Saulyq kilti öz qolyñda

BIRINŞI BÖLIM
İeKINŞI BÖLIM
ÜŞINŞI BÖLIM
TÖRTINŞI BÖLIM

Adam balasy i̇erte zamannan-aq öz densaulyğyn nyğaituğa jəne özin-özi
i̇emdeu əreketterine airyqşa nazar audarumen keledi. Būl oraida köptegen
tamaşa təjiribelerdiñ jinaqtalğany belgili. Olardyñ ülken bir salasy –
ağzany aşyqtyru. Qolyñyzdağy i̇eñbekte osy salada talmai i̇eñbek i̇etip kele
jatqan belgili qalamgerler Pol Breggtiñ (AQŞ) «Aşyğudyñ ğajaby»,
G.Malahovtyñ (RF) «Deneni tazalau, neseppen i̇emdeu», Katsudo Nişidiñ
(Japoniiä) «Tabiği jasaru» kitaptaryn aqtara otyryp, avtor öz
təjiribesin de alğa tartqan. Atalmyş avtorlardyñ i̇eñbekterinen mol
mağlūmat paidalanylğan.

Uatqan Jarqynbai būl i̇eñbeginde dūrys tamaqtanu, jüieli türde aşyğu
jaiyn təjiribe arqyly baiandai otyryp, osy salada jaryq körgen basqa
avtorlardyñ derekterin paidalanğan.
Kitapta köp nərsege köñil bölinip, densaulyqqa paidaly jəne ziiändy
jaittar saralanğan.
U.Jarqynbai ūzaq jyldar boiy hirurg qyzmetin atqarğan bilikti de
bilimdi azamat. Būl kitap biraz öñdelip, i̇ekinşi ret baspadan şyğyp otyr.
Sondyqtan da oqyrman qauymnyñ köñilinen şyğatynyna senemin.
Töregeldi ŞARMANOV, meditsina ğylymynyñ doktory, akademik

BIRINŞI BÖLIM
AŞYĞU
Densaulyqtyñ negizi – salauatty ömir salty, auru-syrqaudyñ aldyn alu,
dərisiz daualau, işimdiksiz tamaqtanu. Şylym şeguden, ərtürli
himikattardan adam balasy özinözi qorğai bilui qajet. Tabiği tağamdar
men himikatsyz dəri-dərmekter qoldanu, qorşağan ortany sauyqtyru
qoğamdyq məsele. Mūnyñ bəri de tabiği gigienadan tuyndağan. Halyq
arasynda «işip-jeu üşin ömir sürme, ömir süru üşin işip je», – degen
qanatty söz bar.
Al tabiği gigienanyñ negizin saluşylardyñ biri R. Troll: «Himiiälyq
dəri-dərmektermen daualau adam ağzasyna jat, ğylymi tūrğydan qarağanda
tantu, tabiğatyna ziiändy», – degen.
Himiiälyq dərige negizdelgen i̇emdeu tek aurudyñ bastalğan i̇eñ qatty
kezeñinde ğana kömektese alady, biraq mülde sauyqtyryp jibere almaidy.
Orys halqynyñ ūly fiziology İ.P. Pavlov: «Adam denesi i̇eñ joğary
dərejede özinözi basqaruşy, bağyttauşy, qoldauşy, jetildiruşi» – dep
i̇eseptedi. Būl jüie tabiğat bergen zañ küşine bağynady.
Tabiği gigiena degenimiz – tabiğat zañyn bilu, sauyqtyru jinağy, barlyq
deneniñ bütindei tūtastyğyn tabiği ədistermen sauyqtyru (K.Nişidiñ
densaulyq jüiesimen ömir süru tamaqtan uaqytşa bas tartu, jügiru, suda
jüzu, terleu, dene i̇eñbekterimen şūğyldanu, deneni suyqqa şynyqtyru,
oryndy tamaqtanu – tamaqqa tabiği kökönisterdi, jemis-jidekterdi
molyraq paidalanu t.b.).
Tabiği gigiena bizdiñ jeke basymyzğa özimiz qamqorlyq jasau
mümkinşiligi men bilimin syilady. Dəstürli meditsina aurudyñ paida bolu
sebebimen i̇emes, aurudy i̇emdeumen şūğyldandy. Densaulyq – jeke adamnyñ
jeke basynyñ məselesi. Ərbir adam öz auruyna özi sebepker bolady, iağni
auruyna özi kinəli. Auanyñ lastanuynan, ortanyñ radiatsiiämen
lastanuynan saqtau, himikatsyz dəri-dərmekter men tabiği tağamdar
qoldanu, qorşağan ortany sauyqtyru memleketpen aralyq məsele. Biribirinsiz alğa baspaidy.
Tabiği gigienanyñ paida bola bastağan alğaşqy jyldaryndağy ğylym
qairatkerleriniñ biri – Pol Bregg. Özi dəriger. «Aşyğudyñ ğajaby» degen
kitap jazğan. 90 jasynda sergek, tözimdi, küşi myğym, qozğalysynda şek
joq, ikemdi bolğan. Kün saiyn 3-5 şaqyrym jügirip, suda köp uaqyt jüzip,
tauğa örmelep, tennis oinap, bi keşterine de qatysyp, ūzaqqa jaiau saparğa
şyğudan da jalyqpağan. Adamnyñ tözimdiligin tekserude sahara
şölderinde su tatpai ötken i̇eken. Ol künine 12 sağat jūmys istese de i̇eş
jeri auyryp, şarşaudy sezbegen. Meditsinalyq taqyrypta dəris oqudan
da jalyqpağan.
P. Bregg jüiesiniñ negizi – ağzany tabiği sauyqtyru, aşyğumen tazartu,
dūrys tamaqtanu, jattyğyp şyñdalu. Köñil küidiñ köteriñki boluyna
ülken mən bergen, tabiği sauyqtyrudyñ qūramy dep i̇eseptegen. P. Bregg
jüiesiniñ negizgi tetiginiñ biri tiimdi tamaqtanu, kündelikti tamaqtyñ 60
paiyzy jemis-jidek, kökönis boluyn, ony şiki nemese şala pisirip
paidalanudy ūsynğan. 0ndiris öñdeuinen ötken-işip jemderden bas tartuğa
keñes bergen. Olar – qant, konfet, kakao, kofe, şokolad, prianik, tort,
peçene, ərtürli toqaştar, şūjyqtar, konserviler (i̇et, balyq, tosap). Bregg
i̇etke öte üiir boluğa keñes bermegen, qaita aptasyna 3-4 ret azdap jeuden
ary barmaudy oñdy körgen. Bregg sauyqtyru ədisimen şūğyldanuğa, i̇eñbek
belsendiligin arttyruğa, deneni şynyqtyruğa ülken köñil audarğan.
Densaulyğy bosañsyğan adamdarğa jaiau jüruden bastap, birtebirte
jügiruge keñes bergen. Taza auada ūzaq uaqyt seruendeu, dūrys demala bilu,
osynyñ barlyğy P. Breggtyñ sauyqtyru jüiesiniñ qūramyna jatady. Ol
öz jüiesinde aşyqtyryp, sauyqtyruğa köp köñil böledi.
Aşyğu – tamaqtan uaqytşa bas tartu, deneni i̇edəuir tazartu degen söz.
Soñğy məlimetterge süiensek, jemis-jidekpen küzde, dəndi daqyldarmen
qysta, kökönispen jazğytūrym jəne jazda tamaqtanu oryndy dep
i̇esepteledi. Būl kökönis pen jemis-jidekterdi qysta jeme degen söz i̇emes.
Deneni jinaqtalğan as qaldyqtarynan tazartu üşin apta saiyn bir kün,
mezgil saiyn 7 kün aşyğyp üirenu paidaly. Aşyğyp tamaqtan bas
tartqan kezde tek buğa ainaldyryp alğan su işken jön. Aşyğu degenimiz –
oñdy tamaqtana bilmeitin, araq işetin, şylym şegetin, naşa qoldanatyn,
lastanğan su, aua, himiiälyq dəri-dərmekterdi köp paidalanatyn
adamdardyñ denesin uly qaldyqtardan tazartu, söitip ağzany özinözi
ulandyrudan qūtqaru ədisi.
Bregg aşyğudan būryn dərigerden keñes aludy, aşyğu kezinde dərigerdiñ
nemese təjiribeli adamnyñ baqylauynda boludy i̇eskertse, G.Malahov:
«aşyqqan adamğa dərigerdiñ de, təjiribeli adamnyñ da qajeti joq,
aşyqqan adam özinözi basqara bilui qajet» – deidi.
«Ərbir adam denesiniñ aşyğu əserine jauaby derbes bolatyndyqtan, oğan
naqty retsept joq» – deidi İu.S.Nikolaev.
Aşyqqanda jüieli türde aşyğu jön. Dūrys aşyğyp, tamaqtanu i̇erejesin
ūstana bilseñ, qan qysymyñ qalyptan joğary bolsa azaiady, yzaqor,
aşuşañ bolsañ – teritersegiñdegi qotyr, qyşyma bolsa, ol da joğalady.
Aşyğudy K. Nişidiñ jüiesimen qosa, neseppen ūştastyra alsañ,
köptegen dert, derbezden (osteohondroz) sauyğasyñ, sondai-aq, köptegen
auru-syrqaudyñ aldyn aluğa bolady.
Aşyqqan kezde Bregg jatyp demaludy ūsynğan. Soñğy jyldarda aşyğudy
zerttegen təjiribemen baiqaudyñ nətijesinde, aşyqqan kezde ər türli
sport, dene şynyqtyru, dene i̇eñbegimen şūğyldanuğa bolatyndyğy
dəleldendi. Ras qaisy, bir adamdar da aşyğu kezinde dene i̇eñbegimen
şūğyldanyp jürgende denesi bosap, basy ainalğandai da bolady. İeger
ondai belgi bilinse jatyp, azdap dem alsa, basylady. Sebebi,
jasuşalardan jinalğan uly qaldyqtar qanğa qūiylady. Al, jasy
ūlğaiğan, denesi öte bos, qozğalğysy kelmeitin adamdarğa jūmys istetuge
bolmaidy. 0zi qalap tūrsa ğana bolady. Būl arada söz ūzaq uaqyt jaiau
seruendeu, şañğymen jüru, jügiru turaly bolyp otyr. Men özim
aşyqqanda i̇eşbir i̇eñbekten bas tartpaimyn. Qaita dene i̇eñbegine
qyzyğuşylyğym arta tüsedi.
Bregg: «aşyğu aldynda jəne aşyğu kezeñinde tabiği bolmysqa qarsy
bolğandyqtan, klizmamen iş tazalauğa bolmaidy» – dese, K. Nişi –
«aşyğu aldynda jəne aşyğu kezeñinde kün aralatyp, klizmamen işekti
tazalap tūru jön» – deidi. Būl közqarasty İu.S.Nikolaev, Şelton,
G.Malahov ta qūptaidy.
P.Bregg öziniñ jazğan «Aşyğudyñ ğajaby» degen kitabynda: «aqşağa tösek
satyp aluğa bolady, biraq ūiqy satyp ala almaisyñ» – dep jazady.
Densaulyq – zor bailyq. Deniñ sau bolmasa, bailyqtan ne paida.
Salauatty ömir süru üşin aqşanyñ da röli az i̇emes. Raqat ömir süru üşin
qora-qopsyñnan bastap, jatar ornyña deiin qalauyña sai boluy kerek.
Adam ata, Haua anadan bastap, adam balasy ūzaq ömir sürgisi keledi-aq,
biraq ol mümkin i̇emes. Adam balasy ölimnen qaşyp qūtyla alğan joq,
qaida barsa da aldynda qorqyttyñ köri qazuly. Biraq kezdeisoq ajalğa tap
kelmegen adam salauatty ömir saltyn saqtap, tabiği tağamdarmen
tamaqtanu i̇erejesin saqtai bilse, ūzaq ömir süruine bolady. Adamnyñ ömir
kilti öz qolynda. Keibireu öziniñ tağamğa, işimdikke ūstamsyz,
qomağailyğymen tabiğattyñ jobalağan jasynyñ jartysyna da jetpei
öledi.
İeger qolaisyz jağdailar əser i̇etpese, jabaiy jəndikter öziniñ tolyq
jasyna jetedi. Tipti, millionnan bir adam da ömir süru şegine jetpeidi.
Al jan-januarlar tirşilik i̇etu üşin nemen qorektenudi sezimi arqyly
rettep, kerektisin ğana paidalanady. Al adam neğūrlym uly işimdiktermen
qosyp, siñimdiligi auyr aspen tamaqtanady. Soñynan «biz nege 100-150 jyl
jasamaimyz» dep tañdanady. Biz köp jasauğa qūmar-aqpyz, al ömir
jasymyzdy özimiz qysqartamyz. Mūnda qandai mən bar. Adamnyñ işki
qūrylysynyñ i̇eñ kişkentai bölşekterine deiin ğajap, aqyloiy i̇eñ joğary
jetilgen bola tūra qabileti jūmbaq küiinde qalyp otyr. Adam bitimi
sezimtal, nəzik, meiirban, aqyldy bolğanymen, öz denesine nazar audarudan
göri qolyndağy üi januarlaryn baptap qaraudy artyğyraq köredi. Tarihi
i̇eskertkişterge, tipti i̇eski zamannyñ tasqa salğan tañbalaryna köbirek
qamqorlyq jasaluyna tañ qalasyñ. Bəri de qajet şyğar, biraq adamnyñ öz
densaulyğyna közqarasy basqa boluy tiis. Dūrys oidyñ adamdary
baqytty, paidaly, ūzaq ömir sürudi qalaidy. Mümkin bolsa, ūzaq ömir
süruge aparatyn senimdi densaulyq i̇erejege sai boluy şart. Əttegen-ai,
sol – zañdylyqtyñ barlyğy oryndala bermeidi.
HIH–HH ğasyrlardyñ öliarasynda dene şynyqtyrudyñ negizin qalauşy
Bernar Makfedden: «Dene şynyqtyru mədenieti» degen jurnalynyñ
syrtqy betine «Auru – būl qylmys, qylmysker boludan saqtanaiyq» dep
jazady.
Əlsizdik, bosañdyq, auruşañdyqty men adamnyñ ğajap denesine kelgen
qorlau qylmysy dep bilemin. Men özimniñ densaulyğymdy qalpyna
keltirip, jaqsartu üşin qajetti mümkinşilikterdi saqtai otyryp, deneni
jetildiru şaralaryn da paidalanamyn» – dep jazady P.Bregg. Ary qarai
«sergektik, ömirge tözimdilik, könbistilik siiäqty qasietterdi ūstanyp,
paidalanuym arqyly men özimdi «densaulyq millionerimin» dep
sanaimyn» – deidi.
Adamnyñ kəri-jasyna qaramai, densaulyqtyñ quanyşyna bölenu,
densaulyq millioneri bolu üşin de i̇eñbektenu qajet. Kərilikti
moiyndamaudyñ negizgi «qūpiiäsy» tabiği tağamdardy paidalanu, tağam
türlerin jañartu, jüieli türde tamaqtan uaqytşa bas tartu, taza auada
seruendep, taza su işip, dene şynyqtyru jattyğularymen şūğyldanyp,
dūrys demaludan tūrady. Jüieli türde aşyğyp, tamaqtan bas tartyp,
deneni tazartyp ədettenseñiz, sizdiñ deneñizdiñ özi-aq i̇eñbek i̇etip, qimyldai
berudi tilep tūratyn bolady. Jattyğuğa şyğyndağan uaqytyña ökinbeitin
bolasyñ. Kün saiyn sergip, deneñ jeñildep, jürisiñ jyldamdap, bükireie
bastağan beliñ de jazylyp, kelbetiñ jaqsaryp, tik jüretin bolasyñ.
Sondyqtan «Az jeseñ – köp jasaisyñ, kim öziniñ jaramsyz ədetterinen
bas tarta alsa, – küşti sol», – degen ğoi Bendjamin Franklin. Tirşilik
köziniñ quatyn ünemdep jūmsau üşin az je, aşyq. Biz ulanğan düniede ömir
sürudemiz. Tirşilik quaty dene qyzuyn ünemi 36,6 gradusten tömendetpei,
joğarylatpai ūstaidy. Dene qyzuy būdan tömendese de, joğarylasa da
auyramyz. Qazirgi zaman mədenietine sai tirşilik quatynyñ jauy köp.
Olar – adamdardyñ özi jasağan ular. Biz udy ömirden alastatyp
joğaltuymyz abzal.
Qalaly jerler men poligondarda bizdiñ demalatyn auamyz radiatsiiämen,
öndiris peşteriniñ budaqtağan tütini, şañ-tozañ, qaptağan köp maşina,
tehnikalardyñ şala janğan uly gazdarymen ulanğan. Sondyqtan da tynys
ağzalarynyñ, ökpeniñ ragy, qantamyr, jürek aurularynyñ köbeiüi tipti ana
qūrsağynda paida bolğan ūryqtyñ dūrys damymai ərtürli jağdaiğa
ūşyrap, dene müşeleri ne köp, ne az, qarny qampiğan, basy şekten tys
ülken bolyp, adam siqy joq nərestelerdiñ tuuyna janyñ türşigedi.
Auanyñ lastanuyn densaulyqty bylai qoiğanda, ūltqa töngen qater dep
biluimiz qajet.
Bizdiñ özen, kölderimizde lastanğan sudy işuge jaramdy i̇etu üşin hlormen
tazalau ədisi dūrys i̇emes. Sebebi, hlor denege baryp uğa ainalady.
Sondyqtan hlordyñ ornyna ottegini paidalanady.
İeger biz denemizdegi uly zattardan arylyp, tazalanamyz desek, aşyğu
qajet. 0itkeni, astan uaqytşa bas tartyp, ağzany fiziologiiälyq
demaldyrsaq, tirşilik quatyn qalpyna keltiremiz. Quat közi molaiğan
saiyn u azaiyp, birtebirte mülde alastatylady. Aşyğu degendi deneni
sauyqtyru, tazartu dep tüsingen jön. Biraq i̇emdeu i̇emes. Biz aşyqqanda,
işip-jegen tağamdy qorytu üşin jūmsalatyn tirşilik quaty i̇endi
denemizdegi uly zattardy syrtqa bölip şyğaruğa jūmsalady.
Jer öñdeuge de, şybyn-şirkei, qūrt-qūmyrsqamen küresude de himikattar
paidalanylady. Sonyñ biri – DDT dep atalady. Auylşaruaşylyq
önimderi, kökönis, jemisjidekterge deiin himikattarmen tyñaitylady.
DDT jəne basqa himikattar jerge, soñynan astyq önimderine, kökönis,
jemis-jidekteriniñ tamyry arqyly siñedi. Degenmen, uly zattardy azaitu
üşin qyzanaqtyñ syrtqy qabyğyn sydyryp, səbizdiñ syrtyn ğana tağam
i̇etip, özegin paidalanbaityn da ədister bar. Tağamdarmen denege i̇engen
ulardy syrtqa şyğaru üşin 3-4 kün aşyğudy ūmytpañyz.
Bazarlardyñ sauda-sattyq qoimasynda alma, jemisjidek əp-ədemi bolyp,
jyltyldap tūrady. «Baqsam baqa i̇eken» demekşi, Şolohovtyñ «Köterilgen
tyñ» romanynda: «syğandar aryq atty jelmen ürlep qampityp qoiyp,
satpauşy ma i̇edi: sol jarqyrağan ədemiliktiñ de jönin bilgen artyq i̇emes.
Şamnyñ maiymen jūqalap sylap qoisa bəri ədemi körinedi. Ondağy
balauyz önimniñ şyrynyn auağa ūşyp ketuden saqtaidy, dəmin ketirmeidi
– dəmdi jaña ğana sabağynan üzip əkelgendei körinedi. Biraq şamnyñ maiy
mūnai önimi i̇ekeni barşağa məlim. Ol işke baryp, as bolyp siñbeidi.
Söitip, odan sandağan auru paida bolady. Sondyqtan ony da aşyğumen
ğana deneden şyğara alasyñ.
Adam denesi jeke jasuşalardyñ jiyntyğy. İeger biz dūrys tamaqtana
bilsek, tamağymyz bizdiñ ösip, i̇er jetuimiz üşin negizgi qajettiligimizdi
öteidi. Ağzalar qyzmeti qalypty bolsa, biz 120 jastan da artyq jasaimyz.
İeger adam sasyğan auamen dem alsa, onyñ torşalaryna tigen əserden
auyryp, tösek tartady, ne ölip tynady. Jeitin asyn bylğap, onyñ
qūramyn sintetikalyq himikattarmen özgerte berse, dene jasuşalaryna
ziiänyn tigizedi. Olar qyzmetin toqtata bastaidy. Ondai zattarğa
beiimdeluden qalady.
İeger deneniñ taza boluyn qoldağyñyz kelse, işegiñizge klizma qoiyp, 2436 sağat aşyğyñyz. Osynşama uaqyt aşyqqanda himikattardan
tazalanasyz. Aşyğar aldynda jəne soñynda nesepke zerthanalyq zertteu
jasatsañyz nətijesi belgili bolady.
As tūzy – natrii suda i̇erigende uly siltige, hlor – öte uly gazğa ainalady.
Mine, osyny biz as tūzy dep aitamyz da, tūzsyz tamaq jecek dəmi kelmeidi.
As tūzy – tağam i̇emes. Denege siñbeidi. Tūzdyñ qūramynda vitaminder, nər
jūğymdylyğy joq. Tūz jürekke u retinde əser i̇etedi. Ol denedegi
qaltsiidi joiyp, işek-qarynnyñ şyryşty qabyqtaryna ziiänyn tigizedi.
Tūz densaulyqqa ziiändy bolsa, adamdar onymen nege qorektenedi? Sebebi,
myñdağan jyldar boiy tamaqty tūzdap jep keledi. Būl aqyry ədetke,
nanymğa ainaldy. Tūzsyz tamaq dəmsiz boldy. Onyñ densaulyqqa paidasy
bar ma? Köptegen i̇elder as tūzyn müldem paidalanbaidy. Odan kelip-keter
ziiän joq körinedi. Mysaly, eskimostar. Tūz üi qūstaryna umen birdei.
Büirektiñ nəzik süzgişterine tūz qandai əser i̇etetinin oilap köriñiz.
Asqazan, büirek arqyly tūzdy sumen juyp şyğaruğa kirisedi. Mine, osy
kezde tūzdalğan tağam jegen adamdar şöldei bastaidy. Basqa müşelerge
qarağanda büirek tūzdan köp ziiän şegedi. Syrtqa şyqpai qalğan tūzdar
tabanğa, asyqtyñ buynyna şöge bastaidy. Dene tūzdy i̇eritu üşin tūz
şögindisine sudy mol jibergendikten, isik paida bolady. Osteohondroz –
tūzdyñ jasağan derti. Jürektiñ qyzmeti qandağy kaltsii men natrii
tūzdarynyñ ara qatynasyna tikelei bailanysty.
As tūzynyñ qan qūramyndağy mölşeri köbeise, kaltsiidi şaiyp jiberedi.
Qan qysymy men jürektiñ soğuyn arttyrady. Ərine, qan qysymynyñ
köbeiüine tūzdan basqa da sebepter mol. Adam özin-özi zorlap oilanu,
şamadan tys jūmys isteu, qaiğy-qasiretke duşar bolu, şylym şegu,
spirttik işimdikterge əuestenu, dəri-dərmektiñ janama əseri, maşina,
tehnikalardan şyğatyn şala janğan uly gazdardyñ da əseri bar. Ərine,
osy faktorlardy jūia alsaq, jürek, qan tamyrlary men qan qysymy
syrqattarynan aiyğatyn bolar i̇edik.
Jūmys orny öte ystyq öndiristerde jūmysşy terlegende «denesindegi
tūzdar azaiyp ketedi» – dep, tūz jegizip jatatyn i̇elder de kezdesedi. Al,
būl dūrys i̇emes. Köp terlegennen tūz azaimaidy. Bizdiñ qazirgi jeitin
negizgi jemister men basqa tağamdarda qajetimizdi öteitin tūzdar (natrii)
jetkilikti.
Tağam qūramyndağy tabiği natrii jetkilikti bolğandyqtan natrii tūzyn
denege jiberudiñ qajeti joq. Nauqas adamdarğa ota jasağannan keiin
qanyna 0,85 %, keide odan da köp mölşerde tūz i̇eritindisin qUiady. Negizgi
auruynan aiyğyp şyqqanna keiin əlgi adamdardyñ qaisybiriniñ qan
qysymy köterilip, beinet şegedi. Nauqas neden bolğanyn bilmeidi. Dəriger
ota jasağannan keiin natrii i̇eritindisinen qanğa neşe litr jibergenimen
i̇eşbir isi joq. Mine, biz söitip keibir kezderde qan qysymy auruyn
auruhanadan da alyp şyğamyz. İeger büiregi zaqymdalmağan bolsa, tūzsyz
tamaqtanyp, birneşe kün aşyqsa, qan qysymy qalpyna keledi. Al,
büirektiñ nəzik süzgileri qyzmet istemei qalğan bolsa, onda söz joq qiynğa
soğady. Denege tūzdauşy dəriler i̇emes, tabiği natrii qajet. Tabiği
natrii kündelikti işetin suda, kökönisterde, i̇ette mol.
P.Bregg bylaişa jazğan: «Meniñ 50 jyl ömirimde aşyğyp jasağan
təjiribemmen ğylymi zertteuimde baiqağanym, joq degende tört təulik
(96 sağat) aşyqqanda tūzdar deneden şyğatyn mümkindik bar.
Ol üşin nesebiñdi zertte. Tek bulap alğan su işip tört kün aşyğyp kör.
Alğaşqy küngi nesebiñdi jina. Ony jinağan bötelkeñdi salqyn köleñkeli
jerge 2-3 apta saqta da, 12 ne 21 künnen keiin jaryqqa şyğaryp qarasañ,
bötelkeniñ tübinen natriidiñ janama tirşilik əreketin köresiñ. Qaşan
nesebiñnen natrii tūzy joğalady, sol kezde büiregiñ kedergisiz jūmys
isteidi.
Auzyñ qūrğap, şöldeitin ədetiñmen deneñdegi azdağan isik ketedi. Işipjegen tağamdardy siñiruge jūmsalatyn tirşilik quatyn aşyqqan kezde
i̇endi tek deneniñ ərbir tükpirine jinalğan ular men tūzdardy syrtqa
şyğaruğa jūmsau mümkindigin aldyñ, jasuşalaryñ jasardy. Tört kün
aşyqqannan keiin i̇endi tūzdy tağam qoldanudy tyiu kerek. Barlyq türli
işip-jemderde «jasyryn tūzdar» bar. Sondyqtan apta saiyn bir təulik
aşyqqan jön. Aşyğu – tazalauşy, biraq daualauşy i̇emes. Paryz – qatañ
əmirşi. Biz būğan bağynuymyz mindet.
Tirşilik quaty – qymbat dünie, dükende satylmaidy. Köptegen adamdar
kofede, araqta, şaida, koka-kolada tirşilik quaty bar dep oilaidy.
Qatelesedi. Tirşilik quaty adamğa ömir süru üşin Allanyñ ğana bergen
syiy. Adam jaman ədetterdiñ saldarynan auyrady. Küş-quaty
tömendeidi. Tirşilik quaty azaiady. Söitip denesi bosañsidy. Küşquatynyñ tömendeuinen büirek, teri, ökpe, işek – barlyq uly qoqystardy
bölip şyğaru jüiesiniñ tirşilik əreketi baiaulaidy. Söitip, ərtürli uly
zattar deneden tolyq bölinip şyqpaidy.
Deneniñ ərtürli bölikterindegi uly şögindiler sezim jüiesine əser
i̇etetindikten auyrtady. Būl sizge berilgen salauatty ömir süru
zañdylyğymen i̇eseptespei jatqanyñyzğa tabiğattyñ aldyn ala berip
otyrğan dabyly. 0zimniñ jağymsyz qylyğymnan boldy dep adam özin
kinəlamaidy. «Joq, men suyq tigizip aldym, şarşadym, özimdi naşar
sezinemin, sebebi men qartaidym» – deidi. Nağyz şyndyq aitylmaidy.
0zin-özi aqtaumen bolady. Sizdiñ mezgilsiz qartaiuyñyzben ol jer, būl
jeriñizdiñ auruy jəne derttiñ paida boluyna öziñiz ğana jauaptysyz.
Basqa i̇eşkim de jauap bermeidi. Tirşilik quatynyñ deñgeiin tömendetip
alğansyz. Deneden ular bölinip şyqpaidy. Jinalğan ular ol jer, būl
jeriñizdi auyrtady, sizdi qinaidy.
Aşyğu – būl tabiğat tirşilik quatyn saqtağan qoimanyñ kilti. Aşyğu –
ərbir jasuşa, ərbir müşege tirşilik quatyn syilaidy. Siz üşin mūndai
qyzmet jasau i̇eşkimniñ qolynan kelmeidi. Mūny öziñe-öziñ ğana jasauyñ
tiis. Barlyq aurudyñ 99 paiyzy dūrys i̇emes, tabiği i̇emes tamaqtanudan
şyğatynyna senemin. Adamdar özderiniñ auruyn, mezgilsiz qartaiuyn ne
bolsa sodan köredi, biraq tamaqtan boldy demeidi. Sondyqtan azap şegu
sebebi olar üşin jasyryn küiinde qala beredi. Ras, rak isigi əbden ülkeiip
öñeşi bitelgen küni jep otyrğan tamağynan köretini bar. Biraq, būl körinis
auru asqynyp bitkennen keiingi tirşilik.
Ədette, adamdar mūnyñ köp jyldar boiy asyra jep, aşyğyp tazartudy
paidalanbağannan bolğanyn bilmeidi. Tabiğat būl udy qai kezde
aqtarğysy keledi, mine, sol kezde «qoparylys» jasağanyn auru dep jür.
Dəl osy kezde ğana adamdar aurudan qūtylu jolyn izdei bastaidy. Ol jol
– aşyğu i̇ekenin i̇eske de almaidy. Auru degenimiz – tabiğat sizdiñ deneñiz
uly zattarmen tolyp ketkendigin bildiretin belgi. 0lgenderde auru
bolmaidy. Tirşilik iesinde ğana problema bar. Aşyğu arqyly denege
jinalğan qaldyqtar men ulardy syrtqa şyğaru tabiğatyña kömektese
alasyñ. Mūny ərbir jabaiy añ-qūstar da biledi. Būl nağyz jəndikterdiñ
tüisigi – i̇eriksiz sezimi. Biz adamdar örkenietti ortada ūzaq ömir sürip
kelemiz. Būl tüisigimizdi ūmyttyrdy. Ūmytqanymyz aşyğu i̇edi.
Adam nağyz auyrğan kezde tamaqqa təbeti şappaidy, tağamnyñ iisinen
seskenedi, dəminen jiirkenip, loqsyp qūsady. Qamqorşy tuystar men
dostar tamaq işudi ügitteidi, «tamaq iş, küş-quatyñ kiredi» deidi. Osy
sendiruden keiin siz az da bolsa tamaqtanğyñyz keledi. Biraq tüisik
tamaqtanudy doğarudy i̇eskertedi. Tabiğat sizdiñ aşyğuyñyzdy qalaidy.
Nege deseñiz, ağza küş-quatyn deneni tazalauğa jūmsağysy keledi. Tabiğatananyñ nəzik dybysyn i̇estu men tüisinu qiyn. Aşyqqanda sizdiñ sezinu
qabiletiñiz küşeiedi. Aşyğu – aqyl-oidy sergitedi, tabiğat tylsymyn
tüisik arqyly sezindiredi.
İegipet, ūly Aleksandriiä bir kezde dünie jüziniñ mədeniet ortalyğy
bolğanyn bilemiz. Sol kezde adamdar jylyna 40 kün aşyğuğa mindetti
bolğan. Ūzaq uaqyt sudan basqa dəm tatpağan, aşyğudy biletin bilgir
abyzdardyñ qasynda bolyp, üirengen. Budda, İsa, Mūhammed (ğ.s.)
paiğambarlardyñ özderi de aşyğady i̇eken. Sonymen, aşyqqanda ağzanyñ
köñil küii men hali tömendegendi bylai qoiyp, ülken oi küşin qosady.
Aşyqqannan keiin aqyl-oiy ötkir, i̇eñbegi önimdi aqparat habarlardy da
tez qabyldai alatyn bolatynyna közi jetedi, tek tekserip köru kerek.
Viktor Giugo denemizdegi udy adamnyñ işindegi «jylanğa» teñegen i̇eken.
Şyndyq solai. Özindik ulanu ūzaq ūzaq jasaudyñ jauy, mezgilsiz
qartaiudyñ qatal dūşpany.
Ulanu (intoksikatsiiä) soñğy ğasyrlarda adam balasynyñ i̇eñ ülken jauyna
ainalyp otyr. Üirenşikti bolğanymen az zerttelgen-di.
Özindik ulanu – būl bizdiñ qauipti jauymyz bolatyn sebebi, ol qandy
ulandyrudan bastalady. Jürek, bauyr, büirek, qyzyl qantamyrlaryn
zaqymdandyrumen aurudy ūlğaitady. Mezgilsiz qartaiudyñ barlyq
sebepterin qosa aitqanda, ağzalardyñ ulanuy i̇eñ bastysy. Qannyñ
tazalyğyn saqtau – būl məseleniñ jartysy ğana. Biz köbinese şamadan tys
köp tamaqtanyp, aldyñğysyn qoryta almai jatqanda, jañasymen asqazan
qyzmetin auyrlatamyz. Biz naqtyly belgilegen sağattarda: qarnyñyz aş
pa, toq pa, oğan qaramastan, tüski tamaq işetin mezgilde tūia tamaqtanuğa
ədettendik. Būl soñğy ğylymi jañalyqtarğa qarağanda qūptarlyq i̇emes.
Deni-basy tolyq sau tuğan bala ğylymğa səikes ömir sürse,
qiynşylyqsyz-aq 120 jasqa jetuge tiis i̇ekendigine küməndanbañyz.
Qartaiudyñ auruy degen joq. Sizdi öltiretin naqtyly bir auru bar. İeger siz
bala keziñizden dūrys tamaqtanyp, apta saiyn bir təulik jylyna 4 ret
mezgil-mezgil 7-10 künnen aşyğa bilseñiz, öltiretin aurulardyñ
mümkinşiligi azaiady.
Bizdiñ zamanymyzda balalardy mülde teris tamaqtandyrady. Birinşiden,
köptegen analar balalaryna omyrauyn i̇emizbeidi, ne i̇emşekten öte i̇erte
şyğarady. Sondyqtan bala özine i̇eñ qajetti tağam – ana sütiniñ nərin ala
almaidy. Balalar bötelkeden i̇emizik i̇emedi. Barlyq paidaly zattardan
tazartylğan aq ūn, şaqpaq qant, qauipti tūzdarmen tamaqtandyrylady. Osy
zamanğy balanyñ denesin ulau tua sala bastalady. Sondyqtan mezgilsiz
küireu sözsiz bolady, bireuge i̇erterek, bireuge jaiyraq. İeger siz densaulyq
jöninde naqtyly məlimet alğyñyz kelse, jan-jağyñyzğa qarañyz:
köptegen balalardyñ tisin qūrt jep, bülingen. Köbisi 20 jasqa jetpei-aq
jasandy tis saldyrady. Tağamnyñ asqazanğa jağymdysy siltilisi bola
tūra, işip-jegenimizdiñ köbisi qyşqyl. Bilimsizdiktiñ özi qauipti jau.
«Bala kezimde – dep jazady P. Bregg – tamaqty qalyñ i̇etip mailağan tabağa
tauyqtyñ balapanynan bastap, şoşqanyñ tūzdap, sürlegen maiy men i̇eti,
kartop, qoiu tūzdalğan qaimaq, köptegen toqaş (pirojki) siiäqty ərtürli
quyrylğan tamaqtar jep, qainatpasy (varene) tağy bar jəne jyldar
boiy özindik ulanumen azap şekkenimdi bilmegenmin. Mūnan basqa köptegen
qozdyruşy zattar, ulandyratyn tağamdarmen tamaqtanğanmyn.
Özindik ulanu saldarynan 8 sağat ūiyqtaudyñ ornyna 10 sağat
ūiyqtaitynmyn. Sonymen qatar, ūzaq uaqyt ūiyqtap tūrsam da, sergek,
şiraq i̇emes solğyn, köñilsiz ūianatynmyn».
Köptegen adamdar ömir sürip jürgen joq, tek küneltip jür. Köpşiliginiñ
denesi uly zattarmen siresken, olar üşin ömir – azap. Künmen jarysyp,
i̇erte tūrudy ədetke ainaldyr, öte köp dünie jasap ülgiresiñ. 0ziñe-öziñ
küş jūmsai bilseñ, jetistikterge oñai jete alasyñ. Köpşilik adamdar
şylym şegedi, kofe, pepsi-kola, spirt işimdikterine əuestigi de tüsinikti.
0zindik ulanudyñ əserinen olar tereñ uaiym-qaiğyğa beriledi. Taza būlaq
közin i̇eşkimniñ de ulandyrğysy kelmeidi. Al, biz ömirimizdiñ qymbat böligi
qanymyzdy ünemi ulandyryp kelemiz.
Bizdiñ qanymyz tabiğatynda siltilik reaktsiiäda boluy şart. Bas aurudan
bastap, börtpe, bezeu paida bolyp, iriñdegen qyşyma şyğuy qarapaiym
tūmau siiäqty aurular qyşqyldanudan paida bolady. Al, ol özindik
ulanudyñ saldary. Qanymyz asa lastalğan jağdaida abaisyzda bizdi bas
saluğa mümkinşiligi daiyn tūrğan, özimizdi auru i̇etetin mikrobtardan qalai
saqtanamyz. Biz mikrobtarğa qūnarly ortany özimiz jasap, öz üiindei
sezinip, ösipönuine, ağzalardy qyryp-jūia beruine mümkinşilik tuğyzamyz.
Qyşqyldanğan qandy qalai beitarap qaldyruğa, qalai tazalauğa bolady?
Jauap: özindik ulanu biline sala qandy siltilik qosyndylarymen
qanyqtyru kerek. Üş-tört kün aşyğyp, soñynan siltilik tağamdarğa köş,
qyşqyly mol tağamdardan boiyñdy aulaq ūsta. Al, qandai önimder
siltilik reaktsiiäly bolady? Əsirese, jaña kökönister, jemis-jidek, jasyl
(askök, aqjelke, piiäzdyñ sabağy) qosylğan salattar siltilik reaktsiiä
beredi. Tağamdardyñ alpys paiyzy kökönister men jemis-jidek, şiki,
jaña daiyndalğan boluy kerek.
Tamaq aldynda ünemi salat je, şiki bolğany jaqsy. Ulanğan əljuaz
adamdar kökönis pen jemis-jidekpen qorektenuden bas tartady. Densaulyq
üşin siltilik kökönis pen jemis-jidek taptyrmaityn tağam. Aldymen özinözi küştep jei berse, uy şyğyp soñynda siltili tağamdarmen tamaqtanuğa
köñili auatyn bolady. Asyra jeumen öziñdiöziñ ulandyrma, asyra jeu
mezgilsiz öltiredi.
Qandai önimder qyşqyl bolady? Negizinde kömirsutegi, kofe, şai, spirtti
işimdikter, ūnnan jasalğan tağamdar, i̇et, balyqtar jatady. Būl önimderdi
jeuge tyiym saludyñ, tipti, jartylai şekteudiñ özi adamğa qorqynyş
tuğyzady.
İeger ömir jasyñdy ūzartqyñ kelse, köp nərse jasauğa tura keledi. İeñ
aqyrynda, būryn sizge qorqynyşty bolyp köringender i̇este ğana qalady.
Jaña maqsat būrynğymen salystyrğanda qanşalyqty qiyn siiäqty
körinse de iske sət dep oilap, kirisip ketseñiz, məseleni şeşu tym oñai.
Negizinde jemis-jidek, kökönis, salat, jañğaq, künbağysty talğau i̇etip,
dieta ūstanu tipti de qiyn i̇emes. Şynynda, jas jemis-jidek, salat,
kökönisterdiñ tizimi köp jəne ərtürli. Osylardy mol kölemde daiyndap
aludy i̇eşkim de joqqa şyğarmaidy. Jañğaq jəne barlyq dəndi daqyldar
siñimdi, dəmdi. Azğantai quyrylğan jer jañğağy men badam jemisi,
künbağys paidaly. İeger sizdiñ deneñizde qyşqyldyñ artuy bilinse, tek
osy azyqtülikterdi molyraq paidalanyp, tipti, aşyğumen üilestiru dūrys.
İeger siz i̇et qana paidalanatyn bolsañyz, ony aptasyna i̇eki nemese üş ret
jeumen şekteliñiz. Şamaly əlsirep, bei-jai bola bastasañyz siltilik
tağamdarğa köşiñiz. Onyñ belgileri: bas auru, loqsu, közdiñ aldy būldyrau,
yñğaisyz dəm sezinu, əlsizdik, oilau qabiletiniñ bosañsuy. Ərine, būl
belgiler asa qauipti i̇emes. İeger bauyryñ syr berse, i̇et pen mai, qanttan bas
tartyñyz. Basqaşa aitqanda, siz osynyñ bəri-bərin tabiği küiinde, iağni
jemis-jidek, kökönisterdi paidalanyñyz. Jañğaq, künbağys, jer jañğağy
aquyzğa bai, 3-4 kün aşyq. Aşyqqan kezde tek buğa ainaldyrğan su iş. Būl
öte paidaly. Aşyğu bitken soñ tek kökönisterden daiyndağan tağam jeñiz.
Uly qyşqyldardyñ kristaly (qatty dene) denede qalai paida bolady?
Bizdiñ denemiz kündelikti ömirde paida bolyp otyratyn ulardan odan öziniñ
tört jüiesimen tazalap, qūtqaryp otyrady. Biz ömir süru üşin
tamaqtanamyz, sūiyqtarmen susyndaimyz, auamen demalamyz. Köpşilik
adamdar tamaqty üirenşikti dağdy boiynşa şeginen artyq jeidi.
Köbinese maily i̇et, jūmyrtqa, aq nan, qant, vafli, kəmpit jeidi, işetin
araq-şaraby tağy bar. Əlgi köp asty qorytyp, siñiruge, mūndai mol
tağamdardyñ qaldyğyn syrtqa şyğaryp tastauğa tirşilik quaty
jetispeidi. Olar jyljyp, qozğalyp tūratyn buyndarğa şögedi. Būl öte
baiau jüretin protsess. Dūrys tamaqtana bilmeudiñ saldary köp jyldardan
soñ buyndardyñ əlegin şyğaryp, köñilsizdik tuğyzady. Buyndağy
şoğyrlanğan qyşqyl kristaldar kaltsiimen qanyğyp, buyn arasyndağy
sūiyqtarğa kedergi jasaidy, auyrtady, qozğalysy şekteledi. Aldymen aiaq
zardap şegedi. Deneniñ basqa bölşekterimen salystyrğanda tabanda
qozğalatyn 24 ūsaq süiek bar.
Mūnda kristaldardyñ ornalasuyna mümkinşilik mol. Buyndar aqyryndap
iilgiştik qasietinen aiyrylyp qataiady. Onymen qoimaidy, tabannan
örlep tizeniñ buynyna tüsip, otyryp tūrğanda auyrtady, qozğalysty
şekteidi. Sonan soñ ūrşyqqa jetedi. Adamzattyñ qarğys atqan azaby –
belde. Belinen auyrmaityn adam az. Orta jastyñ adamdary otyryptūrğanda, i̇eñkeiip-qaiqaiğanda azap şegip jürgenin bildirip alady,
yñyranyp qalğanyn da i̇estip qalamyz. Uly qyşqyl kristaly belge
toqtamaidy, ol omyrtqa jotasymen örleidi, iyq iinine, iyqqa, şyntaqqa,
moiynğa, bilezikke jetip, sausaqtardyñ buyn-buynyn qualaidy. Qaisybir
adamdardyñ ulanğandyğy sonşalyq jūdyryğyn tüie almaidy, basyn
oñğa, solğa būra almaidy.
Köp uaqyt maşinamen jürse de arqasy aşidy, beli ūiyp otyra almaidy.
24 – 36 sağat, 3 – 7 – 10 kün tamaq tatpai aşyqqanda denede sauyqtyruşy
küş paida bolady. Būl küşter denede jatyr. Tek buğa ainaldyryp alğan
su işip, tolyq aşyğuğa ötkennen keiin tazartu protsesi bastalady. Aşyğu
– būl işki tereñ tazartu, fiziologiiälyq tynyğu, tirşilik quatyn nyğaitu.
Aşyğu – būljymaityn ğylym. Aşyğu – saqtanu tüisigi arqyly
alğaşqy adamdar men januarlardyñ qaşannan bergi özin-özi i̇emdeu ədisi
bolğan. Aşyğumen birge şöpten jasalğan dəriler arqyly deneniñ quatyn
arttyryp, qabynuğa qarsylyq körsetuge bolady. Aşyğu – aurudan saqtanu,
barlyq aurumen küresip qana qoimai, janama zardabynyñ joqtyğymen de
i̇erekşelenedi. Ol – deneni tabiği tazartu joly. Auru jəne jaraqattanğan
januarlar qorektenuden bas tartady, öitkeni onyñ saqtanu tüisigi, özin-özi
i̇emdeu ədisi küşti. Ondai jağdaida tirşilik quaty (ədette as qorytuğa
jūmsalady) jaraqattanğan, ne auyrğan denege şoğyrlanady jəne ziiändy
zattardy syrtqa şyğaruğa, deneni tazartuğa jūmsalady. Aşyğyp saqtanu
tüisiginiñ küştiligi sonşa osy zamanğy örkenietti adamdar arasynda da
mañyzdylyğyn joiğan joq.
Ūly adamdar aşyğudy i̇erekşe bağalap, qyryq kün sudan basqa dəm tatpai,
oraza ūstağan. Jüieli türde aşyqqan adamnyñ aqyl-oiy artyp, ğylymğa
tereñ boilap, tirşiliktiñ jasyryn syryn aşu qabiletine ie bolady.
Sanaly türde tabandylyqpen aşyqsañ, ruhani, aqyl-oiyñdy jetildiredi.
Oqyğanyñ i̇este qalyp qana qoimai, kitapty qolyña ūstap oqyp otyrğandai
bolasyñ. Üş kündik aştyqtan keiin oi tübindegi aqyl-oidyñ perdesi
aşylğandai sezinesiñ. Köñil qoiudy talap i̇etetin mañyzdy məsele
qarapaiym bolyp qalady.
İeske saqtau qabiletiñ ūstaranyñ jüzindei ötkirlenedi. Būdan köp jyldar
būrynğy oqiğanyñ qai jerde, qaşan bolğanyn, adamdardyñ atyn i̇eske
tüsire alasyñ.
Söitip, aşyğu deneni tazartu, oilau əreketin jaqsartu jəne ruhani küşeiü
siiäqty üş bağytta əser i̇etedi.
Mi i̇estigenin i̇eske saqtap, jaña bilim, ğylymmen qarulana beredi. 0mirdiñ
tağy bir qyzyğy – tatu-tətti tynyştyq ornap, işki sezimniñ
baisaldylyğy artady.
Asqazannyñ qūly bolma. Qydyrystap, qonaqqa şaqyrylyp, işip-jegendi
i̇eseptemegende, köpşilik adamdar tañerteñ, tüste, keşke ünemi bir mezgilde
jüieli türde üş ret tamaqtanady. Aş-toqtyğyna qaramai, bişara denesi
artyq jegen, i̇eñ qauiptisi jaman aspen tamaqtanatyndyğynda bolyp otyr.
Sondyqtan da densaulyq məselesi tuyndai beretindigine tañ qaludyñ
qajeti joq.
«Adam pyşağy men şanyşqysy arqyly tirisinde öz körin özi qazady»
degen qanatty söz tağy bar. Köpşilik adamdar asqazanyna demalys
bermeidi. Olar as qorytu, syrtqa şyğaru jüiesine ünemi salmaq salady.
Osynyñ saldarynan as qorytu bezderi, asqazan, büirek, qan ainalymy,
işek qūrylysy saptan şyğa bastaidy. Aqyrynda bükil dene qalypty
qyzmetinen airylady. Aşyğudan keiin būrynğydai üirenşikti artyq
tamaq jeu qajetsiz bolyp qalady.
Aşyqqan kezde asqazannyñ kölemi kişireiedi. Būrynğydan i̇eki i̇ese az
tamaqtansañ da öziñdi artyqşa sezinesiñ, körnekti körinesiñ. 0ziñdi-öziñ
osy qalypta ūstauğa ūmtyl. İeski ədetpen sorpalanyp, jüz gramdatyp
jatyp alma.
Künine üş ret dəstürli tamaqtanu arasynda auzyña tiske basar salma.
Onyñ ornyna aptasyna bir ret 24 sağat, mezgiline 3-4 təulik, ne jylyna 710 kün tamaqtan bas tartyp, aşyğyp, ədettenseñ sol paidaly. Al jylyna
20, 30, 40 kün aşyqsañ da i̇erkiñ. Qart adamdar üşin 1, 3, 4, 5 təulik aşyğu
jetkilikti. Jasynan aşyğyp ədettenip, üirenbegen qartqa auyr boluy
mümkin.
Aşyğudy birte-birte jüieli türde dağdyğa ainaldyr. Söitip sabyrlylyq,
baisaldylyq, qanağattylyq, imandylyğyñ men tözimdiligiñ qanşalyq
dərejede i̇ekenin synap kör. Aşyğyp jürgeniñdi şamañ kelse basqa janğa
bildirme. Olardyñ işinde, adal joldan taidyratyn ügitşi köp. Ondai
bilimsizderdiñ sözine qūlaq salma. Olar seni synaidy. Araq ta ūsynady,
qorqytady da. Aramdyq pen adaldyqty ajyrata bil. Azğyruşylardyñ
tiline i̇erip azba. Aşyğu ərkimniñ öz basynyñ isi. Öziñe qajetti isiñniñ
ədildigine senimdi bola bil. Senbeseñ jolama. Senimsiz dünie bos.
Tabiğattyñ synalğan danalyğy: tazartuşy, jañartuşy, jasartuşy
küşine senim art. Sonda ğana tabiğat seni auru-syrqaudan qūtqara alady.
İeger tabysty aşyqqyñ kelse, deneñdi aqylmen basqara bil. Aqyly
joqtyñ qairat-jigeri de joq. Osy aitylğan keñesterdi oqyp şyqqannan
keiin aşyğu jospary, ömiriñe jaña sapa beredi. Nemese aqyl-oi
aqylsyzdyqtan biik orynğa şyğady. Belgili uaqytta tamaqtanyp
ədettengen adamnyñ aqyl i̇esi myqty. Toğyşar ūiqydan ūiana sala
tamaqtanady. Asqazan bastauşy, aqyl-i̇es onyñ tilegin qostauşy bolyp
qalady.
Şartty reflekstiñ nətijesinde asqazan qaşan da uaqytynda tamaqtanuğa
qūmar. Aşyğyp üirengen adamdar üşin tañerteñgi tamaqtanudyñ məni joq,
ūiyqtap jatqanda dene demalady, quat küşi jūmsalmaidy. Tañerteñ ūiana
salyp, demalyp jatqan asqazandy köp tamaq işip-jep nege salmaq
salamyz? Sondyqtan tūra salyp tamaqtanudan bas tartyp, şamaly uaqyt
üi şaruasymen ainalys nemese taza auada seruendep jürip kel. Tañerteñ
tamaqtanudyñ tağy bir keri sebebi, tünde demalyp jatqanda jinalğan quat
küşi tamaqty qorytyp, siñiruge ketedi. Tañerteñ aqyl-oi, ruhani jəne
bilek küşi i̇eñ joğary deñgeide tūrady. Sondyqtan ülken jasampaz küşti
dəl osy uaqytqa jūmsağan abzal.
P. Bregg öziniñ tamaqtanu rejimin tömendegidei baiandaidy. «İelu jyldan
köp bolmasa az i̇emes, men tañerteñ as tatpaimyn. İerte tūryp, tauğa şyğyp,
tömen jügirip tüsemin, mūhitta qysy-jazy jüzemin.
Mūhit jağasynan alys ketsem, jaiau arbamen birneşe sağat seruendep üige
kelemin. 0zimniñ aldağy oquğa tiisti dəristerimdi, gazetke beretin
maqalalarymdy jazyp bitirip, sağat 11 şamasynda azdap jemis-jidek
jeimin, sağat 12-de tamaqtanamyn, jas salattan bastaimyn. Onyñ negizi
səbiz ben qyryqqabattan tūrady. Oğan şiki qyzanaq, şalğam, selderei,
būrşaq qosamyn» deidi. Jañğaqtardyñ barlyq türin nemese asqabaq,
künbağystyñ tūqymyn jeidi i̇eken.
Joğaryda atalğan tabiği tağamdardy siñiru üşin asqazan asqorytu sölin
şyğaruğa daiyn bolady. Tabiği tağamdar qandai dəmdi! Asqorytu söli
tamaşa jūmys istep, işektiñ tazaruy tolyğymen işip-jegeniñe
səikestenedi.
«Aptasyna 12 ret tamaqtanu (bir təulik aşyğamyn) jospary denemdi
auyrlatpaidy, sondai-aq əlsiretpeidi, osynyñ arqasynda işekterimdi
naqtyly jūmys atqaruğa üirettim, – dep jazady P.Bregg. – Ülken dəretim
sūiyq, işim qatpaidy. İeki ret tamaqtanudyñ arasynda alma jəne
ananastyñ birneşe tilimin jeimin. Qauyn, qarbyz pisken, kün yssy kezde
onan da bir-i̇eki tilim kesip jep, boi sergitemin».
Deneniñ tazalyğyn saqtau merziminen būryn qartaiu men auru-syrqauğa
ūşyratpaityndyğyn tüsinbeitin i̇eşteme joq. Būl – jaman ədetterge
qarsy jazalau, dəlirek aitqanda dene müşelerine qoqystar şamadan köp
jinalğandyqtan, asqorytuğa küş quaty jetispegendikten ol tek
milliardtağan jasuşalardy ulandyrady. Deneniñ tazalyğyn saqtauğa
qoldau körsete almağandyqtan, auruğa şaldyğady.
Densaulyqtyñ syry men ūzaq jasaudy üş-aq sözben tüiindeuge bolady.
Deneñdi tazarta bil! Deneni tazartu men jasartudyñ birde-bir amaly –
aşyğu. Onyñ artyqşylyğy sol, būl tabiği amal, jasandy i̇emes. Bireu
üşin bireu mūny istei almaidy. Būl öziñniñ jeke basyña bailanysty. Ol
öziñnen küş-qairat qana talap i̇etedi.
Aşyğuğa şübəlanbasañ, ol tek paida beredi. Şübasyz bolsañ aşyğuğa
daiynsyñ. Sana men tüisigiñ tazartu tilegin meñgerip, sengen bolsañ
tabysqa qol jetkizesiñ. Sen nege senseñ, barlyq jasuşalaryñ da aşyğu
jaqsy jağdai jasaidy degenge senedi. Söitip, ərbir jasuşa seniñ
būiryğyñdy oryndauğa əzir. İeşqandai nər tatpai, tazartylğan su işip
qana 24 sağat aşyğudan basta. İeger jemis-jidek jep nemese şyrynyn
işseñ de, kökönis şyrynyn işseñ de jemis-jidek şyryn dietasyna
ainalady. Ol aşyğu i̇emes. 24 sağat aşyqqanda tazartylğan, ne qainağan su
işip basqa i̇eşnərse tatpasañ uly zattardyñ qaldyqtary deneden syrtqa
şyğarylady. 24 sağat aşyqqanda artyqşa kütinudiñ qajeti joq. (Tipti 37-10 kün aşyqqanda da sol) dağdyly qalpyñdy saqtai bil.
Alğaş aşyqqanda qaisybir adamdar özderin qolaisyz sezinip, asqazany
mazalauy mümkin. İeger aqylsyzdyqty jeñu arqyly sanany sendire alsañ,
barlyğy oidağydai ötedi. Aşyğuğa qyzyğuşylyq tudyr. Aşyqqan kezde
kezdesetin qolaisyzdyqty i̇eleme, mensinbe.
Sana asqazannyñ qostauşysy bolyp qalmai, asqazandy sananyñ
basqarğany jön.
Qanşa kün aşyğuğa bolady? Būl sūraqty alğaş aşyqqan adamdar qūiady.
Alğaş aşyqqanda 24 sağat aşyğyp bastau qajet.
P. Bregg: «Aşyğu – deneni tazartu ədisi. Ol ğylymi jolmen jürgizilui
tiis. Sondyqtan aşyqqan adam dərigerlerdiñ ne köp jyl aşyğyp üirengen
təjiribeli adamdardyñ qarauynda bolğanyn qalaimyn» – deidi.
G. Malahov: «Adamzat düniege ğylym, bilim paida bolmai tūrğanda,
auruhana, dəriger joq zamanda, ərkim öz üñgirinde i̇eşkimniñ qarauynsyz-aq
aşyqqan. Adam özin-özi sanaly türde basqara bilse, dərigersiz-aq aşyğuğa
bolady» – deidi.
Keibir ğalymdar deneni tolyq tazartu üşin 10-20 kün aşyğu paidaly dese,
P.Bregg «Osy zamanğy örkenietti adamdar öte nəzik. Men ūzaq uaqyt
aşyğuğa qarsymyn sebebi: dūrys tamaqtanbağandyqtan, denege jinalğan
ulardan basqa ekologiiälyq jağdailarğa da bailanysty. Aua men sudağy
himiiälyq qaldyq, uly gaz, tūzdar, sondai-aq auyra qalsaq uys-uys dəri
işetinimiz tağy bar. Osynyñ barlyğy jinalyp deneniñ jasuşalarynda
qordalanady. Sondyqtan ūzaqqa sozylğan aşyğu teoriiäda bolady. Al
ömirde qajetsiz – dep i̇esepteledi. Apta saiyn 24–36 sağat aşyqqanda da
dene tazarady. Osy az uaqyt işinde tek auyzğa taza sudan basqa dəm tatpasa
jetedi».
Jospar boiynşa tabiği işip-jemmen tamaqtanyp, ūzaq ömir sürip,
tirşilikke qabilettiligin saqtaimyn dese, 3-4 ai apta saiyn 24 sağat
aşyğyp, daiyndyq jasap bolğan soñ üş-tört təulik aşyğuğa ötken jön.
Apta saiyn 24 sağat aşyğudy jalğastyra otyryp, üştört aidan keiin
jeti təulik aşyğuğa bolady. Osy kezde denedegi uly qaldyqtar tūzdardan
tazaryp ta qalady. Alty ai aptasyna bir təulik aşyğyp tazartylğan dene
jeti kün aşyğuğa i̇eşbir qiynşylyqsyz barady. Alğaşqy jeti təulik
aşyğu ğajap, tañqalarlyq nətije beredi. Aşyğu təjiribesine qarağanda:
jobağa sai aqyldy jürgizilgen işki tazartu sizdi baqytqa böleidi,
ömiriñizdiñ ajyramas bir böligine ainalady.
Denede birtindep bolyp jatqan özgeristerdi baqylap otyrsañ, janyñdy
ülken şat-şadyman quanyş bileidi. 0mir sürudiñ dūrys jolyna
tüskeniñdi sezinesiñ jəne kün saiyn jetile tüsesiñ. Aşyqqan saiyn aşyğa
bergiñ keledi. Neşe kün aşyqsañ da ərkimniñ öz i̇erki. Biraq negizgi
ūstanatyn joly joğaryda jazylğandai. 10 künnen keiin 15–20–30–40 kün
oraza ūstanğandai ūstauğa bolady.
«0zim turaly aitsam, apta saiyn 24–36 sağat, üş-tört ai saiyn 7–10
künnen jylyna 4 ret aşyğuym men üşin jetkilikti», – dep jazady P.
Bregg. Sonda aptasyna bir təulik ünemi aşyğyp otyrdy degende jylyna 52
təulik aşyğu da az i̇emes-au. AQŞ pen Angliiäda 30, Germaniiäda 21 kün
aşyğatyn körinedi.
Şet i̇elderde AQŞ-ta, Məskeude auru adamdardy aşyqtyryp i̇emdeitin
ülken klinikalyq auruhanalar bar. Onda joğary bilimdi maman dərigerler,
təjiribeli ğalymdar jūmys isteidi. Aşyğu – ğylym. Sondyqtan ony bilu
kerek. Bilu üşin oqu kerek. Söitip, özin-özi aşyqtyryp i̇emdeitin adamdar
da molaia tüsude. «Salauatty ömir sürip, dūrys tamaqtana bilse, az uaqyt
aşyğuğa senemin», – deidi i̇eken P.Bregg. Bilikti adamdardyñ köpşiligi az
uaqyt aşyğu köbirek paidaly dep sanaidy.
Müşelerdiñ ğajaby – i̇eki büirektiñ ərqaisysynda milliondağan paidaly
qyzmet isteitin süzgiler bar. Dene aşyqqanda büirek ulardy syrtqa
şyğarady. Barlyq tirşilik quaty jəne sezim energiiäsy mültiksiz jūmys
isteidi. 0itkeni olar asty şainap, qorytyp, siñiruden damyldap jatyr.
Tirşilik quaty udy büirek arqyly şaiyn şyğara bastağanda köñil küiiñiz
jaqsarğanyn baiqaisyz.
Bir təulik aşyğyp-aq deneni tazartuğa bolatyndyğyn tüsingenniñ özi
mañyzdy. Aşyğu kezinde adamgerşilik ruhyñdy joğary saqtap, aurudan
ada bolğan qartaimaityn, şarşap şaldyğudy bilmeitin dene jasadyq.
0ziñdi-öziñ i̇esirkeuşilik pen basqa da qūty qaşqan köñil-küiden qūtyldyq.
Aşyqqan kezde kün saiyn qaitalap oqy:
–men bügin denemdi tabiğat qolyna tapsyrdym. Men işki tazaru men
jañarudy Alladan ötinemin;
–aşyqqan ər minut saiyn qauipti ulardy deneden quyp tastaimyn.
Aşyqqan sağat saiyn baqytqa bölene beremin;
–sağat saiyn denem özin-özi tazarta alady;
–aşyqqanda men adamzattyñ ūly ūstazdarynyñ ğasyrlar boiy
paidalanğan fizikalyq ruhani jəne aqyl-oidyñ tazalanuyn iske
asyratyn ədisterinen təlim aldym;
–men aşyqqanda özimniñ hal-jaiymdy tolyq bilep baqylai alamyn.
İeşqandai jalğan sezim aşyğuyma tosqauyl bola almaidy. Men tabiğat
küşine senemin. Sondyqtan aşyğudy da tabysty aiaqtai alamyn.
Osyndai söilemderdi qaitalaumen deneniñ ərbir jasuşasyn basqara
alasyñ. Basqaru – tüisik arqyly jürgiziledi. Men sondyqtan tağy da
qaitalap aitamyn, aşyğu turaly pikirdi dostaryñmen de, tuystaryñmen
de talqylamauğa şaqyramyn. Aşyğu ərkimniñ jeke basynyñ isi. Deneden u
şyğyp jatqan kezde öziñdi qolaisyz sezinetiniñ de bolady. Sol kezde əlgi
sözderdi qaitalap oqysañ «barlyğy sətti ötedi».
Aşyğuğa jattyğu. Kimge aşyğuğa bolmaidy? İeger adam derbes jolmen
aşyğamyn dep şeşse, ony neden bastau kerek? Kez kelgen teoriiälyq
daiyndyqtan bastauy kerek. Adam özi şūğyldanğysy kelip qyzyqqan
zatty bilu üşin ol jöninde aqparat aluy tiis. Aşyğu turaly ğylymnyñ
iri bilimpazy G.A.Voitoviçten üide jatyp i̇eşkimniñ kömeginsiz aşyğuğa
bola ma dep sūrağanda: «0tken zaman örkenietinde auruhana bolmağan.
Sondyqtan jalpy i̇emdeu üi tūrmysynda jürgizildi», – degen. Aşyğyp
i̇emdeluge bolmaityn aurular bar ma? Meditsina praktikasyna süiensek,
tömengi jağdailarda: i̇ekiqabat əielder i̇ekinşi kezeñinde jəne omyrauda
balasy bolsa, tuberkulez, ziiändy isik auruy, sondai-aq qannyñ ziiändy
nauqasqa şauyp, asqynyp, tösek tartyp jatyp qalğan kezeñderde aşyğuğa
bolmaidy.
Aşyğudan şyğu joly. Aşyğyp bitkennen keiin bir şainam nannyñ qatty
qabyğyna sarymsaqtyñ bir böligin alyp, jaqsylap üike, sonsyn şainapşainap auyzyñda suğa ainalğan soñ tükirip, tögip tasta. İendi ükken səbiz
ben turalğan kapusta japyrağyn buğa ūstap pisir. Pisken soñ limon men
apelsinniñ biriniñ şyrynyn qysyp, bir qasyq tolğanda əlgi pisken
salatpen aralastyryp je. İekinşi kezekte suğa qainatylğan kökönis je. Ol
būqtyrylğan tomat bolsa da bolady. Osydan bylai tamağyña tūz
salğyzbaudy ūmytpa. Onyñ ornyna sarymsaq ūsaqtap qos.
Auyz aşarğa səikestirip bidaidy juyp, tazalap, kün tüsetin jyly jerge
qoiyp qoisañ, 2-3 künde kögerip, öne bastaidy. Dəl osy kezde i̇et ükkişten
ötkizip, köje istep işseñ, jel-qūzy bar adamdarğa taptyrmaityn tağam.
Būqtyrylğan qyzanaqty aq nansyz jeseñ qyşqyldanbaidy. İerekşe
i̇eskeretin nərse: aşyğudan şyğuda nemese auyz aşqanda i̇et, mai, balyq,
süt, jañğaq, jemis tūqymdary, syr (irimşik), jūmyrtqa jeuge bolmaidy.
İekinşi künnen bastap jañğaq, jemis-jidek jeuge bolady.
24, 36, 42 sağat aşyğudy dūrys ötkizu turaly. Bügin tañerteñ (sağat 7-8
kezinde) ügilgen səbiz ben qyryqqabattyñ salatyn jep tamaqtanğannan
keiin aşyğudy dereu basta. Bügingi keşki astan i̇erteñgi keşki asqa şeiin
aşyğuğa bolmaidy. Keşke işip, jegen tağam tañ atqanşa aşyğudyñ
paidasyn büldiredi. Būl degen as qorytu ağzalarynyñ bioyrğağyna
qaişy. Aşyğu kezinde sudy qainatyp, tek bulap alynğan taza su nemese
mūzdy i̇eritip iş. Sudan basqa nər tatpa. Nesebiñdi işuge bolady,
mineraldy gazdalğan su işpe. Əljuaz şydamsyz adamdar tamaq işkisi kele
berse (alğaş jəne soñğy ret), bir staqan taza suğa kişkene qasyqtyñ
üşten birine teñ bal qosyp nemese kişkene qasyqty toltyryp, limon
şyrynyn qosyp işse bolady.
3, 7, 10 kündik aşyğudy qalai ötkizu kerek. Üş kün, üş künnen de ūzaq
aşyğatyn adamdar üşin qolaily orta bolğany jön. Deneden u şyğa
bastağanda qolaisyzdyq bastalyp, bas auru, əlsizdik bilinui mümkin. Osy
kezde jatyp demalatyn mümkindik qajet. Tösekte denedegi u şyğuy
toqtağanşa jatu dūrys. Kitap oqyp, teledidar köru, radio tyñdaumen
şūğyldanudyñ qajeti az. Tipti adamdarmen əñgimelesudiñ de qajeti joq.
Būl uaqytşa körinis, uy şyğyp bitken soñ joğalady. Qaitalap i̇eskertip
aitamyn, ūzaq uaqyt aşyqqanyñdy öziñnen basqa kisi bilmesin. Aldyña
qoiğan maqsatyña, senimiñe denede aşyqqanda bolatyn ğajap özgeriske
basqalar teris, köñilge keletin əñgimelerimen kedergi jasaidy. Sondyqtan
da P. Bregg özi tauğa ağaştan kişkentai üi salyp alğan da, ūzaq uaqyt
aşyqqanda ünemi sonda bolğan.
P. Bregg: «Aşyğar aldynda jəne aşyqqan kezde işekti sumen şaiyp,
tazalauğa senbeimin. Aşyğyp bitkennen keiin işek qalpyna kelip, özinenözi jūmys isteidi, sondyqtan tabiğatqa küş qoldanuğa bolmaidy, işekti
sumen şaiu tabiğatqa jat» – deidi. Japoniiä ğalymy K. Nişiden bastap,
qazirgi zaman ğalymdarynyñ köbisi işekti sumen şaiu qajet dep sanaidy.
Jeti kün aşyqqanda asqazan jəne barlyq asqorytu joly bürisip
kişireiedi. Aşyğu bastaludyñ jetinşi küni keşke 5 sağat şamasynda
kölemi ortaşa 4-5 qyzanaqty ystyq suğa salyp, qabyğyn dereu sydyryp
tasta. Suytyp qoiyp, jegiñ kelgende je. Segizinşi küni tañerteñ səbiz ben
qyryqqabattan salat jasap, apelsinniñ jartysynyñ şyrynyn syğyp,
salatpen aralastyryp je. Artynan azdap būqtyrylğan kök şöp, bir-i̇eki
kişkentai tostağan köktegen bidaidan qoiu köje jasap iş. Soñynan işe
alğanyñşa tazalanğan su işe ber.
Tüski tamaqqa da ügilgen səbizdiñ salaty men turağan selderei jəne
qyryqqabatty apelsin şyrynyna būlğap je. Salattyñ artynan i̇eki
kökönisten, jas qyryqqabat pen asqabaq, səbiz nemese jasyl būrşaq
qosyp, suğa qainatyp je.
Toğyzynşy küni jaña jemisten basta (ananas, apelsin nemese alma).
Būğan qosymşa i̇eki ülken qasyq köktei bastağan bidaidan jasalğan
şelpekke bir ülken qasyqtan köp i̇emes bal qos. Kündiz ügilgen səbiz,
turalğan qyryqqabattan salat je. Bir tabaq kökönisten jasalğan ystyq
tamaq iş. Keşke salat japyrağy men tomat, i̇eki türli kökönis jeseñ jetedi.
Aşyqqannan bastap 10 kün ötken soñ kökönisten jasalğan joğarydağydai
tamaqqa qosyp, sökten sorpaly tamaq jasap iş. Söitip 3 kün tamaqtan.
Osy künderden bastap qosymşa jañğaq jeu oryndy.
İeKINŞI BÖLIM
DENENI TAZARTU. TOQ IŞEK
Adamnyñ syrtynan göri işiniñ las boluy öte qauipti. Taza kiinip, denesin
juyp, hoş iistenip jürgenimen, işi bylyğyp jatsa, densaulyğyna keri
əser i̇etedi.
Biz toq işek turaly osy zamanğy ğylymi jetistiktermen tanysyp körelik.
Toq işek asqorytu jolynyñ i̇eñ soñğy böligi jəne aşy işektiñ ūşynan tik
işektiñ bitetin tesigine deiin sozylyp jatyr.

1-suret.
1 – qūrt tərizdi ösindisi bar soqyrişek; 2 – joğary böligi; 3 – oñ jaq iin;
4 – köldeneñ işek; 5 – sol jaq iin; 6 – tömen böligi;
7 – sigma tərizdi işek; 8 – köten işek (tik işek dep te jüredi); 9 – qūrt
tərizdes işek (auruyn soqyrişek dep te jürmiz);
10 – aşy işektiñ toq işekke qosylatyn jeri
Toq işektiñ ərtürli böliginiñ juan, jiñişkeligi de ərtürli. Soqyr işektiñ
joğary böligi 7-8 sm, sigma böligi 3-4 sm, toq işektiñ qabyrğasy 4 qabat. Iş
jağy şyryşty qabyqşamen qaptalğan, ol silekei şyğarady, toq işektiñ
qabyrğasyn qorğaidy, onyñ işindegi zattardyñ qozğaluyna mümkindik
beredi. Şyryşty qabattyñ astynda şel mai jatady, mūnda limfa jəne
qantamyrlary ötedi. Onan soñ būlşyq i̇et qabaty; şyğyrşyq tərizdes
jəne boilyq būlşyq i̇et dep i̇eki qabattan tūrady. Syrty seroz
qabyqşalarymen jabylady.

2-suret.
1 – bauyr; 2 – asqazan; 3 – öt; 4 – ūiqy bezi; 5 – büirekter; 6 – toq işek;
7 – quyq
Toq işektiñ atqaratyn mindeti, qyzmeti ərtürli. Mūnda gliukoza,
dərumender, aminqyşqyldary siñiriledi. Işek quysyndağy bakteriiälar 95
% su men elektrolitter tüzedi. Sondai-aq aşy işekten toq işekke kün
saiyn 2000 g. tamaqtyñ sūiyq botqalary (himus) ötedi. Siñirip bitkende
200-300 gramdai tastandy qalady. Toq işekte syrtqa şyqqanşa tastandy
qaldyqtar qordalanyp jinalady. Toq işektiñ işindegi tastandy zattardy
aidap şyğarudan göri, kidirip ūstap qalu mindetine taldau jasap köreiik.
24-34 sağat ülken dəretke otyrmaudy – iş qatu deimiz. Tilin aq öñez basqan,
tynys aluy iisti, basy auru, bas ainalu, ūiqy basu, iş kebu, iştiñ tömengi
böligi auru, işek şūryldau, tamaqqa təbet şappau, türşigu, küştemese
şyqpaityn qatty qūmalaqtau – osynyñ bəri iş qatuynyñ belgileri, iş
qatudyñ i̇eñ bir ülken sebebi: joğary kaloriiäly i̇et pen nandy qosyp, az
kölemde jeu.
Aşyqqanda nan men irimşik (syr), şūjyq qosyp jep, şai nemese kofe
işip jüre beru siiäqty aqylsyz üirenşikti dağdy. Büitip az kölemde jegen
tağamnan işekke az ğana tastandy qaldyqtar barady da, olar işektiñ aidap
şyğaru refleksin qozdyra almaidy. Söitip, adam birneşe kün ülken
dəretke otyra almaidy. Būlar iş qatudyñ aşyq belgileri.
Alğaşqy jəne soñğy jağdailarda toq işekte irip-şirip, aşu protsesi
jüredi. Osy protsesten şyqqan önimder sumen qosylyp, qantamyrlaryna
ötedi. Qantamyr arnasynda «kişi işektiñ özindik ulanu» dep atalatyn ulau
körinisi paida bolady. İ.İ. Meçnikov: «Adamdardyñ ūzaq jasauyna
«özindik ulanu» kedergi keltiretini təjiribede dəleldengen. Adamnyñ
işeginen irip-şirip aşyğan önimdi alyp, jəndikterdiñ qanyna jiberip,
təjiribe jasap körgende qolqasynda beriş paida bolğan. Osy aitylğan
«özindik ulanu» tömendegidei jağdailarda paida bolady. Az qozğalatyn
adamdar, quyrylğan tağam, aq qant, şokolad, qainatylğan joğary
qysymmen daiyndalğan tağam, vafli, kəmpit, öte maily i̇et tağamdary,
mai, mūnai önimderinen alynğan mailar jatady. Būlardy kökönis, kök
şöpti qosyp paidalansa da densaulyqqa ziiändy. Toq işektiñ qabyrğasy 12 mm jūqa bolğandyqtan, işekqarynnan oñai ötken u jaqyn jatqan
büirek, bauyr men jynys müşelerin zaqymdaidy.
Jas qant qyzylşasynyñ 1-3 qasyq şyrynyn işip kör. Soñynan nesebiñ
qyzyl-qoñyr tüsti bolyp şyqsa, şyryn qabaty öziniñ mindetin sapaly
oryndai almaityn bolğandyğy. Sondai-aq osy qabyrğalar arqyly ular
ötip, qanğa i̇enip, bükil deneñdi aralaityn bolğandyğy. Būl – denemiz
mikrobtardyñ bi alañyna ainalğandyğyn bildiredi.
Ədette qyryq jasqa tolğan adamdardyñ işegi tastai qataiğan nəjispen
lyq toly bolady. Ol bosap, sozylyp,
3-suret.
Patologiiälyq toq işek. Syzyp körsetilgeni – jatyp qalyp, tasqa
ainalğan nəjister (qaspaq).
pişini özgerip, myjylyp, qūrsaq quysyndağy ağzalardy da öz ornynan
qozğap, yğystyrady. Osy oryndar bir nəjis salğan dorbağa batyryp
qoiğanğa ūqsaidy. Ondai ağzalar qalai qalypty jūmys istei alady?
1-surette toq işektiñ qalypty jağdaida qalai bolatyndyğy beinelengen.
3-surette toq işekti tilip körsetkendegisine köñil audaryp kör. 100
paiyzdyñ 99-y lastanğanyn körsetedi. Nəjis ortasynda azdap köringen
sañylau-quys qalğanyna 20 jyldan asyp ketken.
Nemistiñ ataqty dərigeri 280 ölikti jaryp körgende 240 jağdaida 3surettegi osy beineleuge ūqsas körinisti körgen. Londonnyñ bir dərigeri
bir öliktiñ işegin tilip körgende 10 kg qatyp qalğan nəjis şyqqan. Sol
qatyp qalğan nəjisti bylaiğy jūrtqa körsetu üşin ülken şyny ydysqa
salyp qoiğan. Ol küni büginge deiin spirtte saqtauly i̇eken. Qaisybir
hirurgter köldeneñ işekti tilip körgende 70 %-ynda köp jyldar qatyp
qalğan qoqystar, aq qūrttar, t.b. zattardy baiqağan. Būl tazartudy qajet
i̇etip, tütin şyqpai tūrğan peştiñ moinyna ūqsaidy.
D-r Lamur: «Adamzattyñ auyr nauqastan azap şeguiniñ 90 %-nyñ negizgi
sebebi: iş qatu, nəjistiñ şyqpai toqtap qaluynan bolatynyn senimdi türde
aita alamyn» – deidi.
D-r İ.İ.Meçnikov: «Adamzat tabiğatyn tanu» – kitabynda 1180 raktan
ölgen oqiğağa taldau jasağanda 1022-si işektiñ ragy nemese 89 %-y toq
işek ragy i̇eken.
Toq işek qabyrğasynyñ basylyp, syğyluynan jəne ūzaqqa sozylğan
qataiğan nəjistermen işek qabyrğasynyñ janasuynan (tas bolyp qatyp
qalğan nəjis keide bir orynnan qozğalmai, qasyndağy ağzağa jabysyp
tūrady). Sodan qysylyp qalğan ağzanyñ osy jerinde qan ainalymy
toqtap qalğandyqtan, irkilgen qan tas nəjisten şyqqan udan ulanady.
Sonyñ saldarynan toq işektiñ şyryn qabatynyñ zaqymdanuy ərtürli
auru-syrqauğa duşar i̇etedi. Qysylğan qannyñ irkiluinen – gemorroi jəne
kök qantamyrlarynyñ işi keñeiüi bir orynda ūzaqqa sozylğan udyñ
əserinen tüimeşik (polip) jəne qaterli isik paida boluy da ğajap i̇emes.
Būl jait 1980 jylğy «Fakultet zdorovia» jurnalynyñ 9-sanyndağy
professor V.P.Petrovtyñ maqalasynda tolyq körsetilgen.
Halyq i̇emşisi N.A. Semenovanyñ dərisinen üzindi keltirsek: sekund saiyn
denege i̇engen u işektiñ qabyrğasyndağy kedergiden ötip, qanda aiqyn
şoğyrlanğan qoqystardy tuyndatady. Adamdardyñ tastandy qoqystardy
i̇eritkiş mai men sudy denesine toqtatatyn qasieti bar. Ondai adamdar
isinip, dene kölemi ülkeiip ketedi. Biz ony semirip ketipti deimiz. İekinşi
jartysy işeginiñ qasietiniñ mümkinşiligine bailanysty, zat almasuy
aiqyn jolymen tastandy qaldyqtardy i̇eritkişti toqtata almai, qatypsemip qalady. Halyq danalyğy tabiğattyñ būl körinisin bağalağanda:
«Juan quarğanşa, aryq mürdem ketedi» nemese «juan sozylğanşa jiñişke
üziledi» deidi. İeki tiptiñ i̇ekeui de işte qatyp qalğan tastandy jinalyp, iş
qatudan ulanğandyqtan zardap şegedi. Ulanu kişkentai kezinen bastalyp
birtebirte üirenşikti bolyp ketedi.
Balany öziniñ i̇ezuinen silekeii ağyp, qūmarlanyp jeitin dəmdi, işine i̇et,
irimşik salyp, qamyrmen orağan samsa, tūşpara, būialğan jasandy
gülderdiñ tür-türin kelistirip japsyrğan tort, balmūzdaq, qant qosqan
qūrt, vafli, dəmdi toqaş, rojki, ərtürli kespeler, maily i̇et sorpasymen
tamaqtandyramyz. Jylasa kəmpit, şokolad, koka-kola berip jūbatamyz.
Bazarda satylatyn irimşik turaly aitpai ketu künə. Ol süttiñ maiyn
tehnikalyq ədispen süzip alğan kök sütten jasalady. 0zinde vitamin de,
mai da joq. Jūmsaq bolğandyqtan, balağa qant qosyp beriledi. Ol kazein
qanğa ötip, jasuşalarğa jetkende jelim bolyp jabysady. Iştegi nəjistiñ
syrtqa şyğuyna kedergi keltiredi. Joğaryda aitylğan dəmdi, öñdi
tağamdarda dərumen joq. Olardy qanğa jetkizip, siñiru üşin tirşilik
quatyn jūmsap, denege uly üiindiler jinaidy, basqa paidasy joq.
Söitip, toq işektiñ qabyrğasyna jabysyp qalğanşa bəri de oidağydai
bola beredi. Doktor Amosovtyñ sözimen aitqanda: «İeşkim qaitara
almaityn qaryz berumen birdei». Işek qabyrğasynyñ ulanuy, sonymen
qatar, qatqan nəjispen tolyp, qabyrğa jasuşalarynyñ sozyluy
saldarynan toq işektiñ būlşyq i̇etteri sal bolyp semedi. Qalypty
reflekske jauap beruden qalady. Işektiñ qozğalysy toqtaidy. Sondyqtan
adam ūzaq uaqyt ülken dəretke otyrğysy kelmeidi. Balanyñ kişkentai
kezinen işi qatuyna mümkindik tuğyzatyn sebepterin i̇elemeuge bolmaidy.
«Tabiğat bolmysyn paidalanu önerin üirenu arqyly özin-özi tolyq
i̇emdeuine qol jetkizu – öte mañyzdy», – depti Mantovani Romolo.
Oquşy balalar sabaq üstinde ülken dəretke otyrğysy kelse de aitudan
Uialyp, şydap otyra beredi. Der kezinde dəretke otyrmağandyqtan, tik
işekke kelgen nəjis qūrsaq quysyna qaityp ketedi. Üzilis kezinde ol
dərethanağa barmai, oiynğa ainalady. Sabaq bastalğanda tağy
qaitalaidy. Ol tağy da syrtqa şyğuğa rūqsat sūrai almaidy. Söitip,
dəretke otyrğysy kelgen refleks baiaulap, tipti joğalady. Sonymen birge,
i̇eger əlgindei kelgen refleksti toqtata berse köp keşikpei, işektiñ
qabyrğasyndağy sezinu belsendiligi tömendep, qajetti refleks berilmeitin
bolady. Sezinu mūqtajdyğy mūqalady, i̇ekinşi kezekke qaldyra berse,
jaman tamaqtanuyna da, basy auyryp, oqu ülgerimi tömendegenine, soñğy
4-5 kün dərethanağa barmağanyna da mən bermei ketedi.
Kemeline kelgen adamdar tañerteñgi asyğu, tualetke de jaily otyra almau,
jii-jii jūmys babymen tapsyrmamen asyğys jüru saldarynan iş qatu
əlegine ūşyraidy. Osy aitylğan əñgime əielderge öte bailanysty.
İemdeletin 100 əieldiñ 95-i iş qatu azabyn bastan keşiredi. İeki qabat
kezinde əsirese, i̇ekinşi jartysynda iş qatu mümkindigi artady.
Toq işektiñ işine asqorytu şyrynynyñ azğana ferment şyğaru
mümkinşiligi bar, işektiñ qabyrğasymen kelgen qannan araq-şarap tūzy
jəne basqa zattar bölinip şyğady. Işektiñ şyryn qabatyn titirkendirip,
özine səikes aurudyñ paida boluyna əser i̇etedi. Tūzdalğan, keptirilgen
tağamdar jep, tamaqqa sirke qyşqylyn qosyp işip, titirken tirgendikten
mezgil-mezgil köteu (gemorroi) asqyna beredi.
Toq işektegi mikroflorlardyñ roli. Onda 400-500 ərtürli bakteriiä
mekendeidi. Ortaşa i̇eseppen bir gramm nəjiste 30-40 milliard bakteriiä
bolatynyn ğalymdar anyqtağan. Būl ne qylğan köp? – degen sūraq tuuy
zañdy. Toq işektiñ qalypty mikroflorasy tek asqorytu protsesiniñ
şeşuşisi i̇emes, işekti qorğau mindetin de atqarady, tağam talşyqtarynan
köptegen dərumender, amin qyşqyly, fermentter, gormondar jəne basqa
da zattar şyğady. Mūnan biz mikroflora qyzmeti bizdiñ azyqtanuymyzğa
öte mañyzdy kömek beredi degen qorytyndyğa keldik. Mindetin qalypty
atqara alatyn işek ərtürli patologiiälyq iritip-şiritetin mikrobtardy
basymdylyğymen qūrtyp, joiyp otyrady. Mysaly, işek taiaqşalary 9
türli dərumender, jinaqtaidy. V1, V2, V6 jəne dərumen K. Olar jəne
basqa mikrobtar fermenttik qasietimen osytüzedi; jasaidy; temirdi
siñiruge mümkindik beredi, mikrobtardyñ tirşilik əreketi nətijesin
retteidi; immun jüiesine dem beredi. Mikroağzalardyñ qalypty tirşilik
əreketine sai əlsiz qyşqyldy tağam qolaily keledi, əri asa qajet.
Iripşirigen nəjis siltili orta jasaidy. Būl ortada patologiiälyq
mikroflor paida bolady1.
«Dūrys tamaqtana almağandardyñ auruy rak» – dep Gerzon aitypty.
«Rakty i̇emdeu» degen kitabynda rakpen auyrğan 10000 nauqastyñ 9999-y
öziniñ nəjisinen ulanğanyn anyqtağan. Tek bireui ğana ativtik tūqymnyñ
azğyndauyna bailanysty auyrğan. Tağamnyñ irip-şirip kögergeni denede
qaterli isiktiñ ösuine mümkindik tuğyzady. Armeniiänyñ i̇ertedegi qoljazba
qorynda ortağasyrlyq i̇emşilerdiñ, mysalğa, Mhitara Geratsida isiktiñ
sebepşisi kögertkiş dep moiyndağan. Adamdar men jəndikterde jəne
qūstarda raktyñ paida bolu sebebi anyq i̇emes. Anyğy sol kögergen
kartoppen jemdegen qūstar auruğa köp şaldyğady. «Oryndy jerinde aita
keteiin, jürek, qantamyrlar aurulary, – meniñ közqarasym boiynşa, –
holesterinniñ köbeiüinen i̇emes, kögeruinen, – dep bilemin», – deidi G.
Malahov.
Orta ğasyrdağy armian dərigerleriniñ aitqanyna köñil audaryp körelik.
Adamdar tamaqtanğan soñ jegeniniñ barlyğy derlik siñe bermeidi de
jartysyna juyğy irip-şiridi. Köktiñ ösindisinen tūqym önip şyğady. Ol
qanğa siñip, denege taraidy. 0zine qolaily bosañsyğan jerde pana tauyp,
öse bastaidy. Tūqymy ösip, tirşilik əserinen balauyz siiäqty aq zat paida
bolady. Olar ony qaterli aq isik dep atağan. Bizde ony beriş deidi. Uaqyt
ötip, atqaru tərtibi ūzaqqa sozylyp, işektegi şirigen zattar būzylyp,
özgeru nətijesinde buyndar da ūlğaia bastaidy. Bizdiñşe «qūzdama», ol
zamanda «sūr rak» dep atağan. Qorğa saqtalğan böliktegi tamaq qaita
öñdelip, «qara rak» dep atalğan, bizşe –
«qaterli isik». Oğan qarsy
qorğanys joqtyñ qasy.
Sonymen, toq işekten bastau alatyn qaterli isik, buyn, beriş qūzdamasy
degen aurular tizbegi körsetilgen. Işekti tazartyp şaiğanda öziñizden
şyqqan qaraiğan ūsaq kesindilerdi körip, būğan i̇eriksiz senetin bolasyz.
A dərumeniniñ jetispeuşiliginen tistiñ tübinde kök jolaqtar paida
bolady. Toq işekti tazartyp, deneni karotinmen ne A dərumeni mol
tağamdarmen qorektendirip jiberse, əlgi jolaq joq bolyp ketedi.
Ədette, A dərumeni tağamda ünemi jetispeuşilikte bolady. Sondyqtan baiau
türinde bolsa da toq işektiñ şyryşty qabyğynda özgeriske tüsu
nətijesinde ziiändy isik paida bolyp, būrynğy qalpyna keltiru protsesi
būzylady. Būl da bir sebebi bola tūra, toq işek qabynuy siiäqty türli
aurulardyñ tuu syry əzirşe belgisiz.
Toq işekte jylu paida boluyn būrynğy danalar bilgen, osy zaman
ğylymy soñğy kezde aşqan toq işektiñ tağy bir mindetin talqylap
körelik. Toq işektiñ özine tən «peşi» bar. 4-suretke qara. Ol tek qūrsaq
quysyndağy ağzalarmen şektelmei, bükil deneni jylytady. Işektiñ
şyryşty qabyğynyñ asty qantamyrlarğa bai, sondyqtan qan da
molşylyq, deneniñ genetikalyq damu josparyn jetildiru üşin «peş»
qorşağan ortağa köp jylu quatyn şyğarady. uia basuşy mekien tek
belgili temperaturada osy jylytqyşty qoldap, ony tömen tüsirmeidi.
Toq işekte mekendeitin mikrodeneler de jylu quatyn şyğarady, olar da
kök tamyrlarmen jaqyn jatqan işki ağzalardy jylytady. Sondyqtan
künine 17 trillion mikrodene tüziletini tegin i̇emes.

4-suret.
Qandy jylytqyş toq işek şajyrqailary.
2 jəne 4-suretke qaranyz.
Tabiğattyñ toq işekti ornalastyruy ğajap. Atap aitqanda ornalasu
üilesimi qūrsaq quysyndağy müşelerdi, sondai-aq qan men söldi de
jylytuyna i̇eñ jaqsy mümkindik tuğyzady. Işekti ainala qorşap jatqan
maily ūlpalar (tkandar) büiirden jəne aldyñğy qabyrğasynan (iş)
jyludy işten syrtqa şyğarmai, şyğyndamai, özine tən özgeşeligimen
oqşaulaidy. Art jağy arqa, bel qalyñ i̇etterimen tömende jambas
süiekteri «peştiñ» süieuişi, tiregi bolyp, qan men söl arqyly jyludy
joğary bağyttap jiberip tūrady. Keudeniñ tik bolu mümkindigi köldeneñ
ornalasqannan göri jylu türinde səule şaşqanda ony saqtap, barynşa
ünemdeidi. Osynyñ bəri, ünemdi danalyqpen oidağydai jasalğan.
Toq işekte küş quattyñ paida boluy. Kez kelgen jandy deneniñ
ainalysynda tabiği səule (aura) bar. Bioplazma denede plazma küiinde,
energetikalyq dene oñ (+) jəne teris (–) zariadtalğan plazmadan tūrady.
Mikrobtar da ainalasyna səule taratady – bioplazma sudy jəne
elektrolitterdi qoldap, toq işekke siñiredi. Küş-quat alyp keluge
elektrolitter i̇eñ təuir jinauşy, şoğyrlauşy bolyp i̇esepteledi.
Quatymen qanyqqan elektrolitter qan men söldiñ (limfa) ağysymen
barlyq denege taralady. 0ziniñ joğarğy küş-quatyn deneniñ barlyq
jasuşalaryna ülestirip, qoldap otyrady.
Būl turaly i̇ejelgi Ündi i̇eli, Qytai, Japoniiä jəne Tibette biletin-di. Olar
kindiktiñ mañaiyn «Haranyñ peşi» degen siiäqty ataularmen atağan. İejelgi
danalar nege «peş» dep atady, būl arada «ot» elementi qaidan alynğan,
organikalyq zattar qalai auystyrylyp, aqyl-i̇es quaty qalai paida
bolğan, būl salany tek fizikalyq mağynada i̇eskersek, joğarğy
mazmūndama bizge aiqyn bolady. Toq işektiñ jylu jəne energiiä jasau
qyzmeti deneniñ küş quatyna qosylğan ülken üles i̇ekendigin təjiribede köz
jetkizuge bolady.
Aşyğu arqyly toq işektiñ qyzmetin bölip tastasaq, mikroflora da öz
mindetin atqarudan qalady. «Peş» sönedi, bizge salqyn bolyp bilinedi,
əlsirep, küş-quat azaiady. İeger aşyğu arqyly tek işki qordy ğana
paidalanğanda nege dene temperaturasy tömendeidi? 0itkeni bas
energetikalyq ainalym – üş karbon qyşqyly (tsikl Krebsa) işip-jegende
de, sondai-aq aşyqqanda da bolady. Osy arada aşyqqanda dene
temperaturañ tömendemei-aq, əlsiremei-aq işki qor i̇esebinen qorektenudiñ
özi jetkilikti bolady. Biraq təjiribede olai i̇emes. 0itkeni
mikrodenelerdiñ birge küneltuinde deneniñ küş quatyna jeke təuelsizdigi
artyğyraq, mikroflorasyz dene ünemdi de, tūraqty.
Osy arada tüsinikti bolady. Azyqtyñ mölşeri 1000 kalorii, biraq ösimdik
azyqtaryn (jemis-jidek, kökönis, daqyldar, jañğaq) tūtynatyn adamdar
özderin artyqşa tözimdi sezinedi, al 3000 kalorii beretin qainatylğan
«öli» tağamdar mikroflora üşin qorek bolmaidy, tek syrtqa şyğaru
jüiesin tolyqtyryp, qyzmetin auyrlatady. Syrtqa şyğaryp, ziiänsyz i̇etu
üşin de qosymşa energiiä jūmsalady. Jyly kiinip jürse de osy
zamannyñ adamdary toñğaq keledi jəne dene jağdaiyna sai oi i̇eñbeginde de
tez qajyp, şarşai beredi.
Toq işektiñ jağdai jasau, dem beru jüiesi. Bizdiñ denemizdiñ i̇erekşeligi
sol – ərtürli ortanyñ əseri sebepşi bolyp, dem beredi. Mysaly, tabandy
mehanikalyq təsildermen titirkendiru arqyly ömirge mañyzdy ağzalar
üşin qolaily jağdai jasalady; dybys terbelisteriniñ əserinen qūlaq
qalqanynyñ i̇erekşe aimağyn, sonymen qatar, səule közdiñ syrtqy möldir
qabyğyn titirkendirip, sondai-aq barlyq denege dem berip, sebepşi bolady
jəne közdiñ syrtqy möldir qabyğyna qarap, auruyn tanidy; teriniñ
syrtynda da belgili bölikteri işki denemen bailanysyp jatatyn aimaqtar
bar.
Sol siiäqty toq işektiñ de sondai i̇erekşe jüiesi bar.
Solardyñ əserinen bükil denege jağdai jasalady.

5-suret.
Toq işektiñ dem beru jüiesi:
1a – qalqan bezi; 1 – bauyr; 2 – öt; 3 – jürek; 4 – ökpe; 5 – asqazan; 6 –
kökbauyr; 7 – ūiqy bezi; 8 – büirek bezi; 9 – büirek; 10 – jynys bezderi;
11 – i̇en; 12 – quyq; 13 – quyq asty bezi; 14 – jynys müşeleri
Toq işektiñ ərbir böligi belgili bir ağza müşesine jağdai jasauğa jauapty.
Jağdai jasau bylaişa oryndalady. Toq işektiñ işki qaltarys qaltasy
qorytylğan sūiyq botqağa tolady, mūnda mikrodeneler ösip, bioplazma
ispetti quat şyğarady, ol özine tiesili bölikke dem berip, yqpal jasau
arqyly tiesili bölikke qarasty ağzağa əser i̇etedi.
İeger tiesili böligi qatyp qalğan nəjispen (qaspaq) bitelip, tolyp tūrsa dem
berilmeidi, oğan tiesili ağzanyñ qyzmeti baiaulap semi bastaidy, ol jerde
özine tən özgeşe patologiiä öse bastaidy. 0mirde qaspaq köbinese toq
işektiñ qozğalysy tömendeitin böliginde jinalady.
6 – suret.
«Qaspaq» jəne aurulardyñ paida boluy.
Qaraityp belgilengender: 1 – qalqanşa bezi auruyn, 2 – bauyr auruyn, 3 –
jürek jəne ökpe auruyn, 4 – asqazan auruyn, 5 – büirek auruyn, 6 – quyq
auruyn, 7 – quyq asty bezi siiäqty aurularyn tudyrady
Qaspaq körsetilgen jəne aurudyñ köbine köp kezdesetin oryndary tek aşy
işektiñ toq işekke ötetin jerindegi böligi toq işek jūtqynşaq şyryşyn
qorektendiredi; joğary böligi – qalqan bezi, bauyr, büirek, öttiñ qaby;
tömengi böligi – keñirdek, kökbauyr, ūiqy bezine; sigma iini – tūqym bezine,
quyqqa, jynys müşesine dem beredi. Toq işektiñ jağdai jasau jüiesi
tabiğattyñ būryn-soñdy bolyp körmegen önertapqyştyğyn, onyñ
azğantai şyğynmen mol paida beretindigin körsetedi.
TOQ IŞEK JƏNE DENENI TAZARTU JÜİESI
Myñdağan dert bar, biraq densaulyq bireu.
L. Berkes
Mine, biz tağy bir məselege jaqyn keldik – «barlyq auru-syrqau bizge
auyzben keledi» degen qarapaiym şyndyqqa senetin bolamyz. Bizdiñ
denemiz köp satyly quatty tazaru jüiesimen jabdyqtalğan.
Birinşiden toq işek arqyly uly jəne qaldyq zattar ziiänsyzdyrylady, əri
syrtqa şyğarylady. Toq işektegi qan ainalymynan ötip, kelesi satyda
bauyrda tazaru ürdisi jüredi. Bauyrda işek arqyly kelgen barlyq qorektik
zat qan arqyly zararsyzdanady. Bauyr, öt ağatyn tütikşe arqyly işekke
qūiyp, ary qarai dağdyly joldarymen ketedi. Ziiändy qaldyqtar
«qabyqqa» oralyp, öt joldarynda qalyp qoiuy da yqtimal. Bauyrda
tazarmağan uly qaldyqtar basqa da zattarmen qosylyp, büirek arqyly
syrtqa şyğarylady.
Taramys, siñir, qantamyrdyñ qabyrğalary, jalpy jasuşalardy bekitip,
ūstap tūratyn qañqa jasuşalar qūrylysy siiäqty denede dəneker bolyp,
büirekke kömektesedi. Qan qūramyn taza ūstau üşin dəneker ūlpalar
ərtürli körjer (şlak) zattardy özine tartyp alady. Qaşan mümkindigi
bolğanda, ol özine siñirip alğan kör-jerdi qanğa qaitaryp beredi; qan
büirek arqyly būl tastandylardy syrtqa şyğarady. Dəneker ūlpalar
özine qanşa tastandylardy siñirip alatyndyğy jöninde P.Bregg keltirgen
mysaldy oqyp körelik. «Nauqastyñ bükil denesinen əsirese, aiağynan,
qolynan, tipti, alaqanynan da adamdy sūmdyq jiirkendiretin ūnamsyz iis
şyğady. Būl iis, onyñ suğa tüsip, sabyndap jumağanynan i̇emes, kün saiyn
3-4 mərte jyly vannağa otyryp, ne bir ūnamsyz iisterdi ketiretin iis
ketirgişti paidalanğan, biraq əlgindei sūmdyq iisten qūtyla almağandyğy.
Aqyry ol özin qoğamdyq toptardan tys qalğan, i̇elden alastalğan adam
retinde sezingen. Söitse, mineraldy as tūzynyñ azabyn tartqan adam i̇eken.
Onyñ müñkigen iisi būqany da öltiretindei i̇edi. Ol rezeñke sağyz şaiyp,
auzy-basyn şəiip, jalbyz qosqan dərilerdi de paidalanğan, biraq nətije
bolmağan. Aşyğar aldynda onymen əñgimeleskenimde onyñ asa auyr
jūmystan qajyğanyn, tūrmys-tirşiligine sai, otbasynda qiynşylyqtar
jetip artylatynyn bildim. Ol qajyğanynan oilau quatyn köp jūmsap,
tirşilik quatynan airylyp, nətijesinde nəjisin syrtqa şyğaru
ağzalarynyñ qyzmeti būzylğan».
Men oğan: «Mūndai küige kelgenge şeiin köp uaqytyñdy joğaltypsyñ,
aşyğu jospary seni qalypty sau tūrmys dəstürine keltiru üşin qyzmet
jasauyña deiin de köp uaqyt ketedi», – dedim. Ol qisyndy oilana biletin,
bilimdi, mədenietti adam i̇eken. Ol aşyqqan kezinde tazartu isine baqylau
qoiudy meniñ özimnen ötindi. Biz birden 36 sağat aşyğudan bastadyq,
kömirsutegimen qanyqqan tağamdar ornyna aqyryndap, jas jemis-jidek
pen kökönisti azdap qosyp berip otyrdym. Qate tamaqtanu men tabiği
tamaqtanu arasynda ötpeli dəuir boluy şart.
Adam denesiniñ dağdyly jağdaiyn aiaqasty məjbürleumen özgertuge
bolmaidy. Ondai özgeristi birtindep jürgizgen dūrys. Ol künine üş mərte
i̇et jeuge ədettengen bolsa, i̇endi künine bir-aq mərte jeitin boldy. Aq
nandy keptirgen türinde paidalanatyn boldy. Birşama uaqyt ötkennen
keiin jeti kün aşyqtyrdym. Alğaşqy üş künde denede jinaqtalğan uly
qaldyqtar tasqyndap şyğa bastağandyqtan, auyr boldy. Tört kün boiyna
qatty loqsydy. Besinşi küni denesine ūsaq börtpeler qaptap ketti. Onyñ
demi men denesinen müñkigen iiske mülde tözuge bolmaityn i̇edi. Onymen
qatar otyru üşin protivogaz kiiüge tura keldi. Kün saiyn zertteu üşin
tañertemen nesebin bankige jinap alyp, nyğyzdap jauyp, suytyp tūndyru
üşin səkige qūiatyn i̇edim. Birneşe kün tūndyrğannan keiin, aqylğa müldem
syimaityn, nesebi sondai mailanğan, adamnan şyqty dep aituğa
kelmeitindei i̇edi.
Osy aşyğudan keiin tabiği i̇emes tağamdardyñ köbisin as qūramynan
şyğartyp, jas jemis-jidek pen kökönister kölemin ūlğaittym. Birneşe
künnen soñ tağy 10 kün aşyğuğa būiyrdym. Būl jolğy aşyğudy jeñil
ötkizdi. Biraq uly qaldyqtar əli de syrtqa şyğumen boldy. Būl qaldyqtar
jasuşalarda jinaqtalğan jasyryn ular dep atalady. Jasuşalarda
jinaqtalğan ülken qasiret əkeletin öli zattardy ornynan qozğau üşin,
ərine meilinşe əri kölemdi, əri pərmendi aşyğu jobasyn jasap, tağamnyñ
siltilik türlerine mūqtajdyq i̇etken dūrys.
Dərisoqyğan kezderimde menen qaisybireuler: «Qanşa işkim kelse, sonşa
kofe işemin, jegim kelgen tağamdardy jeimin, biraq denim sau» deidi. Olar
mağan denderi sau, küş-quattary myğym i̇ekenin dəleldep bağady. Olardyñ
denesindegi uly tastandylar tinderinde jasyryn tūrğanyn, olardyñ
özderi neni añğarmai tūrğanyn, uaqyty kelgen küni baqylaudan şyğyp,
yryq bermei, artynan qasiretke duşar i̇etetinin de bilemin. Olar tabiğat
zañdylyğyna küledi, qorlaidy, būl zañdylyqtar olarğa bailanysty i̇emes
siiäqty körinedi. Biraq tabiğat qai küni tazartu qyzmetin bastap, denedegi
ziiändy zattardy qualai bastaidy, sol küni sazaiyn tartady. Tabiğatynda
deni sau, şiraq, araq ta işti, şylym da şekti, ūiyqtamai künine on segiz
sağat jūmys istedi. Aqyry auru ony meñdetip tastağandyqtan, tösek
tartty. Mūndai myqtylar düniemen mezgilsiz qoştasatynyn da bilemin.
P.Bregg: «Əlgi nauqas qazir deni sau, tynys aluy taza, denesinen şyğatyn
ūnamsyz iisi ketken. Deneniñ işindegi ūlpalarda jasyrynğan jaulardy
jeñip qana şyqqan joq, sylyp tastady. Qazir ol süikimdi, ūstamdy, jas
kezindegidei özine i̇eriksiz köz tartatyn symbatty körinedi. Al aurudyñ
mysqaldap aldyn alu, pūttap i̇emdeuden əldeqaida artyq i̇ekenin de bilemin»,
– dep jazdy.
0kiniştisi sol, bügingi qalyptasqan kürdeli örkeniet tastandy uly
zattarymen adam denesin meilinşe küiretip jatyr, sondyqtan denege
fiziologiiälyq demalys berip, qordalanğan ulardan öz uaqytynda qūtqaru
şarasyn qoldanu kerek. Ol – aşyğu.
Dəneker ūlpalar qanşama ziiändy tastandylardy özine siñirip alyp,
saqtaitynyna G.P.Malahovtyñ «Deneni tazartu jəne dūrys tamaqtanu
jöninde» atty jazğan kitabynda İu.A.Andreevtiñ bergen mysalyn
keltirgen: Dərigerler 17 jastağy qyzdyñ bir aptadan soñ öletinin anasyna
habarlağan. Ol ana qyzyn ölimnen qalaida araşalap qalu üşin alas ūryp,
adamdardan kömek sūrağan. Birdeme isteuge bolmai ma? Biz öz təsilimizdi
iske qosu arqyly ol qyzdyñ bauyryn tazartuğa kiristik. Ərine, əbden
ulanğan deneni jalpy tazartu – aşyğu şarasyn jürgizuden bastadyq. 28
künnen keiin ol qyz 23 kg salmağynan arylyp, 40 kg-ğa deiin tömendegen.
G.Malahov:
«Dəneker ūlpalardyñ işki jasuşalary arqyly basqa aitylmai qalğan
jūmysşy jasuşalar qorektenedi», – deidi.
Maily ūlpalar özine tən «tūndyrğyş» bolyp sanalady. 0itkeni, onda zat
almasu öte baiau jüredi. Sondyqtan qorytylatyn as ūlpalarda ūzaq uaqyt
jatyp qalady. Mūndai jağdaida «nauqas adam» as qabyldaudy
mümkindiginşe şekteui kerek. 0itpegen jağdaida tüiin astynda bailanyp,
lyq toltyrylğan krahmal men maily tağamdar qaldyqtary joğaryda
aitylğan ağza müşeleri arqyly syrtqa şyqpai, kelesi satysynda
tastandy qoqystardy syrtqa şyğaru jolyna adam denesindegi basqa da
quys müşelerdi qosady. Būl isti atqaruğa aldymen mūryn men jūtqynşaq
quystary kirisedi. Osy müşeler arqyly qūramynda krahmal, mai jəne
basqa da tastandy qaldyqtar bar silekei-şyryştar mañqa, qaqyryq
bolyp, ünemi syrtqa şyğyp tūrady. Osy tazartu joldarynyñ jūmysy
şamadan tys auyrlasa, oğan qosymşa: bas süiektiñ bet quysy, i̇estu
joldary, əielderde qynaptan aq zattyñ şyğuy, közdiñ aldynda tastandy
zattar ūiyp, bylşyqtanu siiäqty körinis beredi. Syrtqa şyğaru qandai
bir sebeptermen joğaryda atalğan joldary jabylyp qalyp, küşi
jetispeitin bolsa, soñğy i̇eki satysynda teri men ökpe qosylady.
Toq işektegi qalypsyz körinis t.b. irip-şiruden ziiändy gazdar paida
bolady. Mūny tynys alğan kezde auyzdan şyqqan jağymsyz iisten biluge
bolady. Mūndai jağymsyz iisten qūtylu üşin tisterin tazalaidy, auzyn
şaiady, iissizdendirgiş şaşady, sonda da qūtyla almaidy. Mūndai
jağdaida toq işekti juyp tazalasañyz, jağymsyz iisqoñys özdiginen
joğalady. Soñynda ökpede şyryş paida bolady. Auru taratqyş
mikrodeneler auamen birge ökpe quysyna kirip, əri dymqyl, əri jyly
krahmaldy şyryşty sūiyq qorektik zattarğa mol orynğa jaiğasyp, sonda
ösipönedi. Mikrodeneler öñdegen önim – şyryş, i̇endi iriñge ainalyp,
keñirdek, mūryn, jūtqynşaq arqyly syrtqa şyğady. Iriñge ainalğan
şyryştyñ qūramyndağy mikrobtan şyqqan uly zattar ökpe, mūryn,
jūtqynşaqtyñ şyryşty qabyqtaryn titirkentip auyrtady. Denede
tastandy zattardyñ qalypty mölşerden artyq köbeiüi saldarynan teriden
jağymsyz iis-qoñys şyğady. Tipti, börtip, bezeu, şiqan siiäqty t.b.
teriniñ türli sozylmaly aurularyna ūlasady.
Adam özi süisinip ūnatatyn tağamdaryn salauatty ömir saltyna səikes
dūrys üilestirip jemeudiñ saldarynan olar adam təninde türli belgiler
bere bastaidy. Mölşerden artyq jegen i̇et tağamdary şuaşqa ainalyp
aiaqty sasytady. Krahmaly mol qant pen artyq maidyñ kesirinen bezeu,
börtken siiäqty dert türleri adamnyñ betine, arqasyna, aiağy men qūiryğy,
t.b. jerlerine şyğady. Tipti, şiqan türinde şyğuy da ğajap i̇emes. Qazaqta
«siyr i̇etin şiki jegennen şiqan şyğady» degen tüsinik bar. Būl da
negizsiz i̇emes. Denege şiqan şyqsa, nemese iriñdegen ūsaq börtpeler paida
bolsa, syranyñ aşytqysyn işse, qūramyndağy V dərumeni tağamdy
qorytu, siñiru mümkindigin arttyrady. Būl – aldymen tolyq jaramdy i̇emes
tağamdardyñ siñu üderisine dem beredi, nətijesinde şiqannan şyğatyn
iriñ de joiylady. Aşytqy qūramyndağy mol V dərumeni toq işektegi
siltilik-qyşqyldy ortany retke keltirip, teñestiredi. Atap aitqanda, būl
i̇eki mehanizm V dərumeni türiniñ mikrobty joiu əserinen basqa, aşytqy –
ağzany tazartuğa negiz bolady.
Adam denesiniñ ziiändy tastandylarğa lastanuynan toq işektiñ jylu
şyğaru qyzmeti bəseñdep, qaida bolsyn dene müşeleriniñ bir jerinde
şyryş qordalanady. Mysaly, əielderdiñ omyrau bezinde delik.
Birinşiden, basqa müşelerge qarağanda mūnda zat almasu üderisi baiau
jüredi. İekinşiden, ərtürli salqyn susyndar men suyq tağamdardy jii
tūtynu – əielderdiñ omyrau müşesi töñiregin öte suytyp jiberedi: maiğa
jəne krahmalğa toly şyryşty ağzalardy qataityp, «kistanyñ» paida
boluyna sebepşi bolady. Jūmysty bir orynda qozğalmai otyryp isteitin
adamdardyñ jambas quysyndağy qan ainalymy tejelip, qan irkilip,
jürmei qalatyn jağdailar da osy aitylğan sebepterge bailanysty.
İer adamdardyñ quyq asty bezi men əielderdiñ tūqym bezine nelikten
şyryş jinalğyş keledi? «Oğan köbinese tabiği i̇emes işip-jem,
mūzdatylğan qaimaq pen kilegei, maily suyq sütke əuestik, omyrau beziniñ
kistasy men i̇erkekterdiñ quyq asty bezderiniñ isigin qozdyrğyş keletindigi
sebep bolady. Osy aitylğan suytylğan tağamdarmen jii qorektengen
jağdaida, künderdiñ küninde kista men isik paida bolady», – dep i̇eskertedi
Mikio Kuşi.
Kelesi kezekte atalmyş kistada kök ösedi, qorektik zattar saqtalğan
bölşeginde qaterli isik bastalady, ol metastaza bere bastaidy. «Ony biz
özimiz «əldilep» tamaqtandyramyz, onan keiin būl özi neden boldy» dep
tañdanyp, auzymyzdy aşyp qalamyz. İeger aurudyñ birinşi tizbeginde
beriş, odan keiin buyn aurulary nemese qaterli isikter toq işektiñ
lastanuynan bolsa, i̇ekinşisinde syrtqa şyğaru jolynyñ auyrlauyna,
şyryştyñ jatyp qaluyna, adam ağzasy qarsylyq quatynyñ (immunitet)
əlsireuine ūşyratady. Qaterli isikter de lastanğan toq işekten bastalady.
Qorytyndysynda aitarym: «0ziñdi-öziñ tabiğat qūralymen i̇emdep, jaz», –
deidi G.Malahov. Doktor Poşe jazady: omyrau beziniñ qaterli isigimen
auyrğan on adamnyñ toğyzy toq işek qyzmetiniñ kidiruinen bolğandyğy
dəleldengen. İeger būdan 10-15 jyl būryn osyndai aurularğa tiisinşe
aldyn alu əreketi jasalğan bolsa, onda olar omyrau beziniñ qaterli
isigimen auyrmağan bolar i̇edi.
Ary qarai toq işektiñ lastanuynan paida bolatyn aurulardy tizbektep
jatudyñ məni de, tipti, qajeti de joq. Toq işek sau jəne taza boluy kerek.
Deneni tazartuğa daiyndau – jaña tuğan aidyñ I nemese III jetiliginiñ
bastapqy küninen bastalady. Əueli işekti şaiu arqyly işti tazartu qajet.
Aşyğu kezinde işek tolyq tazarmai qoqystar qalyp qoisa, ağzadağy küşquat (energiiä) aurudy i̇emdeuge i̇emes, jinaqtalğan qoqystardy syrtqa
şyğaruğa jūmsalyp, bosqa şyğyndalady. Sondyqtan küşquatty ünemdeu
qajet. Işetin tağamyñdy kökönis türlerine auystyr. Joğary
temperaturada nemese fizikalyq qysymmen jasalğan tağamdardan bas
tart. Keşki sağat 20-dan keiin tamaqtanuğa əste bolmaidy. Tamaqtanudan
soñ ileşala suiyq işudi toqtat. Sonda ğana denedegi qoqystardy syrtqa
şyğaruğa küş-quat az jūmsalady. Aşyğu azaby jeñildeidi.
Tazartuğa kirisu üşin aldyn ala daiyndalu kerek. Əueli ağzada tazartu
jasaudyñ zor paidasy bolatynyna senuiñ kerek. Senimiñ bolmasa, öziñdiöziñ zorlap, əure bolma. Qolyñyzdağy būl kitap əueli Sizdiñ senimiñizdi
bekemdeuge arnalğan. Sondyqtan aldymen əbden tüsinip aluğa, sonan keiin
öziñizdiñ senimdi serigiñizge ainaldyruğa tyrysyñyz!
Būl alğaşqy i̇eñ qolaily təsil. Tazartudyñ aqyrğy nətijesi «jūmsartu»
nətijesine bailanysty. Jūmsartudyñ mənisi mynada: būl aldyn ala
daiyndalu, denedegi qoqystardyñ ağzanyñ qai jerinde jatyp
qalğandyğyna qaramastan, ornynan qozğap, syrtqa şyğaru müşelerine
jaqyndatuğa mümkinşilik tuğyzu ədisi. Tazartu ədisiniñ negizgi mindeti –
syrtqa şyğaru müşelerine taiau tūrğan qaldyqtardy quyp şyğaru.
Deneni tazartudy ərkimniñ öz qolaiyna qarai jürgizu kerek. Tazartudyñ
negizgi mindeti: deneni bosañsytu, qyzdyru, ylğaldandyru. Būğan jetu üşin
qūrğaq saunağa nemese ystyq nauağa tüsu kerek. Denesi qūrğap, solyp
qalğan adamdarğa yssy naua jağymdy keledi. Dene müşesi tolyq, semiz
adamdarğa qūrğaq sauna qolaily. Al basqa adamdardyñ barlyğy üşin
monşanyñ buyna otyru qajet. Jasy i̇egde tartqan adamdardyñ aldymen
denesin bosañsytyp alğannan keiin nauadağy ystyq suğa otyrğany jaqsy.
Jastarğa monşanyñ ystyq buy jağymdy keledi. Mūndai protsedurany
510-20 minut uaqytqa sozyp, soñynda mindetti türde bir şelek suyq sudy
10-15 sekundtai uaqyt töbeden sorğalatyp qūiu kerek. Negizgi maqsat
jūmsartu şarasynan keiin bosañsyğan deneni qyzu küide sezinu. Suyq
sudy töbeñnen tömen qarai qūiğanda, suyq tiip, mūzdap qalmaisyñ, odan
qoryqpa. Ağzany tazartu aldynda jeti kündei daiyndalyp, «jūmsartu»
şarasyn 3-4 mərte kün aralatyp jasa. Būlai isteu – deneniñ qanşalyqty
lastanğandyğyna bailanysty. Ystyq suly naua men bulanu şarasyn kün
saiyn nemese kün aralatyp qabyldau jeke basyñnyñ mümkinşiligi men öz
tözimdiligiñe bailanysty. Naua men ystyq buğa otyru mümkindigi joq
jağdaida, tañerteñ aş qarynğa bir as qasyq tortasyn aiyrğan mai, zəitün
maiy, ne künbağys maiyn iş. Nemese tañerteñ deneñdi azğantai ğana
maimen sylap, artynan jyly sumen şaiyn. Denesi tolyq, terisi maily
adamdarğa būl şara jaqpaidy. Olar tañerteñ azdap jügirip, aldymen
denesin qyzdyryp alğan soñ, qaldyqtardy teriniñ tesikteri arqyly syrtqa
şyğarğany jön.
Işti ərtürli sūiyqtarmen juyp tazartu şarasy. Aldymen deneni 3-4 mərte
jūmsartyp alğannan keiin toq işekti tazartuğa kirisemiz. Naturopat
ğalymdardyñ zertteui boiynşa, aurudy i̇emdeudi aldymen toq işekti
tazartudan bastasa, nətijeli bolmaq. Işekti tazartu – i̇eñ qarapaiym, oñai
ədis. Şyğys meditsinasynyñ i̇erte zamandağy būlaq közderiniñ
qorytyndysyna sensek, işekti tazartu şarasy adam denesiniñ 80 %-yn
aurudan qūtqaruğa kömektesedi i̇eken. Su tazartu şarasynyñ negizgi arqauy
retinde alynady. Ol – toq işektiñ işin şaiady. Işek qabyrğasyna tas
bolyp qatyp, jabysyp qalğan zattar üşin juu şarasy jetkiliksiz. Ədette
suğa limon şyryny nemese limon qyşqylynyñ i̇eritindisi, alma sirkesi,
margantsovkanyñ əlsiz i̇eritindisi qosylady. Tüimedaq pen usarğaldaqtyñ
tūnbalaryn da paidalanuğa bolady. Biraq, osylardyñ bəri de toq işektegi
qyşqyl ortany jartylai ğana qalpyna keltiredi. Al mikrofloranyñ
ziiändy ortasymen birge, paidaly ortasyn da joiyp jiberu yqtimaldyğy
joğary. Toq işektiñ şyryşty qabyğyna da qolaisyz əseri bar.
Mysaly, usarğaldaqtyñ işektiñ işindegi şyryşty qabyqty qūrğatyp
jiberetin əseri bar. Mūndai jağdaida ne isteuge bolady?
1.Işektiñ işinde jabysyp qalğan qaspaqty qopsytyp, şyğaratyn zattyñ
boluy;
2.Bizdiñ paidalanatyn zatymyz işektiñ Rh ortasyn qalpyna keltiretindei
oñdy əserimen qatar, auru taratuşy mikrobtardy joiyp, asqorytuğa
qajetti mikrobtarğa ziiänynyñ bolmauy;
3.Toq işektiñ şyryşty qabyğyn titirkendirmeitin boluy. Ondai qolaily
zat tabiğattyñ özinde bar. Ony adam ağzasynyñ özi denedegi 62 tamyrynan
jasap şyğarady. Būl – ərkimniñ öz təninen jaralğan – öz nesebi (urina);
4.Nesep toq işekti şaiyp qana qoimaidy, qan qūramyndağy tūz
i̇eritindileri şoğyrynan da mol kölemdegi tūzdardyñ şoğyrlanuy, –
ğaryştağy tartylys zañdylyğy siiäqty, – toq işektiñ qabyrğalarynda
jəne onyñ mañaiynda qordalanğan sudy özine siñirip te alady. Işektiñ
qabyrğasynda qatyp qalğan qaspaqtardy qopsytyp tüsiredi.
5.Nesep – RЊ qyşqyldy orta. Tūzdardyñ onda mol kölemde şoğyrlanuy
denege qolaily əser beredi. Sondyqtan ony i̇emdik şarağa köptep
paidalanudan keletin qater joq. Şynyn aitqanda, keibir nauqastar üşin
öte köp mölşerde qajet te bolady. Būl sūiyq önim adamnyñ öz denesinen
şyqqandyqtan, ziiändy mikrobtardy joiuğa sebi tiip, paidalysyna
tiispeidi. Ol – qauipsiz, əri i̇emşilik şarağa tolyğymen jaramdy.
Köptegen januarlardyñ, mysaly, qūstardyñ nəjisi men nesebi aralasyp,
bir tesikten syrtqa şyğady. Nesep öziniñ boiyna bitken önimi
bolğandyqtan, denesin titirkendirmeidi. Kerisinşe mikrobtardy joiyp,
i̇emdik əser i̇etedi.
Neseptegi su qūramyn dene özi jönge salyp, onda öziniñ antiseptikasy,
gormony, dərumeni, aquyz zattary saqtalady. Sondai-aq deneniñ kez kelgen
böliginiñ şyryşty qabyğyn qalpyna keltiredi. Işekti şaiuğa
paidalanatyn nesepke (urina) balanyñ nesebin jinau oryndy. Aqauy joq
taza syrly ydysqa onyñ 1 litrin qūiyp alyp, otqa qoiyp, sūiyqtyñ
jartysy (500 gr) qalğanynşa qainatu kerek. Sosyn səl suytyp, jyly
küiinde işekti şaiyp tazartsa, öte paidaly.
Qorytyndysynda adam denesindegi sūiyqtan öte i̇erekşe bir zat aldyñyz.
Onyñ qūramynda i̇erekşe bir küş-quattyñ bar i̇ekenin keşikpei sezinetin de
bolasyz. Būl ğalamat küş birneşe faktormen tüsindiriledi:
1.Sūiyqtyñ öziniñ jaratylysy da, qūrylysy da mülde özgeşe.
Ğalymdardyñ zertteuine qarağanda, ystyqqa öte tözimdi sūiyq kristaldar
qalyp, i̇eñ bir qolaisyz jağdailardyñ əserine denemizdiñ tözimdiligin
arttyrady.
2.Ondai qoiyltylğan neseptiñ qūramyndağy tūz şoğyry 600 i̇esege artady.
Būl degen tañ qalarlyq küş. Ol denedegi ziiändy sūiyqtardy siñirip qana
qoimai, öziniñ aşylyğymen toq işektegi kör-jer tüimeşikterdi üzip
tüsiredi. Işektiñ qabyrğasyna küşti jağdai jasalyp, işektiñ qozğalysy
özdiginen jyldamdaidy. Mūndai neseppen bir-i̇eki mərte işekti şaiğanda,
işektiñ aq qūrttary da quyp şyğarylady. Qajetti mikroflorağa keri
əseri joq.
3.Degenmen, sondai qyzuda öñdelgen organikalyq zattardyñ bəri
talqandalady. Biraq onyñ ornyna jañadan organikalyq ta, aquyz da i̇emes,
gormonnan da küşti dərumender men basqa zattar paida bolady.
Mūndai işti şaiğanda RЊ orta men mikrofloranyñ şyryşty qabyqtary
jedel türde būrynğy qalpyna kelip qana qoimai, işektiñ qozğalysy
oñalyp, kötek, tüimeşik, toq işektiñ qabynuy, paraproktit siiäqty auru
türleri i̇emdelip jazylady. Işekti şaiğanda iş auyryp, deneniñ syrttan
kelgen mol küş-quattyñ (energiiä) əserinen qarsylyq quaty (immunitet)
artsa, i̇emdeu şarasynyñ alğaşqy kezeñinde öziñdi öte naşar sezinuiñ
yqtimal. Biraq mūnyñ ağzağa keltiretin ziiändy əseri joq. Aqyryndap öz
qalpyna keledi. Sondyqtan 2 litr nesepti qainatqannan qalğan törtten bir
böligi 500 gr urinany işekke bir-aq jibere salmai, 100-150-200 gramnan
tütik arqyly işke üzip-üzip jibergen oryndy.
İeger siz nesepke jiirkengiş (nesep adamğa allergiiä bermeidi) bolsañyz, 1
litr suğa 2 as qasyq as tūzyn i̇eritip daiyndañyz. Birinşi jağdaida
qainatylmağan 2 litr nesepti işekke jibergende Esmarh rezinka
torsyğyn, al qainağannan ¼ böligi qaldyrylğan nesepti 150-200 gramnan
tütikpen jiberuge bolady. Esmarh torsyğyn paidalanu ədisi tömendegidei:
rezinka torsyqqa 2 l nesepti qūiyp, i̇edennen 1,5 m. biikke ilesiñ. Tütiktiñ
ūşyn vazelinmen, ne sūiyq maimen mailaidy. Krandy jauyp, toñqaiğan
boida şyntağyñmen jer tirep, bökseñdi iyğyñnan joğary deñgeide ūstap
jatasyñ. Tütikti tik işektiñ tömengi tesiginen işke kirgizesiñ. Sonan soñ
krandy aşyp, nesepti işke jiberesiñ.
7-suret.
Klizma arqyly işke sūiyq qūiğannan keiingi deneniñ jatu qalpy.
a) toñqaiğan boida şyntaqpen jer tirei otyryp, işekke sūiyq
jibergende keudeni tömendetip, bökse jaqty neğūrlym köteriñki
ūstağan jön; b) su işekke qūiylyp bitken soñ şalqalap jat;
v) aiağyñ men bökseñdi myqynyñnan qolmen tirep köter; g) i̇eki aiağyñdy tik
köterip, iyğyñmen jat; d) iyğyñmen jatqan qalpyñda i̇eki aiaqtyñ ūşyn
i̇edenge jetkizip, i̇eki büktel.
İeskertu: i̇eger toq işektiñ işi nəjiske tolyp, bitelip tūrsa, nemese
basqadai sebepterdiñ boluynan sūiyq işke jürmei, syrtqa tögiletin
bolsa, şarany toqtatyp, qaşan jüre bastağanşa işpen sozyp, baiau tynys
alyp jatu kerek. Iştiñ auyruy da mümkin. Mūndai jağdaida krandy
jauyp, su ağysyn toqtatyp, qaşan su jüre bastağany bilingenşe
aqyryndap işiñmen birqalypty sozyp tynys al. Işek quysy taza bolsa, 2
litr nesep 30-40 sekund işinde işke i̇emin-i̇erkin jürip ketedi.
İendi nesep işke ötip bolysymen, tütikti alyp tastap, şalqañmen bökseñdi
joğary köterip jat. Nemese şalqalağan boida aiağyñdy tik köterip,
birtindep i̇eki tizeñdi betiñe taqap, i̇eki büktelgen qalpyñda 1-2 minut
qozğalmai jat. Sol qimyldyñ jərdemimen sūiyq toq işektiñ tömengi
böliginen köldeneñ böligi büienge deiin barady. Söitip, osy tehnikalyq
qozğalystyñ nətijesinde toq işektiñ barlyq qatpar-qaltarysyn
tolyğymen şaiyp şyğuğa bolady.
Mūndai şarany ülken dəretke otyrğannan keiin jasau nətijeli bolady.
Neseppen işti şaiğanda ol işte qanşa bolsa, sonşa uaqyt tūra beredi.
Alğaşqy kezde nesep işke barysymen, dəretke otyrğyzu sezimin
arttyrady. Işektiñ tazaruy barysynda birtindep joiylady, keiinnen
müldem joğalady. Sondyqtan qobaljudyñ i̇eş qajeti joq. Işke jiberilgen
sūiyqty uaqyty kelgende ağza özi syrtqa şyğarady.
Neseppen işekti şaiu. Nauqas öziniñ nemese basqa da jas adamdardyñ
nesebin qoldanuyna bolady. Segiz jasqa tolmağan balanyñ nesebin ūl, qyz
demei ərkimniñ paidalanuyna bolady. Odan keiingi jastağy balalardyñ
nesebin ərkim öz jynysyna qarai kerektenui kerek. Birinşi aptada kün
saiyn bir litrden, i̇ekinşi aptadan bastap, kün aralatyp, üşinşi aptada i̇eki
kün ötkizip, törtinşi aptadan bastap, aptasyna 3-5 mərte tazartu şarasyn
jürgizu şart. Odan keiingi uaqyttarda aptasyna 1-2 mərte jalğastyruğa
bolady. Mūndai ainalymdy (tsikl) jylyna 2-3 mərte qaitala. Əsirese
jazğytūrym, ne küzde kün men tünniñ teñelgen kezinde, qysta qañtar, aqpan
ailarynda nesepti jylytyp alğan soñ suytpai tūryp, klizma jasa. Buğa
ainaldyrğannan keiin neseptiñ qalğan törtten bir böligin paidalanu
ainalymyn 100 gramnan bastap, bir künnen keiin oğan 100 gramm qosyp
jasa. Osylaişa 500 gr-ğa jetkizip, 2-4 mərte işekti şai. Kelesi kezekte
kün saiyn 100 gramnan azaityp otyr. Odan keiin kün aralatyp 100-150
gramnan 1-2 apta jalğastyr. Osylaişa mikroklizma jasaudyñ i̇emdik əseri
jaqsy bolady.
Denede qandai bir kedergi kezigip asqynsa, qoryqpa, bastağan şarany
toqtatyp, ainalymdy būzba, bəri özdiginen ornyna keledi. Iştegi
tüimeşikter üzilip tüsedi. Paroproktit iriñdegen jağdaida, bulanğan
neseptiñ törtten biri – 100-150 gramymen künine 2 mərte işekti şai. Taza
şüberekti böligi qalğan ystyq nesepke malyp alyp, tik işektiñ auzy men
būttyñ i̇eki arasyna kompress qoi, 2 aptada jazylady. Aurudyñ būl türine
ota istetkenimen, qaitalap şyğa beretin jağdailar bolady. Al neseppen
kompress jasap, klizmamen şaisañ, köbinde qaitalamai jazylyp ketetin
artyqşylyğy bar.
Iştiñ qatyp qūmalaqtauy, asqa təbettiñ bolmauy, aq qūrt, bastyñ auyra
berui, barlyğy – joğaryda aitylğan bulatylğan neseptiñ törtten birimen
klizma jasağanda, iştegi qūrttar tüsedi, atalğan dertterden de aiyğady.
Jerde jatqan auyr zatty oqys köterip alğanda, şaptyñ kök i̇eti jyrtylyp
ketkendei şağyp auyryp, syrtynan qarağanda, jaryq paida bolğan siiäqty
şaby isip, būltiyp körinse, sol jerdi 1-2 mərte neseppen jusa, teri
astynda jinalğan şyryş joğalady. Qainatylğan neseptiñ qūramyndağy
qoiu tūzdar sarysudy soryp alyp, joq qylady. Sonymen qatar, jynystyq
süiispenşilik sezimi jandanyp, jynys qyzmeti küşeietindigi de belgili
bolğan. Törtten biri qalğan neseppen əielderdiñ jynys müşesinde
kezdesetin aurulardy i̇emdegende de dəstürli meditsinanyñ i̇emdeuinen
artyqşylyğy basym.
Mūndai bulatylğan neseppen juu – jii ūşyrasatyn jel-qūz auruyna öte
paidaly. Belgileri: iş qatyp, qūmalaqtaidy. Ülken dəretke otyru
qiyndaidy. Denesi toñğaq, qaltyrauyq bolady. Aiaq-qoly mūzdaidy. Beli,
şondanaiy, ūrşyğy auyryp, otyrğan jerinen tūruy qiyndaidy. Auzy
qūrğap, terisi tüleidi. Aryqtap jüdeidi, küş-quaty azaiady. Jel-qūzy
küşeiip, osyndai belgiler beredi. Mūndai jağdaida bizdiñ qazaq soiylğan
maldyñ terisine orağan. Tosap işkizgen. Qūm būlau, tas būlau jasağan.
Jel-qūzdan aiyqtyru üşin 100 g jañadan sauylğan siyr sütine 20 g
tortasynan aiyrğan mai qosyp, mai i̇erigenşe jylytady. Sonan keiin
jyly küiinde sprintsovkağa sorğyzyp alyp, kün batyp bara jatqan kezde
tik işektiñ tesiginen toq işekke jiberedi. Sonsyn jatyp demalu dūrys.
Qağida boiynşa işekke jiberilgen süt pen maidyñ qospasyn dene özine
qanşa uaqyt qajet bolsa, sonşa uaqyt ūstaidy. Nətijesinde deneniñ
qūrğauyn, qaltyrap toñuyn qozdyratyn substantsiiä sorylyp,
beitaraptanady. Süt – solğan qūrğaq jasuşalardy ylğaldandyryp,
beitaraptandyrady. Mai – jibitedi. Süttiñ işek işindegi aşyğanynan
paida bolğan jyluy suyqty özine tartyp alady. Söitip, qatarynan üş
kün jasalğan klizma ülken dəretti (nəjis) jūmsartyp, syrtqa şyğuyn
jeñildetedi. Aiaq-qoly jylynyp, qaltyrap toñatyn belgileri de birtindep
joğalady.
Toq işektiñ qabyrğalary men jüike talşyqtaryn būrynğy qalpyna
keltiru jöninde doktor Uoker: «İeger adamdar ūdaiy öndiristik öñdeuden
ötken, qainatylğan, quyrylğan tağamdarmen qorektenetin bolsa, toq işek
i̇eşqaşan da qalypty jūmys istep, nyğaia almaitynyn təjiribe körsetti»,
– deidi.
Sondyqtan toq işegi qalypty jūmys isteitin adamdy kezdestiru öte sirek.
İeger densaulyğyñyzda olai-būlai qalypsyzdyq oryn alyp, auys-qiystar
baiqalsa, i̇eñ aldymen toq işegiñizdi jüieli türde şaiudan bastañyz.
Nemese işekti şaiyñyz. Osydan keiin jas kökönister şyrynyn syğyp
alyp, işiñiz (səbiz, qyryqqabat). Jaña syğyp alynğan şyryndar deneniñ
būrynğy qalpyna kelu barysyn jyldamdatyp, paidasyn arttyrady. İeñ
təuiri səbiz ben şpinat söli. Būl i̇ekeuiniñ qospasy toq işek pen aşy
işektiñ būlşyq i̇etteri men jüike talşyqtaryn qorektendiredi. Səbizdiñ
283 g söline şpinattyñ 169,8 gramyn aralastyryp, şikilei işiñiz.
Nemese səbizdiñ 283 g söline 85 g qiiärdyñ sölin nemese 85 g qyzylşanyñ
şyrynyna qiiärdyñ şyrynyn aralastyryp işseñiz de paidaly. Kün
saiyn 500 g səbiz şyrynyn işseñiz tipti jaqsy. Tağamğa kökönis, jemisjidek, dəndi daqyldar paidalansa, toq işektiñ qozğalysy būrynğy
qalpyna kelip, jaqsarady. Būl tağamdar toq işekte köp massa tüzip, toq
işektiñ işki refleksterin qozdyryp, jūmysyn küşeitedi.
Jemis-jidektiñ işinde injir, qyzylşa, jüzim, keptirilgen jemister işekte
börtip isinedi, söitip kölemi ülkeiedi. Küşti bosañsytqyş əser i̇etetinder –
səbiz, qyzylşa jəne jas qyryqqabattyñ salaty. Qyryqqabattyñ qatqyl
talşyqtary köp bolatyndyqtan, iş qatqanda öte paidaly. Işektiñ
qabyrğasy qabynyp auyrğan kezde (kolit) būl qatqyl talşyqtar jaqsy
əser i̇etpeidi. Sondaiaq qauyn, qarbyz, bal, ösimdik maiy, qara nan işektiñ
jūmysyn qalpyna keltirude taptyrmaityn dünie. Bidaidy juyp, taza
dəkege jaiyp, 1-2 kün dymdalğan soñ jyly jerge, kün şuağyna qoiyp
börttirip, i̇et tartatyn maşinadan ötkizip, kotlet istep jese, nemese köje
jasap işse, nəjisti jūmsartyp, dəretke otyrudy jeñildetedi. Asqazan,
işek joldaryn dūrystap retteidi. Būrşaq, fasol (ülken būrşaq), piiäz,
qyryqqabat, qyzylşany köp jegen kezde iş keuip, jel köp şyğady.
Söitip, işektiñ işin tazartuğa, bosatuğa dəl kerektisi de osy. Kartop, qiiär,
səbiz, sañyrauqūlaq, türli jemis-jidek, qara nan, süt işti az kölemde bolsa
da jeldetedi. Kökönister men jemis-jidekter qūramyndağy tirşiliktiñ
belsendi elementteri – kükirt, hlor himiiälyq reaktsiiäğa tüsip, işekte
jinalğan önimderdi iritip-şiritedi, söitip işekte gaz paida bolady. Būl
tūrğyda i̇eñ bağalysy – şiki qyryqqabat.
Şiki qyryqqabattyñ şyrynyna üirenu üşin azdan bastap işip, birtebirte qosa beru kerek. Aldymen səbizdiñ şyrynymen jartysy mölşerinde
aralastyryp, artynan birte-birte səbizdikiniñ kölemin azaityp, soñynda
tek qyryqqabattyñ şyrynyn iş. Söitip, kün saiyn 300 g qyryqqabattyñ
şyrynyn işseñ, ol deneñe organikalyq tabiği tağam kölemin jetkilikti
mölşerde bere alady. Ondai kölemdegi organikalyq tağamdy qainatylğan
qyryqqabattyñ 50 kilogramyn jese de bere almaidy. Işektiñ jelge
tolyp, gaz paida boluynyñ i̇ekinşi sebebi, būrşaq pen nan, i̇et pen fasoldy
qosyp jeuden gaz köbeiip, iş kebedi. Mūndai bir-birimen üilespeitin
tağamdardy qosyp jeme. Bölek-bölek jegen dūrys. Ülken astyñ aldynda
şikidei daiyndalğan jas salat je. Səbizdiñ şyrynyn işseñ, qūbaqūp.
İeger işektiñ şyryşty qabyğynda qatyp qalğan «qaspaq» joq bolsa,
ərtürli gaz paida bolmaidy.
Moiynda, qoltyqtyñ jūqa terisinde auyrmaityn, qolmen sipağanda ğana
bilinetin kişkentai süiel siiäqty zat paida bolsa, toq işekte tüimeşiktiñ
öse bastağanynyñ belgisi. Tüimeşikter alğaş paida bolğan kezde ziiänsyz
dep sanalady, biraq kezi kelgende ziiändy isikke ainaluy da ğajap i̇emes. Toq
işektegi tüimeşikterdiñ paida boluynyñ alğaşqy belgileri:
a) iş qatu: tili aq öñezdenedi, deminen jağymsyz iis ketpeidi. Bas auyryp,
köñilsizdik jailaidy. Üiqyşyldyq basady. Kindikten tömen tartyp
tūrğandai sezinedi. Asqa təbeti soqpai, işi keuip, işegi şūryldaidy. Ülken
dəreti būzylady. Teride börtpe paida bolady. Yzaqorlyq dendep, jaman
oilar mazalaidy;
ə) 10-30 jas arasynda toq işektiñ şyryşty qabyğynda jara paida bolyp,
talauraidy. Terisi dert tanu özgerisine tüsedi. Auyzdyñ şyryşty qabyğy
talauraidy. Tistiñ i̇eti qaşyp auyrady (stomatit). Buyn qūzdamasy men
bauyr auruynyñ syrtqy belgileri kezigedi (şamamen 60-75 %-y);
b) moiynnyñ, qoltyqtyñ terisinde ūsaq, tübi bos, salaqtağan süiel tərizdi
tüimeşikter paida bolady. Būl – işekte tüimeşikterdiñ paida
bolğanynyñ habarşysy;
v) tistiñ tübinde qara-kök daqtyñ paida boluy – toq işektiñ şyryşty
qabyğynyñ astyrtyn azğyndanuynyñ nətijesi. Sondai-aq A dərumeniniñ
jetispeuşiligin de bildiredi;
g) toq işektiñ ərtürli qyzmetiniñ jetispeuşiliginen teri men şyryşty
qabyqtar zardap şegip; sinusit, rinit, baspa, stomatit, adenomopatiiä,
astma sekildi aurulardyñ belgileri paida bolady. İeringe sulanğan, köp
irşik jara şyğady.
İeger osy belgiler biline bastasa, toq işekti, şaiyp tazartuğa kiris. 8 jasqa
tolmağan balalardyñ nesebin jinap, öz nesebiñdi qosyp, klizma jasa.
Qainatyp, ¼ böligi qalğanda joğaryda körsetilgen ainalymmen i̇emdel.
Deni sau adamda mūndai belgiler bolmaidy.
Mynadai i̇eskertulerdi i̇esten şyğarma: şoşqanyñ, maldyñ, qūstyñ,
balyqtyñ i̇eti, jūmyrtqa, süt, qūrt, irimşik (syr), sorpa, kisel, kakao,
şokolad, balmūzdaq, kofe, qoiu şai, vermişel, aq nan, samsa, tort, qant
siiäqty tağamdar «qaspaqtardyñ» tüziluine sebepti bolady.
Qara jidek, moiyl, qara büldirgen, almūrt, beke jemisteri «qaspaqty» toq
işektiñ qabyrğasyna bekitedi. Qatyp qalyp, syrtqa şyqqanda tik işektiñ
şyryşty qabyğy men terisin tilip, jaralap, iriñdetedi. Mūny
paroproktatit dep ataidy. Ol ūlğaiyp, ülken iriñdegen keselder
tuyndaidy. Alğaşynda qoi siiäqty qūmalaqtaidy. Mūndaiğa ūşyramas
üşin joğaryda atalğan tağamdardan aulaq bolğan jön. İetsiz tağamdy
tamaqsynbau – bekerşilik. Mümkindiginşe ösimdikter men kökönisterden
jasalğan asty köbirek paidalan. Bolmasa qyryqqabat pen səbizdi
aralastyryp, i̇etpen üilestirip jeuge üiren.
BAUYR
Toq işek tazartylğan soñ kelesi kezekte bauyrdy tazartuğa kiris. Toq
işektiñ tömengi böligin qospağanda, işektiñ barlyq kök tamyr qandary
bauyr arqyly ötedi. Bauyr zat almasu men qan ainalymyn retteumen
qatar, asqorytu mindetin de atqarady. Ağzada kömir suy, mai, aquyz, su,
mineral, būiau, dərumen, gormondar almasuy bauyr qyzmetine tikelei
bailanysty. Mūnda bauyrdyñ özine tən ağzany qorğau, ziiändy
qaldyqtardan zalalsyzdandyru, aşytu ürdisteri barysynda deneniñ işki
ortamen qarym-qatynasynyñ tūraqtylyğyn saqtauğa bağyttalğan
mindetter de jüzege asyrylady. Toq işekten keletin uly zattarğa (indol,
skatol, tiramin) kükirt pen glukorul qyşqyly qosylyp, uy əlsiregen
efirli kükirt qyşqylynyñ qospasy tüziledi. Būl tüzilgen qospalar
tazartu joldary arqyly syrtqa şyğarylady. Qannyñ qūramyna syrttan
qandai da bir zattar, mysaly, kömir tüsse, bauyr olardyñ barlyğyn özine
tartyp alady. Osyndai mindetterimen qatar bauyr asqorytu men zat
almasu qyzmetine qatysady. Ol kökbauyrdyñ qan ağysynda jüriletin
gemoliz barysynda uaqyty bitken qyzyl qan tüiirşikteriniñ ydyrauyna
qatysady. Būl qyzmetter bauyrda öttiñ paida boluymen aiaqtalady.
Mynany i̇eske tüsirip aita ketken jön. Nesep aquyz almasuynyñ i̇eñ soñğy
önimi retinde bauyrda tüzilip, büirek arqyly syrtqa şyğarylady. Būdan
biz büirek pen bauyr bir-birimen tyğyz bailanysta qyzmet atqaratynyna
köz jetkizemiz. Bauyrdy tazartu kezinde qoldanylatyn fiziologiiälyq
mehanizmderdiñ biri – öt. 0ttiñ ağatyn jolynyñ keñdigi 4 mm. Al
tastardyñ diametri 20 mm-ge jetedi. Tipti odan da ülken tastar da
kezdesedi. Biraq bir ğajaby osyndai ülken tastar da tar kölemdi öt
joldarynan i̇eş kedergisiz öte alady. Bauyrdy «diubajamen» tazartuğa
qarsy közqarastağy ğalymdar tar öt jolynan ülken tastardyñ ötip kete
alatynyna senbeidi. Olar būl tastardy toq işektiñ qabyrğasynda
jabysyp, qatyp qalğan nəjis «qaspaq» tastar şyğar dep joqqa
şyğarğylary keledi. Olai boluğa tiis i̇emes. Basqadai tyğyndalu bolyp,
asqynuy mümkin degen sözdermen qorqytqysy keledi. Olar būl şara
turaly i̇eş nərse oilai almaidy. Soqyr «diubaj» dep atalatyn zañsyz
tasty syrtqa şyğarudy dərigerler de keñinen paidalanatyn boldy.
Diubajdy paidalanu ədistemesi turaly birer söz. Tañerteñ aşqarynğa üi
jyluymen birdei temperaturadağy 200-250 ml gazsyz mineral suyn
nauqasqa işkizedi. Mineral suyna 5 g magneziili kükirt qyşqylyn qossa,
öt qabyn jyldamyraq bosañsytuğa mümkindik tuğyzady. 1520 minut ötken
soñ tağy da sondai kölemdegi jəne qūramdağy mineral suyn işkizedi.
Mineral suyn işkennen keiin nauqastyñ oñ jaq qabyrğasynyñ astyna
grelka qoiyp, 1,5-2 sağattai jatyp tynyğady. Magneziili kükirt
qyşqyly nemese ötti syrtqa mol şyğaratyn şöpterdiñ tūnbasy siiäqty
qozdyrğyştardy paidalanyp, diubaj jasauğa bolady.
Jūmyrtqanyñ sarysy da küşti əser i̇etip, ötti köbeitip, syrtqa şyğara
alady. Sondai-aq ösimdik maiyn, magneziili kükirt qyşqyly nemese
karlovar tūzyn da işkizuge bolady. 33 %-dyq, 40-50 ml kölemdegi 40
gradusqa deiin jylytylğan magnezii i̇eritindisi öt qabynyñ jiyryluy
men öt joldarynyñ (Oddi sfinkt) keñeiüin qozdyryp, i̇emdik şara jasauğa
igi yqpal i̇etedi. Magnezii jaqpaityn adamdar üşin qanttyñ qoiu
i̇eritindisi, gliukoza nemese zəitün maiyn işkizuge bolady. 0t joldarynyñ
(Oddi sfinkt) keñeiüine, öt qabynyñ jiyrylyp, öttiñ syrtqa şyğuyna
işekte qorytylatyn maily tağam da qolaily əser i̇etedi.
Osy aitylğan əñgimelerdiñ barlyğy meditsinada ğylymi joldarmen
dəleldengen. İendi halyq i̇emşiligi təjiribesi nege süienetinine nazar
audaraiyq.
1.Joğaryda aitylğandarğa nazar audara otyryp, biz i̇endi ötti quatyn öte
küşti ədisti izdep tabuymyz kerek. Būlar joğaryda aityldy. Zəitün
maiynyñ mölşeri köp bolsa, ötti syrtqa mol şyğara alady. Ol öt
qabynyñ jiyryluyn, barlyq öt jolynyñ keñeiip, aşyluyn qozdyrady;
2.Bauyrdan öttiñ şyğuyn küşeitetin yqpaldy qyşqyl jasaidy. Limon
şyrynynyñ qūramyndağy limon qyşqyly öt jolynda ilinip tūrğan
tastardyñ ilgişegin i̇eritip jiberuge dem beredi;
3.Jylytumen i̇emdeu (grelka qoiu) bauyrdyñ auyryp, jiyrylyp qalğan öt
joldarynyñ auyrğanyn basyp, keñeituge i̇eñ bir taptyrmaityn ədis. Sol
üşin biz tazartudan 3-4 sağat būryn bauyr aumağyna jylytqy (grelka)
qoiyp, qyzdyra bastaimyz. Limon qyşqyly men maidy işkennen keiin de
jalğastyra beremiz. Öt tastarynyñ 90-99 paiyzy holesterinnen tūrady.
Jylu ony i̇eritip, auyryp jiyryluyn jūiady. Tastar öt jolymen
kedergisiz jylji alatyn bolady.
4.Öt joldary keñeigiş mümkindigi bar maily būlşyqtardan tūrady.
Olardyñ keñeiü mümkinşiligi 2 sm-ge deiin jetedi.
5.Öt tastary sorylyp, keri qarai qaituy da mümkin. Būl belgili sebepterge
bailanysty kolloidtardyñ isinuinen, sondai-aq öttiñ qalypty jartylai
i̇eruinen de bolady. Būl arada i̇eki bağytta əser i̇etedi:
a) öt qyşqylyn köbeitu men öttiñ syrtqy tartyluyn tömendetip,
kolloidtardyñ isinuine mümkindik tuğyzady jəne jartylai i̇eritedi;
ə) kolloidtyñ qorğauyn arttyrady;
6.Limon şyrynynyñ qyşqyly öte küşti, dəmdi bolady. Şyğys
meditsinasy qyşqyl, dəmdi zattar bauyr qyzmetine i̇erekşe dem beredi dep
biledi. «Limon şyryny men efir maiynyñ i̇ekeui de ötti jarysa
zalalsyzdandyrady, qualap şyğarady» – deidi.
7.İnemen i̇emdeitin qytai dərigerleriniñ aituynşa, «bauyrdyñ qyzmeti
sağat 23 pen tüngi sağat 3-tiñ aralyğynda meilinşe belsendi bolady. Būl –
bauyr men öttiñ biologiiälyq yrğağyn bildiredi» i̇eken.
8.Biz özimizdi-özimiz sendiru arqyly öt joldaryn keñeitip, öttiñ mol
kölemde şyğuyna yqpal i̇ete alamyz. İemdeu şarasy barysynda küşquatty solai qarai oilau arqyly bağyttap, tiimdiligin arttyruğa da
bolady.
9.Mūrynnyñ sol jaq quysyn bitep, oñ jağymen tynys alyp, iogtardyñ
deneni qyzdyratyn təsilin iske asyru arqyly qoqystardy iritip-şiritetin
küşin de paidalanuğa bolady.
10.Ai tolğan kezde deneniñ tazaru mümkindigi artady. Jazğytūrym
bauyrdyñ qyzmet belsendiligi i̇eñ küşti, küz mezgilinde i̇eñ tömen bolady.
Bauyrdy tazartudyñ i̇eñ qarapaiym paidaly ədisi jeterlik. Ony tazartuğa
qoldanylatyn fiziologiiälyq mehanizmi būryn tek zəitün maiy men
limon şyryny ğana bolatyn. Qazir zəitün maiynyñ ornyna künbağystyñ,
limon şyrynynyñ ornyna qūrğaq limon qyşqyly men şyrğanaq, toşala
(kryjovnik), mük jidegi (kliukva) paidalanylatyn boldy. «Zəitün maiy
men limonnyñ ornyna būl jidekterde de dəl sondai tazarta alatyn
qasietteri bar i̇ekenin ömir təjiribesiniñ özi körsetip berdi», – dep jazady
G.Malahov. Avtor özine təjiribe jasai jürip, közi əbden jetkendigin
aityp otyr. Būl almastyrylğan jemisjidekterdiñ, künbağys nemese
jügeri maiy, qūrğatylğan limon qyşqyly (limon qyşqylynyñ ūntağyn
suğa tabiği limon şyrynynyñ dəmimen birdei bolğanşa əbden
aralastyryp tūtynu kerek) zəitün maiy men limon şyrynynan sapasy
jağynan i̇eş qalyspaidy. Sondyqtan zəitün maiy men limonnyñ
tapşylyq jağdaiynda osy atalğan önimderdi nemese jergilikti ölkede
ösetin tabiği aşy jemisterdi paidalanğan lazym. Bərin ait ta birin ait,
tazartudyñ negizgi jasyryn syry «ağzany jūmsartu şarasy» atalatyn,
aldyn ala jasaityn daiyndyq jūmystaryna tikelei bailanysty.
Sumen, jylumen jūmsartu şarasy tazartu şarasynan būryn 3-4 mərte
jasalğan boluy tiis. Ystyq buğa, monşağa nemese nauağa otyryp, deneni
busatqannan keiin aldyn ala daiyndap qoiğan suyq sudy töbeñnen bastap,
öne boiyñdy qualata, kem degende 5-10 sekund uaqyt işinde sorğalatyp
ağyzasyñ. Mūndai şara jasalğannan keiin tazartudy jürgizgende birinşi
rette-aq qatyp qalğan nəjis tastarmen birge qaldyqtar da şyğa bastaidy.
Jūmsartu şaralaryn jasağannan keiingi küni bauyrdy tazartu bastalady.
Mysaly, 15 nauryz ai tolatyn kün bolsa, soñğy jūmsartu şarasy 14-i
küni jürgizilgeni jaqsy. Ağzany tazartu josparyñnyñ i̇eñ mañğyzdy böligi
jūmsartudan bastalatynyn əste ūmytpa. Ai turaly tüsinik: jaña ai 1-i
küni körinbeidi, tuğan aidyñ 2-si, 3-i küni körinedi. Tazartu jūmysyn
aidyñ əbden tolğan 15-i küni jasasañ sətti bolady. Būl qazaqta i̇erteden bar
yrym. Mūnyñ ğylymi negizi de bar. Ai men Künniñ jerdi tartatyn
tartylys küşine negizdelgen.
Tazartu şarasyn bastaudan 3-4 kün būryn negizinen ösimdik tağamdarymen
qorektengen (qyryqqabat, səbiz, basqa da aşty dəmdi jemis-jidekter)
abzal. Al kartop, jer jañğağy, künbağys dəni, jūmyrtqa jeuge, süt işuge
əste bolmaidy. Bauyrdy tazartudy tolğan aidyñ 14-15-ine səikes
keletindei i̇etip, toq işekti tazartu men monşağa otyryp terlep, ağzany
jūmsartudy aidyñ 7-8-i künderi bastağan lazym. Būl oraida aidyñ
künderin sanaudy şyğys küntizbesi arqyly jürgizgen dūrys.
Qyryqqabat, səbiz, qyzylşanyñ jañadan syğylğan jas şyrynyn işu
paidaly. Konservilengen tağam türleri jaramaidy. Işer aldynda
ərqaisysyn bölek-bölek şyryn syqqyştan ötkizip, səbiz, qyryqqabat pen
qyzylşa sölin işerdiñ aldynda 100 g qyzylşağa 400-500 g səbizdi
aralastyryp iş. Qyzylşanyñ dəmi būryn işpegen kisige ūnamauy mümkin.
Sondyqtan künine as qasyqpen 3 ret işip, jattyğyp alğannyñ artyqtyğy
joq. Işekti neseppen şaiudy künine bir ret jasağan dūrys. Aitylğan
daiyndyqtardy i̇erinbei, jalyqpai aldyn ala daiyndap qoi. Esmarhtyñ
torsyğyna qatysty aldyñğy taqyrypta aitylğandar boiynşa daiyndap
al. Naua (vanna) bolğany jön. Oğan qUiatyn 1 kub metrdei qainağan ystyq
su qajet. Naua nemese ystyq monşağa otyryp, terlep şyğarda, töbeñnen
tömen qarai 5-10 sekund uaqyt aralyğynda sorğalatyp ağyzatyn 5 l suyq
su qūiylğan ydys daiyn tūrsyn. Daiyndyqsyz, josparsyz is – nətije
bermeidi. Esmarh torsyğyn i̇edennen 1,5 m biiktikke ilip, əzirlep qoi.
Jeitin səbiz, qyryqqabat, qyzylşa, alma, jemis-jidekter men salat,
şyryn syqqyş, bəri-bəri daiyndalğan bolsyn.
Iş tazartuda otyratyn dərethana tym alysta bolmasyn. Üide bolsa, tipti
jaqsy. Al bauyrdy tazartuda otyratyn taza ydysyñ bolsyn. 0itkeni,
nendei zat şyqqanyn ər tazartu şarasyn jürgizgen saiyn anyqtap kör.
Toq işekti tazartqanda mūnyñ qajeti joq. İendi mine, bauyrdy tazartuğa
kirisetin kün de jetti. Ai tolğan. Tañerteñgilik dəretten keiin tağy da
işegiñdi sumen şai. Joğaryda aitylğan şyryndy iş. Sonan keiin jeñil
tamaqtan. Səbiz ben qyryqqabat salaty bolğany jaqsy. 1-2 sağattan keiin
oñ jaq qabyrğañnyñ astyna jylytqy qoiyp, qyzdyra basta. Ol üşin
jylytqyğa ystyq su qūiyp al, nemese elektrojylytqy paidalanuğa da
bolady. Osylai küni boiy bauyryñdy jaqsylap qyzdyr.
Şamamen sağat 19-20-dan bastap bauyrdy tazartu şarasyna kiris. Işetin
zəitün maiy men limon qyşqylyn 30-35 gradusqa deiin jylytyp al.
Maidyñ mölşerin dene salmağyña səikes paidalan. Maidy ağzanyñ
qabyldau şydamdylyğyna qarai işken jön. Söitip, bir staqan mai, bir
staqan limon şyryny qūiuly daiyn tūr. Siz maidy 1-2 ūrttap, tağy da
sonşalyqty kölemde şyryn işesiz. 15-20 minut ötken soñ loqsyta
bastağanda, tağy da ərqaisynan 12 ūrttañyz. Tağy da 15-20 minut tosa
tūryp, aqyry tausylğanşa qaita işesiz. Qobaljymai, i̇eşnərsege
alañdamai, teledidar köresiz be, i̇ertegi aitasyz ba, «Myñ bir tün» i̇ertegisin
oqisyz ba, sabyrlyq pen baisaldylyq körsetip otyryñyz. Küşti tazara
bastağan kezde bauyryñ tynyştalğan siiäqty sezinesiñ. Sondyqtan
qoryqpa. Qoryqsañ öt joldaryñ jiyrylyp, jabylyp qalatyndyqtan,
bauyr men öttegi qaldyqtar syrtqa şyqpai qalady. Tipti qorqa berseñ, 2
tabletka noşpa işseñ, bəri özdiginen qalpyna keledi.
Deneñdegi syrqatty aidap şyğuğa kömektesuge jaratuşydan tilek tileudiñ
artyqtyğy joq. Bastysy, nətijesi densaulyqqa jaqsy bolatynyna əueli
öziñ sengen boluyñ kerek. Bauyrym tazartylady, əzir şiraqpyn, sauyğyp
ketemin dep oila da, bar küş-quatyñdy bauyrğa bağyşta. Köp künge
sozylğan auyr jūmystan keiin aşyğu men bauyrdy tazartu şarasyn 4-5
kündei tynyğyp alğannan keiin jasa.
Bauyrdy tazartudy neşe ret, qaşan jasau kerek. Bauyrdy alğaşqy tazartu
kezinde ağza köp küş jūmsaityndyqtan, auyr boluy yqtimal. Birinşi ret
tazartuda kögerip ketken i̇eski öt, aqşyl jip siiäqty zattar köp şyğady. Al
tastar körinbeidi. Būl bauyrdyñ tastandy qaldyqtarğa tolyp, bitelip
qalğandyğynan bolady. Al kelesi tazartu şarasynda tastar köp şyğatyn
bolady. İekinşi tazartudy köñil-küiiñe qarap jasa. Ol əldeqaida jeñil
ötedi. İekinşi tazartudy alğaşqysynan 2-3 apta ötkennen keiin, üşinşisin
bir aidan keiin jürgizu oryndy. Kelesi jylda 2 ret, soñğysyn tağy bir
jyl ötkennen keiin jasau oryndy, – dep jazğan G.Malahov.
Bauyrdağy qaldyqtardan neğūrlym tez aiyğa alsañ, soğūrlym qan
ainalymy men asqorytu, zat almasu üderisteri jaqsarady. Tazartu
şarasyn ötte ūiysqan jip pen şöpşalañ siiäqty qaldyqtar əbden
joğalğanşa jasau dūrys.
Aldyn ala jəne bauyrdy tazartqannan keiingi tamaqtanu. Bauyrdy
tazartqannan keiin tağamğa degen təbetiñ şapqan kezde ğana iş. Jañadan
syğyp alynğan jas qyzylşa men səbizdiñ şyrynyn aralastyryp (1 : 4
qatynas boiynşa nemese 50 g qyzylşa, 200 g səbiz şyryny) iş. Səbizdiñ
ornyna almanyñ şyrynyn işuge de bolady. Almanyñ qyşqyly
tiimdirek. İeger ağzañyz mai işuge beiimdelmegen bolsa, alğaş işken kezde
qatty loqsytady. Siz bir-i̇eki ūrttap mai işip, sondai kölemde limon
şyrynyn işesiz. Nətijesinde loqsytu yñğaisyzdyğy özdiginen qaituğa
tiis. Kelesi kezekte maidy 15-20 minut ötkennen keiin işesiz. Mai men
şyryn işu aralyğy ūzaq siiäqty sezilgenimen, mūnyñ paidasy bar. İeger
işken mai ağzañyzğa jaqpai loqsyta berse, sol işkeniñdi qanağat tūt,
sonyñ özi de jetkilikti.
Jetkilikti kölemde mai işken jağdaida jylytqyny alyp tastauğa, sol
küiinde qoiyp qoiuğa da bolady. İeger işilgen mai men şyrynnyñ kölemi
100-300 g aralyğynda bolsa, ağzağa yqpal i̇etu tiimdiligin arttyratyn basqa
da şaralar qoldan: mai men şyryndy işkennen keiin 1,5-2 sağat ötkizip,
ökşeñmen jürelei otyrsañ, tazartu şarasyna jaqsy əseri bolady. Sol
jaq tanauyñdy maqtamen tyğyndap, oñ jaq tanauyñmen ğana tynys al.
Tiliñe azdağan aşy būryş sal. Oñ jaq qabyrğanyñ üstine, bauyrdyñ
tūsyna Kuznetsovanyñ applikator inesin qoi. Būlar ötti qozdyruğa tamaşa
əser i̇etedi de ağzanyñ işki quaty (energiiä) jyludyñ kölemdi böligin
bauyrğa qarai bağyttaityn yqpal jasaidy. Iştegi demdi syrtqa qarai
şyğarğanda, denedegi bar qyzu bauyrğa qarai ağylady. Şaqpaq i̇etke
salmaq tüsirip, minutyna 4-6 mərte ğana baiau tynys al. Demiñdi syrtqa
şyğarğan kezde, işiñdi meilinşe işke tartyp (qol tigizuge bolmaidy), bir
sət dem al, demiñdi işke tartqanda işiñdi şamañnyñ kelgeninşe
qampaityp, iştegi auany joğary köter. Osylaişa tynys alumen bir
mezette bauyrdyñ töñiregin sylap-sipasañ, ol qan ainalymyn arttyrady.
Tastandy zattar men ūiyğan qandy şaiyp, syrtqa şyğaruğa kömektesedi.
Osylaişa, 15-30 minut demal. Onan keiin bir sağattai tynystap, tağy
qaitala. Demalyp, tynyğyp jatqan aralyqta, bauyrdyñ üstine magnit
applikatoryn nemese magnitti zat qoi. Bauyrdağy qan ainalymyn
magnittiñ küşeitetin əseri bolatynyn ğalymdar əldeqaşan dəleldegen.
Qyzyl qan tüiirşikteri qyltamyrlardağy qysymnyñ küşimen ğana ötetin
mümkinşiligi joq. Olardy jyljytatyn basty mehanizm –
qyltamyrlardyñ keñeigen ūştaryndağy qyzyl qan tüiirşikteri bir-birine
özdiginen jaqyndaidy da tüiirşikteri attas zariadty bolğan sebepti
birbirin teuip, özderi az şoğyrlanğan jaqqa qarai yğysady. Osy
aitylğandardyñ nətijesinde atalmyş tamyrlarda qozğalys paida
bolady. Bauyrda kök qan qyltamyrlary jüiesi öte köp bolatyndyqtan,
bauyrdağy qan ainalymyn jaqsartu üşin qosymşa küş retinde magnitti
paidalanu qajet.
Joğaryda keltirilgen tazartu şarasyna sai keletin basqa amal büginde
joqtyñ qasy.
Bauyr men öt jolynyñ tabiği yrğağynyñ belsendiligi tüngi sağat 23-ter
şamasynan meilinşe arta tüsedi. Sol sebepti bauyr men öt jolynda
qordalanğan las zattar men tastar tün jarymy men tañğa juyq uaqyt
aralyğynda syrtqa şyğa bastaidy. Ol zattardy körgende salauatty ömir
saltyn ūstanbai, dūrys tamaqtana bilmegeniñniñ saldary nege
ūryndyratynyn, būrynğyşa ömir sürudiñ qanşalyqty qauipti i̇ekenine
köziñ jete tüsetin bolady. Tañerteñ būrynğysynan da köp kölemde
mūnaidyñ qaldyğyna ūqsas öt, tastar köptep şyğuy mümkin. Ondai
jağdaida, qaitalap işti sumen şaiudyñ i̇eş artyqtyğy joq. Artynşa
jatyp tynyğyp al.
Tazartu şarasy bitkennen keiingi alğaşqy asyñ 0,5 litr kölemindegi
səbizdiñ, qyzylşanyñ nemese almanyñ şyryny bolsyn. Ol qorytylyp,
qarnyñ aşqan kezde salat je. Suğa pisken köje işse de bolady. Onan keiin
salauatty ömir saltyna sai ömir süruge ədetten.
Təjiribede belgili bolğandai, salmağy 60-65 kg bolatyn adamdar (i̇erler de,
əielder de) alğaşqy tazalau şarasyn jürgizgen kezde, aldymen
maşyqtanyp baryp, işetin maidyñ kölemin 150-200 gramğa jetkizip alu
kerek. Soñğy tazaru şarasy kezinde işetin maidyñ kölemi 300 gramğa
jetse tipti jaqsy. İeger qūsyqtyñ qūramynda jasyl, qara, t.b. tüsti
silekeiler baiqalsa, būl – işilgen mai men şyryn asqazan qyzmetiniñ
belsendiligine dem berip, jylbysqy qaspaqtardan tazartu jatqanynyñ
belgisi. Mūndai jağdai alğaşqy tazalau şarasyn jürgizgen kezde de oryn
alady. İekinşi şara kezinde işetin mai men şyrynnyñ kölemin azdap
azaituğa, üşinşisinde – azdap köbeituge de bolady.
Tazartu şarasyn jürgizgende deneñdi bosañsytyp, būlşyqtaryñdy
əlsiretuge tyrys. Sabyrly, jaibaraqat bol. Mai men şyryn işip, tazartu
şarasyn jürgizgen kezde i̇eşqandai auyrğandyq bilinbeidi. Əsirese,
bauyrdan tastandy qoqystar syrtqa küşti şyğa bastağanda bauyryñ
demalyp jatqan siiäqty əser beredi.
Mūndai qospa tağam öte dəmdi bolady. Jalpy aitqanda, qyzylşanyñ
şyryny öte sirek kezdesetin paidaly as. Ondai mineraldyq zattar
köbinese siltilik qospalarda kezdesedi. Qyzylşa, səbiz, qyryqqabattyñ
şyrynyn zerttegende, i̇eñ paidaly öt qyzylşa şyrynynan bölinip
şyğatyny anyqtalğan. Būl arada söz astyñ qorytyluy jöninde bolyp
otyr.
Ğalymdar qyzylşanyñ qūramynda betain bolatynyn anyqtağan. Betain –
öte tamaşa qasietke ie zat. Himiiälyq qūrylysy jağynan zat almasu
üderisin retteuşi holin men letsitinge ūqsaidy. Betain aquyzdy siñiruge
mümkindik jasap, sol arqyly bauyrdyñ qyzmetin arttyrady. Qyzylşanyñ
qūramynda saponin men V dərumeni de mol bolady. Qyzylşadan berişke
qarsy paidalanylatyn dəri de aluğa bolady. İ dərumeni berişke qarsy
əser i̇etip, holesterinniñ zat almasu barysyn jaqsartu jağynan
metioninge ūqsaidy. Allergiiäğa qarsy tūratyn qasieti de bar.
Qyzylşanyñ qūramyndağy magnii qan tamyrlarynyñ Uiañdyğyn
qanymdap, onyñ jiyrylyp-sozylğyş qasietin retteidi. Tamyrdağy
qannyñ ūiuyna böget jasaidy.
Joğaryda aitylğan şyryndardyñ ağzany sauyqtyru qasieti dertke
şaldyqqan bauyrdyñ jedel türde jazylyp, tez arada qalpyna keluine
jərdemdesedi. Būl əsirese jasy ūlğaiğan adamdar üşin öte qajet. Tazartu
şarasynan keiingi işetin tamağyñ qyryqqabat pen səbizden jasalğan salat
bolsyn. Limon şyrynynan azdap qana qosyp, dəmi qyşqylyraq bolğanda
je, az mölşerde tūzdasa da bolady.
Salattan keiin işetin tamağyñ suğa pisirilgen botqa bolsyn. Oğan azdağan
mai salyp je, nemese teñiz kapustasyn qosyp jeuge de bolady. Şaradan
soñ tüski asyñ men keşki tamağyñdy osylai rette. Kelesi künnen bastap,
məziriñdi ərtürli tamaqtarmen molyqtyruğa bolady. Būdan keiingi uaqytta
bauyrdyñ qyzmetine ziiän keltirmeitin tamaq türlerin tūtynuğa beiimdel.
Ziiändy tağam türleri: qatty quyrylğan i̇et pen balyq, olardyñ qoiu
sorpasy, barlyq türdegi konservilengen tağamdar, joğary temperaturada
əri qysymmen daiyndalğan keptirilgen maily azyqtar, «ozyq» tehnologiiä
arqyly kök sütten tartylğan irimşik (syr) siiäqty tağamdardan abai
boludy i̇eskertemiz. Kök süt kazeinge bai. Kazein jelim öndirisiniñ negizgi
şikizaty sebepti adamnyñ densaulyğy üşin öte qauipti zat.
Krahmalğa bai tağamdar (əsirese joğary sortty ūnnan jasalğan) bauyrdyñ
ūlpalaryn bitep, qataitady. Dertke şaldyqqan bauyrğa būrşaq
tūqymdastaryn qorytu qiynğa soğady. Sirke qyşqyly, būryş, şalğam,
redis, piiäz siiäqty azyqtardy bauyry auyratyn adamdarğa tatuğa
bolmaidy. Bauyry syrqat adamdar üşin A, V, S, K dərumenderi qajet.
Əsirese, V dərumenderi tobynyñ bauyrdy qalpyna keltiru əseri tamaşa.
V6 – bauyrdyñ uğa qarsylyq quatyn küşeitedi. Onyñ būl türi bür jarğan
bidai men syra aşytqysynda mol. V3 (RR) bauyrdyñ jasuşalaryndağy
energetikalyq almasuğa dem beredi. V12 dərumenderi aquyzdyñ almasuy men
fermentterdiñ totyqtyru reaktsiiäsyna qatysyp, aquyzdyñ şoğyrlanu
mümkindigin arttyrady, osylaişa ösip-önu faktory retinde körinedi.
Bauyrdyñ joiylğan jasuşalaryn V12 dərumeni qalpyna keltiredi.
Askorbin qyşqyly – S dərumeniniñ künine bir gramy bauyrdyñ qyzmetin
jaqsartyp, uly zattarğa degen qarsylyq quatyn arttyrady. Joiylğan
torşalardy qalpyna keltiredi. Būl dərumender qyryqqabat pen səbizden
jasalğan salatta, itmūrynnyñ tūnbasynda, almanyñ şyrynynda mol.
Bauyr auyrğan kezde aldymen iş qatudy retke keltiru kerek. İş qatqan
kezde işekte qordalanğan qoqystardyñ irip-şirui küşeiip, qanğa uly
zattar siñedi de bauyrğa qarai ötedi. Nauqastyñ hal-ahualyn i̇erekşe
tömendetip jiberedi. Auyrudy i̇emdeu şarasynyñ ūzaqqa sozylyp ketu
mümkindigin arttyrady. Būl aitylğandardan şyğatyn qorytyndy:
tūtynatyn tağamdar negizinen kökönister men jemis-jidekterden bolğany
dūrys. Onyñ özinde şikilei bolğany tipti paidaly. As məziriniñ
qūramynda dəndi daqyldardan bür jarğan bidaidyñ boluy bauyrdy
dəridərmeksiz i̇emdeudiñ əserin jyldamdata tüsedi. Mūndai qospa tağamğa
bür jarğan bidai negiz i̇etip alynady.
100 gramm bür jarğan bidaidy i̇et ükkişten ötkizgennen keiin oğan sonşa
kölemdegi qyzylşa men səbizdiñ ügindisin qosasyñ. Oğan qūrğatylğan
öriktiñ ügindisi men 50 gramm limonnyñ syğyndy şyrynyn aralastyryp,
azdağan bal qossañ, dəmi səl qyşqyldau jūğymdy asqa ainalady. Osylai
daiyndalğan qospany jep üiren. Mūndai qospany botqamen birge, ne būl
i̇ekeuin kün aralatyp kezekpen jese öte paidaly. Qospa daiyn bolğannan
keiin oğan qaimaq nemese ösimdik maiyn aralastyryp jese de bolady.
Sonymen sizdiñ tūtynatyn tağamdaryñyz negizinen jañadan syğylğan
şyryndar, salattar, botqa jəne mūnda aitylğan qospalardan bolsyn.
Kökönisterdi azdap buğa ūstauğa da bolady. As məziriñizdi jañğaq, kartop,
qūrt, irimşik (öndiristik i̇emes) siiäqty tağamdarmen molaityp, tamaqtyñ
sapasyn, kölemin arttyruğa bolady. Jañadan syğylğan şyrynnan künine
2 litr mölşerine deiin jeterlik kölemde iş. 0ndiristen şyqqan
şyryndardy i̇emdik şarağa paidalanuğa əste bolmaidy. Onyñ qūramynda
ūzaq uaqyt saqtauğa arnalğan konservanttar men būiaular bolatyndyqtan,
tipti de jaramaidy. Būiaudyñ qūramynda qorğasynnyñ bolatyny asa
qauipti. Sondyqtan şyryndy öziñ daiyndağanyñ abzal. 0ziñ daiyndağan
mūndai tağamdarmen künine 4-5 mərte tamaqtan. Būlai isteu bauyry
auyratyn adamdar üşin i̇erekşe paidaly. Būl tağamdar bauyrdyñ qan
ainalymyn jaqsartady. Gliukozanyñ ūlpalarğa jetuin jyldamdatady.
Elektrolit, mai, gliukozalardyñ zat almasuyn arttyrady.
Bauyrdy qalpyna keltiru şarasynda tañerteñgilik deneni salqyn sumen
şaiynu jaqsy əser beredi. Jüregi auyratyn adamdar üşin bolmaidy.
Jel-qūzy bar qart adamdar da saq bolğany jön. Mūndai jasalğan şaradan
keiin ağzadağy küş-quat qoltyq astyna jinalyp, sodan keiin ğana janjaqqa taraidy. Al bauyry syrqat adamdarğa da osy keñesti i̇esterine
salamyz. Sondyqtan qoltyq astyn oramalmen künine 3-4 mərte 2-5 minut
mölşerinde üikelep sürtken dūrys. 0te ystyq, qūrğaq aualy jerden aulaq
bol. Ərtürli dene jattyğulary jaqsy əser i̇etedi.
Osy taqyrypta aitylğandar boiynşa tazartu şarasy jürgizilse, əserinen
öttiñ fizikalyq jəne himiiälyq qasieti özgerip, jabysqaq-tūtqyrlyq
qasieti kemidi. 0t qyşqylynyñ qūramy artyp, holesterin sūiylady. İeger
asqazanda as qorytu söli az bolsa, jañadan syğyp alynğan jemis-jidektiñ
şyrynyn tamaqtanardan aldynda 15-20 minut būryn iş. İeger asqorytu
söli köbeigen bolsa, tamaqtan 1-1,5 sağat keiin iş. Qyjyldasa, asqorytu
söliniñ köbeigeniniñ, as işkennen keiin batyp auyrsa, azaiğanynyñ belgisi.
İeger asqorytu söli qalypty bolsa, jemis-jidekter şyrynyn tamaqtan 3540 minut būryn iş.
TOQ IŞEK PEN BAUYRDY TAZARTU TURALY SOÑĞY SÖZ
Dūrys tamaqtana bilmegendikten, işki müşelerde paida bolatyn
qaldyqtar aldymen toq işekte jinalady. Sonan ötip, ərbir jasuşağa
şögip, aqyl-oidy jaulap, i̇edəuir qorqynyş tuğyzady. Sonymen, toq işek
ağzanyñ i̇eñ ülken las qoimasyna, auru tudyratyn las būlaq közine
ainalady. Söitip, toq işekte köbinese su siñirudiñ basymdylyğy
artatyndyqtan, onymen birge barlyq tastandylar, ulanğan zattar lek-lek
tasqynmen qannyñ qūramyna i̇enip, işki müşelerge ağylady. Ağzanyñ
zalalsyzdandyrğyş özindik qabileti tükke de tūrmai qalady. Toq işektiñ
tömengi böliginde tazalanbai qalğan kök qan tüiirşikteri bauyrğa soqpai,
onyñ süzgisinen ötpei tura jürekke qūiylady.
İeger tik işektiñ lastanuy saldarynan (iş qatu, ülken dəret tolyğymen
syrtqa şyqpai, küşpen şyğaruğa da tura keledi) qan uly zattarmen
qanyğyp, ömir sürudiñ densaulyq tiregine ölşeusiz ziiänyn tigizedi.
Jürektiñ türli aurularyna duşar i̇etedi. Jürek nemese kez kelgen basqa da
müşeler qan taza bolğanda ğana i̇em qabyldap, sauyğa alady. Qannyñ taza
bolmauy – salauatty ömir saltyn bilmeitin, dūrys tamaqtana almaityn, öz
jeke basymyzdyñ bilimsizdiginen bolady. Qan taza bolmasa, syrt i̇elden
aldyrğan i̇eşbir dəri-dərmektiñ de, ğylym men tehnikasy damyğan i̇elderge
baryp i̇emdeluden de i̇eş kömek kütpei-aq qoiyñyz.
Sondyqtan aldymen dūrys tamaqtana biludi üiren. Osy zamanğy aldyn ala
jartylai daiyndalğan, öndiristik təsildermen tazalanğan tağamdar
bauyrdy qysqa merzimniñ işinde-aq qoqys uly zattarğa lyq toltyrady.
Oğan toq işekten art-artynan keletin las tastandylar men uly zattar
qosyla beredi. Qan ainalymy baiaulaidy. Aiaq-qolda isik paida bola
bastaidy. Bauyrdyñ kölemi ülkeiedi. Bauyr tolyğymen tynystala almai
tūnşyğady. Uly zattardyñ saldarynan isik paida bolady. Isik öz kezeginde
rakka ainaluy da mümkin. Mūndai halge keltirmes üşin bauyrdy aldymen
qoqystardan tazartyp, onyñ qyzmetin qalpyna keltirip otyrsañ, ol
özdiginen de sauyğa alady. Sondyqtan aldymen toq işekti tazartyp
bolğannan keiin bauyrdy tazartu kerek. Al toq işek tazarmai tūryp,
bauyrdy tazartudyñ i̇eş nətije bermeitini özinenözi tüsinikti.
Şank Prakşalan jattyğuy (8-suretke qarañyz) – auyz quysynan bastap,
tik işektiñ artqy tesigine deiingi aralyqtağy asqorytu joldaryn tazartu
men juyp-şaiudyñ köneden kele jatqan ədisteriniñ biri. Mūndai
tazalartudy bastaudan būryn aldymen işti sumen şaiyp, tazartyp alu
kerek. Su auyzben jūtylyp, ary qarai asqazan arqyly işekterden ötip,
syrtqa şyqqanğa deiin jalğasady. Syrtqa şyqqan su möldir taza bolğanğa
deiin būl jattyğudy oryndai beru qajet.
Sumen tazartu şarasyn daiyndyq jasaudan basta. Sudy dene
temperaturasyna səikes jylytyp al, 1 l suğa 5-6 g mölşerde tūz salyp
i̇eritip al. Būl qan sūiyğynyñ tūz i̇eritindisine səikes keledi: 1 litr suğa
şai qasyğynyñ i̇erneuimen birdei tūz sal. Söitip su tūzdyqtalğan bolsyn.
Su tūzsyz bolsa, asqazannyñ şyryşty qabaty arqyly ötkende qanğa sinip
ketedi. Al qan men sudyñ qūramyndağy tūz birdei bolğan jağdaida su qanğa
ötpeidi. Qan men tūzdalğan sudyñ tartylu qysymy teñelgen jağdaida,
asqorytu joldary arqyly i̇eş kedergisiz ötip, syrtqa şyğady. Qanğa ötken
su büirek arqyly nesepke ainalatyny belgili. Tūzdyñ mölşerin ər adam
özi rettegeni jön.
Sumen tazartu şarasyn jürgizudiñ qolaily kezeñi. İeñ qolaily kezeñ
tañerteñgilik aşqarynda bastalady. Şara ny jasauğa 45 minuttan 1
sağat uaqyt jūmsalady. Asqory tu joldary arqyly sudy ötkizu şarasyn
jüzege asyru ülgisi tömendegidei.
1.Daiyndap alğan bir staqan tūzdy su iş.
2.Jazylğan tapsyrmany dereu oryndai basta.
3.Bir staqan tūzdy sudy tağy işip, qozğalystardy orynda (8-suret).
Osy tapsyrmalardy oryndağannan bastap, su baiau ağyp, işekter arqyly
tömendep öte beredi. Jürek ainyp, qūsqysy kelmeidi. 6 staqan su işilip
bitkenşe qozğalys jasap, alma-kezek iş. Aralyq uaqytta dərethanağa bar.
Birinşi ülken dəretke otyru şapşañ bastalady. Birinşi şyqqan nəjis
kədimgidei de, sonan keiingisi jūmsaq, soñğysy sūiyqqa ainalyp, syrtqa
şyğady. İeger olai bolmasa, tūzdy su işpei, 5 minut uaqyt jattyğu
qozğalysyn qaitalap, dəret aluğa otyr. İeger syrtqa i̇eşteñe şyqpai,
kütkendegidei nətije bermese, işiñdi tūzdy su qūiğan klizmamen şai.
Söitip, tik işekke su jügirse, birinşi nəjis şyğysymen-aq qalğany
özdiginen saulap syrtqa şyğady. Bir keñes: deneni tūzben titirkendirudiñ
aldyn alu üşin tik işektiñ syrtqy tesigin dəretke otyrğan saiyn tek
arnauly jūmsaq qağazben sürtip, artynan jyly sumen juyp, qūrğatyp,
ösimdik maiyn jaq. Būl şara jaraqat aludan saqtaidy. Ülken dəretke
otyrğan soñ 1 staqan su iş. Jattyğu qozğalysyn jasa. Sonsyn dəretke
bar. Qozğalys jattyğularyn jasap, su işken soñ dəretke otyruğa tura
keledi. Osylaişa, ile-şala su işip, jattyğu jasap, dəretke otyryp, su
işetin şarany syrtqa taza möldir su şyqqanşa jalğastyrasyñ. Işektiñ
işki tazalyğyna bailanysty 10-14 staqan su işiledi. Işken saiyn jattyğu
jasalady. Būdan da köp mölşerde su işetin jağdai öte sirek ūşyrasady.
Su taza möldir küiinde şyqqan soñ ğana şarany jürgizudi toqtatamyz.
Sonan keiin asqazandy tazartyp, jūmys qyzmetin toqtatu üşin tūzsyz üş
staqan su işip, qūsu jön. Şank-Prakşalan şarasynan keiin, iogtardyñ
Vamana-Dhouti dəstüri boiynşa, sausaqty tildiñ art jağy men tamaqqa
tigizip, titirkendiru arqyly qūsyq keltiredi.
8-curet.
Şank-Prakşalannyñ asqazan-işek joldary arqyly su jürgizetin tört
jattyğuy.
Birinşi qozğalys. İeki aiaqtyñ arasyna 30 sm bos oryn qaldyryp, öziñ tik
tūrasyñ. İeki qoldyñ sausaqtaryn birbirimen aiqastyryp, alaqandy
joğary qaratasyñ. Arqañ tüzu əri tik boluy kerek. Tynys aluyñ bir
qalypty bolsyn. Keudeniñ joğarğy böligimen aldymen solğa qarai
qisaiyp, qaita tiktelip, odan oñğa qarai qisaiasyñ. Osylaişa qozğalysty
4 nemese 8 ret qaitala. Būl 10 sekund uaqyt alady. Osy qozğalystyñ
nətijesinde asqazannyñ ūltabarğa (12 i̇eli işek dep te atalady) ötetin
joly aşylyp, işilgen sudyñ jartysy ūltabarğa ötedi.
İekinşi qozğalys. Būl qozğalystyñ nətijesinde su aşy işekte ilgeri
jyljuğa məjbür bolady.
Negizgi qalypta tik tūrasyñ. Oñ qolyñdy köldeneñ sozasyñ. Sol
qolyñnyñ bas barmağy men sūq sausağy oñ jaq būğanaña janasyp, tiip
tūrsyn. Söitip, köldeneñ sozyp tūrğan qolyñdy keudeñmen qosa, bir
mezgilde, mümkindiginşe artqa qarai ainaldyryp, qolyñnyñ
sausaqtarynyñ ūşyna qaraisyñ. Ainaldyrğan boida, toqtamastan, dereu
alğaşqy jağdaiğa qaita kelip, qarsy bağytqa būrylasyñ. Osylaişa
qozğalysty 4 nemese 8 ret qaitala. Būl qozğalysqa da 10 sekundtei uaqyt
ketedi.
Üşinşi qozğalys. Būl qozğalystyñ nətijesinde sudyñ aşy işekte
jyljuy jalğasady. Mūnda aiaqtyñ ülken başpaiy men i̇eki qoldyñ
alaqanyn jerge tirep tūrasyñ. Tabandardyñ arasy 30 sm qaşyqtyqta
bolsyn (būl öte mañyzdy). Oñ jağyña qarai būrylyp, oñ jaq aiağyñnyñ
ökşesine qaraisyñ. Qaitadan negizgi qalypqa kelip, kelesi kezekte sol
jağyña būrylyp, sol jaq aiağyñnyñ ökşesine qaraisyñ. Būl jattyğudy
«jylan iirilgen» dep atasa da bolady. Jattyğu 4 nemese 8 ret
qaitalanady.
Törtinşi qozğalys. Aşy işektiñ tübine jetken sudy toq işekke aidaidy.
Qozğalysy şektelgen, buyndary auyratyn adamdar jattyğudyñ osy türin
jasaidy:
a) Tabandardyñ arasy 30 sm. 0kşeni qūiryqtyñ astynda i̇emes, sannyñ
syrtyna ornalastyryp, jüresinen otyrady. Qoldyñ alaqanyn tizeniñ
üstine qūiady. İeki tizeniñ arasy 30 sm qaşyqtyqta taltaiyp otyrady;
ə) Sol jaq tizeni tabannyñ aldyñğy jağyna qoiyp, keudeni solğa qarai
būryp otyrasyñ. Al alaqanmen oñ jaq sandy sol jaq büiirge, sol jaq
sandy oñ jaq büiirge kezekkezek bağyttap, toq işekti jartylai basyp,
janşu üşin işti jartylai qysady. Işke qysymdy küşeitudi iske asyru
üşin keudeni būryp, art jağyña qara.
Būl jattyğuda i̇eñ aldymen iştiñ oñ jağynan bastap, basyp, janşu qajet.
Jattyğu jasauğa 15 sekund uaqyt ketedi;
b) Būl qozğalys şiratyp būrau qalpynan alynğan. Ardha Matsiendrasana
jattyğuy atalady. Mūnda taban sannyñ iş jağynda ornalasady. İyqty
bügilgen tizeden barynşa alystatyp, keudeni artqa qarai şalqaitu kerek.
Söitip, iştiñ tömengi jağyn qysyp, omyrtqalardy būrau arqyly tizege
tirelgen qoldar süiemeldeuşi mindet atqarady (9, 1-suret).
Sətsizdik jağdai. İeger 4 staqan su işkennen keiin asqazan men 12 i̇eli işek
arasyndağy qalqanşa aşylmai qalsa, ary qarai ötuge tiis su toqtap,
asqazan suğa tolyp, qabyrğalaryndağy būlşyq i̇etterde jiyrylu tüisigi
paida bolsa, loqsuğa deiin barady. İendi su işpei-aq jattyğudy basynan
bastap, 2-3 ret qaitala. Loqsu basylsa, sudyñ ary qarai ötkendigi.
Ūltabardyñ öñeşi aşylysymen, böget joiylady. Sizge jattyğudy
jalğastyra beruge əbden bolady. Biraq qaisybir adamdarda işip-jelgen
astyñ aşuynan paida bolğan gaz tyğyndalyp ta bögeidi. Mūndai jağdaida
qolmen işti basyp nemese iyqqa tūryp (Sarvansana jattyğuy), tört
birdei jattyğudy birge jasa. Su mülde jürmei qalatyn öte qolaisyz
jağdaida sizge 2 türli şeşim jasauğa tura keledi: oñ qoldyñ i̇eki sausağyn
tildiñ tübine tigizip, qūssañyz dereu jeñildeisiz. Jattyğudan keiin
demalyp aşyğudan bas tartu jön.
Alğaşqy tağam. Şan-Prakşalan jattyğuynan keiin mynadai
jazylğandardy orynda. 30 minut jattyğudan keiin 30 minut ötpei
tamaqtanuğa bolmaidy. Sondai-aq soñğy jattyğudan keiin bir sağattan
ary tamaqtanbauğa bolmaidy. Būl jattyğulardan keiin asqorytu
joldaryn bir sağattan artyq uaqyt mülde tamaqsyz qaldyruğa tiym
salynady.
Būl şaralardan keiingi alğaşqy as auyzğa salğanda i̇erip keterliktei i̇ezilip
pisken küriş bolsyn. Kürişti əbden jūmsaryp pisken səbizben birge jeuge
bolady. Oğan 40 g qaimaq qossa da bolady. Tortasynan aiyrğan mai bolsa,
tipti jaqsy. Kürişti bidai men arpamen auystyrsa da bolady.
Kürişti sütke pisiruge əste bolmaitynyn i̇eske saqtau kerek. Jattyğudan
keiin 24 sağattyñ işinde süt, airan (kefir), aşytylğan nan jeuge
bolmaidy. Tek suğa qainatylğan küriş, bidai, arpa, būqtyrylğan kökönis,
botqa je. Osylai tamaqtanu arqyly mikrofloralardy būrynğy qalpyna
keltiruge mümkindik tuğyzasyz. Mikrodeneler ūryqtanatyndyqtan, jemisjidek pen kökönisterdi şiki jeuge bolmaidy. Sondyqtan ondai şiki
tağamdardy kelesi künnen bastap jegen dūrys.
Susyn. Ağza joğary osmostyq belsendilik arqyly tūzdy sudy siñirip,
qannyñ sūiyqtaryn işekke tartady. Aşy işek pen toq işektiñ ūsaq
tükterin (mikrovorsinki) tazartyp, qannyñ jartysy ədettegi tabiği
siñiruine qarama-qarsy bağytta jüredi. Atap aitqanda, Şank-Prakşalan
mehanizminiñ i̇erekşeligi osynda deidi zertteuşiler. Aşy işektiñ
asqorytuy men qorektik zattardy siñiru qabileti onyñ tazalyğyna tikelei
təueldi. Işki müşelerdi tazartuda aşyğudan basqadai amaldar joqqa tən.
Işekti sumen şaiu arqyly biz toq işekti ğana tazarta alamyz. Al aşy işek
būl tazartudan syrt qalady. Sondyqtan Şank-Prakşalan ədisimen ğana
tazartuğa mümkindik bar. Būl şarany jasağannan keiin adam tabiği
şöldeidi. Sonda da alğaşqy tamaqty işkenge deiin su işuge bolmaidy.
Asqazannan ūltabarğa ötetin jol aşyq tūratyndyqtan, su işke toqtamai
ağyp ketedi. Alğaşqy tamaq jegennen keiin birşama uaqyt ötkizip baryp,
su işuge bolady. Nemese şöptiñ jeñil tūnbasyn iş. Al, 24 sağat ötken soñ
ülken dəretke otyrğanda iis-qoñyssyz, jarqyrağan sary tüsti,
omyraudağy balanyñ nəjisine ūqsas qoimaljyn şyğady. Iş qatyp
azaptanatyn adamdar 6 staqan su işip, ər jeti saiyn Prakşalan
jattyğuyn jasağandary dūrys. Būğan şamamen 30 minut uaqyt ketedi. Būl
işek qyzmetin qalpyna keltirudiñ taptyrmaityn i̇eñ təuir joly. Mūnymen
toq işektiñ qabyrğasy sozylmaidy.
Qolaily əser i̇etu. Asqorytu joldary əbden tazarğannan keiin öziñdi öte
qolaily sezinetin bolasyñ: tynysyñ jañaryp, ūiqyñ jaqsarady. Deneñde
paida bolğan börtpeler joğalady. Dūrys tamaqtanudy jolğa qoisañ,
deneñnen şyğatyn jağymsyz iis te ketedi. Sonymen qatar bauyrdyñ
quaty artqanyn alğaşqy ülken dərettiñ omyraudağy balaniki siiäqty
bolyp şyğuynan bilinedi. Ūiqy beziniñ asqorytu qyzmeti jaqsarady.
Auyzdağy tūzdyñ dəmi as qorytu, jylu şyğaru mümkindigine dem beredi.
İeki ai boiyna i̇eki kün aralatyp, ŞankPrakşalan şarasyn iske asyryp
otyrsa, əli jetilip ülgermegen diabet auruynan jazylyp ketuge bolady.
Būl şarany arnaiy tamaqtanu i̇erejesin būzbai, asqorytu müşeleriniñ
yrğağymen səikestendirip, V dərumenine bai tabiği tağamdarmen
qorektenip, qatar jürgizse, köptegen dert türlerinen ada-küde qūtyluğa
bolady.
İem bolmauşylyq. Asqazanynda jarasy bar adamdar Şank-Prakşalan
təsilimen əuestenuden tartynğany jön i̇ekenin i̇eskertemiz. Sondai-aq
asqorytu joldarynyñ ötkir aurulary – dizenteriiä, iş ötu, ötkir kolit,
ötkir soqyrişek, işek tuberkulezi, işek ragymen auyratyn adamdarğa būl
şara i̇em bolmaidy.
1.Ardha Matsiendrasana şarasy (9-suret, 1-körinis). Aiağyñdy alğa qarai
sozyp otyr. Oñ aiağyñdy bügip, ökşeñdi kötenişektiñ tesiginen səl joğary
ornalastyr. Sol aiağyñdy oñ jaq sanyñnan asyryp, i̇edenge qūiasyñ. Oñ
qolyñdy oñ jaq tizeñe qoiyp, sol qolyñmen sol jaq arqañdy orap baryp,
oñ jaq sanyñdy ūsta.
Osy jattyğu – keudeniñ, iştiñ, arqa beldemesiniñ, moiynnyñ ösu
satysyndağy aqaularyn jūiady. Bauyr men kökbauyrdy auyrudan
qorğaidy. Ūryqty qoiulandyrady. Tüngi polliutsiiäny (ūiqyda jatqanda
ūryqtyñ özdiginen boidan ketui), jaryqty, appendetsitti tolyğymen
jazady.
2.Garbhasana şarasy (9-suret, 2-körinis). Lotos güline ūqsap (padmasanu)
otyr. Qolyñdy qyzyl asyq pen sannyñ arasynan küştep ötkizip, i̇eki
qolyñdy da şyntaqtap bügip, i̇eki qolyñmen jūdyryğyñdy tüiip, betiñdi
süie. Joğarydağy Matsiendrasana şarasynyñ nətijesi osy Garbhasana
jattyğuyn oryndaumen jetistikke jetedi. Būl bauyr men kökbauyr
aurularyna öte paidaly.
3.Ardha şalabhasana şarasy. İetpettep jat. Qoldaryñdy deneñmen
boilatyp soz. Qolyñdy syrt jağymen i̇edenge jatqyzyp, basyñdy joğary
köterip, alğa qarai köziñdi tik. İeki aiağyñdy kezek-kezek mümkindiginşe
joğary köterip jattyğu jasa. Tizeñdi büguşi bolma. Jattyğu kezinde
tabanyñ ūzynynan sozylğan bolsyn. Būl jattyğu – beldiñ, arqanyñ,
bauyrdyñ, kökbauyrdyñ aurularyn jazady. Osy asana şaralaryn üzdiksiz
türde ömirde qoldansa, əielder iştiñ tömengi jağynyñ ötkir auyruynan
ada bolady.

9-suret.
1.Ardha Matsiendrasana, 2. Garbhasana, 3. Ardha şalabhasana.
İeskertu: 2-3-asana şarasyn oryndağan kezde qol-aiağyñ közdegen jeriñe
jetpese, deneñde tūzdardyñ şöguinen paida bolatyn sebepterdi joiyp,
dūrys tamaqtanyp, aşyğu, işekti sumen şaiu siiäqty ədisterdi qoldanyp,
jasaruyñ kerek.
BÜİREKTI TAZARTU
Büirektiñ negizgi mindeti ağzany azot (N) önimderinen tazartu. Bauyrdyñ oñ
jaqtağy böliginiñ tömen tüsken salmağyna səikes oñ jaqtağy büirek sol
jaqtağysymen salystyrğanda 2-3 sm tömen ornalasqan. Sondyqtan tastar
köbinese oñ jaq büirekte paida bolady. Əielderdiñ büiregi i̇erlerdiñ
büireginen tömenirek ornalasady.
Büirekterden təuligine (24 sağat aralyğynda) 150 l qan süziledi. Büirek
tostağanşalarynan ötken 100 l sūiyqtyñ qūramynan bir litr mölşerde
nesep bölinedi. Nesep tüzilu – işki ortanyñ tūraqtylyğyn saqtauğa
bağyttalğan köptegen atqaru tərtipteriniñ jinağy. A dərumeni
jetispeuşiligi saldarynan tas paida bolady. A dərumeni (V karotin)
tastyñ paida boluyna böget jasap, tas paida bolsa, ony i̇eritip, jūiatyn
qasieti bar. Büirekte tastyñ paida boluyna əsirese bala kezde işip-jegen
tağamdardyñ qūramy əser i̇etedi. Omyraudağy balany biryñğai botqamen
nemese ūnnan jasalğan tağamdarmen qorektendiru sebepterden büirekte
tastyñ paida boluyna jağdai jasalady. Būl bala öliminiñ artu
sebepteriniñ biri, əri biregeii desek artyq aitqandyq i̇emes. Botqa men
ūnnan jasalğan tağamdarda kaltsii mol bolady. Kaltsii ystyq öñdeuden
ötse, ağza ony siñire almai, büirek tasyn jasaudyñ alğaşqy közine
ainalady. Ony alyp tastağannan keiin de qaitadan tas paida boluynyñ
sebebi osy. Adam tastyñ paida bolu sebepterin bilgisi kelmeuimen qatar,
özi dūrys tamaqtanğysy da kelmeitindikten, oğan asa mən bere qoimaidy.
Büirekke qandai da bir jolmen mikrob tüskennen de büirek tasy paida
boluy mümkin. Stafilakokk büirekten neseptiñ reaktsiiäsyna tikelei əser
i̇etip, qyşqyl reaktsiiäny siltilikke ainaldyrady. Bakteriiälyq özgerister
saldarynan moçevina – ammonii qyşqyly nesepke ainalady da,
nətijesinde nesep qūramynda tūnba paida bolady. Bauyrdyñ tağy bir
qasieti moçevina jasau. Moçevina aquyz almasuynyñ i̇eñ soñğy önimi.
Qannan büirek arqyly syrtqa şyğarylady. Nesep – organikalyq jəne
beiorganikalyq tūzdardyñ sumen aralasqan sūiyq i̇eritindi jiyntyğy. Ol
– qorğauşy kolloidtardyñ arqasynda ystyq pen suyqty jibermei ūstap
tūratyn qasietke ie. Kolloidtar tūzdardyñ tūnyp qaluyna kedergi jasap,
i̇eritindiniñ bir qalypta saqtaluyn qanymdaidy.
Tūzdardyñ i̇eruine kolloidtardyñ qanşalyqty mañyzdy i̇ekenin nesep
qyşqylynyñ mysalynan kördik. Söitip, suda 1/39480 araqatynasynda
i̇eridi. Qorğauşy kolloidtar əserimen neseppen aralasyp, paida bolğan
organikalyq zattardyñ közge körinbeitin ūsaq bölşekterinen tüziledi.
Olar təulik boiynda nesep qūramynda bir-aq gramm bolady. Onyñ i̇erekşe
türi qorğau əseri üşin şeşuşi bolyp sanalady. Bir böligi qanda jatsa,
basqasy büirek jasuşalarynyñ tirşilik əreketteri əserimen büirekte
paida bolady. Meditsina büirekte tastardyñ paida boluyn qorğauşy
kolloidtardyñ büirektegi sandyq jəne sapalyq araqatynastardyñ
jetispeuşiliginiñ nətijesinen bolatyn büirek jasuşalaryna tən auru dep
i̇esepteidi. Būlaişa özgerudi (dis kolloidourii) büirektiñ mindetti
əreketiniñ ortalyq jüike jüiesiniñ būzyluynan dep bilemiz. Tastardyñ
salmağy 20-50 gramnan birneşe kg-ğa deiin jetedi. Tastar köbinese oñ jaq
büirekte kezdesetin sebebi toq işektiñ oñ jaq qabyrğasy jūqa
bolatyndyqtan, işektegi uly tastandylar oñai ötip, oñ jaq büirekti
zaqymdaidy.
Qai zamanda da dərigerler büirek tastarymen küresuge köp sūiyq işudi,
jyly nauağa būlauğa otyrudy ūsynady. Sūiyq zattardy köp işu büirektiñ
tostağanşalaryn şaiyp, qatty zattardy azaitu üşin qajet.
Jañadan syğyp alynğan şiki kökönis şyryny kaliige bai. Sondyqtan 7
böligi – səbiz, 4 böligi – selderei, 2 böligi – aqjelke, bir böligi –
şpinattan alynğan şyryny qosyp işu qajet. 0ziñniñ nesebiñdi iş,
qūramynda organikalyq tabiği moçevina bar. İeşqandai ziiändy əseri joq.
Qazirgi meditsinada nesep elektrolitteriniñ oksolottardy i̇eritude mañyzy
zor i̇ekendigi dəleldengen. Nesepte tez ydyraityn tūzdar bolady. Būl
tūzdar qyşqyldy jūiady nətijesinde aurudyñ negizgi sebepterine əser
i̇etetindikten, köptegen nauqastar dertinen aiyğady. Işken nesep büirek
pen öz kindigiñde tūryp qalğan tastardy aidap şyğarady. Qarbyz, şai men
şöp, oimaqgül, janargül tūnbalary – qan ainalymyn jaqsartady.
Qarbyzdyñ şyryny denedegi sūiyqty aidap, büirekti tazartady. Qara
şomyr, tūryp (redka) şyryny da tasty i̇eritedi. Aqjelke men selderei
qūramyndağy efir maiy büirek auruyn basady. Būl ösimdikter tastyñ
paida boluynyñ aldyn aluda paidaly, asqorytudy jaqsartady.
Büirekti tazartu ədisi.
1.Büirekte tas paida boluynyñ aldyn alyp, zat almasu qyzmetin qalpyna
keltiru üşin salauatty ömir saltyn rettep, tağam türlerin özgertu kerek.
2.Ərkimniñ qolaiyna qarai tastardy ūsaqtap, qūmğa ainaldyratyn
(taratyp qaitaratyn) amal-ədisterdi paidalanu qajet. Qara şomyr, tūryp,
limon şyryny, tamyrynan qyzyl būiau alynatyn riiän şöbiniñ (orysşa,
marena) tūnbasy, samyrsyn maiy, jañadan syğyp alğan kökönis şyryny
nemese öziniñ nesebin işu siiäqty kez kelgen təsilderdi paidalanuğa
bolady.
3.Ūsaqtalğan jūmsaq tastardy (qūm) birte-birte qualau. 2-punktimen bir
mezgilde jarysa nesep quatyn tiimdi amaldardy küşeite paidalanyp,
öziñniñ nesebiñdi iş, ne limon qosqan şai, jüzim japyrağynyñ tūnbasy,
qyryqbuyn şaiyn işip, qarbyz je.
Ūsaqtalğan tastardyñ (qūm) şyğa bastağanyn sezisimen onyñ auyrtpai tez
şyğuy üşin jyly nauağa otyr.
İendi təjiribede qalai jasalatynymen tanysalyq.
Büirekti neseppen tazartu. Tünde auyrğan büiregiñniñ syrtynan
nesebiñmen kompress qoiyp ūiyqta. Nesebiñdi köp mölşerde işe ber. 2030 kün işip, kompress qoi. Tolyq jazylğanşa jalğastyr. Arasynda 10-20
kün üzilis jasap, demaluğa bolady. Diabet auruyn da osylai i̇emdeuge
bolady.
Büirekti qarbyzben tazartudy qarbyz piskende bastau qajet. Ol üşin
qarbyz ben qara nan qoryn jasap alu dūrys. Mūnymen bir apta
tamaqtanasyñ. Jegiñ kelse qarbyz je, işkiñ kelse qarbyzdyñ şyrynyn
iş, qarbyzdy qara nanmen jeuge köñiliñ soqsa, jei ber. Qarbyzben
büirekti tazartu kezeñinde otbasy adamdary tügel birge bolsyn. Tas, qūm
şyğa bastağanda jürek bosañsuy mümkin. Sondyqtan korvaloldy tamyzyp
işkizedi, validoldy tildiñ astyna salady, müsətir spirtin iisketedi,
osylai aldyn ala daiyndap alğan jön. Būl özi pyşaqsyz bolsa da
kişkentai jasalyp jatqan ota siiäqty. İeger büirekte ūsaq tastar men qūm
bolsa, ony quyp şyğarudyñ i̇eñ qolaily uaqyty 17 men 21 sağattyñ arasy.
Osy kezde büirek pen quyqtyñ bioyrğağy küşeiedi. Osy körsetilgen
uaqyttan bastap, jyly su qūiylğan nauağa otyryp, qarbyzdy molyraq
jeu paidaly. Ūsaq tastar men qūm qozğalyp şyğa bastağanda, jylytu
şarasy nesep joldaryn keñeitedi, auyrtpaidy. Qarbyz neseptiñ şyğuyn
arttyrady. Bioyrğaq uaqyty qajetti küş qosyp qūm men ūsaq tastardy
aidap şyğarady. Köñiliñde qaiau qalmas üşin qaşan tazaryp bitkenşe osy
təsil arqyly i̇emdeludi 2-3 apta uaqyt aralyğynda jürgiz.
İtmūrynnyñ jemisi men tamyrynyñ qainatpasymen büirekti tazartu:
Büirektegi tasty ūsaqtap, qūmğa ainaldyryp, i̇eritip jiberu üşin
itmūrynnyñ tamyry nemese jemisi qajet. Ūsaqtap turalğan 2 staqan
itmūryn tamyry na 1 staqan su qūiyp, 15 minut qainatady. Suyğan soñ
süzedi. Bir-i̇eki apta boiy staqan sudyñ 1/3-in jylytyp, künine 3 ret işedi.
İtmūrynnyñ osyndai mañyzyn büirek pen quyqtyñ basqa da auruyna
işedi. Qainatpanyñ öñi qara-qoñyr bolsyn. 0ñi mūndai boluy ösimdiktiñ
būiauy mañyzğa i̇erip qanyqqandyğy. Dərilik qasieti osynda.
Büirekti kökönis şyryny kömegimen tazartu. Kaltsii – beiorganikalyq
zat. Krahmalğa bai azyq-tülikter men ūnnan jasalğan tağamdar büirekte
tüiirşikter tüzedi. Büirekti osy tüiirşikterden tazartu üşin doktor
Uoker tömendegi şyryndardy işudi ūsynady: səbizdiñ 10 böligi (untsii),
qyzylşanyñ – 3, qiiärdyñ – 3 böligi, iağni 100 g səbiz şyryny 30 g
qyzylşa men 30 g qiiär şyrynyna teñ. Tağy bir türinde: səbiz – 9,
selderei – 5, aqjelke – 2 mölşerinde daiyndalady.
Aqjelke şyryny turaly. Büirek pen quyqta tas, nesepte – aquyz paida
bolğan kezde, nesep pen jynys joldarynyñ aurularyn i̇emdeude osy
şyryndar öte jaqsy kömektesedi. Şipaly dəri sanalady. Būl şyryndar
öte küşti əser i̇etetin bolğandyqtan, ərqaisysyn bölekbölek 30-60 gramnan
syğyp ala salysymen, tyñ kezinde paidalanu qajet. 10-15 minut
tūrğannan keiin sapasy joiylyp ketedi. Ūsaq tastar men qūmdardan
büirekti tazartu üşin jer bauyrlap jatyp, aiaq-qoldy bir mezgilde joğary
3-5 ret köter. Būl qozğalys tastyñ ügitilip, qūmğa ainaluyna, ydyrap,
syrtqa şyğuyna mümkindik jasaidy.
Büirek auruynyñ aldyn alu. Nesep qyşqylynan tas tüziluiniñ aldyn alu
üşin az kölemde nesep işken paidaly. Nesep qyşqyly tastardy i̇eritip,
syrtqa şyğaryluyna septesedi. İemdelu şarasy barysynda, aquyzğa bai
(quyrylğan, sürlengen i̇et, tūzdalğan balyq, olardyñ i̇etinen jasalğan
sorpa, t.b.) tağamdardan müldem aulaq bol. Osy aitylğan tağamdar
ağzadağy azot qaldyğynyñ sybağaly salmağyn köbeitip, büirekke tüsetin
salmaq arta beredi. Būğan Uoker şyrynyn işuge keñes beriledi: salat,
jemis-jidek, bür jarğan bidai jeu kerek. Salatty teñizdiñ qūrğaq
kapustasymen azdap tūzdyqtau büirektiñ qyzmetine dem berip, onyñ
qyzmetin tūnşyqtyratyn tətti dəmderden (qyşqyl orta) qūtqarady.
Mūnda nesepti qainatyp, qoiyltylğan mañyzyn işken dūrys. İeger siltilik
tastar paida bolğan bolsa (öte sirek kezdesedi), öz nesebiñdi iş. Jyly
suğa limon şyrynyn qosyp işseñ, nesebiñ səl qyşqyldanyp, ūsaq
tastardy i̇eritip jiberedi. Būdan basqa iog asandary (joğaryda jazylğan
jattyğu şaralary) büirek aurularynyñ aldyn aludy öte tamaşa
tolyqtyra alady.
Bkudjangasana jattyğu şarasy (jylan beinesi) – büirekte tas paida
boludyñ aldyn alady. Şadabhasana jattyğu şarasy (kök şegirtke
beinesi) – büirekti jasartady.
Maiursana jattyğu şarasy (ūzyn qūiryqty qyrğauyl tektes qūs beinesi)
– büirekti qanmen şaiady. Büirekke diametri 12 mm ülken arteriiä kiredi.
Osy asana jattyğu şaralaryn oryndağanda, arteriiäny qysyp, qan ağysy
baiaulaidy da, büirekke qan zor küşpen ötedi. Asana bitkennen keiin
arteriiäda qan ainalymy qalpyna keledi. Söitip, ağysy küşeigen qan
kapilliarğa lap berip, olardy aşyp, kereksiz tastandylardy şaiyp
jiberedi. Jalpy, kapilliardağy qan ainalymyna ünemi jağdai jasaidy.
Sonymen, jügiru, dene jattyğuyn jasau iogtardyñ asana jattyğuyn
jasauğa kömektesedi. Tek sondai aldyn alu şaralary jattyğularynyñ
jiyntyğymen büirekti sau-salamat ūzaq saqtauğa əbden bolady. İertedegi
dəruişter:
«Jüregiñ qanşa auru bolsa da sau, myqty büirekpen 100 jasauğa bolady»
– deidi i̇eken.
Müşelerdi tazartudyñ negizderi men onyñ taza saqtaluyn qoldau. Tazartu
ədisteri orasan köp, sondyqtan olardyñ barlyğyna birdei beiimdelu öte
qiyn. Tazartudyñ jalpy negizderin tüsingen ər adam özine paidaly ədisti
öz maqsatyna jarata alady.
Sondyqtan qysqaşa bolsa da mynalardy əbden bilip alu qajet:
1.Adam müşeleriniñ qūrylysy, qyzmeti, özara qatynasy.
2.Adam müşeleri ūlpalarynyñ qasieti.
3.Adamnyñ ūlpasyna qorşağan ortanyñ əseri, tağamnyñ qasieti.
4.Tazartu ədisine qoldanylatyn zattardyñ qasieti.
Bizdiñ müşelerimizdiñ qūrylysy birneşe deñgeiden tūratyn kürdeli jüie.
Biz közge körinetin ülken deñgeiden bastap, ülkeitkiştermen aiyra alatyn
deñgeiine deiin zertteitin bolamyz.
Birinşi deñgeii – adam denesindegi jūmsaq ūlpalardy ūstap tūratyn süiek
qañqalary.
İekinşi deñgeii – jūmsaq tinder. Olar dəneker torlarğa (qañqa) müşelerdiñ
jūmys jasuşalaryn ilip qoiğan.
Üşinşi deñgeii – jasuşalyq deñgei. Jasuşalardyñ işindegi belgili
qūrylym (tsitoqañqa), ol işki jasuşa müşelerin belgili jağdaida
süiemeldep otyrady. Torşalar işinde protoplazma ornalasatyn quys
jasaidy. Protoplazma degenimiz – kolloid i̇eritindisi 80 %-y su men ony
jibermei ūstap tūratyn qañqasy bar, tabiğaty aquyzdan tüzilgen jiñişke
torşalar jüiesi. Osy arada jasuşadağy barlyq su qory, qañqa
jasuşalarymen torlanğan üişikterde özara tyğyz bailanysyp jatady.
Deneniñ barlyq sūiyq ortasy: qan, söl, mi men jūlyn sūiyğy, öt pen
nesep belgili bir dərejede tūtqyrlyq qasietke ikemdi kolloid i̇eritindisi
bolyp tabylady.
Deneniñ tirşilik əreketine mümkindik beretin jasuşalar, ūlpalar,
şemirşekter men süiekter jalğastyruşy ūlpalar arqyly özara tyğyz
bailanysyp tūrady. Deneniñ tirşilik əreketi osy qañqalardağy
sūiyqtardyñ ahualyna tikelei təueldi.
Adam denesiniñ qūramy ūlpalar qasietine toqtalaiyq. Deneniñ negizin
qūraityn jasuşa dərejesi öziniñ massasy jağynan i̇eñ ülken
bolatyndyqtan, osynyñ özinen bastauymyz dūrys bolar. Jasuşanyñ
negizi – protoplazma – kolloid i̇eritindisi, al onyñ özi sūiyq silikpege
(ūiyğan sorpa siiäqty) ūqsaidy. Onyñ 99 %-y sudan qūralady. Būl
himiiälyq reaktsiiälardyñ jüruine jaqsy orta bolyp tabylady.
Sondyqtan sūiyq jəne qatty denelerdiñ qasietine birdei ikemdi.
Söitip, jasuşalarda sūiyq jəne qatty zattardyñ bölikteri arasynda birbirine tirkesip jabysuy men küşeiüi əserinen silikpede özin-özi nyğaitu
ürdisi üzdiksiz jüredi. Nətijesinde silikpe müiiz siiäqty denege ainaluyn
kserogel deimiz. Mūndai qoiulanğan protoplazma tirşilik əreketin
tolyqqandy jüzege asyra almaityny saldarynan jasuşalar ölettenedi.
Mūny boldyrmau üşin jasuşanyñ işinde de, kolloid i̇ertindisiniñ özinde
de qysymğa qarsy kürdeli qorğanys əreketi jüredi.
İeger atalmyş qorğanys əreketi būzylsa, deneniñ sūiyq ortasynda
koatservatsiiä (jinalu, qordalanu) jəne koaguliatsiiä (ūiu, qoiulanu) dep
atalatyn qūbylystar jüriledi.
Koatservatsiiä: kolloid i̇eritindisi (silikpe sūiyğy) bölşekteri (mitsel)
jartylai solvat qabyrşyğynan ajyrap, bir-birine jaqyndai tüsedi de,
kolloid i̇eritindisiniñ ortasynda jalpyğa ortaq su qabyğyn tüzedi.
Onysymen toqtalmai, mūnda da bölşekter bir-birine jaqyndap jabysyp,
qūrğap, sūiyqtyqtyñ ūiuy jalğasady. Ondağy sūiyqtardyñ jabysqaqtyq
sipaty artady. Osy aitylğandar negizinde tūzdar şögip, ağzada qūm men
tastar paida bolady.
Koaguliatsiiä – kolloid i̇eritindisi üş satyly. «Jetilu» satysynda kolloid
qañqalarynyñ mehanikalyq qasietiniñ nyğyzdaluy baiqalady. «Qartaiu»
satysynda kolloid qañqasy öziniñ sūiyqtaryn syğyp, syrtqa şyğaryp,
kölemi kişireiip, kolloid qañqasy qatyp-semedi. «Kseregol» satysynda
kolloid i̇eritindisiniñ sūiyğy əbden tartylyp, kölemi i̇edəuir kemidi.
Sonysymen ol müiiz ispetti massağa ainalady. Osy aitylğan qysymdar
saldarynan onyñ işindegi barlyq zat (tūz, būiau) nyğyzdalyp, qatty
tastarğa ainalady. Keibir ğalymdardyñ pikirine qarağanda, bauyr, öt pen
büirekte paida bolatyn tastar da osyndai üderisterdiñ nətijesinde
tüziledi.
Dəneker ūlpalar deneniñ jūmysşy jasuşalarymen qosa öriledi. Osy
ūlpalar arqyly tūz ben sudy bölu, tasymaldau, ūlpalardy qalpyna
keltiru, jūqpaly aurularğa qarsy tūru siiäqty mindetter atqarylady.
Söitip denede işki ortanyñ tūraqtylyğy saqtalady (gomeostaz). Dəneker
ūlpalar aquyz kollogenasynan tūrady. Denedegi barlyq aquyzdyñ 30 %yn qūraidy. Olar aquyzdyñ tirkes üş amin qyşqylynan tūrady.
Jasuşalar qartaiğanda jiñişke jipşeler bir-birine «örilip», döreki
arqan i̇esedi. Būl işki deneniñ taramys, siñir siiäqty negizgi qañqalaryna
özgeris i̇engizedi. Nətijesinde işki ağzalar nyğyzdalyp, qūrğau bastalady.
Dəneker ūlpalardyñ qorektik zat tasymaldauy solğyndap, as siñiru ürdisi
baiaulaidy. Nətijesinde immuniteti bosañsidy. Koaguliatsiiä dəneker
ūlpasynda jasuşalyq deñgeide «qartaiu» printsipine sai jüredi.
Bizdiñ mindetimiz öz ömirimiz şeginde qol jeterlik barlyq ədis-amaldy iske
qosu arqyly ağzadağy atalmyş qysym saldarynan qūrğap, qatyp-semip
qalu ürdisterine qarsy küresuge tiispiz. Qytai meditsinasy bir-birine
qarama-qarsy «ian» jəne «in» küşteri turaly aitady. Biz aityp otyrğan
«qysu» – ian küşine, «keñeitu» – inge səikesedi. Sondyqtan būl rette
indi ianğa qarsy qūia biludiñ biz üşin mañyzy zor.
3. Jasuşalardağy plazma kolloidtarynyñ sūiyqtyq ortadağy dəneker
ūlpalardyñ qasietin, qorşağan ortany, işip-jeitin asymyz ben basqa da
qozğauşy küşterdiñ əseri denege qolaily ma, joq pa degenge qorytyndy
jasap, bilip jürgenimiz jön.
Denedegi sūiyq ortada jasuşalardyñ protoplazmasy syrtqy ortanyñ
salqyn əserinen qūrğap, qatyp-semetin bolsa, jyly əserinen sūiylady.
Qūrğaq aua sudy keptirip, silikpeni qataitady. Al dymqyl aua, kerisinşe,
ylğaldandyryp, sūiyqtyqty molaitady. Jylylyq pen ylğaldy auany
dūrys üilestire alsaq, kolloid i̇eritindisiniñ qasieti qalpyna kelip,
sūiyluy şögip, bitelip qalğan tastar, tūzdar men uly zattar qozğalysqa
tüsip, tastandylardy syrtqa qualap şyğarady. Mūndai jağdai qan, söl,
jasuşaaralyq jəne jūlyn sūiyqtary, nesep, öt, jasuşa plazmalary men
deneniñ barlyq sūiyqtaryna ortaq ədildik.
Būl bizge tolyq tüsinikti. Deneni tazartu üşin aldyn ala kolloidtardyñ
qūrğap müiizdengen silikpelerin meilinşe sūiyltyp, ağatyn dərejege
jetkizu kerek. Sol üşin tazartu jūmystaryn bastaudan būryn deneni
jūmsartu şaralaryn jasau lazym. Sondyqtan tazartu şaralaryn
jürgizudiñ aldynda bir apta boiy kün saiyn jyly nauağa nemese monşağa
otyryp, jemistiñ ne kökönistiñ şyrynyn işip, deneden ter şyğaryp, toq
işekti tazartyp şaiu siiäqty şaralardy birinen soñ birin jasasa, nətijesi
jaqsy bolmaq. Aldyn ala daiyndyq jasauğa 6-7 kün jūmsalady. Tazartu
şarasynyñ aldynda 24-36 sağat aşyğudyñ mənisi zor.
Aldyn ala daiyndyq jasağan kezde i̇et, balyq, süt, irimşik (syr),
jūmyrtqa, ūnnan jasalğan, joğary qysym men temperaturada öñdelgen
şūjyq, dəmdi toqaş, balbauyrsaq, balmūzdaq, koka-kola, gazdalğan
mineral sulardy tūtynuğa əste bolmaidy. Negizgi tamaq – kökönis, səbiz,
qyryqqabat, qyzylşadan jasalğan salat nemese kökönis sorpasy bolsa
dūrys. Kartoptyñ krahmaly mol bolatyny sebepti bolmaidy. Aldyn ala
daiyndyq kezinde jeuge bolmaityn tağamdar türine şainağanda auyz
quysynda silekeimen şylanatyn, asqazanda börtetin tağamdar jatady.
Siñgen kezde qan ainalymy arqyly söl men dene kolloidtarymen
aralasady. Osyndai əreketimen sūiyqtardyñ tūtqyrlyq qasieti arta
tüsedi.
Būdan tys barlyq jeitin asymyz ystyq peş üstinde öñdeledi. Mine,
osylai pisirilgen tağamdar zariadsyz qalady. Būlai daiyndalğan tağamdar
koaguliatsiiälanuğa beiim tūrady. Osyny boldyrmau üşin bizdiñ denemizdiñ
elektr zariadtary qajetti mölşerden artyq jūmsalady. Nətijesinde
mitsel bölşekterdegi, sondai-aq qan men limfadağy zariadtardyñ kölemi
azaiady. Kün saiyn osylai qaitalana beruşilik bizdiñ tirşilik
quatymyzdyñ negizine balta şabumen birdei əser i̇etedi. Barlyq deñgeidegi
kolloidtar qoiulanyp, qūrğap, iadrodağy zariadtardyñ azaiuy saldarynan
bölşekter bir-birine jaqyndap, tirkelip qaluşylyqqa ūryndyrady.
Qannyñ ağysy sarsylyp, tūryp qalady. Osydan, koatservatsiiä men
koaguliatsiiä üderisi küşeiip, kserogel paida bolady.
Osyndai jağdaida, «Auru – astan...», – dep qazağym beker aitpağan bolsa
kerek. Nətijesi – öte qolaisyz. Deneniñ o jer, bū jeri qataiyp isinedi,
iilgiş ikemdiligi kemip, aiaqqol toñğaq bolady. Tañerten tūrğan kezde
adamnyñ aiaq-qoly ūiyp, ağaş siiäqtanyp, aqyr soñynda qozğalysy
şektelgen jekelengen oşaqtar paida bolady. İeger mūndai belgiler syr
bere bastasa, deneñdi jinaqtalğan kör-jerden tazartuğa kiriskeniñ abzal.
Būl belgiler sizdiñ deneñizde tūz şögindileri, qūmdar, tastar men sarysu
kernegen isikter siiäqty qauip-qaterlerdiñ tönip tūrğanyn bildiredi.
1. Halyq kemeñgerligi, myñdağan jyldar boiy qatelese jürip, köre jürip,
ədis-amaldaryn i̇ekşep, deneni tazartudy tañdap alğan. Biz sizdermen deneni
tazartudy ğylymi tūrğydan sarapqa saldyq. Al, i̇endi joğarydağydai
təjiribemen nyğaituymyz qajet. Adam denesin tazartudyñ üş printsipi:
kolloidtyñ qoiulanu sebebin joiu üşin kolloidtardy sūiyltyp jiberetin
şaralardy iske asyruymyz kerek.
Kolloidtardyñ qoiulanu sebebin joiu üşin:
a) kserogelder kolloidtardy qoiulandyratyndyqtan, işip jem
tağamdaryn şekteu kerek; kserogelderge bai i̇et tağamdary men qūramynda
kazeini bar süt tağamdary. «Kök süt – januarlar jelimi», – dep te atalady.
Odan jasalğan tağamdar – qūrt, irimşik degen ataularmen bazarlarda
satylady.
Qant aralastyryp, balalarğa beremiz. Krahmaly mol tağamdar – kartop,
joğary qysymmen öñdelgen qant, joğary mehanikalyq küşpen tartylyp
ūsaqtalğan jəne qūrğatylğan önimder – nan, balbauyrsaq, ərtürli dəmdi
toqaştar, bölkeler;.
ə) aua raiynyñ qolaisyz kezderinde qarama-qarsy şaralar ūiymdastyru:
suyqtan, qūrğaq jel men ystyqtan saqtanu; salqyn künderi tym jeñil
kiinu; ystyq künderi salqyn jerge köleñkelep jatu; qūrğaqşylyq kezde
jyly su qūiylğan nauada otyru; i̇esik-terezelerdi bir mezette aşyp qoiu;
kiiz üi, palatkanyñ irgesin türip, samaldyñ ötinde jatu siiäqty
amaldardan ərdaiym saqtyq jasap jüru lazym;
b) qan ainalymynyñ sarsylyp, baiaulap qaluyn boldyrmau üşin jaiau
jürip seruendeu; üzdiksiz dene jattyğularyn jasau; dene i̇eñbegimen
şūğyldanu; əreketter jasau; terleu amaldaryn qoldanuğa bolady.
Aitylğan şaralardy öz uaqytynda ünemi dūrys oryndasa, qan ainalymy
deneniñ şekteuli şeñberinde toqyrauy, qūm-tas tüzu, barlyq qataiu siiäqty
negizgi sebepterdi jūiady.
Kolloidtardy sūiyltyp, qozğalysyn küşeitip otyru üşin:
a) üiiñ jyly bolsyn, syrtqa jyly kiinip şyq. Toñğaq bolsañ, ystyq
tağam işip, monşa men jyly nauağa otyr, qūmbūlau siiäqty ədisterdi jasa.
Deneniñ bir şeñberdegi böligin jylytu üşin grelka qoiu, plastyr
japsyru, sipap ügu (massaj) siiäqty ədister qan ainalymyn
jyldamdatady;
ə) türli jemister şyrynynan jasalğan susyndar, distildengen su men
toñazytqyşta qatyrğan mūzdyñ suyn i̇eritip işu.
Būlar denedegi qoqystardy şaiyp tazalaidy, kolloidtardy sūiyltyp,
qalpyna keltiredi. Biokolloidtarmen qanyqqan, qainatylğan tūnba,
şyryn, tağy sol siiäqty öt pen nesepti qualaityn arnauly qasietteri bar.
Olardyñ bölşekteri (mitsel) denedegi tastandy zattardy boiyna siñirip,
syrtqa şyğaryp, ūiyğan qandy tarqatady, söitip, qannyñ özin de
tazartady.
Su betiniñ sozylmalyğy 72,8 din/sm bolsa, būl körsetkiş nesepte 64-69
din/sm. Būl degenimiz, neseptiñ denege siñimdilik qasietiniñ arttyratynyn
bildiredi. Osyndai qasietimen deneni syrttai şylap qana qoimai, ary
qarai zattyñ işine de öte alady. Ol kolloidtardy börttirip, tipti i̇eritip te
jiberedi. Baiau otqa qainatu arqyly alğaşqy köleminiñ törtten bir böligi
qalğan qoiyltylğan neseptiñ adam densaulyğyna i̇etetin əseri tipti küşti
bolady.
Tūzdyq ornyna paidalanatyn būryş, qalampyr, askök, aqjelke, injir
siiäqty ösimdikter işke jylylyq berip, qan ainalymyn jyldamdatuğa
kömetesedi.
DENSAULYQTY JAQSARTAUĞA BAĞYTTALĞAN ŪSYNYSTAR
İeger siz densaulyğyñyzdy şyndap sauyqtyruğa kirisken bolsañyz, i̇eñ
aldymen mynalardy biluiñiz tiis:
1.Dene qūrylysy jağynan qai topqa jatatynyñyzdy;
2.Neşe jasta i̇ekenin iñizdi;
3.Jyl merziminiñ i̇erekşeligi men onyñ adam denesine əserin sezinudi;
4.Jyldyñ qai mezgilinde qai müşeñizdiñ belsendi, qaisysy bosañ
bolatynyn.
Tuystaryñyzdyñ joğaryda aitylğan toptardyñ qaisysyna jatatynyn
anyqtap körip, jospar jasap, iske asyru qajet. 0itpeiinşe, densaulyqqa
ziiän keltiruiñiz mümkin.

10-suret.
Adamdardyñ bitimi: a) «jel qūzdy»; b) «öt»; v) «şyryş»
1.Alasa boily nemese öte biik, dene qūrylysy (10a-suret) tepe-teñ
bolmasa – ol «jel qūz» (vatta), onyñ denesi ylğaldy, sūiyqty saqtai
almaidy. Orta boily dene qūrylysy (10b-suret) tepe-teñ bolsa – dene
bitimi «öt», denesi jyluuşy. Keudesi keñ, quatty-qalyñ i̇etti, süiekti (10vsuret). «Şyryş» (denesi sūiyqty jaqsy ūstaidy, biraq jylytuy naşar.)
2.İeger 25 jasta bolsa – «şyryş», 25 ten 40-50 jas arasy «öt», odan
joğary jastağylar «jelqūzğa» jatady.
3.Suyq, jeldi, əsirese qūrğaq bolsa – būl mezgil «jelqūzdiki». Jazğytūrym
jəne küzde salqyn dymqyl «şyryş» mezgili. Jazda ystyq, qūrğaqşylyq
«öt» mezgili. Ylğaldy jəne jylylyqty saqtai almaityn qūrğaqşylyq
özine səikes dene bitimdi adamdarğa əseri jaqsy i̇emes.
«Jel-qūz» dene bitimi sipaty aşyq bolsa, tañerteñ sağat 7-de tūryp,
deneñdi zəitün maiymen sylap, siñbei qalğan maidy jañbyrlatqyş
astynda tūryp jyly sumen şai. Ary qarai omyrtqa jotasyna əser
i̇etetindei, jeñiljelpi gimnastika jasa. K.Nişidiñ densaulyqty
sauyqtyrudyñ alty i̇erejesin oryndap jürudiñ ziiäny joq. Şamaly
demalystan soñ tañerteñgi tamaqtanudy jalğastyr. İeki sağattan keiin
şöp, şai qainatatyn ystyq tūnbağa bal qosyp iş, jūmysyñdy jasai ber.
Qalai tamaq işkiñ keledi, solai jasa, asqazanyñdy qinama. Keşki sağat 19
dajeñil siñetin tamağyñdy işip-je. Ystyq nauağa otyryp, artynan
deneñdi tortasyn qaiyrğan qaimaq maiy ne zəitün maiymen syla. Qysta
suyq künderi kündizgi tamağyñ öngen bidaidan jasalğan ystyq köje,
botqa, buğa pisirgen qyryqqabat, səbiz boluğa tiis. Sök köje de jaman i̇emes.
İeki apta saiyn bir retten aiyna i̇eki kün aşyğuğa da bolady. İeger «jel
qūzdy» adamdar köp uaqyt 7-14 kün aşyqqysy kelse, tek jazdyñ jyly
künderi aşyğularyna bolady.
«0t» dene bitiminiñ sipaty aşyq bolsa, tañerteñ sağat 6 jarymda tösekten
tūru, biri jyly, biri ystyq sumen almastyratyn jañbyrlatqyştyñ
astyna tūru. Dene jattyğuyn jasau. Şat köñilmen sergek, jigerli, öz
ortasynda baisaldy, sypaiy bolu. Yzalanyp nemese artyqşa i̇elirip
maqtanudan aulaq bolu.

11-suret.
a) Aldyñğy jağynan. işin keude quysyna tartyp tūru. b) Janynan
(büiirinen) iştiñ oiymy anyq körinip tūru.
Əri qarai azdap qūrsaq quysynyñ jattyğuyn isteu (uddiana bandha) tik
tūryp, azdap i̇eñkeiip, tizeni bügip, qolyñmen tizege süienip tūryp, demiñdi
tolyq syrtqa şyğar. Sonymen işki müşeleriñ tolyğymen keude quysyna
tartylady. Osylaişa birneşe qaitala. Söitip, osy jattyğudy künine 100
ret qaitala. Sonymen, kündelikti şaruaña kiris. Tamaq işip-jeuge asyqpa.
Qarnyñ aşuğa taianğanda jalbyz dəmdi nemese tətti dəmdi jyly su iş. 1516 sağatta tüski tamaq işip-je. Osydan bylai sūiyq işkiñ kelse, osy
aitylğan dəmdi sūiyqty işip ədetten. Keşke 18-19 sağat arasynda taza
auağa şyğyp jügir, auyr jūmys jasa (jer qaz, ağaş köter). Artynan
demalyp, deneñdi bosat, i̇eşteme oilama, i̇eşbir jospar jasama. Birdemeler
oilap türşikseñ, «öt» printsipi qozğalyp türşiktiredi. Asqazan
qyjyldaidy, şaş tüsu, uaqytynan būryn ağaru bastalady, közdiñ körui
tömendeidi. Mūndai adamdar 22 sağattan bastap jatyp ūiyqtauy jön.
İeger olardyñ ūiqysy kelmese, asqa degen təbeti şauyp, tünde tūryp
tamaqtanady. Sonymen, asqorytu məselesi tuyndaidy, denege qoqys
jinalady, terisinde börtpe paida bolady. Būl degen qan qūramynyñ
özgergeniniñ körsetkişi. Osylaişa yzaqorlyqtyñ neden tuyndaitynyna
közimiz jetedi. Söitip, adam özin-özi baqylap, yzaqorlyqtan saqtanyp,
rejim saqtauy abzal.
0ti köbeigiş adamdar aiyna i̇eki apta saiyn bir retten 36 sağattan aşyğuy
dūrys. Jaz aiynda kün közine qaqtaludan saqtanyp, köleñkeli salqyn
orynğa jaiğasqany jön. Salqyn suda jüzip, suyq susyn işui kerek.
Tağamy şiki salat (qyryqqabat, səbiz), jemis-jidek, qūlpynai, tañqurai,
örik bolsa tym jaqsy. Suyq kezde jyly, sūiyğy köp tağam jeui dūrys.
Basqa mezgilde dene şynyqtyrudyñ barlyq türimen, jazda tek suda
jüzumen ainalysuy jön. Jyly, dymqyl kezderde 14-20 künge deiin
aşyğuğa bolady.
«Şyryş» dene bitiminiñ sipaty aşyq bolsa, denesi iri bola tūra, əlsiz
adamdar jūmys jasap, özin-özi qimyldauğa məjbür i̇ete alsa, bəri
jaqsylyqqa bet būrady. Olar 5-6 sağat arasynda tūruy qajet. Sonda ğana
olardyñ küni boiy dene küşi qaitpaidy. Olarğa kündelikti
qainatylğannan qalğan nesebimen bükil denesin sylap-sipau öte qolaily.
Sylap-sipaudan keiin denesin əueli jyly sumen keiin, suyq sumen şaiuy
kerek. Denedegi qan ainalymyn jyldamdatu üşin 30 minut jügiru nemese
jyldam adymdap jüru kerek. Sonda denesi jylynady. Jattyğu kezinde
i̇eñbekten i̇erinbeitin, qairatty köñil küide bolğany jön.
Tañerteñgi tamaqty dəmi şöptiñ tūnbasyna azdap bal qosyp işu dūrys.
Osydan keiin təbet aş qasqyrdyñ təbetindei bolğanşa jūmys istei beru
kerek. Tüste buğa pisirilgen mai qosylmağan azğana jyly tamaqpen
tamaqtanğan jön. 0ngen bidaidyñ şelpegin jegeni dūrys. Sonson
kündelikti jūmysyñmen şūğyldana ber. İeger qaitadan tamaqtanuğa
təbetiñ şapsa, 16 sağattan asyrmai alğaşqydai tamaqtan. Susyn işkiñ
kelse, tağy da aşy dəmdi şöptiñ ystyq tūnbasyn iş.
Artynan qoiytylğan neseppen tağy da bükil deneñdi sylap sipa, onan soñ
suyq, ystyq sumen almastyryp kezek-kezek jañbyrlatqyştyñ astynda
birer minut tūr. Artynan qozğalys jasağyñ kelip, belsendiligiñ artsa, 3045 minut terlegenşe jattyğu jasa. 22 sağatta ūiqyğa kiris. Osyndai kün
tərtibin ünemi saqtaityn bolsañ, symbatty müsiniñ saqtalady. Köñilsizdik
pen jalqaulyqqa berilmeseñ, suyq tiiü, tūmau degenderden de qūtylasyñ.
Negizi josparyñdy deneniñ jyluymen qūrğap qaluynan saqtanuğa bağytta.
Būl arada tuğan aidyñ biri küngi ai jañasymen bastalatyn 14-i künin i̇eki
truba deidi (būl küni öti köbeigender qūrğaq aşyqsa, i̇eki i̇ese paidaly) 11-i,
20-sy, 26-sy künderi 36 sağattan aşyqsa, basqa künderi aşyqqannan artyq.
Osy künderi jelqūzy bar, şyryşy mol adamdar su nemese, öz nesebin ğana
işip aşyğady. Şyryşy köbeigen adamdar salqyn, ylğaldy künderdi
jaqsy körmeidi, dene bitimi solai. Jazğytūrym, küzdiñ salqyn jauynşaşyndy künderi jaqsy əser i̇etpeidi. Sondyqtan onyñ denesine salqyn
ylğalğa qarsy küresu üşin «qūrğatqyş» saunağa, ystyq buğa otyryp,
maily tağamdar men sūiyqty az qoldanu paidaly. Deneniñ jylu tüzuşi
qan ainalymyn küşeitu üşin dene qimylyn küşeitip, jattyğu jasai
beru qajet. Qūrğaq, ystyq jaz ailary olar üşin taptyrmaityn mezgil.
Qūrğaqşylyq pen jylylyq olardyñ denesindegi şyryş pen suyqty
teñestirip ūstaityndyqtan, özderin jaqsy sezinedi. Mūndai adamdarğa
jazda 30-40 künge şeiin aşyğu, ūzaq uaqyt jügiru öte paidaly.
Tamaqtanu i̇erekşeligi. «Jel-qūzdy» adamdardyñ tamaqtanuy. Tañerteñgi
tağam 8-9 sağat arasy. Ystyq şöp şaiy, itmūryn güli, aiubadam, tañqurai,
arşanyñ tūndyrmasy, qarağai büri siiäqty kez kelgen tətti dəm beretin
(bal, qantqa ainalyp ketpegen krahmal) nemese qūrğatylyp alynğan
jemis-jidekten jasalğan kompot, nemese səbiz, qyryqqabat, qyzylşa
şyryny, jas kartop, qiiär, baqbaqtyñ jañadan syğyp alynğan şyryny,
küriş, şyryn, bidai, öngen bidaidan jasalğan köje bolsa, qaimaq maiyn
qosyp işuge bolady. Būlar krahmalğa bai tağamdar dep i̇esepteledi.
Al qaz, üirek, balyq, tauyq i̇eti, jūmyrtqa aquyz tağamdaryna jatady.
Qai-qaisysyn da ystyqtai paidalanğan jön. Jañğaqtyñ qai türi bolsa da
jeuge tūrady. Barlyq tağamdarğa tūz ornyna piiäz, sarymsaq, imbir, qara
būryş, qalampyr paidalan. Tamaqty işip-jegende asyqpai otyryp,
toiğan belgi biline sala toqtatu kerek.
Tüski tamaqtanu 13-15 sağat arasy. Būl da tañerteñgilikke ūqsas. İeger
tañerteñgilikte ystyq şöp şaiyn işken bolsañ, tüste ne şyrynyn syğyp
iş ne kompot iş. İeger būqtyrylğan qyzylşa, səbiz, piiäzben jegen bolsañ,
i̇endi jemis-jidek je. İeger küriş botqasyn sary maimen işken bolsañ,
öngen bidaidyñ köjesin nemese qaz, üirek, balyq, jūmyrtqa, jañğaq
tūqymdastyñ qolyña tüskenin je. Suğa qainatqan kartopqa qaimaq ne mai
qosyp je.
Keşkilik tağam 18-19 sağat arasy. Jel qūzdy adamdar üşin ğana keşkilik
tamaqtanu ūsynylady. Nege deseñiz, olardyñ denesinde zat almasuy öte tez
jüredi. Sondyqtan olardyñ köñil küiiniñ qalypty boluyna tartylys
quatyn tolyqtyryp otyru üşin basqalarmen salystarğanda basqaşa
boluy amalsyzdyq.
1.Kez kelgen susyndy işu.
2.Azdap būqtyrylğan kökinis nemese jemis-jidek.
3.Krahmaldy tağamdarğa azdap qaimaq maiyn qosyp jeu. Ūiqy aldynda.
Tamaq işkisi kelgen jağdaida bir jarym sağat aldynda bir staqan jyly
süt nemese şöptiñ tūnbasyna azdap bal qosyp işu. Būl qalypty ūiyqtauğa
kömektesedi. Qūrğaq, suyq künderi (qysta, küzdiñ aiağy, jazğytūrymnyñ
basynda) tağam jyly ne ystyq boluy jön.
«Öt» dene bitimine səikes tamaqtanu. Tañerteñgi 8-9 sağat aralyğy.
Qūrğaq tətti jemis-jidekten daiyndağan salqyn kompot nemese şöp şai,
qymyzdyqtyñ, itmūrynnyñ güli, ne jemisi, jalbyz, ne alma söli.
Salat nemese būqtyrylğan kökönis, qiiär men qyryqqabat, jemis-jidek
jeuge bolady.
İekinşi tamaq retinde krahmaldy nemese aquyzdy tamaq tūtyn. İeger
krahmaldy tamaq işkiñ kelse, ony bidai nemese öndirilgen bidai, arpa,
kartop nemese aq kürişten jasap, azdağan sary mai qos. İeger aquyzdy
tağam bolsa, jūmyrtqanyñ ağynan, balapan, ne kürke tauyq mekieniniñ i̇eti
bolğany jön. Tūzdyqqa askök qos. Asyra toiyp jeu – öte ziiändy. Aş
qūrsaqtau bolğan jön. Jylydai, ne jaña ğana suyğan küiinde jeu dūrys.
Tüstik asty 13-15 sağat aralyğynda jeñiz.
İeger tañerteñ kompot nemese şöp şai işken bolsañyz, aldymen almanyñ
şyrynyn işiñiz. İeger tañerteñ salat nemese būqtyrylğan kökönis jegen
bolsañyz, i̇endigi kezekte jemis-jidek jeñiz. Tañerteñ qabyğy alynbağan
kartopqa azdağan sary mai qosyp jegen bolsañyz, i̇endi öndirilgen
bidaidan köje jasap işiñiz. Küriş botqasy nemese palauğa kökönis
qosyñyz, i̇et bolmasyn, al joğarydağy aitylğan i̇ettiñ kez kelgenine süigen
tūzdyğyñyzdy salyñyz. Keşkilik as 18-19 sağat arasynda bolsyn. 0t dene
bitimdi adamdar üşin tek azdağan süt nemese jemis söli, kompot, jemisjidek, jaña salat, qainatyp pisirilgen kökönisti azdap qoldansa bolady.
İeger işkiñiz kelse, ūiyqtar aldynda itmūryn tūqymdastarynyñ tūnbasyn
işiñiz. Jyldyñ suyq kezinde as jyly, əri sūiyq bolsyn.
Şyryş dene bitimdi adamdardyñ tamaqtanuy.
Tañerteñgi as 8-9 sağat arasynda. Sūiyqty az, tipti işpeiaq qoisa da
bolady. Būl salmağynyñ auyrlyğyna bailanysty. İeger tipti öte qatalap,
işkiñiz kelse, miiä nemese jusannyñ tūnbasyna bal qosyp, bir staqan
işiñiz. Jemis-jidekten alma, almūrt, anar, mük jidegi, jüzim, qūrma, beke
jemisi, şyrğanaq bolsyn.
Azdağan salat nemese būqtyrylğan kökönis. Osynyñ barlyğy qūrğaq
boluy şart. Kökönisterden səbiz, qyryqqabat, piiäz, jasyl öñdi kökönister,
asqabaq, süttigen, aqjelke, şpinat. Būqtyrylğan kökönister – jyly, al
şikisi üi temperaturasymen birdei boluy şart. Suyqtai işip jeu jaqsy
i̇emes. Sondai-aq, kököniske mai qosu da dūrys i̇emes.
İendi krahmaly bar tağamdardan da azdap jeuge bolady. Qabyqty kartop
nemese qainatyp pisirilgen ülkendikişili būrşaq, arpa, jügeri, tary, sök,
qaraqūmyq, sūly, bidai. Qūrğaq, sūiyqtyğy az tağamdar daiyndap jeu
paidaly. Nemese qūstyñ balapany, qoi i̇eti, jūmyrtqa siiäqty maiy joq
i̇etterden tamaq jasap jeñiz. Osy aitylğan tağamdardy sarymsaq, askök,
qalampyr, qara būryş qosyp tūzdyqtañyz, biraq tūz salmañyz. Barlyğy
jylydai, kölemi öte az bolsyn.
Tüski as 13-15 sağat aralyğynda tañerteñgi tağammen birdei. Auyzğa salğan
tamağyñdy əbden şainap, alğaşqy toiynu sezimi biline salysymen jeudi
toqtatyñyz.
Keşki as 18-19 sağat aralyğynda. Qūrğaq jemis-jidek, nemese şiki səbiz
jep, bir staqan qainatylğan jusan nemese miiänyñ suyna bal qosyp işiñiz.
Osylaişa tamaqtansa, «şyryş» dene bitimdi adamdar denesi qūrğap, özin
jaqsy sezinetin bolady.
Təulik bioyrğağy – jasuşalar işindegi bioyrğaq. Torşanyñ qūramy
protoplazmadan tūratynyn i̇ekenin ərkim biledi. Onyñ işinde qaramaqaişylyq i̇eki bağytta jüredi. Anabolizm jəne katabolizm.
Anabolizm – biologiiälyq ürdis, onda qarapaiym zattar özara birigip,
əldeqandai kürdeli zattar paida bolyp, jaña protoplazma tüzilip, quat
qorlary jinalady.
Katabolizm – būl anabolizmge qarama-qaişy protsess. Kürdeli zattar
ajyrap, qarapaiym zattar paida bolyp, sonymen būrynnan jinalğan
energiiä qory bosaidy.
Sonymen, anabolizm protoplazmany kürdelendiredi, katabolizm,
kerisinşe, kişireitip, qūramyn özgertedi. Būl i̇ekeui özara sai kelse, birbiriniñ bolmysyn jyldamdatady. Jasuşalar bölimderiniñ özara
ornalasuynyñ ydyrauy kelesi jinaqtauğa dem berip, protoplazma
bölimderiniñ özara ornalasuy qanşama mol qordalansa, kelesi ydyrau
sonşama belsendi jürip, quat köp kölemde bosap şyğady. Mūndai
ürdisten keiin barlyq denede i̇eñ mol tirşilik əreketi baiqalady.
Būl yrğaqty jylu men jaryq basqarady. Osy i̇eki qozğauşy küş qanşama
küşti bolsa, protoplazmanyñ sapyrylysuy men fermentterdiñ
belsendiligi arta tüsedi. 3 sağat pen 15 sağat aralyğynda deneniñ işki
qozğalysy bastalyp, qyşqyl jağyna qarai auysady. Jylylyqtyñ
tömendeui, jaryqtyñ azaiuy dene belsendiligin azaitady. Mūnyñ barlyğy
birigip, jasuşadağy protoplazmanyñ qoiulanuyna əkelip soğady.
Qorytyndysynda, jasuşalardyñ belsendiligi tömendeidi. 15 sağattan
tüngi 3 sağatqa deiin qyşqyl men siltilik tepe-teñdik qyşqylğa qarai
auysa bastaidy. Söitip, torşalar işindegi yrğaq almasuyn kün men tünniñ
almasuy rettep otyrady.
Birneşe qozğauşy küş jasuşanyñ bioyrğağyna qysym körsetedi. Tünde
jūmys istep, kündiz ūiyqtap, ūiqymen ūiau otyru yrğağyn i̇eskermeu
mūndai ömir saltyna qarsy, tabiğatqa jat, tüngi kezekke şyğatyn
jūmystan bas tartqan jön.
Ər müşeniñ öziniñ jeke elektr zariady bar, adamnyñ aiağy teris zariadty. Al
bas oñ zariadty bolyp keledi. Ortadağy bel – beitarap. Būl körsetkişter
deneniñ tirşilik əreketine, işki ortağa jəne biotokqa i̇edəuir əser i̇etedi.
Qazirgi adamdardyñ üşin elektr zariadty jerden oqşaulaityn tabandy aiaq
kiim kietindigi problema tuğyzyp otyr. Nətijesinde, denedegi oñ zariadtyñ
artyqşylyğy əserinen işki ortany qyşqyldyq jağyna bağyttaidy.
Deneniñ işki ortasynda RЊ nebary 0,4-0,5 bolsa, dene qyzmetin auyr
özgeriske tüsiredi. Deneniñ işki Rњ ortasynyñ özgerui aldymen
fermentterdiñ belsendiligin özgertedi. Fermentter jasuşağa barğan
zattardy tolyq kölemde soñğy türine deiin ydyrata almai
qalatyndyqtan, deneden syrtqa şyqpai, qordalana beredi. Mysaly, aquyz
nesep qyşqylyna deiin ydyrap, ary qarai moçevina qūrai almaidy.
Kömirsu kömirtek totyğyna deiin ydyrap, onyñ soñğy türiniñ
kömirqyşqyl gazyn jasauğa əli jetpeidi. Nətijesinde denede nesep
qyşqyly, kömirtek totyğy jəne basqa zattar molaiyp, köptegen aurusyrqaular paida bolady. Mūndai aurulardy dərimen i̇emdeu paida bermeidi.
Jasuşalardyñ işki bioyrğağyn teñestiru üşin tömendegidei şaralardy
qoldanu jön:
1.Kündiz jūmys istep, tünde ūiyqtu. Uaqytynda jatyp, tañerteñ ūiana sala
jūmysqa kirisu. Ömir sürudiñ negizi – i̇eñbek. Sondyqtan azdap i̇eñbek i̇etip,
küş salu jasuşanyñ işki ydyrauyna dem berip qosymşa mümkindik
beredi.
2.Küni boiy jalpy zariadty tərtipke salyp üirengen jön. Ol üşin kündiz
köp jatpai, az jatu. Adam tik jürgen kezde denesinde energetika jaqsy
ainalady. Jatqanda bas-aiaqtyñ ornalasuy tipti bölek. Sondyqtan jatqan
kezde zariad ta basqaşa. Belgili bir jerdegi elektr quatynyñ körsetetin
şamasy ər türli. Sondai-aq aiaqtyñ tabany men bastyñ ornalasuy
özgergende de solai. İeger tik tūrğanda elektr ağymy jer betinen keletin
quattyñ ainaluyna mümkindik berse, köldeneñ jatqan kezde ol kedergi
keltiredi. Būl ağys tünde jatqanğa, kündiz tik jürgenge qolaily. Tañerteñ
jəne keşke zariadtardy teñestirip, bükil denege birqalypty taratu üşin
jañbyrlatqyştyñ astyna tūru paidaly. Sudyñ suyq boluy şart i̇emes.
Osylaişa «dərige jazylmaityn» tabiği, qarapaiym şaralar qoldanu
arqyly köptegen aurulardan aiyğuğa bolady.
Təulik işinde jer betinde qandai özgerister bolady? Kün şyğar
aldynda jer betinde jatqan aua suynady. Būdan būryn bulanğan ylğal
suğa ainala bastaidy. Bu tūmanğa ainalyp, tūman kişkentai tamşy bolyp,
jerge şyq tüsedi. Bu suğa ainalğan kezde ainala qorşağan keñistik öz
boiyna tartyp, siñirgen quatty şyğarady. Sonymen, tañ aldynda aua
auyrlanyp, tömendep şyq tüsedi. Osy uaqytqa şeiin jinaqtalğan quat
qorşağan keñistikke şyğarylady. Aua sonşalyqty suynyp ketpese de,
dymqyldanady. Salystyrmaly türde būl kezde tynyş, jelsiz tabiğat
tyna qalady.
Kün birtindep şyğyp, jer men qorşağan aua qabattaryn jylyta bastaidy.
Su buğa ainalady. Aua temperaturasy birtindep joğary köteriledi. Jer
betinde kün köterilip, tüs mezgiline taiağan saiyn aua massasy qyza tüsedi.
Jyly aua ūlğaiyp, qysymy artady. Sonymen, özine jaqyn ornalasqan
suyq aua qabattaryn qysyp şyğara bastaidy. Nətijesinde aua qozğalysqa
tüsip, tüsten keiin küşeiip, aua sapyrylysyp, jel paida bolady.
Kün batqannan keiin aua qabattary birtindep salqyndai bastaidy.
Jylylyq pen salqyndyq arasy teñese qoimasa da, auanyñ qozğalysy
baiaulaidy. Būl bastala salysymen, aua massasynyñ qozğalysy toqtaidy.
Tañerteñgi siiäqty, keşki tabiğatta tynyştyq baiqalady. Suyğan aua
tömen tüsedi, bu suğa ainalady. Sondyqtan keşke de dymqyl, suyq quat
şyğaratyndyğy seziledi.
Tün ortasynda öte qyzyq körinis paida bolady. Kün jer şarynyñ basqa
jağynda tūrğanda qarsy jağynda tek jinaqy hronal səulelenu jer
şaryn kesip öte alady. Ğaryş pen jerden aqpar əkeledi. Osy səule
qozğalmai, tynyş jatqan adam denesinde jinaqtalyp, qalyñdap qataiady.
Biz kündiz qozğalysta bolyp, jinalğan küş quatty şaşamyz, jūqartamyz.
Tünde jūmys isteitin adamdar būl səuleni tolyq ala almaidy, sondyqtan
keremet azap şegedi. Olardyñ denesi tez şarşap, qausaidy.
Qysqaşa pikirler: tañsəride aua salmağynyñ suynuy qozğalysqa türtki
bolady. Keş aldynda, künniñ 2-jartysynda, jylylyq əser i̇etedi.
Tañerteñge qarai aua temperaturasy salqyndap, tüske qarai joğary
köteriledi. Temperaturanyñ jylynuy nətijesinde auanyñ kölemi
keñeiedi. Keşke qarai jyly aua massasy suyq tünge qarai qozğalady.
Tünde suynyp, massasy tömendeidi. Sonymen, qozğalystyñ qaramaqaişylyğy ūdaiy almasyp tūrady. Tañerteñ jəne keşke oñnan solğa
qarai, tünde – joğarydan tömen qarai.
İeger belsendilik kündiz jyly jəne jaryq səuleniñ əserimen qozğalsa,
tünde suynğan jiyntyq səulemen qozğalyp, tirşilik əreketine türli əser
i̇etedi. Kündiz dene quatynyñ belsendiligi artyp, işken astyñ qūramyn
ydyratyp, siñiredi nemese küş quatyn asty siñiruge jūmsaidy. Būl –
katabolizm. Tünde kerisinşe jüredi. Denede i̇enjarlyq üstemdik i̇etip,
kündiz ydyrağandardy qalpyna keltirip, işip-jegen tağamdardy siñiredi –
anabolizm.
Bizdiñ denemiz qorşağan ortadan teri arqyly oqşaulanğan dep ūğamyz. Būl
tübirimen qate pikir. Ülkeitkişpen qarasaq, atom men molekula arasynda
ülken keñistik bar.
İeger tabiğatta qandai bir qozğalystan özgeris bolsa, būl bizdiñ denemizdiñ
keñistiginde de bolyp jatuy – tabiği qūbylys. Teriniñ tesikteri arqyly
aua ötedi, onyñ əserinen alğal şögedi. Qūrğau, suynu da teri arqyly
bolady. Bizdiñ terimiz bizdi syrtqy materiiänyñ ūryp-soğuynan da
qorğaidy. Tabiğatta bolyp jatatyn aua ağysynyñ almasuy, ystyq, suyq,
qūrğaq, ylğal t.s.s. bizdiñ denemizde de jüredi. Tabiğatta bolyp jatatyn
qūbylystar men özgerister adam denesinde uaqyt jağynan da dəl
qaitalanyp tūratyndyğyn i̇erte zamandağy Ündi i̇eliniñ aqylgöileri (Rişi)
de baiqağan.
Rişi təulikti üş kezeñge bölgen. Təuligine ərqaisysy 4 sağatpen i̇eki ret
qaitalaidy. Olar «qatañdyq, tynyştyq, ylğaldy» dep üş kezeñge
bölinedi: «kapha» būl şyq tüsetin tañerteñgi kün şyğar aldyndağy
uaqytqa səikes keledi. Jazğytūrymğy, küzgi kün men tün teñesetin būl
kezeñ 4 sağatqa teñ: tañğy sağat 6-dan 10-ğa deiingi aralyqty qamtidy. Būl
tirşilik əreketi «qatañdyq», «tynyştyq» kezeñine səikes keledi. Osy
kezde ūiansa, qatañdyqty sezinu küşi küni boiyna jalğasady. Osy uaqytta
asqazanda silekei belsendiligi artyp, işip-jegen tağamdy ydyratu jelimge
ūqsas massağa ainaldyru mümkindigin tuğyzady. Būl alğaşqy tağamdy
işip-jeuge qolaily uaqyt.
Kelesi kezeñ 10-nan 14 sağat arasy. Mūny küş-quattyñ küştirek əser
i̇etetin «pitta» kezeñi deimiz. Būl kezeñde jyludyñ əserimen bulanu,
qozğalys, jeñildik tūlaboidan ötip, asqorytu belsendiligi artady. Osy
küş-quattyñ əserimen as qorytu müşeleri küşeiedi. Quat bir jerge
şoğyrlanyp, jūmysqa kirisedi. Būl kezde adamnyñ asqa degen təbeti
i̇erekşe artady, işip-jegen tağam tolyğymen siñedi. Söitip, tüski astyñ
mol boluyn qalaidy. 14-18 sağat arasynyñ i̇erekşeligi aua qozğalysy
sapyrylysyp, jeñildenip, qozğalystardyñ küşeigen kezeñi. Būğan ūqsas
ürdis bizdiñ denemizde de bolady. Būl kezeñde qozğalysqa degen belsendilik
pen adamnyñ jūmysqa degen yntasy i̇eñ joğary dərejege köteriledi. Būl –
«vata» dep atalady.
Sondai-aq, Rişidiñ aituynşa, «Jel» işki denede i̇eki türli. «Jel»
belsendilikti syrtynan arttyratyndyğyn belgilegen. «Jalyndy
talaptanu» kezeñinde asqazan men ūltabarda as qorytu ürdisi aiaqtalyp,
ary qarai aşy işekte qozğalady. Mūnda asty siñiru sölderi men
tūnbalarğa bölinip, aşy işek arqyly ağzağa siñedi.
Ülken jəne kişi dəretke otyryp, işek pen quyqty bosatu. Jatyrdağy
ūryqtyñ özi kündizgige salystyrğanda keşke belsendi qozğalady.
Sonymen fizikalyq belsendilikti arttyratyn kezeñ bolğandyqtan būl
uaqytta dene şynyqtyru jattyğularyn jasauğa i̇eñ qolaily, deneni
tazartu, as qorytudyñ soñğy jetiligine mümkinşilik beredi.
Ary qarai kezeñder qaitalanady, deitūrğanmen dene müşelerine
körsetetin i̇erekşe əseri de bar. «Kapha» kezeñi 18-22 sağat aralyğy. Tağy
da ylğaldy aua salqyndai tüsedi. Tabiğat tynyştalyp, jaily keş
bastalady. Fiziologiiälyq deñgeiinde «Jeldiñ» qyzuly kezeñ ötip,
tejelui bastalady. Osy kezde bastyñ silekeilerinde «qanağattanu»
belsendiligi artady. Adam ötken künniñ uaqiğalarynyñ əserine tolyq
qanağattanğan. Dene qalpyna kelu barysyna bailanysty osy kezde i̇eki
birdei belsendilik körsetedi.
Birinşiden, belsendiligi i̇erekşe silekeidi jalğastyratyn barlyq
buyndardy özara bailanystyratyn qynaptarmen şektelip, buyndardyñ
özara jalğasatyn mindetin iske asyrady. Sondyqtan «Kapha» ūiqyğa
ketuge qolaily uaqyt. Būl kezde adam bosañsyp jaibaraqat ūiyqtaidy.
Söitip tünde jaqsy dem alady. 22 men 2 sağat arasynda energetikalyq
kezeñ – minus belgisimen «Pitta» bastalady.
Hronalnaia – künniñ tünge jiyntyqtalğan səulesi. Būl aqparat aluğa
qolaily uaqyt. Osy uaqytta körgen tüste aian beriledi. Mysaly,
Mendeleev kestesin tüsinde körip aşqan desedi. «Pittanyñ» bir kemşiligi,
öte tūrpaiy fiziologiiälyq deñgeide tüngi tirşilik ieleriniñ miynyñ
belsendiligi artyp, tamaqqa degen təbeti şauyp tamaqtanady. Bauyrdağy
jūğymdy zattardyñ transmutatsiiäsy jüredi. Astyñ özgergen türindegi
substraty – mikrodeneler önip, ösetin azyğy bar orta qordalanady.
Energiiäny öziniñ qyzmet i̇etui üşin dene aeroiondardan alady. Onyñ
qoiulyğy tünde köbeie tüsedi. Sondyqtan mida sergektik paida bolyp,
dene qozğalmai jatady. 2 sağattan 6 sağat arasynda – «Vata» qaitalanady.
Būl qozğalys salqyndyqtan bastau alady. Fiziologiiälyq deñgeide, i̇eger
adamda sergektik paida bolsa, onda būl i̇eñ auyr deneni şarşatyp,
tityqtatatyn uaqyt. Osy kezeñde köp jağdaida tüs köredi. Sondyqtan da
adamdar üşin ülken-kişi dəret aluğa şyğady. İeger osy kezdiñ bitken
uaqytynda tūryp tysqa şyqsa, küni boiy dene jeñil qozğalyp jüruge
jalyqpaidy. Sondyqtan tañğy 5-6 sağat arasynda tūruğa maşyqtan.
Akupunktur jüiesiniñ jolymen qozğalatyn quat (azat elektron)
ağzalardyñ belsendiligi jəne osynyñ barlyğynyñ təulik boiy jer betinde
bolatyn özgeristerimen bailanysty.
Təuliktiñ jaryq uaqyty, qytai halyq meditsinasy boiynşa ian kezeñimen
səikesedi. Qarañğy – in kezeñi delinedi. İan – i̇erkek kindiktiden bastau
alatyn belsendi quat. Būğan jiger, kün, quat közderi jatady. İn – əiel
kindiktiden bastau alatyn i̇enjar quat. Būğan qordalanu, ai, qan közderi
jatady. Təuliktiñ tañerteñnen tüske deiingi ala köleñkeli şağy «iannyñ
indegi» kezeñine səikes keledi. Keşki köz bailanatyn uaqyttan tün
ortasyna deiingi uaqytta «inniñ iandağy» kezeñine səikesip, təuliktiñ būl
uaqytynda qan jəne materialdyq özgeris közge tüsedi.
İaN DENE
Toq işek tamaq qaldyqtaryn syrtqa şyğarady. Mindetti belsendiligi 5-ten
7 sağatqa deiingi tañerteñgilik uaqyt. Osy kezde «Vata» kezeñiniñ əseri
bitip, «Kapha» kezeñi – tūnuşylyq pen pişinniñ qūrylu kezeñi bastalady.
Nətijesinde, toq işektegi tağam qaldyqtary tömendep, pişini qūryla
bastaidy. Qozğan uaqyty şyq tüsetin uaqytqa səikes keledi.
Asqazan qordalandyryp jinap, alğaşqy boiğa taratu mindetin
oryndaidy, belsendilik uaqyty 7-den 9 sağat arasy. Būl uaqyt
«Kaphanyñ» nağyz qyzğan kezi – qordalanyp auyrlağanyn i̇erte jinalğan
quatyn qaitaryp beruimen aiaqtalady. Budyñ suğa ainalğan kezinde quat
şyğaratynyn i̇eskersek, būryn onyñ sudan buğa ainalğan kezde şyğarğan
quat bolatyn. Naq osy kez 1 ret tamaqtanuğa nağyz tabiği uaqyt, öitkeni
asqazandağy söldiñ belsendiligi artady.
Aşy işek tamaqty amin qyşqylyna deiin ydyratady. Mindetti
belsendiligi 13 sağattan 15 sağatqa deiingi aralyq. Būl aralyqta tabiğatta
«Pitta» men «Vata» üstemdik i̇etedi. Alğaşqy kezeñ tağamdardy ydyratuğa
əbden qolaily. 0itkeni as qorytu barysy ağzanyñ işki jañğyryğyna
səikes dem beru men kün səulesin şaşudy qarqyndy paidalanady.
Qozğalys kezeñi, sapyrylysu «Vata» tağamnyñ qospasyn işek quysynda
odan əri aralastyryp, qozğalysyn belsendendire tüsedi, işektiñ işinde
ydyrağan zattardy aşy işektiñ qabyrğasy arqyly qanğa jetkizedi.
Quyq deneden tūz jəne aquyzdyñ almasu qaldyqtaryn syrtqa şyğarady.
Mindetti belsendiligi 15-ten 17 sağat aralyğynda. «Vata» osy kezeñde
ydyratu, şyryn tūnbalardy bölip şyğaru jəne denege kereksizderin
syrtqa quyp şyğaruğa mümkindik beredi. Quyqta jəne jūmyrtqanyñ
sarysynyñ ortasynda quat jiyntyğy qoiulanyp tūrady jəne dene
qaitadan paidalanady.
İN DENE
Büirek tirşiliktiñ alğaşqy quaty tūz ben su teñdigin qoldap, aquyz
almasudağy azot qaldyqtaryn syrtqa şyğaru mindetin atqarady. Mindetti
belsendiligi 17 men 19 sağat arasy. Būl uaqyt «Vata» jəne «Kapha»
kezeñderine bölinedi. «Vata» kezeñi aquyz denelerin ydyratuğa mümkindik
beredi de, deneden syrtqa şyğarady. «Kapha» kezeñi tūndyrğyş
qasietimen onyñ aldynda ğana ydyratylğan zattardy tūndyryp, qajetsiz
qaldyqtardy syrtqa şyğaryp, qorek zattardy qanğa jiberedi. Söitip,
büirek süzgisinen ötken sūiyqtyñ 100 litrinen 1 litri ğana nesepke
ainalady.
Jürek qaby (perikard) denede i̇erekşe mindet atqarady. Ol qan qūramynda
jüretin himiiälyq üderisti birqalypty saqtauğa əreket i̇etedi. Mindetti
belsendiligi 19 ben 21 sağat arasynda jüriledi. Onyñ i̇erekşe belgisi –
tūraqtylyğy.
Sonymen, künniñ jaryq mezgilinde deneniñ qyzmet belsendiligi artady.
Mysaly, asqorytu üderisi kündizgi uaqytta belsendirek. Qan qūramynyñ
himiiälyq əreketi özgeredi. Deneniñ işki ortasyndağy tūraqty şamanyñ
özi de özgerui mümkin. Mūndaidy boldyrmau üşin i̇erekşe tynyştyq qajet.
Tynyştyq mezgilinde qan men plazmanyñ aralyq jüiesi qalpyna keledi.
Mūny bərinen būryn keşke jasau oryndy. Būl mezgilde küni boiy işipjegen tağam qorytylyp, qanğa siñirilip, deneniñ jasuşalaryna
taratylady. Keşki tynyştyq osy mindetterdi tolyğymen oryndauğa i̇eñ
qolaily kezeñ bop tabylady.
Bauyr – i̇eñ basty zerthana jəne energetika ortalyğy. Mūnda qan men quat
üilestirilip, barlyq zat almasu türi jüredi. Qanğa tüsken qūnarly zattar
denege jat jəne bauyrdan ötip, öziniñ qūrylysyn özgertip, denemen
tuysyp ketedi. Bauyrdyñ mindetti belsendiligi tüngi 1-3 sağat arasy. Osy
kezeñde «Pitta» men «Vatanyñ» tüngi nūsqasy belsendilik körsetedi.
Olardyñ belsendiligin nemen tüsindiruge bolady? «Pittanyñ» tüngi
kezeñinde qaisysyn jeke ydyratpai özine siñiru üşin jiyntyq quat
tasqyny keledi. «Vata» kezeñinde bauyrdyñ jūmys isteui üşin i̇eski qyzyl
qan tüiirşikterin ydyratyp, öt jasau qajet. Jaña jasalğan öt siltiligi
RЊ. Qorytyndysynda bauyrdyñ jūmys kezeñinde deneniñ ortasynda RЊ
küştirek qozğalyp, siltilik jağyna auysuynan basqa kez kelgen uaqytpen
salystyrğanda tömendeidi. Osylaişa biz būl mindet tabiğat yrğağymen
tamaşa üilesimdi dep bilemiz.
0kpe – deneniñ işki ortasynda ottegi men kömirqyşqyl gazynyñ
araqatysyn qoldau mindetin atqarady. Biraq qytai meditsinasy boiynşa
ökpe quatyn qordalandyryp jinauşy jəne barlyq müşelerge taratyp
üilestiruşi bolyp sanalady. Būl ürdis qalai jüredi? Tünde atmosferada
aeroiondar öte mol şoğyrlanatyn körinedi. Ərbir aeroionda energiiänyñ
köp qory bolady, ol ony kündiz künnen alady. Biraq, kündiz energiiä
qozğalysty keñeitu üşin jūmys isteidi. İendi tünde salqyndai bastağanda
su men auanyñ bölinu şekarasynda ol su buynyñ mollekulalary mañyna
şoğyrlanady. 0kpe arqyly tüsip, aeroiondar öz zariadyn denege jiberedi.
«Syğu», «sypyru» barlyğy özinen şyğaruymen birge tūratyn jer
jasaidy. Būl tiimdilik bükil denege ülestirilgen. Būğan tağy denede
aralastyruşy qozğalysyn qozdyruşy «Vata» mümkindik beredi.
Jerdi aidyñ ainalyp şyğu uaqytynyñ tabiğat pen adamnyñ denesine
oqtyn-oqtyn küşti bailanysy bar i̇ekendigi baqylap zertteumen
anyqtalğan. Būğan tañ qaludyñ qajeti joq.
Ai salmaq tüsetin tartu kindiginde 29,5 təulikte jerdi bir ainalyp
şyğady. Künniñ massasynan aidyñ massasy 27 million i̇ese az bola tūra,
onyñ i̇esesine jerge künmen salystyrğanda 374 i̇ese jaqyn tūratyndyqtan,
jerge künnen de küşti əser i̇etedi.
Jer betindegi barlyq tirşilik ielerine Ai men Jerdiñ əseri nemen
üilestiriledi
12-suret.
Jer betine Kün men Aidyñ yqpaly:
a) Aidyñ Jerge jəne onyñ su qabatyna yqpaly;. b) Ai men Kün tasqyny:
Ai men Künniñ ortasyndağy Jerdiñ beti i̇eki jaqqa birdei sozylady. v)
Kün men Aidyñ yqpaly Jer betiniñ jan-jağyna birdei əser i̇etedi;. g) Ai
men Künniñ Jer betine bir bağytqa qarai əser i̇etetin jalpy tasqyny.
Birinşi əseri. Aidyñ jerge əseri tartylys küşine bailanysty. Ai Jerdi
24 sağat 50 minutte tolyq bir ainalyp şyğady. Aidyñ Jerdi tartu
küşinen Jer betiniñ pişini özgeredi. Aidyñ bağytyna qarai tiginen 50 sm
köldeneñinen 5 sm Jer beti sozylady. Būl tartylystan su qabatynyñ
köbirek özgerui tabiği nərse. Ol asyp, tasyp qaituymen közge tüsedi.
Nətijesinde aralasqan tolqyndardy i̇eseptemegende, təulik boiy şamamen
2 ülken, 2 kişkene tolqyn biiktikterde, aralyq uaqyttarynda birdei almakezek asyptasyp tartylady. Sonymen, mūhittardyñ jağasynda sudyñ
tasyğany siiäqty ərbir 12 sağat 25 minut saiyn sudyñ tolqyny qaitady,
deñgeii tömendeidi. Būl tartylys küşi atmosferanyñ bet alysyna əser
i̇etedi. Tabiği körinis kezeginde aua raiynyñ köptegen qūbylystaryna
əkelip soğady. Asyptasu, qaitu əserin Aidyñ tartylys küşin bizdiñ
denemizdiñ sūiyq ortasy bastan keşiredi. Būl əsirese adamnyñ qan
ainalymynda, onyñ üilestiruinde körinedi.
İeski qytai meditsinasynda aitady i̇eken: 12 müşe özine saima-sai
energetikalyq joldarmen bailanysady. Təuligine belsendi tasu 2 sağattyq
tolqyndardy bastan keşiredi. Būl dene tamyrynyñ soğyp tūrğan kezinde
jəne qarama-qarsy qaitu kezinde müşe az da bolsa qanmen suarylady.
Leningrad ğalymy V.S.Borhsenius atom iadrosynyñ qatty tabiğaty
turaly boljam jasağan. Būl ğylymi boljamdy frantsuz ğalymy Kervaran
da qoldağan. İekinşi əseri Jerge tağy da Aidyñ tartylys küşiniñ əserimen
bilinse, mehanikalyq əseri basqaşalau. Söitip, Jer betinde paida bolğan
barlyq zattardy kristall dep i̇esepteuimiz qajet. Aidyñ tartylys küşiniñ
əserimen Jer betinde tolqyndar paida bolyp, Aidyñ bağytyna qarai jer
betin 50 sm sozady. Sondyqtan qatty şarbaqtardyñ da hal-ahualyna əser
i̇etetindigi tabiği, öitkeni Jer betindegi zattardyñ barlyğy qatty zattan
jasalğan. Nətijesinde qatty zattar şarbaqtarda sozylyp şiryğady,
elektr jəne magnit örisimen özara kömektesip əreket jasalady. Kezeginde
Jer atmosferasynyñ magnittik qasietine əser i̇etedi. Magnit örisiniñ
özgerui biohimiiälyq özgeristerdiñ jüruin jyldamdatatyny bizge belgili.
İendi Aidyñ elektromagnittik jəne tartylys küşiniñ i̇eki birdei yqpaly
bir-birine körsetilgen əserinen ne şyğatynyn köremiz.
Mikroelementtermen qanyqqan sūiyq kristall ortada elektrmagnittik
əseri i̇erekşe körinis tapqan. Sonymen, jasuşanyñ syrtyndağy
sūiyqtarmen qan belsendilik körsetip, kezeginde deneniñ osy böliginde
fermentterdiñ biologiiälyq belsendiligi artady. Qytai meditsinasynyñ
añğaruyn i̇eskersek: Ai adamnyñ 12 müşesiniñ 2 sağattyq yrğağynyñ
jüieli belsendiligin basqaruşy bolyp sanalady. Sonda ğana adam
denesiniñ belsendiligi təuligine 2 sağat qana artatyny tüsinikti bolady. Al
i̇endi qarsy fazalarda qanşama uaqyt i̇enjar jatady deseñizşi. Adam
denesiniñ təulik yrğaq belsendiligi jer betinde jürip jatqan özgeristerdiñ
əserimen bolady dep senimmen aita alamyz. Ony deneniñ mindetterimen
jəne syrtqy qimylymen üilestiredi. Al Ai öz kezeginde jūmys istep
tūrğan ağzalar nərli zattarmen, elektrmagnittik quatpen qamtamasyz i̇etip,
deneniñ biologiiälyq belsendiligin arttyrady jəne ony atqaru barysynda
küş qosady. Ūly tabiğat ğajaby adam denesinde osylaişa paidağa
asyrylady.
Bioyrğaqqa qatysy bar keşki tamaqtanudy mysalğa alyp körelik. Gerbert
Şeltonnyñ aquyz tağamdaryn keşke jeu jöninde ūsynysy da bar. Dene
keşke demalatyndyqtan, işip-jegen tağamdaryn tolyq ydyratyp siñiredi
dep dəleldeidi. Sonymen birge, aiurvedisterdiñ ūsynysy tağy bar. Olar
keşki tamaqty kün batudan būryn işip-jep bolu kerek deidi. Būl i̇ekeuin
tolyqtyru üşin Tsigun şeberleriniñ tañerteñgi tamaq bərinen de köp
bolsyn deui artyğyraq ūsynys dep i̇eseptep, əbden i̇egjei-tegjeili
tanystyruymyz dūrys.
G.Malahovtyñ qūrastyrğan kestesi boiynşa tabiğattyñ yrğağyn, adam
müşesiniñ belsendiligin körsetetin aiurveda mezgilin zerttep körelik:
qağida boiynşa jūmys küni 17-18 sağatta aiaqtalady. Keşki tamaqtanu 1920 sağat arasynda bastalady.
1.Denedegi siltilik orta aquyz siiäqty öte ystyqpen öñdelgen kürdeli zatty
ydyratuğa mümkindik bermeidi.
2.Būl kezde denede şamamen tynyştyq qalpyna keltiru kezegi, energiiädan
qor jinau kezeñi bastalady.
3.Ai yrğağyna səikes osy uaqytta büirek i̇erekşe belsendi, asqazanda
energetikalyq qaitu kezeñi. Sondyqtan aquyzdy tolyq ydyratu turaly
söz i̇etudiñ özi artyq.
Ailyq jəne aptalyq bioyrğaq. Kün jan-jağyna bağyttap «kün
plazmasy» dep atalatyn zariadtalğan tasqyndy bölşekterin nemese «kün
jelin» şaşady. Kün plazmasy özine magnit örisin tartady.
Qorytyndysynda planetaaralyq magnit maidanyn aşady. Künnen keletin
maidan qūrylys alañy bolatyndyqtan, teris zariadtalğan kişkentai
bölşekter onyñ əserimen künge qarai jyljidy. Al oñ zariadtysy
kerisinşe.
Künnen ūşyp şyqqan kişkentai bölşekter «kün jeliniñ» jyldamdyğy
men tyğyzdyğyna bailanysty jüieli türde özgeredi. 0itkeni kün öziniñ
kindigin 27 künde bir ainalady. Olai bolsa, planetaaralyq magnit örisiniñ
ərtürli alañdaryn 7 künde basyp ötedi. Būl magnit maidany birese oñ,
birese teris zariadtalğan sektorlar arqyly 7 kün saiyn ūşyrasyp
otyrady. Mūnyñ barlyğy jerdiñ magnit örisine əser i̇etedi, sondyqtan aua
raiy özgerip otyrady.
Adamnyñ denesindegi RЊ ortada qyşqyldyqtan siltilikke özgeretinin i̇eske
salamyz. Deneniñ belsendiligi qyşqyl ortağa, i̇enjarlyğy siltilik ortağa
bailanysty. Syrtqy magnit maidanynyñ özgerui dene molekulalaryn
belgili bağytqa salyp jiberedi. Būl mindettilik hal küiinde közge tüsedi.
Sonymen, adam dene belsendiligi artatyn fazada 7 kün boiy bolady. Būğan
qyşqyl orta jəne künnen (ian kezeñ) plazmanyñ ağyp kelui qolaily
jağdai tuğyzady. 7 kün jabyrqağan küide jüru kezinde siltilik orta basym
bolyp, kün plazmasynyñ kelui azaiady (in kezeñ). Is jüzinde
planetaaralyq magnit örisiniñ özgerui kelesi əñgimede seziletin bolady.
Bir apta sizdiñ köñil-küiiñiz benen oiörisiñiz köteriñki bolatyndyqtan, 2428 sağat astan bas tartyp «aşyğudy» jeñil sezinesiz. Kelesi aptada
kerisinşe tamaqtan bas tartyp, köñil-küiiñiz tömen, dene i̇eñbegine
«tistenip» köñilsiz jüresiz. Mūny aidyñ tuuynan bastap kün saiyn
kündelik jürgizip, öziñdi-öziñ zerttep tany. (Ai tuğan alğaşqy küni
körinbeidi, jiñişke oraq körinse i̇ekisi, al üş jañasy anyq körinedi. Ai
saiyn 30-31 kün i̇emes, 28 dep i̇esepte. Aidyñ tolğan küni 14-i.)
Öziñniñ belsendi, i̇enjar aptalyğyñdy iriktep, tañdap alu üşin, köñilküiiñniñ auytquyna dene i̇eñbegi men oi-örisiñniñ belsendiligine zer salyp
baqyla. 1-2 ai kün saiyn kündelik jazyp, dene i̇eñbegiñdi baqyla, ol öziñe
qalai əser i̇etti, köñilküiiñniñ auytquy (dene i̇eñbegin jasağyñ keldi me,
əlde
«tistenip» jürip, öziñdi-öziñ zorlap jasadyñ ba). Ary qarai osy
körsetkişterge saraptama jasasañ, qai kezde, qaşan, qai künderi özgerip
tūrğanyña senetin bolasyñ. Qai künderi i̇erekşe belsendi i̇ekeniñdi,
planetaaralyq magnit maidanyn «Uiatqa» qaldyrmai kömektesetin
künderiñdi bilip alasyñ.
Ai saiynğy bioyrğaq. Bizdiñ künparaq boiynşa ai 3031 künnen tūrady.
Būl tabiğatta oqtyn-oqtyn bolyp ötetin özgeristerge i̇eşqandai səikes
kelmeidi. Onyñ ornyna tuuymen sanalatyn ai 29,5 kün belgili uaqyttyñ
işinde bolyp ötetin jerdegi tsikl özgeristerimen bailanysty. Tuuymen
sanalatyn aidyñ künine səikes teñizder men mūhittarda sudyñ
quattylyğy artyp, qaityp jatady. Aua raiynyñ bet alysy özgerip,
kezeginde aua raiynyñ qūbylys saldary baiqalady; Ai jerdiñ magnit
örisi qūbylysynan ötip, magnit örisin özgertedi. Kün səulesiniñ Ai
betindegi beinesi de oqtyn-oqtyn özgeredi. Osy barlyq özgerister
ösimdikter men januarlardyñ, adamdardyñ denesine əser i̇etedi.
Auylşaruaşylyq daqyldary, jəndikterdiñ ösip-önu uaqyty (əsirese,
teñizdegi) adamnyñ ai saiynğy ovuliatsiiäsy men Aidyñ ainalysy
şaraptyñ aşu qarqyny tikelei bailanysty.
Osy zamanğy ğylym Aidyñ adamğa əser i̇etetinin dəleldep otyr. Aidyñ
tartylys küşi əserimen jerdiñ sūiyq, qatty qabatynda jaña aidyñ tuğan
jəne tolğan künderi auanyñ jəne magnit örisi fizikalyq küşti özgeriske
tüsedi. Osynyñ saldarynan tipti kişkentai özgerister adamnyñ denesine
küşti əser i̇etedi. Biraq şūğyl özgeris paida bolsa, adamnyñ müşeleri
aldyn ala bosañsidy, las tastandy zattarmen lastanğan denede ərtürli
aurulardyñ paida boluyna əkelip soğady. Mysaly, atmosferanyñ qysymy
kenet özgerui qan jasau qyzmetiniñ tūraqtylyğyn būzyp, qan qysymynyñ
köbeiüine əkelip soğady. Jürek qan tamyrlarynyñ i̇eski dertin qozğaidy.
Aua ylğaldyğynyñ özgeruine mi öte sezimtal keledi. Söitip, onyñ
belsendiligine kerisinşe jauap qaitarady. Midyñ bioelektr
belsendiliginiñ magnit örisiniñ özgeruine əser i̇etui köbirek bilinedi. Osydan
köp adamdardyñ ruhani densaulyğy özgeriske tüsedi.
Amerikandyq psihiatr ğalym Leonard Dj. Ravits aqylesinen aiyrylğan
nauqastardyñ miy men keudesinen elektrmagnittiñ şamasyn ölşep körgen.
Aidyñ jetisine səikes kün ötken saiyn būl aiyrma özgerip otyrğan
aurudyñ örşui de özgerip otyrğan. Ravits būl qūbylysty bylaişa
tüsindirgen: «Ai adamnyñ bet alysyn tikelei anyqtai almaidy. Biraq
ğaryştyñ elektrmagnit küşiniñ araqatynasyn özgertui üşqalaq minezdi
adamdar arasynda apat
körinisin qozdyruy mümkin» deidi. Bir qarağanda, osy zamanğy ğylym Ai
turaly, onyñ adam denesine əseriniñ bərin bilip tūrğan siiäqty. Biraq
būrynğy zamanğy i̇eski derekterge köñil audarsaq, köptegen ūsynystarda ai
jetiligin qalai paidalanu jöninde tūiyqqa tirelesiñ. Olar nege
negizdegen? Ne dese de osyndai ūsynystardy basqamen salystyruğa i̇eşbir
bolmaidy. Tibet meditsinasy aldyn ala i̇emdeudi, basqa da, jalpy
densaulyqty nyğaitudy tuğan aidyñ alğaşqy küninen bastaudy ūsynady.
«Aurudy qara niet jauyz ruhtyñ» miğa qan qūiylu, sal bolyp qalu,
miokard infarkti, aqyl-i̇esten tanu, epilepsiiä (talyp jyğylu) körsetilgen
t.b. aurular tuuymen sanaityn aidyñ 4, 8, 11, 15, 22, 29-y künderi paida
bolady. Qytai halyq meditsinasy aidyñ tuuymen bir jañasynda bir
qaryp 2-si küni 2 ret... Osylaişa tuğan aidyñ ortasynda 14 qaryp bitiredi.
Soñynda tolqyn qalai ösip kelse, solai azaiady. Qytaida jəne ündi i̇elinde
osy künge deiin tuuymen i̇esepteletin aidyñ küntizbesin negizge alyp ömir
sürudi zañ boiynşa azamattyq retinde talap i̇etetin körinedi (bizde de solai
i̇etse dūrys bolar i̇edi. U.J.).
Ğalymdar aidyñ biologiiälyq retpen ainalu məni təuliktik küntizbesinen
kem i̇emes deidi. Ezoterikalyq astrologiiä «aidyñ tsikli ony aşatyn kilt,
al Aidyñ fazasy sol kiltti tanuğa baratyn alğaşqy baspaldaq» – deidi.
Aidyñ tsiklimen əreket i̇etuimiz dūrys pa degendi siz benen bizge derbes
rettep aluğa tura keledi, aidyñ fazasy ezoterizm nemen qorytylady? Būl
məseleni qarap körudi kelesi kezekte bastaimyz. Tuuymen sanalatyn Ai
turaly tüsinik berseñiz: aidyñ jeti kündigi degen ne? Onyñ jerge qandai
əseri bar? İendi osyny taldap körelik.
Kün öziniñ qozğalysynda Aiğa birşama jaqyndaidy jəne alystaidy.
Ğaryş keñistiginde Aidyñ bir orynğa qaita ainalyp keluine 29,5 təulik
ketedi. Ol «Sinonikalyq» dep atalady («jaqyndau» degen söz). Mine, būl
29,5 kün Aidyñ tsikli. Al «jūldyz» aiy degen tağy bar. Ol 27,3 künge teñ.
Osy künder aralyğynda Ai jerdi tolyq bir ret ainalyp şyğady.
Sondyqtan Aidyñ Jerdi ainalğan uaqyty men Aidyñ öz kindigin ainalu
kezeñi tura keledi. Ai jerge ərqaşan da bir ğana jağymen ainalady.
Aidyñ bizge qarağan jağynyñ qozğalysyna bailanysty Künnen
jaryqtanuy da ərtürli. Oñ jaq jartysy kün saiyn ülkeiedi (Ai tuğanda
oraq tərizdi). Əli de tolyğymen ülkeiip, döñgelektenip tolyq
jarqyrağanşa ülkeie beredi de, jarqyrap bitisimen, ary qarai
jaryqtanğan beti kişireie bastaidy. İendi əbden körinbei ketkenşe, sol
jaq jartysy jarqyrap tūrady. Aidyñ jaryqtanuynyñ özgeruin jetiligi
körsetedi. Mūnyñ özi 7,4 təulikke teñ. Söitip Aidyn tört jetiligi dep
ataimyz.
İendi Aidyñ jetiliginde ərtürli jağdaida jerdiñ su qabatyna əserin biluge
tyrysamyz.
1-jetiligi. Bas, bet, mi, joğarğy jaq köz, tamaq, moiyn, i̇evstahitütigi,
moiyn omyrtqa, iyq, qol (şyntaqqa deiin, ökpe jüike jüiesi
2-jetiligi. Keude, iş, şyntaq buyny, jürek, öt qaby, keude böliginiñ
omyrtqalary, işki quys, asqazan, aşy jəne toq işek.

13-suret.
Adamnyñ dene müşeleriniñ belsendiligi artatyn aidyñ jetilikteri.
3-jetiligi. Büirek, büirek jəne bel aumağy, jynys bezderi, quyq asty
bezderi, quyq, köten işek, qūiryq, ortan jilik, qūiymşaq omyrtqalary
4-jetiligi. Tize, barlyq süiek jüiesi, teri jəne asqorytu jüiesi. Qyzyl
asyq, aiaqtyñ süiekteri, köru, taban, dene sūiyqtary, işek-qaryn
qozğalysy.
I.Ai jañasy – jer, kün, ai bir syzyqta jatady. Onda Ai Kün men Jerde
tūrğan baqylauşylar arasynda (kün ◉, ai Œ, jer O). Al Kün jerdiñ arğy
betin jaryqtandyrady. Jəne osy kezde Ai bizge körinbeidi. Qazaq osy
kündi öliara deidi (U.J.). Dəl osy kün Ai jañasy. Jermen salystyrğanda
Kün men Ai bir jağynda jatady. Söitip, olardyñ tartylys küşi
jinalyp, bir bağytta əser i̇etedi. Dəl osy kezde jerde küşti tasu, qaitu
baiqalady. Auyrtpalyqtyñ küşi özgerui tasu men qaitudyñ nətijesinde
bastaluy Jerdiñ qatty denesindegi negizgi özgeristiñ 20 %-yn qūraidy. Ai
men Künniñ tartylys küşi sebepşi bolyp bir bağytta əser i̇etedi.
Jaña aidyñ nüktesinde i̇eñ joğarğy tasu men qaituğa üirenip, qozğalys
tynyştalyp, keri qaitu bağytymen kezegin almastyryp, qaita ainaluyna
yqpal i̇etetinimen tolyqtyramyz.
II.Birinşi jetilik. Ai mümkindiginşe şyğysqa qarai jyljuyn
jalğastyrady (sağat tiliniñ ainaluyna qarsy), qaitadan közge körine
bastaidy – jaña tuğan Ai (oraq tərizdes) bolyp körinedi. Batys – oñ jağy
jaryqtanyp ülkeie bastaidy. Əzirşe 7,4 təulikte tura jartysy
jaryqtanbaidy – būl birinşi jetilik.
Osy jetilik kezinde Jerdiñ su qabatynda tömendegidei özgeris bolady.
Aidyñ osy fazasynyñ soñynda planetanyñ künge qatysy 90 % ornyn
ielenedi. Onyñ tartylys küşiniñ əseri i̇eñ azy, Aidyñ ösui Künniñ
kemuimen tura keledi. Al Aidağy kemu, kerisinşe, Künniñ ösuimen səikes
keledi. Söitip, osy jetilikte i̇eñ ülken ösu men kemu əseri tolyq
tynyştyqqa qarai auysady.
III.Birinşi törttik Aidyñ oñ jaq jartysyna jaryq tolyq tüsken kez Kün
men Aidyñ i̇eşbir tartylys küşi baiqalmaidy. Būl de i̇erekşe nükte. Osy
az ğana tynyş aralyq uaqyt işinde bağyt basqa keñeiü jağyna qarai
özgeredi.
IV.İekinşi jetilik, Ai birinşi törttik nükteden keiin de qozğalyp Künnen
birte-birte alystai beredi. Aidyñ jaryqtanğan beti kün saiyn ülkeiedi.
Soñynda Aidyñ Künge qatysy 180° oryn alady. Al jerdegi
baqylauşylardyñ arasynda Aidyñ Künge qarağan beti tolyq
jaryqtanady. Tolğan Ai bastalady. Birinşi törttikten bastalyp, tolğan
Aiğa deiin 7,4 təulik ötedi. Al jaña Ai köringennen bastap 14,8 būl i̇ekinşi
jetilik. Būl jetilikte Kün men Aidyñ qorytyndylauşy tartylys küşi
əzirge tolğan Ai bitpei-aq jerdiñ su qabatyn bölip jiberedi. Sonymen,
birinşi törttik nükteden keiin osy fazada ajyrasyp, keñeiüge qarai bağyt
alady.
V.Tolğan ai kezinde Kün men Aidyñ aralyğyndağy jerde su qabaty i̇eñ
joğarğy şegine deiin ajyratylady. Ai jağynan öziniñ ösui Kün jağynan
özinşe ösedi. Al osy i̇eki ösu tolqynnyñ arasynda kemu baiqalady. söitip
tolğan Ai i̇erekşe nükte i̇eñ şegine jetken kemu jəne su betiniñ ösu
ürdisinen keiin keri ürdis jüredi.
VI.Üşinşi jetilik. Künnen Ai i̇eñ şegine jetken ūzaqqa ketkennen keiin
qaitadan oğan jaqyndaidy.
Tolyq jaryqtalğan Aidyñ jarty şary qaitadan sol jağynda teñ
jartysy qalğanşa kişireie bastaidy. Būl üşinşi faza. Tuuynan bastap
sanaityn Aida 14,8-inen 22,1 təuligine deiin sozylady. Osy fazada Aidyñ
Künge qatysy 180°-dan 90°-ğa deiin auysady.
Kün men Aidyñ tartylys küşiniñ auysu protsesi kezinde jerdiñ su qabatyn
biriktiredi. 0su azaia bastap, joiylady. Söitip, būl jetilikte keñeiüden,
qysylyp syğyluğa deiin barady.
VII.Üşinşi törttik birinşi törttikte qalai bolsa, mūnda da solai. Aidyñ
sol jaq jartysy tolyq jaryqtanğan, tartylys küşiniñ əseri joq. Būl
i̇erekşe nükte azğana aralyq tynyştyqtan soñ qysu qozğalystyñ basqa
türine auysady.
VIII.Törtinşi jetilik Jer men Künniñ ortasyn ielengenşe Ai Künge
birte-birte jaqyndai beredi. Būl Aidyñ bir jañasyna deiin nemese 22,1inen 29,5 təuligine deiin sozylady. Syrtynan qarağanda Aidyñ orağy
joğalyp, körinbei ketetin kez. Būl soñğy törttik jetilik. Osy jetilikte Ai
Künge 90 %-dyq ara qatynasta tūryp, nölge deiin jetedi. Osy qozğalys
kezinde tartylys küşi birtebirte, bir-birine kömektesip qabattasa
bastaidy. 0zara qarym-qatynasy küşeiip, Jerdiñ su qabatyn bir bağytta
tartady, sonymen jaña Ai i̇eñ ülken tasu men qaitudy qūraidy. Söitip,
osy jetilikte belgili bir maqsatta jinalyp özara küşeiip qozğalys
tynyştyqtan i̇eñ joğarğy belsendilikke jetedi.
İendi aidağy jetiliktiñ əseri i̇erekşe bolatyn nükteniñ adam denesiniñ
sūiyqtary men energiiä qozğalysyna əserin zerttep köreiik. Ol üşin i̇eski
zaman terminologiiäsy ian, indi paidalanamyz. Osy köñil audararlyq
məseleni zerttep köruden būryn birneşe tüsinikteme berelik.
1.«İandy» Jerdiñ «İndi» Aidyñ jəne Künniñ tartylys küşi dep
belgileiik.
2.Tūraqty orny: İan – işki, İn – syrtqy.
3.Bağyty: İn – joğary, İan – tömen.
4.Negizgi oiy: İn – keñeiü, İan – qysu.
5.Salmağy: İn – jeñil, İan – auyr.
6.Adam denesinde İan – joğarydan tömendeidi, İn – tömennen
joğarylaidy.
Ai men Künniñ tartylys küşi jer betinde tūrğan adamğa əser i̇etui kelesi
beineleude.
1.Aidyñ jañasynda Ai men Künniñ tartylys küşi qūrastyrğan deneniñ
sūiyq ortasy basqa tartylyp jetedi. Jerdiñ tartylysy i̇endi adamdy
sondai tarta bermeidi. Sebebi qarama-qaişy tūrğan jağynda Kün men Jer
əser i̇etedi. Qorytyndysynda adam 20 % «jeñildeidi». Tolğan ai, birinşi
i̇erekşe nükte mūnda «ian» i̇eñ joğarğy şeginde qarama-qaişylyq tudyrady.
0itkeni i̇endi keñeiüşi, joğarylauşy ürdister qarama-qaişy qysuşy,
tömen qarai bağyt alumen almasady. Mūndai şūğyl būrylys denege
joğary köteriñki talap qūiady.
2.Birinşi jetilikte Kün men Aidyñ birlesken tartylys küşi azaiady, özara
tolyq beitaraptanuğa deiin barady. Söitip, sūiyq ortada syrtqy
tartylys küşiniñ əser i̇etuinen – «İnniñ» əseri bosañsidy. Onyñ ornyna
«İannyñ» – jer əseri küşeiedi. Būl əser sūiyqtar bastan tömen qūldyrap,
denege birkelki taratyludan körinedi. Sondyqtan syrtqy tartylys küş –
İn – əser i̇etuin toqtatady, Jerdiñ – İan – tartylysy adamdy küştirek
tartady. Onyñ salmağy artuynan körinedi. Aidyñ birinşi jetiliginde –
būl İannyñ ösui («ūly İan») adam denesiniñ birte-birte belsendiligi
artuynan körinedi.
3.Birinşi törttik nüktede İannyñ şyğuy adam denesiniñ joğarğy
belsendiliginen körinedi. Syrtta özara əseri joq, özara joiylğan Jer
jūmyrtqa siiäqty sopaq türinen qaitadan döñgelek qalpyna keledi.
Adamnyñ salmağy osy sətte i̇eñ ülken – qysylğan. Būl ötpeli nüktede İan
i̇eñ joğarğy şeginde İn ūianady. İnniñ küşi qarqyn alyp, İn
materiiälar arasyndağy özara əseri men Künniñ əreketi bastalyp, deneniñ
keñeiüine əser i̇etedi. Osy qozğalystardyñ özara qarama-qarsylyğy denege
stress tüsiredi.
4.İekinşi fazada Kün men Aiğa deiingi syrtqy materiiälar arasyndağy
özara əser birte-birte ülkeiüinen baiqalady. İn – ösedi, al, İan Jer
gravitatsiiäsy tartylady, tolğan Ai syrtqy İnniñ – jerge əreketi i̇eñ zor,
sonymen birge Ai men Kün özara qarama-qarsy i̇eki bölikke bölinedi. Ondai
özgeris adam denesinde beleñ alğandyqtan, jalpy ağys i̇eki bölingendikten,
ol – əlsireidi.
İnniñ yqpalyna tüsken deneniñ sūiyq ortasy men quaty işten syrtqa
qarai bağyt alady. Dene keñeiedi. Sondyqtan barlyğy işten syrtqa
şyğady. Būl deneni tazartuğa i̇eñ qolaily kez. Quattyñ ağysyn şeşip
jibermeu üşin dene belsendiligin şyn məninde qysqartu kerek.
5.Tolğan Ai Kün men Aidyñ jerge qarsy i̇eñ zor əreketinen körinedi. Jer
kerilip keñeigen. Adamnyñ denesinde küş quat işten syrtqa i̇emin-i̇erkin
ağyl-tegil tögiledi. Sondai-aq sūiyq ortada deneniñ syrtqy qabatyna öte
jaqyn. İeñ zor İn osy uaqytta İanğa qarama-qarsylyğyn tuğyzady. Osy
nüktede keñdikten qiylysqa qarai būrylys tartystan şūğyl özgeris
bolady. Ol öte kürdeli stress.
6.Strestik şūğyl özgeristen keiin – İan basymdylyq i̇etip, keñeiüden
qysyluğa qarai bet alady. İendi syrttan sūiyq ortanyñ energiiäsy deneniñ
keñeigen küiin şoğyrlandyruğa əser i̇etip, deneniñ tereñine tüsedi. Ortağa
qarai tartqyş küş, qysatyn qozğalys – İan özgeris belsendiliginiñ belgisi.
Söitip, üşinşi jetilikte müşeniñ İan barysynda jəne onymen
bailanysty barlyq oryndardyñ belsendiligi artady. Adamda küş paida
bolyp, ol belsendi türde qozğalğysy keledi, dene şynyqtyrumen
şūğyldanyp, jalpy özin auyr qyzmetke salğysy keledi. Būl bir deneniñ
ülken qimyl jasauğa i̇eñ təuir kezeñ. Osy kezeñ «kişkene İan» sondyqtan
i̇erte bölingen, bosañsyğan sūiyq ağysy jəne energiiäny qosyp biriktiruge
ūmtylady. Osy jetilikte jynystyq qatynas belsendiligi artatyndyğy
anyqtalğan. Tuğan aidyñ alğaşqy jetiligi nemese 14 kün işinde analyq
bezde jūmyrtqa paida bolyp, öz jolymen
jatyrğa kelip, ösip jetiledi.Osy jetilikte bala bitui tolyq jüzege asady.
7.Üşinşi törttik İandyq deneniñ i̇eñ zor qysu nüktesi nemese materiiälar
arasyndağy özara əseriniñ küş quaty. Aldyñğy i̇erekşe nüktedegidei işki
būrylystyñ qysuynan ūlğaiu tuyndaidy. Būl kündi aidyñ birindegidei,
«işki boran» birinşi törttiktegi tolğan aidai tynyştyqpen ötkizui tiis.
Būl künderi astan bas tartu, denege salmaq salatyn i̇eñbekterden aulaq
bolğan jön. Mysaly, işki stress qysyludan ūlğaiuğa jasalğan būrylysstress kezinde monşağa baruğa dene tözbeui mümkin. (Monşada otyryp ölip
qalypty deitin əñgimeler şyğu sebebi osy. U.J.)
8.Aidyñ törtinşi jetiligi İn energiiäsynyñ qaita ūlğaiuy Kün men
Aidyñ bir bağyttağy birikken əreketiniñ ülkeiüi. Adamnyñ işki
müşelerindegi sūiyqtardyñ ağysy basqa qarai ūmtylady, dene salmağy
azaiady, al basta keñeiedi. Būl barlyq İn ürdistiñ ağysyna qolaily
bolyp, İn müşeleriniñ belsendiligin arttyrady. Sondyqtan būl
jetilikte ülken tasqyn baiqalady, tartylys küşi bir bağytta əser i̇etedi.
Qytai terminologiiäsy boiynşa būl
«Ūly İn» dep atalady. Syrttai qarağanda, isingen deneden sūiyqtar men
tastandylardyñ (şlak) ağuy saldarynan i̇enjarlyq baiqalady. Basqaşa
aitqanda, būl kezeñ deneniñ tabiği tazaruy – əielderdiñ ailyq belgisiniñ,
tabiğattağy barlyq tirşilik tsikliniñ aiaqtaluy bolmaq. Fizikter üşin
D.İ.Mendeleevtiñ elementter kestesi qandai bolsa, deneni tabiği tazartu
aidyñ retpen ainaluyna səikestenedi. Nege? Tazartudy qaşan jasaudyñ
qajet i̇ekendigin osy tsiklde tolyq jaiyp salady. Osyğan deiin bizge ne
belgisiz bolyp kelgenin logikalyq oilap i̇eseptep şyğaruymyzğa bolady.
İeñ negizgisi biz i̇endi osy aidyñ retpen ainaluyn paidalana otyryp,
bioyrğaq turaly bilmeitin avtorlarmen ərtürli basqa jüieniñ nūsqauymen
keñesinsiz-aq jəne denemizdi tabiğat küşimen tazartu bağdarlamasyn
derbes özimiz-aq jasai alamyz. Adamğa qajettisi jüie i̇emes, bilim. «Jüie
de», tūrmystyq jağdai da özgeredi. Būryn özin maqtap minezdeme
beretinder, i̇endi kerisinşe nətije bere almaidy. Sondyqtan naqty,
salmaqty şyn bilimmen qarulan jəne paidalana bil. Sonda ğana
materialdyq jetistik densaulyqqa özi keledi. Ūly əlem keñistiginde öz
ornyñdy ielene alasyñ.
Aidyñ ainalymyna orai sauyqtyru şaralaryn taratyp üilestiru.
Adam denesinde materiiälar arasyndağy özara küştiñ qalai əser i̇etetinin
tüsinu üşin qarapaiym bola tūra, öte qajetti nərseni biluimiz kerek. Kün,
Jer, ai jəne basqa planetalar syrtynda öziniñ qatty qabyrşağy bar
materiiälardyñ özara əseriniñ arqasynda özine tartady. 0ziniñ ainalasyna
zattardy jinaidy, ūstap tūrady. Osy turaly oilasaq: bizdiñ denemiz
mañaiymyzda nemen toqtap tūr? Tartylys küşteri negizi deneni
qalyptastyrady. Oğan ülgimen belgilengen ömir süru uaqyt, tūraqty küi
keşu, kezeñine mümkindik beredi. Materiiälardyñ özara əseri deneni şetten
tys qysyp jibermeu üşin bizdiñ denemizde quattyñ basqa türi –
elektrmagnit bar.
Jasuşalardyñ işindegi ūsaq zattardyñ (mitsel) birbirimen jabysyp
qaludan saqtaityn, kletkalardyñ işindegi sudy ūstap tūruğa, sondai-aq
deneniñ ərbir jasuşalaryna deiin öziniñ menşikti zariady bar, söitip bükil
denemiz jalpy, zariadtalğan – bizdiñ küş-quatymyz osy zariadtarğa da
bailanysty. Körip otyrğandai, denedegi bir küş – İan (gravitatsiiä qysatyn
auyr), i̇ekinşisi teñ salmaqty – İn (elektrmagnit – keñeitetin, jeñil).
Adamnyñ kindik mañaiy – dene qūrylysy qalypty bolğanda salmaq
tüsetin jeri. Adamnyñ salmaq tüsetin jeri Aidyñ arasyndağy bari
tsentrge ūqsas (əserimen) ünemi joğary tömen ainalady t.s.s qozğalysta
bolady. Ai jerdiñ bari tsentrinen ötip bara jatqanda jer betinde ərtürli
qūbylystar tolqyp, ary qarai sol siiäqty deneniñ salmaq tüsetin
ortalyğy da sūiyq zattarda auysyp, quat belsendiligin arttyrady, ne
jabyrqauşylyq tuady. Osyndai az ğana tüsiniktemeden keiin denede
syrttyñ yqpalymen bolyp ötetin örleu men qūldyrau, qysu men keñeiü
adamnyñ köñil-küiine jəne densaulyğyna qalai da əser i̇etetindigin taldap
körelik. Birinşi jetilik jalpy i̇eskertu: Ai jañasynyñ alğaşqy künnen
bastap adamnyñ denesinde qysu quatynyñ ortalyğy jəne dene sūiyqtary
töbeden bastap tabanğa deiin keñ kölemde sapyrylysyp aralasady. Būl
türegelip tūrğan adamğa Kün men Aidyñ birikken gravitatsiiä əserin
tasytyp, qaitarady. Adam aidyñ tün jağynda jatqanda tasu bolady.
Sebebi adam tünde jatady, energiiä men sūiyqtyq tek tabanğa
şoğyrlanudan göri bükil denege birkelki taraidy. Sondyqtan birigip tömen
tüskennen göri adamnyñ basyna şyğuyna əldeqaida ülken jağdai
jasaidy. Būl tağy da tünde jūmys isteuge qarsy tüngi belsendiliktiñ
azaiuyna bailanysty. Sondyqtan qysudyñ qaituynan denede su azaiady,
dəl osy kezde adam tez şarşaidy. Sonymen Aidyñ 1-jetiliginde, əsirese
onyñ alğaşqy üş küninde bas, bet, mi, üstiñgi jaq jəne közdiñ; i̇ekinşi üş
küninde – tamaq, moiyn, qūlaq pen jūtqynşaqtyñ arasyn qosatyn
İevstahie tütigi, moiyn omyrtqa, soñğy üşinşi küni – iyq, qol, şyntaqqa
deiin jeti sezim jüiesiniñ belsendiligi artady.
İeger osy atalğan müşelerdiñ birinde jasyryn, bilinbei jürgen auru
bolsa, osy künderi qaitalauy mümkin. Osylaişa alğaşqy üş künde köru
kemistigi, bas auru, ūiqynyñ qaşuy, gipofiz qyzmetiniñ būzyluy, midyñ
qabynuy, aqyl-i̇esten tanu, şaştyñ tüsui, tamaqtyñ işki beziniñ küşti
iriñdeui (tonzolit), faringit, tabannyñ, aiaqtyñ, közdiñ aurulary,
əielderdiñ ailyq belgisiniñ özgerui, soñğy üşinşi küni – ökpeniñ isinui,
iyq, qol, şyntaq qUiañy, bronhit, demikpe, zerteñ (pnevmoniiä), anevrizma
asqynu sebebi negizinde dene tastandy qoqystarğa tolyp, «keñeiü protsessi»
jüredi. Qan ainalymynyñ köbeiüi qantamyrynyñ jiyryluyna, irkilip
qan jürmeuine, tağy sol siiäqtylarğa əkelip soğady.
Jalpy, ūsynystarğa bailanysty biz i̇eki türli keñes beremiz. Birinşisi, būl
jetide kez kelgen sauyqtyru tsiklin öliara ötisimen bastau kerek. Sonymen,
siz alğaşqy tirşilik aiynyñ tsikline keldiñiz, sonyñ energiiäsynyñ
arqasynda öz deneñizdiñ qyzmetin nyğaityp, köñiliñiz jai bolady. Aidyñ
osy jetiligi denege köpjasar nüktesin – «Moksa-po-zu-san-li» qyzdyru
arqyly i̇edəuir qolaily jağdai jasaidy. Ony bylai oryndaidy.
1-küni – jaña aidyñ birinen keiin (öliara) bir ret 5-10 sekund qyzdyrady.
2-küni – i̇eki ret qyzdyrady.
3-küni – üş ret qyzdyrady. Söitip 8-künge deiin kün saiyn bir qyzdyru
qosyp otyrady. Soñğy i̇emşaradan keiin üzilis jasap, kelesi Aidyñ osy
ainalymynda qaita bastaidy.
İeger adam densaulyğyna ziiän keltiretin jaman ədetterden, mysaly, keş
tamaqtanudan qūtylğysy kelse, aidyñ tsikline səikestendiru qajet.
Aidyñ törtinşi fazasynda öziñniñ közdegen oiyñdy iske asyruğa, jaman
ədetterden qūtyluğa ūmtyl, teris ömir saltyn özgert. Jaña Ai tuysymen
öz josparlaryñdy iske asyruğa kiris.
0ziñ jasağan bağdarlama boiynşa ziiäly, köñildi, batyl türde qimylda.
Sonymen, jaña ai bastalysymen bağdarlamañdy iske asyra basta. Keşke
tek qainatqan şöptiñ mañyzyn iş, tüski tamaq ornyna nemese tañerteñ
azdap artyq tamaqtan. Ai körine bastağannan bastap būrynğy ömir saltyna
i̇eligu bastalady. İeñ joğarğy añsau ai tolğan küni bolady. Mūnyñ
barlyğyna tözimdilik körsetu, i̇eski ədetti talqandap, jaña ədetti baiandy
i̇etip, fiziologiiälyq qaita qūru qajet. İeski ədettiñ küşi kelesi jaña aiğa
deiin ğana əser i̇etedi degendi i̇este saqta. Aiaqtalğan aida maqsatqa jetu
üşin zorlanu tömendeidi, kelesi Ai ainalymynda siz jañaşa ömir süre
bastaisyz. İeşqandai qiynşylyq körmeisiz Sebebi fiziologiiälyq qaita
qūru iske asty jəne basqaşa jūmys isteidi.
Aidyñ birinşi jetisine naqtyly ūsynys:
1.Denege salmaq. Būl besine deiin birte-birte ūlğaityluğa tiis, al 5-6 jəne
7-sinde birtalai auyr jūmysqa tüsu dūrys.
2.Fizioterapevtik i̇emşara: būl jetilikte qysu keledi. Qozğalys tömen
bağyttalğan denege kömek körsetu kerek. Qozğaludyñ mūndai türi
toqtamsyz keledi, joğary örleitin üdemeli keñeiüdi i̇erterek toqtatu kerek.
Ol üşin i̇eñ qolailysy auyspaly su i̇emşarasy: jyly jañbyrlatqyş
astynda bir minut, suyq jañbyrlatqyştan sudy kenet tögip jiberip,
astynda 5-10 sekund tūru. Suyq deneni qysyp, barlyq protsesti işke qarai
bağyttaidy.
3.Tamaqtanu. Būl kezeñde deneni qysu mümkindigin tuğyzatyn İan
tamaqtaryn molyraq işip-jeu qajet, ol törtinşi künnen bastap, işekten
şyqqan qysymdy boldyrmau, deneni jiyrylyp, bürisip qaludan
saqtandyru üşin «zariadtalğan» tağamdardy mol jeu kerek. Zariadtalğan
degenimiz qūramynda elektr zariady bar tağamdar, ystyqpen öñdelmegen,
sūiyq, salqyn boluy kerek. Mysaly: alma, qyzylşa, səbizdiñ jaña syğyp
alynğan şyryny t.s.s.
4.Tazartu şaralary: əsirese soñğy kezderinde, terini tazartu,
mikroelementtermen baiytu qajet. Ol üşin jyly su qūiylğan nauağa
otyru, i̇ekinşi türinde şöptiñ tūnbasy nemese qainatyp bulanğannan qalğan
nesep boluy tiis. Sūiyqtar teriden kedergisiz ötip, deneniñ tereñine ötedi.
Üşinşi jetide bas terisine nesep jağyp, şaştyñ ösuine mümkindik
jasauğa da bolady, i̇ekinşi üştikte «arystan keipine» kelip, bet pen mūryn
quysyndağy (gaimorovaia) jinalğan silekeilerdi, tañdai bezderin
(jelbezegin) neseppen şaiqap şaiu; soñğy üştikte jyly suy bar nauağa
otyryp, keudeni, arqany jünnen toqylğan materialğa nesep ne tūzdy su
siñirip, ystyq şüberekpen orañyz.
5.Şöp jinau. Aidyñ būl fazasynda əsirese 6-7-si künderi tamyrly
jemisterdi qazyp alu (kartop, səbiz) t.s.s. Būlardyñ tamyrynda energiiä
jəne mikroelementter köp jinalady. İerekşe nūsqau. Būl aidyñ 4-ine
bailanysty. Būl dene üşin auyr kün. Osy künge deiin işki ağys qarsylasu,
qaita qūru kezinde istelgen ülken qyzuly jūmystan keiin deneniñ
şarşağany közge tüsti. Būl kün dem alyp, Allağa syiynu küni.
Aidyñ i̇ekinşi fazasy jaña tuğan Aidyñ 8-i küni syrtqy tartylystyñ
əseri nətijesinde syrtqy gravitatsiiä energiiäsynyñ ortalyğy keude
quysynda jatady. Sonymen, aidyñ i̇ekinşi jetiliginde, əsirese alğaşqy
üştiginde qūrsaq üsti, keude, iş, şyntaq; i̇ekinşi üştikte – jürek, öt,
omyrtqanyñ keude böliminde; soñğy üşinşi küni – qūrsaq quysynda,
asqorytuğa bailanysty müşelerdiñ; asqazan, aşy toq işektiñ belsendiligi
artady. İeger deneniñ osy bölşekterinde jasyryn bilinbei jürgen dert
bolsa şielinisedi. Birinşi üştikte – asqazan qyzmeti, su şemen, asqorytu
būzylady, semiru (ūiqy bezimen bailanysty), ūşqalaq jüris-tūrys, qan
ainalymynyñ būzyluy bastalady.
İekinşi üştikte – arqa, jürek auruy, qan ainalymynyñ būzyluy, soñğy
üşinşi küni – işki astar quysynyñ isigi (tüimeşik), işek jūmysynyñ
būzyluy, soqyr işek, iş ötu – mūnyñ barlyğy sūiyqtardy deneniñ özine
sai özgertuge qabiletsizdigin körsetedi.
Jalpy ūsynys: osy jetilikte adam denesinde «keñeiüūlğaiu» jüretindikten
sūiyqtar men energiiä ağysy işten syrtqa qarai jürui deneniñ tazaruyna
zor mümkindik beredi. Quatyn az şyğyndaidy jəne köp qan ketedi.
Sondyqtan osy kezde i̇eñbekti neğūrlym ortaşadan da jeñildetip, 7,4 təulik
ötkizuge mümkindik beru kerek. İeger ol aiaqtalyp qalsa, barlyq is əreketti
üşinşi jetilikke, onyñ soñyna josparlau tipti jaqsy, söitip tazartu
şarasyna nazaryñdy i̇erekşe audaryñyz.
Naqtyly ūsynystar. Aidyñ i̇ekinşi jetiliginde:
1.Dene küşine auyrtpalyq. Tolğan aida (14-inde) ortadan bastap azaituğa
qarai beiimdegu qajet.
2.Fizioterapevtik şara. Osy jetiliktiñ basynda isti deneniñ keñeiüine
jeñil jəne tezirek jərdemdesuden bastağan jön. Ol üşin de jyly jəne
ystyq su nauasyna otyru: jyly su dene bitimi «semiz», al ystyq su «jel
qūzdy» aryq adamdar üşin buğa otyru toğyzy men ony küni tamaşa əser
i̇etedi. Ystyq, suyq sudy almastyryp qūiyp, juynudy ortaşa jasañyñ,
onyñ ornyna tolğan aidyñ aldyn da bosañsytyp i̇enjarlyqqa aparatyn
şeginen asqan keñeiüden saqtanu üşin «söñdirudi» qoldanyp baiqaudy
küşeitu kerek.
3.Korektenu: jetiliktiñ basynda keñeituşi qysudan keñeitu protsesin
jyldamdatu üşin İn tamağymen qorektenu, al aidyñ onynan keiin İn
tağamyn İan tamağyna auystyru: botqa, bulağan kököniske ösimdik maiyn
azdap qosu. Tolyq adamdardyñ tağamy qūrğaq bolğany jön. Sūiyqty, sudy
öte az paidalanuy qajet. Al jel qūzdy aryq adamdar botqa, jeñil bulağan
kökönis bidaidy köktetip jeui kerek. Būl olardyñ denesine i̇eñ qolaily
uaqyt.
4.Tazartu şaralary: osy jetilik tazartu i̇emşaralaryn jürgizuge i̇eñ
qolaily jağdai tuğyzady – sūiyqtardyñ ağysymen birge qoldyqtardy
syrtqa şyğuğa tyrysady. Sonymen, i̇ekinşi üştiginde öt qaby jəne bauyr
belsendi bolatyndyqtan, barlyq şara dene müşelerin tazartudy osy
kezeñge ūştastyrğan jön. Sonda ğana joğary dərejede paidasy tiedi.
Tazartuğa qūrama qosyndylar az paidalansa, azapsyz, jeñil ötedi.
Sonymen, bauyrdy tazartu üşin i̇eñ bir qolaily fiziologiiälyq kezeñ de
osy uaqyt. Deneden teri arqyly qoldyqtardy şyğaru üşin monşağa tüsip,
terleu, būlauğa tüsu de öte paidaly. Şangh Prakşalan ədisimen osy kezde
işek-qaryn jolyn tamaşa tazartuğa bolady. Əsirese tazarğan soñ bauyr,
ūiqy beziniñ belsendiligin arttyru mümkindigi tuady. Osy kezde soñğy
üşinşi küni işekti sumen şaisa tek işek i̇emes, işki astar quysyndağy
barlyq kereksiz as qaldyqtaryn syrtqa şyğarady.
Osy jetiliktiñ toğyzy küni jürgizilgen toq işekti şaiu qaldyqtardyn
tazartyp qoimai, tipti būzylğan i̇eñ nəzik jasuşalarğa deiin şyğarady.
«Ekadaş» künderiniñ biri – aidyñ 11 jañasy ai tsiklderiniñ işindegi i̇eñ bir
quatty kün – osy kün tek tazartuğa arnalğandai. Būl küni aşyğu jeñil
ötedi jəne osy küni aşyqsa, üş kün aşyqqanmen birdei. Aidyñ 11-i küni
«i̇eki tütik» dep atalady. Osy arqyly deneden qaldyqtardy şyğarady.
Şangh Prakşalan işekti sumen şaiu öte qolaily kün. Osy küni semiz
adamdar jai aşyğyp ğana qoimai, «qūrğaq» aşyqsa, tipti oñdy. Su işu
tūrmaq, terige de tigizbeitin kün. İeski zamannyñ traktatymen kelissek, osy
kezde işken su denege ziiän əkeledi i̇eken (su ornyna u işumen birdei U.J.),
sondyqtan 11-i küni jalpy su işpegen jön.
İeger aşyğudy qaşan bastap, qaşan aiaqtau dūrys desek, bərinen təuiri
i̇ekinşi jetiligi. (8-inen 11-i) būdan asqan təuir jetilik joq. İekinşi
jetiliginde ülgirmeseñ 4 – jetiligi de jarap jatyr.
Birinşi, üşinşi jetiliginde tek terleu, jyly, ystyq suğa, buğa otyryp,
sumen şaiu siiäqty jūmsartu daiyndyğy jasalady. Kez kelgen qysu
jetiliginde i̇eki-üş ret diñkeñdi qūrtyp, zoryqqanşa apta boiy aşyğyp-aq
tabiği tazarğanyñ artyq.
5.Dərilik şöp jinau. Şöptiñ jerden joğarğy böligin jinau öte qolaily
jetilik, keñeiü əserimen tömennen joğary jüretin energetika syrtqa
köptegen mikroelementter əkeledi. Sonsyn şöpti Ai körinip tūrğan kezde
jinau artyğyraq.
İerekşe ūsynys. Segizi küni denede işki energetikalyq būrylys jüredi.
Būl stress küni – energetikanyñ barlyq deñgeiinde transmutatsiiä jüretin
kün. 13-i küni kanaldarmen energetika ağysy küşeiedi. Mūny da tazartuğa
paidalanyp, qara energiiäny özine siñirip alatyn terek, kökterekke (boz
tal) süienip, qūşaqtap tūru da paidaly. Aidyñ tolğan 14-i energiiä fontan
siiäqty atylyp, adamdy qarsy jynystyğa qarai tartyp, aldau, arbau i̇eñ
joğarğy şegine jetedi. Biraq kez kelgen jynys qatynasynan bas tartu
qajet. Sebebi, jynystyq qatynas kezinde energiiä bölinui öte joğary
bolatyndyqtan, qaityp qalpyna keluge köp uaqyt ketedi. Osy künniñ tağy
bir i̇erekşeligi qysudan keñeiüge ketetin energiiädan, keñeiü rejiminen
qysuğa dağdydağydai qosuğa əldeqaida köp energiiä jūmsalady. Jynys
qatynasynan adam nege şeqteledi desek, tartylys quaty ortalyğy jynys
müşesiniñ mañaiynda jatady. Al jynystyq qūmardan şyğu sətinde keñ
aşylğan i̇esik arqyly öte köp energiiä şyğady. Osy küni əsirese əieldiñ
süiispenşiligi qanağattandyrylady.
Aidyñ üşinşi jetiligine jalpy nūsqau: Ai tolğannan keiin syrtqy
tartylys küşi İnniñ yqpaly bəseñdeidi. Törtinşi, üşinşide i̇erekşe
nüktede nölge barmaidy. Osy jetilikte adam denesinde keñeiüden qysuğa
deiin ötumen sipattalady. Adam denesinde tartylys küşi ortalyğy qalai
aralasatynyn baqylasaq, onymen birge basqa müşelerdiñ de belsendiligi
artady.
Osy jetiliktiñ birinşi üştiginde büirek, bel tūsy, i̇ekinşi üştikte –
jynys bezderi, quyq asty bezi, quyq, tik işek, soñğy üştikte – qūiryq,
ortan jilik, qūiymşaq omyrtqalarynyñ belsendiligi artady. İeger osy
aitylğan jerlerde jasyryn jatqan dert bolsa, odan əri asqynyp,
būzylady. Birinşi üştikte büirektiñ qyzmeti būzylu, uremiiä, qalqan bezi
auru, iriñdeu, bas auru, jynystyq qatynastyñ būrmalanuy (attas
jynystylardyñ özara qatynasy) baiqalady. İekinşi üştikte – bala tuu
müşeleriniñ, quyqtyñ qabynuy, jaryq su i̇enek, əielderdiñ ailyq
belgileri retiniñ būzylu, tamaq auruy seziledi. Soñğy üşinşi küni jambas
quysynyñ mañynda auru jəne jaraqattanu, otyru sezimi nevrologiiäsy, sal
bolu, bulyğu seziledi. Būl auru tizbeginen köringendei, olar negizinde
qaldyqtardyñ su men energiiäny deneniñ ūlpalady arqyly ötkizu
qasietinen airylğandyğyna bailanysty. Negizgi sebebi bilingen soñ
olardy sauyqtyru men qalpyna keltiru maqsatynda osy jerlerge
neğūrlym oidağydai yqpal jasauğa bolady. Mysaly: sary su jinalyp,
isiñgen jerlerdi nesep siñirgen jyly materialmen orap qoiu. Nesep –
tabiği diuretik jinalğan sary sudy tez şyğaryp qalpyna keltiruge
mümkindik beredi. Bir şeñberden aspaityn jergilikti şara beldi qyzdyru
kompresi osy mañaidyñ ğana sauyğuyna mümkindik beredi. Qūm, tas būlau
da solai.
Jalpy nūsqau. Osy jetiliktiñ negizi mūnda qysu jüredi, ian ūlğaiady, İn
kişireiedi. Al alğaşynan bastap tezirek qysu būrylysyn jasau üşin
qarapaiym i̇emşara qoldanyñyzdar: denege su qūiu, tamaqta – ian, osy
fazanyñ soñynda i̇eñ joğary dərejede qysu boldyrmau üşin tepeteñdikti
tağammen saqtau dūrys. Osy kezeñde adam auyr dene jūmysyna tözedi.
Dene şynyqtyru jattyğuynyñ küş jūmsalatyn türimen
şūğyldanatyndar üşin būl öte qolaisyz kez – dene qatyp qalady. İeger
buynyñyz būrynğydai i̇emes, ikemsiz bola qalsa, būl uaqytşa qūbylys,
oğan bolsa renjimeu kerek. Deneñiz iilip, sozylyp ikemdi tūrğanda iog
jattyğularyn jasağanşa, ol qaşan ian kezeñinde ikemdiligin biraz
joğaltyp alatyndyğyna qarsy öte qysyp jiberudiñ aldyn alu üşin jasau
qajet. Nağyz iog barlyğyn tek tabiği tsiklge səikestiredi. Kerisinşe
bolğanda, jattyğudy qyzyğa oryndap jürip onyñ paidasyn da köre tūra,
bir kezde jaraqat t.b. birdemege ūrynyp qaluğa da bolady. Mysaly,
töbesimen tik tūratyndar aidyñ jetiligine üilestirilmegendikten, köziniñ
qantamyry üzilip ketetin de kezi bolady. Moiyn omyrtqasynyñ
zaqymdanuy da ğajap i̇emes, jalpy densaulyqty būzyp alu qaupi bar.
Syrtqy gormondyq əserdiñ işki sanalyqqa küş saluyn tereñdetpeu
maqsatymen, aidyñ bir jetilikten i̇ekinşi jetiligine jattyğu keşenin
özgertip otyru öte qajet.
Naqtyly ūsynys: Aidyñ üşinşi jetiliginde:
1.Auyr dene jūmysy: üşinşi törttiñ aldynda keledi, mysaly, auyr
atletizmde auyr jəne i̇eñ ülken jattyğu jürgiziledi. Jattyğudy küşeite
tüsuge kölemin arttyru arqyly qol jetedi dep senemiz. Sizdiñ ünemi
jattyğa bergiñiz keledi.
2.Fizioterapiiälyq şara: būl da şamamen birinşi jetiliktegi siiäqty. İan
men İn arasyndağy tepe-teñdikti saqtap, soñynda qysymğa kedergi
keltirip, qysu rejimine keltiru üşin denege kömektesuimiz kerek. Būl
əsirese qartañ adamdarğa bailanysty, isinip kölkildep körinui denesiniñ
qataiğandyğyna bailanysty. Airylğanyñyzdy qaitaru üşin sizge köp
jūmys isteuge tura keledi. İeger mūny istemeseñiz uaqytpen birge barlyğy
tereñdei beredi.
3.Tamaqtanu nūsqauy birinşi jetiliktegidei. Sondyqtan İan müşelerdiñ –
asqazan, işek, asqorytu barysy az jaqsarady. Jeñil aspen de tamaqtanuğa
bolady, biraq köp jeuge bolmaidy.
Akademik Bolatov ağzalardy jañartu üşin quattandyratyn tağamdardy,
mysaly, mai şabaq (seledka) terige jağyp siñirgende büirek, jürekti
qalpyna keltiru üşin, aidyñ üşinşi jetiliginde jasau dūrys. Ol osy
kezde belsendi türde deneniñ sauyqtyru əserin küşeite alady. Osy
maqsatqa Aidyñ birinşi jəne üşinşi jetiligi öte qolaily. Basqa jetilik
te osylai oryndalyp paidasyn bere almaidy.
Nesep aralastyrylğan nauadağy su, vivaton t.b. deneni jasartuğa, qorğanu
amaldary köp jetilikaralyq künderi tağy da sondai ötu nüktelerine
səikeskende ortaşa tamaqtanu qajet.
4.Tazartu şaralaryn da birinşi jetiliktegidei.
5.Dərilik şöp jinau: 1-jetilikte jazylğanyndai bola tūra, keptiru
jöninde biraz əñgimeleuge tura keledi. Şöpti köp uaqyt saqtau maqsatynda
dəl osy kezde keptiru qajet. Aidyñ İan jetiliginde mikroelementteri men
basqa da paidaly zattary taq bir özdiginen konservilenetindei. Tasty
ūsatatyn şöpterdi aldyñğy ötken i̇ekinşi jetiliginde sol tabiği keñeiü kezi
jəne dene sūiylu kezinde deneniñ jetilik hal küiine səikestendire
paidalanudy nūsqaidy. Osylai jasaudyñ paidasy öte joğary. Tastardy
ūsatyp şyğarğanda, sondai-aq barlyq joly bosañsyp, keñeietindikten,
şielenisude bolmaidy. Al İan kezeñinde joly tyğyndalyp, jiyrylyp,
ərtürli şielenisuge tap bolady. Osyndai özgeşelikterdi özderiñniñ
paidalaryña qarai şeşu dūrys.
İerekşe nūsqau. Būl tuğan aidyñ 17-sine bailanysty. Osy küni əieldermen
jynystyq qatynas jasauğa i̇erler üşin jaqsy kün. Sonymen, əielder
denesinde quat qaitadan qūrylyp, i̇erlerdiñ quaty artyp, kütpegen jerden
onyñ öziniñ qabiletin jaña deñgeige şyğaruy mümkin. (Aidyñ 21-i ūryp-
soğu jattyğuyna öte qolaily kün.)
Təuliktiñ 22-si – i̇erekşe küni denede energetikalyq transmutatsiiä
būrylysy jüriledi. Energiiä būrylysyn i̇eşbir şielenissiz jürgizu üşin,
būl küni baisaldy, tynyş şyğaryp salğan jön.
Aidyñ törtinşi jetiligi. Jalpy i̇eskertu. Əseri özine tən, aidyñ 22təuliginen soñ jaña keñeiü kezeñi bastalady. Sonymen, syrtqy İn əser
i̇etip, Ai men Künniñ gravitatsiiä küşiniñ özara yqpal bir-birine qabattasyp,
energiiä jəne sūiyqtar joğary örlep, basqa şyğady. Söitip, Ai təuliktiñ
jaryq kezinde jerdiñ qarama-qarsy jağyna da deneniñ tartylys quatymen
birge sūiyq orta keri qozğalys jasap, aiaqtyñ tabanyna jəne deneniñ osy
böligine jağdai tuğyzady. Sonymen, aidyñ törtinşi fazasynda onyñ
birinşi üştiginde deneniñ myna bölikteri belsendilik jasaidy: tizeden
bastap jalpy süiek jüiesi, teri, asqorytu jüiesi; i̇ekinşi üştikte – aiaqtyñ
qyzyl asyğy, qoldyñ bilezigi, aiaq süiekteri, köz; soñğy üştikte – taban,
dene sūiyqtary, asqazan, işekterdiñ jiyryluy. Osy jetilikte şielinisu
bylaişa körinedi. Birinşi üştikte – buyndardy «mailap» tūratyn
sūiyqtardyñ jetispeui, buyn qūzdama, asqorytudyñ būzyluy, teride
börtpeler paida bolu, teñge qotyr; i̇ekinşi üştikte – qan ainalymynyñ
būzyluy, əsirese, ūrşyqtan tömen aiaq tamyrlarynyñ keñeiüi (varikoz),
sūiyq köbeiü (qysqa merzimge i̇esinen tanu) siiäqty belgiler paida bolady.
Soñğy üştikte – aiaqta qan ainalymynyñ jetispeui, su şemen, tabannyñ
tartyluy, aqylestiñ aurulary baiqalady.
Densaulyqtyñ būzyluy tiziminen körip otyrğanymyzdai deneniñ joğarğy,
tömengi bölikteri azap şegedi. Aiaqtyñ tabanyna sūiyqtyñ köp
qūiyluynan toqyrau paida bolyp, sūiyqtar joğalğandyqtan,
qantamyrynyñ ūlğaiyp, miğa qan jetispegendikten, adam az merzimge i̇esten
tanady. Aiaqtan qannyñ qaituy, qantamyrlardyñ jiyryluyna əkelip
soğady, qozğalys şekteledi. Buyn qūzama körinisi, sūiyqtardyñ küşeigen
tasqyny bastan aiaqqa deiin deneni şaiyp şyğady, barlyq qaldyqtardy
syrtqa qarai küştep tartatyny sonşalyq, tazartuğa teri de qatysyp,
börtpe, basqa da qalyptan auytquşylyqtar kezdesedi.
Jalpy ūsynys osy jetiliktiñ özine təndigine bailanysty. Sonymen, osy
uaqytta sauyqtyru, jattyğu siiäqty barlyq isti jetilik bitu isimen birge
aiaqtau kerek. Tūzdardyñ şoğyrlanuynan (aiaq basqyzbaityn) taban men
ökşede paida bolatyn tepkiden aiyğyp, aiaqty sauyqtyru uaqytynan
aiyrylyp qalmau kerek. Nesepti bulandyrğannan qalğan neseppen alma
kezek kompress qoiyp, denede siltilikti molaitatyn şyryn işip, tabanğa
küni boiy ərtürli şöp töseu nətijeli bolmaq. Būl şoğyrlanğan tūzdardyñ
tez taraluyna jərdemdesedi. Sonymen qatar, aşyğu, işekti ərtürli şaiu
siiäqty i̇emşaralar qoldanylatyndyqtan, osy jetilikte deneniñ tazaruyna
mümkindik mol. Sondyqtan aidyñ orağyna ynta qoiyp baqylau qajet. Ol
kökjiekten kete salyp, üş-bes sağattan keiin Şankh Prakşalandy
oryndau, tazartu klizmasyn jasau kerek.
Bir bağytta özara əserlesetin Ai, Kün, Jerdiñ küşeigen tartylysynan
būryn oryndau sətsiz bolyp kelse de, osy küni Şankh Prakşalandy
oryndau jeñil, janğa jaily keledi. Basta sūiyqtardyñ qaituynan azap
şekken adam osy kezde iogtardyñ kerisinşe audaryp jasaityn jattyğudy
(asandy) «soqa», «qaiyñ», «jartylai qaiyñ», «basymen tik tūru» siiäqty
özge türlerin de oryndau abzal. Naqtyly ūsynys.
1.Denege salmaq salu «quat i̇esikterdiñ» syrtqa aşylğandyğymen jəne
quattan aiyrylyp qalu qaupimen sanasa otyryp, jaña ai tuar aldynda
denege tüsetin salmaqty jeñildetip, azaitu kerek. Köbirek jürip, az
otyryp qannyñ aiaqta irkilip qaluynan saqtanu iogtardyñ aiaq pen qoldy
kökke köterip, japondardyñ altyn balyq bolyp aiaq-qoldy selkildetip,
silkileitin jattyğularyn köbirek jasau qajet.
2.Fizioterapevtik i̇emşaralar. Jetiliktiñ basynda İn qysu küşi tasyp,
azaitu əseriniñ saldarynan qan ainalymynyñ toqtap qaluynyñ aldyn ala
ornyn toltyryp, tüzetip qysudan keñeiüge ötetin kezeñde denege
jərdemdesu qajet. Mysaly, aiaqqa qan köp qūiyludan joldasyñyz talyp
qaldy delik. Osy kezde qan ağymyn qalpyna keltiru üşin aiağyn suyq suğa
malu, əri qarai jatqyzyp, iyğyn qymtap, qannyñ joğary bağytpen
örleuine mümkindik jasau kerek. Salqyn su qūiudy bylaişa retteu.
Alğaşynda sudyñ ağysyn tabanğa jiberu, əri qarai jilinşik, tize, sanğa,
kindikten tömen, odan örletip, birte-birte basyna deiin qūiu. Osyndai
birizdilik qandy joğary jəne işke qarai yğystyruğa mümkindik tuğyzady.
İeger kerisinşe bastan bastasaq, qan midan tömen ketip, jaqsylyqqa alyp
barmaidy.
3.Tamaqtanu: aidyñ i̇ekinşi jetiliginde tamaqtanudy birdei ūstanu. Denege
naşar siñetin maily tamaqty az jeu. Asqorytu ağzalary İan jetiligindei
küşti i̇emes, al gravitatsiiä denede joğary-tömen «syrğanap», sonymen
işek-qaryn jolymen astyñ qalypty jüruine kedergi jasaidy. Söitip, osy
jetilikte asqorytudyñ būzyluy baiqalady. Sondai-aq tamaq
siñbegendikten, teride börtpe paida bolady. Osy soñğy üşinşisinde İan
tamağyn paidalanu öte jaqsy. Qandy sūiyltyp, deneniñ qyzuyna
mümkindik beretin, denedegi energetikany joğary bağyttaityn bir türli
tūzdyqtar da paidaly (askök, aqjelken, t.b.)
4.Tazartu şaralary: Olar I-III jetilikte jaqsy nətije beredi (buğa
otyrudyñ kömegimen teri arqyly tastandy qaldyqtar syrtqa şyğady).
Zalaldanğan jerge şekteuli kompress qoisa, ol da barlyq ziiändy qaldyq
deneden jaqsy tartady. Osy uaqytta batpaq tartsa, işki nəzik lastardan
qūtylady. Əldeqaşan aitylyp ta ketti, tazartu işekti sumen juu Şankh
Prakşalan ədisi osy kezde öte paidaly.
Osy kezde əielderdiñ ailyq belgileri bastalyp, tazartudyñ tömengi
kanaly aşyluy tegin i̇emes. Ondai aiqyn bolmasa da, i̇erlerde de soğan
ūqsas belgi ötip jatady. Osy kanaldyñ kömegimen deneñdi tazartudy
arttyru paidaly da məndi. Mysaly, monşada buğa otyru, odan keiin dereu
bulanğannan qalğan 100 g nesepti işekke qūiu işten tömen jinalğan
lastardy quyp şyğuğa jaqsy əser i̇etedi. Söitip, siz tabiğatpen birlese
əser i̇etip, tamaşa nətijege jetesiz. Osy kezeñ əuesqoi aşyğuşylarğa
istiñ keñ örisin əkeledi. Işten syrtqa şyğuğa keletin energiiä ülken
mümkindik beredi, tazartu tömen ərekettegi əserin tolyqtyryp küşeitedi.
Sebebi, retpen ainaluy öziniñ tabiği soñğy jolyna qarai qozğalady,
aşyğudyñ azapsyz bituine mümkindik beredi.
Aidyñ 23-26-künderi aşyğu – tamaqtan bas tartu, soñğysy «ekadaşi»
künderiniñ i̇ekinşi küni – osy künderi aşyğudy adamdardyñ būrynğy
zamannan beri ūstanyp kele jatqany belgili. Sondyqtan osy künderdi
aşyqpai bos ötkizip alma. 29-y küni jaña ainaluğa ötu kezeñi de – aşyğu,
denege kömektesu üşin qajet.
İeger siz 7 kün astan bas tartuğa kirisseñiz 26-sy küni auyz aşudy aidyñ
tsikline səikestendiriñiz, öitkeni densaulyqty qalpyna keltirudiñ jaña
ainalymnyñ bastaluyna səikes kelsin. Osy jağdaida deneniñ qalpyna
kelu protsesi aidyñ energetikalyq negizine süienedi jəne köbinese jaqsy
ötedi. İeger ūzaq uaqyt aşyğuğa bekinseñiz, ony da aidyñ jetiligine
ūştastyryñyz. Aidyñ birinşi, üşinşi jetiliginde aşyğudy bastau öte
qiyn i̇ekendigin təjiribe körsetti. Işki dene tağamdy qaita qorytu üşin İan
ağzalardy tolyq quatymen iske qosady. Biraq deneniñ işki ağysy qysuğa
bağyttalğandyqtan, lastardan arylu qiynğa soğady. Sondyqtan tipti jeti
kündik aşyğudyñ da tiimdiligi öte az. Al keibir adamdardyñ aituyna
qarağanda, olar aşyğyp jürip, apta boiy işip-jegisi kelgen. Ūzaq uaqyt
aşyğudy bastasañyz da köbinese aidyñ i̇ekinşi, törtinşi jetiligi dūrys.
Asqa təbeti tömendeidi, köbinese jeñil jəne i̇eşbir yñğaisyzdyq
sezilmeidi. Al tazartu artyqşylyğymen tiimdi. Aşyqqanda aidyñ i̇ekinşi,
törtinşi jetiliginiñ belsendi aptalarymen üilestiru əldeqaida paidasyn
tigizedi. Densaulyqty qalpyna keltirudi qaşan da aidyñ İan jetiliginiñ
bastaluymen birge bastağan jön.
Osy uaqytta asqorytu müşeleri tabiği qosylyp, energetika belsendiligi
artyp, özinen-özi qalpyna keledi. Astan uaqytşa bas tartuğa barumen,
aşyğudan şyğudy i̇erekşe nükte künine səikestendiru qajet.
5.Şöpti paidalanu: II-IV jetiliktiñ i̇erekşeligi – jinalğan şöpterdi deneni
tazartuğa oidağydai paidalanu. Deneni tazartuğa, büirektegi jəne öt qaby
men quyqtağy tastardan tazartuğa paidalanuğa mümkindik beredi. Tasty
ūsaqtap aidap şyğu əseri deneni keñeitude jatyr. Ūsatylğan tastardy
aidap şyğu üşin Ai tsikliniñ osy jetiligin sauatty paidalanu jolyn
mynadan biluge bolady.
Kün, Ai, Jerdiñ birikken gravitatsiiä küşiniñ ülken kezi adamğa qaramaqarsy jağynda tūrğan kez. Sonymen, i̇eger Ai (i̇eski oraq) kündizgi 12 sağatta
tas töbede, al tünniñ 12-de kün bizdiñ tura tūsymyzda, jerdiñ basqa da
jağynda tūrady, sondyqtan aidap şyğu şarasyn osy uaqyttan 1,5-2 sağat
būryn bastau ləzim. Söitip, jyly su qūiylğan nauağa otyryp, tas
ūsaqtaityn barlyq küşeitu amaldaryn bastasañyz, ūsaqtalğan qiyrşaq
qūmdardyñ barlyğy aurusyz, jiyrylyp qalmai, i̇eşbir qiyndyqsyz jeñil
şyğady. İan jetilik Ai tsikliniñ birinşi, üşinşi jetiliginde deneniñ
jiyryluyna yñğailanğan kezinde jəne denege barlyq tüsken zattardyñ
«işke tartu» tenderisi bastalğan kezde şoğyrlanğan mikroelementterdiñ
basqa da paidaly zattardyn qorynan jinalğan dərilik şöpterdi işu
ūsynylady.
Ai tsikliniñ törtinşi jetiligine i̇erekşe ūsynys. 23-i küni i̇erlizaiyptylardyñ körpe qimyldatuy orynsyz. 24-i oraily kün. Aidyñ 2829-y künderi kez kelgen energiiä joğaltudan sabyrlylyq pen ūstamdylyq
qana qorğai alady.
İerekşe nüktelermen salystyrğanda i̇eñ ülken qūiylu tasqynyn söndiruge
de ülken küş quatty da, denedegi sūiyqtardyñ qozğalysyn bağyttauda
dūrys ainalymğa jūmsalatyn küş quatty da ünemdeu qajet. Būl künderi
sabyrlylyq körsetu barlyğymyzğa ortaq.
Aidyñ 8-15-22 jəne 29-y i̇erekşe nükteli künder qysudyñ keñeiüge ötetin
jəne kerisinşe tasqynnyñ auysuynan küşti qolaisyz zardap şegui
tartylys deneniñ küşine uaqytynda bağynuğa qabiletsizdigin körsetedi.
Tibet, Ündi i̇elderiniñ köp ğasyrlar boiğy təjiribesi de osyny rastaidy.
Osy qolaisyz künderdiñ teoriiälyq negizin ğylymi közqaraspen alğaş
oquşylaryna aşyq jariiälap otyrğan «Sauyqtyru küşi» atty kitaptyñ
avtory G.P.Malahov i̇ekenin atap ötken jön.
İendeşe Ai ainaluynyñ zor mənin ūğyna bilsek jeke sauyqtyru protsesin
jasauda ərtürli sətsizdik pen ökiniş, qatelesudiñ 90 %-nan qūtylamyz.
Jyldyq bioyrğaq. Jer Kündi ainalğanda onyñ ortalyq şeñberinen i̇emes,
jalpy, ortalyqsyz ainalady. Sondyqtan qañtarda Jer Künge öte
jaqyndap, şildeniñ basynda odan i̇eñ qaşyqqa alystaidy. Jer men Künniñ
araqaşyqtyğy jyl boiyna 4,8 million şaqyrym özgerip, almasyp
otyrady. Sondyqtan Künniñ tartylys küşi jəne Künniñ jaryğy, iağni İan
– auyr, İn – jeñil i̇ekeuiniñ de ülken əseri özgeredi. Mysaly, Jerge
keletin energiiänyñ jyldyq jyluy men jaryğynyñ özgerisi 7 %.
Adamnyñ denesine jyldyq merzimniñ əseri jəne i̇erekşeligi jöninde.
Jerge keletin Kün nūry mölşeriniñ özgeruinen jyldyq merzim auysady.
Künniñ ūzaryp baryp toqyrau kezindegi (VI.22) quaty Jer betine i̇eñ köp
mölşerde tüsedi. Qysta Künniñ qysqaryp baryp toqyrauy (HII.22) Jer
Künge i̇eñ jaqyn kelse de, kündizgi uaqyt i̇eñ qysqa, Jer i̇eñ az quat alady.
Jazğytūrym III.22-i jazda (VI.22) inde kün men tün teñesken Jerdiñ
Künnen alatyn quat kölemi i̇eñ joğarğy men tömengi arasynda ortaşa
bolyp keledi de, tirşilik ieleriniñ ösip-önuine i̇eñ qolaily jağdai
jasaidy.
Kün səulesiniñ jer betine tüsuiniñ özgeruinen oğan bailanysty basqa
jağdailar da özgeredi. Ylğaldylyq, aeroionnyñ i̇eñ joğarğy mölşeri
tamyzda, al i̇eñ azy aqpannyñ aiağy – nauryzdyñ basynda. Būl öz kezeginde
adam denesi jüiesiniñ belsendiligine əser i̇etedi. Sonymen, aeroiondar köp
bolğanda, ökpeniñ belsendiligi artady, onyñ i̇eñ belsendi jūmys isteui
küzde baiqalady, qysta qañtarda otteginiñ tyğyzdyğy i̇eñ joğary köterilip,
mausymda azaiady, şildede – osy terbelis barlyq deneniñ qyzmetinde
baiqalady.
İeski zamanda ündiler men tibettikter jyldy təulikke ūqsas üş bölikke
bölgen. «Kapha» (şyryş), «Pitta» (öt) jəne «Vata» (jel) – ərqaisysy
adam salauatty ömir saltyn qūryp, deni sau, ömir süru üşin tağamy dəmdi
laiyqty boluy şart.
«Kapha» merzimi salqyn ylğaldylyğymen, iağni dymqyl, «Pitta» merzimi
jyly jəne ylğaldy, al «Vata» «Kaphağa» qarama-qarsy, ol suyq jəne
qūrğaq. Merzimniñ özözine tən auru-syrqauy da paida bolatynyn i̇esten
şyğarmau abzal. Sondyqtan merziminde paida bolatyn auru-syrqaudan
halyq meditsinasy denedegi «şyryn» «öttiñ» qūrğap qatyp qaluynyñ
aldyn aluğa i̇erteden köñil audaryp ərtürli şaralar qoldanğan.
1.Aiurvedister («Pança karma») dep atağan deneni tazartuğa bes mindet
jüktegen. «Pança karmasy» bizşe – oraza.
2.Ərqaisysy merzimdi anyqtaityn «Kapha» auasy ylğal, salqyn, denede
şyryştyñ köbeiüine böget jasaityn jyly qūrğaq üide otyryp, belsendi
ömir saltyn ornatu.
«Pitta», kerisinşe, otyrğan ortany salqyn ūstap, jeldetip, oi sergitetin
hoş iisti boludy qalaidy. 0ziñdiöziñ qinap, küş salmau; «Vata» merziminde
qūrğaq suyq. Sondyqtan ottyñ qasynda jylynyp otyryp, deneñdi
qūrğatyp almau, jyludy syrtqa şyğarmau üşin ystyq monşağa otyru,
deneni zəitün maiymen, ne tortasyn qaiyrğan qaimaq maiyn jağyp sylau.
3.«Kapha» merzimine arnalğan tağamdarmen qorektenu. Qūrğaq, jyly deneni
ysytyp, tağamğa tūzdyq ornyna paidalanatyn ərtürli dəmdeuiş qosu,
«şyryş» jinaludyñ aldyn alyp, qorğaityn tağamdarmen tamaqtanu.
«Pitta» merziminde – salqyn suy mol dəmdeuişsiz ylğaldy köbeitip, öte
ysyp ketuden saqtaityn; «Vatada» – ystyq suy mol, maily deneni
qyzdyratyn dəmdeuiş qosqan sorpa işu kerek. Ərine, mūnyñ bəri
tamaqtanu jönindegi qarapaiym ūsynystar Olar jyldyq merzimniñ
ziiändy əserine qarsy tūratyn mümkindikter beredi.
Adam denesiniñ mindeti jəne dene müşeleriniñ merzimdik belsendiligi.
Jyldyq merzimniñ özgeruinen kündizgi jəne tüngi uaqyt aralyğynda (iağni,
Künnen Jerge tüsetin quat köleminen) tartu kindiginiñ əserinen Kün, Jer,
Ai 12 energetikalyq kanalğa solar arqyly dene müşeleriniñ atqaratyn
qyzmetine i̇eleuli əser i̇etedi. Sonymen, kün qanşama ūzaq bolsa, kanal
«jūmysy» sonşama küşti (onymen bailanysty ağzalar da) təuliktiñ
jaryq uaqytynyñ kanaldary sonşama küşti «jūmys isteidi». Tün
qanşama ūzaq bolsa, təuliktiñ qarañğy uaqytynyñ kanaldary sonşama
küşti
«jūmys isteidi». Qazirgi zamannyñ meditsina statistikasy būl
qūbylystyñ qozğauşy küşin rastağanymen, əser i̇etu mehanizmi jöninde
baiandamaidy.
Miokard infarkti (jürek i̇etiniñ şekteuli kölemde talaurauy) köbinese
küzdiñ soñğy kezinde, qysqa taiau jiilep, al, tamyz ben qyrküiek
ailarynda azaiady. Ūltabardy aspappen qarağanda, işek-qaryn
joldarynyñ şyryşty qabatynda talaurau özgerisi jazda, küzdiñ basynda
azaiyp, qysta jəne jazğytūrym köbeiedi. Jaña tuğan balanyñ qañtar,
aqpan, nauryz ailarynda tuylğandary i̇eñ auyr (3040-3120 g), mausym,
şilde, tamyzda tuylğandar i̇eñ jeñil (1940-3060 g), būl joğary
körinistermen tüsindiriledi: a) Kün energiiäsy tasqynynyñ terbelisi; b)
Künniñ gravitatsiiä küşiniñ yqpal jasau terbelisi. Osy uaqytta (tünde)
adam denesine jaña tuğan balada Kün men Aidyñ da əseri bar. Osynyñ
nətijesinde qoqystarmen qatyp, semip qalğan būlşyq i̇etterdiñ toqyma
torlary ikemdiligin joğaltyp, qan qysymynyñ əserinen oñai jyrtylyp
nemese qan ağysyna böget jasap, jaramsyz i̇etip, nətijesinde jürektiñ
i̇etteri öledi. Osy aurudyñ az ğana böligi jazda kezdesedi. Nege desek,
jasuşa jazda şegine deiin keñeietindikten, qan ainalymyna i̇eşqandai
böget bolmaidy. Qysta tuylğan balalardyñ salmağy köbinese auyr
bolatyndyğy iştegi nəresteniñ birte-birte ösuinen tartylys küşimen,
sondaiaq syrttan Künniñ ösiretin yqpalymen tüsindiriledi. İendi osy
körinisterden-aq jyldyq merzimderge ömirlik təjiribeden ūsynys jasauğa
bolady. Mysaly, bala tuu joly kişkene, jambas quysy tar əielder üşin
jazda bosanu balany şala tuudy qaitalaityn analar üşin qysta bosanu
tiimdi.
Jyldyñ ərtürli merzimine səikes keletin dene müşeleriniñ belsendiligi
jöninde Çjud-şi bylaişa baiandaidy: būlarda teoriiädan göri təjiribege
köşeiik. Adam denesinde 12 kanal bar. Osy kanaldarmen energiiä ağysy
ötedi, al 8 būryşta energiiä jinalady. Kanaldar men müşeler özara
yqpaldasyp, bir-birine əser i̇etedi. Ol tartylys quaty arqyly jüredi.
Jazda tartu kindigi denemizdi joğary tartady (ol oñtüstik) – jürektiñ
belsendiligi artyp, tamyryñ soğady. Qysta tömen tartady (soltüstik) –
büirektiñ belsendiligi artady. Jazğytūrym oñğa (şyğys) tartyp,
bauyrdyñ belsendiligi artady, i̇eñ soñynda (solğa) tartady. Ol kün batys –
ökpeniñ belsendiligi artady. Ərqaisysy 72 künnen tūrady, i̇eki aralyq
künder – 18 kün ortalyq arqyly jürip, ərbir deneniñ belsendiligin
arttyrady. Būl jöninde Sank-Peterburgte «Jyl saiyn, kün saiyn
sauyqtyru keñesi» degen atpen G. Malahovtyñ kitaby şyğady.
Jyl saiyn ərbir ağzanyñ belsendi künderi keşigip, ilgerilep
otyratyndyqtan, ol turaly jazbadym. Mysaly, büirek, quyqtyñ
belsendiligi 2003 jyly qañtardyñ 13inde artsa, 2004 jyly qañtardyñ 3inde artady. Sondyqtan aidyñ tuuymen sanaityn şyğys küntizbesin
tauyp alu qajet.
Deneniñ təuliktik belsendiligi, ərbir müşeniñ belsendiligi artatyn
təulik uaqyty
Bauyr
1-3 sağat
0kpe
3-5 sağat
Toq işek 5-7 sağat
Asqazan 7-9 sağat
Ūiqy bezi 9-11 sağat
Jürek
11-13 sağat
Aşy işek 13-15 sağat
Quyq
15-17 sağat
Büirek 17-19 sağat
Jürek qaby 19-21 sağat
«Üş jylytqyş» 21-23 sağat
Öt qaby 23-1 sağat
Joğaryda aitylğandardan təjiribelik ūsynys jasasaq.
1.Qandai bir müşeniñ i̇eñ qolaily uaqyty – onyñ jyldyñ i̇eñ belsendi kezi
2.Aurudyñ aldyn alu üşin öziñniñ əlsiz müşeñdi belsendi kezeñine qaramaqarsy qoiyp, qoldau jürgiz. Mysaly, jürekti qysta, büirekti – jazda,
bauyrdy – küzde, ökpeni – jazğytūrym qolda.
3.Müşelerdi tazartu men qalpyna keltirudi olardyñ i̇eñ belsendi kezinde
jürgiz. Bauyrdy jazğytūrym, jürekti – jazda, büirekti – qysta, ökpeni –
küzde, asqazandy – mezgil aralyğynda.
4.Tabiğatynan küşti ağzağa jağdai jasama, antagonizm zañdylyğyna
səikes ol əlsiz müşege onan saiyn qysym körsetedi. Mysaly, qysta
büirekke dem berseñ, ol jürekke onan beter qysym jasaidy jəne
kerisinşe jürekke jazda jağdai jasasañ, ol özi əlsiz büirekti onan beter
küiretedi. Būl bauyr men ökpege de qatysty. Sondyqtan G.Malahov
bylaişa qorytady.
1.Deneni tolyq tazartu kerek. Onysyz tolyqqandy qalpyna keltiru joq.
Deneni tazartu üşin «Tselitelnye sily» kitabynyñ I tomyndağydai jasa.
2.Basqaşa aitqanda, jyldyq, ailyq, kündik i̇eñ joğary belsendi kezi
qañtardyñ 22-sinen səuirdiñ 3-ine deiin öte qolaily. Nauryzdyñ 23-inen
30-yna deiin İan ortalyğy dene qysyla bastaidy, barlyğy tömen tüsedi.
ÜŞINŞI BÖLIM
NESEPPEN İeMDELU
Qazirgi kezde adamdarda öziniñ nemese balalarynyñ nesebimen i̇emdelu
yntasy artyp otyr. Neseppen i̇emdelu ədisin urinoterapiiä deidi.
Myñdağan jyldar būryn i̇emge tek adamnyñ ğana nesebin i̇emes, basqa
januarlardyñ da nesebin paidalanğan. Neseppen i̇emdeu turaly
makabharata, Bibliiä siiäqty kitaptarda da aitylğan. Al «Oqymağandarğa
keregi joq», «Məñgi ləzzat alu būlağy» atty kitaptarda tek neseppen i̇emdeu
turaly baiandalady. «Deneni qalpyna keltiru üşin nesepti paidalanu
təjiribesi» degen i̇erte zamanda jazylğan kitapta köptegen məlimet bar.
Mūnyñ Şiva qūdaiy men onyñ əieli Parvati i̇ekeuiniñ neseppen i̇emdeudi
qalai paidalanu jöninde öleñmen jazylğan ataqty «Damar Tanta»
kitabynda ataluy tegin i̇emes. Şiva neseppen i̇emdeu tehnikasynda: əueli
nesep jinaityn ydysyñ altyn, kümis, mys, jez, myryş, batpaqtan,
şyny, bambuk ağaşynan, orman almūrty, süiek, teri, japyraqtardyñ
qolda barynan jasalğan bolsyn deidi. «Batpaqtan jasalğan ydys jaqsy,
al mys artyğyraq» degen i̇eken Şiva əieli Parvatiğa. Ary qarai tūzdy,
ötkir aşy tağamdardan aulaq bolyp, boiğa tez siñetin tağamdy az mölşerde
işipjep üiren, köp işip-jep, deneñdi qinama, sezimiñdi öziñ bilep, astyña
i̇eşnərse tösenbei, tura jerge jatyp üiren» – depti.
Neseppen i̇emdelip şūğyldanuşylar sağat 3-4-te tūryp, auzyn tazalap,
şyğysqa qarap, tüzge otyrady. Neseptiñ alğaşqy jəne soñğy bir
şaptyrymyn tögip, ortañğysyn taza ydysqa qūiyp alady. Qaitalap
aitqanda, neseptiñ tek ortañğy böligin işedi. Söitip, neseptiñ aldyñğy
jəne soñğy bir şaptyrymyn jylannyñ basymen qūiryğyndağy u-ğa
teñeidi. Neseptiñ alğaşqy bir ūrttamy men soñğy bir ūrttamynda kədimgi
öt bar. Al, orta böliginde paidaly zattar mol. Osymen jəne basqa da būlaq
közderine süiene otyryp, Şivambu «nesep – jürektilerdiñ susyny» –
degen i̇eken. Sondai-aq ündiler «nesep deneni tazartady, jer üstinde joq,
köktiñ şərbaty» dep maqtaidy. Nesep barlyq dərilerdiñ dərisi – dəriniñ
mañyzy. Ol aiurvedterdiñ i̇eñ paidaly dərisi bolyp kelgen, əlde de bola
bermek. Şyndyğy da solai.
İogtar kün saiyn tañerteñ nesebin alaqanyna qūiyp, üş ret
mūryndarymen soryp auzymen üş ret tögedi. Söitip, olar jel qūz
auruynan aiyğady. Onyñ as qorytuy jaqsarady. Denedegi küşke küş
qosylady. Şiva neseppen deneni sylap, sipauğa da ülken mən bergen.
0ziñniñ nesebiñdi batpaqtan jasalğan ydysqa qūiyp, qainatyp, qalğanyn
paidalanu oryndy i̇ekenin i̇eskertken. Qainatqannan qalğanymen deneni
sylap-sipau öte paidaly degen. Qainatylmağan nesepti denege jağyp,
sylap, sipauğa, paidalanuğa bolmaitynyn, əri onyñ densaulyqqa ziiändy
i̇ekenin i̇eskertken.
«O Parvati! Kimde-kim üş jyl ūdaiy nesebin künine üş ret işip, kündiz
üş ret, tünde üş ret denesine jağyp, sylap, sipasa, tolyq küşine i̇enip,
denesi de jetilip, körkemöner, ğylym-bilimi kemeline kelip, şeşendik
qabileti artady jəne aspandağy jūldyzy qūlağanşa ömir süredi» – degen
i̇eken. İeski derekterde nesebin künine üş ret işken adamnyñ tezirek
nətijege jetetini aitylğan. Birinşi ret tañerteñ sağat 3-4-te, taltüste,
keşki tamaqtan bir sağat būryn, tamaqtan soñ işse, bir sağat keiin işsin
degen. Adamnyñ nesebiniñ «ystyq» deneni qūrğatatyn əseri bar. Neseptiñ
dəmi ötkir, qūramynda tūz köp. Nesep köz auruyn jazady. (kədimgidei
tamyzasyñ). 0tti retteidi (nesepti öte taza ydysqa al). Işektegi qūrttardy
jūiady, asqa təbetti qozdyrady. Sezimiñdi tynyştandyrady. İeger adam
paidalana bilse, jaña ömir beredi, qandy tazartady, teri aurularynan
aiyqtyrady, tūmau men jöteldiñ aldyn alady, uly zattarğa qarsy denege
küş-quat beredi.
Bizdiñ ata-babalarymyz januarlardyñ da nesebin paidalana bilgen. Ərbir
januardyñ nesebi minez-qūlyq bolmysyna səikes keledi. İeñ təuiri
balanyñ nesebi, deneni tazartatyn qasieti bar. İeşkiniki asqazandy
büldirip alğanda jəne dene selkildeitin jüike aurularyna, tüieniki –
qūlaqtyñ jarasyn, al adamnyñ öz nesebi – şaş tüsip, jyltyr bas
bolğanda, neseptiñ tūzy – közge aq tüskende tazartady, tamaqtyñ isigi men
ökpede jara paida bolğanda kömektesedi.
Köten işektiñ syrtqy tesiginde tamyr ülkeigende köteu siyrdyñ nesebin
taza ydysqa tosyp alyp, qūiryqty malyp otyrady. İeger talpaq tanaudyñ
nesebin işse, büirek, quyqtağy bauyrdyñ öt qaby, öt joldaryndağy
tastardy i̇eritip jiberedi. Al adamnyñ nesebi qandy dereu toqtatady.
Küigen jerge nesepti maqta, matağa siñirip tartsa, aşyğanyn dereu basyp,
iriñdemei jazylady, tyrtyq qalmaidy. İeger kökbauyry ülkeigen kisi
işse, ol qalpyna kelip, otasyz-aq jazylady. Balanyñ nesebine bal qosyp,
mystan jasalğan ydysqa qainatyp paidalansa, közge tüsken aq tez ketedi.
Ol basqa da köptegen qasietimen i̇erekşelenedi.
İttiñ sidigin alyp, ol qoiulanğanşa qoiyp qoi. Onymen şaşyñdy jusañ,
qaraiyp ketedi. Ol şaştyñ öte jaqsy būiauy bolyp i̇esepteledi. Süieldi
jusa, tez ketedi. İeski zamannyñ «Myñ türli ğajaiyp ūsaq-tüiekter» degen
kitabynda neseppen i̇emdeu barlyq aurudan sauyqtyrady delingen. Būdan da
üzindi keltireiik. Densaulyqtyñ işki jəne syrtqy būzyluyna i̇eñ jaqsy, ər
jaqty dəri sol: 9 kün üzbei tañerteñ nesebiñdi iş. Ol «S» dərumeni
jetispeuden paida bolatyn qūrqūlaq – tsingany da i̇emdeidi. Deneñ
jeñildenip, quanyşqa bölenesiñ. Ol denege sūiyq irkiluden (köz aldyñ
kölkildep isu, su i̇enek bolğanda, sary aurumen auyrğanda jaqsy
kömektesedi). Qūlağyñnyñ i̇estui azaisa, şuyl paida bolsa, öziñniñ jyly
nesebiñmen ju. Köziñdi de ju.Ol seniñ köruiñdi nyğaitady, aurudan jazady
tazartady. Qolyñdy nesebiñmen ünemi jusañ, onyñ ūiyp jansyzdanuy
ketedi, qol terisiniñ jarylğany jazylyp, terisi tazarady, buyndaryndağy
derti ketedi. İeger qol-aiağyñ, deneñ jaralansa, nesebiñmen ju, qany toqtap,
tez jazylady. Qyşyğan terini de jusañ, qyşyğany basylady.
Kimdiki bolsa onyki bolsyn, nesep «ystyq» şyryşsyz i̇eridi, tazartady,
şirimeidi, bauyrdyñ işi bögelse, öt jolynda tas paida bolsa, su şemen,
sary auru, əielderdiñ ailyq belgisi toqtap qalğanda jəne qaterli isik
aurularyna qarsy paidalanuğa əbden bolady. Jyly jaña küiinde terini
juyp tazartuğa, jūmsartuğa qoldan. Tipti ulanğan oqpen jaralanğan jerin
jusa tazartady, uyn şyğarady.
Qaiyzğaqty joğaltady. Maqta, dəkege siñirip, tamyrdyñ üstine qoisa,
ystyğy tömendeidi. Aiaq-qolynyñ jany ketip, tili kürmelip, söilei almai
sal bolğanda, selkildepdirildep qalğan kezde jaqsy əser i̇etedi.
Osy zamannyñ i̇eñ bir əigili «Jandy su» kitabyn jazğan Armstrong öziniñ
kömegimen nesebin paidalanyp, gangrena – jasuşalaryna deiin iripşirigen jarany, ərtürli isikterdi, tipti rakty da i̇emdegeni jöninde jazğan.
Braitov auruy, qannyñ aq qan tüiirşigi köbeigen, jürektiñ aqauy, bezgek,
merez, bitpeitin jara, küiik, zər toqtamau, əielderdiñ ailyq belgisiniñ
būzyluy, nevrit, toq işektiñ qabynuy, teñge qotyr, tistiñ i̇eti qaşuy,
semiru, quyq asty bezi mindetiniñ özgerui, demikpe, sal bolu, şaş tüsui,
katarakta, glaukoma, buyn qūzdamasy jəne suyq tiip auru siiäqtylardy
i̇emdeuge bolatynyn jazğan. Jai aşyğumen qaisybir naturopattar aitatyn
arasan suymen de, jemis-jidek şyrynymen de nətijege jete almaityn
aurulardy neseppen i̇emdeuge bolatynyna Armstrongtyñ közi jetken.
Ündiler nesepti sütten de nərli dep i̇eseptegen. Sonymen, būrynğy
sauyqtyruşy i̇emşi ortağasyrlyq, tipti osy zamanğy dərigerler jəne
qarapaiym adamdar urinoterapiiäny paidalanyp keldi, paidalanyp jür.
İendi neseptiñ denege əseri qandai degenge qorytyndy jasap körelik.
NESEPTIÑ TÜZILUI JƏNE ONYÑ QASİETI
İestigeniñniñ bəri şyn i̇emes, Közben kör, tekser.
Çjud-şii
Büirek kürdeli bölip şyğaruşy müşe bolyp tabylady. Onda büirek
özekşeleri dep atalatyn tütikşeler bolady. Būl tütikşelerdiñ tūiyq
ūştary qos qabyrğaly kapsula türinde qan kapilliarlary şumaqtaryn
qamtidy. Ərbir şumaq tereñ tostağanşa tərizdi glomerula dep atalatyn
sauytta jatady. Sauyttyñ i̇eki japyraqşasy aralyğy onyñ quysyn qūrap,
nesep özekşeleriniñ basy bolyp tabylady. 0zekşe piramidağa tüsip, ol
jerde nefron tūzağyn jasap, keri būrylyp, qyrtys zatyna qaita keledi.
Büirek özekşesiniñ aqyrğy böligi jinağyş tütikşe birneşe özekşelerdi
qabyldap, qyrtys zatymen piramida arqyly tura bağytpen jüretin
janauma tütikşege qUiady. Tik tütikşeler birte-birte, bir-birimen qosylyp,
15-20 qysqa özekter türinde bürtik töbesinde aşylady.
Büirek deneşigi men oğan jatatyn özekşeler büirektiñ qūrylymdyqmindetti birligin – nefrondy qūraidy. Onda nesep tüziledi. Būl ürdis i̇eki
kezeñde iske asady. Büirek deneşindegi kapilliar şumağynan kapsula
quysyna qannyñ sūiyq böligi süzilip ötip, alğaşqy nesep tüziledi. Ol
büirek özekşelerinde reabsorbtsiiä – sudyñ köp böligin, gliukozany, amin
qyşqyldaryn jəne keibir tūzdardy siñiru ürdisi jürip, sonyñ
nətijesinde aqyrğy nesep tüziledi. 130 millilitr alğaşqy nesepten 1
millilitr aqyrğy nesep tüziledi. Sonymen, nesep qannyñ plazmasynan
jasalady. Büirek neseptiñ barlyq qūramyn tüzbeidi (büirektegi qan
ainalymyn retteitin remin; süiek maiyna dem beruşi eritropoetin
qaisybir gormondardyñ əserimen, büirek jasuşalarynyñ sezimtaldyğyn
özgertip otyratyn prostaglandinder büirekte öte az kölemde tüziledi).
Sonymen, neseptiñ qūramy qannyñ qūramyna səikes bolady. Biraq büirek
nesepti tüzumen qan plazmasynyñ elementter qūramyn özgertedi.
Joğaryda aitylğandardan nesep uly zat i̇emes pe degen sūraq tuy mümkin.
Joq! Nesep qannan paida bolatyndyqtan, öz denesin ulandyru degen
bolmaidy. İeger nesep şynymen uly bolsa, büirekte paida bolyp, quyqta
jinalğan kezde-aq bizdi ulandyrar i̇edi. Olai bolmaidy.
Neseptiñ qasieti, tüsi. Sau adam nesebiniñ reñi ərtürli – öñi bozarğan
sarğyştan qanyqqan qyzyl sarğyş, nesep köbinese ağaştyñ sary şaiyry
öñdes. Neseptiñ özi qūramyndağy būiaularğa bailanysty. Olar qanşama
köp bolsa, sonşama öñi küşti körinedi. Neseptiñ qanyqqan sary reñi
köbinese qoiulanğan tyğyzdyğy joğary jəne salystyrmaly türde azğana
kölemde şyğady. Solğyndau saban tüsti nesep köp kölemde şyğady.
Denede sūiyq qanşama köp bolsa, neseptiñ öñi solğyndaidy, az sūiyq
işse, kerisinşe ol qanyqqan öñdi bolady. Neseptiñ öñi köbinese ösimdik
tağamdarynyñ būiauyna ūqsaidy. Mysaly, qyzylşa bolsa qyzyl. Al adam
neseppen i̇emdeudi küşti paidalansa, denedegi qoqystar men tūzdardyñ
i̇eruine bailanysty nesep ūzaq uaqyt lailanyp şyğady.
Öñsiz nesep – qantty, qantsyz diabette, büirektiñ qatyp, semip qalğan
auruynda kezdesedi. Süt öñdes bolsa, onda köp iriñniñ aralasuynan keide
tağamğa qosylğan üsteme jəne konservanttardyñ syrtqa köp
şyğaryluynan olar denege, bauyrmen köp barğandyğynan da bolady. Osy
qosymşalar syrtqa şyğarylğanda neseptiñ aldyñğy böligi süt öñdes
şyğady da, soñynda öñi qalypty nemese azdap lailanğan bolady. Neseptiñ
jasyl nemese kökşil boluy işekte aquyzdyñ şiruiniñ küşeiüinen.
Gemoglobinuriiädan, al keide amidopirin, antipirin, santonin siiäqty
dəri-dərmek işkendikten de baiqalady. Qyzyl qoñyr nemese qoñyr nesep
uribilin jəne bilirubinniñ köbeiüinen bolady. 0t pigmentteri köleminiñ
köbeiüinen nesep sary-qoñyr, jasyl-qoñyr, tipti jasyl öñdi bolyp keledi.
Neseptiñ öñin öte taldap qorytyndy jasauğa bolady. Qai tağam jaqsy
siñimdi jəne qūramynda qoqys joq t.s.s., qaisybiriniñ qūramynda
kerisinşe tastandy qoqystarmen konservanttar köp boluyna bailanysiz.
Mysaly, jasandy polidərumender «Dekamevit», «Undevit» t.b. deneden
nesepti aşyq-sary öñdi i̇etip dereu şyğarady.
Möldirligi. Sau adamnyñ jaña ğana alynğan nesebi möldir. Qozğaltpai
tūndyryp qoiğanda, işinen jartylai möldir būlt körinedi. Būl tabiği
körinis. Ūzaq uaqyt qoiğanda ol lailanuy mümkin.
İisi. Jaña alynğan nesep hoş iisti. Tamaqpen birge əkelingen sarymsaq,
piiäz aşyqqanda ne jemis-jidek jegende atsetonnyñ iisi şyğuy mümkin.
Siltilik aşyğan kezde (ol köp tūrğanda) nesepten ötkir ammiak iisi
şyğady.
Dəmi qalypty nesep azdap aşylau. Tūzdy azdap qoldansa da – tūz dəmdi i̇et
pen nandy qosyp jese – dəmi jəne öñi juyndy siiäqty bolady. Tağamğa
jasandy dərumenderdi qossa, dəmi osylarğa ūqsaidy. Tabiği tağamdar
nesebiniñ dəmi i̇edəuir ūnamdy keledi.
Reaktsiiäsy. Jaña alynğan nesep qyşqyl reaktsiiäly. Onyñ RЊ-y 5-7
arasynda terbeledi. Qyşqyldyğy tañerteñ aşqarynda joğary. Neseptiñ
qyşqyly as qabyldağannan keiin azaiady. Syğyp alynğan şyryndy
köbirek işuden nesep siltilikke ainaluy mümkin, dəmdi daqyl jeseñ,
qyşqyldyğy joğarylaidy. Ammiak iisi bar nesep siltilik reaktsiiäly.
Salystyrmaly salmağy 1,002-den 1,030 arasynda jəne işken sudyñ
kölemine, terleuge, tamaq rejimine bailanysty.
Qoiu zattary: təulik boiyndağy nesep kölemin qainatyp, bulandyrğanda
50-60 g, olardyñ beiorganikalyq zaty 15-25 g bolady. Qaitu
temperaturasy minus 1,3-ten 2,3°S.
Salystyrmaly elektri ötkizgiştigi qalypty neseptiñ işindegi as tūzy
i̇eritindisiniñ qoiulyğyna bailanysty.
Tūtqyrlyğy. Neseptiñ tūtqyrlyğy 1,02, ol tamaqtağy aquyzdyñ
mölşerine bailanysty, köbeise – joğarylaidy.
Betki kerui. Nesep betiniñ sozyluy 64-69 din/sm al, öt qyşqyly men aquyz
zattarynyñ boluynan tömendeidi.
Kaloriiälyq koeffitsenti deneden syrtqa şyqqan aquyzğa bailanysty, ol
syrtqa şyğarylğan aquyzdyñ ösuimen köbeiedi. Sonymen, neseppen azot
ta şyğady. Şyqqan neseptiñ qalypty jağdaida bir gramm azotqa keletin
quatynyñ sany 7,7-8,6.
Neseptiñ qūramy jəne olardyñ qasieti. İeñ basty komponenti – su. Adam
denesinen jaña alynğan su mūzğa ūqsas sūiyq kristall küiinde
kezdespeidi, onyñ mollekulalary retsiz. Dene qabyldağan sudy, «jūmys
istetu» üşin oğan joğarğy qūramdy qosyp beru kerek. Bizdiñ denemiz bir
litr sudy joğarğydai özgertu üşin 25 kilokalorii jūmsaityn körinedi.
Sondyqtan i̇eger nesep işsek, onymen qosa jeke menşik quatty ünemdeimiz.
Birneşe jyldyñ işinde nesepti jüieli türde paidalanudyñ arqasynda sol
tərizdi ünemdeu i̇eleuli əser i̇etip, jalpy adam ömirin ūzartuğa mümkindik bar.
Tabiğatta 48 türli su bar. Onyñ işindegi auyr su iadrolyq reaktorlardy
qajetsinedi.
Neseptiñ i̇endigi bir mañyzdy qasieti – ol azdap jarqyraidy. 0itkeni
denemizde səule gologramma bar. Osy zamanğy tüsinik boiynşa ülken
golografiiälyq beine alu üşin zattyñ tolqynyna səikes jaryq kerek. Osy
tolqynnyñ bir-birine qosarlasyp, interferentsiiälyq suret beinelep
beretindigi gologramma dep atalady. Gologrammany sūiyq kristalğa jazyp
aluğa bolady. Jaryq (səule) Künnen alynady. Söitip, kömirqyşqyl
gazymen su qosylu üşin Kün səulesi qajet. Bizdiñ denemiz kömirqyşqyl
gazyn jəne krahmaldy su boluğa deiin jarqyşaqtandyryp alady.
Gologrammany «səulelendiru» üşin səule energiiäsynyñ qalai paida
bolatyny i̇endi bizge tüsinikti boldy.
Bizdiñ denemizdiñ sūiyq ortasy naq bir sūiyq kristaldar siiäqty, tek
səulemen qanyqqan. İağni, tirek tolqyny gologrammnyñ jazuyn ūstaidy.
Tabiğatta ösimdikter men januarlardyñ i̇eki türli jasuşasy bolatyny
belgili. 0simdik jasuşalary siltilik ortada ömir süredi jəne öziniñ
tirşilik əreketimen oğan önim şyğarady (mysaly, ağaştyñ jerge tüsken
tüsken japyraqtary). Januarlar jasuşasy, kerisinşe, qyşqyl ortada
ömir sürip, tirşilik əreketimen önim şyğarady (mysaly, ter, nəjis, nesep,
būlardyñ bəri qyşqyl reaktsiiäly). Būdan mynadai qorytyndy şyğady.
Januarlar men adamdardyñ auru sebebi, qalypty qyşqyl ortadan siltilik
şirigen ortağa ötuinen.
Sonymen, kez kelgen irip-şirudiñ aldyn alyp, qūtylu üşin öziniñ tiisti
qūramynda qauipsiz qyşqyly bar zattarmen, bərinen de təuiri, mūny öziniñ
jeke basynyñ nesebiniñ kömegimen iske asyru bolyp şyqty. 0itkeni ol
öziniñ qanynan tüzilgen sūiyq qoi. Nətijesinde deneni sondai ūiyp
qaludan, kez kelgen patologiiälyq ürdisten araşalai alamyz. Alğaşqy
negizi – siltilenuinen, irip-şiruinen aryltyp, onyñ tez sauyğuyna qol
jetkizemiz. Bizdiñ nesebimizdiñ osy qasietin i̇erte zamannyñ danalarynyñ
da baiqauy rastaidy. Söitip, nesep barlyq dəriniñ negizi degen
qorytyndyğa kelemiz.
Tañerteñ nesep qyşqyl bolady, keiin qyşqyly azaiyp, siltiligi köbeiedi.
Tañerteñgi nesep köbinese paidaly degendi i̇erte zamannyñ danalary da
rastaidy. Sonymen mollekulanyñ i̇erekşe qūramy, sūiyq kristaldyñ
birkelkiligi, tūzben qanyqqandyğymen, salystyrmaly tūtqyrlyğymen
jəne elektr ötkizgiştigi arqyly nesep aitarlyqtai mañyzdy bolady.
Neseptiñ üstiñgi betiniñ kerui 85-95 % suda 65-69 % din/ sm, aquyz öt
qyşqyly, fenol aralassa – azaia beredi. Üstiñgi beti keruiniñ mañyzy
körsetilgendei, ol qanşama az bolsa, zattardyñ i̇erui sonşama artyqşa
jüredi. Neseptiñ üstiñgi betiniñ kerui az bolğandyqtan, köp zattardy
i̇erituge qabiletti. Sonymen, üstiñgi betiniñ kerui az bolğandyqtan, zattardy
i̇eritu qabiletine ie nesep zattardy himiiälyq jolmen totyqtandyrady
jəne büldiredi. Mysaly, bauyr men öt jolyndağy, büirek pen quyqtağy
balauyzğa ūqsas tastardy totyqtandyru ərketimen qaitatyn qannyñ
sybağaly salmağy 1,052-1,061 g/sm, al neseptiki – 1,016-1,024, qannan göri
tūtqyrlyğy azdau. Būdan neseptiñ basty qasieti şyğady. Işkende ağysy
tym jyldamdap qoiulanğan sūiyqqa ainalady. Deneniñ ərtürli jerinde
jinalğan şyryşty sūiyltady. Sebebi, onyñ elektr ötkizgiştik
qabiletiniñ küştiligi köptegen tūzdardy i̇eritetindigine bailanysty. Nesepti
qalypty jəne patologiiälyq nesep dep i̇ekige bölip qaraimyz.
Qalypty nesep sau adamdarda kezdesedi. Onyñ özin organikalyq,
beiorganikalyq, biologiiälyq dep üş topqa bölemiz. Organikalyq qūramy
azottyq, azottyq i̇emes dep bölinedi. Nesep aquyzdyñ soñğy önimi negizinde
syrtqa şyğarylady. Neseppen şyğarylatyn azottyñ təuliktik kölemi 3,6
(tamaqta aquyz az bolsa), al tamaqta aquyz köp bolsa – 17 g (i̇et, balyq,
jūmyrtqa t.b.).
Neseptiñ i̇eñ basty qūramy – moçevina, nesep qyşqyly, amin qyşqyly,
ammiak, kreatin denesi. Moçevinanyñ isikke qarsylyq bildiretini jöninde
aityp, isikti osymen i̇emdeudi A.T.Kaçugin alğaş ret ūsyndy. Nesepti
paidalanğanda, tipti ümiti üzilgen nauqastardyñ hal-jağdaiy jyldam
jaqsaryp tüzelgen. A.T.Kaçugin denege nitromoçevindany jasandy qarsy
paidalanyp ta nətijege jetken.
Djon Armstrong basqa jolmen jürgen. Ol nauqasqa öziñniñ kündizgi
nesebiniñ barlyğyn işkizip, bükil terisine jağyp, sylap sipaudy ūsynğan.
Onyñ da nətijesi joğary bolğan. Söitip, nesep rakqa qarsy tiimdi
qorğanu qūraly bolyp sanalady. Nesepti işkende jəne denege sylap,
sipağanda jeke basynyñ nesebin jasandy dərilermen qabattastyrğanda
tipti, küşti paidalyraq bolğan. Söitip, nesep tabiğattyñ özi bergen isikke
qarsy küşti qorğau amaly bolyp tabylady.
Nesepte amin qyşqylynyñ köbeiüi aquyz jetispegen jağdaida, ūlpa
ydyrağan kezde, ystyq köbeigende, küiip qalğanda, bauyrdyñ qyzmeti
būzylğanda kezdesedi. Dene müşeleri üşin mūndai bağaly zattardy qorğap
qalu, ony uaqytynda qaitaru qajet. 0z nesebin işip, syrtqy terige jaqsa,
joğaltudan qorğap qalady jəne deneni tez arada qalpyna keltiredi.
İesteriñizde bolar, işip-jegen azyqtülikten amin qyşqylyn tüzu üşin köp
quat jūmsauğa tura keledi. Denesi əlsiregen auru adamğa as qabyldau
paidaly i̇emes, kerisinşe, jalpy halin tömendetedi. Astyñ ornyna nesep
işse, onyñ qūramyndağy ydyrağan zattar i̇eşqandai quat talap i̇etpei-aq
denege siñedi. Amin qyşqyly əldeqaşan tepe-tepdik jasağan, al şyğyn
joq bolğandyqtan, adam denesi tez qalpyna kele alady.
Nesep qūramynyñ beiorganikalyq böliginde natrii tūzy, kalii, kaltsii,
magnii, temir, hlor, fosfor tağy köptegen elementter mol. Būlardyñ
barlyğy da adamnyñ qalypty ömir süru üşin öte qajet. Neseptiñ
elementteri küşti dərilik qasietimen de i̇erekşe. Olar ziiändy
qyşqyldardy belsendi türde siñiredi. Osymen-aq denedegi dertti jūia
alady.
Osy zamannyñ tağamy mikroelementterden tazartylğan. Sondai-aq ūn
siiäqty önimder syrtqy qauyzyn sypyryp alğandyqtan,
mikroelementterden ada bolğan. Al i̇ettiñ qūramynda mikroelement öte az,
bizdiñ denemizge mikroelementter jetispeidi. Tisimizdiñ hali müşkil, bala
kezimizden bastap tisten airylamyz. Sondyqtan nesepti jüieli türde
kündelikti işip te, terige jağyp, sylap sipap otyrsa, tamaşa əserli bolyp,
denege qosymşa quat berer i̇edi. Qainatylğannan qalğan neseptiñ
paidalylyğy əldeqaida artyğyraq. Qauipsiz amaldardyñ biri. Birinşiden,
ol qannyñ plazmasynan paida bolady, i̇ekinşiden, «bizdiki» bolmai tūrypaq adamnyñ denesi arqyly ötkendikten ol kez kelgen zattarda bolyp ötetin
barlyq özgeristerge tüsti. Osyndai özgeristerge tüspegen qandai zat
bolsyn bizdiñ ağzamyzğa jat. Mysaly, aquyzy mol i̇et tağamy «bizdiki»
boludan būryn ūzaq joldan ötedi, qaita jöndeu özgerisine tüsedi. Mūndai
özgeriske tüspegen aquyz qandai da bir sebeptermen allergiiälyq
reaktsiiäny qozdyrady.
İeşqandai jasandy dəri, «Vivaton» da mūndai qasietke ie bola almaidy.
Tibettikter men ündiler i̇erte zamandarda-aq deneni örtep, onyñ külin
alğan, iağni küliniñ qūramynda mikroelement köp ony denege jetkizudi
jaqsartatyn zattarmen aralastyryp nauqasqa berip kelgen. Qainatyp
alğan nesep mikroelementteri qoiulanğan, tabiğattan alynğan barlyq
jasandy tabletkalardan artyq. Təuligine şyğatyn nesep 12 litr, al 4
litrin qainatqannan qalğan ondai nesep denege mineraldarğa bai
qosymşa azyq bola alady.
Nesepte gormondardyñ bəri kezdesedi, biraq qoiulyğy öte az. Əsirese, aiağy
auyr əielder nesebiniñ gormony bağalyraq. Orystyñ belgili dərigeri
A.A.Zamkov nesepti öñdeu jolymen joğary koeffitsentti «Gravidan»
deitin dəri şyğarğan.
Sondyqtan gormonmen i̇emdeu adam ağzasyna küşti əser i̇etedi. Neseppen
i̇emdeu közqarasyna nazar audaralyq. Gormon grek sözinen şyqqan «gormao»
– qozdyratyn belsendiligi joğary zat, adam ağzasynyñ zat almasuyna əser
i̇etedi. Onyñ ösuine, qartaiuyna, jüris-tūrysyna qaisybir gormonnyñ
jetispeuinen, köbeiü ərketinen dene öreskel bülinedi.
Meditsinada gormondy soiylğan maldyñ bezderinen, qanynan, sondai-aq
himiiälyq sintez arqyly da alady.
Gormon jüiesiniñ joğary əseri mynadai:
1.Gipotalamus – 32 qos iadrodan tūrady, ərqaisysynyñ mindetti mañyzy
bar. Gipotalamus dene işiniñ negizgi protsesterin baqylaidy, köñil-küi
aralyğyndağy bailanysty iske asyrady, gipofiz gormony arqyly işki
bezderdiñ əreketin retteidi. Oğan tirotrop gormony büirek üsti beziniñ
syrtqy qabatynyñ belsendiligin arttyrady. Gipotalamustyñ mañyzy zor.
Biraq qartaiğanda ərbir iadrosynda özgeris jüredi. Söitip, deneniñ işki
ortasyn baqylau, retteu mindeti tömendeidi.
2.Gipofizdiñ aldyñğy böliginiñ əreketi tömendese, deneniñ ösuin bögeidi,
semiruge, aiağy auyr əielderdiñ boiy būzyluyna, şala bala tuuyna əkelip
soğady. Aldyñğy böligi basqa da bezderdiñ qyzmetin retteidi. Ortalyq
böligi pigment gormonyn şyğarady. Gipofizdiñ artqy böligi əreketiniñ
tömendeui büirektiñ qyzmetin būzady, qantsyz diabetke ūşyratady. Osy
böliginiñ gormony qantamyrynyñ maida būlşyqetteriniñ iilgiu-sozylu
qasietine, qan qysymyna əser i̇etedi.
3.Qalqanşa bezi tiroksin gormonyn tüzed, onyñ qūramy kürdeli – onda
iod bar. Osy gormon jüz türli fermenttiñ belsendiligine yqpal i̇etedi. İeger
ol jetispese, jasuşalardyñ köbeiüi men zat almasudyñ barysy baiaulaidy.
Deneniñ jəne aqyl-oi ərketiniñ damuy artta qalady. Nesep bezge öte
igilikti əser i̇etedi. İod tağamda az bolsa, ol iodty ünemdep jūmsai alady.
Qalqanşa bezi köbikten tūrady. Köbikterdi qantamyrlarymen şyrmap,
işki şyryş sūiyqtarymen toltyrğan, onyñ işinde gormon jinalğan.
İeger kolloidtar naşar sirese, onda gormon jasuşadan tolyq şyqpaidy
da, iod jetispeuşiligi paida bolady. Nesep qabyldasa, kolloidtyñ
siremeuine mümkinşilik tuady, tūtqyrlyq azaiady jəne tiroksin qanğa
i̇erkin ötedi. Būdan şyğatyn qorytyndy – küni būryn saqtanu: Bazed
auruymen auyrğanda bezdiñ qyzmeti küşeie tüskenşe nesepti öte
saqtyqpen iş kerek. İeger auru tömendep, ūiqy qaşyp, yzaqorlanyp,
būlşyq i̇etter bosap, aryqtasa, nesep qabyldaudy toqtatu jön.
4.Aiyrşa bezdiñ barlyğy törteu. Olar qandağy kaltsiidiñ qūramyn jəne
onyñ denedegi almasuyn retteidi. Bir ion kaltsiige i̇eki ion kaliiden tura
kelui şart. İeger qanda osy bezdiñ gormony jetispese, adamnyñ aiaq-qoly
dirildep tartylady. Əlgindei auruy bar adamdar nesep işkennen keiin aiaqqoly tartyp, dirildegenin qūiady.
5.Aiyrşyq bezi 10 gormon şyğarady. Onyñ biri adamnyñ ösuin retteidi.
Bezdiñ negizgi mindeti – immunitettik saqtandyru qasietin qamtamasyz i̇etu.
İmmunitettik saqtandyru degenimiz denedegi barlyq jat zattardy joiu.
Auru jūqtyratyn mikrodeneledi, i̇eski auyryp özgergen jasuşalardy, isik
tudyratyn jasuşalardyñ ösipjetiluin, qaterli isikti, jalpy, denege bögde
zattardy joiyp otyrady. Bez şyğaratyn T. limfotsiti (timus) virustar
men isikterge qarsy saqtandyru əreketin jürgizedi. Biraq adamnyñ jasy
ūlğaiuyna səikes bez kişireie beredi, saqtandyru qasieti de tömendeidi.
Sondyqtan deneniñ jūqpaly auruğa sezimtaldyğy küşeiip, qaterli isik,
parkinson dertiniñ, ateroskleroz aurularynyñ qaupi arta tüsedi. İeger
balanyñ nesebin işe berse (0-den 12-13 jasqa deiingi ūldar men 8-9 jasqa
deiingi qyzdardyñ) būl aurulardyñ da aldyn aluğa bolady.
6.Ūiqy beziniñ salmağy 80 g. Onyñ şyryny asqorytuğa kömektesedi.
İnsulin gormonyn şyğarady. Ol denede qant qūramynyñ deñgeiin
retteidi. İnsulinniñ kömegimen (būlşyq i̇etter men bauyrda) denede
qanttyñ qory saqtalady. Ūiqy beziniñ tağy bir gormony gliukogen
insulinge qarsy əreket i̇etedi. Ūiqy beziniñ būzyluy qantty diabetke
şaldyqtyrady. Qantty diabet bastalysymen, nesepti paidalana alsa, būl
auru da jazylyp ketetinin ömir körsetti.
7.Büirek üsti bezderi syrty qyrtys zattardan tūrady, olar ərtürli əser
i̇etetin gormondar şyğarady. Qyrtys zattary şyğaratyn adrenalin
tamyrlardy jiyryltyp taryltady, qan qysymyn köteredi, jürek soğuyn
jyldamdatady. Azot jəne kömir su almasuyn gliukokortikoid gormony
retteidi. Osy aitylğan gormondar barlyq ömir tirşiligine jağdai
jasaidy. Jynys müşeleri men büirek üsti bezderiniñ gormondary birbirimen tyğyz bailanysty. Olardyñ jetispeuinen jynys müşeleriniñ
qyzmeti būzylady. Əielderdiñ betine tük şyğa bastaidy. Jigitterdiñ
dauysy joğarylaidy, jynys sezimi joğalady. Qainatylğan nesep işse,
əielderdiñ betiniñ tügi joğalyp, jigitterdiñ jynystyq qatynas
mümkinşiligi artady, büirek üsti bezderiniñ qyzmetine bailanysty
köptegen auru-syrqattardan aiyğady.
8.Jynys bezderi – köptegen gormondar tüzedi. Bizdiñ denemiz, köñilküiimiz, jalpy hal-jağdaiymyz, densaulyğymyz osy gormondarğa təueldi.
Jynys bezderi jyl ötken saiyn auyr qyzmetten qajidy. Osyğan sai
gipotalamustyñ da sezimtaldyğy tömendei beredi. İeger osy gormondardy
nemese «jarqynşağyn» denege bersek, jynys bezderiniñ qausauyn i̇eleuli
türde qysqarta alamyz. Sonymen, jastyq beinemizdi ūzaq uaqyt
saqtaimyz. 35-ten ary ketkende saqtyq immuniteti azaia bastap, jynys
gormondary köbeiedi. Əielderdiñ ailyq belgileri jasyna orai
toqtağannan keiin (klimaks) neseptiñ qūramy özgeredi – onyñ əseri
bosañsidy – jynys gormondary men immuniteti azaiady, gormondyq
jüiesi retsizdikke ūşyraidy.
Dene dertke şaldyqqan kezdegi paida bolatyn zattar. Qalypty jağdaidan
kez-kelgen auytqu kezinde dene küiin özi tüzetuge kirisedi. Osy kezde sau
denede joq daualau zaty paida bolyp, sauyqtyru mümkindigin beredi. İeger
denede bizdi mazalap, auyrtpasa da, bilinbei jürgen aurudyñ
«tūqymy» bolsa, nesep ony qozğap, tez arada syrtqa şyğaru mümkindigin
tuğyzady (onyñ i̇erte me, keş pe auyrtatyny sözsiz). Sonymen, denede osy
kezde tuyndağaly tūrğan auruğa qarsy immunitetke ūqsas i̇erekşe özgeris
baiqalady. Osy özgeris aurudyñ «tūqymyna» bailanysty ər türli bilinedi:
azdap əlsizdik paida bolady, işi ötip, tipti auyr ahualdyñ tömendeuine
deiin jetip, 2-3 aiğa sozylady. Al qandy lastaityn bögde material i̇emes,
neseptiñ immunitetke ūqsastyğyn deneniñ qarsylasu küşine qosa
paidalana alatyndyğy onyñ asyl qasietiniñ biri.
Söitip, öziniñ sauyğuyna qajetti zattardy ərbir dene müşesi özi tüzip
alady. Olardyñ da syrtqa neseppen birge şyğuy tabiği zañdylyq. Denede
jüretin kez kelgen patologiiälyq ürdis kezinde neseppen birge aurudyñ
önimderi de şyğady. 0lgen jasuşalar, iriñ – dertpen küreste denede paida
bolğan zattar. Gomeopattar aurudy özinen şyqqan zattarmen i̇emdeidi.
Mūnda aurudan tikelei alynğan qozdyrğyştardy denege qaita jiberedi.
Toksin ular patologiiälyq özgeriske tüsken ūlpalar, basqa da deneden
şyqqan zattar bolady. Ūqsastyq zañdylyğyna səikes, būl zattardy özine
səikes aurudy i̇emdeuge paidalanuğa bolady, osyndai i̇emniñ türin
«nazodam» dep ataidy.
Mūnyñ da öz jetistikteri men kemşilikteri bar, jetkiliksizdigi – yqpal i̇etu
jağynan gomeopatiiälyq i̇emdeuden bir taban tömen tūrady. Onyñ
artyqşylyğy qajetti dərini tañdap alu gomeopatiiälyqtan əldeqaida
jeñil. İeger nauqas adenoma ne prostatitpen auyrsa, adenoma men prostata
aurudyñ barlyq nazodamy paidalanylady. Adamnyñ nesebi barlyq
nazodomdarmen qanyqqan. Sondyqtan būl tamaşa dərilik məni bar
tabiğattyñ özi bergen syiy.
Auyr derttiñ kezinde adam denesiniñ ūlpalary küşti ydyrauğa ūşyraidy.
Kezinde ol syrtqa da şyğady. Ydyrağan ūlpalardy qaitadan qalpyna
keltiru üşin dene müşeleriniñ köptegen energiiä jūmsauyna tura keledi.
Aldymen asty qaita qorytyp siñiruge, tağamdardyñ siñimdi zattaryn ərbir
müşege tasyp jetkizuge, özine tən müşesine ainaldyryp, tek solardan
keiin joiylğan ūlpalardy sintezdeuge kirisedi. Denesi əlsiregen nauqastar
üşin būl küşi jetpeitin auyr jük. Sauyğu sonşama baiau jürgenimen
qoimai, ərtürli asqynu da paida bolady. Akademik L.S.Ştern: būl
metabolitterdi (ydyrağan zattar) aquyzdyñ molekulalarynyñ,
gormondardyñ, fermentterdiñ t.b. «jaryqşağy» tirşilik protsesiniñ
qozdyrğyşy, retteuşisi tipti, qūrylys materialy dep sanaidy. Akademik
V.P.Filatov odan əri jalğastyrady. Dene auyr nauqasqa duşar bolğan
kezde, ol barlyq qolaily amal-ədistermen qorğau küşin şoğyrlandyryp,
dertke qarsy küresedi. Osynyñ nətijesinde şekten şyqqan qorğanyştan
denede aquyz i̇emes zattar paida bolyp, jeke ūlpalarğa ğana i̇emes, bükil
müşelerge yqpal i̇etedi. Olardy «biogendik dem beru» dep ataidy.
V.P.Filatov būl jağdaidy praktikada dəleldep berdi.
Nesepti paidalanyp, küş quatyn ünemdeu: a) qūrylystyq sūiyqtar;
b) sudyñ anyqtalğan izomerlerimen himiiälyq qūramy birdei, fizikalyq
qūramy türlişe;
v) səule şaşatyn sūiyqtyq;
g) metaboliti (ydyrağan zattary) bar sūiyqtyq
d) ərtürli tūzdarmen qanyqqan sūiyqtyqpen i̇emdeudiñ paidasy – nesepti
paidalanudan nesep qyşqyl reaktsiiäsyn beretindikten, moçevina
immundyq, antibakteriiälyq qasieti bar biogendik dem beredi, köp
gormondy əser i̇etedi. Neseptiñ metaboliti – qozdyruşy jəne ömir
protsessteriniñ retteuşi tetigi bolyp sanalady.
Sonymen avtor ğylymi negizderge süiene otyryp, nesep – barlyq
dərilerdiñ negizi – i̇eñ paidalysy, dūrys paidalana bilse, qolaily ziiänsyz
dəri degen.
NESEPTIÑ TÜRLERI JƏNE İeREKŞELIGI
A.N.Maslennikovtyñ «keremet susynnyñ syry» degen kitabynda: barlyq
dertti neseppen i̇emdeuge bolady dep jauap bergen, al ömirde özgeşe,
Şivambukalpada jazylğandai, nesepti paidalanumen barlyq dert
jazylyp, nauqas adam aiağynan tik tūra almaidy jəne paidasy tez arada
körine de bermeidi. Mūnyñ sebebin izdestiruden onyñ i̇erekşelikteri de
tabylğan, i̇emdeudiñ jetistikteri sol i̇erekşelikterdi paidalana bilude
bolyp otyr.
1.Jaña tuylğan balalar, i̇er jetken adamdar, qarttar, i̇erler, əielder,
i̇ekiqabat əielderdiñ nesebi degen siiäqty türleri köp.
2.Jaña şyqqan, i̇eski, öte i̇eski, qainatylğan suytylğan, ərtürli zattarmen
qanyqqan, belsendiligin arttyrğan t.b.
3.Tañerteñgi, kündizgi, keşki jəne tüngi.
4.Neseptiñ alğaşqy az böligin jəne soñğy bir şaptyrymynan qalğanyn
işkende taq sanmen işu kerek.
Neseptiñ sapasyna işken tamaqtyñ qūramy, köñil-küii jeke basynyñ dene
bitimine jəne aqyl-oiyna bailanysty əser i̇etedi. Aidyñ ainalymy jəne
jyldyq merzimniñ əserimen de sanasu kerek.
Būdan şyğatyn qorytyndy: aurudyñ ər türimen densaulyğy būzylğan
jağdaida adam öziniñ nesebin paidalanuy qajet. Osydan bylai aitylatyn
basqa da i̇erekşelikterin bilmeiinşe, neseppen i̇emdeudiñ «ğajaby» degen
ūğymnyñ barynan da tüñilesiñ.
Neseptiñ ərtürli i̇erekşeligin tolyğynan qarap körelik:
1.Jaña tuylğan bala nesebiniñ alğaşqy künderi qyşqyldyğy küşti.
Azottyñ köptegen bölşegi neseppen birge moçevinağa ainalyp şyğady.
Jaña tuylğan balanyñ nesebi tirşilik barysyn astyn üstine
şyğaratyndai aqparatpen qanyqqan. Şiru barysyn toqtatu üşin jaña
tuylğan bala nesebiniñ osy i̇erekşeligin paidalanu abzal. Būl şirudiñ
syrtqy belgisi: kərilik iisi müñkidi. Osyndai iisi müñkigen adamdarğa ony
işu ūsynylady, al toq işekte disbakterioz, iş qatuy t.b. jağdailarda –
işegin şaiu ūsynylady. Jaña tuylğan balanyñ nesebi jazylmaityn jara,
gangrena jəne sol siiäqty aurularğa taptyrmaityn dəri. Onyñ qūramynda
moçevin köp bolğandyqtan, ony nesepti syrtqa köp şyğaratyn dəri
retinde denedegi artyq sūiyqtardy aryltu, mi, jūlynnyñ işki
sūiyqtarynyñ qysymyn azaitu üşin de, büirekti sauyqtyru (əsirese,
jūqpaly mikrobtar bolsa) ony tek asqorytu arqyly barysyn küşeitu
qandağy fibrinderdi ūiyp qalğan qandy i̇eritu üşin ūiuyn azaitu,
onkologiiälyq isikterge (syrtyna kompress qoiyp, işine işkizu qajet)
qoldanady.
2.Bala nesebiniñ qūndylyğy turaly būryn da aitylğan. (Bir aidan bastap
12-13 jas aralyğynda immundyq denemen qanyqtyrylğan. İmmunitet
jüiesi ortalyq jəne şetki ağzalardy ielenedi. Ortalyq ağzalarğa maiy,
kemigi jəne aiyrşyq (tös süiektiñ joğarğy art jağynda jatatyn bezi),
şetki ağzalarğa kökbauyr, söli joldaryndağy tüiin (bez), işek-qaryn
joldaryndağy limfoid torlary jatady. Qartaiğan şaqta aiyrşyq 90 %ğa, kökbauyrdyñ kölemi 50 %-ğa azaiady. Süiek maiy men kemigi
limfotüiinderin qoqyspen lastap, immunitet qyzmetin tūnşyqtyrady.
(Basqaşa aitqanda kör-jördiñ denede köp jinalğandyğy.)
Ğalymdardyñ zertteuine qarağanda, i̇eger i̇eski immunitet jasuşalaryn jas
denege köşirip otyrğyzsa, onyñ belsendiligi artady. İeger kəri denege jas
jasuşalardy otyrğyzsa, onda onyñ əreketi sönedi. Būl deneniñ
immuniteti onyñ lastanu dərejesine bağynyşty i̇ekendiginiñ dəleli.
Sondyqtan immunitetti küşeitu jūqpaly virus jəne isik dertinen qūtylu
üşin, balalardyñ nesebimen birge deneni jasuşa deñgeiine deiin tazartu
üşin, balanyñ nesebin işip, uaqytyly astan bas tartyp-aşyğu qajet-aq.
3.Dertinen aiyğuğa tek öziniñ nesebin paidalanğan jön. (0z nesebi
nauqasynyñ «nozodomy» barlyğymen küşti).
4.Qarttar nesebi. Qartaiğan adamdardyñ immuniteti tömendeidi.
Gormondar qyzmeti tepe-teñdigin joğaltatyndyqtan, qarttardyñ nesebi
öziniñ dertin i̇emdeu üşin ğana jaramdy.
5.Əiel, i̇erkekterdiñ nesebi öziniñ i̇erekşelikterimen əieldiñ, i̇erkektiñ
magnittelgen negizderine bailanysty. Sondyqtan «nesep donoryn»
tañdağanda bir jynysty adamdardyñ nesebin paidalanu dūrys. Basqa
jynysty adamdardyñ nesebin öte sirek jəne qysqa merzimge paidalanuğa
bolady. Balalardyñ nesebin (1 jastan 10 jasqa deiin) jynystyq
aiyrmaşylyqqa səikes qūramynda gormon azdyğyn i̇eskerip, qarsy
jynysty adamdardyñ nesebin paidalanuğa bolady (əieldiñ nesebin i̇erler
nemese kerisinşe), biraq 2-3 aidan artyq paidalanuğa bolmaidy. Bala
qanşalyqty jas bolsa – onyñ nesebin sonşama ūzaq uaqytqa qabyldauğa –
ol 10 jasqa taiağan saiyn nesebin sonşama qysqa merzimge paidalanuğa
bolady.
6.İekiqabat əielderdiñ nesebi öte paidaly. İekiqabat kezinde büirek, nesep
joldarynyñ qyzmeti jəne qūrylysy özgeristerge tüsedi. İekiqabat
əielderdiñ denesinde özgeristiñ i̇eñ joğarğy şegi 20-35 aptalyq kezeñinde
baiqalady. Büirek arqyly plazmanyñ ağysy 45 %-ğa, al süzgiştigi 60 %-ğa
artady. Nətijesinde metabolikalyq jəne azyqtyq məni bar (gliukoza amin
qyşqyly, suda i̇eritin dərumender) aquyzdyñ zat almasudağy soñğy önimi
(moçevina jəne nukleoproteinderdiñ neseppen syrtqa şyğuy) köbeiedi.
7.Jaña alynğan nesep köbirek paidalanylatyn, negizinde tūzben qanyqqan
qan plazmasy. Ol deneden şyğysymen, qajetke asady. Ol sau adam jəne
nauqas adam paidalanatyn bolyp i̇eki türge bölinedi. Sau adam
qorektengende aurudyñ aldyn alu üşin gormondyq tepeteñdikti toqtamdy
deñgeide ūstap, denedegi energetikalyq materialdardyñ qoryn ünemdeu
üşin işedi. Nesepti biraz uaqyt qoiyp qoisaq, suyğannan keiin ol öziniñ
qasietterinen airyla bastaidy, jylu şyğaru qasieti joiylady, sūiyq
kristall qūrylysyn joğaltady, jaryqta ydyraidy, auada totyğady,
tübine şögindiler paida bolady.
8.İeski nesep zattarynyñ ydyrağan alğaşqy belgisi – ammiak iisi şyğa
bastaidy. Būl neseptiñ negizgi i̇erekşeligi – ol az «magnetizmniñ» işki
qūrylysy men səule taratuyn joiyp alady. Sondyqtan nesepti alğaşqy
kölemniñ -i qalğanşa qainatyp, bulandyrylğannan keiin ğana denege
jağyp, paidalan degen iogtardyñ qağidasyn oryndauğa məjbürmiz.
9.Öte i̇eski nesepte ammiak iisi paida bolsa – ol neseptegi aquyz
ydyrağanynyñ alğaşqy belgisi jəne qyşqyl RЊ-tyñ siltilikke
özgergenin körsetedi. İeger osyndai nesepke professor V.P.Filatovtyñ
biogendik demeu jağdaiyn jasasaq, onda ol sauyqtyru sūiyğyna
ainalady. Ol mynadai qorytyndyğa keledi. Barlyq deneler men
jasuşalarda tirşilik jabyla qyrylyp qalmaidy, degenmen dene bütindei
öldi desek te, öte qolaisyz jağdaida da biogendik demeuşi saldarynan bir
joğary sapaly «qarsylasu zaty» jasalyp şyğady. Tağy bir i̇eskeretin
nərse – biogendik demeuşiniñ əser i̇etui ne bir müşemen ne bir mindetimen
şektelmeidi, bütindei barlyq denege əser i̇etedi. Ydyrap jatqan nesep öte
şekten asqan qolaisyz jağdai paida bolsa da biogendik demeuşi jasalyp
şyğady. Nesepte osyndai demeuşi 20°S temperaturada 3-7 künniñ işinde
paida boluy mümkin. 0te i̇eski neseptiñ osy i̇erekşeligi turaly Armstrong
«deneni sylap, sipauğa ne jaña neseppen aralastyryp paidalanuğa
bolady» degen. Sondyqtan osy nesepti terige paidalanyp, nyğaitumen
denege jağdai jasau retinde aldyn ala RЊ-yn əlsizdeu qyşqyldy
siltilikke ainaldyryp, ərtürli qyşqyldardan paida bolğan şögindilerdi
i̇eritu jön. 0te aşy ammiak iisi teri bezderiniñ ūsaq közderin aşyp,
neseptiñ denege ötuine jağdai jasaidy. Ğalymdardyñ zertteu nətijesi
körsetkendei, ammiak iisi adamnyñ jūmys qabiletin arttyrady. Teri
bezderiniñ közin keñeitu arqyly udyñ syrtqa şyğuyn arttyruğa bolady,
al ammiaktyñ özi udy yğystyrady. Onyñ aşytyp, küidiretin qasieti işek
qūrttaryn jūiady. Ol qantamyrlaryn tazartady, bitelip qalğandaryn
aşady, ammiak buynyñ jyljymalylyğyn qozğalysqa keltirip,
qorytyndysynda tazartu əserimen öli i̇etterin küşpen jūlyp alyp,
şirigen tor közderin i̇eritip, sauyqtyryp, qyşqyldy torğa deiin özgertip
baryp toqtaidy. Neseptiñ bögeluin i̇emdeidi, keibir jağdaida neseptiñ
bögelui nesep jolynyñ jiyrylyp, tarylyp qaluynan bolady, al ammiak
iisiniñ əseri ony keñeitedi.
Öte i̇eski neseppen i̇emdeudiñ birneşe ədistemesi:
a) toq işektiñ öte lastanğan kezinde, işek qūrttary bolğan jağdaida 20°S
temperaturada 3-5 kün tūryp qalğan ammiak iisi azdap şyğatyn bir litr
neseppen klizma jasauğa bolady. 0te küşti iis şyğaratyn neseppen
klizma jasau əser i̇etip, toq işektiñ işki şyryş qabatyn tipti, odan da
tereñ küidirip jiberui mümkin. İisiniñ boluy zañdy biraq, küşti bolmasyn;
b) tamyrlardyñ bitelip qalğanyn tazartyp aşu üşin osy siiäqty neseppen
kompress jasağanda, teriniñ syrtyndağy öli i̇etter men iriñderden tazartu
üşin əsirese ökşe men aiaq-qoldyñ terisindegi müiizderdi aryltu üşin de
qyzdyru retinde (şüberekke siñirip) jasauğa bolady. Əuelgi kezekte
ammiak iisine auyzdan bastap birte-birte deneni üirete kele, iisiniñ
küştisine deiin paidalanuğa bolady;
v) denege şökken tūzdardy i̇eritu üşin auyratyn jerge şüberekke siñirip,
kompress jasau, şökken tūz qanşama i̇eski bolsa, sonşama iisi küşti
nesepti paidalanu, biraq, küidirip almau kerek.
10.İejelgi ündi jazbalarynda «Şivambukalpa» tek bulandyrylğan
«nesepti» paidalanudy ūsynady. Ol bylaişa daiyndalady: syrly ne
balşyqtan jasalğan ydysqa 400 g kez kelgen (jaña, i̇eski, balanyñ
nesebimen aralastyrylğan t.b.) nesepti qūiyp, otqa qoiyp, 100 g
qalğanynşa qainatamyz. Osy qalğany törtten bir böligi bolyp sanalady
(4 litrden 1 litr qaldyrsa da, bir litrden 250 g qaldyrsa da törtten biri
bolady).
İendi nesepti qainatqanda ne şyğatynyn köreiik:
a) şeksiz, qolaisyz jağdaidyñ əreketimen organikalyq zattardan
biogendik dem beruşi paida bolady degen V.P.Filatovtyñ teoriiäsymen
kelissek, qainatylğan nesep dəl osy jağdaiğa səikes keledi. Biogendik dem
beruşi ūlpalardan alynğan, 4-6 kün qarañğy jerde minus 3-ten 4°S deiin
tūrğan neseptiñ 120°S-ge tözetinin zertteu körsetti. Osydan öte qajetti
qorytyndy şyqty: biogendik dem beruşi aquyz qainatqanda belsendiligin
joğaltqan bolar i̇edi, al i̇erekşe jasalğan özine tən jylylyqqa
tūraqtylyğyn körsetti.
Joğary temperaturanyñ yqpalymen nesepte öte köp biogendik dem beruşi
paida bolady. Nesepti törtten birinen ary qarai artyq bulandyruğa
bolmaidy. 0itkeni törtten biri qalğanşa qainatyp, bulandyrğanmen
sapasy bülinbeidi, qaita artady. RЊ qaşanda qyşqyl sūiyq retinde qala
beredi;
b) bulandyrylğan nesepti paidalana otyryp, biz qūrylysy kristall,
jyluğa tözimdi, būzuğa qiyn, denege paidaly qarapaiym suğa özgerte
alamyz. Basqaşa aitqanda, kömirtekti deneden birte-birte «almasqa»
ainaldyramyz. Mūnyñ tekstiñ teoriiälyq negizi bylaişa: nesepti
bulandyrğanda sudyñ 48 tabiği türinen jylu əreketine tözimdisi qalyp,
tözimdiligi əlsizderi – buğa ainalyp ūşyp ketedi.
Kristofer Berd «0simdikterdiñ jasyryn tirşiligi» degen kitabynda sūiyq
kristaldyñ ömiri qanşama ūzaq bolsa, denege sonşama paidalyraq, onyñ
adamnyñ ömir şyrynymen tuystyğy da jaqynyraq degen. Bulanğan
nesepte dəl sondai kristall paida bolady.
Hunzakut degen jerde (tūratyn halyqtyñ orta jasy 120) būrqyldağan
būlaq suynyñ qūramy ğajap i̇eken. Ony zerttep körgende sudağy
mineraldar ion formaly i̇emes, kolloid formaly, i̇eñ qyzyğy – teris
zariadty i̇eken. Bizdiñ nesebimiz kolloid i̇ertindi işindegi mitselderden –
saharidterden tūrady. Zertteuşi ğalym F.S.Hanen neseppen i̇emdeudi
i̇emdeu qozğauşy küşiniñ negizi dep i̇eseptegen. Hunzakut suyn zerttep
körgende onyñ öte sirek kezdesetin qasietin tapqan. Osy sumen
aralastyrylğan beton qarapaiym betondardyñ kötere alatyn jügimen
salystyrğanda birneşe jüz i̇ese artyq tözimdilik körsetken (1 kv sm-g 4
tonna salmaq tüsirgende synbaq tügili, ügilip bülinbegen).
Jansyz zattar men jandy deneniñ qartaiu qasietiniñ özgeru zañdylyğynyñ
ūqsas i̇ekendigin tehnika ğylymynyñ doktory G. Sergeev «Su bərin i̇eske
saqtaidy» degen maqalasynda dəleldegen. İeger organikalyq jəne
beiorganikalyq zattardyñ qartaiuy ūqsas bolsa, tiri denede qarapaiym
betonda ərqaisysy öz-özinen tabiği qarqynmen küirep, tozyp joğalatyny
anyq. Degenmen, ərqaisysynyñ qūrylysynyñ negizi – suyn almastyrsa
ömir süru uaqytyn özgertip qana qoimai, tvorçestvolyq belsendiligin de
ūzartuğa bolady degen qorytyndyğa keldi. «Şivanbukalpa» jazbasynda:
bizdiñ ata-babalarymyz bulanğan nesepti ūzaq ömir süru üşin paidalanğan
delinedi. «Kimdekim Şivanbumen kündiz 3 ret, tünde 3 ret denesin ysqylap,
sylap-sipasa, ūzaq uaqyt bala tuu mümkindigi saqtalady. Kimde-kim kün
saiyn nesebin bir ret işip, onymen denesin üş jyl ūdaiy ysqylap,
sylasa tolyq küşti, önerpaz, bilimdi bolyp, aspandağy jūldyzy söngenşe
ömir keşedi degen.
Nesepti bulandyrğanda işki qūrylysyn qaita qūruy
Neseptegi su azaiğanda mitselder qalai toptasatyny 14-surette
körsetilgen. Neseptiñ barlyq köleminde osy bölşekterdi tərtipke salyp,
i̇erekşe oryn ielendirip ornalastyrady. Neseptiñ işki «jol qūramynyñ
paidasy» arqyly quaty jinalyp, jiyntyq quatyna ainalady.
Joğary ūiymşyldyq ornatu üşin osy quatpen səule tüsirip, öz
denesindegi qūramyn azaitsa, paidasy jasarudan körinedi.
Köbinese küşti jinaqtauşyğa ūqsas quat dūrys altybūryştylar bolyp
keledi. Mūny tabiğat baiağydan beri paidalanyp keldi. Benzol saqinaly
molekula mys balauyz t.b. ¼-i qalğanşa qainatyp, bulandyrylğan
neseptiñ alğaşqy qūramy altybūryşty bolğandyqtan, neseptiñ būl türi
köptegen küş-quatqa ie. Neseptiñ ¼-i qalğannan keiin ary qarai
bulandyryp qainata berse, sabynğa ainalyp, altybūryştyny joğaltady.
Sondyqtan onyñ ¼-in alyp paidalanu kerek.
Amerikandyqtar Hunzakut būlağyn zerttep, oğan ananyñ sütinen
baiqalğan kolloid pen şieniñ jūmsağyn qosyp, susyn jasapty. Ondai
susynğa, buğa ainaldyryp alğan 4,543 l su qosqan (būl nesep i̇emes),
nətijesinde adamnyñ denesine jəne januarlarğa paidaly biologiiälyq
əserin bylai dep jazdy. «Qarttardyñ jetistigi jastardai şiraq.
Qūiymşağy şyqqan aryq kəri bie tañğalarlyq sudan işip, kenet
qūlyndady, jazylmaidy deitin jarasy siqyrlyq jasağandai joğaldy.
Tūqym qualağan qan jetispeuşiliginiñ bir belgisi qyzyl qan
tüiirşikteriniñ oraq zañdas beinesi de izsiz ketti.
Bulandyrylğan nesep, Hunzakut būlağynyñ suy bolsyn, analardyñ
omyrau süti men şieniñ jūmsağyn qosyp, amerikandyqtar jasağan ğajap
i̇ertindiden qalyspaidy. Nesepti qainatqanda ne qaluşy i̇edi. Oğan + (qosu)
qarapaiym küiinde ne boluşy i̇edi, bəriniñ qoiulyğy artady.
b
a
v
g
d

14-suret.
Jai nesep pen qainatylğan neseptiñ qarapaiym qūrylys ülgisi (shema):
a) mitsella; b) qarapaiym neseptegi mitseldiñ ornalasuy v) jartylai
qainatyp bulandyryp qoiulanğan neseptegi mitsellalar;
g) neseptegi su azaiğan saiyn öziniñ jeke zariadtary arqyly mitsellalar
toptasyp, bütin nərse qūrastyrady; d) beineli şamamen bar zattardyñ
bölimderiniñ özara bölşekterden bütin nərse qūrastyryp i̇erekşe tən
ornalasuy.
Tağy bir mysal keltirsek: aldyñğy, artqy ūrttamyn qospai (tüngi 3-4
sağat aralyğynda), ortañğy nesepti 17 kün jinap, bulandyrylğan nesepti
3 ret jūtyp i̇emdelgeni turaly: «Nətijesinde işekterimniñ qyzmeti
jaqsara bastady, asqazandağy tüimeşik joğaldy, işim jūmsardy,
jürektiñ jūmysy jaqsardy. Aiaq-qolymdy nesebimmen ysqylap, sürtemin,
ol da kömegin berdi» – dep jazypty U. İekaterina degen mügedek.
Qainatyp bulandyrylğan nesep – öte qoiulanğan tūzdy i̇ertindi. Sondyqtan
qarapaiym nesepten işti anağūrlym küşti tazartady, «tartu küşi» sondai.
Ony işekke jibergende toq işektiñ şyryş qabatyn ğana tazartyp qoimai,
işektiñ bükil astarly qabatynyñ quysyndağyğa yqpal jasaidy.
Qarapaiym (100-200 g) sūiyqtyqpen şan büirek, ūiqy bezi, quyqta,
jynys müşelerine, qospa, taramys, būlşyq i̇etterge, şaptyñ mañaiyna
«sebilgen şyryş, silekei, kör-jerlerdi özine tartyp tūrady,
titirkendirmeidi, kerisinşe sau qalpyna keltiredi.
Işek-qaryn joldarynyñ qyzmeti jeñildeidi. Bulandyrylğan nesepti işke
paidalansa da, terini ysqylap, sylap-sipasa da onyñ tañ qaldyrarlyq
əseri bar. Bulandyrylğan neseptiñ öñi men dəmi özgerip otyrady.
Qarapaiym adamnyñ nesebi «jūlyp alu» qasietine deiin ie bola alady.
Bulandyrylğan nesep toq işektegi, qaryndağy isikter men, tüimeşikterge
janasqanda parazitterdi jūiady.
İeger adamdar öz i̇erkimen botqa, jemis-jidek (qysta qūrğaq jemis), kökönis,
būqtyrylğan, buğa pisirilgen kökönis, şöp, şai, bal, jañğaqtarmen
qorektenip, tūzdy azaityp, tağamyn özgerte alsa, tipti jaqsy jəne dəmi
aşy bolmaidy, öñi balğa ūqsas, iisi süisinerliktei. Sondai nesep jürekke
de jaily qoldau körsetedi. Onyñ altyn öñdes sarysynyñ yqpalymen
patologiiälyq quatyn yğystyryp şyğarady. İemdeu barysynda jaryq
quatymen biz qara küşti jūia alamyz.
Öñi aşyq sary tüsti quatty nesep jiberilse, qaraiyp ketken müşedegi
qarany yğystyryp, onymen birge qara pəle aurudy da jeñedi.
Qyzyl öñ deneniñ jylu şyğaru qabileti men bauyrdyñ belsendiligin
arttyryp, qan būiauynyñ ydyrauymen qyzyl öñ jasalady. Onyñ
jərdemimen qan azaiu, demikpe, iş qatu, zerteñ, qūrt auruyn, t.b aurulardy
daualaidy.
Sary öñ – qozğaltqyş sezim talşyqtary būlşyqetterde küş quat tüzuge,
öttiñ jyljuyna dem beredi. Ol endokrin jüiesine yqpal i̇etedi. Qūrttarğa
qarsy əserli, ol bauyrdy, işekti, terini tazartady. Diabet, asqorytudyñ
būzyluyn, iş qatu, köteu, buyn qūzdamasy, teri aurularyn jazady. Ol
büirek, bauyr, kökbauyrğa əser i̇etedi.
Qyzyl-sary tüs – qyzyl men sary tüsterdiñ üilesui. Onyñ qyzdyru küşi
üilesken öñderdiñ jeke-dara əserinen de küştirek. Ol qalqanşa bezine dem
beredi, tynys alu, jiyrylyp qaluğa qarsy əreket i̇etip, denedegi kaltsii
metabolizmine kömektesedi, ökpeni şynyqtyrady. Onyñ kömegimen
demikpe, buyn qūzdamasy, podagra, öt tasy, büirek auruy, ökpe auruy,
ziiändy jəne qarapaiym isikterge daualy əser i̇etedi.
11.Suytylğan nesep. İeger jaña jinap alğan nesepti 34°S qarañğy jerge
jinap qoisa, būl da sol qolaisyz jağdaidyñ yqpalymen biologiiälyq
belsendi zattar tuğyzady. Bərinen küştisi – bulandyrylğan nesep. Ol
belsendiligimen artyq.
12.Ərtürli zattarmen qanyqtyrylğan nesep. «Şivambukalpa», «Aiurved»,
«Çjud-şi» siiäqty i̇erteden jalğasyp kele jatqan būlaq közderinde
neseptiñ qūramyna ərtürli zattardy qosyp özgertuge bolatyndyğy
aitylady. Osylardyñ nətijesinde neseptiñ küşeitilgen türleri arqyly
atqaratyn ərbir mindetine tañdap yqpal i̇ete alamyz. Mysaly, nesepti
bulandyrğan kezde altyn, kümis salyp, aurudy qyzdyruşy retinde
paidalanady. Altyn, kümis qosylyp qainatylğannan qalğan ¼-i altyn,
kümistiñ atomymen qanyğady (mys ta bolady) da, özgeşe qasiet paida
bolady.
Bulandyrylğan nesepke ərtürli şöpterdi qosyp qainatqanda qūramyn
mikroelementtermen molaitady.
Nesepti balmen aralastyryp, balağa işkizu oi jəne i̇eñbek qabiletin
arttyruğa jağdai jasau üşin paidalanylady.
13.Belsendirilgen nesep. Nesepti magnitotron arqyly ötkizip
mitselderin1 zariadtai alamyz. Nətijesinde neseptiñ barlyq jağynan
belsendiligi artady. İeger nesepti qainatsa, işki qūrylysyn qaita qūryp,
ol özi arqyly köptegen jylu quatyn ötkizedi. Qūramyn özgertip, soñynan
köterilgen küş quatyn paidalanyp, deneni nyğaitu üşin nesepti qainauğa
jetkizip, ağyn suğa salyp, dereu suytady. Osy suytudyñ nətijesinde
paida bolğan joğarğy qūrylysy «mūzdaqtalady». Ony jaña sauyp alğan
süttiñ jylylyğyndai bolğan kezde dereu paidalanu kerek, əitpegen künde
qūrylysy būzylyp ketedi. Birtindep suytsaq, ondai paida körmeimiz.
Magnit arqyly ötkizilgen nesepten mūndai neseptiñ i̇emdik qasieti birneşe
i̇ese artyq. Ünemi paidalanyp ötkizilgen nesepti terige jağuğa, nauağa
otyrğan suğa qosu deneniñ küşquatyn joğarylatady.
Bireudiñ suytylğan nesebin qabyldau ərtürli auru-syrqau kezinde,
densaulyq būzylğanda qajet. Mysaly, qaterli isikrak paida bolğan kezde
işip, syrtqy terige ysqylap, sylapsipap, qozdyrğyş jasau kerek.
Üilestirip paidalana alsa, onyñ denege yqpalyn arttyra tüsedi. Mysaly,
nesepti bulandyryp, ystyğyn jaña sauğan süttiñ jyluyna deiin dereu
tüsirip, magnitotronnan ötkizip, maqtadan jasalğan şüberekke nemese
maldyñ jünine siñirip, qyzdyrğyş jasap, sol neseptiñ qūrylysyn ūzaq
saqtau üşin termosqa qūiyp qoiyp, qajetti jağdaida qyzdyrğyş retinde
paidalanyp otyruğa bolady.
Buğa ainaldyryp alğan suğa (nesep i̇emes) dəri nemese ūntaq 1:1000,
1:1000000 i̇eritindide i̇emdik qasietin saqtaidy. Tipti, i̇eritkiş zaty köbeigen
saiyn dəriniñ əseri küşeie tüsedi. Sonymen, 23 ondyqpen aralastyrsañ da
dəriden alğaşqy zattan birde-bir molekula qalmasa da dərilik paidasy arta
beredi.
Neseppen üilestirip aitqanda bylai: 100 g tazartylğan suğa bir gramm
nemese nesepten bir tamşy tamyzyp, on ret şaiqap, i̇endi osy şaiqalğan
sudan bir tamşy alyp, tağy da taza 100 g suğa bir tamyzsaq, ony 10 ret
şaiqasaq, osyğan ūqsas 10 ret qaitalasaq, soñğy sularda nesepten birdebir molekula qalmaidy. Gomeopattardyñ sözine sensek, öziniñ əserimen
ūqsas bükil denege biologiiälyq dem beruşi yqpaly birden küşeimese,
azaimaityn sūiyqtyq şyğady. Sondyqtan denede nendei özgeris jürip
jatqanyna yqylas qūia bilu kerek.
14.Tañerteñgi, kündizgi, keşki, tüngi nesep – būl nesepterdiñ türleri
arasynda özgeşelikter köp i̇eken.
1.3 sağattan 13 sağatqa deiin bizdiñ denemizde qyşqyl faza basymyraq, 15ten 3-ke deiin siltili faza basym. İeger alğaşqy nesepti paidalansa, ol
jaranyñ jazyluyn jyldamdatady, isik basylyp, taraidy. Işki dene
ortasynyñ siltilikke qarai özgergenin qalpyna keltiredi. Sondyqtan
joğaryda körsetilgen dertke şaldyqqanda neseptiñ osy türin qoldanğan
jön.
2.Tañerteñgi nesep gormondarmen qanyqqandyqtan, i̇edəuir paidalyraq.
Ūianardan i̇eki sağat būryn gipotalamus beziniñ belsendiligi artady, onan
keiin gipofiz, onan soñ barlyq bezderdiñ belsendiligi artady. Mysaly,
tañerteñ ūiqy bezi, qalqanşa bezi, büirek üsti bezinde gliukokortikoid
sekretsiiäsy i̇eñ joğarğy deñgeige jetedi. Tañerteñgi nesepterdiñ
artyqşylyğy osy gormondarğa bailanysty. İeşqaşan osyndai
«gormondy kokteilden» aiyrylyp qalmai paidalanu kerek. Mūndai
nesep əsirese əielderdiñ jynys müşelerin daualauda öte tiimdi (işip,
tampon qoiu degen siiäqty). Ol auruyn basady, jynys müşeleriniñ
şyryşty qabyqtarynyñ auruynan tez aiyqtyrady.
3.Künniñ i̇ekinşi jartysyndağy jəne keşki nesep kündizgi işip-jegenine
bailanysty tağamdyq zattarmen qanyğady. Tündegi nesep dertinen
şyğady, ony tañerteñ paidalanğan jön, öziñdi-öziñ i̇emdeu üşin taq sanmen
jūt (3-5-7).
4.Təulik boiyna büirektiñ belsendiligi ərtürli bolyp özgerip otyrady.
Tañerteñ jəne kündiz büirek su şyğarady. Azotty zat almasu önimimen,
elektrolit, tünde süzilgen qyşqyl, ammiak, su tekti ion şyğady. Osynyñ
özi de deneni qyşqyldandyru üşin köbinese tüngi nesep yñğaily degendi
añdatady. Tüngi nesep qai jağynan alyp qarasaq ta, kez kelgen jağdaida,
auyrğan kezde densaulyqty nyğaituğa paidaly bolady.
5.Bizdiñ denemizde müşelerdiñ belsendiligi jolynda quat almasu ürdisi
jüredi, ol nesep qūramynyñ sany men sapasyna əser i̇etedi. Mysaly, i̇eger 2
sağatta bauyrdyñ belsendiligi artsa, osy kezde bauyrdyñ şyğaratyn
metabolitteri nesepte köbeiedi. Sondyqtan qai müşe bolsyn, onyñ
jūmys qyzmeti artatyn uaqytyn bilu qajet, osy kezde nesebin jinap
alyp, belselendendiru dūrys (mysaly, qarañğy, suyq jerge qoiyp nemese
qainağanğa deiin ysytyp jəne dereu suytyp, osy müşeniñ qyzmeti artqan
sol kezde paidağa asyr). Mysaly, asqazan auyrdy delik, onyñ belsendiligi
7-9 sağat arasynda artady. Mine, osy sağat nesebin jiyp alyp,
toñazytqyşqa qoiyp, artynan jaña sauyp alğan süttiñ deñgeiine deiin
jylytyp, dəri retinde işedi.
Osylaişa auyrğan müşelerdiñ belsendi sağatynda özinen jinap alğan
nesepti ğana işkizedi.
15.Neseptiñ alğaşqy ortañğy jəne soñğy böligin taq jəne jūp sandy
ūrttam kölemin «Şivambukalpa» traktatynyñ ədistemesinde bylaişa
nūsqaidy. Neseptiñ ortañğy böligin aludyñ sebebi mynada: neseptiñ
alğaşqy ūrttamyn jylannyñ basyna, soñğysyn jylannyñ qūiryğyna
teñeidi. Jylannyñ basy men qūiryğy uly. İendeşe neseptiñ alğaşqy
jəne soñğy ūrttamy da uly degen söz.
Osy zamannyñ tüsindiruşileri: aldymen köp öt şyğady jəne nesep joly
şaiylady, al soñğy ūrttamynda öt az. Ortañğysyndağy öt i̇eñ təuir nətije
beretin üilesimdi öt dep i̇esepteledi. Biz mūny öte mañyzdy məseleniñ
tağdyryn jūqaltañ közqaraspen qorytuğa bolmaidy der i̇edik.
Jūmyrtqanyñ sarysy nege ortasynda jatyr degen sūraqty öziñizge qoiyp
kördiñizder me?
Quat küşiniñ aiqyn türin «jiyntyq küş-quaty» dep atağan jəne mūnyñ
bar i̇ekendigi təjiribe arqyly dəleldengen. Denede bolyp jatqan özgeristi
boiyna siñiredi jəne ötip bara jatyp zattardy qainatyp keptiredi.
Jiyntyq quat küşi quyqtyñ qabyrğasyna soğylyp, ortasynda
qoiulanady. Söitip, quyqtağy neseptiñ ortasy jiyntyq küşquatpen
zariadtalady, adamnyñ ömir jasyna yqpal i̇etedi. Biz jiyntyq küşquatynan airylsaq, ömir jasymyz qysqarady. «Jiyntyq quat küşin»
işip, terige jağyp, denemizge siñire alsaq, ömir jasymyzdy ūzartuğa
sebepker bolatynyn i̇esten şyğarmauymyz kerek. Neseptiñ ortañğy böligin
qabyldauymyzdy – «jetistik əkeletin ədis» dep i̇esepteuimiz qajet.
Mūnymen bar is şektelmeidi. Nesepti işkende biraq jūt, ne taq sanmen iş
(3-5-7). Nege? Dybys pen səule tolqyndary tüiiskende i̇eki birdei tolqyn
birin-biri beitarap i̇etedi ne özara küşeitedi. Birinşiden, paidalylyğy
nölge teñ, i̇ekinşisinde küşeie tüsedi. İeger nesepti bölip-bölip işkende i̇eki
tolqyn birin-biri joiuy mümkin. İeger birden jūtyp jiberse, birin-biri jūia
almaidy.
İeki tolqynnyñ paidasy sol taq sanmen işkende sūiyqtyñ zariadtaluyn
paidalanatyndyğy. Nağyz osy zamannyñ ğylymi negizine süiengendigi.
Mūnyñ tamyry tereñge ketkendigi sonşa, tipti ūmytylyp ketken. Biraq
qazir biz işu i̇erejesin ğylymi negizge süiene otyryp, öz nesebimizdi
aurudy i̇emdeuge paidalana biletin boldyq. İerte zamanğy danalardyñ
neseppen kez kelgen nauqasty i̇emdeu negizine tañ qalasyñ.
16.Adamnyñ derbes dene bitimine köñil-küii, aqyl-oiy, işip-jegen
tağamynyñ nesepke əseri. İeger işken-jegen tağamyñnyñ köbisi aquyz
bolsa, ol ydyrağanda moçevinağa jəne köbisi azotty zattarğa, olar
kezeginde iisi i̇erekşe ammiakqa ainalady. Sondyqtan dəmi men iisin
anyqtaityn negizgi qozğauşy küşi işip-jegen tağamğa bailanysty.
Qūramynda qannyñ būiauy siñgen i̇etpen qorektenetin adamdardyñ minezi
küñgirt, asau, jaryluğa daiyn tūrğan bomba ma deitindei jabaiy malğa
ūqsaidy. Nesep – işken tamaqtyñ iisi men dəmin ölşeitin aspap-indikator
ispettes. Onyñ dəmi men iisiniñ i̇eñ təuir bolatyn tağamdary – kökönis,
jemis-jidek, botqa, jañğaq, bal, şöp, şai. Şamaly mölşerde i̇et,
jūmyrtqa, süt, kartop, qūrtty dūrys üilestirip jese paidaly. Bərinen de
joğary jylylyqta, öndiriste qysu, syğu arqyly jasalğan balbauyrsaq,
aq nan, qant, tort, şokolad, aq ūnnan jasalğan köje, dəmdi toqaş siiäqty
önimder densaulyqqa keri əser i̇etedi. 0ziñniñ nesebiñdi işe jürip, qandai
tağammen qorektenu paidaly i̇ekenin sezinesiñ. Mūndai qaita ainalğan
bailanys dūrys tamaqtanuyña itermeleidi. Ūğa bilseñ nesep bərin
üiretedi. Sonymen, sen mynany iş, anany qoi dep aitu dūrys i̇emes. Bizdiki
negizin aityp, təjiribeden üirengendi nasihattau ğana. Damar Tantra ilimi
boiynşa neseppen i̇emdeudi mezgilge səikestendiru qajet. Jauyn-şaşyn
mol kezde ərtürli jemis-jidektiñ ūryğyn ūsaqtap, qara, qyzyl tūz,
būryştyñ tamyryna süt qosyp, aralastyryp işedi. Artynan nesebin
jinap alady. Jauyndy-şaşyndy öte salqyn kezde danalar deneni
toñudan saqtau üşin būryştyñ tamyry men tūzdardyñ jylu şyğaruğa
kömektesetin qasieti bar i̇ekenin bilgen. Sonsyn nesepti qabyldap, olardyñ
ziiändy əreketin de aldyn ala bilgen.
«Qystyñ suyq kezinde qūrğaq imbir, kristaldandyrylğan, ərtürli
beinege səikestendirilgen qant» qūrğaq imbir, jemis-jidekterden
şyqqan nesep deneniñ jylu şyğaratyn sapasyna jağdai jasaidy. Jemisjidek terminaly jəne qant olardy deneniñ ərbir «būryşyna» jetkizip
beredi.
Ərtürli dərilik zattardy paidalanudyñ basqa da nəzik qasietteri bar.
Mysaly, jusan. Jusandy i̇ermendi qainatyp paidalansañ, ol denedegi körjerdi i̇eritip, bakteriiälardy joiu qasietimen i̇erekşelenip qana qoimai, ol
nesepten tipti i̇erekşe basqa zattar jasap şyğarady. Ony qaita
paidalanğanda dertke tañdamaly əser i̇etip, küşeie tüsedi. Dert denege
«kapsula jamylğan» nemese belsendi satysyna jetpegen kezde nozadammen
i̇emdeudiñ bir türi – basqaşa i̇eşteme i̇emes. Sonymen, odan şyqqan nesepti
qaitalap işe berse nemese terisine ysqylap jaqsa, odan da tereñge ketedi.
Neseptiñ qasietin asyryp, əserin küşeitu üşin bidaidy köktetip, 2-3 kün
mai, būryş, tūz qospai jese, daualau qasieti arta tüsedi. Ony balmen
qosyp jese, nesebin qainatqan şöptiñ tūnbasy ma dep qalasyñ.
Aşyqqan kezde birden-bir sirek nağyz tamaşa nesep paida bolady.
Aşyqqan kezde dene işki maidy, deneniñ aquyzyn keton denesinen de
tartady, amin qyşqyly tüziledi.
Sondyqtan kör-jer öte köp bölinip şyğady, nesep onymen qanyğady.
Ondai nesepti qabyldasa, özinde jinalyp qalğan kör-jerdiñ bərin aidap
şyğarady. Ūqsastar-ūqsastarğa əser i̇etetin jasyryn jatqan auru
oşaqtaryn i̇emdei alady. Ondai şyğudyñ uaqyty molaiğan saiyn tereñde
süiek torlaryna deiin oryn tepken kör-jerdi deneden molyraq aidap
şyğarady. Sonymen, nesep kör-jermen, tūzdarmen barynşa qanyqqan,
tipti artqy nəjisinen de şyğady. Söitip, tik işektiñ de işin tabiği
tazalaidy. İeger būrynnan toq işek pen bauyryñdy tazartyp jürgen
bolsañ, mūndai tazartyp aşyğu 20-küni bitedi jəne nesebiñniñ dəmi
qalypty sapasyna keledi. Sondyqtan neseptiñ dəmi deneniñ tazaryp
bitkenin habarlap, aşyğudy toqtatuğa bağyt beredi.
Köñil-küi oi men dene bitimine, bizdiñ saulyğymyzğa qandai yqpal i̇etetinin
bilu üşin deneni tereñ zertteu qajet.
Aidyñ ainalymy kezindegi adam denesi bölikteriniñ belsendiligi. Şyğys
kün tizbesimen aidyñ orağy körinui 2-si alğaşqy 72 qonaqta bauyr, öt
qaby, 18 kün kökbauyr belsendi – ūiqy bezi jəne asqazan. Ary qarai
jürek, aşy işektiñ qyzmeti belsendi. 18 kün kök bauyr, ūiqy bezi belsendi.
Tağy da 72 qonaqta ökpe-toq işek belsendi. Jəne 18 künnen keiin 72 qonaq
büirek, quyq belsendiligi artady.
Qazirgi zamannyñ instituty Makarişi Aiurvedtiñ būrynğy zamanğy
şyndyğyn rastap berdi. Adamzat negiziniñ öris-aiasy köñil-küi, oiyn
basqarady. Kvanttyq deñgeide ərbir oidan kvant fluktuatsiiäsy paida
bolyp, qorytyndysynda fizikalyq dene jasalady. Mysaly,
qorqynyştan adrenalin, quanyştan endorfin paida bolatyny siiäqty.
Osy zattar fiziologiiälyq müşelerge ərtürli yqpal i̇etedi. Olardyñ
nesepke ötui zañdy jəne ne uly, ne dəru i̇em bolatyny bar. Praktika
körsetkendei, auyr qasiretten, teris köñil-küiden ziiändy zattar paida
bolady. Osyndai zattarmen qanyqqan nesep qaita qabyldağan kezde
ulandyruy mümkin. Quanyşty köñil-küi kezinde nesepti jaily zattarmen
qanyqtyryp, qaita qabyldağanda balzamdai köñil jūbatatyn bolady.
«Şivambukalpnyñ» neseppen i̇emdelip əuestenuşilerge sezimin igere bilu
jöninde i̇eskertui tegin bolmasa kerek.
Sonymen, sanaly türde köñil qoştyğymen-aq işiñde sauyqtyrğyş dəri
jasap şyğaryp, neseppen birge qaita qabyldaityn bolasyñ. Köñil-küidiñ
küirep qalğan qasiretke ūşyrauynan keiin şyqqan nesepti işuge
bolmaidy degen qorytyndyğa keledi. Kem degende 1-2 kün ötkizu.
0mir tirşiliktiñ yqpal i̇etetin üş printsipi bar. Olardy «Doş» dep ataidy.
Ərbir adam balasynda olar qatal i̇erekşelenedi. 0ris aiasy jüiesindegi
deñgeii (iağni sana) – fizikalyq denemen barlyq adamnyñ denesin jönge
salady. Biraq uaqytymen tamaqtanu salauatty ömir salty negizinde
oilaudyñ tömengi satysynda bolğandyqtan, öris aiasy men fiziologiiälyq
deñgeii arasyndağy üilestik būzylady. Būl ərtürli dimkəstik pen
nevrozdan bastap, i̇es-aqyldan adasu, diabet, rak aurularynyñ birine
şaldyğumen belgi beredi. Birneşe kün dem alyp öz jeke basynyñ dene
bitimine səikes tamaqtanyp, i̇eş nərse oilamai tynyş jatyp, öz nesebin
qabyldap, üzip alğan aqyl-i̇es pen dene bailanysyn jalğap, bögeuilden
aiyğyp, tolyq küş-quatyn jinap, tvorçestvolyq bağdarlamalaryn iske
asyruy oryndy. Būl arada bizdiñ nesep – ötkizgiş, tekserip jöndeu
əreketin oryndaityn dene mindetiniñ tepe-teñdigin tauyp, köñilküiin
tynyştandyrady.
17.Nesepke aidyñ ainalymy men jyldyñ mezgildik i̇erekşeliginiñ əseri.
Deneniñ tirşilik mindetine jağdai jasap, aidyñ tsikli jyl mezgilinde
bizdiñ dene mindetin qalai atqaratynyn bilu arqyly nesepti sauatty
paidalanuymyz qajet.
Ai men Künniñ tartylys küşiniñ əserimen Aidyñ ainaluy kezinde adam
denesi mindetiniñ belsendiligi bylaişa özgeredi.
Birinşi jetilikte (bir aptadan artyq i̇emes). Birinşi üştiginde bas, bet, mi,
joğarğy jaq, köz; i̇ekinşi üştiginde – tamaq, moiyn, qūlaq pen tamaq
quysyn jalğastyratyn İevstahii tütigi, moiyn omyrtqalary; soñğy
üştiginde – iyq, qol, şyntaqqa deiin, ökpe, jüike jüiesiniñ belsendiligi
artady.
İekinşi jetiliginde adam denesiniñ mülde basqa müşeleriniñ belsendiligi
üşinşi, törtinşi tsiklinde öziniñ üilesimdiligine səikes artady.
Neseppen i̇emdelu joly
Biz adamnyñ denesine nesep jibermes būryn, būdan būryn bizdiñ denemiz
onymen kezdesken, kezdespegendigin bilgenimiz jaqsy. Biz bala kezden
bastap-aq nesep denemizge tise, bylğanyşty dep dağdylanyp kettik.
Nesepti aram sūiyqtyq, denege kereksiz tastandy tipti, «sidik» deudiñ özi
qūlaqqa jat «jaman» söz retinde qabyldandy. Biraq biz balalyq şaqtyñ
alğaşqy jyldarynda neseppen ünemi janasyp, orağan şüberekke kişi
dəret alamyz. Mūnyñ bəri özinen-özi tüsinikti. Ana qūrsağynda jatqanda
mūnda tañğalarlyq körinis şyğady. Adam aminotikalyq suda jüzip
jüredi. Ony jūtady, onyñ işinde közin de aşady. Ol su bizdi işimizden,
syrtymyzdan qorşap alğan. İeñ joğarğy mölşeri (6 ai bolğanda) 2 litrge
deiin barady. Ol su qaidan paida boldy. Aminotikalyq sudy betaşar su
dep ataimyz. Nəreste men ananyñ denesine qosylyp ketken. Nəreste öziniñ
büiregi arqyly syrtqa şyğarady. Söitip, kişkentai nəreste öziniñ
nesebinde jüzip jürip, jūtyp, siñiredi.
Betaşar sudyñ qūramy qandai? Onyñ qūramynda qant – 27 %, moçevina –
28 %, tūz – 1 %-ğa juyq, būl qūramy toqtamdy, organikalyq zattar 0,5–4
%, (aktiniiä tūzy nemese tori), radioaktivter, dərumen, gormondar da bar.
Sybağaly salmağy 1,007-1,008 g/smi, RЊ– əlsizdeu siltili nemese beitarap
keledi.
İ.A.Arşavskii jəne basqa ğalymdar nəresteni qorşağan sūiyqtyqtyñ
ony tamaqtandyruğa da qatysy bar dep i̇esepteidi. Tamaqtandyru terisi
arqyly da, auzymen de jüredi. 6 ai bolğan nəreste barmağyn soryp jatady
– işeginde toñğaq bar. Onyñ ösip i̇eseiüine gormondar men radioaktivti
zattar kömegin tigizedi.
Sonymen, nəresteniñ mañaiyndağy sūiyqtyq pen neseptiñ qūramy birbirine ūqsas keledi, i̇eger neseptiñ işine qant ne bal salyp i̇eritse,
ūqsastyğy molaia tüsedi. Osylaişa tibettikter retseptiniñ şeşimi
tabyldy. 0mir jasyñdy ūzartu üşin nesepke qant, bal qosyp iş. Ol bizdi
tamaqtandyryp qana qoimaidy, nəreste kezimizde ana qūrsağynda jatqanda
ol bizdiñ ömir süru ortamyz bolğan.
Sonymen, nesepti işimizge de, syrtymyzğa da qabyldai otyryp, sanaly
türde denege birtalai qolaily jağdai tuğyzamyz. (Ondai jağdaida biz
jaryq düniege kelmei tūryp bolğanbyz) sonyñ arqasynda syrtqy
qolaisyz jağdailardan tuyndağan köptegen dertterden aiyğamyz. Osy
qysqa bolsa da nūsqa körneki dəlel; nesepti syrtqa da, işke de paidalanuğa
bolady degendi añğartady.
Nesepti işip qabyldau
Nesep auyzğa tiisimen zalalsyzdandyrady, şiru barysyn toqtatady, tamaq
bezin jazady. İeger auyzdy (1-5 minut) şaiyp otyrsa, şyryş qabatyn
bekitedi, iağni nyğaitady, tisterdiñ şiruin de toqtatyp, tamaq bezin
mikrobtan tazartady. Nesep tamaq bezine janasqanda, osmos arqyly
bezdiñ şyryştaryn özine soryp alyp, mikrobtardan aryltady. İeger 30
minut şaiyp otyrsañ, neseptiñ qūramyndağy mikroelementter tiske ötip,
tisterdiñ emalyn da nyğaitady. Mūndai şarany köbinese ūiyqtar
aldynda jasau öte qolaily.
Auyzdy neseppen şaiğanda tistiñ tübin tazartady. Mūnda da tistiñ
tübindegi qandy iriñdi soryp alyp, neseptiñ qūramyndağy tiste jetispei
jatqan mikroelementter tistiñ tübine ötip, joğyn toltyrady.
Auyz quysyndağy nesep jaryq quatyn siñirip, denege qosymşa oñtaily
yqpal i̇etedi. Auyz quysynan öñeşke ötip, öñeştiñ de işin tazartady.
Asqazanda köp tūrmaidy (i̇eger aşqarynda ne tamaq aldynda işse), mūnda
da paidaly isterin jasaidy. Aşy dəminiñ arqasynda ony i̇eritip, özine
tartatyn qasietimen dertti şyryştardan asqazandy tazartady. Osmostyñ
əserimen sekret şyğaratyn jasuşalardağy silekei şyryştardy özine
tartyp, ol jasuşalardyñ qyzmeti jaqsarady. Onyñ qūramyndağy
ferment, gormon, auruğa qarsy zattary i̇emdeuge jağdai jasap, şyryş
qabattaryn nyğaitady, neseptiñ qyşqyl qasieti men asqazandağy jarany
basady. 0itkeni, asqazan jarasy – jaralanğan jeriniñ as siñire almai,
küş-quatymen tolyq qyzmet istei almağandyqtan, siltilik əserinen jara
paida bolğan protsess. Al nesepti qabyldau – tereñ batyl şara
qoldanumen barlyq məsele şeşiledi, ūltabar men asqazan jarasy
jazyluy osyny dəleldeidi. Biraq neseptiñ qūramyndağy tūzdardyñ az
bolğany jön, sondyqtan asqazan men ūltabardağy jarany i̇emdeu kezinde,
as tūzyn mülde paidalanbai, tek kökönis, onyñ jaña alynğan şyrynyn
jəne botqa işu kerek. İeger asqazanda tüimeşik bolsa, onda tamağyñ
neğūrlym as tūzymen qanyqqan (tamaqta as tūzy mol bolsyn) boluy tiis.
Sondyqtan nesepti alğaşqy mölşeriniñ i̇ekiden birin, üşten birin, törtten
birin qaldyryp, sol tūzy molyn iş. Joğary temperatura men biologiiälyq
belsendi zattar asqazannyñ şyryşty qabatyna küşti əser i̇etetindikten,
asqazan jarasyna işetin nesepti alu üşin kökenistermen tamaqtanyp,
botqa jeu daiyndyğyn jasağandai isteu kerek.
Nesep asqazannan keiin ūltabarğa ötip, odan aşy işekke qūiylady.
Joğarğy əserin mūnda da qaitalap tazartady, jarasyn jazady,
tüimeşikterin jūlady. Mūnyñ bəri asqa təbetti jaqsartyp, dene salmağyn
qalpyna keltiredi. Nesep işektegi mikroflorany qalpyna keltiredi,
bakteriiänyñ üilesimsizdigin jūiady.
0te köp işpese nesep aşy işekten əri qarai ötpeidi. İeger öte qalsa, işekti
bosatyp, işti aidaidy. Biraq būl da alğaşqy 1-3 aptada körinis beredi.
Ary qarai nesep denege siñip, iş ötu azaiyp, tabiği jağdaiğa tüsedi.
Sonymen, aşy işekte nesep sūiyq zattarmen aralasyp, sūiylyp, osmos
qysymynyñ saldarynan ūlpa aralyq sūiyqtyqtarmen teñesedi de denege
siñe bastaidy. Denede ziiändy zattar işektiñ qabyrğasynda qalyp, aşy
işek syrtqa şyğaratyn mindetin oryndaidy. Söitip, neseptiñ tazartu
əreketi ony qaitalap işumen dəleldenedi. Laiy joğalyp, möldir bolğan
nesepti qaita işkizseñ, qaita şyqqanda ol ziiändy zattarmen lailanbai-aq
artyq su siiäqty bolyp şyğady. Işekte ol siñip, qanğa ötedi. Osy arada ol
zattardyñ i̇emdik qasieti qalyptasady. Tañerteñ aşqarynğa işken nesep
siñgende ülken özgeriske tüspeidi. Al kündiz işken nesep asqorytu
fermentteriniñ əserimen özgeriske tüsedi, nətijesinde gormondar men
dərumenderdiñ belsendiligi belgili bir dərejede tömendeidi.
Qanğa siñgen nesep ony sūiyltyp, işek-qaryn jolymen bauyrğa ötedi. İeñ
alğaşqy, i̇eñ paidaly əserdi sol bauyrğa jasaidy. Bauyr tazarady, qyzmeti
qalpyna kelip, öttiñ tūtqyrlyğy azaiady. Sary aurumen auyrğandar
nesebin işkennen keiin bauyr qyzmetiniñ tez jaqsaratyny mine, sondyqtan
bolady.
0ttiñ sūiyluy retsiz jinalğan kezdeisoq qosyndylar ağysy toqtap tūrğan
öttiñ ūiyp qalğany da birte-birte i̇eri bastaidy jəne sarylyp taraidy.
İeger öt jolynda tas bolsa, jeke öziniñ nozadamymen birte-birte i̇erip
joiylady. Söitip, öz nesebi qūramyndağy bölşekter qanmen aralasyp,
barlyq denege tartyp, ər türli oñdy əser i̇etedi. Bezderdiñ işki sekretsiiäsy
arqyly gormonaldyq basqaru arqasynda qaita qaitu bailanysy dybys
jəne səule tolqyndary özara tüiisip, i̇eritu küşiniñ əser i̇etuimen auru
oşaqtar təuirlenedi. Ūiyp qalğan jəne qantamyr qabyrğasyndağy
aterosklerozdardyñ tompaiğan töbeşikterin de i̇eritip jiberedi. Moçevina
da denede kölkildep, toqtap tūrğan sūiyqtyqtardy aidap şyğady. Keşe
betiñ isiñki i̇edi, bügin joğalyp ketipti deuge tura keledi. Qaterli isikke
qarsy küşter alğaşqy oşağyna birden i̇enip, basymdyq jasap, aldyn alu
şarasyn qoldanady, jürek, büirek qyzmetine dem beredi. Denege ərtürli
yqpal jasap, densaulyq ahualyn jaqsartady.
Nesep bizdiñ denemizdiñ barlyq bölikterin aralap ötip, artyq taza
sūiyqtyqtardy büirekte tüzedi. Büirek toqymalaryn daualap, tazartady.
İeger adamnyñ denesinde bir müşe ydyrap, qabynğan bolsa, nesep
totyqtandyru ərketimen qaita paidalanu amalymen oğan basymdyq
jasaidy, ydyrağanyn qalpyna keltiredi. İeger balanyñ nesebin işseñiz,
oğan joğaryda aitylğandardyñ üstine jasartatyn, immunitetti
küşeitetinin qosyñyz.
Nesepti işip, paidalanu ədistemesi. Nesepti işuden būryn onyñ negizgi
i̇erejesimen tanysyp al:
a) Aşyğu kezdegiden basqa uaqytta tañerteñgi neseptiñ tek ortañğy böligin
iş;
b) Nesepti bölmei, biraq ret jūta sal. Sonda i̇eki tolqyn tüiilisinde özara
əser i̇etuiniñ paidasyn köresiñ;
v) Əsirese 3-4 sağat aralyğyndağy nesep asa paidaly;
g) Syrly ydysqa su qūiyp, suyqqa qoiyp, beti qaimaqşyğanda barlyq
mūzyn alyp tastap, sol ydyspen qaita qatyryp, ortasynda qalğan sudy
tesip tögip, mūzyn i̇eritip iş. Ondai sudan joq degende künine bir litr
işseñ öte jaqsy;
d) İeger dəri işip jürseñ nesep işpe. Dəri işip jürip nesep işkiñ kelse,
dəri işudi toqtatqannan joq degende 2-4 kün keiin iş;
i̇e) Neseppen i̇emdelip künine üş-tört ret işip jürseñ, tūzdalğan tamaq
jeme, aquyz tamağyn azait. Sintetikalyq, tazalanğan tamaqtardan bas
tart. Olar: qant, maida tartylğan ūn tağamdarynan, konservlengen,
şūjyq, irimşikten, qaisybir adamdardyñ sütten jasalğan tağamdardan bas
tartqany maqūl. Dəmdi tağamdar neseptiñ iisin, dəmin yñğaisyz i̇etedi.
Osyndai tağamdardan bas tart.
1.Auyz quysy men tamaq bezin tazartu üşin jaña şyqqan neseppen auyz
quysyn 0,5-2 minut şaiqap tazala. Tamaq bezi iriñdegen jağdaida auyz
quysy men tamağyñdy jaña şyqqan neseppen bir minut şaiyp bolğan soñ
½ nemese ¼ bulanğannan qalğan neseppen şaiqa.
2.Tistiñ syrtqy qabyğyn nyğaitu üşin jaña neseppen tisti 30 minut şai.
½-i qalğan bulanğan neseppen şaiuğa da bolady. Qandai nesep qolaily
i̇ekendigin öz təjiribeñmen tañdap al. Köp uaqyt şaiyp otyrudan tildiñ
üstinde jatqan dəm sezu aimağy qosymşa i̇emdeledi.
3.Asqazan men ūltabardy i̇emdeu üşin jaña nesepti aşqarynğa jəne
tamaqqa deiin künine 2-3 ret 100 gramnan iş. Birte-birte jaña neseptiñ
bulanğan alğaşqy köleminen ½-i, qalğan 80 gramyn jañasyna 20 gramm
bulanğan ½ qalğan nesepti qosyp iş, 2 künnen keiin 70 gramm jañasyna 30
gramm ½-i qalğandy qos jəne ary qarai solaişa bir paidasy köringenşe
işe ber. Būdan basqa balanyñ suyqqa belsendirilgen nesebin paidalanuğa
bolady. Barlyq neseptiñ osyndai türleri şyryş qabatyn nyğaituğa,
jarany i̇emdeuge qajet. Salauatty ömir saltyn saqtap, tamaqtanudy rettep
tərtipke salu jön. İeger aurudyñ sebebin tapsañ, paidasyn qysqa merzim
işinde köre alasyñ.
4.Asqazan men işekterdegi ərtürli isikter men tüimeşikterden qūtylu üşin
alğaşqy köleminen bulanğanda qalğan ¼ nesepti paidalan. Biraq birtebirte jaña neseptiñ bulanğanyn kündelikti azdap qosyp, jañasyn azaitu
amalymen, mysaly, alğaşqy küni 90 gramm jañasyna, 10 gramm bulanğan
(¼-den) jəne osylaişa kün saiyn 20-30 grammğa deiin ¼ bulanğanyn
qosyp, jañasyn 70-80 grammğa deiin azaitu amalyn qoldan. Nətijesin
körgenge deiin jasa. Ondai nesep işkende tūzdalğan jasandy, öte ystyq
ortada öñdelgen, dəmdi tağamdardan bas tart. Işip-jegeniñ tabiği tağamdar
bolsyn.
5.Aşy işektegi disbakteriozğa basymdyq jasau üşin künine 2-3 ret jaña
nesebiñdi iş, nemese nesebiñdi tamaqqa deiin 50-100 gramnan iş. Aşytqy
qosqan tamaqtan aulaq bol.
6.Bauyrdyñ öt, tas aurularyn i̇emdeu üşin tamaqqa deiin künine 2-3 ret 50100 gramnan, bir ret iş.
7.Kez kelgen jūqpaly aurulardy i̇emdeu üşin tağy da bir 50-100 gramnan iş.
8.Gormonyñ būzylğan kezde immunitetti köteru üşin 50-100 gramnan
künine 2-3 ret iş.
9.Büirekti i̇emdep daualau üşin 8-degidei iş.
10.Aldyn alu maqsatymen tamaqqa qosymşa retinde künine 2-4 ret 100-den
200 gramm iş.
11.Işek-qaryn jolyn tez tazartu üşin künine jinalğan neseptiñ bərin 2-4
kün boiy iş. Bir aptadan keiin qaitalasañ öziñe jaqsy. Osylaişa nesep
işudi aidyñ 2-4 jetiliginde iş. Jai nesepti küşeitu üşin bulandyrylğan
½-i qalğan nesepti paidalansañ tipti jaqsy.
12.Jürek auruy kezinde nesepti aidau üşin denede isik bolsa, 8-degidei iş,
keiin jeñildengenge deiin iş.
Nesepti toq işekti şaiu arqyly qabyldau
İeger biz nesepti işkende işek-qaryn joldarynyñ negizinde joğarğy
böligine əser i̇etsek, işekti şaiyp paidalanğanda tek toq işekke əser i̇etedi.
Işek-qaryn joldarynyn qyzmetin tolyq jaqsartuğa mümkindik beredi.
Qarapaiym nesep, qainatylyp, bulandyrylğan ½–¼ alğaşqy kölemnen
qalğany, balanyñ suyqpen belsendiligin arttyrğan mikroelementtermen
qanyqqan nesebi işekti şaiu üşin i̇eñ təuir amal-ədister. 1-de qauipsiz,
mölşeri köbeiip ketetin mümkindik joq. 2-de toq işektiñ işin
zalasyzdandyrady, işektiñ işin türşiktirmeidi. 3-de toq işektiñ jūqpaly
mikrobtaryn basyndyrmaidy, toq işektiñ ortasy RЊ tabiği qalpyna
keledi, qalypty, mikroflorağa ziiänsyz. 4-de, osmos arqyly işek
quysynan sudy siñirip, toq işektiñ qabyrğasyn tazartady. 5-de, öziniñ
qabynuğa qarsy qasietimen nesep tüimeşikpen bülingen şyryşty
qabatyn qalpyna keltiredi.
6-da, toq işekte meken i̇etetin parazitterdi tübirimen basqağa ziiän
keltirmei, syğyp şyğady. 7-de, jüginen jeñildegen toq işek qyzmetin
qalpyna keltirip, jeke öziniñ energetikasyn ğana joğarylatyp qoimai,
immunitettik qorğauğa da jağdai tuğyzyp jasyn ūzartady.
Toq işekti şaiu arqyly nesepti paidalanu ədisi
1.Toq işekti tazartu üşin bərinen de artyqşylyğy sol işekti şaiu ədisin
öziñniñ nesebiñdi paidalanu aldynda jylytyp alyp, i̇eskisin qainatyp,
jaña sauğan süttiñ jyluyna deiin salqyndatyp paidalan.
Paidalyğyna səikes ondai klizmağa köp i̇emes, bir jolğyğa 1/500 litr
jetedi. Ary qarai işti bosatqan soñ (10-15 ədisti) bir künnen keiin tilekke
səikes klizmany bulandyrğannan qalğan neseppen jasasa, tipti de
artyqşylyğy joq. Mūnyñ mölşerin 100 gramnan bastap birte-birte ərbir
i̇emşara saiyn 50-100 gramnan qosyp otyryp, 500 gramğa jetkizse jetedi.
500 gramğa jetken soñ qanşa qossañ, sonşama azaityp otyryp bitiresiñ.
Ary qarai bir-birine ūqsas işti şaiuğa ər türli sūiyqtyqtardy
paidalanuğa bolady. Nauqastyñ hal-jağdaiyna nemese aidyñ ainalymyna
ūştastyryp i̇ekinşi, törtinşi jetiliginiñ i̇erekşe künderi jasau jaqsy
nətije beredi.
Tolyqtyru üşin nesepti tūzben, teñiz kapustasymen, mikroelementtermen
qanyqtyruğa bolady nemese şöp, şai qosady (şöptiñ türi köp bolğan
saiyn əseri arta tüsedi). Qorytyndysynda i̇eki litr alasyz. Onyñ mölşeri
500 g mikroelementtermen jəne tūzdarmen qanyqtyrylğan, ol jaqsy
saqtalady jəne iisi de bölek bolady.
2.Mikroelementtermen toidyryp, deneni daualauğa jağdai tuğyzu üşin
20-50 gramnan ğana mikroklizma jasau üşin ərtürli şöpterdiñ tūnbasy,
teñiz qyryqqabaty jəne basqa qospalar jaqsy paidaly bolady.
3.Tüimeşiktermen, parazit, basqa da būzylğan toq işektiñ syrqattarynan
qūtylu üşin birinşisin paidalan.
4.Iş qatudanyñ aldyn alu, toq işektiñ qozğalysyn qalpyna keltiru üşin
qainalyp bulandyrğan alğaşqy köleminen qalğan ¼-inen 100 grammnan
alyp, iş qatu tüzelgenşe paidalan. Salauatty ömir saltymen tamaqtanuğa
köñil audar. Iş qatudyñ sebebin anyqta. İeger mūny istemeseñ, klizmamen
işekti şaiudy toqtatqan soñ iş qatu qaita ainalyp soğady. Qainatyp
bulandyrylğannan qalğan nesepten qoryqpa – bol tabiği amal, ol deneni
büldirmeidi jəne oğan üirenip ketu degen bolmaidy.
Nesepti mūryn arqyly qabyldau
Deneni suyqtyru üşin öte küşti amaldardyñ biri alaqanyñdy quystap,
jaña nesebiñmen toltyryp, i̇eñkeiip tūryp, mūrnyñmen soryp, basyñdy
köterip, şalqalap auzyñmen tök. Osylaişa üş qaitara soryp, üş qaitara
tök, iogtardyñ mūndai tazartu şarasyn netti dep ataidy.
Mūryn quysy sezim talşyqtarymen jabdyqtalğan. Şyryşty qabatymen
barlyq dene müşelerin reflektorlyq bailanysy arqyly jalğastyrady.
Söitip, mūrynnyñ şyryşty qabatyn türşiktiredi. Ərbir jeke
müşeleriniñ qyzmeti arqyly denege əser i̇etedi. Osyğan bailanysty HH
ğasyrda mūrynnyñ işin qyzdyru ədisimen jylu jiberip, bailanysty
deneniñ qyzmetine jağdai jasağan İis qabyldağyştary köbine-köp
gipotalamuspen tikelei bailanysty, ol gipofizben birigip, işki sekretsiiä
şyğaratyn bezderge baqylau jasaidy. Biz alaqanğa qūiyp alğan nesepti
mūrynmen tartyp sorğanda, ondağy (gormon, ferment, dərumen, moçevina,
tūzdar, tekseretin zattar, t.b). şyryşty qabattağy iis sezu jasuşalaryn
türşiktiredi. Ol öz kezeginde gipofizge özgeşe yqpal jasaidy. Būdan
basqa neseptiñ qūramyndağy zattar mūrynnyñ kerege köz süiekteri arqyly
miğa tura barady jəne özi tura əser i̇ete alady. Jalğasqan şynjyr
gipotalamus – gipofiz – endokrin jasuşalary – bezder – müşe
jasuşalary arqyly ary qarai osy yqpal bükil denege taraidy.
Neseptiñ qūramyndağy keibir zattar bükil denege dem berip paidasyn
tigizedi. Mysaly, ammiakpen tynys alğan adamnyñ qyzmeti
joğarylaityny zertteumen dəleldengen. Ammiak adamnyñ tüzgen
nesebinde barşylyq, al jyly jerde köp kün saqtalsa öte artady.
Sonymen, iogtardyñ mūrynmen soryp, ərtürli «silekei», «öt», «jel
qūzdardan» paida bolatyn dertten aiyqtyrady degeni qazirgi ğalymdardyñ
zertteuimen dəleldendi. Denege jağdai jasau üşin köp tūrğan neseptiñ
buyn iiskeu öte paidaly. İiskep qana qoimai, ūzaq uaqyt sol bumen tynys
alyp tūru bükil denege dem beredi. Būl arada Armstrongtyñ i̇eski neseppen
bükil deneni i̇eki sağat sylap-sipauğa bergen aqyl keñesi jartylai bolsa da
ras. Nauqas adam i̇eki sağattai ammiaktyñ iisimen dem alyp jatsa denesi
nyğaiady.
Qaita qaitu bailanysy turaly i̇eskertu jasauğa tura keledi. Birinşi qaita
qaitu bailanysy auyz arqyly iske asady. Endokrin bezderiniñ şyğarğan
zattary qanğa, qan ağysymen gipotalamusqa jetedi. Oğan əser i̇etip, əri
qarai önim tüzudy jönge salady. İeger qandai bir jağdaimen bailanys
üzilse, gipotalamustyñ sezimi jas ūlğaia azaia beredi.
Mūndai jağdaida nesepti auyzben qabyldaudyñ paidasy az. Gormondardyñ
işek-qaryn jolyndağy, bauyrdağy belsendiligi artady t.b. İeger nesep «mi
i̇esigimen» kirse, jūtqynşaq pen mūryn quysynyñ qosylğan jerimen barsa,
būl arada i̇eki i̇eselegen qaita qaitu bailanysy iske qosylady: a) tura iis
qabyldağyştarynyñ türşiguimen; b) zattardyñ iş quysyna tura
baruymen birge jəne kerege köz süiekteri arqyly sorylyp ta barady.
Sondyqtan bizdiñ densaulyğymyz tūraqtalady, ūzaq uaqytqa sozylady.
Nesepti mūryn, qūlaq arqyly paidalanu ədisi
1.Deneni i̇emdeu jəne aurudyñ aldyn alu
Jūtqynşaq pen mūryn quysynyñ qosylğan jeri tamaq dep atalady.
Deneniñ qanşalyqty dərejede zaqymdalğanyna bailanysty künine ony 12 ret qarapaiym ədispen şaiyp, juyp otyru kerek. İeger neseptiñ
qūramynda tūz öte köp bolsa, tamaqty türşiktiredi – onda jyly su qūiyp
sūiyltu jön. Al aldyn ala saqtanu üşin öziñniñ jaña nesebiñdi paidalan,
ne balanyñ suyq jerge qoiyp belsendiligi arttyrylğan nesebin qoldan
(paidalanar aldynda jylyt). İemdeu üşin körsetilgen amaldardan basqa
qainatylyp, bulandyrylğan ½, 1/3, ¼ jaña neseppen aralastyrylğan
nemese aralastyrylmağan nesep te bolady.
2.İeske saqtau, köru, midy tazartu, iisti qalpyna keltiru. Ərtürli nesepti
künine birneşe ret mūrynğa 5-ten 20-ğa deiin tamyz.
3.Qūlaq auruynyñ aldyn alu jəne i̇estu qabiletin qalpyna keltiru.
Neseptiñ ər türinen qūlaqqa 5-10 tamşydan tamyz. Neseptiñ ər türin
tañdap körip, öziñe jaqqanyn ünemi tamyzyp jüru abzal.
4.Neseptiñ buymen tynys alu. İeski nesep (azdağan ammiak iisi bar) deneniñ
jūmys qabiletine dem beru, jağdai tuğyzu üşin qoldanylady. Atalğan
nesepti maqtağa siñirip, biraz iiskep tynys alyp otyr. 0kpege tüsken
jūqpaly dertti i̇emdeu jəne ökpege jinalğan sūiyqtyqtardy şyğaru üşin
i̇eski neseptiñ buymen 5-15 minut tynys al.
Tvorçestvolyq mümkindigiñdi arttyru üşin de qainatyp bulandyrylğan
neseptiñ iisin iiskeu paidaly. Ol üşin i̇eski şyğys traktattarynda dindi
öte taza ūstansaq, adamdardyñ nesebin iiskep otyr delinedi. Men aitar
i̇edim:
«Moldanyñ üiiniñ qazanynan şoşqanyñ basy şyğypty» degen de söz bar.
Öziñniñ ne jas balañnyñ nesebinen taza i̇eşnərse joq.
Al seksualdyq əreketti arttyru üşin qarsy jynysty adamnyñ jaña
nesebin qainatyp, sodan şyqqan bumen tynys alady.
İis – adamnyñ alğaşqy biologiiälyq qajettilik, tüisik ortalyğyna əser
i̇etip dem beredi.
Əielder denesiniñ iisi onyñ ailyq belgisiniñ ainalymyna, dərejesine,
uaqytyna bailanysty. Osyğan deiingi iis onyñ seksualdyq qūştarlyğyna
səikes özgeredi.
Əieldiñ jynys müşesinen şyğatyn kopulin iisi jigittiñ jynystyq
qūmaryn qozdyryp, küşti jağdai jasaidy. Nesepke qosylyp, olar üsteme
«qozdyrğyşqa» ainalady. Jeñil minezdi jürgiş əielder) ortağasyrlyq
İevropada özderiniñ jynys müşesiniñ sekretsiiäsyn iis mai retinde
moinyna, qūlağynyñ tübine jağyp, aşynalarynyñ qūmaryn özine tartudy
oilastyrğan i̇eken.
Jynystyq qatynasqa köñili aumaityn əielder jigitterdiñ nesebin iiskeui
dūrys i̇eken.
Teri jamylğysynyñ müşeli qūrylysy (segmentatsiiä)
Adam denesiniñ paida bolğan alğaşqy kezeñinde-aq ortalyq jüike jüiesi
bölikterge bölingen. Osylaişa jūlyn tūtas 32 bölikke bölinedi. Köptegen
jüikeler arqyly mi segmentteri (bel, arqa jəne mi) teriniñ özine laiyqty
bölikterimen bailanysty. Nətijesinde teriniñ dəlme-dəl ərbir böligi
midyñ naqtyly böligimen, işki müşelermen, osy böligi baqylaityn jəne
süiek būlşyqet jüiesimen bailanysty.
Asqynyp bara jatqan derttyñ barysyna əser i̇ete alatyn fizikalyq
agenttikti dūrys tañdap qoldanudan bölşek – reflektorlyq ədistemeniñ
paidasyn bolatyndyğy belgilengen.
«Titirkendirgiş fizikalyq agenttiñ» köp türiniñ işinde aurudyñ
biologiiälyq jañğyryğy üşin köbinese öziniñ nesebinen artyğy joq.
Būl (dybys pen səule tolqyny tüiiskendegi özara əser i̇etui – nozadammen
i̇emdeu jöninde) tolyq tüsinikti. Biraq nesep işki müşelerge ne arqyly,
qalai ötedi? Su syrttan da, işten de teri arqyly birdei jyldamdyqpen
öte alady degendi ğalymdardyñ zertteui körsetti.
Adamnyñ terisinde öte köp qabyldağyştar bar. Olar akupunktur nüktesi
mañaiynda ornalasqan. Qabyldağyştar – joğary molekulaly aiqyn
küidegi aquyz. Aquyz qabileti küşti akupunktur jüiesine syrtqy
titirkendirgiş bolğandyqtan, quat küşi jəne habardy ötkizip jetkizedi.
Akupunktur kanaly quat ötkizgiş-üdetkiş, mūnda jyldam ağu nətijesinde
teriniñ syrtyndağy sūiyqtar deneniñ işine tez qūiyla alady. Būl
neseptiñ teri arqyly deneniñ işine siñuiniñ i̇eki ədisi.
Tabiğattyñ kezdeisoq əser i̇etetini tağy bar. Būl qūbylystyñ (ömirde sirek
kezdesetin nərseniñ) mañyzy dəriniñ aqparattyq – quattyq qasieti
keñistikke tolqyn siiäqty taralady. İeger osy səulelenu basqa zatqa tüsse,
oğan səule quatynyñ jartysy siñedi, siñiruşi zat səule şaşuşy zattyñ
qasietin ielenedi. Nesep işki denege habar ötkizuge öte qolaily üşinşi
ədis. Sonymen, zertteuge süienip, aitar bolsaq, terige qandaida bir dərini
qoldanudan soñ 3 sekund ötpei-aq reaktsiiäsy bilinedi.
Teride ne ornalasqan. Teride ter, jas jəne mai bezderi bar ter bezderiniñ
barlyğy şamamen million. Təuligine 300-800 millilitr ter şyğarady,
i̇erekşe jağdaida 1,5 litrge deiin jetedi. Ter bezderi köbinese alaqan,
taban, mañdai keude, iş, bilek terisinde jatady, ter şyğaratyn betiniñ
kölemi şamamen 5 şarşy metr. Osy bezder şyğaratyn terdiñ qūramynda
moçevina köp (bir litrinde bir gramm) jəne basqa da mineraldyq tūzdar
barşylyq.
Jas bezderi jas sekretin şyğarady, olar jarağa əser i̇etip, jara tez
jazylady. Jarany jaspen sürtkende jazylu jyldamdyğy 30 %-ğa
köbeigen. Būl ne arqyly jetken jetistik? Jastyñ sekretinde jaranyñ
jazyluyna jağdai jasaityn tūzben küşti qanyqqan zat bar. Salystyryp
körsek: qan sūiyqtyğynda şamamen 8 % tūz, nesepte 30 %, tor közderiniñ
sūiyğynda 26 %, jas sekretsiiäsynda 72 %, terde 75 % tūz bolady.
İeger ter sekretsiiäsynyñ qūramy işken astyñ qūramyndağy tūzdarğa
bailanysty özgerip otyrsa, basqa tastandy uly zattardy osyndai
qysqaşa salystyru arqyly aldyn ala mynany aituğa bolady. Sūiyq
zattar qūramynda tūzdar qanşama köp bolsa, daualau əseri de sonşama
küşti. İeger biz neseptiñ alğaşqy kölemin qainatyp, bulandyryp, ¼-in
qaldyrsaq, qūramyndağy tūzdar qoiulanyp, jas sekretinen de artyq əser
i̇etetin bolady. Sondyqtan onyñ jaranyñ jazyluyn tezdetetin qasieti de
artady. Mine, paidasynyñ artyqşylyğyn körsetetin qainatqan neseptiñ
bir dəleli osy. Armstrongtyñ jəne basqa da neseppen i̇emdeluşilerdiñ
qateligi osy qainatyp, ¼-i, 1/3-i, ½-i qalğan nesepti bağalai almağany,
osy aitylğan i̇erekşelikterdi bilmegendigi bolyp otyr.
Adamnyñ terisinde 250000 mai bezderi bar. Onyñ 225 myñy şaşty
mailaidy, al qalğany terini qūrğap qaludan saqtaidy. Jaña tuylğan
nərestede olardyñ qyzmeti öte belsendi bolady.
40 jastan asqanda mai bezderiniñ önim tüzu qyzmeti tömendei bastap, terisi
birte-birte qūrğaidy. Mūnyñ saldary onyñ qyzmetiniñ əserin tömendetedi,
ərine bükil deneni qamtuy sözsiz.
Ortaşa i̇eseppen bastağy şaşyñyz 30-dan 150000-ğa jetedi. Al deni sau
adamdardyñ şaşy tüsip, ornyna jaña şaş şyğyp, jasaryp otyrady.
Şaştyñ ağara bastauy jastyñ ūlğaiuyna bailanysty. Şaştyñ tübindegi
jasuşalardyñ buyltyğynan şyğatyn melanin būiauynyñ azaiuyna
bailanysty nesepti şaştyñ tübine üikep siñirip, ne kompress jasap,
būiauyn tüzuge jağdai tuğyzyp otyrsa, tabiği qalpyna keledi. Köptegen
təjiribede neseppen i̇emdeu şaştyñ būialuyn ğana qalpyna keltirip
qoimai, jalpy hal-jaiyn jaqsartyp, qaisybir jağdaida tüsip qalğan
şaşty qaita qalpyna keltiretin de mümkindigi bar.
Teriniñ sezimtaldyğy öte küşti. Teriniñ ərbir şarşy santimetrinde 150200 nükte jatady. Olar auru titirkenuin, 5-13 suyq, 1-2 jylu jəne 25
qysym turaly miğa jetkizedi. Būdan beriletin keñes terini neseppen
sylap-sipağanda qattyraq ysqylap, azğantai auyrtu kerek.
Neseppen jasalğan sylap-sipau ğana işki müşelerdiñ jüike jüiesiniñ
reaktsiiäsyna jauap beruine ornyqty mümkindik beredi.
Neseppen jəne batpaqpen i̇emdelu. Nesep pen batpaq özine siñiru qasieti
arqyly aurudyñ uyn soryp alyp, öte paidaly əser i̇etedi. Aq-sary, jasyl
topyraqty şöp-şalañnan, tas qiyrşyqtarynan ūsaqtap, süzgişten
ötkizip, maida tistiñ aq boryndai bolğannan keiin ony neseppen
aralastyryp, ağyp ketpeitindei i̇etip, maqta ne jünnen jasalğan (toqylğan
i̇eski kiimderdiñ i̇etek-jeñi, öñiri (juylyp tazalanğan bolsyn) siiäqty
zattarğa jaimalap alyp, auyrğan jerge tartyp, 3-4 sağat jat. Batpaq
qūrğap qatyp qalatyndai küige kelse auystyr. Kün saiyn 10 kün boiy
osylaişa tarta ber.
Alğan material batpaqty üstine salyp, jaimalap, auyrğan jeriñdi orap
qūiatyndai jetkilikti bolsyn. Alaqandai şüberekke salyp, şoşaityp
qoiğannan nətije şyqpaidy. Batpaqtyñ qalyñdyğy 3-4 sm bolğany jön,
moinyña batpaq tartqanda qaitken künde təniñnen joğary, kindigiñnen
tömenge tart. İyqqa, şyntaqqa, tizege, ūrşyqqa, segizköz ben belge jekejeke qoiuğa bolady.
Batpaq aurudyñ uyn özine tartyp siñiredi. Nesep aurudy «qimyldatyp»,
ornynan qozğap, «quyp» şyğarady. Söitip, i̇ekeuiniñ birigip küresui jeke
daradan köri artyğyraq əser i̇etedi. Mysaly, batpaqty tūzsyz sumen
aralastyr sa, nətije bermeidi. (Auylda tüie jünine tūz i̇eritip qosyp
tartpauşy ma i̇edi. Onyñ da jetkiliksiz jağy köp.) Batpaqpen i̇emdeuşi
mamandar ony jylytyp, qyzdyrmai tartyñ dar deidi. Onyñ əseri artyq
i̇ekeni anyq. Neseppen i̇emdeluşiler nesepti qainatyp alyp, batpaqpen
ystyqtai aralastyryp tartsa jaqsy deidi. İekeuiniñ de ziiäny joq.
Degenmen, suyqtai tartyp, jyly oranyp jatsa, artynan suyq tigizbeseñ,
suyq tartqannan ziiän şekpeisiñ. Auruğa tartqan batpaqty qaita qoldanba,
kerisinşe jerge kömip tasta.
Batpaq neseppen qyzdyryp qoiu tuğan aidyñ i̇ekinşi, törtinşi jetiliginde
nətijeli. «İn» – ai men künniñ tartylysy. Jer betindegi tiri jəndik pen
ösimdikterdiñ boiyndağy sūiyq zattardy joğary örleidi. Teñizder men
mūhittardyñ suy köteriledi. Adam denesi keñeiip, sūiyqtar syrtqa tebedi.
Mine, osy i̇ekinşi jetilikte batpaq nesep iştegi uly qoqys, tastandy zattar
syrtqa oñai şyğarady. Aşyğu üşin de, i̇emdeu üşin de tuğan aidy sanau,
ony jetiligine səikestendiru nağyz ğylymi şyndyqqa üilesedi.
Batpaq öziniñ qasietine sai neseppen aralystyrğanda ony səule quatymen
qanyqtyryp, oğan i̇erekşe qūrama qasiet beredi, ol adam denesine oñdy
əser i̇etedi. İesteriñizde bolar, nəresteni qorşağan sūiyqta ony tez ösiruge
kömektesetin radioaktivti elementter bar. Būdan basqa, nesep
mikroelementtermen de qanyğady. Qaisybir adamdar nesepti birden 5 kün
qyzyl mystan nemese qalaiydan jasalğan ydysta saqtap, oğan topyraq
salady. 0te qauipti derti bar nauqastardyñ isigin kişireituge paidalanyp
i̇emdeidi. Ondai nesep birden 5 kün işinde «qartaiady», siltilikke ainalady,
iağni, mümkindigi ammiaktai bolady.
«0li i̇etterdi» jūlyp alady, metall iondarmen qanyğyp, İan energiiäsynyñ
qasietin ielenedi. «Siltilik qasieti de İanğa jatady – qysatyn küş.
Sonymen, i̇eger isiktiñ ülkeiüi qarama-qarsy. İan – qyssa, onda biz isikti
kişireitetin yqpal jasağanymyz, orys i̇emşileri miynda isigi bar
adamdardy i̇emdegende nesepti əlgindei mystan jasalğan ydysqa 4-5 kün
saqtap, topyrağyn salyp, nauqastyñ basyn sol batpaqpen sylap tastaidy
i̇eken. Tek auyz ben mūrynğa tynys alatyn azdağan aşyq jer qaldyru
kerek. Qūrğap ketken kezde aldyñğy batpaqty sypyryp alyp tastap, daiyn
batpaqpen qaitadan alyp sylaidy. Al batpaqtyñ suyq bolğany paidaly.
Jyly bolsa, isikti özine qarai tartyp, onyñ odan da arman ülkeiüine
mümkindik tuady ğoi.
Söitip, jürgizilgen zertteulerge qarağanda, nesepti paidalanuğa teri i̇eñ bir
jaqsy oryn i̇ekeni anyqtalğan. İendi bəri de tüsinikti, iogtar deneni
neseppen sipauğa nege sonşama yqylasy audy desek, məsele ony işkennen
göri massajdyñ artyqşylyğynda bolyp şyqty ğoi.
Nesepti teri arqyly paidalanu ədistemesi
1.Deneni teri arqyly tazartu üşin alğaşqy köleminen qainatyp
bulandyrylğannan ¼-i qalğan neseppen terini azdap auyrtyp ysqylau
qolaily. Artynan teride börtpe paida bolyp, qyşytsa tazartudyñ
bastalğandyğy, qandağy kör-jerdiñ şyğa bastağany. Tolyq tazarğanşa
massaj jasaudy jalğastyra ber. İeger börtpe tym köbeiip ketse, 1-2 kün
dem alyp qaitadan jalğastyr. Onymen qoimai tazartu barysyn
jyldamdatu üşin monşada buğa otyryp terle. Termen birge kör-jer
molyraq şyğady.
2.Deneni i̇emdeu, mikroelementtermen azyqtandyryp quattyraq jağdai
tuğyzu üşin sylau, nauağa nesep qosyp qūiyp otyrğyzu öte paidaly.
Uaqyt ūzaqtyğy 5 minutta 2 sağatqa deiin. Tabanğa qyzdyrğyş qoisa,
jaqsy dem berip, deneniñ quatyn arttyrady.
Al i̇emdeu üşin köbinese suyqpen belsendirilgen balanyñ i̇eski nesebiniñ
paidasy mol. Tūzdardy taratu üşin i̇eñ qolailysy öte i̇eski alğaşqy
köleminiñ ¼-i qalğan nesep. Onyñ ulylyğy teriniñ ūsaq közderin keñeitedi.
Al köbeigen tūzdar osmos arqyly denedegi şögindilerdi «jūlyp» alady.
İeger sondai nesepti paidalanğannan keiin şielenis baiqalsa, onda tek
qainatyp bulandyrğannan qalğan nesepti qoldan. İeger būl da aurudy
örbitip, qaitalap tazartu reaktsiiäsyna qolaily bolmai şyqsa, onda
barlyq şarany toqtatyp – aşyğyp, şyryn işip i̇emdel.
3.Zaqymdanğan müşeni i̇emdeu üşin bölşegine neseppen qyzdyrğyş qoiyp,
sipa. Neseptiñ ər türimen jasap tekserip, oñ jağymdysymen jalğastyru
oiğa alğan maqsatty oryndau üşin əlsiz nauqastyñ biologiiälyq
yrğağymen, iağni ərbir müşeniñ jūmys uaqytymen sanasyp terisin sylap,
sipap ük.
4.Biologiiälyq belsendi nüktelerdi paidalanu. Būryn aitylğandai, «kiru
i̇esigi» qoldyñ mañaiynda, şyntaqqa deiin, aiaqta tizege deiin, basta, bette,
moiynda jyldam ötetinim paidalanyp, nesepti işu. Sondyqtan i̇emdelip
otyruğa uaqyt joq bolğanda, neseptiñ osy amalyn paidalanyp, denege
jağdai tuğyzudyñ densaulyqqa ziiäny joq.
5.Sūlulanu üşin bərinen jaña, belsendirilgen nemese qainatyp,
bulandyrylğan nesepti moinyña, betiñe, qolyñnyñ sausaqtaryñnan bastap
şyntağyña deiin jaq, sylapsipa. Kepkennen keiin birneşe ret qaitalap,
soñynan salqyn sumen, sabyndamai juyn. Nesep qanşa mölşerde deneñe
siñgenin de i̇eseptep kör. 20-30 gramm jetkilikti, nətijesinde beti-qolyñ
ədemi bolyp, jigitterdiñ köñili auady. Nesi bar. Şaşty ösiru üşin
qolailysy – köp uaqyt tūrğan i̇eskirgen nesep, onyñ da qainatylğan
boluyn qadağala, balanyñ belsendirilgen nesebi tiimdi. Osy soñğy
aitylğan nesepti şaştyñ tübine ysqyla nemese qyzdyrğyşpen basyp
ora.
6.Deneni jasartu üşin – qolailysy sipap ügu, ysqylau nemese balanyñ
nesebinen 500 gramdy nauadağy suğa otyr. Siñir. Deneni neseppen sylap,
sipau ədisi – alaqanmen jeñil baiau sylap, sipa. Ary qarai birte-birte
azdap auyrğanğa deiin ysqyla, qaitadan jeñildetip sipa. İeger su ne nesep
işip qana aşyğyp otyrsañ, neseppen sylap, sipamai-aq qoi. Ondai
jağdaida jürekke salmaq tüsip, ünemi oñdy nətije bere bermeidi. Biraq
deneni neseppen sylap, sipağanda aşyqqanyñdy bilmei de qalasyñ. Mūny
Armstrong özi synap körgen. G. Malahovta qūptap jazypty. Armstrong
«Deneni neseppen sylağanda qan ainalymyñ jaqsarady. Tamyryñnyñ
soğuy qalpyna keledi. Küş quatyñ saqtalady jəne oidağydai i̇eñbek i̇etuiñe
mümkindik beredi» dep jazypty.
Men būğan bylai dep qosar i̇edim: auyrsañ da, i̇emdelip jürseñ de otyryp,
jatyp qalğannan jamany joq. Jazumen şūğyldanyp otyrudan asqan pəle
joq, qozğal, dene i̇eñbegin jasa, joq bolsa jügir, maltyp ağynğa qarsy jüz.
İerekşe ūsynys: mūny teri arqyly deneniñ işine siñirude qoldanu kerek.
Tuğan aidyñ I–III jetiliginde neseptiñ qūramyndağy zattardy deneniñ
işine ötkizu üşin terige jağyp, sylap sipa. Al II–IV jetiliginde dene
iştegini syrtqa şyğaruğa kirsedi, mine sol kezde terini tazartuğa paidalan.
İndi – keñeitu, İandy – qysu Ai men Künniñ, Jerdiñ özara gravitatsiiälyq
tartylys küşi yqpalymen qannyñ tasuy, işke qarai qysylyp
syğylatynyn jaqsylap tüsinseñ, öziñniñ deneñdegi bolyp jatqan
özgeriske de bağa bere bilseñ, bəri ornyna keledi. Astan uaqytşa bas
tartyp, neseppen i̇emdeudi əbden oqyp, bilip alyp, i̇emdele basta. Bireu
kömektesedi» – dep oilama. Seniñ densaulyğyñ üşin i̇eşkimniñ basy
auyrmaidy, qaltasyn ğana oilaidy. 0ziñdiözin saqtai bil. Salauatty ömir
saltyn ūstap, tamağyñdy özgert. Aquyzy köp (i̇et, balyq, tauyq, jūmyrtqa),
joğarğy qyzumen jəne joğary qysymmen tüzilgen önimderden, būiauymen,
dəmimen tartatyn tağamdardan bas tart. Künniñ səulesi men allanyñ nūry
siñgen kökönis, jemis-jidektermen qorekten, as tūzyn u dep ūq. Araqşarap turaly būrynda aitylyp jür. Ol turaly jazu artyq bolar. Qara
bidaidyñ ūnyna kebek qosqan nandy je. Aq ūn da jaqsy i̇emes. Dərumender
sol kebeginde ketken. Bidaidy i̇et turağyştan ötkizip, kotlet istep je.
Nesepti kök qantamyrğa, teri astyna şpritspen jiberu oñai dep əurelenbe.
Nesepti teri arqyly syrtyna jağyp siñiruden synalğan, jaqsy ədis joq.
Neseppen i̇emdelgeli jürgen adamnyñ daiyndyğy boluy kerek
Neseptiñ qasieti turaly aldyñğy jazylğandarğa süiene otyryp, onyñ
əseri köp qyrly jəne öte küşti degen qorytyndy jasauğa bolady.
Sondyqtan birinşi ret nesepti işip, ne terisiniñ syrtyna qabyldasa da
adam jauap retinde küşti reaktsiiäğa tap boluy mümkin, basqa bireulerde de
soğan ūqsas özgeris birneşe aidan keiin bastalady. Üşinşi bireulerde
aqyryndap təuirlenuden basqa i̇eşbir qarsylyq reaktsiiäsy bilinbeidi.
Osyğan ūqsas dağdarystyñ bolatynyn bilmeitin adamdar qorqady, tipti
saqtanuğa barady. Olarda nesepten ulandyq degen pikir paida bolady.
Meditsina qyzmetkerlerinen birden kömek sūrauğa baryp, keiis i̇estidi,
neseppen i̇emdeudi taratuşylardyñ da sybağasyn beredi.
Sonymen, būğan ūqsas məsele talqylanyp körmepti, ony jan-jaqty tüsinu
üşin ömir şyndyğy mysaldarmen nyğaitqanymyz jön.
Nesepti qabyldaudan keiin paida bolğan pikirler
Sonymen, bir adam nesepti birneşe ret jūtyp, birneşe kün qabyldağan.
Ədettegidei köptegen adamdardyñ işekqaryn joldarynda şyryş, silekei,
basqa da derttanu zattary bilinbei jata beredi. Olar bölinip, syrtqa şyğa
bastaidy. Onyñ zaqymdanu dərejesine qarai jüzege asyryluy tirşilik
quatynyñ qanşalyqty i̇ekenine de bailanysty birneşe mysaldar keltirip,
nesepti qabyldağan naqtyly adamdar əñgimeleidi. Mysaly, neseppen
oidağydai i̇emdelip, jazylğan adamdardyñ əñgimesiniñ əserimen künine bir
ret 150-200 gramm işe bastadym. Neseppen i̇emdele bastağannan bir aptadan
keiin asqazanym būzyldy, kisi senbeitindei köp silekei şyğyp, ol i̇eki
aptağa sozyldy. Tünde bauyrymda özinen-özi tazartu jürdi. Əlgi bülinu
kütpegen jerde toqtady.
Tüsinikteme jəne ūsynys. Dene qatty zaqymdanğandyqtan, əsirese, bauyr
qoqystarmen küşti lastanğandyqtan jəne jalpy əlsizdik bilegendikten
basqa da uaqytşa yñğaisyzdyq paida bolğandyqtan, oñdy nətijege jetu
üşin bərine de şydau kerek. Mysaly, əsirese qysta tamağym ünemi,
bauyrym oqta-tekte auyrady. Söitip, i̇eki ret sarğaidym. Alğaşqy aptada
təulik boiğy nesebimdi iştim, meniñ nəjisim sūiyq bolmaq tügili, işim
qatatyn, şiki jyly işip i̇edim, közimniñ asty kölkildei bastady. Men işudi
azaittym. Nesebim azaidy, künine 2-3 ret, soñynan tek tañerteñ 1 ret,
aiyna 3 ret 23 sağatta sylap-sipadym. Aiğa juyq i̇emdeluden keiin özimdi
jaman sezindim. Bauyrym auyra bastady. Men i̇emdeudi toqtattym. İendi tek
jemisjidektiñ şyrynyn işemin, jeuge bolmaidy. Dəriger aitty, mümkin
qaibir jeriñde jara bolyp, ony nesebiñ jep qoiğan şyğar demesi bar ma?
Mine, men oilaimyn mümkin, nesep bauyrdy jegidei jegen şyğar?
Nesebim lailanğan, qoiu, öte küñgirt, qara-qoñyr. Ne isteu kerek?
«İemdelmei» tūrğanda nesebim möldir jaqsy i̇edi. Sen i̇eldiñ bərine senesiñ
dep üidegilerdiñ bəri ūrysady. Men öte aryqtap kettim, asqa təbetim joq.
İendi meni kim i̇emdep, sauyqtyryp jiberer deisiñ?
Tüsinikteme jəne ūsynys. Būl əieldiñ denesi qoqystarğa tolyp ketken
(ünemi jel tiip, bauyry auyrğan adam). Nesepti terige ügip, sylap, massaj
jasap paidalanudan bir apta işkennen keiin qoqystar qanğa qai ta
kelgen (syrtqa şyğar joly da sol). Būl syrtqa şyğaru jolyn
auyrlatqan. Işekterdiñ qyzmeti būzylyp, bauyry auyrğan, neseptiñ
lailanuynan syrtqa şyğaru jəne tazartu mehanizmi iske qosylğan – būl
jaqsy. İendi būl isti tastamai, aiağyna jetkizu kerek. İeñ əueli toq işekti
tazalaudan bastau kerek i̇edi. Nesepti künine tañerteñ bir ret işip jəne
bauyrdyñ mañaiyna jyly tqy jasağan dūrys. Siz neseppen i̇emdeludi
dūrys bastai almağansyz. İendi denege kömektesu üşin tañerteñ nesebiñnen
1-den 3 ret jūtyp, bauyryñdy qyzdyr jəne neseppen işti şai. Neseppen
i̇emdeudi basta, denede jürgen özgeristi jaqsylap baiqa, neseptiñ birtebirte kölemin köbeite basta. Nadandarğa baryp, miyñdy kemirtpe, «nesep
bauyrdy jep qoidy» dep i̇esi dūrys adam aita ma?
Deneniñ öte köp zaqymdanuynan adamnyñ tirşilik quatynyñ kölemi
jetkiliktiginiñ arqasynda jəne «küşti nesep» qabyldağandyqtan,
«tazartu–sauyqtyru» asqynuy öte küşti bolady. Mysaly, «meniñ
buyndarym auyrady, aiağym būralyp qaldy, aiaq-qoldarymnyñ buyndary
şegelep tastağandai, ünemi tartylyp i̇esimdi alady, men «şaşylyp»
qaldym. Diabet, buyn qūzdama, teriniñ ūzaqqa syzylğan auruy, teñgeqotyr,
tūmau – osy syrqattardyñ barlyğy meni şarşatty. Meniñ tirşilik quatym
öte joğarylady, men bauyrymdy i̇eki ret tazarttym. Alğaş 200 g zəitün,
100 g öte i̇eskirgen – 7 kündei tūrğan, 100 g mölşerinde jaña nesep iştim.
Tazartu öte qatañ jürdi, keşke azdap işim ötti, tañerteñgi 4-7 sağat
aralyğynda meni qysyp, būrap şyğara bastady. Menen qoñyr, qara, bir
ūiysqan jündes birdemeler üzdiksiz şyğyp jatty. Bir apta işinde 12 kg
aryqtadym.
Tüsinikteme jəne ūsynys: Būl adamnyñ denesi qoqystarğa tolyp ketken.
Biraq onyñ tirşilik quaty jetkilikti öitkeni, jasy 47-de ğana. Tazartu
sağattan 4-ten 7-ge deiin sozylğan. Toq işek qyzmetiniñ uaqytynda
bastaluy osy quatynyñ jetkiliktiginiñ arqasy. 0te i̇eskirgen nesepte
biologiiälyq belsendi zattar jəne fermentter paida bolğan, işektiñ işki
jamylğy kilegeilerin tazartuğa dem beredi. 100 gramm öte i̇eski nesep küşti
dərilik əser i̇etken. Söitip, qosyndylarmen tazartu soñynda öte jaqsy
nətije bergendikten, 12 kg qoqysty deneden aidap şyqqan. Sonymen, būl
adamnyñ denesi qaita örleu satysyna köşken.
Mysaly: «Men 31 jastamyn, kenetten şaşym tüse bastady. Men aldynda
jüike stersin alğan bolatynmyn. Sonymen, şaşym buda-budasymen tüsti.
Meniñ şeber şaş qiğyşym juudan būryn neseppen kompress jasauğa
keñes berdi. Men ony oryndadym. 6 aidan keiin şaşym tolyq qalpyna
keldi. Qaiyzğağy, qyşuy joğaldy. Şaşym jyltyr, jibek siiäqty.
Aptasyna 2-3 ret kompress jasap jürdim. Aldymen şaşymdy qysqartyp
tastağanmyn. Alğaşqy 3-4 şaradan keiin basymda börtpeler paida bolyp,
sūmdyq qyşidy, tipti, syzdauyq ta paida bolğany i̇esimde. Men bərine de
tözdim, bəri de joğalady, qalpyna keledi dep i̇eskertken bolatyn. Mine, 17
jyl ötti men osy künge deiin ol kisige razymyn.
Tüsinikteme jəne ūsynys. Terige qoldanğan nesep deneni tazartady jəne
barlyq las, tastandylardy syrtqa şyğarady. 4-5 ret neseppen jasağan
massajdan keiin teride börtpe paida bolsa, ol tazartu mehanizmi qarausyz
qalğandyqtan bolady, sondyqtan əlde de sylap, sipap qoldau körsetu
kerek, kün aralatyp nesep jağyp, ügip, tipti 2 künde bir ret jasasañ da
bolady. Monşağa jiiletip baryp tūru, terle, teriñdi əlde de qoqystardan
tazartuğa kömektes. Qaitalap aitam, bastapqy kezde öte köp mölşerden
bastama. Deneñ qanşalyqty şiridi, qanşa dert «mekendedi», ol öziniñ kez
kelgen sətinde şyğa keledi, ony bilmei de qalasyñ. Nesep ony syrtqa
şyğarady, küdiktenbegen nərseñdi öziñe körsetedi.
Mysaly: 1990 jyldan neseppen şūğyldana bastadym. Osy uaqytqa deiin
qūlaqtağy şuyl ketti, sol jaq qūlağym i̇estitin boldy. Qolym ünemi
toñyp, mūzdap otyruşy i̇edi, onymen de qoştastym, sausaqtarym qisaiyp
ketip i̇edi tüzeldi. 0t jolyndağy tastar da ketti, üş ai qūm syrtqa şyğuyn
jalğastyrdy, tizemdegi isikten aryldym.
Tüsinikteme jəne ūsynys. Siz neseppen işti şaiyp, toq işekti
tazartqanda, onymen birge barlyq dene tazarady. Mümkin alğaşynda küşti
auyrtady, aldymen nesep köp şyğady. Osynyñ bəri toq işek pen bükil
denede auru bar i̇ekengin dəleldeidi. Qainatyp bulandyrylğan nesep
qabyldasañyz, askarida, taspa qūrttar, meduzağa ūqsas ūiyğan qara mai
siiäqtylar, üzilip tüsken tüimeşeler basqa da kör-jerler şyğady.
Būlardyñ syrtqa şyğuy neseptiñ sauyqtyru küşi i̇ekendigin dəleldeidi.
Bir-i̇eki kün ötip, klizma jasaudy jalğastyra ber. Auruy bəseñdep,
tynyştandyru üşin denege demalys berip, tipti, qainatylypbulandyrylğan nesepti iş te, bəri qalpyna kelgenşe qaitalap, işegiñdi
neseppen tazartudy jalğastyra ber.
Mysaly: deneni tazalaudyñ nətijesi turaly: toq işekti i̇eki ret tazarttym.
Alğaşqy tazartuda qylaiaqtylar şyğyp, oğan boqtan syrğa tağyp qoiğan
siiäqty birdeme ilinip tūrdy. Qanşama kör-jer şyqqanyn jazyp jetkize
alatyn i̇emespin, bulandyrylğan neseppen klizma jasağanda qanşama kesek
şyqty dep oilaisyz. Osynyñ bəri şynymen meniñ denemnen şyqty deu
qorqynyş tuğyzady. Alğaşqy tazartu jasağanymda, işektiñ qabynuyna
tura keldi. Jazğytūrym bastaludan-aq ūzaqqa sozylğan kolit te qozğalyp,
işimdi tozaqqa salğandai boldy. Batpaqty üş kün saiyn auystyryp qoiyp
i̇edim, kömegi tidi.
Tüsinikteme jəne ūsynys. Būl bəibişe öte dūrys istegen, auyrğanda
batpaqpen sorbaq jasağany nətijesin bergen. Alğaşqy jürgizgen sylap,
ügui de, i̇ekinşi ret işekti şaiyp tazartuy da tereñde jatqan dertti quyp
şyğaruğa qainatyp bulandyrylğan nesepten basqa i̇eşbir küş joqtyğyn
dəleldegen. Sondyqtan i̇ekinşi ret işti şaiğanda toq işekti alğaşqy
tazartuda qarapaiym nesepten bastağany dūrys bolğan. Soñynan
qainatyp, bulandyrylğan nesep paidalanyp maşyqqan. Əielderdiñ tik
işeginiñ qabynuy kezinde neseppen i̇emdegende iştiñ tömengi jağyn
küidirip bara jatqandai auyrtady. Būl qyşqyl ortanyñ yqpalymen
jasalğan ölettenip ketken jaranyñ beti siltilengendiginiñ belgisi. İağni,
birneşe şaradan keiin bəri qalpyna kelip, tez jazylady.
Mysaly: jatyr moinynyñ jarasyna tañerteñ jaña alynğan öziñniñ
nesebiñdi sepkiş aspappen şaşyratyp, sep. Keşke jatarda öziniñ i̇eskirgen
nesebinen tampon jasağannan 2-3 sağattan keiin keremet auyrtyp
şydamağan soñ nauqas özi alyp tastaidy. Ony alyp tastaudyñ dūrys
i̇emestigine men onyñ közin jetkizdim. 3-4 kün tampon qoiyp, auyrğany
basylmasa da şydap jatty. Bir jetidei uaqytta auyrğany mülde joğaldy.
Nesebin işu qiynğa soqty. Alğaşqy i̇eki retinde qūsty, soñğy üşinşi
retten bastap işetin boldy. 10-15 künnen keiin ol əielder dərigerine
qaralady. Jarty jyldan astam uaqyt syrqatnamasyna jazylğandy oqyp,
zerttep körip, dəriger tañ qalğan i̇eken. Syrqatnamasyna jazylğandardy
men körip tūrğanym joq. Sizde barlyğy tap-taza.
Tüsinikteme jəne ūsynys. Mūndai jağdaida aldymen ūzaq uaqyt
saqtalmağan, jaña alğan neseppen tampon jasau dūrys i̇edi. Ne balanyñ
nesebinen jasalğan bolsa, ol əieldi qinamağan bolar i̇edi. Jaña alynğan
nesep qabynuğa qarsy, auruyn basatyn qasieti bar jəne tek soñynan
qainatylğan neseppen tampon qoiu dūrys bolady. Nemese, öli i̇etterdi
jūlyp alatyn i̇eskirgen neseppen de tampon qoiu jaqsy.
Mysal: İerterekte men paroproktitpen auyrdym. Jəne osy syltaumen ota
da jasaldy. Al i̇endi mine, qaitalap jūdyryqtai isik paida boldy, jüre de
almaimyn, otağa baruym kerek.
G.P.Malahov qainatyp bulanğan nesepti yqşamdap işegime jiberuge keñes
berdi. Būtymnyñ arasyna jii-jii jylytqyş jabystyryp, birinşi işti
şaiumen, paroproktit mañaiy qyzdyrğan temirmen qaryp küidirgendei
boldy. Biraq men şydap baqtym. Būryn mende kişileu köteu bolğan, ony
i̇elemedim. Yqşamdap nesep jiberilgennen keiin i̇eki aptadan soñ
paraproktit joğaldy. Odan beri üş jyl ötti, i̇eşteme bilinbeidi.
Tüsinikteme jəne ūsynys. Jaña nesep siñirilgen tampondy japsyrğannan
keiin işki köteumen jəne tik işektiñ işin bitep tūrğan isigi ülken dəretke
otyruğa böget bolğanymen qoimai, ystyq temirmen qaryp jatqandai
auyryp, ol jəne aiaqqa, arqağa, ūlpağa qarai jügirip auyrğany janyma
batty. Auruy i̇eki aptağa sozyldy. Sonda da i̇emşaranyñ qoiylatyn
uaqytyn 2 sağat 20 minutqa deiin qysqarttym. Auyrtqany janğa batty,
əser i̇etti, qaltyratty, ülken auyr synaq boldy. Soñynda toq işektiñ
qabyrğasyndağy auru bəseñdep, i̇endi işke qarai kirip, metatastardy
küidirdi. Ary qarai bulandyryp qainatylğan neseppen japsyrylğan
tamponğa köşkende i̇eşbir auru sezbedim. Qalpyna kelip, 4 aptalyq küres
bitkendei boldy. Biraq alğaşqy i̇eki aptany i̇eşqaşan ūmyta almaspyn.
Men sonda ğana qaterli isikpen auyrğan adam ömiriniñ soñynda bitpes
qaiğyly auru, i̇es-tüsi joq diñkesiz qasiretti qalai şegetinin sezindim.
Ondai auruğa bəribir, denesin i̇eki bölip tastai ma, şirkin auru basylsa, ne
tezirek ölip ketse, əiteuir, azaptan qūtylsa bolğany. Soñğy i̇eki aptadan
keiin tipti bölek adam boldym. Ystyq temirmen qainatyp qaryğan auru
arqyly, denemdi tazartyp ğana qoimastan, adam bolyp qaita tuyldym.
1988 jyly meniñ sol jaq omyrauymda qaterli isik paida bolğanyn
bildirdi. 1990 jylğa deiin i̇eşnərse jasamady, isiktiñ kölemi qazdyñ
jūmyrtqasyndai boldy. Auyrmady. 1990 jyldyñ qazan aiynan bastap,
neseppen i̇emdeuge den qoidym. Tañerteñ nesebimdi iştim, omyrauyma
neseppen jylytqy jasadym. 1992 jyldyñ mausymyna deiin i̇eşqandai
özgeris bolmady. Biraq isiktiñ ösui toqtady. Mausym aiynan bastap, ürp
isinen iriñ, soñynan qan şyğa bastady. Tamyz aiynda i̇eki tiynnyñ
kölemindei jara paida boldy, onan soñ sorğalap omyraudan tömen aqty.
Birden şömiştiñ 1/3-indei kölemindei qan ketip, özinen-özi toqtady.
Balalarym onkolog dərigerge alyp baryp körsetti. Būlai boluğa tiis i̇emes
dedi. Ol meniñ ne istep jürgenimdi qaidan bilsin. Auruhanağa jatyp,
rentgenterapiiä jasatuğa ūsynys jasady. Qabyl aldym. Oğan men
nesebimdi işip, neseppen qyzdyrğanymdy aittym. Ol iyğyn köterdi de
qoidy. Qyrküiek pen qazan aiynda jii-jii kün aralatyp, qan ketetin
boldy. Birinşi jeltoqsanda toqtady. Tek iriñ şyğatyn boldy. Işi suğa
tolğan bir jarymdai köptep otaular paida boldy. Olar özdiginen
jarylyp, qan jəne iriñ şyqty.
Tüsinikteme jəne ūsynys. Jūlynyp alynğan qaterli isik torlary teri
arqyly iriñ retinde şyğady. Jylytqyş ty jii-jii qoiyp, batpaq tart,
sonda ğana deneñnen ydyrağan isik tezirek şyğady. Isik köleminiñ
kişireiip, iriñniñ şyğuy – jaqsy yrym, i̇emdeudiñ tabysty boluy. Ony to
lyq jeñiske jetkenşe jalğastyra ber.
Nesep qabyldaumen birtindep jinalğan tirşilik səulesiniñ quaty qara
küşti şettetedi. Nesep işuin toqtatsa boldy, aurudyñ i̇esin alyp, ər
türmen qaitalatady. Soñynan neseppen i̇emdeu yqpalynyñ «əseri
jinalady». Sondai əser qaluy köbinese jüike auyrğandarda baiqalady.
Qinala jürip, aurudan jazylatyndyğyna senim tuğyzyp, i̇emdele berse
degenine jete alady.
Mysal: men de kişkentai kezimde basqa balalar siiäqty köptegen
aurulardy basymnan ötkizdim. İekinşi synypta oqyp jürgenimde
auruhanağa tüsip, tamaq bezimdi alğyzdym. Analiz jasağanda buyn
qūzdamasyna da şaldyqqanym anyqtaldy. 6-synypty bitirgenşe
buyndarym syrtyldap jürdi. Jüregim de auyratyn, salmağym da
qalpynan artyq i̇edi. 13 jasymnan deneşynyqtyrumen ainalystym. Jazda
uçilişege tüsu armanym i̇edi. Ol armanym da oryndaldy. 18-20 jasqa
kelgende denim sau azamat bolyp şyqtym. Ol uçilişeni bitirudi tağdyr
mağan jazbapty. Men psihikalyq aurudyñ ūzaqqa sozylatyn türine
şaldyğyppyn. Jarty jyl saiyn ne jylyna bir ret atyn atauğa da qiyn
mekemege kirip-şyğuğa tura keldi. Meni mügedekterdiñ II tobyna jatqyzdy.
25 jasqa deiin basqa aurumen auyrmadym. Tūmaudy qabyldauğa kelgende
aldyma jan salmadym. Biraq dəri işpedim. Dertpen dene özi küresui kerek
dep şeştim. Qiynqystau kezeñderge de tüstim, ömir sürgim kelgenge
ūqsaidy. Söite tūra, ömirden tüñilgen künderim de boldy. Jüregim de
tüsiniksiz adam tözgisiz zaryqtyrğan sağynyş bolaşaq turaly qam jep,
qauip-qater tuğyzyp, boiymdağy bar küşquatymdy aldy. Barlyğy
būlyñğyr... Būdan jarty jyl būryn meni tis auruy mazalady. Üş tisimdi
jūlyp tastap, ornyna jasandy tis salyp berdi. İeñ qiyny ony kün saiyn
tazalap otyru qajet.
Men sizdiñ kitaptaryñyzğa kezdeisoq kezigip alyp oqydym. «Neseppen
i̇emdeudiñ i̇eski zaman ədistemesine tüsinik beru təjiribesin» alyp oqydym.
Meniñ şeşem meditsina qyzmetkeri. Ondai kitaptardy jinap alady. İeñ
əueli işuden būryn men kitabyñyzdy birneşe ret ynta qoiyp oqyp
şyqtym. Işudi de öte tez bastap, i̇eşbir ədettenbei-aq künine üş ret jaña
küiinde ortalyq böligin taq sanmen jūtamyn 3-5-7. Şyğysqa kompaspen
bağyttaimyn. Alğaşqy qabyldau tañerteñ 3–5 sağat arasy, i̇ekinşisin 11–
13 sağat, üşinşisi 17–19 sağat arasynda işemin. 20 sağattan tañğy 3 sağatqa
deiin i̇eşuaqytta qabyldamaimyn. Deneni sylap, sipap, ysqylap ta əure
bolmadym. Neseppen i̇emdeumen şūğyldanyp jürgenimdi mañaiymdağy
adamdarğa da bildirmedim. 0itkeni, olar kedergi bolyp qana qoimai, öziñdi
jiirkenişti i̇etip körsetumen birge, sözge de qaldyrady. Qolyñda sağat,
qaltañda büktemeli ydysyñ boluy şart. Mūnyñ bərin uaqyty bolğanda kez
kelgen jerde işuiñe bolatyn daiyndyqta boluyñ jön. Küni büginge deiin
otbasynda meniñ neseppen i̇emdelip jürgenimdi i̇eşkim bilmedi. Osy
taqyrypta şeşemmen əñgimelespekşi bolğanymda, ol kisi olardyñ
auruhanasyna nesepten ulanyp asqynğan köptegen adamdardyñ i̇emdeluge
keletini jöninde tüsinikteme berdi. Men sonda būl sözge i̇eşqandai mağyna
bermedim. Būryn ünemi qalai işsem, solai jalğastyryp işip jüre berdim.
Meniñ tağy bir işuimdi toqtatpağan sebebim, alğaşqy qabyldağan aida
tūmau indeti būrynğydan da küşti asqynyp ketti. Men būryn 4-5 kün
auyratyn i̇edim, osy aida i̇eki-aq kün auyryp tūryp kettim.
Alğaşqy üş aida men i̇eşnərse sezbedim. Biraq, kün saiyn ünemi bir
uaqytta jüieli türde ülken dəretke otyratyn bolğanymdy da baiqadym.
Būryn mūndaidy körmegenmin. Bir uaqyttarda i̇eki-üş ai ötkennen keiin
tizem men bilezik buynym da qatty auyrdy. Aiağymdy tap bireu būrap
jatqandai. Auaraiynyñ qolaisyz künderi aiağym keremet auyratyn i̇edi.
Köteu degen pəle paida boldy. Jynys müşem keremet auyrady. Kişi
dəretke otyrğanda janym şyğady. Bel quatynyñ əlsizdigine ūşyradym.
Belim, bel omyrtqa men oñ jaq büiirim, kökirek quysynan tömen torly
qūrylym mañaiy küşti auyrady. Işim şanşidy, tamaq jūttyrmaidy,
mūrnym, oñ jaq qūlağym bitip, tisterimniñ keibiri bosap, bylqyldap
qaldy, denemde börtpe qaptap ketti. Onymen qoimai, syzdauyq şyğatyn
boldy. Aiağymnyñ sausaqtary arasynyñ terisi kögerip, sañyrauqūlaq öse
bastady. Biraq, ystyğym köterilmedi. Osynyñ bəri bir aiğa sozylyp,
şyğyp bitti. Bir syzdauyq şyğyp, jazylyp kele jatsa, 2-3-i şyğyp,
jalğasa berdi. Syzdauyq keide i̇ekidenüşten şyğatyn boldy. Keşiriñiz,
būl degen sūmdyq qoi. Dəl osy kezde men şeşemniñ aitqanyn i̇esime aldym.
Soqyr sezimge suyq qarap, bəri de qalpyna keledi dedim de, öz būlağymnan
şyqqanyn işe berdim. Əzil-əzilmen deidi. Mende ol kezde əzildesetin negiz
joq. Būdan basqa keşke, tañerteñ nesebimmen tamağymdy, auzymdy şaiyp,
mūrnymmen soryp, auzymnan tögip, künde keşke jañbyrlatqyştyñ
astynda biraz tūratyn i̇edim. Osy künge deiin osynyñ barlyğyn jasaimyn.
Ərine, men osynyñ bərin asqynu bolatyn uaqiğağa jasağan daiyndyğym
dep i̇esepteimin, siz ol turaly ünemi jazasyz. Biraq, men mūndaiğa tap
bolam dep oilamappyn. Meniñşe, asqynu uaqiğasyna būl ūqsamaidy i̇emes
pe.
Syzdauyqtarmen, i̇etiñnen ötip, süiegiñe jetken dertpenen küresemin dep
oilappyn ba, ondai azaptyñ baryn da sezbegen boluyñ kerek. Mūndai
qaterli şiratylyp, şiryqqan jaumen alysyp, jeñetin mümkindik joq
siiäqty körinetin i̇edi. Tek qūdaidan ümit üzbei jalynyp, jalbaryna
berdim. Bes aidan keiin jeñildei bastadym. 6 aida azdap jügire alatyn
boldym. Jas kezimde armiiädan kelgennen keiin kedergi jerlerden jügiruge
tyrystym. 2-3 km araqaşyqtyqty jügirip öttim, kelesi küni bükil būlşyq
i̇etterim auyryp, ary qarai jügireiin degen qūmarlyğyma balta
şabylğandai boldy. Sonda da 3 km jügirip öttim. Būl būrynğy jügirip
jürgen künderimdegime sai keldi. Sol küni i̇ertesinde būlşyqetterim
auyrmady. Būğan tañdanbasqa amalym joq. İendi i̇ertesinde 5 km, onan
keiingi küni 6 km jügirip öttim. Myna auyr salmaqta denem men
aiaqtarymda özime yñğaily şarşau boldy, aiaqtarym transformator
siiäqty gulesin kelip. Men i̇endi 10 km jügirip ötip, osymen toqtattym. İeger
şynymdy aitsam, ondai ūzaqqa i̇eşqaşan da jügirmeppin. Qazir kün saiyn
demalyssyz 10 km jügiremin, qazir mağan ədetten tys tözimdilik paida
boldy. Meniñ salmağym – 92 kg, boiym – 1 m 80 sm. 31 jastağy mağan dəl
keletin salmaq dep oilamaimyn. Nesep işe bastağannan jeti-segiz aidan
keiin auzymnan şaş şyğa bastady, örimdelgen şumaq şaş ta şyqty.
Mine, mağan jetpegeni osy i̇edi. Şeşem aitty: «būl seniñ şyğyp jatqan
auruyñ, būl pəleni jağyp jiber». Men raqattana quanyp, onyñ aitqanyn
oryndadym. Qazir meniñ salmağym 80 kg. 20 jastağy qalypty sau
azamatpyn. Denem taza, sūlu, serpindi küşti jigitpin, betimdegi əjim de
joğaldy. Sizge, sizdiñ jazğan kitaptaryñyzğa raqmet. Sizdiñ arqañyzda ğana
men düniege oñ közben qaraityn boldym. İeñ negizgisi i̇eki jyldan beri i̇esi
auysqandardy qarauyna alatyn mekemege barmaityn boldym. Mine, mūny
da men kütpegen i̇edim. Jyldyñ ər mezgili, ərqaisysy özine sai tamaşa
i̇ekenin, tipti jas kezimde de osylai sezine bilmegem. Mine, i̇endi ğana sezinip
jürmin.
İendi bir jolata tüsindim, düniede i̇eñ qymbat tek densaulyq i̇eken, sol
arqyly sen düniedegi jaqsyny, körkem sūlulyqty qabyldai alady
i̇ekensiñ. Tabiğat ana, halyq sağan ne syilağanyn da tüsinip, quanyşqa
bölenedi i̇ekensiñ. Tabiğattyñ özimizge tirşilik i̇etip, ömir süruge jasağan
mümkinşiligin paidalana almai, adamdar əldeqandai şöpterdi izdeidi.
Himikat, medikament alu üşin aqşasyn ysyrap i̇etedi. Būl jas jigittiñ
jazğan hatyna men tüsinikteme jazbai-aq qūiaiyn. 0zderiñiz qorytyp, bağa
bere jatarsyzdar. (G.M)
Tağy bir mysal. Jaña jyldan beri nesebimdi (orta böligin) işip jürmin.
Aşyğyp bitkennen keiin buğa otyramyn. Neseptiñ nağyz paidasyn sol
arada sezinemin. Monşada üş sağat otyryp, sauyğyp ləzzat alamyn. Sorly
bişaralar mūndai ləzzattyñ baryn bilmeidi. 15 jyl boiy monşağa
otbasymyzben baramyz. Sondyqtan nesep qūsqyzbaq tügil,
loqsytpaitynyna əbden közim jetti. Al gazetterde nesebinen ulanğan
degen daqpyrttar şyğyp, halyqty qorqytyp, ürkitkisi keletinder de joq
i̇emes. Bizdiñ körşi əiel denesin qoqystarmen «toltyryp alyp», i̇et pen
tūzdyqtalğan tağamdarmen asqazany tolğanşa şekten tys işip-jep, tüsten
keiin nesebin işip, aurhanağa tüsip, tap bir öz nesebinen ulanğandai şağym
aituy artyq bolğan. Oğan soñynan men: jeke adamnyñ kez kelgen i̇emdeuge
qatañ türde, ornalasqan ortağa mən berip, jaraly kolit pe, gastrit pe
basqasy bola ma, onymen de sanasu qajet degendi aittym.
Al onymen qoimai bilimsiz nadannyñ oiyna alğanyn gazetke jazyp,
jazyqsyz, ədil adamdardan bezdirudi, ömirdi ūzartyp, tirşilikke tirek
bolyp jürgenderdi jamandaitynyn qaitersiñ.
Nesepti qabyldai ma, qabyldamai ma, osy kitapty oqyğan oquşy özi
şeşui tiis. Nesep paidalanudyñ paidasy nede? Mūny qalai jeñip şyğu
kerek, alda ne kütip tūr degendi tolyq tüsindiru avtordyñ mindeti.
Naqtyly jağdaida neseppen i̇emdelu
Sonymen, neseptiñ üilestiru, özara küşeitu, denege küşti köp qyrly jeri
i̇etuiniñ köptegen ədistemesi bar. Neseppen i̇emdeu – aşyğu, batpaqpen i̇emdeu
t.s.s. Būdan şyğatyn qorytyndy – sau adam aurudyñ aldyn alu
maqsatymen i̇emdelse, auru adamdar üşin – basqaşa. İendi osylardy
taldaiyq.
Neseppen i̇emdeludi qalai dūrys bastau kerek
Kez kelgen sauyqtyru ədistemesiniñ əseri ūtymdy bolsa, sol əseriniñ
mehanizmi berilgen ədistemeniñ özi kelesi taqyrypqa sai boluy tiis.
Sonymen, birinşi satysynda kez kelgen ədistemeni paidalanatyn oilau
daiyndyğy – berilgen zattar turaly tolyq məlimet alu bolyp tabylady.
Aldağy kitaptyñ mazmūndamasyn jazu būl da daiyndyqqa jatady.
Basqaşa qorqynyş – neseptiñ jynys müşesinen şyğatyndyğy, iağni ol
tyiym salynğan sezim men sanasyz oiğa bailanystyrylady. Biraq seks
neseppen i̇emdeudiñ bir böligi ğana, quat küşiniñ ülken zariadyna ie. Barlyq
nevrozdar ədepti tyiym salumen bailanysty. Tyiym salu energiiänyñ
tabiği ainalymyn būzady. Būdan basqa osyndai qisynsyz tyiym saludy
qoldauğa quat küşi bosqa şyğyndalady.
İeski zaman taqualarynyñ özderi neseptiñ adam oiynan jəne denesinen quat
şyğaratyn qabileti bar degendi aityp ketken. Oidağy nesepten bas
tartqyzyp tūratyn kedergilerdi būza alsaq, ol bizdi nesepti paidalanuğa
jibermei ūstap tūratyn quat küşin auyzdyqtap, onymen birge
fiziologiiälyq is barysynda bögetsiz ötui sözsiz. Neseppen i̇emdeudiñ
fiziologiiälyq jaiyn i̇eseptemei-aq, ony psihologiiälyq közqaraspen
joğary bağalauğa bolady. İeger neseptiñ bizge paidaly i̇ekenin bilsek, onda
nesepke degen pikirimizdi özgertuge tura keledi, biz ony osyğan deiin jaman
nərse dep ūğyp keldik qoi. İendi tirşilik qabiletimiz, əjeptəuir i̇erkin
boldyq.
Psihiologiiälyq kedergi qaşan joiylady? Nesepti paidalanu qauipsiz,
paidaly, qarapaiym jəne körneki degendi adamdarğa tüsindiru qajet. Mine,
sol kezde psihologiiälyq kedergi alyp tastalady. Söitip, iske asa
bastaidy. İeger adam jeke basynyñ təjiribesinde közi jetip sense, i̇estigeni
özine ūsynylyp, özi təuirlene bastasa, qauipsizdigine sense – i̇endi ne isteseñ
de ony būl joldan keri qaitaru qiyn. Sonymen, biz neseppen i̇emdeu
ədistemesine dūrystap, birtindep kirisudi ūsynamyz. Alğaşqy nətijesin
siz bir aptadan keiin sezine bastaisyz, mañyzdyraq bolsa ai ötip, tipti
mañyzdyrağyna alty aidan keiin köziñ jetip, odan ary qarai
jalğastyrasyñ ba, joq pa, ony öziñ şeşetin bolasyñ.
Neseppen i̇emdeludi neden, qaşan bastau kerek
Kez kelgen jaña isti aidyñ tuuyna səikes basta. Būl tabiği tsikl, əri tolyq
jəne onyñ kelisuimen əreket i̇etu kerek. Əielder neseppen i̇emdeudi ailyq
belgisiniñ bastalu tsiklimen ūştastyruy tiis (1-2 künnen keiin, 1-2
ailyğynan soñ).
Qaisybir otadan keiin adamdardyñ nesebi şyğatyn tütikti tik işekke
jalğap, adam keibir qūstar sekildi sūiyğy men qoiuyn aralastyryp
işeginen şyğaratyn bolady. Mūndai jağdaida neseppen i̇emdeudiñ işekti
şaiumen birge jasalğany oiğa qonymdy. Fiziologiiälyq tūrğydan
qarağanda, qazirgi adamdarğa dūrys tamaqtanbau saldarynan toq işeginiñ
lastanuy tən. Al nesep qosyp jasağan klizma toq işekti tez tazartady.
Söitip, bütindei sauyqtyru nətijesine bir jetiden keiin köziñ jetedi.
İemşarany bylai jasa: tik işek kör-jerden bosağannan keiin, almūrt
rezeñke arqyly 200-400 g nesepti 2-4 ret biriniñ artynan birin işekke
jiberesiñ. Ərine, 10 jasqa deiingi ūl-qyzdardyñ nesebi jaqsy. Osylaişa
bir apta klizma jasau qauipsiz jəne densaulyqty jaqsartuğa paidaly
i̇ekendigin körsetti. Būl alğaşqy satysy.
2-satysynda körnekiliktiñ paidasyn köresiñ. Tamaqty neseppen şaiamyz.
Jaña neseppen beti-qolyñdy ju, syla jəne qainatyp bulandyrylğan
neseppen işekti tazart. Tañerteñ kişi dəretke otyrğanda nesebiñdi taza
kesege al jəne jylylai tezdetip mūrnyñdy ju (nesepti alaqanğa
toltyryp, mūrnyñmen soryp, auzyñnan şyğaryp tök), beti-qolyñdy
sylap, sipap (moinyñdy da ūmytpa), terisi kebe sala sabynsyz jyly
sumen ju, sonsyn suyq sumen şaiyp, oramalmen sürt. İeger beti-qolyñdy
sabyndap juğyñ kelse, aldymen sabyndap ju. Oramalmen sürtingennen
keiin, nesebiñmen sylap, sipa. Mine, osy i̇eki qarapaiym şaradan keiin haljaiyñ, köñil-küiiñ köteriñki jüresiñ.
Birte-birte tamağyñdy da özgert. Aldymen sūiyqtaryn, odañ soñ kökönis,
jemis-jidek jəne suyq mezgilde kökönisti buğa ūstap, qūrğaq jemis-jidek
je. Tek osylardan keiin botqa iş. Jañğaq, jarma, kartop, i̇et jəne basqa
tağamdar da bolsyn. Biraq bərin aralastyrmai jeke-jeke je. Tamağyñdy
özgertkennen keiin, neseptiñ dəmi būrynğydan jaqsaryp qalğanyna kuəger
bolasyñ, öziñ sauyğa bastaisyñ. Nesepti qainatyp, bulandyryp
paidalansañ tipti jaqsy. Qainatyp, bulandyrğannan ¼-i qalğan neseppen
kün aralatyp işegiñdi şai. Alğaşynda 50 gramnan basta (al batyl
adamdar 100 gramnan, qorqaqtar 50 gramnan qosady). 250-500 gramğa
jetkiz. Birte-birte 50-100 gramnan azait. Būl satysyna 20 kün ketedi.
Klizmadan keiin toq işegiñde neniñ «mekendep» kelgeninine köziñ jetedi.
İendi olarsyz-aq qalai jeñil ömir süruge bolatynyn tüsinesiñ.
Üşinşi satysy: mūny tuğan aidyñ alğaşqy künimen ūştastyr. Būl
satysynda nesebiñniñ tañerteñ ortañğy böligin iş (taq sanmen 3, 5, 7 ret
jūt). Mūrnyñnyñ işin künine 1-2 ret tağy da taq sanmen ju (3 ret).
Qainatyp, bulandyrylğan neseppen deneñdi sylap, sipap, azdap auyrtyp
ysqyla.
Sylap-sipaumen qosa tabanyña, beliñe, moinyña jylytqy qoi. Kompresti
alğaşynda 10-20 minut qoi. İeger deneñ tarapynan küşti reaktsiiä bolmasa,
uaqytyn 2-4 sağatqa deiin soz (tipti, tüni boiy qoiuğa da bolady). Əielder
üşin qosymşa şaradan basqa, jynys müşesiniñ işine şpritspen bürkip,
dəkege siñirgen tampon japsyrylady (jatyrdyñ moinyna). Jaña neseppen
juu tamaşa əser i̇etedi. Būl satysynda işekti şaiudy qajettigine sai jasa.
6 ailyq kurspen i̇emdelgen soñ siz, tipti būrynğydan bölek adam bolyp
şyğasyz.
İendi sizdiñ densaulyğyñyzda məsele bolsa, onda siz sauyqtyru, tazartu,
asqynu arqyly ötip, soñynda aiyrylyp qalğan densaulyğyñyzdy biletin
bolasyz.
Mysal keltireiin (G.Malahov):
–Siz qaşannan beri neseppen i̇emdelumen şūğyldanyp jürsiz?
–Neseppen i̇emdeludi qyrküiekte bastağanmyn, i̇eki jyl boldy.
–Sizdiñ neseppen i̇emdelumen şūğyldanuyñyzğa ne sebepker boldy?
–Lajsyzdyq. Müldem lajsyzdyq. «Toptanğan» dert jəne tolyq
meditsinalyq kömektiñ joqtyğy meni Voronej qalasyndağy öz tanysym,
i̇eñ təuir dəriger i̇eñ soñğy meditsinalyq jabdyqtarmen, syrt i̇elderdiñ
özinde sirek kezdesetin dəri-dərmektermen i̇emdedi. İemdeluge öz aiağymmen
bardym. Kete almadym, üige isinip ketken meni zembilmen jetkizip saldy.
Auruymnyñ anyqtamasy Arahnoide – ūzaqqa sozylğan ūiqy beziniñ auruy,
ūzaqqa sozylğan öt jolynyñ qabynuy, ūltabarda paida bolğan jara,
ūzaqqa sozylğan kolit (işektiñ), revmokardit. Jalpy, qandai da bir
auyrmağan müşem boldy dep aita almaimyn. Allergiiä degen pəle terimniñ
bərin qyşytty. Tamaqtan da qaldym, denem dəri i̇eritindisine
şylyqqandyqtan, dəri allergiiäsynan azap şektim i̇endi körsetiletin
i̇eşqandai kömek bolmady. Jüike auruhanasynda i̇emdeludi ūsyndy.
–Neseppen i̇emdelgende naqtyly ne istediñiz?
–Nesepti birden işe bastadym. Qanşa bolsa, sonşama işe berdim (taq
sanmen 3, 5, 7-ge deiin jūtyp jürdim). Tañerteñ bir ret işetinmin. Uaqytqa
sai künine 3 ret massaj jasadym. Soñynan sylap, sipaudan bas tarttym.
0itkeni, odan ary örşitip qozdyrdy. Işekti sumen şaiudy birden jasai
bastadym. Qainatyp, bulandyrylğan nesepti işem, ysqylaimyn, jynys
müşemdi juğyzyp, işine şaşqyzyp, moinyna tampon qoiğyzamyn.
Tamağymdy özgertu men nesep men üşin dərige ainaldy: dəmi sondai
ūnamdy, hoş iisti, i̇eşqandai asqynu joq. Üide qainatyp jatqanda
syrttan kelgen adamdar iisin sezbeidi.
–Deneniñizde qandai sauyğu jetistikteri bar?
–Men qazir 52 jastamyn. Densaulyğym şyn məninde 35-ke kelgen deni sau
əieldiñ deñgeiine deiin köterildi.
Jügiremin, sekiremin, jarysamyn, qarda da jüze alamyn. Denem mūzdai
bolğanşa jüzemin. Bir sözben aitqanda, ömirdiñ qyzyğyna qaita bölendim.
Iş quysymdağy torly qūrylym örimi meniñ denemdi jylytatyn aumaqta
ot janğandai sezinemin. Al i̇eki janarym i̇eki projektor siiäqty. Men
joğaltqanymdy tauyp, densaulyğym qalpyna keldi.
–Ruhani jağynan sizde qandai özgeris boldy?
–Ömirdiñ mənin tüsinbeidi i̇ekenmin, köz aldymdağy qoiulanğan qarañğylyq
seiildi, birinşi senim keldi. Sanaly türde qūdaiğa syiynudy qabyldadym.
Jaqsylyq küşi, səule, mahabbat – bəri bir mağynaly.
Bükil denemmen, janymmen osy küşterdiñ bəriniñ əserin sezindim.
Ğaryştan kelip ötetin terbelisti de sezdim. Ūğym, sezu, mahabbat sezimi,
ğaryş süiispenşiligi i̇eşnərsemen de, i̇eşkimmen de bailauly i̇emes – ony
i̇eşkim de özine tarta almaidy. Mahabbat jəne Kün ana, Jer ana aldynda
su, aua, ğaryşpen qosylu sezimi aldynda osy sezimder tolyqtyrady. Tipti,
asyra toltyryp ta jiberedi. 0mirde senbeitindei quanyş sezimi keldi.
Qyzmet i̇etuge daiyn boldym.
–Neseppen i̇emdeluge qosyp aitar tağy ne bar?
–Birinşiden, adamdar senetin bolsyn. Tura mağynada sensin. Senim sözsiz.
Onsyz jüie jūmys istemeidi.
–Nesepti qabyldağanda qandai asqynu baiqaldy?
–Meniñ bala jasymnan auyrğan auruymnyñ bəri qaitalap ötti.
Senbeitindei ötkir türde ötti. İağni, i̇eger būl büirek bolsa, onda i̇ernim
qaraidy. Közimnen aqqan iriñdi jinap aluğa da bolar i̇edi, i̇eger «paidasy»
bolsa. Közim aşqyzbai, qabaqtary bir-birine jabysyp jatty. Biraq
osynyñ bəri bir aptada tez öte şyqty. Mysaly, büiregim üş təulik
auyrdy. Qan qysymy, süiek, teri bəri-bəri auyrdy. Men qazir sondai
müşem auyrmap i̇edi dep aita almaimyn. Qaitalap aitam, barlyğy ötkir
türde qaitalady. Keibir kezde tösekten bas kötere almadym. Biraq senim,
qajymasqairat, qaitpas jiger osynyñ bəri meni alyp şyqty. Tözuime
osynyñ bəri kömektesti. 0te tez nətijege jetemin dep oiladym. Adamnyñ
zaqymdanuy öte tereñde jatsa, oğan jetpese, i̇eger ünemi qoryqsa,
birdemege jaltaqtasa nətijege jete almaidy. Tura jolğa tüsu qajet – iş,
ysqyla, klizma jasa, barlyğyn birge jürgiz. Işek-qarnyñ jazylğanşa iş,
ülken dəretke otyru jeñildeidi, işekke nūr jauyp, bereke kiredi. Osy
jerden jylu bükil denege taraidy.
–Qazir nesepti qalai paidalanasyz?
–Qainatyp, bulandyrylğan nesepti tañerteñ işemin, qajetine səikes
klizma da jasaimyn. Jazda krahmaly az jaña pisken kökönispen
qorektenemin, işegimdi sumen şaiamyn. Qysta köbinese qainatylyp,
saqtalğan jəne köp işip-jegendikten, kün saiyn işekti şaiuğa tura keledi.
Qainatylyp bulandyrylğan neseppen şaimai ömir sürudi men
tüsinbeimin. Klizma təuligine zariadtalğan quat beredi. Sondyqtan da
qajet. Mine, birtindep jüieli türde neseppen i̇emdeudi bastau kerek.
Qainatylyp, bulandyrylğannan qalğan neseppen işekti tazalau öte
paidaly. Sondyqtan joğarydağy syzba boiynşa jasap, qaita tuylğandai
bolu üşin Voronej qalasynyñ tūrğyny Galina Nikolaevnanyñ
jasağanyn jasa.
Neseppen i̇emdeludi neşe jastan qabyldau kerek, ol kimge paidalyraq
kömektesedi?
Nesepti jasqa qaramai işe beruge bolady. Qaitken künde işuge tiistimin
dep te qatañ tərtip ornatpa. İesiñde bolsa, ol bərinen būryn teri arqyly
jaqsy əser i̇etedi. Omyraudağy bala ünemi siip, denesin juady. İeger
balanyñ ösui baiaulasa, tez arada neseppen i̇emdeudi bastap jiber. Jii-jii
nesebimen sylap, sipap juyp, massaj jasa. Tañerteñ künine bir ret 50-100
gramyn işkiz.
Neseppen i̇emdeu köbinese işki müşeler siltilikke auysyp, jappai iriñdep,
şiruge ainalğan nauqastarğa paidaly. Būl köbinese qartañ adamdarda köp
kezdesedi. Sondyqtan nesepti osyndai kezde qabyldasa tamaşa nətijege
jetedi.
Mysaly: «Lidiiä Rudolfovna 76 jasynda sepsispen auyrğan, 45 jasynda
ökpe men keude quysynda su tolğan, jürek soğysy öte jyldamdağan,
qantamyr soğysy əredikəredik toqtap soğatyn, asqazany būzylğan, öt joly
da auyratyn bolğan.
Neseppen i̇emdeludi 1992 jyly mamyrdyñ 20-synan bastağan. Kün saiyn
400 gramnan nesep işip otyrğan. Jyl boiy i̇emdelip, qauipti aurudyñ
belgileri joğala bastağan. Əueli tamyrynyñ toqtap, soğuy joğalğan. Işekqaryn jolynyñ būzyluy da toqtağan, sol jaq ökpe tūsynda plevrittiñ
saldary ğana qalğan. Moinyn būryp, artyna qarağanda, moinynyñ
auyratyny qoiğan. Kök tamyrdyñ ülkeiip, adyraiyp ketkeni qalpyna
kelgen. Qūiymşaq pen basyndağy qysymy azaiğan.
İekinşi dərejeli auru (qaldyqtary) da ketken. 0kpe tūsyndağy plevrittiñ
saldary joiylyp, köru qabileti artqan, keudedegi maily isik basylyp
ketken,.stomatit körinisi men köteu de joğalğan. Şaştyñ jidui toqtağan,
ol qoiulana bastağan. Qalşyldatyp, dirildetip, tünde auyrtyp tynyşyn
alatyn pəleden de qūtylğan. Köz aldyndağy qara şybyn-şirkei, qara
nükteler, köşede jürgende közden jas ağyp əlek qylatyn qiyndyqtar
joğalypty. Ülkeigen kök tamyry bir de ret asqynbağan, ūiqysy tüzelgen.
Işek-qaryn joldarynyñ auruy kezinde neseppen i̇emdelu
Mysal: Men pioreiämen, tis tübiniñ i̇eti qaşuynan azap şektim. Tisterimniñ
jarqyrağan əsem öñi ketti, meni aşyndyryp, auyr jağdaiğa tüsirdi. Tis
pastasymen ūqyptap qanşa tazalap jusam da kömek bolmady. İeki kündei
tisim men onyñ tübin nesebimmen ysqylap, auzymdy şaidym. Tört künnen
keiin auzymnyñ sasyğy joğalyp, tisimniñ küii tez jaqsardy. Qazir būl
ədistemeni jüieli türde qoldanatyn boldym. Būdan basqa men neseptiñ
asqa (men aitar i̇edim, nesep qai nərsege de ūstamdy i̇etedi) adamnyñ təbetin
azaitatynyn bildim.
Jalpy, tis auruy kezinde auyzdy 2-3 minut şaiyp, osylaişa 5-6 ret
qaitalau dūrys, sonda auruy basylady. Soñynan maqtağa nesebiñdi siñirip,
tistiñ tübine qoiyp qoi (i̇eski, bulanğannan qalğan, balanyñ t.s.s
nesepterdiñ ər türimen synap kör). Auru i̇eñ təuir kömektesetin bireuine
basylady.
Mysal: «Meniñ əkem jas kezinde tañerteñ ai boiy nesebin işip jürip,
asqazanyndağy jarasyn jazğan bolatyn. Ortañğy böligin staqanmen
işetin. Sonsyn dereu qant qosqan şai işetin.
Mysal: neseppen i̇emdeudi anam būrynnan miğa siñgen jynys müşeden
şyğatyn nesepti aram i̇etip körsetken senimnen şyğa almai jürip, öte
qiynşylyqpen meñgerdi. Aqyry nətijesinde jarasy tyrtyq bolsa da
biteldi. Qalqanşa beziniñ qyzmeti qalpyna keldi, onyñ tireotoksikozy bar
i̇edi jəne ol öte ülken sary su tolğan isikke jasalğan kürdeli otadan tiri
qaldy.
Mysal: adamdarğa jasağan kömegiñiz üşin sizge densaulyq tileimiz, sizge
Alla jar bolsyn! 0tken jazda sizdiñ kitaptaryñyzdy tauyp aldym. İeger
osy kitap meniñ qolyma tüspegen bolsa, men qandai keselge jolyğarymdy
kim bilsin. Qazir men 52 jastamyn. İekinşi ret bosanğannan keiin
tüzelmedim. Qaşan i̇esimdi jiğanymdy da i̇eske tüsire almadym. Neseppen
i̇emdeluge itermelegen meniñ «əieldik syzdauyğym» i̇edi. Mende əielderde
kezdesetin auru baryn bile sala keşke, tañerteñ nesebimdi işe bastadym.
Apta jarym iştim. Men teñsele bastap, basym ainalyp qorqyp kettim.
Qūlap qalarmyn dep oiladym, aiaq astymda tiiänaqtap tūrğan ne baryn da
sezbedim. Işudi azdap üzdim, işim keremet «būrap» auyrdy. Birazdan soñ öte
köp qara qi ketti. Juynyp tazalansam dep oilaimyn. Ne kördiñ deisiz ğoi,
mine, qap-qara qylşyq tükti mailanğan japalaqtar şyğyp jatyr, iisi tym
jaman, şamasy üi jylytatyn batareiäny tazalağanda şyğatyn iiske ūqsas
desem dūrys bolar. Būl maily qap-qara japalaqtardy birden unitazdan
juyp ketire almaisyñ. Osydan keiin men tualetke qalypty baratyn
boldym. Birinşide köbinese jüieli boldy, i̇ekinşide şūjyqqa ūqsas
«qatqan qūmalaq» i̇emes. Keşiriñiz, öte aşyq türde aitqanyma, biraq men
ərbir bölşeginiñ mənisin bildiruge tyrysyp jatyrmyn. Sol jaq analyq
bezimde UZİ-men qarağanda isik baryn baiqağan i̇edi, osy lastar şyğyp
ketkennen keiin sipap körgende ol da bilinbei ketti.
Būrynnan ornyğyp alğan iş qatu nətijesinde analyq bezde isik paida
boldy. Ülken dəret tüzelip, qalpyna kelgende iş qatudan paida bolğan
əielder auruy da, iştiñ qatuy da joiyldy. Sonymen, işegiñniñ jūmysyn
ünemi qadağalap baiqa. İeger de bir nərse bola qalsa dūrys tamaqtanumen,
neseppen i̇emdep, onyñ qyzmetin jönge sal.
Qosymşa ūsynys. Ornyğyp alğan iş qatu kezinde iştiñ tömengi jağyna
nesep siñirilgen su şüberek basyp, bailap qoi. Asyñnyñ aldyñğy böligi
qyryqqabat pen səbizden jasalğan salat bolsyn. Tañerteñ jüieli türde
jügiru paidaly.
Mysal: Tanysym S. asqazan qyşqyly köbeigeni jöninde aitty.
Qyjyldağanda nesebimdi işem. Sodan keiin qyjyldap qaitalauy siregen.
(Maslennikov A.N. «Keremet susynnyñ qūpiiäsy» kitabynan).
Tüsinikteme jəne ūsynys. Nesep asqazan qyzmetin qalpyna keltiredi.
Qyşqyly azaisa köbeitedi, köbeise – azaitady. Tirşilik printsipi –
«öttiñ» qozuynan qyşqyl köbeiedi. Negizgi şara tamaqtanudy jönge sal.
Soqyrişekti alğyzu siiäqty pyşaqpen kesken aurulardan keiin işek birbirine jabysyp, tyrtyq paida bolady.
Armstrong bir əieldiñ işine iriñ jaiylğan nauqastan qalai sauyqqany
jöninde jazypty. Ol 35 kün nesebi men su ğana işip aşyğyp, denesin
neseppen küni boiy ysqylai bergen.
Tüsinikteme. Nesep işip aşyqqanda jabysu men tyrtyq sorylyp, basylyp
taraidy. Sonymen işek-qaryn joldarynyñ barlyq bölşekterine nesep
jaqsy əser i̇etedi degen qorytyndy jasaimyz.
Neseppen i̇emdelu jəne jūqpaly aurular
İnterferentsiiälyq jūqpaly aurularda köbinese neseppen i̇emdelu paidaly.
Işu ədistemesi de öte qarapaiym – 50100 gramyn bir-aq jūta salu. Olai
işe almasañ, taq sanmen iş. Tynyşsyz jağdaiğa tüsip, dene qyzuy artqan
kezde nesep qoiulanyp, işu qiynğa soğady. Mūny tüzetu üşin qainatqan
köp su işu, nemese şöp, şai işu kerek. Nemese syry ūşpağan syrly
ydysqa su qūiyp, suytqyşqa qoiyp, beti qabyrşaqtap qata bastağanda
qabyrğasyndağy, tübindegi qaimaqşyğan mūzdaryn alyp tastap, qaitadan
ornyna qoiyp qatyrğanda, mūzdyñ ortasynda az ğana su qalady. Osy
sudyñ üstinen tesip tögip tastap, ydystağy mūzdy i̇eritip, azdap jylyğan
soñ işkize, sau kezde de osyndai su işip otyrsañ densaulyğyñ jaqsarady.
İertede deneniñ joğarğy ystyğyn tüsiru üşin qan tamyry soğyp tūrğan
bileziktiñ iş jağyna şüberekke jyly nesep siñirip, kompress jasağan.
Mysal: bezgek «dirildetip» auyrtqanda qaltyrap toñdym. Dəri joq. 0zim
jalğyzbyn. Neseppen i̇emdelu oiyma keldi. Tabiğat ana bizge i̇eñ jaqsy dəri
salyp, torsyqqa qūiyp berip, tolyp ketse, tögip tastaityn mümkindiktiñ
bərin bergen. Bir staqanyn biraq jūttym. 5 minuttan keiin sauyğyp kettim.
Būl tünniñ 2 sağat kezi (1988 j.), qaityp auru qaitalamady.
Kenet ystyğy köterilip auyrğan adamdardy neseppen i̇emdeu jöninde
Armstrong aitady: «İendi jalpy dene ystyğy köteriletin ötkir aurular
turaly. Dərigerlerdiñ tabiği i̇emes amaldarmen ystyğyn tüsiruge
jasaityn əreketi aurudyñ tabiğatyna kerisinşe əser i̇etedi. Qaisybir
jağdaida ömirine qauip tuğyzady nemese onyñ denesine bolaşaq derttiñ
tūqymyn seuip qaldyrady. Deneniñ ystyğy köterilui anyğynda, uytty
zattardy aurudyñ denesinen joğaltuğa tabiğattyñ özi jasağan i̇emdeu ədisi.
Dərigerlik üirenşik boiynşa ystyq tüsiretin dərilerdiñ saldarynan
adamnyñ ökpesi qabynyp auyrğandyğy, onyñ paidasy turaly
«maqtanyşpen» əñgimeleidi. Biraq, osyndai i̇emnen keiin köp adamdar
jürek auruynan öledi.
Denesi qyzyp, ystyğy joğarylağan adamdar üşin i̇eñ ziiänsyzy jəne
paidalysy – barlyq nesebin tamşy qaldyrmai işkizip, şiki su
qabyldatyp i̇emdeu i̇ekendigin təjiribeden köp kördim. Sonda 36-37 sağattan
keiin joğary temperatura tömen tüsip, birneşe künnen soñ tolyq jazylyp
ketedi. Ondai aurulardyñ nesebi qoiylğan, tapşy, iisi yñğaisyz bolady.
Mūny denedegi köp tūztyñ basqa qajetti zattardy köbeituimen tüsindiruge
bolady.
Nauqastardyñ öte əlsirep qalatyny da, sandyraqtauy da osylarğa
bailanysty. Neseppen i̇emdelu deneniñ joğaltqanyn ornyna keltiruge
kömektesedi. 0te joğary temperaturasy bar tūmau, jel, şeşek, qyzamyq,
difteriiä sekildi da aurulardy əldeneşe ret i̇emdegende dəleldengen.
Qyzamyq, qūzdama siiäqty aurulardy meditsinalyq jolmen i̇emdegende
kezdesetin asqynu neseppen i̇emdegende i̇eşbir kezdespegen. Asqynu deneniñ
birtūtas şara nətijesine – aurudyñ üstemdigi. Būl Armstrongtyñ sözi
qazir de möñyzyn joğaltqan joq. Onyñ osy bağaly keñesin paidalanyñdar
– saulyq tileimin. Soñynda bizdiñ kündelikti ömirimizden qarapaiym
körnekti bir mysal keltireiin. Kyzymnyñ közi iriñdegeni sonşa, kirpikteri
bir-birine jabysyp, tañerteñ közin müldem aşa almai qaldy. Ol közin
jyly nesebimen juyp, aşqannan keiin birneşe künde jazylyp ketti.
Neseppen i̇emdelu jəne teriniñ kül tüsip zaqymdanuy (uaq sañyrauqūlaq)
Akademik Bolatovtyñ tūjyrymdamasymen kelissek, mikrodeneder
ösimdikterden adamğa jūğyp, ösip-önip, siltilik, iritip-şiritetin orta
jasaidy. Mūndai jağdaida «qyşqyldy skafandr» – teriniñ bosañsuymen
parazitter i̇erkinsidi. Sondyqtan teriniñ qasietine azğantai küş qosyp,
qarapaiym ne bulandyrylğan neseppen qyşqyldandyrsa, tez jazyluyna
jağdai jasaidy. Ol üşin bərinen artyğy teriniñ bülingen bölşegine
kompress qoiu.
Mysal: ökiniştisi sol, sizdiñ kitabyñyz «Neseppen i̇emdelumen» men
özimniñ omyrauymdy limfotüiinderimen ota jasap, alyp tastağannan
keiin tanystym. Otadan keiin sol jarağa səule jiberip, 3 kurs himiiälyq
dərimen i̇emdedi. Üşinşi kurstan keiin qolym sarsylyp isidi. Olar
«limfofibroz» dedi. Dərimen i̇emdedi, iyğymnyñ isigi azdap qaitty. Biraq
asqyna bastady, i̇emdeudi toqtatuğa tura keldi.
İendi şöppen i̇emdeluge tyrystym. Bauyrym jibermedi. Olar artynan
qolymdy i̇emdese de men üşin öte qoiyltylğandyqtan, ulanyp qaldym. Bir
aptadan keiin qaita auyz timekşi bolyp, işe almadym. Sol jerde sizdiñ
kitabyñyzdy oquğa ūsyndy. Ony da tekserip köruge şeştim. Nege deseñiz
mende aianar i̇eşteme qalmady. Tañerteñ 100 g qospasyz işe salu oñai
boldy. Qūlağym men mūrnymdy judym, dereu allergiiä joiyldy. Şyny
kerek, közim azdap qyzardy. Suğa qosyp, bulandyrylğan mikroklizma
jasadym. Qainatyp, bulandyrylğan neseppen işekti şaiyp, artynan auru
qolyma jəne tabanyma 1,5-2 sağat qainatylğan jyly nesebime malynğan
şüberekti japsyryp qoidym. Sonymen, sañyrauqūlaq (gribok) kete
bastady. Qabyrşaqtanuy toqtady. Neseppen i̇emdelip şūğyldanğaly ai
jarym boldy.
Ūsynys: qainatyp, bulandyrylğan neseppen mikroklizma jasağanda
sumen aralastyrmañdar. ½ -ge üirengennen keiin qoiulyğyn küşeitip
1/3-in, onan soñ ¼-imen jasa. Aiaq sausaqtarynyñ arasy jarylyp,
tyrnaqtary qabattalyp, mazasy ketken adamdar nesebimen aiağyn i̇eki ret
juğanda-aq, əlgi sañyrauqūlaqtar jazylğandyğyn baiqağan.
Tağy bir mysal, qūiryğynyñ tübine qysağa tüsip (būl da sañyrauqūlaq
auruy) jaralanyp ölgeli jatqan mysyqtyñ jarasyna öziniñ nesebin
şaşqanda, i̇eki künnen keiin əlgi mysyq tūryp şapqylap ketken. Qysağa
tüsken būzauğa ədette qazaqtar küie jağady, onan da nesebi təuir bolar.
Neseppen i̇emdelu jəne büirek auruy
Əueli büirektiñ auyrğan sebebin anyqtaudan soñ i̇emdelu mañyzdy. İeger
būlai jasamasa, kez kelgen dertke tigizer paida az jəne uaqytşa bolyp
qalmaq.
Büirekte qozdyrğyş mikrobtar (75-90 %), işek taiaqşalary,
aerobakteriiä, iriñdetkiş stafilakokk, enterokokk, jasyl iriñ taiaqşalary
t.s.s. paida boluy mümkin. Būlar nesep jolyna (büirek quysyna, büirektiñ
kindigine, quyqqa, şybyqqa) qaidan i̇enedi? Toq işekte irip-şirip, qolaily
jağdai tuğan kezde işek taiaqşalary ösip örbidi. Al toq işekte iripşirudiñ negizgi sebebi, bizdiñ dūrys tamaqtana almauymyzdyñ saldary.
Sondyqtan büirekti i̇emdeu retin qūrudy bylai jasa: əueli tamaqtanudy
qalypqa tüsir, toq işekti retke keltir. Toq işekti sūiyq zattardy qūiu
arqyly şaiyp, neseptiñ jərdemimen aurudyñ oşağyn joiuğa bolady.
Büirektiñ köptegen sozylmaly aurularyn neseppen i̇emdep jazuğa bolady.
İemdeu ədisi öte qarapaiym, künine 3 ret tamaqtan būryn nesebiñdi 50-100
gramnan işu kerek (būl ülken bomba). Jünnen jasalğan zatqa (şüberek)
neseptiñ öziñe ūnağan türin jylytyp, siñirip japsyr: sol öziñe ūnağan
balanyñ nesebin suytyp, belsendiligin arttatynyn əlde qainatyp,
bulandyrylatynyn paidalan. Birin tañdap, qaitalap aitam, beliñnen
joğaryraq jylylai japsyryp (beliñdi de birge orap tastağanda ziiäny
joq), 2 sağat oranyp jat. 0te ystyq bolyp, küidirip alma. Keuip qūrğap
ketse, qaitalap ora (jyly bolsyn!). Osylardy jasamas būryn toq işegiñ
nesebiñmen tazalanğan bolsyn. Auruyñ auyr jağdaida aşyğyp, tek nesep
işip, künine 1-3 sağatqa deiin bükil deneñdi auyrtyp, sylap sipala.
Soñğy qabyldau deneñdi qyşqyldandyruğa mümkindik tuğyzady, aşytady.
Büirektegi tūraqty qozdyrğyştardy jūiady. Aitpaqşy, büirektiñ nesep
jolyndağy qozdyrğyştar – tas pen qūmnyñ paida boluyna ülken
sebepker. Sondyqtan osy berilgen ūsynystar büirek tastarynan aldyn
ala i̇emdeluge de paidaly.
Mysal: 30 jastağy auru əiel. İeki-aq kün ömir süretin uaqyt qaldy depti.
Tynys aluy jiilegen, auyr, nesebi öte tapşy, qoiu, öñi qan men iriñ
aralasqan. Suretine qarasam, auru būrynğysynan öte tömendep ketpegen.
Qalypty salmağy boiymen ölşegende 64,8 kg bolu kerek. Men alğaş
körgenimde salmağy 126 kg i̇eken. Dərigerlerdiñ şyğarğan ükimine
qaramastan, ony ölgeli jatqan adam siiäqty körmedim. Biraq, hal-aiy öte
auyr i̇edi. Auru öte qinalğan. Baqytyna qarai, nauqasty meiirimdi adamdar
kütip otyrdy.
Jürek qantamyrlarynyñ qyzmeti əlsirep, tynys aluy tarylyp jatsa da,
tez arada jeñildep jaqsarasyñ degenge sendirdim. 0ziniñ nesebin işkizip,
ūzamai-aq syrtqa şyğatyn nesebiniñ kölemi birte-birte köbeie berdi.
Bolaşağy senimdi boldy. Tört kün boiy nesebiniñ təuliktik kölemi (56,6 g),
ystyq, sasyq, qoiu. Əjeptəuir möldir, suyq, qarapaiym jañbyr suyna
ūqsap keledi. Törtinşi küni nauqas özinen şyqqan barlyq sūiyğyn tamşy
qaldyrmai işti. Nesebi dəmsiz, iissiz jəne i̇eşbir jiirkeniş
tuğyzbaityndai dərejede i̇edi. Auruğa işkisi kelgenşe sudy işuge rūqsat
berildi, təuligine 3 l 56 g işuge tiis boldy. Törtinşi küni şöli basyldy.
23 kün degende nauqastyñ jağdaiy jaqsara bastady. Kütetin medbikeniñ
bireui aşyğu tərtibin būzyp, səbizdiñ şyrynyn limon şyrynymen qosyp
işkizip köruge rūqsat alady. Nətijesi jylarlyqtai boldy. Auru
naşarlap ketti. Əlgilerdi işkennen keiin i̇eki sağat öte sala denesi börtip,
küşti türşiktirdi. Nesebiniñ şyğuy da toqtady. Işiniñ mañaiy mazasyn
aldy. Osynda otyrğandardyñ biriniñ nesebi siñirilgen dəke tartyp, qolyn
osy sūiyqpen sylap, sipap ysqylady. Tört sağattan keiin işine qoiğan
sūiyq siñip, iş quysyna jetti jəne nauqas sidi. Onysyn qaita işkizdi.
Kelesi küni səbizdiñ şyrynyn işer aldyndağy qalpyna qaita keldi, biraq
börtpesi qaldy, ony ketiruge bir apta uaqyt jūmsaldy. Kün saiyn 2 sağat
boiy nesebimen barlyq denesin sylap, sipap ysqylady.
Neseppen i̇emdeludiñ bir böligi – onymen ysqylap, sylap, sipau. İeger
nauqas əlsiregen bolsa, tözetindei i̇etip, belgili aralyq uaqytpen jasağan
dūrys. Nauqasty künine 2 ret 2 sağat ysqylap otyrğan 49-küni ol aşyğuyn
toqtatyp, tüski tamaqta bir apelsinniñ şyrynyn işkizdik. 16 sağatta
bütin apelsindi qolyna alyp özi sordy. Sol küni ol quyğyn kedergisiz özi
bosatty, būl i̇endi bəri de qauipsiz degendi añğartty. Şyqqanynyñ bərin
işkizdik. 18 sağat 30 minut degende bir kesek balyq, qabyğymen buğa p
isirilgen 2 kartop jegizdik. Aurudyñ salmağy 53,5 kg. Kelesi küni azdap
tamaq işkisi keldi. Oğan tamağyn əbden şainap, sūiyq botqağa ainaldyryp
jūtuğa keñes berdik. Apta öte palatanyñ işinde tūryp, jüruge keldi.
Tolyq sauyqqannan keiin de nesebin işudi jalğastyryp jürdi, onymen
qoimai denesin de, beti men, moinyn ysqylap, sylap-sipaudy da
ūmytpady. Soñğy şaradan terisiniñ öñi, əieldiñ syrtqy körinisi ğajap
əser qaldyrdy. Şynynda da, nesep terige nər beredi jəne kez kelgen teri
auryna i̇em (Armstrongnyñ
«Jandy su» kitabynan).
Tüsinikteme jəne ūsynys. Būl neseppen i̇emdeludiñ i̇erekşe belgisi. Nege 30
jastağy adamnyñ büiregi istemei qalady? Qazirgi meditsina adamnyñ kez
kelgen auruyna «təjiribe» jasap, tabletkamen, ərtürli himikattarmen
i̇emdei bastaidy. Nətijesinde meditsinanyñ ulandyruynan, büirek qyzmet
i̇etuden qalady. Büirek istemei qalsa, dene sarsyp isi bastaidy, sūiyqtar
syrtqa şyğudan qalady, jürek qyzmetine salmaq tüskendikten, ol şarşap
bosañsidy. Jürek bosañsyğandyqtan, adam i̇entigedi. Osynyñ barlyğynyñ
qorytyndysynda adam isinedi, denesi bosaidy, tastandy ulanğan körjermen tolyp, osy zamannyñ «i̇eñ soñğy jetistikterimen i̇emdelse de» öledi.
Nesepti işu, deneni ysqylau jəne ərtürli qyzdyrğyş büirekti qalpyna
keltiru əreketin jasaidy. Sūiyqty syrtqa şyğaruğa kirisedi. Nətijesinde
büirek pen toq işek tastandy körjermen ulanğan sūiyqtardy syrtqa
şyğara bastaidy. Jürektiñ qyzmeti jeñildeidi, ūlpağa ottegi jetedi.
Osynyñ barlyğy aurudyñ hal-ahualynyñ, köñil-küiiniñ syrtynanaq
jaqsarğanyn körsetedi. Jasuşalar köleminiñ qalpyna kelgenine aiğaq
bola alamyz.
Nege 23 künnen keiin səbiz şyryny jylarlyqtai nətije berdi? Osy kezde
asqorytu jüiesi tolyğynan bölinip tastalğan, dene üşin tastandy körjerdiñ qospasy jat material. Tastandy kör-jermen birdei bolğandyqtan,
ony da şyğaru qajet. Qosymşa kör-jer zattar özi bosañsyp şarşağan
büirekke qosymşa auyr jük i̇edi. Sondyqtan büirek istemei qaldy, dene
kör-jerdi teri arqyly şyğaruğa kiristi. Sondyqtan teri börtip, türşikti.
Bəri de tabiği zañdylyqpen boldy.
Işke neseppen jasağan qyzdyrğyş turaly i̇erekşe tüsinik qajet. Işke
qoiğannan 4 sağattan keiin jūmys istegeni turaly aitylady. Al i̇eger jai
nesep i̇emes, qainatyp bulanğannan qalğan nesep bolsa, onyñ yqpaly
əldeqaida i̇erte jəne küştirek bolar i̇edi. Qarapaiym zatty tüsinuge bolady.
Nesep büirek toqymalarynda tūzdardyñ qoiulanyp köteriluinen paida
bolady. Qainatyp, bulandyrylğan tūzy köp sūiyqty terige jağyp,
ysqylap, işine jibergende biz büirekti tyñaitamyz. Neseptiñ osy
türindegi quat jürekke dem beredi. İeñ jaqsy i̇em – qainatyp, bulandyrğan
nesepti şüberekke (ərine, tek qana jünnen jasalğan material bolsyn)
siñirip belge japsyru.
Deneni kör-jerden tiiänaqty tazartu 48 kün ötkennen keiin bastaldy.
Nauqas osyğan deiin dəm tatpady, aşyğumen boldy. Aştyqtan şyğu
turaly i̇ereje büirek auruynda bölek. Balyq i̇eti men kartop birinşide
asqorytuda bir-birine üilespeidi, qalpyna kelu kezeñinde bərinen jaqsy
siñimdisi tabiği qant, aldymen olardy ajyratuğa fermentterdiñ
belsendiligin arttyru üşin quat küşi jūmsalady. Aşyqqannan keiin
keibir adamdarda olar balyq pen kartopty tolyq siñiru baiqalady,
köpşilik adamdarda dene siñirmeitin tağamdar. Söitip, sondai adamdarda
qaitadan denesine kör-jer tolady. Tamaqty sūiyq botqağa (köp şainatyp)
ainaldyryp jūtqyzu, öz nesebin işkizu jəne ysqylap sipaudy jalğastyra
beru öte oryndy.
Mysal: men tūmaumen auyrğannan keiin büiregim asqyndy. «0tkir
glomerulonefrit» dep i̇emdedi. Auruhanada alty ai jattym. Antibiotik
geparin, qabynuğa qarsy dərilerdi aiamastan, künine 9-10 ret inemen
i̇engizdi. 30-35 tabletka işip-jedim, tamşymen qanyma da jiberdi. İeşbiri
kömektese almady. Sosyn gormon bere bastady. Soñynda qan da qūidy.
İeger sizdiñ i̇emdeu ədisiñizdi i̇estimesem, nemen biterin bir qūdai bilsin.
G.P.Malahovtyñ i̇emdeu jüiesin kezdeisoq bildim.
Gormon qabyldağanda salmağym 57 kg i̇edi, 68 kg-ğa jetti. Denem börtip,
ailyq belgi de joğaldy. Əsirese, asqazanym auyratyn boldy, işekterimniñ
qyzmeti būzyldy.
Neseppen i̇eki apta i̇emdegennen keiin ailyq belgim qalpyna keldi,
börtpelerden aryla bastadym. Asqazan, işekterimniñ jūmysy tüzeldi.
Salmağym azaiyp, būrynğy qalpyna tüsti. Men osy «Tazartu küşi»
kitabyndağy ədisteme boiynşa i̇emdeldim, qazir densaulyğym öte jaqsy.
Tüsinikteme jəne ūsynys. Būl arada bəri de aşyqpai-aq sətti bolğan.
Artyqtaryn alyp tastap, özin-özi tazartuyn qalpyna keltiruge kömektesu
kerisinşe bolğanda köptegen himikattarmen i̇emdelgen adam denesin
büldiredi. Əsirese, gormonmen i̇emdelip, densaulyğyn zaqymdağan adamdar
öleölgenşe dərihanağa būğaulap bailanady. Sauyğu senimimen adamşylyq
tağdyrda «otyrğan» adamnyñ densaulyğyn i̇eki aptada tabiği jolmen jönge
salu üşin qanşama aqyl, küş, tözim jūmsalatynyn i̇esepteu oñai i̇emes.
0z deneñdi zerttep bil, densaulyğyñ jöninde i̇eşkimge senbe. 0z boiyñyzdan
qūdai bergen tirşilik quaty sorğalap tūr.
Tüsinikteme jəne ūsynys. İeger qainatyp, bulanğan nesepti jünnen
jasalğan toqyma materialdy juyp, tazalap siñirip, beliñnen joğaryraq
(art jağyña) büirek tūsyna orap, kün saiyn 2-4 sağat qyzdyrsañ, büirek
tazaryp, qūmdar men tastardyñ şyğyp ketui oñailanady.
Mysal: i̇enemniñ i̇eki büiregi de tasqa tolyp, bitelip, qalypty hirurg bir
büiregindegi tastardy alyp, osy büiregiñniñ jarasy jazylğan soñ kelesi
büiregindegi tasty da alyp tastaimyn dep auruhanadan şyğaryp jiberedi.
İeneme bireuler tasty neseppen i̇eritip şyğaruğa bolady dep keñes beripti.
Meniñ bes jasar balamnyñ nesebin işe bastady. Jarty jyl ötip, i̇enem
əlgi hirurgine barady. Ol rentgen suretin alğyzyp qarasa tas joq. Añ-tañ
bolady. Qazir ony tasyn alyp tastağan büiregi mazalaidy. Tasyn almağan
büiregi auyrmaidy. Jalpy, bala nesebiniñ soryp alatyn jəne jūqpaly
aurudyñ aldyn alatyn ğajap qasieti bar. Balanyñ nesebimen qosymşa
aldyn alu şarasyn qoldanu arqyly büirektegi tastardyñ «jelimdeskeni»
bölinip qal ğan, özinen-özi i̇erip ketken.
Ota istelse de, auyratyn büirekti birinşiden, qainatylyp, bulandyrylğan
neseppen qyzdyr. İekinşiden, astan köbirek bas tartyp (aşyğyp), nesep iş
(aşyqqan kezde) 3-7 təulik. Üşinşiden, tamaq məselesin şeşu kerek.
Tūzsyz, kökönis sekildi tamaqtarmen qorektenu, şai bola ma, sorpaly
tağam ba, ūn ileseñ de barlyğyn tūzsyz sumen jasa.
Neseppen i̇emdelu jəne bauyr auruy
«Aiurved» meditsinasynda zardaby auyr aurulardy, əsirese, bauyr
aurularyn i̇emdeuge nesepten küşti dəri joq dep i̇esepteidi.
Bauyrdy i̇emdeudiñ təuir ədisi bylai: nesepti 50-100 gramnan künine 2-4 ret
işu. Jünnen jasalğan zatty bulandyryp qainatqan nesepke malyp alyp,
tünde bauyrdyñ üstine ornalastyryp, qyzdyr (neseptiñ barlyq türinen
öziñe ūnağanyna qosymşa retinde itmūrynnyñ qoiulanğan mañyzyn iş).
İtmūryn joq bolsa, qainatqan jyly su iş. 0tti bauyr jasap şyğarady.
Sarğaiyp auyrğanda öt joly bitelip, jabylyp qalady. Sondyqtan öt
qanğa ötip, ony sarğaitady. Soñynan nesep arqyly syrtqa şyğa
bastaidy. Osynyñ saldarynan adam auyrady, denesi bosaidy, qūsqysy
kelip loqsidy. 0t işek-qaryn jolyna jete almağandyqtan, aquyz, maily
tağamdar qorytylmaidy. Dərigerler öttiñ ornyn tolyqtyratyn tabletka
beredi. 0t, bauyrdyñ basqaşa fermentteri nesepte bar bolğandyqtan,
ainalymğa tüsedi, joğalyp ketpeidi.
Sonymen, ondai nesepti qaitalap, bauyrdyñ qyzmetin qalpyna keltiruge
jəne asqorytuğa ūqsasty-ūqsastarymen i̇emdeu ūstanymyn paidalanumen
birge öt jolyn da tazartuğa mümkindik beredi.
Mysal: soñğy bir jyl üş ai boiy kün saiyn tañerteñ nesebimdi işem.
Qainatyp, bulandyrylğan nesebimmen denemdi sylap-sipap ysqylaimyn.
Suyq tiiü, baspamen auru degendi bilmeimin, balalarşa ūiyqtaimyn,
jazğy üidiñ mañaiynda jūmys isteimin. Şarşau degendi bilmeimin. Arqa
jonymnyñ aşyğany qoidy, bauyrym qalypty. Bauyrymdy üş ret
tazalağanmyn, qaraiyp ketken köp öt şyqqan. Būğan deiin dərigerler
bauyrymdy tazalağanda 16 ülken tas, bir staqan toly kişkene tastar
şyqqan.
Tüsinikteme jəne ūsynys. Bauyrdy tazalağannan keiin tamaqty dūrys
jolğa qoimağan. Sondyqtan qaitadan tas paida bolğan nesep ötiñdi
sūiyltyp, bauyryñdy qalpyna keltirgen. Biraq, salauatty ömir saltyn
ūstanyp, tağam məselesin şeşu kerek i̇edi.
Mysal: bauyr men işekti tazartyp, aptasyna bir ret aşyğyp, neseppen
i̇emdelumen köbinese tünde (ünemi 3-5 sağat arasynda) bolatyn qan
qysymym qalpyna keldi, bauyrym jazyldy. Tamaqtyñ tür-türin bölektep
jeimin. Ünemi işim kebetin, ol da joğaldy. (Dnepropetrovsk qalasy,
dəriger.)
Neseppen i̇emdelu jəne qant auruy (diabet)
Būl syrqatpen de nesep jaqsy jeñiske jetkize alady. Ol üşin 50-100
gramnan künine 2-3 ret işu, işekti, bauyrdy tazalap, ūiqy beziniñ mañyna
neseppen qyzdyr.
Mysal: köp uaqyt ərtürli aurularmen (işinde qantty diabet te bar)
syrqattanyp jürdim. Sonymen, nesepti işip, oñala bastadym. Qanda
qanttyñ 29,7 birligi bolğan, 2 ai boiy tek tañerteñgi nesebimdi iştim,
dieta ūstamadym. İeki aidan keiin qandağy qant 5,4 birlikke tüsti. Osy
tsifr əli özgergen joq. 0zim jas adamdai körinem.
Men qantty diabetpen jeti jyldai auyrdym. 5 jyl qolymda teriniñ
sozylmaly auruy boldy. 1992 jyly 15 səuirden bastap neseppen
i̇emdeldim. Künine nesepti 3 ret işemin. Bulandyrylğan neseppen
tabanymdy, alaqanymdy, moinymdy, betimdi keşke 23 sağattan keiin
ysqylap sipaimyn. Sizdiñ kitabyñyzdağydai meni qinap jürgen jynys
müşem alğaşynda qyzaryp, isinip ketti. Qol tigizbeidi. Osy məselege orai
bez auruyn i̇emdeitin maman dəriger men urologqa da körindim. Neseppen
i̇emdelip jürgende i̇eşbir dəri qajetsinbedim. Ne isteuim kerek?
Berilgen keñes. Bauyr men toq işekti tazart. Joğarğy qysymmen, öte
ystyqpen daiyndalğan tağamdardan bas tart, monşada bumen terlep,
denedegi kör-jerdi termen birge quala.
Hat: Mūnan būryn da sizge hat jazğanmyn. Meniñ qant auruym jəne
i̇esekjem – ekzemam bar... Toq işegimdi bir ret, bauyrymdy i̇eki ret,
büiregimdi bir ret künbağys maiymen judym. Buyndarymdy lavr
japyrağymen jəne kürişpen tazarttym. Mamyrda 3 kün aşyqtym. Teriniñ
sozylmaly derti öte baiau təuirlenip keledi. Alaqanym men qolym negizinde
jazyldy, biraq tolyq i̇emes. 0kşemdegi müiiz qabyqtar keter i̇emes.
Būrynğy keñesiñiz boiynşa jynys müşemdi (birneşe ret) qyzdyrdym.
Qazir qalpyna keldi. Kün saiyn alaqan, taban, jynys müşelerimdi
qyzdyramyn (bulandyrylğan neseppen), jağdai jaqsaryp keledi (öte
baiau). Osy meni mazalaidy. 0tken jolğy keñesiñizde nannan bas tart
degensiz. Sondai-aq meniñ denem kör-jerge tolyp bitken şyryş (silekei).
Osy jağy mağan tüsiniksiz, atap aitqanda: nannan qanşa uaqyt bas tartu
kerek? Jəne tek nannan ba? Nannyñ basqa türlerin jeuge bola ma? İeger
solai bolsa, qanşa uaqyt? Nan tağamdarynan bas tartu oñaiğa soğatyn
i̇emes.
Men teriniñ sozylmaly dertimen auyrğaly 5 jyl. Sonan beri denemdi
sumen jumadym. Buğa otyrdym, soñynan özimdi öte tamaşa sezindim. 15
nauryzdan beri diabetke işetin dərilerden bas tarttym. Bərin neseppen
i̇emdep jürmin. Hal jaiym jaqsy.
Qant jöninde, aiaqtağy teriniñ ūzaqqa sozylğan derti jöninde keñes
beruleriñizdi ötinemin.
Berilgen keñes: Deneñdi tazartudy jalğastyr. Tabiği tamaqtarmen
tamaqtan (i̇et, aquyz bolmaidy), qabyrşaq mūzyn alyp tastap, qaita
qatyryp, ortasynda qalğan suyn tesip tögip, qalğan mūzyn i̇eritip
daiyndalğan sumen bükil asyñdy daiyndap işip-jeseñ – öte dūrys.
Qant auruyn i̇emdeudiñ öte qyzyq ədisi turaly A.N.Maslennikov bylai
deidi: qantty diabeti «küştirek, qauiptirek» öz balamnyñ nesebin tañerteñ
iştim, soñynan dereu şyğyp, siyrymdy sauyp, sol arada jylylai sütin
iştim. Bir jyldan keiin qant auruynyñ i̇eşbir belgisin zerthana taba
almady. Osyndai süt pen nesepti biriniñ artynan birin işip, i̇emdeudiñ
paidasy turaly Əbu-Əli-İbn-Sinanyñ i̇eñbeginde de jazylğan.
«Meditsinanyñ negizi» kitabynda:
«Adamnyñ jəne tüieniñ jaña sauylğan jyly sütin işip i̇emdelse, işke su
tolu, kökbauyrdyñ qataiuyna birden-bir şipa. İeger nesebiñdi işseñ deniñ
sau bolğan bolar i̇edi» – degen.
Tüsinik: Mūndai ədispen sütti siñire alatyn adamdardyñ ğana i̇emdelui
dūrys. Nesep ūiqy bezi fermentiniñ belsendiligin arttyrady, bezdiñ
qyzmetine dem beredi. Jaña sauylğan süt tamaşa tağam, öziniñ fermenti
arqyly siñedi. Jaña sauylğan sütte i̇erekşe quat bar. Qūrylysyn qalpyna
keltiruge mümkindik beredi, sondyqtan ūiqy bezin de qalpyna keltiredi.
Jürek-qantamyrlar jüiesiniñ aurulary jəne neseppen i̇emdelu
Jürek-qantamyrlar jüiesin qalpyna keltiru üşin qandy, qantamyrlar
joldaryndağy böget bolyp tūrğan tyğyndardan tazartu kerek. Qandy
tazartu üşin aldymen toq işekti şaiu, qan ainalymyn i̇erkindikke jiberip,
bauyrğa qUiatyn tamyrdyñ qysymyn azaitu kerek, iağni bauyrdy tazartu
qajet. Neseptegi zattar ary qarai ne isteudi özi biledi. Atap aitqanda,
ūiyğan qandy i̇eritip, jürektiñ būlşyq i̇etterine mümkindik tuğyzady.
Mūndai jağdaida nesepti künde 2-3 ret (50-100 gramnan) taq sanmen işu
kerek.
Mysal: Auruhanadan öledi dep şyğaryp tastağan tanysymnyñ tilegi
boiynşa üiine bardym. Aiağy beline deiin isip ketken. Meditsinada «pil
aiaq» dep atap ketken qolynyñ sausaqtary da öz köleminen juandap,
qaraiyp ketipti.
Ol Dondağy Rostov qalasynda 7 ai jatyp i̇emdelipti. Əldeqaşan balaşağasymen qoştasyp, keşirim sūrasyp bitipti. Ol jalğyzdyqtan japa
şekken adam bolyp şyqty. İeki ūly öz bala-şağasymen bölek tūrady.
Kelinderi kelip, ketip tūrady. Ūldary aptasyna 2 minutqa kirip şyğady.
Küieui jūmysta, tünde keledi, jalğyz jatyp, öziniñ ölimin ğana oilaidy.
Men bardym. Əñgimelesip otyryp, Armstrongtyñ neseppen i̇emdeu ədisi
turaly əñgimeledim. Ol osy i̇emdeu ədisine birden köñili auyp, kitapty alyp
oqyğysy keldi.
«Būl i̇emdeu ədisin qabyldaimyn. Tabletkalardy i̇endi qaityp auzyma da
salmaimyn» dep, ol aldymen küieuiniñ nesebin işedi. İendi onyñ nesebimen
bükil denesin sylap, sipap ysqylaidy. Bügin aşyqqaly 7 kün boldy. Halahualy tömendemedi. Nesebi i̇eki staqan boldy. Soñğy i̇eki kündei loqsydy.
Jəne sary ūiysqan birdemeni tükiredi. İeki künnen soñ künine 2 ret 100
gramnan nesebimen işegin şaiğan. Isik tüsip ketpese de, qosylyp isimedi.
Künine 3 staqan su işedi. Onda jürek qyzmetiniñ jetispeuşiligi,
bauyrşemeni (tsirroz peçeni) baiqalady.
Aityñyzşy ary qarai ne isteimiz?
Tüsinikteme jəne ūsynys. Isikti bulağan neseppen qyzdyr. Barlyq pəle toq
işekte tūr. Aşyğu men nesep işudi jalğastyra ber. Qūsu qara nəjis şyğu
– auru tudyratyn bastamanyñ syrtqa şyğatyn belgileri – ol jaman i̇emes,
jaqsy. Osyndai ruhani senimmen ary qarai jalğastyr, nesebiñdi köbirek
iş. Əlgi (qabyrşaq mūzyn alyp tastap, qaita qatyryp, mūzdyñ
ortasyndağy suyn tögip, qalğan mūzyn i̇eritip işe ber) i̇eñ jaqsysy – haljağdaiynyñ tömendemegeni. İeger hal-jağdaiyñ tömendep ketse, dert
tuyndatqan zattyñ şyqqany, tazartu jəne sauyqtyru asqynuy. Ony da
bastan ötkizuge tura keledi. İeger osy belgileriñiz tömendep ketse, onda biz
keşiktik, auru öte küş alğany.
Neseppen i̇emdelu jəne köz aurulady
Nesep közdiñ ərtürli aurularyna jaqsy kömektesedi. Közdi neseppen
i̇emdeudiñ ədisi öte qarapaiym, ne közge tamyz, ne köziñdi, neseppen jyly
küiinde ju. Bulandyrğan nesebiñdi jylytyp paidalan.
0te kürdeli jağdaida – jaña nesebiñmen qyzdyr, aşyq. Közdi i̇emdeuge jas
balanyñ nesebin suytyp, biraz qoiyp, belsendiligin arttyryp
paidalansañ, tipti tamaşa.
İejelgi zaman adamdarynyñ ədisimen neseptiñ tūzyn paidalanuğa da
bolady. Ol üşin nesepti künniñ közine qoiyp bulandyryp, sualtyp, qalğan
tūnbasymen közdi i̇emdegen iağni közge azdap sepken.
Közge aq tüskende 100 g nesepke 50 g mys salyp, mys ydysqa qūiyp, əlgi
neseptiñ jartysy qalğanşa qainatyp, salqyndağan soñ 5 tamşydan
tamyzasyñ. Əueli bir tamşydan bastap, ər tamyzğan saiyn bir tamşydan
qosyp, 5 ret tamyz. Būl qospany közdiñ basqa da aurularyna qoldan. Tipti,
jaraqat alsañ da nesepti tamyz jəne onymen juuğa ədettenseñ tez
jazylady.
Mysal: «Metall jañqasy tüsken közdiñ isigi 7 sağatta, közdiñ qabağynyñ
şyryşty qabatynyñ qyzarğany 12 sağatta joğalğan. İemdei bastağannan
4-5 sağattan soñ iriñi tyiylğan. Ərbir 30-40 minut saiyn jaña nesebin
közine tamyzyp juyp, şüberekke siñirip, auyrğan jerine tartyp otyrğan
(materialyn balalar dərigeri jibergen).
Mysal: «Işten i̇eki közi de kataraktymen tuylğan. Nede bolsa, neseppen
i̇emdep körip synağan 9 kün su jəne nesebin işip aşyqqan, kün saiyn
nesebimen denesin ysqylağan. Asqazany 9 künnen soñ jağymsyz reaktsiiä
bergendikten toqtatqan. Biraq 6 künnen bastap körui jaqsaryp, tipti
kataraktynyñ syrtqy formasy özgere bastap, sətti nətije bergen.
Ūsynys. Kataraktydan tüpkilikti jazylu üşin nesep işip qana köbirek kün
aşyğu qajet bolatyn. Közdi neseppen qyzdyru, tipti mys salyp qainatyp
bulandyrğan nesepti paidalansa, mülde jazylyp ketedi. Būl jigit i̇emdeuin
şala jasap tolyq jazylmağan. Glaukomany da i̇emdeuge bolady, biraq ota
jasalğan bolsa paidasy öte az.
Neseppen i̇emdeu jəne isik aurulary
Neseppen ər türli isikti i̇emdegende işinde qaterli isik te bar, alğaş
qarağanda aqylğa syimaityndai nətije beredi. Alğaşqy qarapaiym
kezinde isik paida bolğan jerin bulağannan qalğan.... nesebimen künde
qyzdyryp, bükil denesin ysqylau, al kürdelenip bara jatqan jağdaida
nesep işip aşyğu, batpaqpen i̇emdeu dūrys. Osyndai şaralardy jasağanda
adamdy tolyqqandy ömirge qaita əkeluge bolady.
Mysal: meniñ şekemde meñ bar. Men ünemi keşke betimdi, qolymdy jaña
nesebimmen ysqylaimyn, terim jūmsaryp, öñi əibat boldy, ol meñ! Osy
meniñ tynyşymdy alady. Köñilimde küdik. Əli de auyrmaidy, isken de
joq, alğaşqy qalpy. İendi nede bolsa i̇eski nesebimmen qyzdyrdym. Bir
aptadan keiin ol jaryldy. Iriñ ketti, qūlaq mañaiy qataiyp isidi,
qūlaqtyñ arty, qantamyrlarymen būğanağa deiin bardy. İendi auyratyn
boldy. Men sizdiñ kitabyñyzdy tağy bir oqyp şyqtym. Sonsyn qainatyp,
bulandyrğan nesebimmen qyzdyrdym. Meñim kişireiip, iriñ basyldy
auyratyny azaidy.
Tüsinikteme jəne ūsynys. Būl əielge i̇emdeludi tolyq jasau kerek. Toq
işekti, bauyrdy tazartu, buğa jii-jii otyryp, terin ağyzyp, kör-jerin
termen birge şyğaru kerek. Al meñniñ özi men aumağyn bulandyryp
qainatqan nesebimen ünemi qyzdyrsyn.
Mysal: Meniñ əielimniñ arqasyndağy tüimesi (meñ) baiqausyzda jūlynyp
tüsedi. Meñniñ ornyna jara paida boldy. Köptegen jyldar ötse de, onysy
jazylmady. Keide qabyq paida bolyp jabylady jəne qaitadan aşylyp
ketedi. Qoşqyl-qyzyl tüsti. Bulandyrylğan neseppen qyzdyrğannan keiin
jarasy jazyldy. Jaranyñ ornyna paida bolğan terisi taza. Būl kütpegen
nətijege tañ qalmasqa laj joq.
Mysal: sizdiñ arqañyzda men sizdiñ keñesiñizben jiirkenuşilikten attap
ötip, kitabyñyzdy oqyp, tañerteñ nesebimdi işkeli jylğa taiau boldy.
Köteu men süielderim joğaldy. Tazaru jürip, ülken dəret sūiyldy, i̇eş
jerim auyrmaidy, – depti.
Mysal: Men nesebimmen i̇emdelip jazyldym. Meniñ omyrauda balam bar
jəne i̇emşektiñ süt joly jii auyrady. Süt jürmei, toqyrap qalady.
Balanyñ nesebin siñirgen şüberekpen japsyryp qoiğannan keiin qabynuy
sanauly sağatta basyldy. Osy qarapaiym ədisti barlyq tanystaryma
ūsynamyn. Sonymen, i̇eger omyrauyñnan qan ketse, neseptiñ syğyndysy
qandy dereu toqtatady. Jalañaştalyp bitpegen jarany tez arada tabiği
küiine keltiredi, i̇eşbir tyrtyq qaldyrmaidy (būl 31 jastağy əieldiñ
ūsynysy).
Mysal: omyrauym bir kezde keremet auyrdy jəne qatty birdeme bar.
Dərigerge barğym keldi. Qolymda osy kitap bar. Aldym da oqydym
(tañerteñ, tüste iştim), qattysy dereu ketti.
Mysal: osydan alty jyl būryn oñ jaq ūryq beziniñ sary su kernegen
isigin alyp tastağan. İendi sol jağyna dəriger ota jasaudy ūsyndy. 10
kündei aşyqtym, künine 4 ret 75 gramnan iştim. Aldymen əlgi isik i̇eki i̇ese
kişireidi, al qazir sipalağanda bilinbei ketti. Qiiäl siiäqty.
Tüsinikteme jəne ūsynys. Osy əiel hatynda işeginde ünemi məsele baryn
körsetedi. Būl məseleni şeşu qajet. Isik sol işektiñ saldary.
Mysal: apaiymnyñ oñ jaq omyrauy isidi. Anyqtamasy mastopatiiä. 0tken
jyly səulemen i̇emdep, 24 ret seans aldy. Barlyğy qalpyna kelgen i̇edi.
Biraq biyl səuirde qaitadan qabynyp, qyzaryp qaitalai bastady. Ol
auruhanağa barudan bas tartty. Meniñ qolymda sizdiñ neseppen i̇emdeu
turaly kitabyñyz tūr, ony paidalanudy əpkeme men de aittym. Əpkem 10
kün aşyqty. Tolyq aşyqqan kezinde nesebin işti, bulanğan, qainatqan
nesebimen omyrauyn ysqylady.
Aşyqqannan 2 kün ötkende qandy iriñ jəne aşyğudan şyqqannan keiin de
aqty. Omyraudyñ qyzuy tömendep, qyzaruy basyldy. Biraq meniñ
qorqatynym, qany öte alqyzyl. Siz qandai keñes beresiz. Ol ary qarai ne
isteui kerek?
Tüsinikteme jəne ūsynys. Birden aşyğu dūrys i̇emes.
Aldymen özin tazartu kerek i̇edi. Tazartudy bastauymen birge nesebin künine
2-3 ret işe bastau qajet bolatyn jəne omyrauyna nesebimen qyzdyryp
batpaq tartu dūrys i̇edi. İeger bir aida jazylmasa, onda nesebin işip
aşyqsyn.
Mysal: 1991 jyly jeltoqsanda bolğan uaqiğa, mağan küşti salqyn tiip,
jötele bastadym. Būl pəle būryn üş aiğa sozylatyn. Tanysym «nesebiñdi
iş» dep keñes berdi. Meniñ nesep işuge köñil-küiimdi daiyndaityn i̇eşteme
joq bolatyn. Būdan būryn kerosin de iştim, onyñ qasynda nesep degen ne
təiiri. 100 gramnan künine birneşe ret işe bastadym, tamaqtanu tərtibin
özgertpedim. O ğajap! Bir aptadan keiin jötelmedim. Şabymnyñ bezderi
jai közge körinetin, isip ketken bolatyn, ol da i̇eki aidan keiin basylyp
ketti.
Mysal: būl i̇emdeu turaly men körşime üiinde otyryp aitqan bolatynmyn.
Ol quyqtyñ isiginen zardap şegip jüretin. Ol jyly jaña nesebin işetin
bolğan, toq işegin kör-jerden tazartyp şaidy. Onyñ qanşa uaqyt nesebin
işkenin bilmeimin. Biletinim – kezdeisoq kezdesip qalyp nətijesin
sūrağanymda «alğaşqy bes jyldan beri düzge otyruym qalypty boldy»
dedi.
Mysal: sizdiñ keñesiñizben aşyqpai-aq, köteuden aiyqtym. Aiağym
auyratyny joğaldy, beldemşesiz jüretin boldym. Mūrnymnan su ağatyn,
ol qūrğady. Gaimorit (bet quysyna) jinalğan iriñ, sarysu jəne i̇eki ret ota
jasat degen quyq asty bezderiniñ ülkeiüi de joq boldy (Otan soğysynyñ
mügedegi Bəlenbai).
Mysal: osydan bir jyl būryn işki qūlağyna tüimeşik paida bolyp,
qyzym i̇esti almai qaldy, i̇eki ret qūlağyndağy tüimeşegine ota jasatyp
alğyzdy. Ər otadan keiin bir jyldan soñ tüimeşegi qaita ösedi. Men onyñ
qūlağyna jaña ğana sigen nesebin jylylai mūrnyna kişi dəretke otyrğan
saiyn tamyzyp tūrdym (i̇eki jağyna da). Meniñ jasağan i̇emdeu ədisim i̇eki
aptağa sozyldy. Būdan basqa, qūlağyna bulandyryp qainatqan nesep te
tamyzdym. Nətijesinde qūlağynyñ i̇estui 100 % boldy. Al dərigerler i̇estu
kemistigi II dərejeli degen. Sizge köp raqmet.
Mysal: osydan 3 jyl būryn jyğylyp, keudesin mertiktirip alğan. Sonyñ
saldarynan keudesi qyzyl-kök bolyp ketken. Sol jaq omyrauynda sol
jyğylğannan tauyqtyñ jūmyrtqasyndai isik paida bolğan. Onkologtar
ota jasatuğa keñes bergen. Ol onan ölerdei qorqyp, tanystarynyñ
keñesimen keşke tañerteñgi nesebiniñ ortañğy böligin işken, tünde jatarda
jylytyp ystyq nesebimen qyzdyrğan. Oğan bir kişkene qasyq soda,
sondai kölemde sirke qyşqylyn qosqan. Ol keremet qyşynyp, azdap
küiip qalğan belgi paida bolğan. Qyzdyrudy uaqytşa toqtatqan. Biraq
artynan bərin qaitalağan. Ai ötip, isik öte kişireiip, tağy bir ai ötkende
isik sorylyp joğalğan.
Tüsinikteme jəne ūsynys. Nesepke i̇eşqaşan joğarğy gengredientterdi
qospañyz. Meniñ əkem tamaqtyñ IV dərejeli qaterli isigi degen
anyqtamamen ota jasau uaqyty ötisimen səulemen i̇emdetuge keñes bergen.
Biz səuleden bas tarttyq. Əkemizdi nesebin işkizuge zorlağandai köndirdik.
Jyl ötti, əzir tiri. Meniñ əkem de sizdiñ kitapta jazğandai, asqynu
ahualynda. 0te küşti jöteledi, silekei ağady, ystyğy köbeigen (joğarğy
T?). Biz öler aldyndağy halğa keldi desip, qatty qoryqtyq. Artynan
kitabyñyzdy oqyp, tazartu bastalğanyn tüsindik. Osyndai kitap
jazğanyñyz üşin sizge köp raqmet!
Tüsinikteme jəne ūsynys. Tamaqtyñ mañaiyna qyzdyru üşin 5 jasqa
deiingi balanyñ nesebi jaqsy. Toq işek pen bauyrdy tazartyp alu qajet.
Bulanğan, qainatylğan neseppen tamaqty şaiu kerek. Ol üşin tağamdy
özgertken jön.
Mysal: qannyñ qaterli isigine şaldyqqan əiel nesebimen denesin ysqylap,
işip jürip, bir jyldan soñ jazylğan.
Mysal: Jas əiel qan azdyq aurğa ūşyrap, salmağy azaiğan, bir
omyrauynda qataiğan tauyqtyñ jūmyrtqasyndai isik bar. Ol otadan
qorqyp barmağan. Naqtamasy – qaterli isik.
Tolyq aşyğan nesebin işken. Krannan künine 1 l 420 g suyq su işe bergen.
Jigiti basynan aiağynyñ sausaqtaryna deiin nesebimen künine 2 sağat
ysqylaidy. İeki omyrauyna da şüberekke nesep siñirip, ünemi kündiz-tüni
jabystyryp, tarta beripti. 10 künnen keiin sauyğyp, dərigerine
köringende, ol qandai bir derttiñ izin de taba almai añ-tañ bolğan. Onymen
qosa, qany azaiuy da jazylyp ketken i̇eken.
Aşyğu men neseppen i̇emdeu i̇ekeui de deneniñ işki ortasyn küşti aşytatyn
i̇eki birdei küştiñ terige üilesuinen, bastyrmalatyp jasalğan ərketteri
şynymen ğajaiyp i̇em!
Mūndai i̇emdi qainatyp, bulandyrylğan nesebimen ysqylap qyzdyrudan
būryn jasap, toq işekti tazartu, mikroklizma jasau da oñdy nətije
beretini sözsiz.
Mysal: 10 jastağy bala tabanynyñ teri astynda kölemi tiyndai isik
paida bolady. Meniñşe basqa birdeme boluy da mümkin. Būl əñgimeni
bireuden i̇estidim. Isik öse berdi, balanyñ qozğalysy qiyndaidy. Hirurg
kişkentai kezinde isikti kesip tastağysy keledi. Şeşesi asyqpaudy ötinip,
i̇eskirgen neseppen tünde üş ret qyzdyrğannan keiin isigi qatyp-semip
joğalğan (A.N.Maslennikovtyñ kitabynan).
Mysal: «Basyndağy börtpege ota jasauğa daiyndyq istelgen, basynda
gematoma bolğan. 0zdiginen nesep qabyldap, iağni nesebimen 7 kün aşyqqan.
Zertteudiñ bəri qalypty bolğan. Ota jasauğa daiyndyq jürip jatqanda
batpaqty nesebine i̇ezip japsyrğan. Syzdauyq jarylyp ketken. Ol jete
tüsinbei dərigerge barğan. Jarylyp ketken syzdauyqqa ne isteu kerek
aityñyzşy degen ğoi. Ol tazalap orap bergen.
Ūsynys: qainatyp, bulandyrylğan nesebin qarapaiym qyzdyryp
paidalanuğa 5 jasqa deiingi balanyñ nesebi de jaraidy.
Neseppen i̇emdelu jəne suyq tiiü
Suyq tiip auyrğan kezde nesep işip, tamağyñdy şaiu tamaşa nətije
beredi. Tamağyñdy jusañ gaimora (bettiñ quysy), mañdai quysy jəne
basqa da jaqyn jatqan midyñ da quystary tazarady. Söitip, neseppen
i̇emdelu suyq tiip auyrğan jağdaida öte paidaly.
Mysal: aşqarynğa nesepti toğyz ret jūtamyn. Mūrnymdy juamyn. 0mir
boiy ūzaqqa sozylğan tonzilitpen jəne tamağym auyratyn. Ol kezde suyq
su, kefir işuge bolmaityn. İendi suyq su işu məsele bolmai qaldy.
Mysal: Suyq tiip, qatty jöteldim. Tañerteñ nesebimdi işip aldym, bəri de
joğaldy.
Mysal: Men nesebimmen i̇emdelip jürmin. Tañerteñ işemin, aptasyna bir
kün aşyğamyn. Mūrnymdy juamyn, tamağymdy, tisterimniñ tübin de
i̇emdeimin. Jazğytūrym salqyn tiip auyrmadym. Būl men üşin ğajap.
Būryn jylyna 5-6 ret salqyn tiip auyratyn i̇edim. Tisimniñ tübi nyğaidy.
Būrşaqtai birdeme qataiyp, tompaia qaldy. Men oğan dəkege nesebimdi
siñirip, japsyryp qoiyp i̇edim, ol da joğaldy.
Mysal: «1992 jylğy şildeniñ 5-inen beri qarai nesebimdi işe bastadym.
Jüieli türde 200 gramnan, keide kündiz de işem. Iş qatu azaidy, köteu de
kişireidi. Ony qabyldaudan i̇eki ai būryn tūmau tiip, mūrnymnan bir aidan
astam nağyz iriñ aqty».
Tüsinikteme jəne ūsynys. Qarapaiym adamdar basy qanşalyqty dərejede
şyryştar men silekei zattaryna tolyp tūratynyn i̇elestete de almaidy.
Nesepti işip qabyldau əsirese, tamağyn şaiu paidaly. Qoldyñ
sausaqtaryn bügiñkirep, mūrnyñmen sorğan küiinşe basyñdy köter,
mūrnyñnan barğan nesebiñdi auzyñnan tök.
Sol kezde tamağyñ mūrnyñmen qosa şaiylyp, əlgi şyryş silekeilerin
nesep özine tartyp, olar iriñ nemese iriñge ūqsas sary su bolyp, syrtqa
şyğady (qūlağyñdy jybyrlatyp tamağyñdy qyşytyp tūratyn qatqan
qaqyryq, mūryn mañqalary da şyğady). Olar i̇endi seni būrynğydai
mazalai bermeidi. Osydan keiin iis sezu, i̇estu sezimderiñ aşylyp, bas
auruyñ joğalady. Mūryn quysy men jūtqynşaqtyñ qosylğan jerinde
şyryş men silekei bölinip, syrtqa şyğa bastady. Tipti, joğarğy jaq
nemese bet quysyndağy sary sudyñ joly aşylyp, mūrnyñnan aqty ağady.
Būl öte jaqsy – deneñ dertten sauyqty. Sondyqtan iriñ aqqany qaşan
toqtağanşa, mūryn quysyn şaiudy jalğastyra ber. Osydan keiin qaitadan
iriñ tüzilmeui üşin tañerteñ mūrnyñdy jaña şyqqan nesebiñmen şaiyp
qana qūiatyn bolasyñ.
Mysal: Meniñ qūlağym auyrdy, dülei bolyp qaluğa taiadym. Mūrnymmen
dem ala almadym. Mūrnym bitip qaldy. Tek mūrnymdy şaiyp əzer degende
dem alatyn boldym. Sonymen, sauyqtym. Suyq tiip auyratynym azaidy.
Tömende oqiğa iş qatudan bolyp bastyñ şaryq boluyn körsetetin jağdai.
«Qazirgi kezde meni bas auruy qinap jür. Qūlağym şuyldaidy, i̇estimeimin.
Soñğy 15 jyl işim qatty. Būl jağdaimen dərigerlerge körinuden de
Uialamyn. Barlyq tabletkalardy işuden bas tartyp, aşqarynğa tañerteñ 56 sağat şamasynda nesepti mūrnyma jəne qūlağyma tamyzamyn. İeki
aptadan keiin mūrnymnan, auzymnan ūiyğan sary iriñmen qosylyp, sary
su şyqty. Mūnyñ bəri 2-3 künge sozyldy. Men ony toqtamaityn şyğar
dep oiladym. Mūrnymnan sary su toqtausyz aqty. Jigitim «Mümkin sağan
suyq tigen bolar» deidi. Ary qarai ne isteuim kerek? Işegime sūiyq
jiberip, tazartaiyn ba?
Dərigerlerdiñ naqtamasy: i̇estu arteriiäsy bitelip qalğan. Mi tamyrlaryna
qannyñ jetispeui, bastyñ şeksiz auruy bastalyp, bas ainalğanda
tūraqsyzdyq paida bolady (oñğa solğa şaiqalamyn). Qūdaiym-au, osy
jyldary mağan dərigerler ne istemedi. Məskeude Bakulev atyndağy
hirurgiiä institutynyñ qantamyrlar bölimşesinde jattym. Qanşama dəri
qabyldadym. Əli de qabyldap kelemin. Barlyq köktamyrlaryma dəri
i̇eritindisin jiberuge dep qanşama ine şanşyp jaralady. t.b.s.s. İeñ
negizgisi meniñ özimniñ hal-jaiymmen ymyralastyrudy da aitty. 0itkeni,
qantamyrlaryna isteuge i̇eşbir şarasyzbyz. Uaqytşa ğana i̇emes, tūraqty
i̇etuge dərmensiz i̇ekenderinde moiyndaityn. Sizdiñ kitabyñyzdy oqyğannan
keiin oñdy nətije bolatynyna sendim. İendi qalai jalğastyrsam i̇eken?
Tüsinikteme jəne ūsynys. «Adamnyñ özine özinen basqa jauy joq» degen
de aqiqat. İeger osy əiel uaqytynda tazartylyp, dūrys tamaqtanğan bolsa,
qūda da tynyş, qūdaği da tynyş bolar i̇edi. Denesi tağam qaldyqtarynyñ
körjerimen tolyp, onyñ üstine, dəri himikattarynyñ qosyluy – bəri de
iş qatu men dəriniñ saldarynan bolğan. uialşaqtyq pen sauatsyzdyq
qaterli dertke şaldyqtyryp, densaulyğynyñ talqanyn şyğarğan. Biraq
nesep batyldardyñ ğana dərisi – i̇endi denesin tez arada qalypqa tüsirmese
keşigedi. Mūrynnyñ işin juu (soryp auzymen tögu), nesebin işip, toq
işekti tazartu jəne bauyrdy qosa tazartu kerek.
Ary qarai dūrys tamaqtanu qajet. Bərin mūzdy i̇eritken suda daiyndağan
dūrys. Bidaidy köktetip jep, monşağa otyryp terleu qajet. Qosymşa
aitqanda, neseppen basyñdy da ysqyla. Alğaşqy küni neseptiñ
jañasymen, i̇erteñinde qainatyp bulanğanymen, soñynda iisi añqyğan
i̇eskisimen ysqyla. Osylaişa auystyryp əbden jazylğanşa jasai ber.
Kitap oquyrmandar nazaryna: jüregiñdi, basyñdy, qantamyrlaryñdy,
ökpeñdi, teriñdi t.s.s. i̇emdeu üşin aldymen toq işegiñ men bauyryñdy
tazart. Tamaqtanudy qalpyna keltir. İeger osy aitylğandardan keiin
jazylyp ketpeseñ, sonda ğana meditsinalyq i̇emşara jasa. Biraq, bərinen
təuiri neseppen i̇emdeu bolmaq.
Neseppen i̇emdelu jəne teri aurulary
Teri aurularyna nesepti bylai qabyldaidy: işedi, toq işek pen bauyrdy
mindetti tazartu kerek. Teri auruy işekte «ornalasqan» degen söz bar.
Osyndai daiyndyqtan keiin nesepti qabyldaudy teriniñ zaqymdanğan
jerine (ysqylap, kompress qoiyp) qoldanu. Əri qarai jany ketip, ölgen
terilerdi küştep i̇emdeu alu üşin öte i̇eskirgen nesep qoldanylady
(bulandyrylğany da, qarapaiymy da), jarany qalpyna keltiredi, tipti
qarapaiym balalardyñ belsendiligi artqan, qainatyp, bulandyrylğan
balanyñ jaña nesebin jəne öziñniñ nesebiñniñ barlyq türin
paidalanyñdar. Salauatty ömir saltyn saqtap, tamaqtanudy retteudi,
qaita qaraudy ūsynamyn. 0tken jyly belimde temiretki paida boldy.
Dərimen i̇emdelip i̇edim, i̇eşqandai özgeris bolmady. Nesebimdi işip, aşyğa
bastadym. 0te aşy tūzdyq dəmdi bolğandyqtan, nesepten bas tarttym.
Auru kezinde işpesem de jağa berdim, azdap auyrğanyn basty. Neseptiñ
auru basatyn əseri şöptiñ tūnbasynan artyq i̇ekenin baiqadym. Men üşin
şöpşi i̇emşilerdiñ jasağan dərisin köpten biletinmin. Nesepti işip, bir
apta aşyqtym. Aidyñ aiağynda i̇eşbir dərisiz-aq joğaldy. Osy arada
tazartu i̇emşaralarynyñ mindetin aşyğu oryndap, deneniñ küşti
qyşqyldanuyna mümkindik berdi. Nətijesinde temiretkiden aiyqtym.
Mysal: i̇eringe, qūimyşaqqa şyqqan ūşyqty (gerpes) i̇eskirgen neseppen
ysqylağanda qyşyğany birden basyldy jəne auru da jazylyp ketti.
Mysal: «Teñge qotyr. Auru 60 jasta aşyğyp, tek nesebimen su işip, 7 kün
i̇emdelgen. Sol aşyğu kezinde öziniñ nesebimen bir sağat boiy künine 3 ret
ysqylağan. Əbden jazylyp ketken. 10 jyl nesebinen i̇emdeludi jalğastyra
bergen. Ol 70 jasqa kelgende 55-tegi adamdai köringen.
Neseppen i̇emdelu jəne buyndarğa tūzdardyñ şögui Nesep deneni
tūzdardan jaqsy tazartady. Qozğalysynan aiyrylğan buyndardy qalpyna
keltiredi. Mūnyñ ədistemesi de qarapaiym. Zaqymdanğan buynnyñ
mañaiyna –
bulandyrylğannan qalğan nesep nemese öte köp tūrğan
neseppen almastyryp, qyzdyramyz (kiimniñ i̇eski-qūsqysy bolsa da, taza
şüberekti körsetilgen neseppen buynğa almastyryp jabystyramyz).
Kündelikti qyşqyl men siltilik ortany almastyryp (jañasy qyşqyl,
i̇eskirgen siltilik) soru qyzmetin jyldamdatamyz. Künine nesebiñdi birneşe
ret işip, toq işekti əsirese, bauyrdy tazartu qajet. Bauyrda mineraldyq
zattar almasuynyñ būzyluynan buyndarda tūzdardyñ şöguine əser i̇etedi.
Ərine, dieta saqtau dūrys. Kökönis, botqa barlyğyn mūzda i̇eritken suda
daiyndau kerek.
Buğa nemese ystyq suly nauağa otyr. Soñynan zaqymdanğan jeriniñ
terisin tortasyn qaiyrğan nemese zəitün maiymen syla. Al qarastyraiyq
təjiribede qalai jüretini turaly birneşe mysaldy.
Mysal: Çernobyldegi oqiğadan bir jyl ötkende buyndardyñ
qūzdamasymen auyrdym jəne i̇ekiqabat boluy qatar keldi, buyndarymdy
qyzdyryp, jazyp almaqşy bolyp, i̇eki jyldy ötkizip aldym. Tağy da
buyndarym auyrdy, kögerip isindi. Soñynan qolymnyñ sausaqtaryna
köşti, bauyrym da qalypty bolmady. 1990 jyly Bregg ədisimen aptasyna
24 sağat aşyqtym. 1991 jyly Semenov ədisimen tazartu kursyn
qabyldadym.
Bauyrdy alğaşqy tazartudan soñ qol sausaqtarynyñ isigi ketti. Biraq
sausaqtarymnyñ auruy qaldy. 10 kg salmağymnan airyldym. 0zimdi
būrynğydan jaqsy sezindim. Biraq bauyrym köbirek i̇erkinsidi jəne köbirek
jürgennen keiin buyndarym auyrdy (özimdi-özim ūstauğa küşim jetpedi).
Üdemeli aştyqtan keiin, köbinese asqa təbet küşeiedi i̇eken. Oğan qosa,
ailyq belgi de būzyldy. Meniñ denem üşin aşyğu öte küşti stress boldy.
Ailyq belginiñ jetkiliksizdigi men kelisimsizdiginen bir yñğaisyzdyq
baryn sezdim.
Biyl nauryzdan bastap tanysymnyñ əñgimesiniñ yqpalymen nesebimdi
150-200 gramnan işip, aptasyna 36 sağat aşyqtym. Aşyqqan kezimde su
iştim. Neseppen i̇emdele bastağannan bir apta ötkende, asqazan būzyldy. Ol
i̇eki jetige sozyldy. 0te köp şyryş, silekei ketti. Bauyryma tünde tazartu
jürgizildi. Asqazannyñ būzyluy kütilmegen jerde toqtady. Būl 3 jetiden
(urinoterapiiä bastalğannan) keiin bolğan oqiğa jəne ailyq belgi
joğalğanyna bir jyl bolğan. Osy üş jetide būrynğy salmağyma keldim.
6-7 kg salmaq qosyldy. İendi i̇eki jetiden keiin buyndarymnyñ isigi de joq
boldy. Buyndardyñ jəne 2 sausaqtyñ auyratyny qaldy (būryn barlyq
sausaqtarym auyratyn i̇edi ğoi). Bir aidan keiin (nemese jeti aptadan keiin
neseppen i̇emdele bastağan künnen sanağanda) ailyq belgilerim tolyq
qalpyna keldi. Ailyq belgilerim būrynğysynşa i̇eşqandai auyrmai, mol
keldi. Neseppen i̇emdelu bastalğaly segiz apta ötkende buyndarymnyñ
auruy joğaldy. Bauyr men asqazan tynyştaldy. Gastrittiñ
tynyştalğandyğy sonşalyq, mol tamaqtanudan bas tartpadym, būryn
öitken künde bauyrym auyryp, buyndarym da mazamdy alatyn.
Tüsinikteme jəne ūsynys. Denede mineraldar almasuyn qalpyna keltiru
üşin bauyryñdy tazartu kerek i̇edi – ol jasaldy – būl alğaşqy nətije.
Biraq şyryş qaldy. Ol bükil denege böget jasaidy. Ony deneden şyğaru
üşin nesep qajet i̇edi – i̇ekinşide tağy bir tabysqa qol jetti. Üşinşi
nətije – nesep bauyrdyñ qyzmetin qalpyna keltirgennen keiin tūzdardy
i̇eritip, buyndardan infektsiiäny şyğarumen 3 nətijege ie boldy.
Osy əieldiñ qateligi sol, ol tamaqtanudy qalpyna keltire almady t.s.s.
Mai men sütke ilengen nannan əli bas tartpai tūrğanda (onda kaltsii öte
köp), dene ony igere almaidy jəne buyndarğa qaita şögedi. 0t joldaryn
bögeidi. İeger ol öndirilgen bidai botqasymen tamaqtanbasa, tipti nesep
işkenine de qaramastan, bəri bir auru qaityp ornyna keledi.
Ūsynys. Rezeñke i̇etikti ünemi kime. Tek jer şylqyldağan su, batpaq bolsa
uaqytşa kiiüge bolady.
Mysal: Aiağymnyñ tabanynda ülken qatty birdeme ösip kele jatyr i̇edi. Üş
ret qyzdyrğyş jabystyrğannan keiin joğaldy. Sizge köp raqmet.
Mysal: 1990 jyly tağy bir jūmysşynyñ tabany auyrady. 0te
qiynşylyqpen jürdi. Zauyttyñ dərigerleri aianbai-aq i̇eñbektendi. Bəri bir
nətijesiz boldy. İaltağa kurortqa jiberdi. Tağy da nətijesiz. Neseppen
i̇emdeu jasaudy dūrys dep şeştik. Barlyğymyz nesebimizdi jinap,
barlyğy 3 litr boldy. Ony jylytyp, nesepke būlauladyq. 1520 minut
aiağyn būlauğa salyp otyrdy. İeki ret būlauğa otyrğannan keiin aiağynyñ
auyratyny basyldy. Barlyğy 10 ret būlaulady.
Neseppen i̇emdelu jəne əielder auruy
Əielder auruynyñ negizi qarapaiym i̇erejelerdi oryndamaudyñ
nətijesinde uaqytynda ülken dəretke otyra almauynan bolady. Iş qatu –
tolyq i̇emes dərettenuden – osy zamanğy əielderdiñ negizgi böligi dūrys
tamaqtana almaidy. Əsirese, fabrikalarda joğary qysymmen, joğary
temperaturada daiyndalğan tamaqtarmen tamaqtanudan, tabiği i̇emes
jasandy tağamdardyñ əserinen iş qatady. Nətijesinde toq işekte
qoqystar jinala beredi. Olar jaqyn ornalasqan müşelerdiñ qanyn
būzady. Toq işekke jaqyn jatatyn müşeler auruğa şaldyğady.
Əielderdiñ jynys müşelerinde ərtürli aurular paida bolady.
Birden-aq toq işekti tazartuğa kiris. İekinşiden, bauyrdy. Ary qarai künine
50-100 g nesebiñdi iş. İeger olai işe almasañ, taq sanmen üş ret bölip iş.
Nesebiñdi şpritspen jatyrdyñ moinyna şaş (aldymen öziniñ jyly
nesebin dəkege siñirip, tampon tyq). Nemese balanyñ nesebimen ary qarai
bulandyryp, qainatylğan nesebiñdi siñirip, tampon tyq. Jartylai ystyq
suğa jartylai bulandyryp, qainatylğan nesebin qosyp būlau jasap (suğa
500-1000 g qainatylğan nesep qosyp), aiaqty malyp otyru kerek. Jatarda
neseptiñ ər türinen, tamponğa siñirip jatyrdyñ moinyna japsyr.
İeger ailyq belgi būzylyp, basqa gormondyq özgeris belgisi bilinip (betine
i̇erlerdiki siiäqty qylşyqtar şyğyp) jatsa, künine 3-4 ret 100-150 gramm
nesebiñdi iş, deneñdi bulandyrylğan nesebiñmen sylap, sipa. 0te küşti
jağdaida tañerteñ aş qarynğa bulandyrylğan nesepten 50 g iş. Osy
şaralar gormondyq özgeristerdi jolğa salyp, yñğaisyz jağdailardan
şyğarady.
Mysal: «Jatyr moinynyñ jarasyn (eroziiäny) i̇emdeu ədisi – balanyñ
nesebin qainatyp, tez suytyp, jaña sauğan süttiñ temperaturasyna
jetkizip, şpritspen jatyrdyñ moinyna dərini i̇engizu.
Tüsinikteme jəne ūsynys. Nesebin alatyn balanyñ jasy 10-ğa jetpegen
boluy kerek (jasy qanşama jas bolsa, sonşama jaqsy). Ony qainata
salyp, tez arada suytsaq küş quaty artady.
Mysal: Auru İ. 20 jasta otbasyn qūrğan, balasy bar. Analyq bezi
qabynğan. Jatyrdyñ moinyndağy jarasy asqynğan. Zertteu körsetkişteri
öte jaman. Auru özi tünde tampon tyğyp, tañerteñ dəri i̇eñgizudi öziniñ
nesebimen jasağan. Nesebin işe almağan. Osylaişa 14 qonaq i̇emdegen.
Osylai i̇emdelip bolğan soñ özin qaraityn dərigerine baryp qaralady.
Analyq bezi dertinen jazylğan qabynu barysy bilinbei ketken. Eroziiä
(jarasy) kişireiip, kişkentai ğana belgi qalğan.
Tüsinikteme. 0ziniñ nesebi – əielder auruynyñ aldyn aluğa tamaşa dəri.
Birinşiden, qyşqyl ortany qalpyna keltiredi. Parazitterdi öltiredi.
İekinşiden, i̇eger auyratyn bolsa basady, üşinşiden, orynsyz i̇ekiqabat
boludan saqtandyrady.
Tüsinikteme jəne ūsynys. İerli-zaiyptylar jynys qatynasynan keiin
aldyn ala daiyndağan nesebimen sprintsovka jasauy dūrys. Qyşqyl
ortada atalyq ūryq öledi.
İendi bedeu əielder turaly aitalyq. Mūndai jağdaida nesep ne isteidi?
Birinşi. İeger bedeulik əieldiñ jynys müşeleriniñ auruy saldarynan
bolsa, onda dəri şaşu, toq işekti tazar tu, tampon qoiu – barlyğy birigip
qalpyna keltiredi.
İekinşi. İeger bedeulik gormonnyñ retteuiniñ būzyluynan bolsa nemese
əieldiñ jynys müşesiniñ tolyq jetilmegendiginen bolsa, onda bükil
denesin nesebimen ysqylap, işkizip jəne būlauğa otyrğyzyp, būl məseleni
de şeşuge bolady. Nesep öziniñ jauap beru (keri) bailanysy arqyly
əieldiñ i̇ekiqabat uaqytynyñ qalypty ötuine mümkindik jasai alady.
Üşinşi. Auyr jağdaida bala tuu ürdisine dem beru üşin nesep işip i̇eki,
tört apta aşyğady. Būl əsirese bir balaly analarğa bailanysty. Al
i̇ekinşisin qanşa yqylasy bolsa da tua almaidy.
Qaisybir əielderge bala bitkenimen, tolyq qandy öspei, özinen-özi tüsik
bolyp qalady. Mūndai jağdaida ne isteu kerek? Ary qarai denesin
neseptiñ belsendirilgen türimen ysqylap (bulandyrylğan) jəne jüieli
türde öndirilgen bidaimen tamaqtanu, i̇ekiqabat bolardan būryn belsendi
türde deneşynyqtyrumen şūğyldanyp, jügiru, birde jyly, birde suyq
sudyñ jañbyrlatqyşy astynda tūryp, denesin şynyqtyru paidaly.
Tañerteñ 50-100 gramnan öziniñ nesebin işsin.
0z nesebin suyqqa belsendiligin arttyru üşin qarañğy jerde qyzuy +2°S,
+4°S-de 4-5 kün tūrady. Būl denege aqylğa syimaityndai küş beredi. Ony
syrtqa paidalanu dūrys. Onymen sylap, sipasañ onyñ qūdiretti əserin
sezinetin bolasyñ.
Tüsinikteme jəne ūsynys. Qadirli əielder jəne qyzdar! 0zderiñniñ
işteriñniñ qyzmetine ünemi köñil böliñder. İeger işteriñ keuip, oğan qi
qatatyn bolsa, ülken dəretke otyrğanda nəjisiñ şyqpai, ne küştep
şyğatyn bolsa, arty jaqsylyqqa soqpaidy. Onyñ i̇eñ alğaşqy belgisi
suyq tiip, tūmaumen auyrğannan keiin ailyq belgi kelgende auyrtady. İeger
osy kezde auru basatyn dəri işseñder, ol jalpy deneniñ hal-jaiyn
tömendetedi. Denege qosymşa kör-jer uly dəri zattar jinala beredi. İeger
işektiñ qyzmeti tömendese, toq işekke jaqyn ornalasqan bala tuu
joldary zardap şegip, auruğa şaldyğady. Osynyñ saldarynan qaisybir
əielder ūrpaqsyz qalady. Saq bolyñdar, amansau bolyñdar!
Ökpe auyrğanda neseppen i̇emdelu
Aiurved jəne Çjud-şi ilimi boiynşa keudeniñ kök i̇etinen joğarğy
müşeler qyzmetiniñ būzyluy şyryşsilekeidiñ öte mol jinaluynan doş
«Kapha» əreketiniñ qozuynan dep oilaidy. Sonda şyryş, silekei degen
ne? Suynğan şyryş, silekei qospalary denede suyqty köbeitedi. Keude
quysynda köptegen şyryş, silekei qospalary jinalyp, ökpeniñ ərtürli
dertine şaldyqtyrady. Nesep şyryş, silekeidi i̇eritip, «ystyq»
qasietimen (şyryş-silekeige qarama-qarsy suytatyn əserine) sūiyltyp,
jinalğan ornynan «şyğaryp sauyğuyna mümkindik tuğyzady.
Nozadamamen i̇emdeudiñ, isip-kebuge qarsy əserin qossañyz, neseppen
i̇emdeuden, aşyğu jəne jylumen terletip i̇emdeuden artyq sauyqtyrğyş
joq i̇ekenin tüsinip, köziñiz jetedi.
Sonymen, joğaryda atalğan aurulardy i̇emdeudiñ mynadai tiimdi
ədistemeleri bar:
a) Nesepti künine i̇eki-üş ret 100 gramnan işu; b) Jünnen jasalğan kiimniñ
i̇eskirgen i̇etek-jeñ, öñiri, juyp tazalanğan (sintetikalyq material bolmasa
boldy) böligin qainatyp, bulanğan nesepke malyp alyp, keudeni oraidy. 12 sağat jatyp terleu kerek, termen birge qandağy, teridegi uly kör-jerdiñ
bəri şyğady. Qaqyryğy da sūiylyp, tez şyğatyn bolady.
Mysal: plevrittiñ auyr türimen auyrğan əieldi auruhanağa jatqyzyp
i̇emdegen, biraq hali künnen-künge tömendei bergen. İenesi dərigerlerge de,
kelinine de bildirmei, balasynyñ nesebin şie suyna qosyp, kün saiyn
bere bergen. Əiel təuirlene bastağanda dəriger qai dəri i̇em bolğanyna tañ
qalğan. İenesi, kelini əbden jazylyp üige qaitarda şyndyğyn aitypty.
Tüsinikteme jəne ūsynys. Osy əiel nege qarapaiym i̇emdeumen jazylmady?
Birinşiden, denede şyryş-silekeidi molaitatyn tağamdarmen
tamaqtanğan. İekinşiden, denede şyryş-silekeidi ydyratyp iriñdetetin
mikrobtarğa jağdai jasalyp, siltili iriñdetkiş orta paida bolğan. Onyñ
ortasyn özgertu i̇eşkimniñ miyna kirip şyqpağan, dəriniñ yqpalymen auru
mikrobtaryna əser i̇etken sol deneniñ ulanuynan dene bosañsyp, quatsyz
qalğan.
Mysal: «Qyz jarty jyldai plevritten i̇emdeledi (oñ qabyrğasy suğa
tolğan). Dərigerlerdiñ kömektese almaitynyn bilgen apasy üiine alyp
baryp, nesebimen suaryp (jaña jyly nesebin künine 3 ret işkizip,
qalğanyn qabyrğasyna qyzdyruğa jūmsağan).
Tüsinikteme jəne ūsynys. Qyz jarty jyl plevritpen auyrğan, köp keri
ketken tağamdarmen tamaqtanğan. Al qyzdyñ denesinde asqorytu
fermentteri bolmağandyqtan, krahmal silekeii joğary jaqtan siñbirik
bolyp şyqqan. Mine, «sūiyq» qaidan paida bolğan. Nesep denedegi artyq
sūiyqty qualap şyğatyndai əser i̇etken. Qabyrğasyn qyzdyryp, jylytyp
tez arada balanyñ ağzasyn qalpyna keltirgen.
Mysal: S. – dəriger tuberkulezdiñ alğaşqy satysynda tūrğan bronhitti
i̇emdegen. Hal-jaiy jylarlyqtai. Ol neseppen i̇emdeu turaly i̇estip, 2 apta
(massajsyz) nesebin işip aşyqqan. Neseppen i̇emdeuden üş künnen soñ
təuirlene bastağan, dem alysy i̇erkin, ūiqysy da tüzelgen. Aşyğudy
toqtatyp, künine i̇eki ret tamaqtanyp, nesebin işudi jalğastyra bergen.
Biraq, aşyğu öte qysqa uaqytpen şektelgen auruy qaita ainalyp soqqan.
Aşyğudy jalğastyru jəne terini ünemi nesebimen ysqylau kerektigi
ūsynyldy. Qalai tamaqtanu jöninde de keñes berildi. Auruynan tolyq
aiyqty. S. osy künge deiin nesebin işedi. Deni sau, anda-sanda qysqa
aşyğudy da ūmytpaidy (Armstrong kitabynan). Süt, krahmal, nan
tağamdary, kartop, mai, jūmyrtqa, i̇et jeuge bolmaityny i̇eskertildi.
Mysal: İe. – 37 jasyn teñiz flotynda əskerlik mindet atqarudan bastağan.
Demikpemen auyrğaly 14 jyl bolğan. Teñizde auruy asqynyp ketken.
Nauqas tünde kem degende tört ret tūrğan. Ərbir tūrğan saiyn aerozol
türindegi dərimen dem alğan. Üş ai boiy kün saiyn 1,5-2 litrge deiin
nesep işken. 2 ret 36-40 sağattyq qysqa merzimge aşyğyp, osy kezde de tek
nesebin işken. Hal-jaiy osy merzim işinde jaqsarğandyğy sonşa,
aerozoldy i̇eske de almai ketken. Barlyq qorqynyş artta qalğan, jalpy
küii jaqsarğan. Tağy bir osy siiäqty aurumen auyrğan nauqas tört kün
nesep işip, aşyğyp jazylğan. Soñynan ərbir düzge otyrğan saiyn nesebin
işip, qabyldağannan soñ ūiysqan qaqyryq şyqqan. Aşyğudyñ soñğy küni
nauqas öziniñ küşin auamen dem alu i̇erkindigin synamaqqa töbeniñ basyna
jaiau i̇eşbir kedergisiz şyğyp ketken. İemdeludi toqtatyp, jūmysyna
barğan.
Tüsinikteme jəne ūsynys. «Şyryş-silekei» (Kapha) dene bitimi tynys
demikpesimen auruğa beiim keledi.
Nesep «ystyq» qasietimen deneni «sorğytady», tazartady, söitip
sauyqtyrady. Qysqa merzimge 24-36 sağat nesep işip, astan bas tartu
deneni odan beter qūrğatyp jiberedi, küşti sauyqtyrady. Biraq az uaqytqa.
Sondyqtan jüieli türde apta saiyn 24-36 sağat aşyğu (P.Bregg) öte
paidaly. İendi i̇ekinşi sauyqqan oqiğağa kelsek, uaqytyn ūzaqqa sozyp
aşyğu qaqyryqty tym küştirek aidap şyğarady.
Mysal: «Neseppen i̇emdeludi aşyğudyñ ainalasynda jinaqtap, ysqylaudy
da jürgizu dūrys. Teri de auamen dem alady, nesepti siñiredi, zat almasuyna
jaqsy əser i̇etedi. Jeke aşyğu nemese tek nesep işip, nemese tek ysqylap
qana i̇emdelse, ol tolyq nətije bere almaidy.
Armstrongtyñ zertteuinşe, densaulyqtyñ jaqsaru uaqyty ər jastağy
adamdarda ər türli bolady. Jasöspirimderde – 14 kün, 36 jastağylarda –
42 kün, 55 jastağylarda – 53 kün, 75 jastağylarda – 60 kün.
Armstrongtyñ jazuy boiynşa barlyğyn oryndasañyz, negizgi
auruyñyzdan aiyğyp qana qoimai, moinyñyz ben betiñizdiñ terisi
jarqyrap, öñi kiredi, köruiñ ötkirlenedi, i̇estu qabiletiñ artady. Al öziñ
belsendi, quatty az ūiyqtap, tağamdy da şektei alasyñ. İeñ tamaşasy –
təuligine 5-6 sağattan artyq ūiyqtamaisyñ, şarua jasauğa uaqytyñ
molaiady.
Sauyqannan keiin nesep işudi jalğastyra ber. Azdap jeñil jügire basta.
Su i̇emşaralaryn da ūmytpa. Şynyqtyru men aurudyñ aldyn alu aşyğuyn
(24-36 sağat) jürgize berseñ öziñe paidaly.
Neseppen i̇emdelu jəne jynys qatynasy arqyly jūğatyn aurular
«Teñge qotyry bar nauqas merez jūqtyryp alğan. Ol aldymen aşyğyp
i̇emdeluge şeşedi auruyn qatyryp i̇emdemekşi bolady. İekinşi künniñ
soñynda auruy küşeiedi. Sumen aşyğyp, oğan nesebin qosady (işedi jəne
ysqylaidy) nətijesi tolyq qanağattanarlyq. 10 künniñ soñynda negizgi
auruynyñ belgileri joğalady. Al bir aptadan keiin teñge qotyry da
jazylady. Köziniñ körui jaqsaryp, iis sezui qalpyna kelgen, i̇estu jəne dəm
sezui būrynğydai ötkirlene tüsken».
Tüsinikteme jəne ūsynys. Oqyp otyrğanyñyzdai, «ūqsastardy
ūqsastarmen soğuğa» merez (sifilis) tözbeidi i̇eken. Jalpy, barlyq
deneniñ qyşqyldanuyna merezdiñ qozdyrğyşy «tirşilik» i̇ete almaityn
bolyp şyqty.
Armstrongtyñ jazuyna qarağanda, i̇enniñ isui jiñişke aurudan keiin nemese
jaraqattanudan da bolady. Tənnen iriñ ağyp, i̇eni isip tūrğan nauqasty
aşyqtyryp, oğan nesebin işkizip, terisin nesebimen ysqylasa, jazylyp
ketedi i̇eken. İemdeluşiniñ isigi qaityp, iriñi joğalğanşa jalğastyra beru
kerek.
Qağynu (gangrena) jəne jazylmaityn jara, jaraqat, tistetip alu t.b.
oqiğalar jəne neseppen i̇emdelu
Birneşe oqiğada tañerteñ nesebin bir ret işip, denesine massaj jasaidy.
Būl öte tamaşa nətije beredi, barlyq deneni nemese jaraqattanğan
jarany qyşqyldandyryp, sauyğyp ketuge mümkindik beredi. Jara kündiz
özi-aq jazylady. Sondyqtan neseppen qyzdyrudy tünde jasau dūrys.
Neseppen qyzdyru jarany i̇emdeudiñ negizgi ədisi bolğandyqtan, tünde
nətijesi de körneki bolady. İerte zaman adamdarynyñ baiqauymen
kelissek, jara men küiikti neseppen küldi aralastyryp i̇emdeu tabysty
bolady.
Mysal: i̇emdeuşi dəriger aiağyn kesip tastaudy i̇eki jyl būryn aityp,
degenine köndirgisi kelgen, nauqas i̇emdete bergen. Hal-jaiy öte auyr
bolğan. Ol iş qatudan əlegi şyqqan. Köteu, ūzaqqa sozylğan teri auruy,
qany azaiğan, ūiqysy qaşqan, sary uaiymğa salynğan, auyz quysy da
auyrğan, tili, i̇ezui jarylğan, aiağyna jazylmaityn jara paida bolğan. Osy
aurularmen auyrğan əiel i̇eki sözge kelmei-aq barlyq şyqqan nesebin jəne
jarty litrge deiin suyq su işuge oñai köndi.
Alğaşqy bes künde terisiniñ jarylğany jazyldy. Beti auyrmaityn boldy
jəne üşinşi küni ol jaqsy ūiyqtap şyqty. Alğaşqy aptanyñ soñğy küni
işekteri men büiregi belsendi jūmys istedi. Köteu joğalyp ketti. Tört
aptadan keiin gangrenadan iz de qalmady. Jaña ösken teriler jetilip ketti.
Auru aiağy sau aiağynan i̇eki i̇ese ülken i̇edi. Ol sau aiağymen birdei qalpyna
keldi. Aşyqqannan keiingi birinşi aptada men ony qatañ türde dietağa
otyrğyzdym. Jüzim, banan jəne şiki qyzanaq barlyğy az mölşerde,
i̇ekinşi aptada süt işkizdim. Üşinşisinde tağamdy qalypty işip-jeuge
rūqsat berdim (Armstrongtyñ kitabynan).
Tüsinikteme jəne ūsynys. Bükil deneni iş qatudyñ barysy ulandyryp,
işki ortany siltilikke nemese irip-şiru jağyna būryp ketken. Osydan
əieldiñ ağzasy şirip, qany azaiğan. Teriniñ ūzaqqa sozylğan auruy da
denedegi körjerdi aidap şyğaruğa tyrysu belgisi. 0te-möte toq işek şiri
bastağandyqtan, sary uaiymğa salynyp, auyz quysynyñ aurulary paida
bolğan.
İemdeudi bylaişa bastau kerek i̇edi: toq işektiñ qyzmetin qalpyna keltiru
üşin işti tazartu jəne jalpy uyn şyğaru üşin qalğan neseppen denesin
ügip ysqylau jəne künine 2-3 retten işu. Bir apta būryn osyndai aldyn
ala tazartu jürgizip alyp, aşyqtyru kerek bolatyn. Aşyğudan şyğarda
jaña syğyp alynğan səbiz sölin (şyryny) işkizu, mūzdan i̇eritilgen suğa
bal i̇eritip, şöptiñ syğyndysyn qosyp, bür jarğan bidaidan tamaq jasap,
işip-jegizu kerek.
Kotlet jasap, ösimdik maiyna salyp, tabağa pisirip je. Pisirgende
qataityp, küigizip jiberme. Sonymen, börtken bidaidan jasalğan
şelpegiñ birden dərumendermen, mikroelementermen baiyta bastaidy.
Basqa azyq-tülikterde mūndai köp dərumen bolmaidy dep jazypty
Armstrong. Ary qarai būqtyrğan (qysta) kökönistermen tamaqtan.
Mezgiline sai jemis-jidek, botqa, börtken bidaidyñ nany men su işu öte
qajet. Aşyqqan kezde neseptiñ kölemi öte azaiady. Ol öte qoiulanady. İeger
mūzdatyp i̇eritken su işseñ, ol tipti deneñdi tazartady. İeger mūzdatyp
i̇eritip işseñ qosymşa tazartu jürgizip əurelenbe, sudyñ özi-aq aidap
şyğady.
Mysal: degen A.N. Maslennikovtyñ «Keremet susynnyñ qūpiiäsy»
kitabynda işten syrtqa qarai tesip şyqqan tereñ jaralar turaly jazady.
Olardyñ qaisybiri otadan keiin paida bolady, i̇endi birinde ökpe quysynda
iriñ tolyp, özi tesip şyğyp, iriñ ağyp jüretin tesik paida bolady. Al i̇endi
biri köten işek mañaiynda paida bolyp, onyñ auzyna jaqyn jerden iriñi
şyğyp jüredi. Ərine mūndai aurular özderin jaqsy sezinbeitini belgili.
İendi bir aurularğa ota jasağanda, būryn iriñ bir tesikten aqsa, otadan keiin
– i̇eki tesikten ağatyny da bolady. Sondai qiynşylyq Maslennikovtyñ öz
basynan ötipti. İekinşi ret ota jasatpai, 10 jyl iriñ şyğatyn tesigimen
jüripti. Sonsyn ol paraproktitten qūtyludyñ jolyn özi tauypty. Amal
ədisi öte qarapaiym: qyrmyzygül kalendula deitin şöptiñ jaña şyqqan
gülin qainatyp, tūnbasymen işegin şaiyp, tastyñ maiyn bir kurs işip,
ada-küde jazylypty. Söitip, əlgi iriñ ağatyn tesik jazylyp, ömir boiy
qaitalamapty.
Neseppen i̇emdelu turaly kitapty oqyğannan keiin meniñ müşeme jaqyn
jerden jarylyp, iriñ aqsyn. Iriñ sol aranyñ quysynan şyğyp jatqan
bolar dep qauiptendim. Oğan neseptiñ maiyn jaqtym. Tabiği neseppen
mikroğaryştyq tūz jaqtym deidi Beruni. Bir təuliktiñ işinde jinalyp
bitti. Men jaranyñ auzyn keñitip, işindegisin alyp tastauğa «kömektestim».
Biraq qatarynan tağy da iriñdedi.
Iriñdegen jerge küş qoldanyp kömektesuge bolmaidy. Meniñ üstirt
bilimimnen «işki dərigerligim» aqyldyraq i̇eken. Jaña iriñdegen jerine
neseptiñ maiyn jaqtym. Ol əbden jetilip, özinen-özi jarylyp, işindegisin
tazartyp berdi. Onyñ artynan iriñ ağatyn tesik paida boldy.
Men i̇endi nesep maiymen şelekti toltyrdym. Osy maimen jara közin
toltyrdym. Kün saiyn osylai jasadym.
Būl özi qyzyq boldy. Tesigin maimen toltyryp qoisam, auzy aşylyp, tağy
da qūi dep «tilek» bildirgendei boldy. Men de onyñ tilegin oryndap,
qanağattandyryp otyrdym. Sipalap qarağanda jara közniñ biiktigi
alasaryp, tübi kişireie kele, öziniñ qasyndağy terilerden özgergen
i̇eştemesi joq, tyrtyq ta qalmai jazyldy.
Tüsinikteme jəne ūsynys. Iriñ şyğatyn jara közin qalai i̇emdeu jöninde
Əbu-Əli-İbn-Sina (Avitsenna) da atap körsetken bolatyn. «Balanyñ
nesebin alyp, ydysqa (kelige) qūiyp, qoiulanyp qūrğağanğa deiin üzdiksiz
aralastyra beredi, sonsyn qajetine jaratady. Qainatyp, bulandyrylğan
neseptiñ bir türi «Neseptiñ maiyn» ¼-i qalğanşa bulandyryp,
qainatqannan qalğan nesep köz jasynan da artyqşylyğy, jarany i̇eñ tez
jazatyn əseri bar i̇ekendigi aitylğanyn i̇eske tüsirseñiz de bolady.
Adamda nege jara közi paida bolady?
Deneniñ irip-şirui siltilik ortağa ainalğany onyñ denesi iriñdep, aqyry
iriñ tesip syrtqa şyğuymen baiqalady.
Pyşaqpen tilip i̇emdeu i̇eşbir nətije bermeidi. Būğan bir iriñ şyğyp
jüretin tereñ jaranyñ ornyna i̇ekeu bolğany da dəlel i̇emes pe.
Otadan keiin kalendulanyñ tūnbasymen tastyñ maiymen (mumiiä) i̇emdelip
jazylğanyn i̇eske tüsiriñiz.
Qaitadan iriñdep, jaranyñ paida boluy keri ketken tirşilik saltynyñ
özgermegendigi jaralanğan jerin bulandyryp, qainatylğan neseppen
i̇emdeudiñ irip-şirigen jerin küşti qyşqyldandyruy (aşytuy)
nətijesinde tez, i̇eşbir saldarsyz jazyluyna, būrynğy qalpyna keluine
mümkindik bergen. Paroproktittiñ jara közin solai tüsinu jön. Ərqaşan
da deneñde işki orta (RЊ) siltilikke – irip-şiru jağyna auğan kezde işipjemdi özgertip (kökönis, jemis-jidek jep), tirşilik saltyn özgertip,
qalpyna keltiruge bolady. İeger mūny jasamasañyz, bügingi jetken jetistik
ol uaqytşa degendi A.N. Maslennikov aityp ketti.
Mysal: Əkem soğys ardageri. Omyrtqasyna oq tigen jəne süiek tuberulezi
bar. Jyl saiyn bükireie tüsti. Keudesinen tömen (sal) sezimi joğalğan,
ineni süiegine deiin sūqqanda sezbeidi, bilmeidi, auyrmaidy.
Gospitaldan şyğarğanda dərigerler tuystaryna bir jarym aida
qūdaiyna tapsyratyn bolasyñdar-degen.
Üiinde nesebin işuge kirisken. Jüre bastağan. Solai jürip, sauyğyp
ketken. Sauyqqannan keiin de 26 jyl ömir sürgen (Maslennikovtyñ
jazğanynan).
Mysal: Krasnūiarsk qalasynyñ bir maman daiyndaityn şaiqalğan. Osy
künge deiin ünemi basy auyratyn bolğan. Onyñ basy auyratyndyğy sonşa,
i̇eki-üş sabaqtan keiin otyra almai ketip qalatyn boledi. Ol auruhanağa
jatyp, inemen i̇emdelgennen az uaqyt təuirlenip, qaita auyrğan.
Oqudy tastap ketuge şeşim qabyldaidy. Sebebi, ary qarai mamandyğy
boiynşa jūmys istei alamyn degen seniminen aiyrylğan. Jeksenbi küni
tañerteñ nesebin işe bastağan. Düisenbi küni sabaqta otyrğanda, tek azdap
şarşau boldy. Soñğy ai boiy bir ret basy auyrğan. Ol da aua raiynyñ
i̇erekşe özgerisine bailanysty bolğan. Odan beri jyl bolğan. Ol qaz
qalpyna kelgen, i̇eş jeri auyrmaityn bolğan.
«...Būryn jazğytūrym qalai bastalady, solai basym auyratyn. Al, qazir
barlyğy qalpynda: basym auyrmaidy».
Tüsinikteme jəne ūsynys: Densaulyqtyñ kez kelgen auytquyn dene öz
betimen tüzetip, ol neseppen birge qaita qalpyna tüsirip, paidasyn beredi.
Būdan basqa «golografiiälyq denesi» nyğyzdaldy. Ol jaraqat alğan kezde
ornynan qozğalğany anyq. Nesepti işu şart i̇emes, onymen deneni, basty
ysqylau paidaly.
Mysal: «Bauyrym küşti jaraqattanğannan keiin bir ai boiy nesebimdi
işip, jazylyp kettim, al dərigerler tañ-tamaşa boldy. Nege deseñiz,
soğyludan bauyr byt-şyt bolğan desedi (A.N.Maslennikovtyñ kitabynan).
Tüsinikteme jəne ūsynys. Nesep asqazanğa siñip, işekqaryn jolymen
bauyrğa barady. Aurudan aiyğuy birinşi rette deneniñ «tartylys» quaty
siñip jarylğanda öte tez jüredi. Qyşqyl qasietteri biosintez jüruin
jyldamdatady. Nesepte i̇erigen tūz ben basqa da zattar «tsementke» ūqsap,
barlyğyn tez qataitady.
Mysal: jai nesep bola ma, əlde qainatyp, bulandyrylğannan qalğany
bola ma, maqtağa siñirip küigen jeriñe dereu japsyryp qoisañ, iriñdemei,
aşyp, auyrmai tez jazylady. Ai-künder öte kele, «Myna jerim küiip i̇edi»
dep sendire almaisyñ, öitkeni tyrtyq ta qalmaidy. Köbikterdi bir ret
sypyryp tastasañ, küigen jerde qaityp köbik te bolmaidy.
F. S. Hanenniñ jazğanyna qarağanda, keibir jūqpaly aurulardy i̇emdeu
üşin mukosakoridtiñ özine tən qasieti bar körinedi. Onyñ kömegimen kene
şağyp, entsefalit jūqtyrğan adam jazylyp ketipti. Kene şaqqan əieldi
öziniñ nesebin «tazartyp kün saiyn ər i̇eki sağatta kök qan tamyryna
jiberip otyrğan. Tipti, i̇eki sağattan keiin-aq qyzuy tömendei bastağan,
keşke 37°S-ge tüsken. İerteñinde 36,7°S-de nauqas tez i̇esin jinağan. 24
sağattan keiin basqa da belgileri joğala bastağan. Bas auruy basylyp,
būlşyq i̇etteri men buyndarynyñ auruy azaia bastağan t.s.s. İemdelu
bastalğannan üşinşi təulikte tolyq jazylğan.
Mysal: adamdardy şybyn şirkei, qūrt-qūmyrsqa şaqqan jeri isip,
qyşyp tynyşy ketkende, nesebin şüberekke siñirip tartqannan keiin
barlyq belgisi joğalyp jazylğan.
Mysal: bir qalada balalar baqşasynda kədimgi i̇eşki qotyr (çesotka) indeti
tarap ketken. Balalar baqşasynyñ tərbieşisi neseppen i̇emdelu turaly
i̇estip, əueli özin-özi, özinen keiin qyzyn i̇emdep, jazylğanyna közi jetip,
barlyq balalardy i̇emdep (zaqymdanğan terisine maqtağa nesepterin siñirip
tarta bergen (Maslennikovtyñ kitabynan) nətijesi tamaşa.
Nesep jəne sūlulyq (kosmetika)
Adamnyñ terisi men şaşynyñ öñi kirip, nege ədemi körinetini turaly
jazyldy. Nesepti sabynnyñ ornyna qoldanyp, battasqan kirdi de ketiruge
paidalanuğa bolady.
Neseptiñ qūramyndağy ammiakpen bulaudan qalğan neseptiñ i̇eritip
jiberetin qasiet bar. Būl mysaldardy ömirde bolğan uaqiğalarmen
tolyqtyraiyq.
A.N.Maslennikovtan mynany oqimyz: keşke jatarda losonmen betti
sürtu öte paidaly. Birinşi ret nesep siñirgen maqtamen lastanğan betiqoldy tazartu, al basqasymen qaitalap beti-qoldy 30-40 minut sylap,
betti sonymen jauyp qoiyp, artynan salqyn sumen şaiudyñ nətijesi
i̇erekşe. Qaisybir əielder jarty sağat boiy ünemi betin nesep siñirgen
şüberekpen sylap-sipap, massaj jasap otyrady. Terisi jūmsaryp, maiy
şyğuy qalpyna kelip, krem jağu qajetsiz bolyp qalady. Osy
i̇emşaralardyñ nətijesinde beti-qoldyñ öñi özgerip jaqsarady. Bettiñ
şyraiy jarqyrap aşylady.
Bulanğannan qalğan neseptiñ ¼-i (moçegon dep atalady) terige öte jaqsy
əser i̇etetinin men öz təjiribemnen bilemin. Ol bükil deneni
qūnarlandyrady jəne ülken quat beredi. Suytyp belsendiligin arttyrğan
nesepte gormondar saqtalady. Qosymşa biologiiälyq belsendi zattar da
jasap şyğarady. 10 jasqa deiingi balanyñ nesebin paidalanu öte tamaşa.
Osyndai balanyñ nesebi ösu aqparatymen qanyqqan jəne ony nesebiñ
arqyly sizge de bere alady. Qorytyndysynda terige ğana dem berip
qoimai, barlyq denege əser i̇etedi.
Mysal: meniñ segiz jasymda betim bülinip, qyzyl bezeu qaptap ketti,
dərigerler menen əzer de-bezer boldy. Men Məskeude de boldym, onda da
kömektese almady. Neseppen ysqylap i̇edim, barlyğy ornyna tüsti.
Mysal: kəmelet jasyna tolğanymda betimdi bezeu qaptap ketti. Odan men
i̇esimnen tana jazdadym, dostarymnan Uialatyn boldym. Ərtürli krem
jağyp körip i̇edim, ol tipti jağdaiymdy tereñdetip jiberdi. Betime
nesebimdi japsyryp i̇edim, börtpe tipti köbeiip ketken soñ onymen
oinağandy qūia qoidym. Biraq, bir apta ötkende börtpeler joğala bastady,
men neseppen i̇emdeudi qaita bastadym. Būl joly nesebimdi iştim. İeki
aptadan keiin betim tazaryp, barlyq börtpeler özinen-özi joğaldy.
Tüsinikteme jəne ūsynys. Mine, osyndai derekterdi oqyp tañ qalasyñ.
Segiz jyl adam beinet şekti. Dəri izdep, aqşa şaşty. Al seniñ
densaulyğyñnyñ, ədemiligiñniñ «arasan suynyñ bastauy» ərqaşan da
senimen birge boldy. Biraq sen paidaña asyrmadyñ. İeñ soñynda sen
betbūrys jasadyñ, soğan qarai bet būrdyñ jəne ğajap əserli susynnan
işe bastadyñ. İeşbir syrt i̇elden əkelingen kremsiz-aq barlyğy birden
qalpyna keldi. qosymşa aitarym – işipjemiñdi özgert. Bezeuler men
börtkender, krahmal men aquyzdy tağamdarmen şylyqqandyqtyñ belgisi,
sizdiñ qanyñyz lastanğan, osy las zattardyñ terige salğan «tañbasy».
Ūstamy boiynşa siz auru adamsyz, al börtpeler men bezeuler osynyñ
alğaşqy belgisi.
Neseppen i̇emdelu men aşyğudy ūştastyru sönip qalğan küş-quatyña dem
berip, qandağy kör-jer ulardy tez arada quyp şyğuğa, adam denesin
jañartuyna mümkindik tuğyzady.
Armstrongtyñ tömendegi jazğan mysaly osyny dəleldeidi.
Mysal: «60 jastağy i̇er azamat 2 ret sal bolyp auyrğan. Alğaşynda jemisjidektiñ şyrynyn işip, dietanyñ kömegimen tūmaudan aiyğu nietinde
bolğan. İekinşisinen keiin i̇esinen tanyp jyğylğan jəne aqylynan adasqan.
Dərigerler birneşe apta ğana ömir süredi degen.
59 kün nesebin işip qana aşyğyp, sylap-sipap ysqylağan. Sonsyn i̇eki apta
dem alyp (men oğan bir ret tamaqtanuğa rūqsat berdim, odan keiin tağy da
35 kün i̇emdeu), i̇eske saqtau qabyleti qalpyna keldi. Aurudyñ alğaşqy
sebebi, artriti jazylğan, 2-kezeñinde i̇emdeudi toqtattyq.
Osy nauqastyñ barlyq aq şaştary tüsip qaldy. İemdelu kezinde şaşy tek
ösuimen şektelmei, i̇emdeudiñ i̇ekinşi kursy kezinde, onyñ basyn nesebimen
ysqylap i̇emdegen kezde tipti, şaşynyñ özi de būrynğy qalpyna kelgen.
Tüsinikteme jəne ūsynys. İeski nesep ondağy «ölu» protsessi paida bolğan
zattarmen ərekettesip, ammiaktyñ aşylyğymen bas terige qosymşa dem
beredi. İeski nesep – İnnyñ ydyrağan, iisi şyqqan, lailanğan t.s.s.
Şaşty sulasañ İn paida bolatyn mümkindik beredi. Denede şaş ösu
İnniñ barysy. İeski neseptiñ qasietterin jinap, bas qa üilestirsek,
onyñ nelikten şaştyñ ösuine dem beretinine tüsinemiz. Neseptiñ basqa
türleri i̇eski nesepke oryn beredi.
Qosymşa ūsynys. Bas terige kompress jasau dūrys. Şaş tüskende nesebin
işip, basyn ysqylap, nemese qyzdyrsa şaşy öñdenip, nyğaiyp,
qaiyzğağy ketedi.
Mysal: Şeşemniñ qolyna ūzaqqa sozylğan teri auruy paida bolyp, 15
jyl zardap şekti. Ol qalai i̇emdelip jazylğany jöninde mağan əñgimelep
bergen i̇edi. Tünde neşe ret şyqsa sonşa ret qolyn nesebimen jua bergen.
İemdele bastağannan bir aidan keiin qolyna qarasa terisi tap-taza deidi
(A.N. Maslennikovtyñ kitabynan)
Tüsinikteme jəne ūsynys. Qoldy kündiz juuğa tiis i̇edi (tañerteñ 3 pen
kündizgi 15 sağat aralyğynda). Qolynyñ būrynğy sūlulyğyn qalpyna
keltiru əiel adamdar üşin öte qajet.
İer adamdar saqal-mūrtyn qyrğannan soñ öziniñ nesebimen terisin sylau da
oryndy bolady – būl, birinşiden, dezinfektsiiä, i̇ekinşiden, sabyn basqa da
kremderden neseptiñ artyqşylyğy mol i̇ekendigi tüsinikti – degen i̇eken
G.Malahov.
TÖRTINŞI BÖLIM
SALAUATTY ÖMIR SALTYN SAQTAU NEMESE KATsUZO
NİŞİDIÑ DENSAULYQ SAQTAU JÜİESI
Qazirgi adamdardyñ köpşiligi densaulyqty sauyqtyrudy zeinetke
şyqqannan keiin bastamaq, būl–külkili jağdai. Bizde adamnyñ orta jasy
60-tyñ o jaq bū jağynda dep körsek, ol öler aldynda septigin tigizer me
i̇eken? 48 jastan bastap i̇erlerdiñ ölimi köbeie beredi degen statistikalyq
i̇esep tağy baryn i̇eskersek, öte ökinişti. Sondyqtan densaulyqty saqtaudy
neğūrlym i̇erte bastasa, solğūrlym paidaly.
Ekologiiälyq ortany sauyqtyru memlekettiñ qaramağyndağy məsele desek
te, ərkim öz densaulyğyna özi jauapty. Tūzdalğan, maily, öñdeuden ötken
balbauyrsaq, tort, syr siiäqty tətti dəmdi tağamdardan, koka-kola siiäqty
susyndardan, himiiälyq dəri-dərmekterden bas tartu kerekaq. Onyñ
ornyna tabiği tağamdarmen, tabiği dəridərmekterdi paidalanğan jön.
Araqpen temeki, naşa siiäqty pəleden aulaq bolğanymyz jön.
KATsUZO NİŞİDIÑ DENSAULYQ ILIMI
Densaulyq iliminiñ jaña tyñ ağymynyñ köş basylarynyñ biri Katsuzo
Nişi Japoniiäda 1884-1959 jyldary ömir sürgen. Onyñ balalyq kezindegi
tūrmys tirşiligi birşama qanağattanarlyq bolğanymen, özi əljuaz,
densaulyğy jaqsy bolmağan. Keudesiniñ mölşeri qalypty jağdaidan kem
bolğandyqtan, alğaş oquğa qabyldanbağan. Kelbeti jüdeu, demek,
qūrbylary tərizdi jüieli bilim aludyñ joly kesilgen. Suyq tie beretin,
işip-jegeni boiyna siñbei, işi öte beretin. Dəriger oğan işek tuberkulezi
jəne ökpeniñ joğarğy böliginiñ qabynuy bar degen naqtama qoiğan. Al
əigili bir dəriger: būl bala 20-ğa da jetpei öledi degen. Alaida Katsuzo
Nişi asa zerek, ūğymtal bolyp ösedi. Ol i̇endi sportpen şūğyldandy.
Sodan-aq birte-birte sauyğa bastağan. Ol i̇eşqaşan şylym şegip, auzyna
işimdik almağan. Keibir kezde dūrys tamaqtanbağandyqtan, auyryp ta
qalyp jüredi. Tuystary jəne özi de densaulyğy naşar adamnyñ qūrylys
injeneri bolğany dūrys degen şeşimge kelgentūğyn. Jalpy tehnikalyq
mektepke tüsip, auruşañdyğynan sabaqtan köp qol üzip, dūrys ta oqi
almaidy.
Jas jigit qalai ömir süru jönin anyqtap alu üşin i̇endi būl şaruağa
şyndap kirisedi. Densaulyqty arttyru jöninde kitaptar tauyp, zeiin
qoiyp oqi bastaidy. Qolyna Fletçerdiñ i̇eñbegi tüsedi. Onda densaulyqty
nyğaituğa, qarapaiym tilmen aitqanda, tamaqty barynşa köp şainau
kerek delingen. Sodan ərbir talşyqtardağy as, qorektik zattardy
mümkindiginşe denege tolyq siñiru qajettigin ūğynady. Osynşalyq
qarapaiym teoriiä Nişidiñ sanasyna ülken özgeris əkeledi. Fletçerdiñ
teoriiäsy onyñ bilim kök jiegin keñeitti, bölinbes tūtas deneniñ saulyğyn
qalai arttyrudy üiretti. K.Nişi būdan bylai adamdy nağyz daualauşy
tabiğattyñ özi dep tüsindi. İeger tağam dəmdi bolyp, ony şyn yqylasymen
jese, qajettisin ala alady. Təbeti tartpasa, tamaqtanudyñ qajeti joq.
Fletçer jemis-jidekti auyr tüsetin qabyqtarynan tazartyp jeudi
ūsynady. Nişi osy nūsqaudy basşylyqqa alğan, biraq i̇endi iş qatudan
azap şege bastağan. Söitip, osy iş qatudan bastyñ keremet auyratynyna,
işektiñ ərtürli jağymsyz küige tüsetinine közi jetken.
Söitip, K.Nişi azyq-tüliktiñ tek tüzuşi ğana i̇emes, qiratuşylyq əseri de
bar degen qorytyndyğa keledi. Tehnikalyq institutta oqyp jürgende ol
Sinklerdiñ aşyğyp i̇emdelu i̇eñbegimen tanysqan bolatyn. Osy i̇eñbek
arqyly öziniñ işegin i̇emdep jazatyn amalyn tapty. Aqyl-i̇esi dūrys i̇emes
adamdardyñ işegi qatady degen qorytyndyğa keledi. Būl qorytyndy ony
işek pen mi, jüike aralaryndağy qatynasty aşuğa əkeledi. Būl
qorytyndy K.Nişidiñ densaulyq saqtau qağidalaryn jasap, salauatty
ömirdi nyğaitu mūratyna jetudiñ naqty ədisine ainalady.
K.Nişi büirek auruy jūmsaq tösekte jatudan bolatynyn , büirek, bauyr
men teriniñ biri auyrsa, i̇ekinşisi de auyratynyn, deneniñ özara bailanysy
qaldyq tastandy zattardyñ molaiuynan, ondağy uly zattardyñ qanğa ötip,
midyñ qyzmeti būzylatynyn aita kelip, osynyñ bəriniñ aqyry miğa qan
ketuge əkelip soğatyndyğyna i̇erekşe köñil böledi.
Şibatanyñ i̇eñbegimen tanysa kele, qūiandarğa jasandy iş qatyru
təjiribesin jasağanda mi tamyrlary keñeiip, olar miyna qan qūiyludan
ölgen. Köptegen təjiribelerden i̇es aqyly tömen adamdardyñ işegin
tazartu arqyly olardy i̇emdep sauyqtyruğa bolady degen qorytyndyğa
keledi. Qaisybir aurulardy i̇emdegende şyn məninde būl ədis nətijesin de
bergen. Aiaq-qoly mūzdap jüretin adamdardyñ jel qūzy bar auru i̇ekenin,
onyñ jürek, qantamyry, büirekke əser i̇etip, oğan köp salmaq tüsetindikten,
bauyr men teriniñ qyzmetine saldary tiip, onyñ da qyzmetin
tömendetetinin aitady. Osynyñ bəri iş qatudan bolyp, midyñ tamyry
keñeiip, aqyry qan ketumen bitedi. Mūnyñ tüp sebebi dūrys
tamaqtanbaudan, işektiñ tastandy qoqystarğa tolyp qatuynan, dep bilgen.
K.Nişidiñ densaulyq jüiesi – i̇eñ aldymen mi men işektiñ atqaratyn
fiziologiiälyq mindetimen sanasu. Osy i̇eki müşe adam denesiniñ negizgi
faktoryn qalyptastyryp qana qoimai, onyñ ömir süruinde mañyzdy röl
atqarady dep tanidy. Sondyqtan midyñ belsendiligi adam ömiriniñ
önimdiligin arttyru üşin işektei qalypty jūmys istep i̇eleuli mindet
atqaratyn, oğan sai keletin i̇eş nərse joq degenge saiady.
1832 jyldarda dūrys tamaqtanu jöninde Niu-İorkte Silvestr Grehem
degen dəriger dəris tsiklderin oqi bastağan. 1856 jyly «Tabiği gigiena»
termini düniege keldi. 1927 jyly K.Nişi öziniñ densaulyq saqtau
jüiesin jūrtşylyqqa jəriiälady. 1936 jyly ağylşyn tilinde bastyp
şyğarylğan būl jüieni adamnyñ jynysyna ne jasyna qaramai-aq
qabyldai beruge, paidalanuğa bolady. 1927 jyly ilimşiniñ
«Densaulyqtyñ ūly jañalyğy» degen kitaby Çikago qalasynda basylyp
şyqty. Söitip, K.Nişi bizge belsendi, ūzaq uaqyt jas qalpynda qalu
ilimin syiğa tartty.Aurusyz, azapsyz ömir süru, ömirden ləzzat alu
mümkindigin aşyp berdi. Onyñ injenerlik aqyloiy, aqiqat talaby men
yntyqtyğy Amerikada tabiği gigienanyñ paida bolu kezimen tūstas
keledi. K.Nişi zerektigi men tynymsyz izdenuiniñ arqasynda būl qoğamdyq
qozğalystyñ ğylymdağy kemeñger qairatkerine ainaldy. Ol qan
ainalymy turaly közqarasty bütindei özgertuge əkelip soqqan zor ğylymi
jañalyq aşty.
Osylaişa, K.Nişi birte-birte öziniñ densaulyq jüiesin, salauatty ömir
süru saltyn jasağan bolatyn. Onyñ ədisteme teoriiäsyn jariiälauy
jūrtşylyq tarapynan küşti qyzyğuşylyqty tuğyzdy. Adamdar i̇emşige
dünieniñ tört būryşynan kele bastady, olardyñ sany kün sanap öse berdi.
Aqyry ol Tokio metropoliteniniñ bas injeneri qyzmetinen ketuge məjbür
boldy. Ol i̇endi bylaiğy ömirin bütindei densaulyq qyzmetine sarp i̇etuge
arnady.
Biz is jüzinde qoldanyp otyrğan gigienalyq meditsina jüiesi tabiğatpen
siñisken, tiri dene zañdylyğymen üilesimdi ğylymi közqaras, nətijesi
paidaly, adamzatty jarylqauşy.
Soñğy bir jarym ğasyr şamasynda jūrtşylyqtyñ tabiği gigienağa
degen yntasy östi. Būl tek AQŞ-tyñ özinde ğana şektelip qalmai,
Avstraliiä, Jaña Zelandiiä, Batys İeuropa i̇elderimen qosa, Japoniiäny da
qamtydy. XIX ğasyrdyñ ondağan körnekti qairatkerleri S.Grehem,
İ.Djinings, R.Troll, T.Nikols, Dj.Djekson, H.Ostin, Ç.Peidj, R.Uolter,
P.Bregg, K.Nişi, G.Şeltondardy tuğyzdy.
Salauatty ömir salty
Adam baqytqa bölengen kezde quanady, qaiğyğa tap bolsa – küşti tolğanyp
qasiret şegedi. Al osy küi tolğanysy tek adamğa tən qasiet. Mūndai
qasiet basqa tirlik ielerinde joq.
Baqyt pen qaiğy-qasiretke duşar bolğanda baisaldylyqpen sabyrlyq
saqtau – imandylyq, adamdyq qasiet. Olai bolmağanda, ömir süru
qūştarlyğyna qaişy kelemiz,, «Būl düniede adamnan baqytsyz tirşilik
iesi joq. Onyñ ömiri basynan aiağyna deiin azap, qaiğy-qasiret şegumen
ketedi» deidi K.Nişi. 0zine ğana i̇emes, adamzatqa jaqsylyq izdegen
adamdardyñ ömiri azappen ötetini de belgili.
İeger januarlar auyra qalsa, ol öderine i̇emdik qasieti bar şönterdi tauyp
jeuge asyğady, aşyğady. Biraq qaiğyqasiret şekpeidi. Qartaiğan tauteke
küş-quaty azaiğan soñ üiirinen bölektenip, teketasyna şyğyp, biraz kün
tūryp, biik tastan sekirip öledi. İt te iesine ölimin körsetpei, qañğyp
ketedi. Qūrt-qūmyrsqa, ara siiäqty jəndikter qaisybir aurudy jūqtyrmau
instnktmen üiirinen quyp şyğarylady. Adam tabiğattyñ bir kişkentai
jaryqşağy bola tūra, auyryp, syrqap azap şegedi. Nege deseñiz, adam
tabiğat zañdylyğyn bilmeidi. Tabiğat zañyn bilip, jüieli türde
paidalansa, Allanyñ josparlağan 150 jasyna da keler i̇edi. İendeşe, auyra
qalğanda dərigerge jügirmei, sol tabiğattan jərdem izdep tabu jön.
Tabiğat zañdylyğyn bilu qajet. Tabiğat zañdylyğyn būljytpai
oryndasañ ğana deniñ sau, oi-örisiñ keñ, sergek bolasyñ, ūzaq ömir süresiñ.
Densaulyq saqtau jüiesi meniñ ğana oilap tapqan düniem i̇emes, adamzattyñ
tabiği sauyqtyru salasynda köptegen ūqypty, baqylau, təjiribe
syndardan ötkizilgen, ərjaqty zertteumen qordalanyp, jinalğan is
nətijesi.
Būl jüie birden paida bola qalğan joq, köptegen jyldardyñ – tiri jürip,
ömir süruge qūştarlyqtyñ nətijesi. Tabiğat zañdylyğyn tanudyñ ərbir
qadamy salauatty ömir saltyn saqtauğa jaqyndata tüsti. Men tek jinap,
taldau jasap, bir jüiege saldym. Salauatty ömir saltyn saqtau meniñ
ömirimniñ bir böligi bolyp keldi, – dep jazdy Japoniiä professory
K.Nişi.
K.Nişidiñ salauatty ömir salty densaulyq saqtaudyñ jaña tabysy,
densaulyq saqtaudyñ jaña strategiiäsy dep biluimiz kerek.
Tabiği gigiena
Syrt qarağanda tabiği gigiena halyq meditsinasymen tuystai körinui
mümkin. Tipti de olai i̇emes. Tabiği gigiena halyq meditsinasynan
bolmağanda üş i̇erekşeligimen oqşaulanady. Olar:
1.Jüieli əri jinaqy;
2.Təsil ədisteri ğylymi negizde;
3.Ağartuşylyğy.
Dəstürli halyq meditsinasynyñ maqsaty i̇emdeu ğana bolsa, tabiği
gigienanyñ maqsaty – halyqty densaulyq zañyna üiretip, ony dağdyly
ədetke ainaldyru, sanaly tereñ bilimmen qarulandyru bolyp tabylady.
K.Nişi barlyq aurudyñ paida boluy tört quat köziniñ – qañqa, işki ağza,
jalpy qan, limfa tağy da özge sūiyqtardyñ özgerui, sonan baryp aqyloidyñ tömendeui dep tanydy. Osy quat közderi mindetteriniñ tömendep
qūlauy bylaişa öris alady. Omyrtqa, arqa beldemeleri özgeredi, teri
qyzmeti būzylady. Būdan soñ dereu büirek, bauyrdyñ belsendiligi
tömendeidi, iş qatady. Ol midyñ qantamyrlarynyñ bosañsuyna ne
jarylyp qanqūiyluyna əkelip soğady.
Ondai qaterli jağdaiğa jetpese, qantamyrlarynyñ keñeiüimen şektelip
qalsa, aiaq-qoldyñ mūzdauy siiäqty belgileri birte-birte biline bastaidy.
Mūndai jağdaida mida jüike jüiesin qozğauşy ortalyqtar būzylğan.
Mūzdağan aiaq-qoldar birte-birte ökpe, jürek, qan tamyrlarynyñ,
büirektiñ qyzmetin tömendetedi. Būl müşelerdiñ özara bailanysy
organikalyq jüieniñ birtūtastyğyn körsetedi.
K.Nişi auruğa da, sauğa da qajetti, nauqasty sauyqtyratyn, sau adamdy
i̇eşqaşan auyrtpaityn densaulyq jüiesin jasauğa ūmtyldy.
Biologiiälyq zañ kündelikti ömirde adam ağzalarynyñ mümkinşilikteri men
qorlaryn rettep, basqaryp otyra dy.
Tabiği gigiena adamnyñ dem alyp, tynyştyq saqtau, küş-quatyn asyryp,
energiiä quatyn jinaqtaudyñ tört türine i̇erekşe nazar audarady. Olar:
fizikalyq, fiziologiiälyq dem alu, tamaq işip-jeuden bas tartu (nemese
aşyğyp i̇emdelu), aqyl-oi demalysy, psihikalyq dem alu.
Osy aitylğandardyñ bərin adamdardyñ sanasyna jetkizu, ikemge keltiru
üşin düniege senimmen qaraityn beibit ömir, birlik, birine-biri kömektesu
önegeli adamdardyñ ülgisimen tərbieleu arqyly iske asady.
Sondai-aq özimşildiktiñ özinen ğana i̇emes, onyñ körinisterinen de bas tartu
qajet. Sonda būl sauyqtyru dəstüri adamnyñ fiziologiiäsyna igilikti
yqpal i̇etip, deneniñ gormon-endorfin, basqa da paidaly zattar şyğaruyna
mümkindik tuady.
Bizdiñ mektepterde de ne qily pənderden sabaq ötedi-aq. Alaida adam
ömirine i̇eñ qajetti, i̇eñ kürdeli, öz basynyñ dene qūrylysyn, densaulyğyn
saqtau jöninde mardymdy üiretilmeidi.
Adamzattyñ özi turaly ilimdi ünemi tolyqtyryp, keñeiip otyruy –
qajettilik.
K.Nişidiñ densaulyq jüiesi ne degenge kelsek, tabiğattyñ tylsym küşi–
ömir zañy densaulyq zañyn basqarady degen negizgi pikirge saiady. 0mir
zañy degenimiz ədil əreket i̇etip otyrğan biologiiälyq zañ.
K.Nişidiñ densaulyq jüiesin densaulyq saqtaudyñ strategiiäsy dep
tüsinu jön. Tabiği gigienanyñ i̇eñ basty ideiäsy – qyryq jasta adam özineözi dəriger, öitpese zerdesiz adam.
Aurudyñ alğaşqy sebebi nemese jol bolmauşylyq öziniñ jalqaulyğynan,
sauatsyzdyğynan, teris ədetinen.
K.Nişi 1927 jyly: «Şyn məninde dəri-dərmeksiz, pyşaqpen keskilemeiaq, kez kelgen jürek, qantamyrlar jüiesi auruynyñ aldyn alu arqyly
ony tolyğymen joiuğa bolady, dep jariiälady. Adamzat ömir kiltin izdep
əlek, al biz aurudan azap şegip kelemiz. Mūnyñ bəri özimizdiñ
sauatsyzdyğymyzdan».
Söitip, K.Nişi dərisiz daualau printsipin jolğa qoidy. Bir talassyz
aqiqat bar: i̇eşkim i̇eşqaşan bireu üşin i̇eşteme istemeidi. Paidasyz
kütumen uaqyt ozdyrmai, sizge siz üşin bireu artyqşa qamqorlyq jasaidy
dep ümittenip otyrmai, öziñe-öziñ köñil böludi oila. Tek öziñe-öziñ!
Sondyqtan bilimmen, aqparatpen qarulan, üiren, ədetten degen K.Nişi.
Salauatty ömir saltyn ornatqan örkenietti i̇elderde üide, tipti köşede
şylym şeguge tyiym salynğan, şylym şegetin arnauly oryn
belgilengen. 0rkenietti i̇elder temeki fabrikalaryn öz jerinen alastap, biz
siiäqty i̇elderdiñ jerine köşirip salyp jatqan joq pa? Tipti, himiiälyq,
farmakologiiälyq zauyttaryn da basqa i̇elderge salyp berip, «qamqorlyq»
körsetip otyrğandary da qūpiiä i̇emes. 0z i̇elinde maily i̇etti tamaqtanudan
şyğarğaly da neşe ondağan jyldar ötip, nətijesinde saudada ötpegen
artyq tauyq i̇etin basqa i̇elderge satyp keledi.
Būdan bylai naqty densaulyq strategiiäsy jasalyp, ol K.Nişidiñ
densaulyq jüiesine negizdelse qūba-qūp. Oljamyz mol bolar i̇edi.
Densaulyq saqtaudyñ i̇eki negizi
1.Memleket, tuystar, dərigerler, mūğalimder, tipti baqsy balgerlerdiñ de
adamnyñ deni sau, baqytty ömir süruine yqpaly bar. Köpşilik memleket
qamqorlyğyn paidalanady, keiingileriniñ keñesin tyñdaidy, ūsynğan
dərilerin işedi. Būrynğysynşa i̇eşteme bolmağandai jüre beredi, biraq
tübegeili jazylyp ketpeidi.
2.Aurudyñ paida bolu sebepterin joiu. Ziiänyn tüp tamyrymen jūlyp,
olardyñ paida bolu sebepterin özgertu. Adamzattyñ bolaşaq armanmüddesi mine osy.
İeger adam tūrmys-salty men oi jüiesin özgertuge şyntuaittap kirise
qalsa, i̇esen-sau, tolyqqandy salauatty ömir süretin mümkindik bar. Sondai
sanaly kezeñge ötse ğana adam özine-özi dəriger, keñesşi bola alady.
Būl siltemelerdiñ tap bügin paida bola qalmağany da jūrtqa belgili. Būl
adamzattyñ ondağan jyldardan bergi ömir təjiribesi men ğylymi zertteu
əreketteriniñ jemisi.
Ūsynyp otyrğan būl ilimniñ negizin qalauşy K.Nişi Būl künderi barşağa
belgili bolğan ūly i̇eñbegin jüieleu üşin densaulyqqa bailanysty 70 myñ
ğylymi būlaq közin oqyp zerttegen. Ol i̇ejelgi Grekiiä, İegipette, Tibette,
Qytaida, Filippindegi meditsina təjiribeleri, ioga, sanqily dertterdiñ
aldyn alu, i̇emdeu ədisterin, dietologiiä, tynys alu, sumen i̇emdeu, aşyğu
siiäqty osy zamanğy adamdardyñ meñgergen ədis-amaldyrynyñ qaisybirin
öz denesine təjiribe jasap, zerttep, tekserip, būlardyñ işinen 362 ədisti
bölip alyp, densaulyq jüiesin jasauğa paidalanğan.
Densaulyqtyñ negizgi faktory K.Nişi adamnyñ densaulyğyn tört birdei
mañyzy zor faktorğa bailanystyryp qarastyrady.
1.Teriniñ jaiy;
2.Tamaqtyñ sapasy;
3.Aiaq-qoldyñ hal-jaiy;
4.Adamnyñ ruhani küii jəne işki sezimi;
Būl tört faktor bükil deneniñ tirşilik qabiletin qamtamasyz i̇etpekşi ortaq
maqsatta birimen-biri birlesip əreket jasaidy. Būl közqaras K.Nişidiñ
densaulyq jüiesiniñ bölinbeitin birtūtas deneni bölşektemei i̇emdep,
sauyqtyru maqsatynan tuyndağanyn dəleldeidi.
K.Nişi teriniñ hal-jaiyna i̇erekşe mən berip, köñil audarğan. Ğalym üşin
teri – aurudyñ ainasy. Teri qaqpa. Ol arqyly denege tabiğattyñ şipaly
küşi qūiylyp, denege yqpal i̇etedi. Teri öziniñ tolğan tynys joldary
arqyly aua, su, səuleni işke i̇engizedi. Teri – büirekke, basqa da zər şyğaru
müşelerine ūqsas. Teri qannan ziiändy zattardy bezderi arqyly syrtqa
şyğarady. Teriniñ beti jüikelerdiñ i̇eñ soñğy ūştaryna toly. Terini öte
jyly kiimdermen tūmşalap, jaramsyz, tirşilikke qab3letsiz i̇etip tastauğa
bolmaidy.
K.Nişidiñ densaulyq jüiesi jaña dietologiiäny ūsynady. Ol, birinşiden,
adamnyñ denesi auadağy, sudağy, ösimdik tağamdaryndağy energiiäny
şoğyrlandyra alatyn ğajaiyp quat jüiesi dep i̇esepteidi.
İekinşiden, ösimdik tağamdarymen tamaqtanu. Būğan kün energiiäsy, səule
i̇erekşe siñgen. Al kün quaty bolsa, Allanyñ nūry.
Üşinşiden, aşyğyp i̇emdelu jəne deneni tazartudy tamaqtanudan bölip
qarauğa bolmaidy deidi K.Nişi.
Aiaq-qol ahualy. Nağyz i̇emşiler i̇erte zamannan-aq aiaqqoldyñ hal-jaiyna
qarap, onyñ auruyn anyqtap keldi. Məselen, jilinşik pen tabannyñ isine
bastauy jürekpen qan azdyqtyñ belgisi.
K.Nişi osy oiyn dəiekteitin bir mysal keltiredi. 1941-1945 jyldardağy
i̇ekinşi düniejüzilik soğysta nemister ağylşyndardy bombalağan kezde
aiağynan, əsirese tabanynan jaralanğandar büirek qyzmetiniñ
jetispeuşiliginen ölgen. Demek, būl taban men işki müşelerdiñ qatynasy
tyğyz bailanysta i̇ekenin körsetedi. Qan ainalymynyñ mehanizmin
jaqsartuda mañyzdy röl atqaratyn glomustyñ köpşiligi tabanda
jatatyndyğy belgili.
K.Nişi aqyl-oi sözine jan, ruh degen tüsinikterdi qosarlap keñ mağynada
alady. Jii alañdau, küigelektenu, qorqudan adamnyñ jürek-qantamyrlary
auruyna ūşyrauy mümkin.
K.Nişidiñ densaulyq jüiesi ruhani jəne dene küşin köteretin adamnyñ
bolaşaqqa senimdi boluy, köñildi ömir sürui, sary uaiymğa salynbauy dep
tanidy.
Dərisiz daua
Sonymen, K.Nişi meditsina salasynyñ san aluan ozyq ülgilerin zerttep,
baiyptap, birimen birin ūştastyra kele densaulyq saqtau jüiesin alty
i̇erejege toğystyrady.
Būlardyñ qai-qaisysy da sonşalyqty qarapaiym, oryndauğa jeñil.
Kimde-kim osy i̇erejelerdi ūqyptylyqpen oryndai bastasa, tez arada boiy
sergip, quaty artyp, köñilsizdik pen aurudan aryla bastaityn bolady.
Qolğa şyndap aldyñ i̇ekensiz, sizdiñ deneñizdegi jasuşalarğa densaulyq
özinenözi qūiyla beredi.
Sizben bizge auru aialdamasynan saulyq aialdamasyna deiingi ara
qaşyqtyqta i̇eñ aldymen qozğala bastap ötken qatelikter zardaptarynyñ
köbimen jürip ötuge tura keledi. İeger ol jer, būl jeriñ auyra qalsa,
kenetten bireki sağat, ne birneşe kün qyzuyñ köterilip, loqsyp, işiñ ötip,
qūssañ da qorqary joq. Mūndai jağdaida i̇eski ədetiñmen dərigerge tūra
jügirme. Sauatty adam mynany i̇eskerui kerek: mūnyñ barlyğy – deneni
tazartu küşiniñ bastamasy. Mūny ūmytuğa bolmaidy. Birjarym kün tamaq
işpeseñ de i̇eşteme i̇etpeidi. Şarşap-şaldyqpa, suyq tigizip alma,
yzalanyp qoryqpa, sabyr saqtap, öziñdi-öziñ oimen tynyştandyr. Kəzir
sen tabiğattyñ öziniñ qorğauynda i̇ekeniñe sen. Būl i̇erejeler K.Nişidiñ
densaulyq saqtau jüiesin jüzege asyrğan köptegen adamdarğa kömektesken.
Sağan da şipa bolady. Sondyqtan būl aqyldy jasalğan tabiğat
zañdylyğyn paidalan. Būl adamzattyñ ūzaq uaqyttan bergi aqyl-oiynyñ
jetistigi. Taza su iş. Uaqytşa tözu kerek. Densaulyqtyñ alty i̇erejesin
oryndauda alğaş ədettenbegen beitanys tüisikti jeñu üşin şydam kerek.
Əldeqandai yñğaisyz sezimder köp keşikpei ketedi.
Kez kelgen aurudyñ ornyn bostandyqpen jiger basyp, tūraqty oryn
tebedi. K.Nişidiñ densaulyq saqtau jüiesiniñ jattyğulary alğaşynda
oryndauğa qiyn siiäqty bolyp körinedi, alaida ol əu bastan-aq
daiyndyqsyz keletin adamdarğa i̇eseptelgen. Ynta qoiğan kisi oñai igerip,
bara-bara qajettigine ainaldyryp alady.
Būl jattyğularda tamaqtanu, sumen i̇emdeu, sipap ügu, manualdy meditsina,
gimnastika, deneşynyqtyru mədenieti, qozğalys, demalu – bəri-bəri
ğylymi tūrğyda jüielengen. Aitary joq, barlyğy mūqiiät oilastyrylğan
tūtas jüie. Maqsat ərbir ağzalar men jasuşalardy qalpyna keltiru,
tazartu küşiniñ tūtastyğyn, koeffitsientin köteru. Jattyğular
jeldetilip, auasy auystyrylğan üide nemese taza auada jasalady. Adam
jalañaş bolsa, mülde jaqsy. Mümkindik bolsa, barlyq teri-aua almasuyna
qatysyp, öz mindetin ökpe siiäqty demalyp oryndap tūruy şart. Jalañaş
teri arqyly dene ottegi men azotty siñirip, tastandylardy syrtqa
şyğarady. Ottegi denedegi tastandy zattardy örteu üşin ğana i̇emes, deneni
tazartu üşin de jəne barlyq zat almasu ürdisi üşin de, jasuşalardy
qorektendiru üşin de qajet. Iske sət.
Densaulyq saqtaudyñ alty i̇erejesi
K.Nişidiñ densaulyq jüiesi öte tiimdi jəne oryndauğa da oñai
densaulyqtyñ qarapaiym alty i̇erejesin ūsynady. Adam osy i̇erejelerdi
künine i̇eki ret oryndasa, ol özine densaulyqty syilap qana qoimai, ömir
boiy şiraq ta jüre alady.
Densaulyqtyñ birinşi i̇erejesi – tegis, qatty tösekke jatu (i̇eden de
bolady).
Densaulyqtyñ i̇ekinşi i̇erejesi – moiynğa qatty zat, məselen dorbağa ūsaq
tas salyp, ony jastanu.

15-suret.
Omyrtqa jotasynyñ birkelki qatty jəne jūmsaq tösekke jatqandağy
körinisi. Jūmsaq tösekte jatqanda omyrtqa jotasy qisaiğan.
Densaulyqtyñ üşinşi i̇erejesi – altyn balyq. Suda jüzip jürgen balyqşa
aiaqtyñ basyn tez būlğaqtatu (2 minut nemese 240-qa deiin sanap).
Densaulyqtyñ törtinşi i̇erejesi –aiaq-qoldy kökke köterip, i̇eki minut
dirildetip kapilliardy jattyqtyru jəne i̇emdeu.
Densaulyqtyñ besinşi i̇erejesi – lotos güline ūqsau. İeki tizeni aşyp,
tabandy, i̇eki alaqandy aiqastyryp, demek bir-birine tyğyz qabystyryp,
keminde 10 minut jatu. Alaqan men tabandy tyğyz qabystyryp, aiaq-qoldy
ilgeri-keiin sozumen diafragmağa (kök i̇etke), deneni tazartuğa, deneni
qorektendiruge kömektesemiz (ilgeri – keiin 61 ret).
Densaulyqtyñ altynşy i̇erejesi–inzim tepe-teñdigin saqtau. Közge
körinbegenmen, deneden bölinetin səuleniñ bar i̇ekeni anyqtalğan. K.Nişi
ol səuleni inzim dep atağan. Bizşe ferment deisiz be, biokatalizator
deisiz be. Būl tirşilik ieleriniñ barlyq jasuşalarynda denedegi protseske
bağyt berip, jönge salyp, jyldamdatyp, kerekti jerinde tejep tūratyn
küş. 0mir süru qabileti inzim səulesiniñ məni sol ərbir adamnyñ ömir süru
qabileti onyñ inzimine bailanysty. İnzim belsendi qyzmet atqarğanda
jarqyrap tūrady. İnzimdi mülde i̇eskerusiz qaldyryp, ömir turaly söz
qozğaudyñ məni joq. İnzim – jasuşalardyñ tirşilik közi. Azğantai ğana
inzimniñ özi ūlpany, stromany zor himiiälyq özgeriske tüsiredi. İnzim
tepe-teñdigi özgerse, dereu auru paida bolady. Kisi tabandary men
alaqandaryn tyğyz qabystyrsa, i̇ekeui bir-birimen qarama-qaişy
i̇eşuaqytta ymyrasyz: jasauşy men qūrtu küşi bəsekege tüsedi. Januarlar
men ösimdikter jüikesi, bas süiek pen būlşyq i̇etter, arteriiä men vena,
qyşqyl men silti, tynyştyqpen qozğalys – barlyğy ərtürli inznimmen
bailanysty bola tūra, bir-birimen şendesip, birinen-biri artyp tüsuge
tyrysady. Aqyr aiağy tilegen tepe-teñdikke jetedi. Jan küşi men deneniñ
būl jağdaiy baisaldy salmaqtylyqqa da aparady.
İeger tyğyz qapsyru jattyğuyn üzbei qyryq minut oryndap jürse,
birinşiden, parasimpatikalyq jəne simpatikalyq jüike jüiesi arasynda
tepe-teñdik ornap, denede jalpy su ündestigine qol jetedi. Söitip, jüike
men su arasyndağy tepe-teñdiktiñ būzyluy men bir-birimen alşaqtyğy
joiylady.
Būl jattyğu adam balasyna öte qajet. Jarty deneden jan ketip, qol-aiaq
jūmys istemei qalğan kezde būlşyq i̇etter men jüike tamyrlaryn
üilestiredi, büirek üsti bezi men jynys müşeleri, toq işektiñ jūmysyn
jaqsartady.
Sonymen, taban men alaqandardy bir-birimen qabystyrğanda paida bola
qalatyn būl ne küş?
K.Nişi paidalanğan inzim – səule degen terminniñ tübinde aqyl-oi jəne
jan faktory jatqandyqtan, būl ilimdi fizikalyq ğylymi közqaraspen
şeşu mümkindigi joq. Qolmen sipap i̇emdeu inzimniñ jasampaz qyzmetin
nyğaityp, auru denedegi joiuşy inzimmen bəsekelese kelip, aurudyñ
sauyğuyna kedergini jūiady.
Qolmen sipap i̇emdeudiñ ğajaptyğy, inzima səulesin şyğaratyn dualy
əseri barlyğy jöninde üşinşi ğasyrda Epiri Pir kökbauyr auruyn sūq
sausağyn tigizip qana jazğany, Rim imperatory Vespasiiän soqyrğa
silekeiin tigizip, saqaitqany jöninde köp jazylğan. Tösekten tūrmai
jatyp, birjarym minut alaqandaryñdy qabystyryp, tamaqqa sonan keiin
ğana otyrsañ, sol küni jattyğudy qaitalap jatudyñ qajeti joq. 0itkeni
asqazan men siltiligi arasynda tepe-teñdik özgermeidi.Denesi saldanğan
adamy bar otbasy ol kisi alaqany men tabanyn bir-birine jetkize
almaityndai bolsa, būl jattyğudy tösekte jatyp isteuine kömektesip
jiberse jəne būl jattyğudy şarşağanğa deiin istei berse, nətije bolary
anyq.
0te nauqas adamdardyñ basym köbisi qaiğydan tausylyp, ümiti üzilip,
fənimen qoş aitysyp, «bireuge i̇erte, bireuge keş dünie» dep jatady. Al
osyndai əreketsiz qala beruge tiispiz be? Qiyn-aq saual. Adamda ümit pen
senim qatar boluy kerek. Senim boluy üşin süienetindei, qol artatyndai
dəiek boluy kerek. Tözimdilikpen jeñiske jetkizetin senimge serik –
tabiğattyñ tylsym küşiniñ zañyn būzbau.
Adamnyñ i̇eñ aldymen dūrys tamaqtana bilui şart. Qazirgi tamaq qūramy
men tamaqtanu i̇erejeleriniñ tabiği zañdylyqqa səikes i̇emestiginen denege
tastandy qoqystar qordalanyp, jinalatyny bar. Denede tastandy
qaldyqtardy boldyrmaudyñ təsili K.Nişidiñ densaulyq jüiesi dep
atalady.
Adam tabiğattyñ myzğymas zañyn būzsa, ne isteidi? Jauap bireu – jan
teris ainalyp, deneden ketedi.
K.Nişidiñ ilimine baqsaq, «Keşke, tañerteñ, kün saiyn densaulyğym
artyp keledi»,– dep qaitalap otyrğaisyz.
«Denedegi ər jasuşa jañaryp, qanym jap-jas, taza, bezderim de tamaşa
jūmys istep tūr, būlşyq i̇etterim, tamyrlarym jūmsaryp, serippeli, taza,
jañarğan. Süiekterim, siñirlerim berik. Buyndarym iilip-sozylyp,
qozğalysy ikemdi. Barlyq müşelerimdi miym basqaryp tūr» – dep öziñdi
öziñ sendir.
«Kün saiyn densaulyğym artyp, aqyldy, qaiyrymdy, qabiletti, jasampaz,
i̇eñbekqor, özime jəne halyqqa paidaly bolyp kelemin». Solai öziñdi-öziñ
sendire bilseñ, aqyloiyñ deneñe tiimdi əser i̇etedi. Jamanşylyğyñ
jaqsylyqqa ainalyp, əri qarai baqytqa bölenetin bolasyñ.
Aqparattyñ buyrqanğan tolqynyna ūrynbai ömir süru üşin sana özine
jañasyn, onda da belgili mölşerde ğana qabyldaidy. İeger denede
qaluettilik arta tüsse, kisi qalypqa tüsu üşin mümkindik tabuğa
ərekettenedi. Sanany jaña aqparatty qabyldauğa məjbür i̇etedi.
Naqtyly oiyñdy sanaña künine i̇eki ret qaitalap siñire bilseñ, ony mi
qabyldap, oiyñ sonda saqtalady.
Kün saiyn jaqsaryp, serigip, küşime küş qosylyp, aqyl-parasatym da
artyp keledi dep qaitalağan aqparatty alğan jasuşalar kün saiyn
jaqsara beredi. «Men özimdi qalai oilasam, solai köremin» – sendirip
i̇emdeudiñ negizinde dəl osyndai aqiqat jatyr.
Sonymen, būl alty jüieniñ i̇erejeleri boiynşa omyrtqa jelisi men qaryn
būlşyq i̇etterin jattyqtyru, bir mezgilde qozğaltyp, sendiru amalyn birge
qoldanyp, tūşy sudy mol işumen;
qyşqyl men siltilik-teñdik ornatyp, qan ainalymyn jaqsartamyz,
fermentterdiñ qyzmetin saqtap, dene i̇eñbeginiñ hal-jaiyn fiziologiiälyq
tūrğyda retteuge qol jetedi;
mi qyzmetiniñ üilesui retteledi, deneniñ ruhani küşi jasalady;
jüike jüiesi men qan tamyrlary, barlyq dene dem alyp, tynystaidy.
Dene men ruhtyñ birligi osylai iske asyp, öte sirek kezdesetin jaqsy
densaulyğymyz qol jetkizgen bolar i̇edik.
Būl jüieniñ alty i̇erejesin künine i̇eki ret qandai jağdaida da tolyq
oryndai alsaq, densaulyq būzylyp, auyrmaityn bolamyz.
Deniñ sau ma, joq pa? Būryn nemenege sendiñ jəne ne istediñ, bügingiñ –
sol ötkenniñ nətijesi. Ərtürli beinedegi ydystarğa qūiğan sudyñ pişimi
qalai özgerse, jasuşalardağy molekulalaryñ da jağdaiğa bailanysty
barlyğy birdei seniñ senimiñe səikes lezde özgeredi. K.Nişidiñ densaulyq
jüiesiniñ alty i̇erejesi osylai kisiniñ ömiri men densaulyğy jaiynda
düniejüzilik ğylym-bilimniñ ozyq təjiribelerin oidağydai jüzege asyru
arqyly şoğyrlandyra bilgendiginde.
«Altyn balyq» jattyğuynda nendei syr? Densaulyq saqtaudyñ üşinşi
i̇erejesi
Qatty, tegis tösekte nemese i̇edende tüzu şalqalap jatyp (bas deneden
tömen bolsa da jaraidy), tabanyñdy artyna qarai sozyp, bükil deneñdi
dirildetip, i̇eki jağyña kezekpen bir-i̇eki minut qozğalğanda qanda,
köktamyrda küşpen soru qozğalysy artady. Deneniñ ərbir böliginde,
əsirese aiaqtyñ teri astyndağy köktamyrda jinalğan qandy jürekke i̇ekp
indi ağyspen qaituyna məjbür i̇etedi. Būl jattyğu omyrtqa jotasynyñ
maiysqanyn būrynğy qalpyna keltiru mümkindigimen ğana şektelmeidi.
Nətijesinde barlyq müşeler men jüieniñ fiziologiiälyq qyzmeti jönge
qoiylyp, simpatikalyq (syrtqy), parasimpatikalyq (işki) jüike
jüiesiniñ bailanysy küşeiip, ərbir jasuşağa baratyn qan ainalymy
artyp, işek, bauyr, büirek, teri, jürek, midyñ qyzmeti retteledi.

16-suret.
«Altyn balyq» jattyğuy
K.Nişidiñ densaulyq saqtau jüiesinen dəris oqyğan Sevastopol
qalasynan Maiia Gogulanğa bir kisiden hat keledi. Hat iesi öziniñ i̇eki itiniñ
tirşiligin baqylağanda tañqalarlyğy sol, itterdiñ K.Nişidiñ densaulyq
saqtau jüiesimen ömir sürip jatqandyğyna közi jetedi. Baiqasañyz,
«Altyn balyq» oiyny K.Nişidiñ densaulyq saqtau jüiesin jasauğa
bastau bolğan. Attyñ aunap tūryp, silkinui siiäqty qimyldar janjanuarlardyñ barlyğynyñ da tabiğattyñ tylsym küşi men zañyna
bağynuy dep bilgenimiz jön. İtter üidiñ qatty i̇edeninde jatady, aiaqtaryn
bastaryna jastanady, tūra salysymen kerilip K.Nişidiñ «altyn balyq»
jattyğuyndağydai silkinip, basyn şaiqaidy. Üi qūstary aurudan köp
zardap şegedi. 0itkeni olar tabiği ömirden alastatylğan, torda qamauda
otyrady, i̇erkin ūşyp, saiahattaudan qalğan. Qolğa tüsip pūşaiman küi
keşken qūs omyrtqadağy auru jağdaiyn jeñildetu üşin silkinip, moinyn
olai-būlai būryp jattyğady. Oiyn balalary kümis öñdes taban balyqty
qūiryğynan silkilep jürip, keide qaisybirin tiriltip te alady i̇eken. İeger
onyñ basyn tez joğary tik köterip qalsa, ölip qalatyn körinedi. Būl aiaq
pen omyrtqanyñ densaulyqta öte zor röl atqaratyndyğynyñ aiğağy, –
deidi i̇eken K.Nişi.
Qyltamyrlardy jattyqtyru Densaulyq saqtaudyñ törtinşi i̇erejesi
Qyltamyrlardy jattyqtyru üşin qatty, tegis tösekke ne i̇edenge jatyp,
moinyña jūmyr qatty jastyq sal. Sonan soñ, aiaq-qoldaryñdy kökke
köter, tabanyñdy i̇edenge i̇eşqaşan da tüiilistirmestei i̇etip, jarystyryp
ūsta. Osy jatysyñmen aiaq-qolyñdy selkildetip bilei ber. Mūny ğylym
tilinde terbelis deidi. Būl jattyğudy i̇eki-üş minuttan keşke, tañerteñ
künine i̇eki ret jasa. Iştei sanap 240-360-qa jetkizseñ de i̇eki-üş minut
bolady.

17-suret.
Qyltamyrdy jattyqtyru üşin
Ədetten tys keiipte, ədetten tys qozğalys jasaudyñ keregi ne? Būl
jattyğudyñ syry ne?
K.Nişidiñ densaulyq saqtau jüiesi teoriiäsynyñ negizin i̇eske tüsiriñiz. ol:
«qan ainalymynyñ qozğauşy küşi jürekte i̇emes, qyltamyrlarda jatyr»
degen bolatyn.
Siz K.Nişidiñ myna keñesin de ūmytpağan bolarsyz. Jaralanğan qoldy
basyñnan joğary köterip tūryp, şyn məninde nətije beretinine köziñ
jetedi. 0itkeni köktamyrdağy qan tömen ketip, birtindep paida bolğan
quys jelpinip, qansyz bos qalğan qyltamyrdyñ qan ainalysy jyldamdap,
jarany iriñdeuden saqtaidy da, tez jazylu qabiletin arttyrady.
K.Nişi ūsynğan mūndai qol-aiaqty köterip jatyp selkildetu siiäqty
qozğalystar «qyltamyrdy jattyqtyru jəne i̇emdeu» dep atalady.
Qyltamyrdy osylaişa i̇emdeu aiaq-qoldyñ ğana qan ainalymynyñ
belsendiligin arttyryp qoimai, bükil deneniñ qan ainalymyn da
arttyrady. 0itkeni bükil qantamyrlar jüiesi birikken bir qan ainalymyn
qūraidy. Demek, deneniñ şekteuli böliginde qan ainalymy jaqsaryp
jatsa, denedegi bükil qan ainalymy da artady. Tağy da sebep – aiaqqoldardağy orasan köp qyltamyr men mūndağy qantamyrlardyñ
qozğalysy bükil denedegi qantamyrynyñ belsendiligin arttyrady.
K.Nişidiñ densaulyq saqtau jüiesinde nauqasqa naqtama qoiu turaly
arnauly tarau bar. Sondyqtan jürek auyrğanda aiaqty i̇emdeu şart. İeger oñ
jaq jüreginiñ oñ jağy zaqymdansa şalqañnan jatyp, oñ jaq aiağyñdy 30
gradusqa ainaldyr.
K.Nişi qai aiağy auru degendi oñai anyqtağan. Ony mūrynnan auyzğa
deiingi bet əlpetiniñ syzyğyna qarap anyqtauğa bolatynyn aitady. İeki
syzyqtyñ biri biik bolsa, osy jaqtağy aiağy auyrady. Oñ jağyndağy
syzyğy biik bolsa – sol aiağy auyrady. Jügirudiñ şipalylyğy men
sauyqtyru qasieti barşağa aian. K.Nişi jüiesi būnyñ tabiğatyn
tüsindiredi. Alaida özi tösek tartyp jatqan, jürek auruynan azap şekken
qariiä qalai jügiredi. Oğan jauyndy-şaşyndy, aiazdy, aua raiyn, jerdiñ
taiğaqtyğyn, köşede maşina men qoidai örip jürgen itti de qosyñyz.
Jattyğu kezinde jalañaştanyp alsañyz, sizge būl üş i̇ese paidaly. Terini,
jürekti, aiaqty da i̇emdep jazatyn bolasyz.
Denede jüikeniñ tepe-teñdigi qalai qalyptasady
Jūlyn omyrtqalardy kesip ötip, syrtqy müşelermen jüike arqyly
bailanysady. «Altyn balyq» jattyğuyn jasağanda ornynan taiğan
omyrtqa süiekteri qaityp qalpyna keledi. Sonymen, qantamyrlary men
jüikeniñ tübine tüsetin salmaq azaiyp, aldymen isinip, soñynan bülinuden
saqtaidy. Söitip, qanainalymy tüzelip, şetki denedegi jasuşalar men
jüikelerge qan jügirip, jandanady. «Altyn balyq» jattyğuy
omyrtqanyñ jan-jağynan şyğatyn jüikelerdi jönge keltiredi.
Omyrtqalardyñ maiysuy men qysyp qaluynan azat i̇etedi. Būlardyñ
barlyğy kisiniñ tūrmys qalpyna, otyryp-tūru ədetine, mamandyğyna,
şūğyldanatyn i̇eñbek türine de bailanysty. Dop qualap, ər türli
kedergilerden ötkizetin oiyn oinaityndar omyrtqalary bir jağyna
auytqyp ketuinen saq boluy kerek. Omyrtqalar solğa qarai auytqyğan
jağdaida qantamyrlarynyñ qysylyp qaluynan büirekke zaqym keledi.
Sondyqtan oñğa-solğa qisaiyp jasağan jattyğu da paidaly. Nemese
keşke, tañerteñ künine i̇eki ret «altyn balyq» jattyğuyn üzdiksiz oryndap
jüru ləzim. Sportpen ortaşa əuestenuden ziiän joq. Kəsipke ainalğan
sport, küşeitilgen jattyğu, denege tötenşe küş saludyñ densaulyqty
jaqsartpaityndyğy dausyz. Sportşylardyñ jürekteriniñ sol jağy
ülkeigen. Sportşylardyñ da, balerinalardyñ da mamandyğymen
şūğyldanyp jürgen kezderinde densaulyqtarynda pəlendei özgeris
bilinbeidi. Qandai da bir sebeptermen kəsibimen şūğyldanudy kenet
toqtatsa, jürektiñ ülkeigen jağy bosap, jürek pen jürek qabynyñ
üilesimdiligi būzylyp, ökpe men jürek qozğalysy arasynda tepe-teñdik
auytqyp, nətijesinde sportşy plevritten azap şegedi, balerinanyñ aiağy
auyryp, zyqysy ketedi.
K.Nişi mynadai qorytyndyğa keledi. Büirek auruynan azap şegetin
golf oiynşylaryna ūqsas, beisbol oiynşylary da keude, moiyn
omyrtqalarynyñ buyn auruynan azap şegedi. At üstinde köp saiattauşylar
keude jəne bel omyrtqalarynyñ qozğaluynan belsizdikke, büirek auruyna,
köten işektiñ köktamyrlarynyñ auruyna şaldyğady. Sadaq atudan i̇estu
jüiesi, keudeniñ törtinşi omyrtqasy bosaidy. Tennistiñ būlşyq i̇etterdi
bosatyp, plevrit paida boluyna alyp keletindigin sportşylar da,
meditsina qyzmetkerleri de biluleri kerek.

18-suret.
Omyrtqa jotasy: 1-moiyn omyrtqalary;. II – keude omyrtqalary; III – bel
omyrtqalary; IV – qūimyşaq omyrtqalary.
19-suret.
Omyrtqalardyñ şala şyğyp qisaiuy
K.Nişi öziniñ zertteuimen stolda otyryp, ünemi jazusyzumen
ainalysatyndardyñ denesin bir bağytta bügip otyrularynan da auru
qūryğyna tüsetindigin dəleldeidi. Olar köbinese büirek auruyna
şaldyğatyn körinedi. Maşinkamen jazu jazyp, syzu syzatyndar qūlaq,
mūryn, tamaq, jynys müşe, asqazan aurularyna şaldyğuğa beiim. Būl
əsirese əielderge tən. Olardyñ 1-2-3-5-3-6-7-11-12inşi keude omyrtqalary
taiyp ketuge əzir. İetikşiler, basqa da dene i̇eñbegimen şūğyldanatyn
qyzmetkerler, jūmysşylar köbinese büirek, jürek, ökpe (10-omyrtqanyñ
şala taiuynan) dertine şaldyğady. Kim ūzaq jyldar jazu stolynda
otyrsa, olar «jazumen bülinu» nemese revmatizm nauqasyna şaldyğady.
Muzykanttar, maşinistkalar, tiginşiler, şaştarazdar, sağat
jöndeuşiler, stenografister de osy nauqastyñ qūrbandary dep
i̇esepteledi.
Şu köp jerde isteitin kisilerde qūlaqta şuyldyñ paida bolu sebebin
K.Nişi büirekte qyşqyldyñ köbeiüinen, uly zat bolğandyqtan dep
i̇esepteidi.Uly zattar qan arqyly qūlaqtyñ dabyl jarğağy men i̇estu
jüikesin būzady. Nətijesinde jüikege küş tüskendikten, ol solyp,
semedi. Osyndai aurulardyñ aldyn alu üşin de K.Nişidiñ densaulyq
jüiesiniñ alty jattyğu i̇erejesin künine i̇eki ret oryndau qajet-aq. Biz küni
boiy türegep tūryp jūmys istegende bir omyrtqany i̇ekinşisimen
jalğastyratyn buyn arasy dene salmağynyñ əserimen qysylady,
boiymyz i̇edəuir qysqarady. Əsirese balalar alañda jūmys jasağanda
nemese seruenge şyqqanda olardyñ boiy 2-3 sm qysqarady. Boiyn tösekte
jatyp qalpyna keltiru üşin balalarğa köp uaqyt ketedi. Mūndaida «altyn
balyq» jattyğuy kömekke kelui kerek. Būl jattyğu köktamyrdyñ soğu
qabiletin küşeitip, bükil denege tarağan terige jaqyn qandy, syrtqa
şyğarady.
«Altyn balyq» jattyğuy jürektiñ qyzmetin jeñildetip, terini tazartuğa
arnalğan.
Psihikalyq nauqastardy i̇emdeudegi nətijesizdik köbinese onyñ paida bolu
aqiqatyn bilmegendikten dep dəleldeidi K.Nişi. Psihikalyq
nauqastardyñ paida boluynyñ negizgi sebepteriniñ biri jəne biregeii –
işek quysynyñ, tamaq qaldyqtaryna tolyp ketuinen işektiñ bügilip əlgi
zattardyñ jüruine böget bolyp, uly zattar qanğa ötip, jalpy qan
ainalymyna kirip, miğa jetip, olar mi jasuşalaryn ulandyrady. Būl
qantamyrlardyñ keñeiüine nemese qabynuyna əkelip soğady. Əzirge
aqylesi būzylyp ketpeidi. Tipti işekte qi az bola tūra, işektiñ biraz
jerine jinalyp, işindegi zattar işektiñ jasuşalardağy qantamyrlar men
jüikelerine ziiänyn tigizedi. Būdan şyğar qorytyndy – işektiñ işin
tazartu üşin de «altyn balyq» jattyğuyn künine i̇eki ret oryndap otyru
qajet.
«Tabandy, alaqandy tyğyz qabystyru» jattyğuy Densaulyq saqtaudyñ
besinşi i̇erejesi Jattyğudy oryndau ədisteri:
Bastau: Qatty, tegis tösekte ne i̇edenge şalqañnan jatyp, moiynğa qatty
jūmyr jastyq qoiyp, alaqanyñdy alaqanyñmen, tabanyñdy tabanyñmen
tyğyz qabystyr, tizeñniñ arasyn aş.
Aldyn ala:
1)Sausaqtaryñdy ūşynan bastap, bir-birine tigiz (10 ret nyğyzdap
qabystyr);
2)Sausaqtaryñdy ūşynan bastap bir-birin qabystyryp, alaqanyñdy birbirine nyğyzda (tağy da 10 ret sanap, nyğyzdap qabystyr);
3)Qabystyrylğan alaqandaryñdy odan əri nyğyzda (tağy da 10 ret);
4)Sol tyğyz qabystyrylğan küii qoldyñ ūzyndyğyna orai soz da artqa
qarai basyñnan asyryp jiberip, betiñniñ üstimen beliñe deiin deneñdi baiau
qaq bölip jarğandai, alaqan men sausaqtaryñdy alğa, basyña qarai
bağytta.
5)Qabystyrylğan alaqan men sausaqtaryñdy aiaqqa bağyttap ainaldyryp,
deneñdi i̇eki bölip tastaityndai i̇etip, tömennen joğary nemese şat
süiekten kindikke deiin sozyp 10 ret qaitala;
6)Qolyñdy küştirek sozyp, auany baltamen qaq jarğandai, deneñniñ
üstinen tez ötkiz (būl da 10 ret);
7)Qabystyrylğan alaqan men qolyñdy ūzynynan tolyq sozyp, üidiñ
töbesine qarai joğary-tömen köterip, tüsir (10 ret);
8)Tyğyz qabystyrylğan alaqanyñdy keudege qoiyp, tabany tyğyz
qabystyrylğan aiaqty 1-1,5 sm alğa-artqa qozğaltu, qozğaltqan kezde taban
bir-birinen ajyrap, arasy aşylyp ketpesin (būl da 10 ret);
9)Qabystyrylğan alaqan men tabanyñdy bir uaqytta jarystyryp, alğaartqa omyrtqany sozğandai 61 ret qozğalt (sozğanda alaqan men tabannyñ
aşylyp ketpeuin baqyla).
Oryndau: aldyñğy jattyğulardan keiin qabystyrylğan alaqandy
ajyratpai, keudege tik qoiyp, «jatqan lotos gülindei» jağdaida
qaldyryp, negizgi jattyğu bölimine auys.
Jattyğudyñ negizgi bölimi: 10 minut köziñdi jūmyp, qozğalmai jat.
Qolyñdy qabystyrylğan boiynda sausaqtar üidiñ töbesine tik
şanşylğan küide keudede jatsyn. Deneñ iogtardyñ «jatqan lotos güline»
ūqsas jatady. Taban qabystyrylğan, tize arasy barynşa bir-birinen
alşaqtap aşylsyn.

20-suret.
Taban men alaqandardy qabystyru jattyğuy.
Būl jattyğudyñ syry nede?
Kök i̇et – i̇ekinşi jürek degendi köpşilik bile berer me i̇eken? Jattyğuğa
daiyndalu böliminde tabandy-tabanğa, alaqandy-alaqanğa qabystyryp,
alğa-artqa qabystyrylğan aiaq-qolmen qozğalamyz. Nege? A.Zalmanov
«Deneniñ jasyryn danalyğy» degen kitabynda mūny bylaişa tüsindiredi:
deni sau denede kök i̇et bir minutta 18 ret auyspaly terbelis jasap, 4 sm
joğary şyğyp, 4 sm tömen tüsiredi. Söitip, auytqu i̇eni 8 sm jəne 1
minutta 18 ret terbelis jasasa, 1 sağatta – 1000, təuligine – 24000 ret
şaiqalady. İendi būl i̇et qanşama i̇eñbektenetinin i̇esepteñiz. Bizdiñ
denemizdegi i̇eñ quatty nasos tömen tüsip bauyr, kökbauyr, əşekteri tömen
syğyp, kök i̇et, kök tamyrlardy bosatyp, kök tamyr jüiesindegi qandy alğa
– keude quysyna qysyp, qualap ötkizedi. Būl i̇ekinşi kök tamyr – adamnyñ
jüregi.
Kök i̇ettiñ bir minutta qozğalu sany jürektiñ sondai
uaqyttağy qozğalu sanymen teñ. Biraq onyñ geodinamikalyq qysymy
jürektiñ jiyryluynan əldeqaida küştirek. Nege deseñ, būl nasostyñ
qyzmet i̇etu keñistigi ülken.
Söitip, «alaqan men tabannyñ qabysuy» jattyğuymen biz diafragmağa
deneni tazartuğa, qorektendiruge kömektesemiz. Jattyğu kezinde qalai dem
aluyñyz kerek? Onyñ məni mynada. Nişidiñ densaulyq jattyğuy kezinde
jasuşamyz tereñ dem alady.
Bizdiñ kiip jürgen kiimimiz teriniñ tynys aluyn alysyn tūnşyqtyryp,
ərtürli auruğa şaldyqtyrady. Al Nişidiñ densaulyq jattyğulary ərbir
jasuşany tynys aluğa məjbür i̇etedi.
Siz jattyğu kezinde bar kiimiñizdi şeşip tastap jalañaş jürseñiz,
ağzañyzğa ülken paida əkelesiz.
Alaqan men tabandy tyğyz qabystyryp 5-10 minut tynyştyq saqtaudyñ
məni nede?
1923 jyly məskeulik bakteriolog A.Gurviç bir qyzyq təjiribe nətijesin
jariiälaidy: i̇eki birdei piiäzdyñ basyn qatar i̇egedi. İekeuinde de
jasuşalardyñ bölinui belsendilikpen jüredi. Əsirese bir-birine jaqyn
tūrğandary aralary alys tūrğandarmen salystyrğanda 50-75 paiyz artyq
belsendi i̇ekendigi baiqalady. Ol būl təjiribeni jalğastyra kelip,
jasuşalardyñ bölinui, ösip, ülkeiüi şamamen 190nan 230 millimikron
piiäzdan şyqqan səule tolqynnyñ əseri dep biledi.
Būl zertteudi Germaniiä, Frantsiiä, Angliiä ğylymdary da qaitalaidy. Piiäz
ben baqanyñ basyn qatar ornalastyrsa da jasuşalardyñ bölinuine dem
bergen.
Ğalymdar baqylau nətijesinde piiäzdy aurudy i̇emdeuge, əsirese obyrdy
i̇emdeuge paidalanuğa bolady degen qorytyndyğa keledi. Sondai
körinbeitin səuleni olar tirşilikke qabiletti küş dep i̇esepteidi.
Adam jəne basqa da tirşilik ielerine küş ülestirilip berilgen.
Ana nəzik mahabbatymen öziniñ nərestesin i̇emizip otyrğanda keudesinde
səule ūşqyndaidy, al salaq ūqypsyz qarağan şeşelerde ondai səule
körinbeitindigin K.Nişi aiqyndağan i̇eken.
Közge körinbese de deneden bölinetin səuleniñ bolatyny anyqtalğan.Ony
enzim, ferment nemese biokatalizator deidi. Tirşilik ieleriniñ barlyq
jasuşalarynda denedegi protseske bağyt berip, jönge salyp,
jyldamdatyp, kerekti jerinde tejep tūratyn küş bolady. Onyñ məni
ərbir adamnyñ ömir süru qabileti enzimine bailanysty. Ol belsendi
qyzmet jasap tūrsa, tirşilik iesi jarqyrap tūrady. Enzim turaly auyz
aşpai, ömir turaly söz qozğaudyñ özi de mənsiz. «Əlem düniesi üş
faktordan tūrady» deidi Nelkuer. Olar – efir – aua – ömir.Kez kelgen
zatta ölşeu birligi bar, būl – element, auadağysy – efir – elektron, al
ömirde – enzim jasuşalardyñ tirşilik közi. Azğantai ğana enzim
ūlpalardy, stromany zor himiiälyq özgeristerge tüsiredi. Enzimnyñ
tepeteñdigi özgerse, auru paida bolyp, müşe öz qyzmetinen qalady.
K.Nişi Osaka qalasynda özin şaqyryp kelgen aptekar Nekiidiñ kişi
ūlynyñ əieliniñ jambas quysynyñ tarlyğynan bosana almaityndyğyn,
i̇endi tek qarnyn jaryp alu kerektigin aitqanda, jany qysylğan küieui
qatty abyrjidy. K.Nişi əielge alaqany men tabanyn tyğyz qabystyryp,
40 minut otyryp, «altyn balyq» jattyğuyn istetedi. Ol aitqanyn
būljytpai oryndap, kelesi küni i̇eşbir qiyndyqsyz qol-aiağyn bauyryna
alğanda, əlgi dəriger men küieui tañqalady.
İekinşi balasynyñ əieliniñ işindegi bala köldeneñ ornalasqan bolyp
şyğady. Ol da K.Nişidiñ aitqanyn istep, aman-i̇esen bosanğan.
Ūqypty ainalysar bolsa, ərkim-aq öz syrqatyn alaqanymen i̇emdeitin
dərejege jetuge bolady. Ol üşin tizerlep otyryp, i̇eki şyntağyn keudeniñ
deñgeiine deiin köterip, sonan soñ alaqandaryn, sausaqtaryn bir-birine
tyğyz qabystyryp, sol küiinde 40 minut tynyş otyryp, öziniñ aqyl-oi
quatyn alaqanğa üzdiksiz şoğyrlandyruy kerek. Alaqanmen i̇emdep jazu
tehnikasy öte qarapaiym. Alaqandy auyryp tūrğan jerge tigizip
sipalasa, auru joğalyp ketedi. Ərine, aitarlyqtai nətijege jetu üşin
aldyn ala üşin jattyğu» jəne «altyn balyq» jattyğularyn istep
üirenip, sonan keiin auru adamğa üiretip, iske asyruğa bolady.
Alaqandardy qapsyryp, tamaqqa otyru öte jaqsy ədet. Osylai i̇etkende
asqazannyñ qyşqyly men siltisi 1,5 minut işinde teñeledi.
Tösekten tūrmai jatyp ta 1,5 minut alaqandaryñdy qapsyryp, tamaqqa
otyrsañ sol küni būl jattyğudy qaitalap jatudyñ qajeti joq, öitkeni
asqazannyñ qyşqyly men siltisi arasyndağy tepe-teñdik özgermeidi.
Iş, qaryn, bel, arqa jattyğulary Densaulyq saqtaudyñ altynşy i̇erejesi
Alğaşqy qalyp: i̇edenge jürelep otyr.Bökseñ ökşeñe tisin. Omyrtqa
jotañ oqtau jūtqandai tik bolsyn. Deneñniñ barlyq salmağyn aiağyña
tüsirip, alğa, artqa, oñğa, solğa būrylyp, qozğalma. Qūlağyñ dəl iyğyñnyñ
üstinde bolsyn. Tiliñ tañdaiyña tiip tūrsyn. İerinderiñ birbirine
jabysyp, köziñdi barynşa aşyp qara. Tynys aluyñ baiau, jeñil bolsyn.
Osy keipiñ tolyq anyqtalğan soñ ğana tereñ tynys alyp, jattyğuğa
daiyndal.
Arqa, beldeme, iş-qaryn jattyğularyna daiyndyq.
1.İyğyñdy joğary köterip, tüsir (10 ret). Aralyq jattyğu:
a) i̇eki qoldy bir-birine parallel ūstap, alğa qarai sozyp tūryp, moinyñdy
jyldam būryp, qūiymşağyña qara, köz qyryñmen oişa joğary, beldeme,
arqa, moiyn omyrtqalaryñdy qarap öt. Sonsyn oñ jaq qūiymşağyña
qarap,

1
2
3
4
5
6
7
8

21-suret.
Iş, qaryn, bel, arqa jattyğulary. Daiyndyq bölimi: 1 – iyqty 10 ret
joğary köterip, tömen tüsiru; 2 – oñ jaq qūlağyñdy 10 ret oñ jaq iyğyña
tigiz; 3 – sol jaq qūlağyñdy 10 ret sol jaq iyğyña tigiz; 4 – basyñdy 10
retten alğa, artqa i̇eñkeitip şalqait; 5 – basyñdy 10 retten oñğa artqa,
solğa artqa; 6 – i̇eki qolyñdy qatar joğary köter. 7 – tömen tüsirgende
şyntağyñdy iyğyñmen teñestirip qolyñdy joğary köterip tūr; 8 – sol
küiiñde basyñdy artqa qarai şalqaityp iegiñdi töbege qarat; 9 – i̇eki
jauyrynyñ bir-birine tigenşe i̇eki qolyñdy iyğyñmen teñestirip sozyp
tūryp: negizgi bölimi omyrtqalaryñ tik tūryp oñğa, solğa qisai, bir
mezgilde işiñdi işke tartyp jəne syrtqa tompait.
Bel omyrtqañnan bastap, moiyn omyrtqalaryñdy da qarap öt (būl
jattyğu oişa).
Alğaşynda qūiymşağyñdy da, bel, keude, moiyn omyrtqalaryñdy da köre
almaisyñ, oğan abyrjyma. Tek oiyñmen körgen bol (i̇eki iyğyñnyñ üstimen
artyña kezekpen qara);
b) Qolyñdy bir-birine jarystyra joğary köter. Deneñdi de joğary kerip
soz. Aralyq jattyğudyñ «a» kezindegi siiäqty (iyq arqyly artyña qara).
Aralyq jattyğu hatha-iogadağy otyrğan «jylan» siiäqty, omyrtqalar tik,
būl ony ornynan taiudan saqtaidy. Mūnyñ məni qandy, müşelerdi,
ūlpalar men jasuşalardy i̇emdeidi, aurudan da saqtaidy.
Aralyq jattyğudy soñğy alty jattyğudyñ ərqaisysynan keiin bir retten
qaitala da otyr.
2.Basyñdy oñğa qisait, iyğyña qūlağyñdy tigiz de qaitadan alğaşqy
jağdaiyña kel (10 ret). Sonan soñ sol jağyña qaitala (10 ret). Aralyq
jattyğu «a» men «b»-ny bir retten orynda.
3.Basyñdy alğa qarai (10 ret) i̇eñkeitip, syrtqa on ret şalqait. Sonan
keiin basyñdy tik ūsta. Aralyq jattyğu
«a» men «b»-ny bir-bir ret qaitala.
4.Basyñdy oñnan syrtqa bir ret ainaldyr, keudeñdi qozğaltpa. Sonan soñ
soldan artyña, syrtyña qarai (10 ret). Aralyq jattyğu «a» men «b»-ny
qaitala.
5.Basyñdy oñğa qarai i (oñ jaq qūlağyñdy oñ jaq iyğyña qarai tart).
Sonan soñ moinyñdy şegine jetkenşe baiau sozyp, basyñdy syrtqa qarai
omyrtqa jelisine deiin ainaldyr (basyñdy şegine jetkenşe ainaldyrdyñ
ba, sony tekser). İendi tap solaişa (10 ret) oñğa-solğa.
6.İeki qolyñdy bir-birimen jarystyra joğary köterip, qolyñdy
şyntaqtan bügip, tik būryş jasa. Sausaqtaryñdy bügip, jūdyryğyñdy
tüi. Basyñdy barynşa şalqait. İegiñ üidiñ töbesine qarasyn. Jeti ret
sanap, qolyñdy tüsirmei qaitala. Bügilgen şyntağyñdy iyq deñgeiinde
öziñnen arqaña qarai alyp ketpekşi bol. İeki jauyrynyñdy bir-birine
jaqyndat.
Körgen bolarsyz, köbelek gülde otyrğanda qanattaryn bir jaiyp, birese
arasyn alşaqtatyp, osylaişa qimyldaidy (10 ret).
Aralyq jattyğu «a» men «b»-ny bir ret qaitalap otyr.
Odan əri negizgi jattyğuğa köş. Jattyğudyñ negizgi bölimi.
Jattyğudyñ daiyndyq böliminen soñ arqa beldeme men işek, qaryn
jattyğuy aldynda az uaqyt deneni bosañsytu qajet. Sonan keiin tūlğañdy
tekserip, negizgi jattyğudy basta.
Tizerlep i̇eki aiağyñdy astyña salyp, i̇eki tabanyñdy kökke qaratyp otyr.
Deneñdi tik ūstap, salmağyñdy qūiymşaqqa tüsir. Oñğa, solğa teñselip, bir
mezgilde işiñdi de alğa-artqa qozğalt. Keşke, tañerteñ, kün saiyn (10
minut).
Adam özin-özi qorqaq, əlsiz, auruşañmyn dep oilai berse, öledi.
Sondyqtan öziñdi-öziñ sendire bil. Jattyğudan keiin «asyl, aqyldy, deni
sau, batyl, ğalym da özim» dep künine i̇eki ret qaitala. Nyq senimmen ait.
«İeger ğalym körseñiz, ondai bolmaq qaida dep aitpa ğylym süiseñiz»
demeuşi me i̇edi Abai atamyz. Ne nərsege de tözimdi bop, öziñdi-öziñ bilei
bilseñ, aspaityn asuyñ joq degen söz.
Densaulyq jüiesiniñ altynşy i̇erejesinde köp syr jatyr. Ol köbine
qyşqyl men siltini teñestiredi. Omyrtqa jelisine arnalğan jattyğulardy
oryndağan kezde sūiyqtardağy jalpy qysym azaia bastaidy. Osy
sūiyqtardağy qysymdy özgertpeu üşin K.Nişi bir mezgilde işek, qaryn
jattyğuyn birge jasatqan.
Omyrtqa jotasy men işek, qaryn jattyğuyn bir mezgilde jasasa, qyşqyl
men silti reaktsiiäsynyñ tepeteñdigi saqtalady. Mūny ərqaşan i̇eske saqtap,
dene qyzmeti men sport jattyğulary kezinde qatar oryndap otyru ləzim.
Altynşy i̇ereje jüike jüiesin jönge keltirude, üilestik, kelisimdik
qyzmetinde öte mañyzdy röl atqarady. Köptegen işki müşeler alady,
asqorytady, ony himiiälyq tynys öñdeuden ötkizedi, mikroelementter men
dərumenderdi siñiredi.
Al būlşyq i̇etter men jüike januarlarğa tən. K.Nişi bizdiñ işki
müşelerimizdiñ januarlar men ösimdikter müşeleri siiäqty i̇ekendigine
nazar audarudy ūsynady. İetter men jüikelerdi januarlardyñ işki
müşelerine qatystyryp, al ösimdikterde asqorytu, tynys alu müşelerin
jatqyzady.
Mūndai jağdaida qai müşege qyzmet i̇etuine qarai barlyq jüike jüiesin
januarlar, ösimdikter dep i̇eki türge bölip qaraidy.
Biz qolymyzdy köteremiz, denemizdi syrtynan sipaimyz, qyşyğan jerdi
qasimyz, al asqazan keuip ketse, ony qalpyna keltiruge syrtynan i̇eşteñe
istei almaimyz. Işekke de, büirekke de solai. Olardyñ jüikeleri iesiniñ
oilap basqaruyna könbeidi. Tabiğaty solai, biz onyñ qyzmetin toqtata
almaimyz.
K.Nişidiñ densaulyq saqtau jüiesiniñ altynşy i̇erejesindegi ūsynysy
omyrtqalar men qaryndy bir mezgilde birge qozğaltu – parasimpatikalyq
jəne simpatikalyq jüike jüiesimen kelisilgen, özara birlesip əreket i̇etui
jağymdy əser i̇etedi dep tūjyrymdaidy.
K.Nişidiñ densaulyq saqtau jüiesi adamdy sauyqtyryp qana qoimai,
denesi men ruhyn ündes i̇etip, adamdy deni sau, talantty, joğary
adamgerşilikke jetkizuge arnalğan.
«Deni sau denede – sau ruh» dep i̇ertede rimdikter aitsa, «Sau ruhta – deni
sau dene» dep şyğys filosoftary kerisinşe aitqan.
«Men özimdi qalai oilasam, solai köremin» dep sendirip i̇emdeudiñ negizinde
dəl osyndai aqiqat jatyr. Jüieniñ altynşy i̇erejesinde omyrtqa jelisi
men qaryn būlşyq i̇etterin jattyqtyru bir mezgilde qozğaltyp, sendiru
amalyn birge qoldanyp, tūşy sudy mol işu arqyly mynadai nətijelerge
qol jetkize alamyz: qyşqyl men siltiniñ tepeteñdigin ornatyp, qan
ainalymyn jaqsartamyz; dene i̇eñbeginiñ hal-jaiyn fiziologiiälyq
tūrğydan retteuge qol jetkizemiz; mi qyzmetiniñ üilesui retteledi; deneniñ
ruhani küşi nyğaiady; jüike jūmysy men qantamyrlar, bükil dene tynys
alyp, qalpana keledi.
K.Nişidiñ densaulyq saqtaudyñ altynşy i̇erejesin künine i̇eki ret tolyq
oryndai alsaq, i̇eşqaşan da densaulyq būzylyp, auyrmaityn bolamyz.
Senim bolmasa istiñ bəri beker.
İeger siz sau, baqytty boluyñyzğa senseñiz, aurudy jeñesiz. Ol solai
bolady da. Biraq «baqytsyzbyn», «əlsizbin», «ömir süru merzimim bitken»
dep sary uaiymğa salyna berseñiz, ölimge ūşyrauyñyz ğajap i̇emes.
K.Nişi səttilik pen jeñis lezde kele qoimaidy, adam būryn ne turaly
oilady, ötkende ol ne istedi, ne oilap, nege senim artty, qazir qalai əreket
i̇etedi – osynyñ bəri bolaşaq öz keskinin ainadan körsetetin bolady.
Basqaşa aitqanda, «öziñ turaly bügingi joramalyñ, seniñ bolaşağyñda ne
bolatynyñdy bekitip beredi» dep jazdy.
K.Nişidiñ densaulyq saqtau jüiesiniñ alty i̇erejesin kim oryndai
bastasa, tez arada quanyş pen quaty tolyq artyp, köñilsizdik pen aurudan
qūtylady.
Adamnyñ küş-quaty (energiiä) jöninde
Adam denesiniñ qozğaltqyş küşi – quatynda.
Tuylğan kezdegi dene bügin mülde basqaşa dene. Alğaşqy deneden qalğan
i̇eşteme joq, bəri özgergen, jañarğan. Bizdiñ osynyñ aldyndağy denemiz
bügin jaña molekulalardan tūrady. Ağza qorşağan orta men zat almasu
barysyn üzdiksiz jürgizedi. Biz auamen tynys alamyz, tamaqtanamyz.
Söitip, dene müşelerin qaita jasap, jañartyp otyrady. Alğaşqy jəne
soñynan paida bolğan jasuşalar bölşegi ondağan jyldar boiy denede
tūrmaidy, özgeredi, jañarady. Olai bolğanda nege qartaiamyz?
Əlemnen bükil denege tarap jaiylğan barlyq tirşiliktiñ quaty (energiiä)
Künnen alynady. Ol molekulalardy bir jerge jinaqtap qalyptastyrady.
Quatsyz tirşilik joq, jansyz öli dene ğana bolady. Energiiä – ömir. Osy
energiiänyñ mümkindigine qarai ömir süru tirşilikke tikelei bailanysty.
Adamnyñ baqyty, tolyq qandylyğy nemese jūpyny, beişaralyğy,
jastyğy, kəriligi, saulyğy, auruşañdyğy osy quattyñ dərejesine
bailanysty. Ərbir adamdy jūmyrtqa siiäqty keñistikte energiiä qorşap
tūrady. Ol energetikalyq dene.
22-suret.
Efirdene sureti
Ol oñ jəne teris zariadtalğan plazmadan tūrady. Osy keñistiktiñ işinde
quat teriden bastap jūmyrtqanyñ syrtyndağy qabyğyna deiin kelip jəne
keri qaitady. Osy qozğalys belgili bir tərtipke bağynady. Dəl teriniñ
syrtyndağy qabaty 1-2 mm tyğyzdalğan jəne ol deneni qorğaidy. Osy
energetikalyq deneni kişkentai əlem dep atağan. Ülken əlem tūraqty.
0itkeni onda quat tūraqty qozğalysta, garmoniiälyq üilesimdilikte,
tabiğat zañynyñ birliginde. Kişkentai əlem – adamnyñ tabiğat zañyn
maqūldaumen qatar, onyñ işinde energiiä qozğalyp tūrğanda aman sau ömir
süre beredi.
Adamnyñ denesinde tabiğattyñ öziniñ aldyn ala aiqyndauymen omyrtqa
jotasynyñ i̇eki jağymen tik quat arnasy ötedi. Osy i̇eki tik arna arqyly
əlemniñ quaty qūiylyp, bizdiñ ərqaisymyzdyñ efirdenemiz paida bolady.
Sonymen, adam jartylai ğaryştyñ böligi, jartylai sol küşquattyñ
böligi bolyp qalyptasady.
Tabiğattyñ birikken bütin küşi efirdeneni alğaşqy qalpynan jibermei
tūrğanda dene i̇esen-sau, al ydyrap şaşylyp ketse – öledi. Deneni
köldeneñ kesip ötetin köptegen arnalar ərbir jasuşalarğa barady. Ol da
ərbir jasuşany ömirmen tolyqtyrady. Densaulyq üşin sol energiiänyñ
köldeneñ joldarynda da irkilis jasaityndai bögetter bolmau kerek.
Efirdenege quat ortalyğynan ağys ünemi kelip-ketip, almasyp tūrady.
Energiiä jolynda böget paida bolsa, ağysy baiaulaidy ne toqtaidy.
Sezim – būl da küşti quat. Quanyş quaty efirdeneni tolyqtyrady.
Yzalanyp küiingen kezde quatty talqandaidy, janyştaidy. Adam
osyndai küş-quatyn özi basqara bilui tiis. Adamnyñ jasuşalary
qartaiyp, kör-jerge ainalady, al energiiä özgermeidi. Energiiäny ūiata
bilsek, ol küşeie beredi, adam qartaimaidy. Denege sylap, sipau arqyly
da, ərtürli qozğalystarmen köptegen jattyğular arqyly quatty
tolyqtyryp, qajetti joldarğa salyp otyruğa bolady. Şyğyndalğan
quatty tolyqtyru ədisi öte köp.
Energiiäny meñgeru
Bizdiñ ainalamyzda jaiylyp tarağan, tirşilik quaty nemese energiiä.
Bizdiñ əlem osy tirşilik quatynan toqylğan, ūiyğan energiiädan tūrady.
Tyğyzyrağy – fizikalyq dene, sirekteu nəziginen – oi, sezim, tilek, niet
jasalady. Bükil əlemniñ ainalasy energiiä ağynymen toly. Adamdy
əlemmen salystyrsaq, barlyq denelerdi tolyqtyryp tūrğan ərbir
jasuşalarğa deiin birdei quatty energiiä qozğalysymen qamtylğanda –
adam sau-salamat, baqytty, jas küiinde qalyp, mümkindiginşe ūzaq ömir
süre alady.
Dünieni saqtap tūrğan zañdylyqtarmen sanaspasa, adam öziniñ qimyl
əreketi men energiiänyñ dūrys ağynynan airylady. Aqyry özi auyryp,
qiynşylyq körip, tabiğat syilağan merziminen i̇erte ketedi.
Quat küşi bizdiñ közimizge körinbeidi, onyñ denedegi ağynyn da sezbeimiz.
Sondyqtan köptegen adamdar būl tirşilik quatynyñ barekenine
küməndanady, senbeidi. Biz tek qatty, tyğyz zattardy közben köremiz. Olar
jaryqty özinen ötkizbeidi. Jerge köleñke tüsiredi. Al tirşilik quatynyñ
qūny bizge körinbeitini jaryqty ötkizedi, möldir, sezilmeitini – öte nəzik.
Köptegen adamdardyñ sezim müşeleri tolyq jetilmegen, sezip, paidalanyp
dağdylynbağandyqtan bilmeidi. Tirşilik quatynyñ ağynynsyz ömir de
bolmas i̇edi. Būğan senu üşin osy küşterdi öziniñ təjiribesimen sezine bilu
qajet. 0ziñniñ deneñdi tirşilik quatymen tolyqtyru üşin qimylqozğalysty jönge saluğa onyñ bar i̇ekendigine köz jetkizu kerek. Məsele
tirşilik quatynyñ bar-joğynda i̇emes, ony adamdardyñ seze
almaityndyğynda bolyp otyr.
Şynynda, būl quatty ərbir adam sezedi. Sezbeu degen adasuşylyq. Būl
quatty sezbeu degen onyñ joq i̇ekendiginde i̇emes, dəl aitqanda, bizdiñ ony
seze almaityndyğymyzda. Quat küşin seze almaudyñ i̇eki sebebi bar.
Birinşisi, dəridərmekti köp işkendikten, dene nəzik energetikalyq
signaldy qabyldaudan qalady. İekinşisi, ömirdiñ köptegen qiyndyqtary
deneni öte küşti zorlauynan quat küşiniñ signaly ony jaryp öte
almaidy. Denedegi quat ağynyn retke salu üşin, aldymen energiiäny sezinu
kerek. Ol üşin aldymen i̇eki bögetti alyp tastau qajet.
Dəri-dərmekti köptep işu arqyly aurudan aiyqpaq tügili, jañadan auruğa
tap bolatynyn bilu kerek. Mūny neğūrlym i̇erterek tüsinuiñ öziñe sonşama
paidaly. Barlyq dəri-dərmekti birden qabyldamai tastama. 0itkeni oğan
əbden ədettenip ketkendikten, birte-birte kölemin azaityp tasta. İeñ
soñynda ömir süruge i̇eñ qajetti degenin qaldyr. Bara-bara dene kör-jerden
tazarğan kezde ony da tastauğa tura keledi. Küş salyp, zorlanyp alyp
tastaudy üirenu kerek. Tezirek alyp tastaudy üirenseñ, öziñe sonşama
paidaly. Kündelikti ömirde kezdesetin auyrtpalyqtan bolatyn zorlanu
küiiñdi bylai syryp qoiyp, būlşyq i̇etteriñdi basqarudy ədetke
ainaldyru jön. Sondai nietiñe kömektesetin jattyğular tömendegidei.
Öli keiipke tüsu
Səule men dybystan basqa da titirkendirgişterden mülde oqşaulanğan
jyly bölmede jattyğu kerek. İeñ qolaily uaqyt köbinese tañerteñgi 5-6
sağat şamasyn tañdau dūrys. Tegis, qatty, jerge matadan ne jünnen
toqylğan körpeni i̇ekiqabattap salyp şalqalap jat. Qolyñdy deneñmen
jarystyra sozyp, alaqanyñdy joğary qaratyp, sausaqtaryñdy jartylai
bügip, tabandaryñnyñ arasy ajyrasqan, betiñ azdap qana iyğyña
qaratylğan (moiyn būlşyq i̇etteriñdi küşke salyp, betti būrmağan bolu),
auzyñdy azdap qana aşyp qoi, T ərpin dybystağandai, tiliñ joğarğy
tisteriñniñ qataryna janasyp tūrsyn. Köziñdi jūm, jartylai bügilgen
sausaqtar qoldardyñ būlşyq i̇etterin dereu əlsizdendiredi, tabannyñ arasy
ajyrasuy da aiaqtardyñ būlşyq i̇etterin tezirek bosañsytady, bastyñ bir
iyğyña azdap bet būruy da moiyn men iyq i̇etterin bosañsytady. Azdap
aşylğan auyz, tildi surettep jazylğandai, bet būlşyq i̇etteriniñ
bosañsuyna qolaily. Közdi jūmu – köñil alañsyz boluyna kömektesedi.
Deneni bosañsyğan keiipke keltirip, i̇eş nərse oilamauğa tyrys. Tereñ i̇emes
yrğaqpen jaibaraqat tynys aluyñ kerek.
0ziñdi jyly sumen toltyrylğan nauada jatyrmyn dep oila. Deneñ
jeñildik sezinedi. İendi nauadağy sudy töktim dep oila. Deneñ küşti
auyrlyqty sezinedi. Osy auyrlyq barlyq deneñe jaiyldy dep sana.
Köñiliñdi aiağyñnyñ sausaqtaryñnyñ ūşyna audar. Baltyryña, sanyña,
qūiryğyña, işiñe, keudeñe, jağyña, i̇erniñe, mūrnyñnyñ ūşyna, mañdaiyña
jüieli türde yqylaspen baiau zer sal. Sonsoñ seniñ barlyq yqylas oiyñ
midyñ tübine jetti dep oila. Sodan soñ (nazar audaru saiahatyñdy)
kerisinşe oilap jalğastyr – midan mañdaiyña, mūrnyña, i̇erniñe, jağyña,
keudeñe, ary qarai aiaqtyñ sausaqtarynyñ ūşyna deiin. Sodan soñ meniñ
qol-aiağym, barlyq denem bosañsydy dep ait, solai bolğanyn bir
müşesinen i̇ekinşi müşesine auystyryp oila (osylaişa 7-9 ret qaitala,
meniñ aiaq-qolym auyrlady dep 7-9 ret qaitala). (Meniñ aiaq-qolym, barlyq
denem mülde auyrlap ketti, bir-aq joly 11 ret qaitala). Men mülde
baisaldymyn degendi 1 ret ait.
Auyrlyq pen jylylyq turaly mañdai men şekeniñ mañaiyna sezim
tudyruğa bolmaidy. Būl mañaidy bosañsytuğa bolady, biraq öziñniñ
salqyn küiiñdi saqta. Janai köz tastap, mūrnyñnyñ ūşyna şoğyrla,
demiñdi işke tartyp, az uaqyt toqtatyp baryp, syrtqa şyğar. Tynysyñdy
syrtqa şyğarğanda köziñ qalypty ornyna kelsin. Deneñ bir tūñğiyqqa
tüsip ketkendei sezingenşe 9-13 ret qaitalai ber. Közben janap qarap
jattap jattyğu kezinde az da bolsa basyñ auyrady, biraq sol sətinde-aq
basylady. Ary qarai soza beruge tyrys.
İendi būlşyq i̇etteriñmen birge jüikeleriñ de bosañsyğan, oğan qosa ruhani
küiiñ de tynyştaldy. İendi oilautyq qyzmetin tynyştandyru kerek. Ol
üşin oimen aşyq kök aspandy beinelep, köz aldyña keltir. Onyñ ədette
birden səti kele bermeidi. Sondyqtan qarapaiym ədis qoldanuğa tura
keledi. Basy men diñi jasyl ağaşty i̇elestet. Qarauyñ diñinen joğary
tömen tüsip-şyğyp, ūşar basyna deiin barady. Onan joğary kök aspan.
Ağaştyñ ūşar basynan jan-jağyña köz jiberseñ kök aspandy köresiñ.
İendi aşyq kök aspannan aiyrylyp qalmağanşa, köz aldyña i̇elestetip,
ūstap tūru. Alğaşynda osylaişa i̇elestetip tūru 2-3 sekundqa sozylady.
Ony tūraqty türde kün saiyn sekundpen ūzarta alasyñ, būl lezde ötetin
i̇eles mida müşelerdiñ şoğyrlanady. Söitip, barlyq müşelerdiñ sezimi
bölinip tastalady, soñynda būlşyq i̇ettermen jüikelerdiñ bosañsuyna qol
jetedi. İerekşeligi sol – deneniñ auyrlyğyn sezinbeisiñ. Dene auada
qalyqtap tūrğan siiäqty bolady.
İendi jattyğudy dūrys aiaqtap, bosañsudan şyğu qaldy. Dūrys jolmen
şyqpasañ, barlyq oñdy jetistikterden jūrdai boluyñ mümkin.
Birinşiden, mi men būlşyq i̇etterdiñ belsendi bailanysyn qalpyna
keltiru, sezim müşelerin qosu kerek. Deneñniñ ərbir bölşegi jatqan jerin
sezinu uaqytyn qaita oilan. Bir sözben aitqanda, qorşağan orta men
deneniñ bailanysyn qaita qalpyna keltir. Osydan keiin demalyp,
jaibaraqattanyp, öziñdi baqytty sezinip, deneniñ belsendiligin sergitip,
bosañsyp qalğan barlyq būlşyq i̇etteriñdi, taramys, siñirleriñdi, omyrtqa
jotasyn būrap şirat, kerilip sozyl. Būl öte paidaly jattyğu. Ony
otyryp-tūrğanda da tipti qalauyñşa jasai ber, būdan raqatqa bölenesiñ.
Birneşe ret i̇esinep baiqap kör. Būl demalys jüiesiniñ qabilettiligin
arttyrady. Deneñimen boilai qolyñdy tüsirip, joğary köterip, osy kezde
i̇esinep nemese demiñizdi tereñ işke tart. İendi qolyñdy alğaşqydai
deneñmen boilata tüsir. Osydan keiin demiñ özinen-özi syrtqa şyğady,
biraz uaqyt demal. Qaşan būl tabiği demalys üzilisi bitip, dem şyğarğanda
jarysa aldymen sol jaq aiağyñdy tizeden, sonan soñ oñ jaq aiağyñdy bük.
Oñ jaq jambasyña auna. Oñ jaq şyntağyñdy alğa qarai iyğyñnyñ
deñgeiine deiin soz. Sol jaq alaqanyñdy oñ jaq şyntağyñnyñ jatqan
qataryna tüsir.
Basyñdy jerden almai jatyp, tizeñ men i̇eki şyntağyña tūr. Osy
jattyğudy oryndağan kezde, işi bauyryñnyñ būlşyq i̇etterin qataitpa.
Osy jağdaida tynys aluyñdy bir neşe ret işke tartyp, qaitadan syrtqa
şyğar, sonymen soñğy bir işke qarai tynys alğan kezde ökşeñe otyryp,
bosansyğan küide boiyñdy tüzelt. Köziñdi aş, kerilip-sozyl, tūryp
jūmysyña kiris.
Bosañsu – energiiäny sezinip qana qoimai, ony igeruge jasalğan alğaşqy
qadam. Bosañsyp üirensek, biz energiiäny sezinetindei bolamyz. Energiiä
bükil tirşiliktiñ ömir süru quaty, biraq adam qabyldap ədettenbegen. Būl
nəzik energiiä, al mehanizmi dağdylanyp körmegen adamğa döreki. Adam
naizağaidyñ ajyrasuy, aşy dauys tolqyny siiäqty energiiä türlerin oñai
qabyldaidy. Tirşilik quatynyñ qozğalys signaly jeñil energiiä
bolğandyqtan, adamnyñ denesine öte bos tüiisedi. Biraq beriletin
signaldar bizge bos siiäqty körinse, mūnyñ i̇eşqandai məni joq. Onda būl
energiiänyñ özi bos. Joq, energiiä qūdiretti! Ol bizge əlsiz siiäqty
bolatyny onyñ öziniñ əlsizdiginen i̇emes, jiberilgen signalynyñ
əlsizdiginen, oğan adam ağzasynyñ sezimi tek qabyldap
dağdylanbağandyğynan. Biraq jattyqtyru nətijesinde deneniñ sezimin
qabiletti i̇ete alamyz. Biz būğan kelesi kezekte baisaldy alu jattyğuynyñ
arqasynda oñai qol jetkize alamyz.
Baisaldy, jaimen tynys alyp jattyğu
Jailanyp otyr, köziñdi jūm, būlşyq i̇etteriñdi bosañsyt, demiñdi işiñe
tolyq tart, sonan soñ tolyq syrtqa şyğar. İendi oñ qolyñnyñ
basbarmağymen oñ tanauyñdy qysyp, sol jaq tanauyñmen demiñdi tolyq
işiñe tart. Demiñdi işke tartqanda, mūryn quysy men mañdaidyñ mañynan
ötken auanyñ joğary qarai ūmtylğan qozğalysyn köziñe i̇elestet. İendi
qolyñnyñ basbarmağyn oñ jaq tanauyñnan bosatyp jiber jəne osy
qolyñnyñ sūq sausağymen sol jaq tanauyñdy qys. Oñ jaq tanauyñmen
iştegi auany syrtqa tolyq şyğar. İendi oñ jaq tanauyñmen auany işke
tart, mañdaidyñ mañynan joğary ötip bara jatqan aua qozğalysyn tağy da
i̇elestet.Sonan soñ sol jaq tanauyñdy bosat, oñ jaq tanauyñdy qysyp, sol
jaq tanauyñ arqyly auany syrtqa şyğar. Sol jaq tanauyñmen demiñdi
işke tart, oñ jağyñmen syrtqa şyğar. Oñ jağyñmen auany işke tartyp,
sol jağyñmen syrtqa şyğar, osylaişa 7 ret qaitala (auany işke tartyp,
syrtqa şyğarğanyñdy 1 ret sana). 8-rette bir mezgilde i̇eki tanauyñmen de
auany işke tartyp, syrtqa şyğar. Söitip, oi sezimiñ teñesip, baisaldy
salmaqtylyqqa ie bolasyñ. İendi qajetti energiiäny şoğyrlandyruğa
sezimiñ daiyn boldy.
Ömir quatynyñ ağysyna jattyğu
Oñ qolyñnyñ alaqanyn mañdaiyña 2-3 sm jaqyndat. Alğaşynda i̇eşteñe
sezbeuiñ mümkin. Kindigiñniñ üstine, oñ qolyñdy astyna, sol qolyñdy
üstine qoiyp, 3 ret auany tolyq şyğar jəne auany tolyq 3 ret işke tart.
Auany işke tartqanda işi tompaiğan kezde işine jyly energiiä qūiylady
dep i̇elestet, dəl osy jylu işti qompaityp, tompaiuyna məjbür i̇etedi. İendi
oñ qolyñnyñ alaqanyn qaitadan mañdaiyña jaqyndat būl joly
alaqanyñnan jylu kelgenin sezetin bolasyñ. İeki qasyñnyñ arasynan
alaqanyñnyñ dəl ortasynan jylu tolqyny ötkenin sezesiñ. Söitip, sen
energiiä qozğalysyn sezesiñ.
Qazir jasağan əreketiñ bir ūnamdy sezim tuğyzdy. Energiiä qozğalysyn
sezinu şynynda da janğa jaily. Nege deseñ būl sezinu tirşilik negizi –
ömir. Osy jattyğudy ünemi qaitalasañ, onyñ özi-aq sauyqtyruşy bolyp
i̇esepteledi. İendi tirşilik quatynyñ jylu ağysyn sezinip meñgerseñ,
tirşilik quatynyñ ağysyn jattyğuğa öteiik.
Būl öziñniñ tirşilik quatyñdy sauyqtyryp otyruğa qajet. Denedegi
energiiäny küşeituimizben densaulyqty sauyqtyruğa ülken qadam
jasaimyz. Tynys alu degenimiz qozğaltqyş küş, onyñ kömegimen denedegi
energiiä tolqynyn küşeite alamyz. Işke tartyp, syrtqa şyğarğan auamen
tirşilik quatynyñ ağysyn küşeituge məjbür i̇etemiz.
Energiiä ağysyn küşeitu jattyğuy
Arqañdy tüzu ūstap, tik otyr, būlşyq i̇etteriñdi bosañsyt. Būlşyq
i̇etteriñdi bosatyp, qoldaryñdy salbyratyp tüsirip qoi. Alaqanyñnyñ
ortasyna köñiliñdi audaryp, demiñdi tolyq işke tart, qaita tolyq şyğar.
Soñğy demiñdi işke tartqan kezde qolyñdy baiau keudeñe qarai köter. Işke
tartu demalysyñ bitisimen, keudeñniñ deñgeiinde qolyñnyñ qozğalysyn
toqtat. Sonan keiin qolyñnyñ arasyn aşyp, joğary köterip, demiñdi
şyğara bastai sala qolyñdy baiau tüsir. Osymen dem şyğarğanda aua
tömendep, işke qarai qozğaluyna qolyñnyñ kömektesetinin i̇elestetesiñ.
Osylaişa auany 3 ret işke tartyp, 3 ret syrtqa şyğar. İeger deneñ
jylynyp nemese qolaily diril sezine alsañ, energiiäny küşeitkeniñniñ
belgisi. Tirşilik quatynyñ ağysy küşeigenin baiqap qalsañ, deneñdegi
məñgi jastyqtyñ qorğauşy küşin iske qosqanyñ, iştegi jasartqyş küş
pen sauyqtyruşy küşti ūiata alğanyñ. Tabiğat qaşan da taza. Sau ömir
süru üşin ainalamyzdağy tabiğattan ülgi aluymyz kerek.
Ol üşin tabiğat syryn əbden tüsinip biluimiz kerek. Barlyq tabiğat
energiiämen qanyğyp tolyqtyrylğan. Energiiänyñ i̇eñ quatty közi – Kün.
Kün energiiäsy əlemde adam denesiniñ tirşilik energiiäsy bolyp oñai
özgeredi. İerte zaman danalary tirşilik jerge Kün səulesi talşyqtarynyñ
ūşymen kelgen degen. İeger ərbir jasuşamyzdy Kün səulesi energiiäsymen
şynyqtyryp, tirşilik energiiäsyn özgerte alsaq, biz sau-salamat bola
alamyz. Qaşan bizdiñ denemizde birde-bir (qara daq) ölgen energiiä qalmasa,
sonda biz Künniñ özine ūqsaimyz. 0itkeni ol əlemde jalğyz köleñke
tüsirmeitin dünie ğoi. İeger densaulyqqa köleñke tüsirmeiik desek, biz
özimizdi Künge ūqsastyruğa ūmtyluymyz tiis. Onda biz i̇erteden kele jatqan
jattyğularmen şūğyldanuymyz qajet.
Sauyğudyñ üş amaly
Aurudan sauyğyp, jastyq şaqpen qaita qauyşu üşin mynadai üş amaldy
paidalanamyz.
Birinşi amal – qol. Aqiqatynda tabiğaty ğajap energiiä qory tolyq
zerttelmegen bir qūral – ol qol.
İekinşi amal – sezim. Qoldyñ jərdemimen denedegi energriiäny qalpyna
keltirip, uaqytşa i̇emes, şynymen sauyğyp, dertten arylu, energiiäny
būzyp, böget bolyp tūrğan būlaqty joiu qajet. Aurudyñ negizgi sebebi –
apat sezimi. Jasampaz sezim – bərinen jaqsy i̇emşi. 0zimizdi-özimiz dertten
araşalau, sauyqtyru jolynda özimizdiñ sezimimizdi baqylap, basqara
biluimizben biz ony jaqsy kömekşimizge ainaldyramyz.
Apatty sezimdi joiumen biz jasampaz sezimimizben sauyğu jolyn
jalğastyra beremiz.
Üşinşi amal – oi. Oi – küşti energiiä. Qauipti oi jūiady. Jasampaz oi
sauyqtyrady. Apatty oidan aiyğyp otyryp, jasartuşy oidy iske
qosamyz.
Qol, sezim, oi üşeui energiiänyñ küşti būlaqtary – üş ğajap i̇emşi. İeger
būlar jöninde adamdar būrynnan bilgen bolsa, onda adamzat baqytty,
düniede auru-syrqau da az bolar i̇edi dep armandapty K. Nişi.
Būl üş ğajap əser i̇etuşi sauyqtyruşy būlaqty i̇erte zaman adamdary
jaqsy bilgen. Adamdardyñ mūny ūmytyp ketkeni qyzyq. İeşten keş jaqsy
degen söz bar. Adam öziniñ köñil-küiin özi köterip, denesine özi qamqorlyq
jasai bilui kerek-aq. 0z densaulyğyñyzdy qalpyna keltirude aqyl-i̇esiñiz
dūrys, janyñyz deneñizden şyqpai tūrğanda osy amaldardy jasai
beruiñiz kerek.
Qol – tabiğat syilağan birden-bir öte sirek qūral. Auyrğan jerdi qolmen
sylap-sipap i̇emdeu dünie jüzi halyqtarynyñ bəriniñ de birde-bir amaly
bolyp kelgen. Al ğylym men bilim, tehnika damyp, jetken jetistikter osy
bir qarapaiym amaldy ūmyttyryp jibergen. Şynyn aitqanda,
sauyqtyruda qoldyñ tabiği energiiäsyn paidalanudan asqan oñai, jeñil,
arzan i̇eşteme joq.
İeger biz sürinip jyğylyp qalsaq nemese denemizdiñ bir tūsy auyra qalsa,
aldymen sol arany qolymyzben ūstap, alaqanymyzben sipaimyz. Bizdiñ
būl qimylymyz i̇eşbir oilanbastan, özinen özi-aq jasalady. Nege? Mūnyñ
tereñdegi məni sol, işki maqsat dəl solai jasasa, dūrys i̇ekendiginde.
Auyrğan jerin ərkimniñ qolymen ūstap, alaqanymen sipauy dene özi talap
qūiatyndyqtan oilanbastan-aq jasalady. Būl ədisti kündelikti ömirde
ərkim paidalanuğa bilimtərbiesi jete bermeidi. Qolmen ūstap, alaqanmen
sipau būl sauyqtyruğa aparudy bildirip qoimai, deneniñ tereñinde jatqan
aqiqat məni men sauyqtyru quatymen bailanystyğynda.
İerte zamanda qol sausaqtarynyñ ūşynda köz bar degen añyz bolğan.
Sondyqtan denemizde ne bolyp jatqanyn küni büginge deiin qolymyz
körip, energiiä ağysyn sezetin bolğany i̇emes pe i̇eken?
Qol nege sondai tabiği ğajap qūral bolyp qaldy? Alaqan arqyly bizdiñ
denemizdiñ mañyzdy energetikalyq köldeneñ syzyqtary ötedi. Al osy
mañyzdy 12 köldeneñ syzyqtar sausaqtardyñ ūşynda aiaqtalğan. Būdan
basqa sausaqtarda osy köldeneñ syzyqtardyñ i̇eñ belsendi nükteleri bar.
Olar energiiäny qabyldaidy jəne səule taratatyn qasieti bar. Olar özara
energiiälyq bailanysta bolyp, sonyñ arqasynda alaqan küşti energiiälyq
keñistikke ie bolyp, qorşağan ortağa əsirese deneniñ kez kelgen bölşegine
əser i̇etetin qabileti bar.
İeger qas qaraiğan kezde sūr tüsti matağa alaqanyñdy tosyp, arğy jağyna
əlsiz jaryq tüsirip, üñilip qarasañ, sausaqtardyñ mañaiynda osy energiiä
keñistiginen şyğyp tūrğan səule jiegin köruge bolady. Tek sausaqtardyñ
mañaiy i̇emes, alaqannyñ dəl ortasy i̇erekşe qasietke ie. Mūnda küşti
səule şaşatyn nükteler. Adamdar aiazda toñğan betin, mūrnyn qolymen
ysqylap jylytatyny yqylym zamannan beri jalğasyp keledi.
Biraq barlyq adamdardyñ alaqany jylu səule şaşa bermeidi. Mūnda
energiiälyq köldeneñ joldardyñ jūmys isteuden qalğandyğy nemese
qarapaiym jattyğuğa maşyqtağanbağandyğy jatyr.
Jaratuşy Alla qoldy özin-özi sauyqtyruğa arnağan ğoi. Biraq mūny
adamdar bilmegendikten, qoldyñ būl qasietin paidalana almai jür. Al
qoldyñ osy qasietin qalpyna keltiru i̇eşqaşan keş i̇emes. İeşten keş
jaqsy. Būdan deneñiz raqattanady.
Alaqan men sausaqtardyñ energetikalyq (meridian) beldeu syzyqtaryn
qalpyna keltiruge mynadai jattyğular kömektesedi:
Jañğaqpen jattyğu
1.İeki grek jañğağyn i̇eki alaqanyñyzdyñ arasyna qysyp, sausaqtaryñyzdy
bir-birine qarsy qoiyp, ilgerikeiin, joğary-tömen domalata beriñiz (3
minut).
2.Ər qolyñyzğa i̇ekiden jañğaq alyp, qysyp ūstap, tağy da ainaldyryp,
alaqanğa qarai auystyryp domalatyñyz (3 minut).
Būl jattyğularmen oi sezimniñ zorlanuynan bolğan şarşauyñyz
basylady, būlşyqtaryñyz bosañsidy, tirşilik quatyñyz molaiady.
Şynaşaq üşin jattyğu
Şynaşaqtardy bir-birine jastyqşalary arqyly tiistirip, aldymen sol
jaq şynaşaqtyñ ūşyn oñ jaq şynaşaqtyñ ūşy arqyly sağat tiliniñ
jürisi boiymen ainaldyryp, massaj jasañyz. Sodan soñ oñ jaq qoldyñ
şynaşağynyñ ūşyn sol jaq şynaşaqtyñ ūşymen sağat tiliniñ jürisine
keri ainaldyryp, massaj jasañyz. İeki minuttan keiin alaqan men
sausaqtaryñyzdyñ zorlanyp şarşauy ğana basylyp qoimai, barlyq
deneñiz bosañsyp, tynyştalady.
Sausaqtar üşin jattyğu
1.Sūq sausaqty bügip, bir-birine ilgektep ūstastyr. Sosyn i̇eki jaqqa qarai,
qarama-qarsy bağytta sozyp tart. İeki iilgen sūq sausaqtardyñ qanşalyqty
beriktigin syna. Sausaqtaryñ bir-birinen ajyrasqanşa, i̇eki jaqqa sozyp,
tarta ber. Söitip i̇eki-üş ret qaitala. Būl jasalğan qimyl energiiä ağysyn
ğana jaqsartyp qoimaidy, tipti deneni artyq işip-jegen tağamdardyñ
qaldyqtarynan nemese spirt, nikotin siiäqty ulardan da aryltady.
İendi basqa ərbir attas sausaqtaryñdy özdi-özin osylaişa bir-birine
ilgektep, i̇eki jaqqa qarai küşpen, ajyrasqanşa tart. Soñynan ərbir
sausağyñdy tübinen ūşyna qarai sipap, massaj jasa.
2.Sausaqtaryñdy bir-birine aiqastyryp, itarqa jasap al da,
alaqandaryñdy tömen qaratyp, keudeñe qoi, i̇endi alaqandaryñdy baiau i̇eki
jaqqa jaz da, sausaqtaryñdy i̇eki jaqqa ajyrasatyndai i̇etip, jūlqa tart.
3.Oñ qolyñnyñ sūq sausağyn sol qoldyñ sausağy men sūq sausaqtyñ
arasyna salyp qys. Sol qoldyñ sūq sausağymen ortan qoldyñ arasyna
salyp qysyp alğan oñ qoldyñ sūq sausağyn sozyp, azdap būrap tartqan
siiäqty qimyl jasa. Onyñ ornyna i̇endi ortan qolmen (sausaq) tağy da əlgi
qimyldy qaitala. Odan keiin aty joq sausaqpen, soñynan şynaşaqpen de
solai jasa. İeñ soñynda sol jaq qoldyñ sausaqtaryna sūq sausaqtan bastap
oñ qoldyñ sausaqtaryn sozyp tartyp, azdap būrağan qimyldardy qaitala.
4.Qatty jerge şalqañnan jatyp, qolyña tar bes sausaq qolğap kigizbekşi
bolğan qimyl jasa, közge i̇elestetken qiiäldağy tar qolğabyñnyñ şynaşaq
tūratyn Uiasyna qarsy qoldyñ basbarmaq pen sūq sausağy arqyly kigizuge
əreketten. Qolğap kigizbekşi bolğan qimyl jasa, közge i̇elestetken
qiiäldağy tar qolğabyñnyñ basbarmaq tūratyn Uiasyna qarsy qoldyñ
basbarmaq pen sūqsausağy arqyly kigizuge ərketten. Sodan soñ kezekpen
barlyq sausaqtarğa kigizgen bol. Sondai-aq i̇ekinşi qolyñnyñ sausaqtaryna
da kigizudi ūmytpa.
Alaqan üşin jattyğu
Sol qolyñnyñ alaqanynyñ ortasyna oñ qoldyñ basbarmağyn sağat tiliniñ
jürisimen ainaldyryp üike. İendi oñ qoldyñ alaqanynyñ ortasyn sol
qoldyñ basbarmağyn sağat tiliniñ jürisine qarsy ainaldyryp ügip şyq.
Sonsyn sol qoldyñ sūq sausağy men sausaqtardyñ alaqan tübindegi
tömpeşikterdi sylap sipa. Soñynan oñ qoldyñ sūq sausağy men sol
qoldyñ sausaqtaryn sylap sipaudy ūmytuşy bolma.
Osyndai jattyğular köldeneñ quat küşin tazartyp qana qoimai qoldy
belsendi türde səule şaşuğa kömektesedi, tipti bükil deneni sauyğuğa
ikemdeidi. Qan ainalymy men tynys alu jaqsarady, bükil dene jüiesi
qalpyna kelip, tepe-teñdik ornyğady. Būlşyq i̇etteriniñ talşyqtary
ülkeiip, küş qosylady.
Nüktelerdiñ belsendiligi artyp, qyzmet jasauğa daiyn bolyp, köldeneñ
syzyq tağy quat küşi tazartylyp, qoldardyñ jyluy jetkilikti
bolğandyqtan, alaqanğa tikelei quat küşine öteiik.
«Qoldy quat küşimen zariadtau» jattyğuy.
Kindigiñniñ mañaiyna, sol jaq qolyñdy oñ jaq qolyñnyñ üstine qoiyp,
üş ret demiñdi tolyq syrtqa şyğaryp, üş ret tolyq işiñe tart. Kindik
mañaiyndağy işki quat küşi qolyña dereu beriledi. İendigi kezekte oñ
qolyñdy sol qolyñnyñ üstine qoiyp, tös süiegiñniñ ortasyna ūsta.
Qolyñnyñ sezuine süienip tös süiektiñ qai-qai jerinde quat şyğyp,
qaidan quat küşi ağysy baiqalğanyn anyqta. Mūny jyludyñ qarqyndy
taraluymen nemese qoldyñ azdağan diriliniñ bilinuinen sezesiñ.
İendi i̇eki qolyñdy moinyñnyñ astyna keltirip, sausaqtaryñ moiyn
omyrtqa astyn, alaqanyñ tamağyñnyñ i̇eki jağynan orap jatsyn. Quat küşi
ağysyn sezesiñ. Qazir tamaqtyñ qatynas quat küşin ūiatady. Sondyqtan
bireumen əñgimeleskiñ keletinin de ūmytpa. Nemese silekeiiñdi jūtyna
bastauyñ da yqtimal. Būl quat küşiniñ ūianğan belgisi.
Tağy da demiñdi üş ret işke tartyp, üş ret syrtqa şyğaryp, qolyñdy
kindigiñniñ üstine qoiyp, qaitadan zariadtap, oñ qolyñmen su kösip
alatyndai i̇etip, sausaqtaryñdy büginkirep, i̇eki qasyñnyñ ortasyna oñ jaq
qolyñnyñ alaqanyñnyñ ortasyn keltirip (alaqanyñmen mañdaiyñdy birbirine tiistirip jiberme), 2-3 sm qaşyqtyqta tūrsyn. Mine, osy kezde quat
küşiniñ ağysyn öte jaqsy sezinesiñ. Bir ədemi jylu paida bolady. Sonan
soñ tağy da 2-3 ret demiñdi tereñ işke tartyp, iştegi auany tolyq syrtqa
şyğarasyñ, qolyñdy tağy da kindik mañyna zariadtap alyp, i̇eki qolyñdy da
köterip töbeñe qoi (2-3 sm biik ūsta).
İeger köñil-küiiñ jaqsy, aşyq, taza bolsa, töbeñdegi quat küşiniñ ağysyn
da oñai sezinesiñ.
Qol quat küşiniñ ağysyn sezinetin boldy. Qoldyñ sezimtaldyğyn əri qarai
jetildire beru qajet. Būl sauyqtyru barysy üşin taptyrmaityn dünie.
Qoldyñ tüisigin jetildiru üşin jyludyñ, salqynnyñ, şanşudyñ, dirildiñ
özgeşeligin aiyra bilu qajet.
Mūndai şaruağa sezimtal qol ğana yñğaily. Al ərbir adam öz qolynyñ
sezimtaldyğyn arttyra alady. Tabiğat jaratqan qoldy keremet sezimtal,
nəzik i̇etip jaratqan, amal neşik, tabiği zañdylyqtan aua jaiylyp
ketkendikten jañylyp, ūmytylyp ketken. Söitip, qoldy döreki i̇etip
nəziktiginen airylğan qūralğa ainaldyrady. Qoldyñ būrynğy sezimin
qalpyna keltiru sondai kürdeli i̇emes, qarapaiym, kün saiyn oryndauğa
bolatyn jattyğular tömendegidei.
«Jyludy sezu» jattyğuy.
Qoldy bir-birine sausaqtarynan bastap, alaqandy qabystyryp, keudege tik
qoi. Ərbirinen özine qarsy alaqanğa keletin jyludy sezuge yntalan.
Alğaşynda tük sezbeuiñ mümkin. Ondai jağdaida alaqanyñdy bir-birine
üikep qyzdyr. Sonan soñ alaqanyñdy qaitadan bir-birine nyğyzdap
qabystyr.
Sausaqtaryñnyñ ūşyn bir-birine qabystyrğan boida alaqanyñdy
tömennen joğary qarai birtindep baiau aşa basta. Alaqan aşylyp,
sausaqtar qabysyp tūrğanda jylu qozğalysy anyq bilinedi. Osy jyludy
sezingen soñ sausaqtaryñdy da ajyratyp, qoldaryñnyñ arasyn jaqyn
qatarlastyra salystyryp ūstap tūrğanda jyludy sezip tūrasyñ. Qoldyñ
arasyn alşaqtata berseñ belgili bir nüktege jetkende jylu bilinbei
qalady.
İeger osy jattyğudy kün saiyn jasasañ, kün saiyn i̇eki qoldyñ jylu sezu
ara qaşyqtyğy ūzara beredi.
«Jylu men salqyndy sezu» jattyğuy
Tös süiegiñniñ üstine i̇eki qolyñnyñ alaqany men sausaqtaryn qabystyryp
sal, joğarydağydai alaqanyñdy bir-birinen ajyrastyra basta da,
jyludyñ seziluin saqtap tūryp, i̇eki alaqanyñnyñ arasynda saz balşyqty
oimen ilei ber. Alaqan arasynda qataiğan şarik tūrğan siiäqty i̇elestete
ber. Ornalasuyn özgertip, ilgeri-keiin, joğary-tömen jügirtip tūrğandai
sezimmen alaqanyñnyñ arasyndağy zat qyzady. İendi ystyğy basyldy dep
ainaldyrudy baiaulata basta. Alğaşynda jyly, onan soñ salqyndap
suydy dep, i̇eñ soñynda mūz bolyp qatyp qaldy dep oila.
Suyp qatyp qalğanyn sezingen soñ qaitadan qyzdyr. Qaitadan alaqanyñ
jylynyp, qyzğanyn sezingen soñ, oidağy ystyq şarikti oimen laqtyryp
jiber.
Şyr ainaldyru jattyğuy
Qolyñdy keudeñniñ aldyna köldeneñ ornalastyryp, alaqan men
sausaqtaryñ bir-birine qarap arasy azdap aşyq tūrsyn.
İendi oñ qolyñnyñ şynaşağynyñ ūşyn sol qolyñnyñ şynaşağynyñ
ūşymen ainaldyrğanda i̇ekeuiniñ de ūştary tyrnağynyñ tübine deiingi
deñgeide ainalatyn bolsyn.
Basqa sausaqtaryñ büguli tūrsyn. İeki sausaqta tūraqty jylu paida
bolğanşa nemese şanşyp auyrğanşa nemese diril paida bolğanşa
ainaldyra ber.
İendi kelesi attas sausağyñmen jasa. Oñ qoldyñ atsyz sausağyn sol qoldyñ
aty joq sausağymen tağy da joğarğy sezim paida bolğanşa ainaldyr.
Soñynda basqa sausaqtaryñdy da kezegimen ainaldyr. Qolyñdy auystyr.
Sonymen oñ jaq alaqanyñdy, kezeginde ainaldyr. Būl arada da qoldyñ
bileginde tūraqty bir sezim paida bolğanşa ainaldyrasyñ.
Osy jattyğulardy kün saiyn oryndasañ, qoldyñ sezimin tez arada
küşeitedi. Osyndai jattyğulardy ünemi oryndasañ, densaulyqty
sauyqtyruğa qolyñ daiyn tūratyn bolady.
Quat küşin dūrys bağyttau
0ziñdi-öziñ i̇emdeu üşin aldymen quat küşiñdi dūrys bağytyna sala bil.
İeger deneñ auyrsa, onda quat küşine «bos oryn» paida bolady nemese quat
joly bögeledi, ol keide quat küşiniñ artyqşylyğynan bolady.
Biz qoldyñ kömegimen quat küşin qajetti jerine jibergende, tipti
daiyndyğy joq adamnyñ özi de qozğala bastap, jylu ne diril paida
bolğanyn sezedi. Soñğy jattyğudy meñgerude alma-kezek oñ jəne sol jaq
tanauyñmen tynys alu jattyğuyn jasau, i̇endigi kezekte quat küşin tynys
alu arqyly alaqanğa belsendi sylap sipap, ərbir sausaqty ūqypty türde
uqalau nətijesi jaqsy bolmaq. Alaqandy bir-birine ysqylaumen qatar,
belsendi quat küşi jyluyn sezinu artady. Soñynda quat küşin dūrys
bağyttap jiberu jattyğuyna ötken jön.
Sau quat küşiniñ jinağy
1.Alaqanyñ men betiñdi basyp, sausaqtaryñdy mañdaiyña qabystyryp,
qolyñnan şyqqan jylu quatynyñ ağysyn sezinesiñ. Ol qastaryñnyñ
ortasyna şoğyrlanyp, onyñ aşyq sezimi aiqyndala tüsedi.
2.Qolyñdy moinyña apar, alaqanyñ tamağyñnyñ i̇eki jağynda jaiğasyp,
sausaqtaryñ moiyn omyrtqasyna qarasyn. Qolyñnan şyqqan jylu ağysy
moiyndy qalai qanyqtyryp tesip ötkenin sezinesiñ. Moiynnyñ
şarşağany basylady, dybys jelbezegi bosañsidy. Al sen adamdarmen
aşyq söileskiñ keledi, sağan i̇endi i̇eşkim de kedergi keltire almaidy.
3.Qolyñdy tös süiegiñniñ ortalyq nüktesine i̇eki alaqanyñdy i̇eki jağyna
azdap ajyratyp ornalastyryp, sausaqtaryñ joğarydağydai
qabystyrylyp qoiylady.
4.Qolyñdy tös süiektiñ bitetin üşbūryş şemirşek jəne iş quysyndağy
jüikelerdiñ tūtasyp, birigip ösken örim mañy keudeniñ astyñğy jağyna
qoiyp, sausaqtar özara qabystyrylyp, tös süiektiñ ortasymen
jürgiziletin syzyqqa tik kelip, alaqannyñ arasy azdap ajyratylyp, əlgi
syzyqtyñ i̇eki jağynda bolady, küşti jylu ağysy seziledi. Osy mañnan
bükil denege tirşilik quatyn taratady.
5.Qolyñdy kindikten azdap tömendetip, sausaqtaryñdy qabystyryp,
ortalyq syzyqqa tik qoiyp, alaqan arasy azdap ajyratylyp, osy
syzyqtyñ i̇eki jağyna ornalassyn. Seni tirşilik quatymen zariadtaidy.
0ziñe degen sezimiñ artady. Ərbir ədistemege 2-3 minuttan kün saiyn 10-15
minut uaqytyñdy bölseñ jetip jatyr.
Quatty dirilmen sauyqtyru
Dünieniñ bəri quat. Qarapaiym quat i̇emes, tipti qozğaltqyş nemese tabiği
energiiä. Barlyq tirlik qozğalady. Qozğalmaityn tek öli zat.
Diril – i̇emes quat küşiniñ qozğalysy. Düniede quat ərtürli: jaryq quaty,
jylu quaty, quat küşi degen siiäqty. Düniege taralğan tirşilik quaty – qi.
Tabiğatqa quat küşiniñ barlyq türine tən barlyğy diril səulesin taratady.
Tirşilik quaty (energiiäsy) sauyqtyrady. Ol jetken jerindegi ūlpalardy,
jasuşalardy jandandyrady. Sauyqtyru dirilinen aiyrylğan ūlpalarmen
jasuşalar toqyrauğa ūşyraidy, qorektene almaidy. Kereksiz
qaldyqtardy syrtqa şyğara almaidy. Sonymen, quat qozğalysy toqtağan
dene qartaiady, öledi.
Mūndai toqyraudan qalai qūtyluğa bolady? Jasuşalardy dirildeuge
məjbür i̇etu kerek. Tiri dene qozğaluy kerek. Dene i̇eñbegimen qozğaluy
kerek. Dene i̇eñbegi deneni silkinipşaiqaluğa məjbür i̇etedi. Toqtap qalğan
sağatty qolğa alyp silkip köremiz. Bir ret silkip qalğanda, sağat jürip
ketedi. Bir ret silku ünemi kömek bola bermeidi, köbinese uaqytşa.
Bizdiñ ağzalarymyz da solai. Bizdiñ silkileuimizben toqyrauğa ūşyrağan
ūlpalar men, jasuşalarymyz köbinese şetki denege əser i̇etip, tereñge
jetpei toqyrau jalğasa berui de mümkin. Al auru adamdy silkilep,
şaiqaltuğa bolmaidy. Sondyqtan jasyñnan bastap jügirip, jūmys jasap,
dene şynyqtyrumen şūğyldan. Odan densaulyqqa ziiän keletinin de i̇esker.
Denemizdiñ barlyq müşelerine qolymyzben diril jiberuimiz ūlpalarmen
jasuşalarymyzdy jandandyrady. Küşti quat ağysynyñ sauyqtyru
diriline qosylyp, ğajap qasieti bar. Belgili müşelerge bağyttalğan
qoldyñ quaty denede tüziledi. Osyndai energiiä jasau arqyly toqyrau
quatyn jūiamyz. Apatty jəne toqyrau energiiäsyn joiumen birge auru
paida tudyrğan sebebin de jūiamyz.
Denege jiberilgen diril quaty denedegi quat küşiniñ ağysyn jolğa salady.
Osynyñ arqasynda dene müşelerin jandanuğa məjbür i̇etedi. Quat küşi
arqyly deneni dūrystap alumen birge, deneni qalpyna keltire alamyz.
İeger biz i̇emdeuge mūqtaj bolğan müşede quat küşi men dirildi taratyp,
öziniñ sausağyn dirildetuge məjbür sek, mūnyñ yqpaly əldeqaida joğary
bolmaq. Dirildetumen i̇emdegen ūlpalar men jasuşalar sauyğa bastaidy
jəne jasarady. Sebebi quat küşiniñ toqyrauy qozğalysqa tüsip sauyğady,
būrynğy qalpyna keledi.
Denege sauyqtyru dirilin jibergende müşe jasuşalary men ūlpalar
qandai özgeriske tüsedi? Qanmen qorek zattardyñ kelui artady,
qyltamyrlardyñ belsendiligi küşeiedi.
Jasuşalardy zat almasu belsendiligin arttyruğa məjbür i̇etip,
qaldyqtardan tazarta bastaidy.Söitip, qartaiudyñ barysy baiaulaidy.
Deneniñ qorğanyş belsendiligi artyp, odan jat infektsiiäny syrtqa
şyğarady. Būlşyq i̇etterdiñ zoryğyp şarşauy syrtqy betinen ğana
şyğaryp tastaumen şektelmeidi, tipti işki müşeler de belsendiligin
küşeitedi. Zoryğumen salystyrğanda bosañsyğan būlşyq i̇etter quat
küşin tipti az mölşerde qajet i̇etedi.Zoryğyp şarşağan būlşyq i̇etter
adamnyñ tirşilik quatynyñ qoryn da bosatyp jiberedi. Sondyqtan da
zoryğyp, şarşağan adam tez qartaiady.
Diril tereñ jasuşa deñgeiine deiin jasartyp, sauyqtyra alady. İeger
berilgen jattyğulardy ədetke ainaldyra alğan bolsañyz, i̇endi sauyqtyru
barysyna köşeiik. Sondyqtan əñgimeni iştiñ mañaiyna
şoğyrlandyraiyq.
Asqorytu jolynda aurudyñ köptegen sebepteri jasyryn jatady. Adam
denesiniñ basqa bölikterimen salystyrğanda toqyrau körinisi i̇eñ köp
kezdesetin jeri osy.Tamaq qaldyqtarynyñ jinaluy nətijesinde toqyrau
barysy ötip, bükil deneni ulandyrady, söitip densaulyqty būzady.
Qazaqta «Auru astan» degen söz bar, būl öte oryndy ğylymi negizde
aitylğan. Toqyraudan keiin ədettegidei asqazanğa tüsip, qorytylmağan
tamaqtyñ paidasynan ziiäny köp. Asqorytu jolyn qarapaiym ədistermen
juyp şaiu, basqa da tazartu, aşyğu, dieta saqtau bəri de jaqsy bola tūra,
jetkilikti de i̇emes, əri üilesimsiz.
Joğaryda aitylğan ədistermen ūştastyra otyryp, dirildi paidalanu
arqyly zor tabystarğa jetuge boluğa bolatyn mümkindik bar. Būl arada
men tabiğat syilağan «120150 jasqa jetesiñ» dep kepildik bere almaimyn.
Degenmen mümkindik mol.
Jatsañ da, otyrsañ da öziñ qalağan jağdaida deneñdi bosañsyt. Oñ
qolyñdy kindigiñniñ üstine qoisañ jylylyqty sezinesiñ. Iş būlşyq
i̇etteriñdi bosañsyt, işiñ jūmsaq boluy kerek. Qolmen basyp körgende,
jūmsaq matadai bosañsyğan bolsyn. Jylu sezimi arta tüsedi. Qolyñnyñ
tört sausağymen asqazan tūsynan basyp kör. İeñ joğary tereñdikke
jetkenşe bas. İeger basqanda işiñ auyrsa, sol auruy basylğanşa basyp
otyr. Qolyñ i̇eñ tereñine jetkende, tört sausağyñmen jyldam dirildeitin
i̇etip, sausaqtaryñdy ainaldyra qozğalys jasap, əri qarai tereñdete tüs.
Osy diril qozğalysyn 30 sekund jasasañ jetedi.
Jylu quatymen sauyqtyru
Biz dərigerler köptegen adamdardyñ auyrğan jerine jylytqyş qoiuğa
keñes beremiz. Qoldyñ nəzik əreketimen salystyrğanda jylytqyş tükke
de tūrmaidy. Qol tek jylu ğana əkelmeidi, ol sauyqtyru qasietimen
tirşilik quatyn əkeledi, al jylytqyş qainatqan su qūiylğan quys
rezeñke. Al qoldyñ alaqany, sausaqtary jylytqyştan əldeqaida artyq.
0z qolyña öziñ sen. Deneniñ qai aumağyn i̇emdeu qajettigin qolyñ sensiz-aq
biledi. Ol bizdiñ aqyl-oiymyzdan artyq biledi. Qolyñ arqyly deneñniñ
hal-jaiyn i̇eñ təuir degen dərigerden de artyq biluge bolady. 0z denedi öz
qolyñmen zertte. Deneñniñ qai jeri jyly, qai jeri suyq i̇ekenin aiyrasyñ.
Qai jeriñ suyq bolsa, sol jeriñde auru bar. Deneñniñ suyq jerin
qolyñmen jylyt. Kelesi joly alğaşqydai suyq sezinbeisiñ, qaita qolmen
jylytqandyqtan, azdap jylylyq paida bolğanyn baiqaisyñ. Būl
sauyğudyñ bastaluy. Alaqanyñnyñ astynda qantamyrlardyñ soğuy
deneniñ osy aumağynda būrynğy derttiñ jazyla bastap, jylu paida
bolğanyn sezesiñ. 0ziñdi-öziñ zerttei bastağanda, qolyñ qalai, qaidan oryn
ielengisi keletinin baiqaisyñ. Mümkin keudede jatqysy keledi. Osy
aumaqqa köñil audaryp, quat bailanysyn solai bağytta. Qol mümkin
mañdaida jatady. Qolaily jerge jatyp deneñi bosat. Alaqanyñdy
mañdaiğa aparyp, quat küşin qoldan.
Deneñiniñ qai jerinde qolaisyz jağdai baryn qol biledi. Qol
qolaisyzdyqty jūiady.
Bauyrdy sauyqtyru
Sol qolyñdy oñ jaq qabyrğalaryñnyñ astyna, bauyryñnyñ tūsyna, oñ
qolyñdy bauyrğa qarsy oñ jaq arqa jağynan 15 minut ūsta. İeki qoldyñ
arasynan quat küşi qozğalysynyñ jürgenin oiyñmen i̇elestet. Bauyrdyñ
quatymen toltyrylğanyn sezinesiñ, osy quat küşi bauyrdyñ jəne öttiñ
talaurap qyzaru barysyn azaitady. 0t jolyn jylytyp keñeitetindikten,
tastar i̇erip, bögetsiz syrtqa şyğa alatyn mümkindik tuady. Mūny tamaq
işip jegennen keiin 15 minut jasau qajet.Tolyq jazylu üşin qolmen
jylytudy künine birneşe ret jasau dūrys. Aurudyñ aldyn alu üşin
künine bir ret 10 minut jasau da jetkilikti.
Közdi sauyqtyru
Alaqannyñ ortasy közge dəl keletindei i̇etip, i̇eki köziñdi jūmyp,
alaqandaryñmen köziñdi bas, sausaqtaryñ mañdaiyñda bolsyn. İeki
alaqannan şyqqan jylu közden ötip miğa jetedi dep i̇elestet. Közdiñ körui
naşarlağan aurularğa 15 minut, aurudyñ aldyn alu üşin 10 minut jetedi.
Asqazandy sauyqtyru
Asqazanğa da bauyr siiäqty, oñ qolyñnyñ alaqanyn sol jaq
qabyrğalardyñ astyna, al sol qolyñdy sol jaq arqa astyna asqazanğa
qarsy qūiamyz, 10-15 minut uaqyt jetedi. Sauyqtyru quat küşi asqazandy
diril quatymen tolyqtyrady. Mūny da kün saiyn jasa.
Qūlaqty sauyqtyru
İestu qabileti tömendep, qūlaqta şu paida bolğan jağdaida – būl da bauyr,
köz siiäqty qūlaqtyñ mañaiyndağy qan ainalymynda toqyrau paida
boluyna bailanysty. İeki alaqanyñnyñ ortasyn qūlaqtyñ syrtqy tesigine
dəl keltirip, i̇eki jağynan da qys. Alaqannyñ arasynda energiiä ağysy
paida bolğanyn i̇elestet. Osy ağys qūlaqtan ötip, alaqan arasyndağy midy
qanyqtyrady, künine i̇eki ret 10-15 minut jasa.
Osy bir qarapaiym i̇emdeu ədisi i̇estu qabiletin arttyratyndyğyn ömirde
körip jürmiz i̇emdeu üşin (15 minut), al 10 minut aurudyñ aldyn alu üşin
jetkilikti.
Buyndy sauyqtyru
Buyndağy aurudyñ negizgi sebepteri – quat küşi qozğalysynyñ būzyluy,
öte auyr jüktiñ əseri, energiiäny şamadan tys jūmsau, infektsiiä jəne
zaqymdau (ūryp alu, soğu) saldarynan bolady. Quat közine jetu üşin sol
qolyñnyñ alaqanyn kindigiñniñ üstine qoiyp,oñ qolyñnyñ alaqanyn auru
buynyña qoi. Sol qolyñnan jylu sezinesiñ. Sol jyludyñ qolyñmen
iyğyña köterilgenin i̇elestet, al iyqtan moiynğa jəne oñ qolğa ötip, oñ
qoldyñ alaqanymen auyrğan buynğa jetedi.5-7 minuttan keiin sol
qolyñdy işiñnen, ony da auyrğan buynnyñ üstine qoi. Biraq qarama-qarsy
jağynan (mysaly, i̇eger tizeñ auyrğan bolsa, oñ qolyñdy onyñ üstine sal,
sol qolyñdy qyltaña qoi), onyñ üstine sal. İeki alaqannyñ arasynda
energiiä paida bolady dep i̇elestet. Osy energiiä buynyñdy tesip ötip,
sauyqtyru quatymen baiytady. Osylaişa qolyñdy 5-7 minut ūsta.
Qan qysymynyñ köterilui men azaiuyn i̇emdeu
Qan qysymynyñ joğarylauy jüikeniñ zoryğyp, şarşauynan bolady.
Deneniñ quat küşin aluynan jūmsauy artyp, qory əlsirei kele tausylğandyqtan, ərtürli auru-syrqauğa
şaldyğady. Būdan basqa jüikeniñ zoryğuy qan tamyrlarynyñ jiyrylyp
qaluyna əkelip soğady, bar küşimen qataiyp şiraidy, iilgiş, sozylğyş
qasietinen airylady. Zoryğu şiryqpaityn ūlpalarğa i̇emes, iilgiş,
sozylğyş ikemdiligi tek bosañsi alatyn ūlpalarğa tən. Zoryğudan
qantamyrdyñ qabyrğalary jiyrylyp tarylady, işki qysymy artady.
Qantamyrlarynyñ iilgiş-sozylğyş ikemdiligin qaitaru üşin qosymşa
energiiä bosatu abzal. Ol qantamyrlaryn bosatyp, quysyn keñeitedi,
söitip qan ağysy qalpyna keledi.
Denede quat küşiniñ jetkiliksizdiginen, qan qysymy azaiady, osydan
barlyq jasuşalardyñ ömir süru tirşilik i̇etu mümkindigi bosañsidy.
Ūlpalar əlsizdenip, belsendiligi joiylady. Qantamyrlarynyñ qabyrğasy
jiyrylu qabiletinen airylady. Qantamyrlarynyñ işi keñeiip, qanmen
toltyra almaityn bolğandyqtan, qysymy azaiady.
Qan qysymy köbeise de, azaisa da öte qolaisyz, bas ainalu, auru, sebepsiz
şarşau siiäqty belgiler paida bolady.
Kelesi ədisimiz qan qysymynyñ köbeiüin de, azaiuyn da i̇emdeidi. Sol jaq
alaqannyñ işki bitken jerindegi qatparynan 3 i̇eli araqaşyqtyqqa oñ
qoldyñ alaqanyn keltirip qoiyp qoi. Mūny oryndyqta sol qolyñdy
bosatyp, tizeñe qoiyp, tik otyryp jasa. Sol qolyñnyñ bileziginiñ işki
jağyna oñ qolyñnyñ alaqanymen oişa jylu jiber. Söitip, ərbir qolyña
7-8 minutten i̇eki qolyña da jasa. Qysymnyñ qalpyna kelgenin sezinesiñ.
Tynys alu ağzalaryn sauyqtyru
Tynys alu ağzalarynyñ barlyq auru-syrqauy jūqpaly auru nemese suyq
tiiüden bolğan qan ainalymynyñ toqtap jürmei qaluynyñ saldary. Küş
quatynyñ ainalymyna kedergi kelse, tynys alu ağzalarynyñ qyzmeti
naşarlaidy. Söitip, suyq tiiüine, jūqpaly aurularğa şaldyğuğa sebepşi
bolady.
Jūtqynşaq, bronhit, ökpe auruyn i̇emdeu üşin sol qolyñdy kindigiñniñ
üstine, oñ qolyñdy keudeñe qoi. Sol jaq alaqanyñnan jylu sezesiñ. Osy
jylu joğarylap, iyqtan moiyn arqyly oñ qolğa, onan alaqan arqyly
keudeniñ işine bardy dep i̇elestet. Keude işiniñ qan ainalymy artyp,
energiiä ağysy jönge kelip talaurap qabynumen infektsiiä joiylady.
Aurudy i̇emdeuge künine 15 minuttan birneşe ret, al aldyn aluğa – bir ret
10 minut jetedi.
Ūiqy qaşqanda
Jüikeniñ keri ketui zor yğuğa ūlasyp denede quattyñ birkelkiligi men
baisaldylyğy būzyluynan ūiqy qaşady.
Aty joq sausaqpen, ortan qol, sūq sausaqtardyñ ūşyn biriktirip, birbirimen qysyp, mūryn men joğarğy i̇erinniñ arasyn ūstap, azdap küş
şyğaryp bas. Sol qolyñ osy kezde alaqan men kindigiñniñ mañaiyn basyp
jatsyn. Sol jaq alaqanyñnan şyqqan jylu moinyñ arqyly oñ qolyña
ötti dep i̇elestetseñ, sausaqtaryñ men üstiñgi i̇eringe əser i̇etedi. Osy aradağy
jylylyq midy tynyştandyratyn bolady. Ol ūiqyğa ketu protsesin
jyldamdatady. Osy aitylğan jattyğudy ūiqy aldynda 5-10 minut
oryndasa, ūiqyny tez şaqyrady.
Quat küşimen tazartyp sauyqtyru
Jetispeitin küş quatyn deneden ūlpağa qolymyz arqyly qosyp qana
qoimai, densaulyq jağdaiynyñ talaurauynan denede bolğan jūqpaly
aurular saldarynan paida bolğan jat apatty quattardy juyp tazartyp
otyru ləzim. Ol üşin öziñe-öziñ «qolym quatty səule şyğarady» dep
i̇elestet. Alaqan öte küşti jaryq səule şyğaratyn projektor. Alaqannyñ
sezimin küşeitu üşin aldymen kindiktiñ mañaiyn zariadtap alu kerek.
Mūny köbinese oñ qoldyñ alaqanymen jasağan dūrys.
Alaqannyñ tūraqty səule şyğaruyna qol jetkizseñ, qolyñdy deneñniñ kez
kelgen jerine, mysaly, sannyñ üstine qoiyp kör. İeger səuleni sannyñ
üstinen işine ötkize alsañ, onda denege jylu qalai ötip jatqanyn seze
alğanyñ. Osy səulelermen tazalap, deneniñ kez kelgen ūlpalarymen
jasuşalaryn, müşelerin i̇emdeuge bolady.
Jürek pen qandy tazartu
Quat küşi las apatty quattan paida bolyp, qantamyrlaryn zaqymdaidy,
mert i̇etedi, keñ tamyrlardy taryltady. Aldymen küş quaty bülinuge
ūşyrap, soñynan tamyrlardyñ işinde şögindiler paida bolyp, qalypty
qan ainalymyna böget jasaidy. Qantamyrlaryn küş quatymen tazartu
arqyly şögindilerdiñ paida bolu, qantamyrlarynda aqaudyñ körinis beru
sebebin de joiuğa bolady.
Oñ qoldyñ alaqanymen quattyñ ağysyn qosyp, aiaqqoldan bastap, bükil
deneñniñ üstiñgi betimen qolyñdy sağat tiliniñ bağytymen ainaldyryp
jürgiz, energiiä barlyq qyltamyrdy, sodan soñ iri kök, qyzyl
qantamyrlardy tesip ötetinin i̇elesteti. Jat apatty energiiädan tüsken
daqtardy da juyp jəne qalğan ornyn taza jarqyrağan energiiämen
toltyrady. Sondai-aq öz qolyña sen,ol bizdiñ oilanuymyzdan da
artyğyraq, bizge tazalaudyñ qandai türi qajet i̇ekenin de biledi. İeger qolyñ
basqaşa qimyl jasağysy kelse, mysaly, apatty energiiäny sürtip alyp
tastai alady.
Asqazandy sauyqtyru
Oñ jaq qolyñnyñ alaqanyn asqazanğa qarsy qoiyp, energiiä ağysyn
asqazannyñ işine bağyttap jiber. İeger talaurap auyrğan jəne infektsiiä
bolsa, ony energiiämen ju, asqazannyñ işki qabyrğasyn oimen tazart. İeger
jara bolsa – tazala, sodan soñ energiiä səulesimen tap bir jippen tikkendei
oişa tik.
Işekterdi sauyqtyru
Işekterdi de energiiämen sauyqtyruğa bolady. Quat səulelerimen jūmys
istei otyryp, sypyryp tastauğa bolady. Alaqanyñdy işten joğary
araqaşyqtyqta ūstap tūryp, energiiä ağysyn bağyttap işke jiber. Qolyña
sen. Ol özi-aq aralaidy, qaidan, qalai sypyrudy biledi.
Bauyrdy sauyqtyru
Bauyrda ziiändy zattar köp, olar işek joldary arqyly keledi. 0itkeni
bauyr barlyq ziiändy zattardan tazartady. Sondyqtan bauyrdyñ
energiiäsy azap şegedi. Bauyrdyñ energiiäsyn jylytu arqyly qalpyna
keltiruge bolady jəne de tağy da energiiälyq tazartu küşimen jaqsarta
tüsuge bolady.
Energiiä səulesi bauyrdyñ işin de, qantamyrymen öt
joldaryn da zattardan qalai tazartatynyn oimen i̇elestet. Basqa da
deneniñ ūlpalarymen jüielerin bauyrğa ūqsas tazartuğa əbden bolady.
Ərbir adamda Allanyñ özine syilağan energiiäsyn denesi men ruhyn
tazartuğa bolarlyq qajetti mümkinşilik bar. Əlemniñ ruhani energiiäsy
bizdiñ düniedegi tirşilik quaty – mine nağyz i̇emşi osy. Sondyqtan ərkimniñ
öz densaulyğyn öziniñ qolymen-aq sauyqtyryp, aqyl oidy
tynyştandyryp, ömirin quanyşty i̇etetin mümkindigi bar.
Sauyqtyru sezimi
Sezu – būl da energiiä. Qol – tamaşa sauyqtyruşy qūral sauyqtyru
energiiäsy quatynyñ qainar būlağy, i̇ekinşi tamaşa sauyqtyruşy jəne
tüzuşi, ony izgi maqsatqa paidalanuğa bağyttai alamyz. Keide sezim auru
sebebin de tuğyzady. Sezu – energiiä bolğandyqtan, tüzuşi, bola tūra,
qiratuşy küşke ainaluy da mümkin.
Qiratuşy energiiäny qiratuşy sezim jasaidy. Sauyğu üşin denede aram
nietten paida bolatyn qiratuşy energiiädan aiyğuymyz abzal. Sezim
degen ne? Limon şyryny aşy, aspan kök, jasyl qūraq jibektei jūmsaq.
Biz osylardy dəmin, öñin, jūmsaqtyğyn, til, köz, teri arqyly sezemiz.
Aşyny, kökti, jūmsaqty oimen i̇elestete alamyz. Limonnyñ şyrynyn
oimen i̇elestetip sorsaq, auzymyzdan silekei şūbyrady. Qar basqan
bökterde şañğymen syrğanap jürip, jazda osynda qyzyl, jasyl gül ösip,
jaiqalyp tūratynyn da közge i̇elestete alamyz.
Sezim arqyly i̇elestetuimizben denede şyn iske asatyn aqiqat nağyz
şyndyqty paida i̇ete alamyz. Söitip, sezim degenimiz energiiä i̇ekenine köz
jetkizemiz. Ol bizdiñ denemizge şynymen əser i̇etedi. Osy i̇elestetudi
aurudan sauyğuğa paidalanuğa bolady. Sondyqtan aldymen aram nietti
energiiädan paida bolatyn qiratuşy energiiädan aiyğuymyz kerek.
Qiratuşy sezimnen aiyqtyru
Būryn qalai ömir sürip kelseñ, büginnen bastap tolyq, basqaşa ömiriñdi
sauyqtyruğa mümkinşilik beretin jasampazdyqty qiratuşy sezimnen
aiyğuğa bağytta.
Qazirden bastap aşu, yzasyz ömir süruge şeşim qabylda. Aşu tek
yzaqordyñ mañaiyndağylardy küizeltip qoimaidy, özin de talqandaidy.
Kekti, yzaly aşu mañaiymyzdan jaqsy dünie körsetpeidi. Tek
jamanşylyq köremiz, syrtpen qatynasymyzdy bölip tastap, bizdi jaulap
alady. Būl auru əkeletin qiratuşy energiiämen asyp-tögilgenşe
tolyqtyrady. Yzalanğan kezde öziñ onymen küresip, araşaşy da bolma,
tek baqylauşysy bol. Sonan soñ baryp qatty i̇edenge nemese taqtaiğa
deneñdi bosatyp jat. «Men köñildimin, i̇erkinmin» dep 10 ret qaitala.
Tynyşsyzdanudan basqa bizge kedergi keltiretin i̇eştene
joq.Tynyşsyzdanu ömirge tek qiratuşy energiiä əkeledi, auru-syrqauğa
dūşar i̇etedi.
İendi asyğyp-üsigip jantalaspai-aq, tynyş ömir süruge şeşim qabylda.
Adam adamğa qaiyrymdylyqpen kömektesse, oğan Alla riza. Allany riza
i̇etkennen artyq ne isteisiñ?
Qazirden bastap öziñe de, basqağa da qaiyrymdylyq körsetuge, tek
jaqsylyq jasaiuğa şeşim qabylda.
Tek qazirden bastap adal i̇eñbegiñmen öz nanyñdy tauyp jeuge şeşim
qabylda. Aramdyqpen aqşa tabudan aulaq bol.
Qazirden bastap ömirge rizaşylyq bilder, «bardy bazar, qoldağyny
qanağat» tūt.
PAİDALANYLĞAN ƏDEBİETTER
1.Pol Bregg. Çudo golodaniiä. SPb 1998.
2.Katsudzo Nişi. Sistema i̇estestvennogo omolojeniiä. SPb 2002, 3-48better.
3.G.P.Malahov. Biosintez i bioenergetika. tom 2. SPb 1998, 57-101-better.
4.G.Malahov. Urinoterapiiä. Bioritmiiä. tom 3. 8-127-better.
5.G.P.Malahov. Sozdanie sobstvennoi sistemy ozdorovleniiä. tom 4. SPb
1998.
6.G.P.Malahov. Golodanie. tom 5. SPb 1998, 132-143-better.
7.İe.İvadilov. Kalendar samoozdorovleniiä. M., 2006.
8.İe.İvadilov. Çistka sustavov v domaşnyh usloviiäh. Moskva, 2006
9.K.Nişi. Zolotaia pravila zdorovia. M., 2006.
10.Norman Uoker. Leçenie sokami. M., 2006.
11.Oleg Nazur. Çistka kapilliarov, uçenie Zalmanova. M., 2006.