin jıludı sezuge ıntalan.
Alğaşında tük sezbeuiñ mümkin. Onday jağdayda alaqanıñdı bir-birine
üykep qızdır. Sonan soñ alaqanıñdı qaytadan bir-birine nığızdap
qabıstır.
Sausaqtarıñnıñ uşın bir-birine qabıstırğan boyda alaqanıñdı
tömennen joğarı qaray birtindep bayau aşa basta. Alaqan aşılıp,
sausaqtar qabısıp turğanda jılu qozğalısı anıq bilinedi. Osı jıludı
sezingen soñ sausaqtarıñdı da ajıratıp, qoldarıñnıñ arasın jaqın
qatarlastıra salıstırıp ustap turğanda jıludı sezip turasıñ. Qoldıñ
arasın alşaqtata berseñ belgili bir nüktege jetkende jılu bilinbey
qaladı.
Eger osı jattığudı kün sayın jasasañ, kün sayın eki qoldıñ jılu sezu
ara qaşıqtığı uzara beredi.
«Jılu men salqındı sezu» jattığuı
Tös süyegiñniñ üstine eki qolıñnıñ alaqanı men sausaqtarın qabıstırıp
sal, joğarıdağıday alaqanıñdı bir-birinen ajırastıra basta da,
jıludıñ seziluin saqtap turıp, eki alaqanıñnıñ arasında saz balşıqtı
oymen iley ber. Alaqan arasında qatayğan şarik turğan siyäqtı elestete
ber. Ornalasuın özgertip, ilgeri-keyin, joğarı-tömen jügirtip turğanday
sezimmen alaqanıñnıñ arasındağı zat qızadı. Endi ıstığı basıldı dep
aynaldırudı bayaulata basta. Alğaşında jılı, onan soñ salqındap
suıdı dep, eñ soñında muz bolıp qatıp qaldı dep oyla.
Suıp qatıp qalğanın sezingen soñ qaytadan qızdır. Qaytadan alaqanıñ
jılınıp, qızğanın sezingen soñ, oydağı ıstıq şarikti oymen laqtırıp
jiber.
Şır aynaldıru jattığuı
Qolıñdı keudeñniñ aldına köldeneñ ornalastırıp, alaqan men
sausaqtarıñ bir-birine qarap arası azdap aşıq tursın.
Endi oñ qolıñnıñ şınaşağınıñ uşın sol qolıñnıñ şınaşağınıñ
uşımen aynaldırğanda ekeuiniñ de uştarı tırnağınıñ tübine deyingi
deñgeyde aynalatın bolsın.
Basqa sausaqtarıñ büguli tursın. Eki sausaqta turaqtı jılu payda
bolğanşa nemese şanşıp auırğanşa nemese diril payda bolğanşa
aynaldıra ber.
Endi kelesi attas sausağıñmen jasa. Oñ qoldıñ atsız sausağın sol qoldıñ
atı joq sausağımen tağı da joğarğı sezim payda bolğanşa aynaldır.
Soñında basqa sausaqtarıñdı da kezegimen aynaldır. Qolıñdı auıstır.
Sonımen oñ jaq alaqanıñdı, kezeginde aynaldır. Bul arada da qoldıñ
bileginde turaqtı bir sezim payda bolğanşa aynaldırasıñ.
Osı jattığulardı kün sayın orındasañ, qoldıñ sezimin tez arada
küşeytedi. Osınday jattığulardı ünemi orındasañ, densaulıqtı
sauıqtıruğa qolıñ dayın turatın boladı.
Quat küşin durıs bağıttau
0ziñdi-öziñ emdeu üşin aldımen quat küşiñdi durıs bağıtına sala bil.
Eger deneñ auırsa, onda quat küşine «bos orın» payda boladı nemese quat
jolı bögeledi, ol keyde quat küşiniñ artıqşılığınan boladı.
Biz qoldıñ kömegimen quat küşin qajetti jerine jibergende, tipti
dayındığı joq adamnıñ özi de qozğala bastap, jılu ne diril payda
bolğanın sezedi. Soñğı jattığudı meñgerude alma-kezek oñ jəne sol jaq
tanauıñmen tınıs alu jattığuın jasau, endigi kezekte quat küşin tınıs
alu arqılı alaqanğa belsendi sılap sipap, ərbir sausaqtı uqıptı türde
uqalau nətijesi jaqsı bolmaq. Alaqandı bir-birine ısqılaumen qatar,
belsendi quat küşi jıluın sezinu artadı. Soñında quat küşin durıs
bağıttap jiberu jattığuına ötken jön.
Sau quat küşiniñ jinağı
1.Alaqanıñ men betiñdi basıp, sausaqtarıñdı mañdayıña qabıstırıp,
qolıñnan şıqqan jılu quatınıñ ağısın sezinesiñ. Ol qastarıñnıñ
ortasına şoğırlanıp, onıñ aşıq sezimi ayqındala tüsedi.
2.Qolıñdı moynıña apar, alaqanıñ tamağıñnıñ eki jağında jayğasıp,
sausaqtarıñ moyın omırtqasına qarasın. Qolıñnan şıqqan jılu ağısı
moyındı qalay qanıqtırıp tesip ötkenin sezinesiñ. Moyınnıñ
şarşağanı basıladı, dıbıs jelbezegi bosañsidı. Al sen adamdarmen
aşıq söyleskiñ keledi, sağan endi eşkim de kedergi keltire almaydı.
3.Qolıñdı tös süyegiñniñ ortalıq nüktesine eki alaqanıñdı eki jağına
azdap ajıratıp ornalastırıp, sausaqtarıñ joğarıdağıday
qabıstırılıp qoyıladı.
4.Qolıñdı tös süyektiñ bitetin üşburış şemirşek jəne iş quısındağı
jüykelerdiñ tutasıp, birigip ösken örim mañı keudeniñ astıñğı jağına
qoyıp, sausaqtar özara qabıstırılıp, tös süyektiñ ortasımen
jürgiziletin sızıqqa tik kelip, alaqannıñ arası azdap ajıratılıp, əlgi
sızıqtıñ eki jağında boladı, küşti jılu ağısı seziledi. Osı mañnan
bükil denege tirşilik quatın taratadı.
5.Qolıñdı kindikten azdap tömendetip, sausaqtarıñdı qabıstırıp,
ortalıq sızıqqa tik qoyıp, alaqan arası azdap ajıratılıp, osı
sızıqtıñ eki jağına ornalassın. Seni tirşilik quatımen zaryadtaydı.
0ziñe degen sezimiñ artadı. Ərbir ədistemege 2-3 minuttan kün sayın 10-15
minut uaqıtıñdı bölseñ jetip jatır.
Quattı dirilmen sauıqtıru
Dünieniñ bəri quat. Qarapayım quat emes, tipti qozğaltqış nemese tabiği
energiyä. Barlıq tirlik qozğaladı. Qozğalmaytın tek öli zat.
Diril – emes quat küşiniñ qozğalısı. Düniede quat ərtürli: jarıq quatı,
jılu quatı, quat küşi degen siyäqtı. Düniege taralğan tirşilik quatı – qi.
Tabiğatqa quat küşiniñ barlıq türine tən barlığı diril səulesin taratadı.
Tirşilik quatı (energiyäsı) sauıqtıradı. Ol jetken jerindegi ulpalardı,
jasuşalardı jandandıradı. Sauıqtıru dirilinen ayırılğan ulpalarmen
jasuşalar toqırauğa uşıraydı, qorektene almaydı. Kereksiz
qaldıqtardı sırtqa şığara almaydı. Sonımen, quat qozğalısı toqtağan
dene qartayadı, öledi.
Munday toqıraudan qalay qutıluğa boladı? Jasuşalardı dirildeuge
məjbür etu kerek. Tiri dene qozğaluı kerek. Dene eñbegimen qozğaluı
kerek. Dene eñbegi deneni silkinipşayqaluğa məjbür etedi. Toqtap qalğan
sağattı qolğa alıp silkip köremiz. Bir ret silkip qalğanda, sağat jürip
ketedi. Bir ret silku ünemi kömek bola bermeydi, köbinese uaqıtşa.
Bizdiñ ağzalarımız da solay. Bizdiñ silkileuimizben toqırauğa uşırağan
ulpalar men, jasuşalarımız köbinese şetki denege əser etip, tereñge
jetpey toqırau jalğasa berui de mümkin. Al auru adamdı silkilep,
şayqaltuğa bolmaydı. Sondıqtan jasıñnan bastap jügirip, jumıs jasap,
dene şınıqtırumen şuğıldan. Odan densaulıqqa ziyän keletinin de esker.
Denemizdiñ barlıq müşelerine qolımızben diril jiberuimiz ulpalarmen
jasuşalarımızdı jandandıradı. Küşti quat ağısınıñ sauıqtıru
diriline qosılıp, ğajap qasieti bar. Belgili müşelerge bağıttalğan
qoldıñ quatı denede tüziledi. Osınday energiyä jasau arqılı toqırau
quatın joyamız. Apattı jəne toqırau energiyäsın joyumen birge auru
payda tudırğan sebebin de joyamız.
Denege jiberilgen diril quatı denedegi quat küşiniñ ağısın jolğa saladı.
Osınıñ arqasında dene müşelerin jandanuğa məjbür etedi. Quat küşi
arqılı deneni durıstap alumen birge, deneni qalpına keltire alamız.
Eger biz emdeuge muqtaj bolğan müşede quat küşi men dirildi taratıp,
öziniñ sausağın dirildetuge məjbür sek, munıñ ıqpalı əldeqayda joğarı
bolmaq. Dirildetumen emdegen ulpalar men jasuşalar sauığa bastaydı
jəne jasaradı. Sebebi quat küşiniñ toqırauı qozğalısqa tüsip sauığadı,
burınğı qalpına keledi.
Denege sauıqtıru dirilin jibergende müşe jasuşaları men ulpalar
qanday özgeriske tüsedi? Qanmen qorek zattardıñ kelui artadı,
qıltamırlardıñ belsendiligi küşeyedi.
Jasuşalardı zat almasu belsendiligin arttıruğa məjbür etip,
qaldıqtardan tazarta bastaydı.Söytip, qartayudıñ barısı bayaulaydı.
Deneniñ qorğanış belsendiligi artıp, odan jat infektsiyänı sırtqa
şığaradı. Bulşıq etterdiñ zorığıp şarşauı sırtqı betinen ğana
şığarıp tastaumen şektelmeydi, tipti işki müşeler de belsendiligin
küşeytedi. Zorığumen salıstırğanda bosañsığan bulşıq etter quat
küşin tipti az mölşerde qajet etedi.Zorığıp şarşağan bulşıq etter
adamnıñ tirşilik quatınıñ qorın da bosatıp jiberedi. Sondıqtan da
zorığıp, şarşağan adam tez qartayadı.
Diril tereñ jasuşa deñgeyine deyin jasartıp, sauıqtıra aladı. Eger
berilgen jattığulardı ədetke aynaldıra alğan bolsañız, endi sauıqtıru
barısına köşeyik. Sondıqtan əñgimeni iştiñ mañayına
şoğırlandırayıq.
Asqorıtu jolında aurudıñ köptegen sebepteri jasırın jatadı. Adam
denesiniñ basqa bölikterimen salıstırğanda toqırau körinisi eñ köp
kezdesetin jeri osı.Tamaq qaldıqtarınıñ jinaluı nətijesinde toqırau
barısı ötip, bükil deneni ulandıradı, söytip densaulıqtı buzadı.
Qazaqta «Auru astan» degen söz bar, bul öte orındı ğılımi negizde
aytılğan. Toqıraudan keyin ədettegidey asqazanğa tüsip, qorıtılmağan
tamaqtıñ paydasınan ziyänı köp. Asqorıtu jolın qarapayım ədistermen
juıp şayu, basqa da tazartu, aşığu, dieta saqtau bəri de jaqsı bola tura,
jetkilikti de emes, əri üylesimsiz.
Joğarıda aytılğan ədistermen uştastıra otırıp, dirildi paydalanu
arqılı zor tabıstarğa jetuge boluğa bolatın mümkindik bar. Bul arada
men tabiğat sıylağan «120150 jasqa jetesiñ» dep kepildik bere almaymın.
Degenmen mümkindik mol.
Jatsañ da, otırsañ da öziñ qalağan jağdayda deneñdi bosañsıt. Oñ
qolıñdı kindigiñniñ üstine qoysañ jılılıqtı sezinesiñ. Iş bulşıq
etteriñdi bosañsıt, işiñ jumsaq boluı kerek. Qolmen basıp körgende,
jumsaq mataday bosañsığan bolsın. Jılu sezimi arta tüsedi. Qolıñnıñ
tört sausağımen asqazan tusınan basıp kör. Eñ joğarı tereñdikke
jetkenşe bas. Eger basqanda işiñ auırsa, sol auruı basılğanşa basıp
otır. Qolıñ eñ tereñine jetkende, tört sausağıñmen jıldam dirildeytin
etip, sausaqtarıñdı aynaldıra qozğalıs jasap, əri qaray tereñdete tüs.
Osı diril qozğalısın 30 sekund jasasañ jetedi.
Jılu quatımen sauıqtıru
Biz dərigerler köptegen adamdardıñ auırğan jerine jılıtqış qoyuğa
keñes beremiz. Qoldıñ nəzik əreketimen salıstırğanda jılıtqış tükke
de turmaydı. Qol tek jılu ğana əkelmeydi, ol sauıqtıru qasietimen
tirşilik quatın əkeledi, al jılıtqış qaynatqan su quyılğan quıs
rezeñke. Al qoldıñ alaqanı, sausaqtarı jılıtqıştan əldeqayda artıq.
0z qolıña öziñ sen. Deneniñ qay aumağın emdeu qajettigin qolıñ sensiz-aq
biledi. Ol bizdiñ aqıl-oyımızdan artıq biledi. Qolıñ arqılı deneñniñ
hal-jayın eñ təuir degen dərigerden de artıq biluge boladı. 0z denedi öz
qolıñmen zertte. Deneñniñ qay jeri jılı, qay jeri suıq ekenin ayırasıñ.
Qay jeriñ suıq bolsa, sol jeriñde auru bar. Deneñniñ suıq jerin
qolıñmen jılıt. Kelesi jolı alğaşqıday suıq sezinbeysiñ, qayta qolmen
jılıtqandıqtan, azdap jılılıq payda bolğanın bayqaysıñ. Bul
sauığudıñ bastaluı. Alaqanıñnıñ astında qantamırlardıñ soğuı
deneniñ osı aumağında burınğı derttiñ jazıla bastap, jılu payda
bolğanın sezesiñ. 0ziñdi-öziñ zerttey bastağanda, qolıñ qalay, qaydan orın
ielengisi keletinin bayqaysıñ. Mümkin keudede jatqısı keledi. Osı
aumaqqa köñil audarıp, quat baylanısın solay bağıtta. Qol mümkin
mañdayda jatadı. Qolaylı jerge jatıp deneñi bosat. Alaqanıñdı
mañdayğa aparıp, quat küşin qoldan.
Deneñiniñ qay jerinde qolaysız jağday barın qol biledi. Qol
qolaysızdıqtı joyadı.
Bauırdı sauıqtıru
Sol qolıñdı oñ jaq qabırğalarıñnıñ astına, bauırıñnıñ tusına, oñ
qolıñdı bauırğa qarsı oñ jaq arqa jağınan 15 minut usta. Eki qoldıñ
arasınan quat küşi qozğalısınıñ jürgenin oyıñmen elestet. Bauırdıñ
quatımen toltırılğanın sezinesiñ, osı quat küşi bauırdıñ jəne öttiñ
talaurap qızaru barısın azaytadı. 0t jolın jılıtıp keñeytetindikten,
tastar erip, bögetsiz sırtqa şığa alatın mümkindik tuadı. Munı tamaq
işip jegennen keyin 15 minut jasau qajet.Tolıq jazılu üşin qolmen
jılıtudı künine birneşe ret jasau durıs. Aurudıñ aldın alu üşin
künine bir ret 10 minut jasau da jetkilikti.
Közdi sauıqtıru
Alaqannıñ ortası közge dəl keletindey etip, eki köziñdi jumıp,
alaqandarıñmen köziñdi bas, sausaqtarıñ mañdayıñda bolsın. Eki
alaqannan şıqqan jılu közden ötip miğa jetedi dep elestet. Közdiñ körui
naşarlağan aurularğa 15 minut, aurudıñ aldın alu üşin 10 minut jetedi.
Asqazandı sauıqtıru
Asqazanğa da bauır siyäqtı, oñ qolıñnıñ alaqanın sol jaq
qabırğalardıñ astına, al sol qolıñdı sol jaq arqa astına asqazanğa
qarsı qoyamız, 10-15 minut uaqıt jetedi. Sauıqtıru quat küşi asqazandı
diril quatımen tolıqtıradı. Munı da kün sayın jasa.
Qulaqtı sauıqtıru
Estu qabileti tömendep, qulaqta şu payda bolğan jağdayda – bul da bauır,
köz siyäqtı qulaqtıñ mañayındağı qan aynalımında toqırau payda
boluına baylanıstı. Eki alaqanıñnıñ ortasın qulaqtıñ sırtqı tesigine
dəl keltirip, eki jağınan da qıs. Alaqannıñ arasında energiyä ağısı
payda bolğanın elestet. Osı ağıs qulaqtan ötip, alaqan arasındağı midı
qanıqtıradı, künine eki ret 10-15 minut jasa.
Osı bir qarapayım emdeu ədisi estu qabiletin arttıratındığın ömirde
körip jürmiz emdeu üşin (15 minut), al 10 minut aurudıñ aldın alu üşin
jetkilikti.
Buındı sauıqtıru
Buındağı aurudıñ negizgi sebepteri – quat küşi qozğalısınıñ buzıluı,
öte auır jüktiñ əseri, energiyänı şamadan tıs jumsau, infektsiyä jəne
zaqımdau (urıp alu, soğu) saldarınan boladı. Quat közine jetu üşin sol
qolıñnıñ alaqanın kindigiñniñ üstine qoyıp,oñ qolıñnıñ alaqanın auru
buınıña qoy. Sol qolıñnan jılu sezinesiñ. Sol jıludıñ qolıñmen
iığıña köterilgenin elestet, al iıqtan moyınğa jəne oñ qolğa ötip, oñ
qoldıñ alaqanımen auırğan buınğa jetedi.5-7 minuttan keyin sol
qolıñdı işiñnen, onı da auırğan buınnıñ üstine qoy. Biraq qarama-qarsı
jağınan (mısalı, eger tizeñ auırğan bolsa, oñ qolıñdı onıñ üstine sal,
sol qolıñdı qıltaña qoy), onıñ üstine sal. Eki alaqannıñ arasında
energiyä payda boladı dep elestet. Osı energiyä buınıñdı tesip ötip,
sauıqtıru quatımen bayıtadı. Osılayşa qolıñdı 5-7 minut usta.
Qan qısımınıñ köterilui men azayuın emdeu
Qan qısımınıñ joğarılauı jüykeniñ zorığıp, şarşauınan boladı.
Deneniñ quat küşin aluınan jumsauı artıp, qorı əlsirey kele tausılğandıqtan, ərtürli auru-sırqauğa
şaldığadı. Budan basqa jüykeniñ zorığuı qan tamırlarınıñ jiırılıp
qaluına əkelip soğadı, bar küşimen qatayıp şiraydı, iilgiş, sozılğış
qasietinen ayrıladı. Zorığu şirıqpaytın ulpalarğa emes, iilgiş,
sozılğış ikemdiligi tek bosañsi alatın ulpalarğa tən. Zorığudan
qantamırdıñ qabırğaları jiırılıp tarıladı, işki qısımı artadı.
Qantamırlarınıñ iilgiş-sozılğış ikemdiligin qaytaru üşin qosımşa
energiyä bosatu abzal. Ol qantamırların bosatıp, quısın keñeytedi,
söytip qan ağısı qalpına keledi.
Denede quat küşiniñ jetkiliksizdiginen, qan qısımı azayadı, osıdan
barlıq jasuşalardıñ ömir süru tirşilik etu mümkindigi bosañsidı.
Ulpalar əlsizdenip, belsendiligi joyıladı. Qantamırlarınıñ qabırğası
jiırılu qabiletinen ayrıladı. Qantamırlarınıñ işi keñeyip, qanmen
toltıra almaytın bolğandıqtan, qısımı azayadı.
Qan qısımı köbeyse de, azaysa da öte qolaysız, bas aynalu, auru, sebepsiz
şarşau siyäqtı belgiler payda boladı.
Kelesi ədisimiz qan qısımınıñ köbeyüin de, azayuın da emdeydi. Sol jaq
alaqannıñ işki bitken jerindegi qatparınan 3 eli araqaşıqtıqqa oñ
qoldıñ alaqanın keltirip qoyıp qoy. Munı orındıqta sol qolıñdı
bosatıp, tizeñe qoyıp, tik otırıp jasa. Sol qolıñnıñ bileziginiñ işki
jağına oñ qolıñnıñ alaqanımen oyşa jılu jiber. Söytip, ərbir qolıña
7-8 minutten eki qolıña da jasa. Qısımnıñ qalpına kelgenin sezinesiñ.
Tınıs alu ağzaların sauıqtıru
Tınıs alu ağzalarınıñ barlıq auru-sırqauı juqpalı auru nemese suıq
tiyüden bolğan qan aynalımınıñ toqtap jürmey qaluınıñ saldarı. Küş
quatınıñ aynalımına kedergi kelse, tınıs alu ağzalarınıñ qızmeti
naşarlaydı. Söytip, suıq tiyüine, juqpalı aurularğa şaldığuğa sebepşi
boladı.
Jutqınşaq, bronhit, ökpe auruın emdeu üşin sol qolıñdı kindigiñniñ
üstine, oñ qolıñdı keudeñe qoy. Sol jaq alaqanıñnan jılu sezesiñ. Osı
jılu joğarılap, iıqtan moyın arqılı oñ qolğa, onan alaqan arqılı
keudeniñ işine bardı dep elestet. Keude işiniñ qan aynalımı artıp,
energiyä ağısı jönge kelip talaurap qabınumen infektsiyä joyıladı.
Aurudı emdeuge künine 15 minuttan birneşe ret, al aldın aluğa – bir ret
10 minut jetedi.
Uyqı qaşqanda
Jüykeniñ keri ketui zor ığuğa ulasıp denede quattıñ birkelkiligi men
baysaldılığı buzıluınan uyqı qaşadı.
Atı joq sausaqpen, ortan qol, suq sausaqtardıñ uşın biriktirip, birbirimen qısıp, murın men joğarğı erinniñ arasın ustap, azdap küş
şığarıp bas. Sol qolıñ osı kezde alaqan men kindigiñniñ mañayın basıp
jatsın. Sol jaq alaqanıñnan şıqqan jılu moynıñ arqılı oñ qolıña
ötti dep elestetseñ, sausaqtarıñ men üstiñgi eringe əser etedi. Osı aradağı
jılılıq midı tınıştandıratın boladı. Ol uyqığa ketu protsesin
jıldamdatadı. Osı aytılğan jattığudı uyqı aldında 5-10 minut
orındasa, uyqını tez şaqıradı.
Quat küşimen tazartıp sauıqtıru
Jetispeytin küş quatın deneden ulpağa qolımız arqılı qosıp qana
qoymay, densaulıq jağdayınıñ talaurauınan denede bolğan juqpalı
aurular saldarınan payda bolğan jat apattı quattardı juıp tazartıp
otıru ləzim. Ol üşin öziñe-öziñ «qolım quattı səule şığaradı» dep
elestet. Alaqan öte küşti jarıq səule şığaratın projektor. Alaqannıñ
sezimin küşeytu üşin aldımen kindiktiñ mañayın zaryadtap alu kerek.
Munı köbinese oñ qoldıñ alaqanımen jasağan durıs.
Alaqannıñ turaqtı səule şığaruına qol jetkizseñ, qolıñdı deneñniñ kez
kelgen jerine, mısalı, sannıñ üstine qoyıp kör. Eger səuleni sannıñ
üstinen işine ötkize alsañ, onda denege jılu qalay ötip jatqanın seze
alğanıñ. Osı səulelermen tazalap, deneniñ kez kelgen ulpalarımen
jasuşaların, müşelerin emdeuge boladı.
Jürek pen qandı tazartu
Quat küşi las apattı quattan payda bolıp, qantamırların zaqımdaydı,
mert etedi, keñ tamırlardı tarıltadı. Aldımen küş quatı bülinuge
uşırap, soñınan tamırlardıñ işinde şögindiler payda bolıp, qalıptı
qan aynalımına böget jasaydı. Qantamırların küş quatımen tazartu
arqılı şögindilerdiñ payda bolu, qantamırlarında aqaudıñ körinis beru
sebebin de joyuğa boladı.
Oñ qoldıñ alaqanımen quattıñ ağısın qosıp, ayaqqoldan bastap, bükil
deneñniñ üstiñgi betimen qolıñdı sağat tiliniñ bağıtımen aynaldırıp
jürgiz, energiyä barlıq qıltamırdı, sodan soñ iri kök, qızıl
qantamırlardı tesip ötetinin elesteti. Jat apattı energiyädan tüsken
daqtardı da juıp jəne qalğan ornın taza jarqırağan energiyämen
toltıradı. Sonday-aq öz qolıña sen,ol bizdiñ oylanuımızdan da
artığıraq, bizge tazalaudıñ qanday türi qajet ekenin de biledi. Eger qolıñ
basqaşa qimıl jasağısı kelse, mısalı, apattı energiyänı sürtip alıp
tastay aladı.
Asqazandı sauıqtıru
Oñ jaq qolıñnıñ alaqanın asqazanğa qarsı qoyıp, energiyä ağısın
asqazannıñ işine bağıttap jiber. Eger talaurap auırğan jəne infektsiyä
bolsa, onı energiyämen ju, asqazannıñ işki qabırğasın oymen tazart. Eger
jara bolsa – tazala, sodan soñ energiyä səulesimen tap bir jippen tikkendey
oyşa tik.
Işekterdi sauıqtıru
Işekterdi de energiyämen sauıqtıruğa boladı. Quat səulelerimen jumıs
istey otırıp, sıpırıp tastauğa boladı. Alaqanıñdı işten joğarı
araqaşıqtıqta ustap turıp, energiyä ağısın bağıttap işke jiber. Qolıña
sen. Ol özi-aq aralaydı, qaydan, qalay sıpırudı biledi.
Bauırdı sauıqtıru
Bauırda ziyändı zattar köp, olar işek joldarı arqılı keledi. 0ytkeni
bauır barlıq ziyändı zattardan tazartadı. Sondıqtan bauırdıñ
energiyäsı azap şegedi. Bauırdıñ energiyäsın jılıtu arqılı qalpına
keltiruge boladı jəne de tağı da energiyälıq tazartu küşimen jaqsarta
tüsuge boladı.
Energiyä səulesi bauırdıñ işin de, qantamırımen öt
joldarın da zattardan qalay tazartatının oymen elestet. Basqa da
deneniñ ulpalarımen jüyelerin bauırğa uqsas tazartuğa əbden boladı.
Ərbir adamda Allanıñ özine sıylağan energiyäsın denesi men ruhın
tazartuğa bolarlıq qajetti mümkinşilik bar. Əlemniñ ruhani energiyäsı
bizdiñ düniedegi tirşilik quatı – mine nağız emşi osı. Sondıqtan ərkimniñ
öz densaulığın öziniñ qolımen-aq sauıqtırıp, aqıl oydı
tınıştandırıp, ömirin quanıştı etetin mümkindigi bar.
Sauıqtıru sezimi
Sezu – bul da energiyä. Qol – tamaşa sauıqtıruşı qural sauıqtıru
energiyäsı quatınıñ qaynar bulağı, ekinşi tamaşa sauıqtıruşı jəne
tüzuşi, onı izgi maqsatqa paydalanuğa bağıttay alamız. Keyde sezim auru
sebebin de tuğızadı. Sezu – energiyä bolğandıqtan, tüzuşi, bola tura,
qiratuşı küşke aynaluı da mümkin.
Qiratuşı energiyänı qiratuşı sezim jasaydı. Sauığu üşin denede aram
nietten payda bolatın qiratuşı energiyädan ayığuımız abzal. Sezim
degen ne? Limon şırını aşı, aspan kök, jasıl quraq jibektey jumsaq.
Biz osılardı dəmin, öñin, jumsaqtığın, til, köz, teri arqılı sezemiz.
Aşını, kökti, jumsaqtı oymen elestete alamız. Limonnıñ şırının
oymen elestetip sorsaq, auzımızdan silekey şubıradı. Qar basqan
bökterde şañğımen sırğanap jürip, jazda osında qızıl, jasıl gül ösip,
jayqalıp turatının da közge elestete alamız.
Sezim arqılı elestetuimizben denede şın iske asatın aqiqat nağız
şındıqtı payda ete alamız. Söytip, sezim degenimiz energiyä ekenine köz
jetkizemiz. Ol bizdiñ denemizge şınımen əser etedi. Osı elestetudi
aurudan sauığuğa paydalanuğa boladı. Sondıqtan aldımen aram nietti
energiyädan payda bolatın qiratuşı energiyädan ayığuımız kerek.
Qiratuşı sezimnen ayıqtıru
Burın qalay ömir sürip kelseñ, büginnen bastap tolıq, basqaşa ömiriñdi
sauıqtıruğa mümkinşilik beretin jasampazdıqtı qiratuşı sezimnen
ayığuğa bağıtta.
Qazirden bastap aşu, ızasız ömir süruge şeşim qabılda. Aşu tek
ızaqordıñ mañayındağılardı küyzeltip qoymaydı, özin de talqandaydı.
Kekti, ızalı aşu mañayımızdan jaqsı dünie körsetpeydi. Tek
jamanşılıq köremiz, sırtpen qatınasımızdı bölip tastap, bizdi jaulap
aladı. Bul auru əkeletin qiratuşı energiyämen asıp-tögilgenşe
tolıqtıradı. Izalanğan kezde öziñ onımen küresip, araşaşı da bolma,
tek baqılauşısı bol. Sonan soñ barıp qattı edenge nemese taqtayğa
deneñdi bosatıp jat. «Men köñildimin, erkinmin» dep 10 ret qaytala.
Tınışsızdanudan basqa bizge kedergi keltiretin eştene
joq.Tınışsızdanu ömirge tek qiratuşı energiyä əkeledi, auru-sırqauğa
duşar etedi.
Endi asığıp-üsigip jantalaspay-aq, tınış ömir süruge şeşim qabılda.
Adam adamğa qayırımdılıqpen kömektesse, oğan Alla riza. Allanı riza
etkennen artıq ne isteysiñ?
Qazirden bastap öziñe de, basqağa da qayırımdılıq körsetuge, tek
jaqsılıq jasayuğa şeşim qabılda.
Tek qazirden bastap adal eñbegiñmen öz nanıñdı tauıp jeuge şeşim
qabılda. Aramdıqpen aqşa tabudan aulaq bol.
Qazirden bastap ömirge rizaşılıq bilder, «bardı bazar, qoldağını
qanağat» tut.
PAYDALANILĞAN ƏDEBİETTER
1.Pol Bregg. Çudo golodaniyä. SPb 1998.
2.Katsudzo Nişi. Sistema estestvennogo omolojeniyä. SPb 2002, 3-48better.
3.G.P.Malahov. Biosintez i bioenergetika. tom 2. SPb 1998, 57-101-better.
4.G.Malahov. Urinoterapiyä. Bioritmiyä. tom 3. 8-127-better.
5.G.P.Malahov. Sozdanie sobstvennoy sistemı ozdorovleniyä. tom 4. SPb
1998.
6.G.P.Malahov. Golodanie. tom 5. SPb 1998, 132-143-better.
7.E.İvadilov. Kalendar samoozdorovleniyä. M., 2006.
8.E.İvadilov. Çistka sustavov v domaşnıh usloviyäh. Moskva, 2006
9.K.Nişi. Zolotaya pravila zdorovya. M., 2006.
10.Norman Uoker. Leçenie sokami. M., 2006.
11.Oleg Nazur. Çistka kapillyarov, uçenie Zalmanova. M., 2006.