Köşpendiler - II - Jantalas

İel bileu oñai tise, halyq tizgini qolynda bolğan adamnyñ bäri de i̇el auzynda qalmas pa i̇edi? Qazaq tarihynda jüzdegen han menen myñdağan sūltandar ötti. Solardyñ halyq jadynda qalğany sausaqpen sanap alarlyqtai. Han tağyna jetu keide oñai bolğanmen, han tağynda otyru qiyn. Öitkeni oğan tek qana küş i̇emes, aqyl, aila, saiasat kerek. Būl qasietter sandyqtağy dünieñ tärizdi, bireude bar, bireude joq...
Abylai i̇el bileu isinde İesim han täsiline köñilin köbirek audaratyn. Tikelei onyñ jolyn ūstamağanmen, kei ädisterin öz isinde qoldanyp otyratyn. Būğan da sebepker bolğan bäz baiağy Būqar jyrau. Ol bir küni İesim hannyñ tarihyn oğan aityp bergen:
— Han tağdyry — halyq tağdyry i̇emes, — degen Būqar jyrau, — keide jauymen tartysy bir bolyp, qan maidanda birge qaza tapsa da jatar molasy bölek. Tek tarihtağy azdy-köpti isi halyq oiynan şyqsa, sondai handy qazaq i̇eli i̇esinde qaldyrğan. Sonyñ biri İesim han.
— Hadjiri i̇esebi boiynşa bir myñ segizinşi jyly, iağni bizdiñşe, bir myñ alty jüzinşi jyly, — degen Būqar jyrau Abylaiğa, — Täuekel hannyñ ornyna qazaq i̇eli jiyrma i̇eki jasar İesimdi han köterdi.
İesim qazaq handyğynyñ tağyna otyrysymen, ağasy Täuekel men Qiiäq sekildi Maurennahr jerinde ūrysta qaza bolğan belgili batyr, sūltandardyñ pyrağyn Taşkent jerinen äkep, Türkistandağy Qoja Ahmet İassaui meşitiniñ tübine jerletkizdi.
Onyñ būl kezdegi i̇eñ kürdeli saiasaty: Şyğys Türkistanda bolyp jatqan Moğol bekteri men Jağatai ūrpaqtarynyñ arasyndağy janjaldarğa kirisui i̇edi. Öitkeni däl osy şaqta Qytai aidahary Şyğys Türkistanğa qarai sozyla jyljyp kele jatqan. Būl qazaq i̇eline zor qauip tuğyzğan. Sondyqtan Qytai men qazaq handyğy ortasyndağy i̇elderdiñ qandai küide i̇ekenin bilu kerek boldy.
Al Jetisu men Şyğys Türkistannyñ biraz jerine ämirligin jürgizip äbdiraşit han ölgennen keiin, balalarynyñ arasynda ülken dau-janjal bastalğan. Olar būryn qazaq handarymen odaqtas sanalğan qyrğyz i̇eliniñ de kei tūsyn özderine qaratudy oilağan. Būlarğa qyrğyz rularynyñ ala auyzdyğy da özderiniñ jerin, suyn talan-taraj i̇etuine jol aşty.
İesimniñ han bolğan kezinde äbdiraşittiñ ortanşy ūly äbdirahman Şalyş pen Tūrfannyñ biligin alğan. Jetisu men Şyğys Türkistannyñ qalğan jeri äbdiraşittyñ özge balalarynyñ qolynda qalğan. Biri Aqsuda han bolsa, biri Qūsandy, biri Qūşty meñgergen. Qysqasy, äbdiraşit qaitys bolysymen onyñ ūrpaqtary bilikke, jerge talasyp qyryq pyşaq bop bükil Moğolstandy talan-taraj i̇etken.
İesim şaqyrğan han keñesinde qazaq i̇eli äbdirahmandy qoldamaq boldy. Äbdirahmannyñ şeşesi Jetisu boiyndağy Üisin qyzy i̇edi. Jäne äbdirahmannyñ da, özime järdem tübi osy jaqtan keledi-au dep, bir büiiri qazaq i̇eline tartyp tūrdy. İesimge būl mäsele jöninde qyrğyz manaptary da qosyldy. Oğan sebep, qyrğyz i̇eline Jarkent, Aqsu, Qaşqar handarynan göri i̇erteden odaqtas bolyp kelgen qazaq i̇eli qolaily i̇edi. Tağy bir jağdai: osy tūsta Joñğar qontaişysy küşeie bastağan. Al olardyñ şapqynşylyğynan qūtylu saiasatynda qyrğyz ben qazaq tilegi ūştasyp jatqan-dy. San märtebe i̇ekeui birigip, Joñğarlarğa toitarys ta bergen.
İesim äbdirahmanğa järdem retinde bes myñ qazaq äskerin jiberudi ūiğardy. Ol būl äskerdi TUiaq batyrğa basqartpaq boldy.
İerteñine han TUiaqty şaqyrtyp aldy. TUiaq pen İesim i̇ekeui de i̇eñseli, zor deneli i̇edi. Saraiğa täjim berip kirip kelgen batyrğa, han:
— Joğary şyq! — dep qasyndağy jastyqty törge qarai syrğytyp tastady. Qaradan şyqqan adamğa hannyñ öz qolymen jastyq tastauy zor qūrmet. TUiaq jaiğasyp otyrğannan keiin İesim ony nege şaqyrğanyn aityp kelip:
— Jetisu men Türkistan mañaiyndağy Ūly jüzdiñ bar rularyn biz öz qoltyğymyzdyñ astyna aluymyz kerek, sol sebepten Üisinniñ köp jūrtyn bilep otyrğan äbdirahman hanğa järdem berudi ūiğardym, — dep sözin aiaqtady.
— Han oiy halyq tileginen şyqsa, oğan ne jetsin! — dedi TUiaq sabyrly ünmen. — Bärimiz de adambyz ğoi. Adam bolğan soñ armansyz tirşilik i̇ete almaidy i̇ekensiñ. Būiryğyñyzdy oryndamastan būryn, meniñ de bir armanym bar i̇edi, i̇eger rūqsat i̇etseñiz, sony aitaiyn...
— Ait, batyrym.
— Ümit degen bir qaiyq. İer jigitti joly bolsa dünieniñ qapasynan da, qaiğysynan da alyp şyğady, meniki sol bir ümit qoi. Tağdyry öziñniñ qolyñda...
— Tyñdaiyq, aiağyna deiin ait...
— Jaraidy, qūldyñ balasy demei, batyrym dep tyñdağyñ kelip tūrsa, aitaiyn... Aldymen mynany bilgim keledi. Han iem, men aq süiekten şyqqan joqpyn, jan-tänimmen i̇el-jūrtyma qyzmet istep kelem. İerligim, ne qyzmetim köñiliñizge olqy soğyp jürgen joq pa?
— Joq, özge batyrlarym bir töbe de, sen bir töbesiñ ğoi. — Şyny ma, kekesini me TUiaq aiyra almady. — äbdirahmanğa jūmsap otyrğanym da sodan i̇emes pe...
— Onda aitaiyn. Bas kespek bolsa-dağy til kespek joq. Qisañ jeñgeñ Aqtorğyndy mağan ber.
Bireu jağynan tartyp jibergendei, İesimniñ öñi qara küreñdenip ketti.
— İei, sen ne maltañdy i̇ezip otyrsyñ?
— Jaña öziñ aitqan joq pa i̇ediñ, özge batyrlarym bir töbe de, sen bir töbesiñ dep...
Hannyñ yzadan qany qaşyp, moinyna qūryq tüsken asaudai basy kekjeñ i̇ete qaldy. Ärine, qazaq i̇elinde han men äieli birge ölsin degen zañ joq. Ağasy Täuekeldiñ jūbaiy da ömir baqi jesir qalmaidy. Bireuge şyğuy kerek qoi. Biraq ol hannyñ äieli, hannyñ jeñgesi i̇emes pe? İesiginde jürgen qūlğa qalai şyğady? Ol mümkin i̇emes...
— Jeñgeñ Aqtorğyn da osyny tileidi, — dedi TUiaq batyr.
— Sonda qalai bolğany? Täuekel hanğa jyl bolmai jatyp köñil qosyp qoiğansyñdar ma? Onda i̇ekeuiñ de aiyptysyñ?
— Joq, olai i̇emes, han iem!
— Jä, toqtat!
Qanyna tartpağannyñ qary synsyn degendei, İesim qazir qanyna tartyp otyr. Töreden jaratylğan hannyñ jesirin qaradan şyqqan bir batyrdyñ alamyn degenine qorlanyp qalğan. Būl da i̇eşteñe i̇etpes i̇edi, i̇eger qūralai köz, oimaq auyz jesir jeñgesine jas hannyñ öziniñ közi tüspegen bolsa... Özinen on jas ülken bolsa da, İesimge ol on jeti jasar qyzdai köringen. Qypşa bel, aqşa mañdai, kerbez jeñgesiniñ qasynda özge orda sūlulary aqqudyñ janyndağy qoñyr qazdardai ğana bop qalğan. «Ağa ölse, ini mūra» dep qaraityn qazaq dästürimen, İesim ağasynyñ asynan keiin jesirin özi almaq oida i̇edi. Han qanşa ädilettimin degenmen de, öz näpsisiniñ tileginen asa almağan.
Ol qolyndağy kümis qoñyrauyn üsti-üstine aşulana qaqty. Üige asyğa kirgen küzetşilerge:
— Qaru-jarağyn sypyryp alyp, mynany qazir zyndanğa tastañdar! — dep būiyrdy da teris būrylyp ketti.
Han saraiynyñ janyndağy qara alañdağy zyndanğa ataqty myñbasy TUiaq batyrdy aparyp salğan habar zamatta bükil Türkistan şaharyn şarlap ötti.
«Qaru-jarağyn sypyryp alyp TUiaq batyrdy qara alañğa apara jatyr» degen habardy däiekşi balalarynyñ biri kelip jetkizgende, Aqtorğyn jerge tier ūzyn qolañ şaşyp örgizip otyrğan-dy. Jüregin ūstap, kenet appaq bözdei bop şoşyp ketti.
— Jolymbet batyrdy şaqyr, — dedi qasynda tūrğan äielge.
Kişi jüzdiñ tañdauly qolyn basqaryp jürgen Jolymbet batyr Aqtorğynnyñ nağaşy atasy. Hannan keşirim sūraudyñ keregi joqtyğyn hanym birden ūqqan. Sūrağanmen de būl ötinişi jaqsylyqqa aparmaidy. Qazaq dästüri: İesim öz jesirine ne isteimin dese de i̇erki bar. Ärine, aqylğa salsa han öziniñ näpsisi üşin TUiaq sekildi halyqtyñ süiikti batyryn zyndanğa tastap, qalyñ i̇eldi özine qyrği qabaq i̇etpes i̇edi. Jäne Aqtorğynnyñ Kişi jüzdiñ qyzy i̇ekenin de i̇esten şyğarmağany jön. Bir taipa i̇eldiñ namysyna tiiüdiñ qanşa qajeti bar? Az küngi läzzatynan basqa, on jas ülken Aqtorğyn oğan ne bere alady? Aldymen özi suynbai ma? Al TUiaq bolsa bir säri. Qyryq jas i̇erkektiñ qylşyldağan kezi. TUiaqtyñ jasy da Aqtorğynğa sai. Sol sebepten de Aqtorğynnyñ kişkentai jüregin ol öziniñ ülken alaqanyna sap mäpelep tūrğandai bolyp körinedi jesir äielge. İä, TUiaqtyñ būny ömir baqi mäpelep ötetini haq.
Aqtorğynğa mūndai sezim osydan jarty jyl būryn paida bolğan. TUiaq būny bir küni qoltyğynan köterip atyna mingizgen. Ağaşty tübirimen jūlyp alatyn sonau baqandai küşti qoly sonda Aqtorğynnyñ keude tūsyna tipti jūmsaq tigen. Nege i̇ekeni belgisiz, sol sätte būnyñ kişkentai jüregi alas ūryp oinai jöneldi. Aqtorğyn sonda osy bir alyp qoldyñ jürek tūsynda ūzaq qaluyn tilegen...
— Han tağynda otyrğan qainymnan i̇eş jaqsylyq kütpeimin, — dedi Aqtor-
ğyn nağaşy ağasyna bar jaidy aityp bolyp, — men i̇elge qaituym kerek. Seniñ jigitteriñ qalada tūrğanda tez qaşqanym jön. TUiaqpen dos-jar sekildi i̇ediñ, han soñymnan quğyn jiberip äbiger bolyp jatqanda, ony zyndannan qūtqara kör, nağaşy ağa. Aiybymyzdy Noğaily i̇eli özi aitsyn...
Namysqor Jolymbet batyr jieniniñ sözin maqūldady. «Aqtorğyndy berse, Aq Ordanyñ şañyrağyn syilap Täuekelge bergen Kişi jüz, İesimge oiynşyq i̇etkizbeidi. Törkin i̇elimen aqyldaspai, būl qai qorlağany! Al TUiaq batyrğa kelsek, jienniñ būl tilegin de oryndauğa bolar, — dedi Jolymbet batyr, — jien qaryndasyn qūtqaruğa köngende onyñ köñil qosqan jigitin zyndannan şyğarudan nege qaşsyn. TUiaq batyr bir i̇eldiñ ardageri. Keşe Būharğa attanu kerek pe, kerek i̇emes pe degen sūraq tuğanda, jūrt hannyñ sözin i̇emes, osy Qiiäq pen TUiaqtyñ sözin tyñdağan joq pa i̇edi? İeger TUiaqty qūtqarsa, qara halyqtyñ alğysyn alady».
Jolymbet batyr osylai oilady.
TUiaq sol qara alañdağy qara zyndanda otyr. Anda-sanda qozğalyp qalsa, şynjyrlary şyldyrlaidy. Şyñyrau üstindegi bolmaşy tesikten sonau kögildir aspan köginde oqta-teke ūşyp bara jatqan qūstar ğana körinedi. Tek ötken künder qiiäldary ğana jan serigi.
TUiaq jüreginde Aqtorğynğa degen ot sonau alğaşqy kezdesken künnen-aq janğan. Osy ottyñ da zardaby boluy kerek, Taşkent tübindegi ūrysta ol Aqtor-
ğynğa arnalğan talai ötkir naiza ūşyna öz keudesin tosty. Aqtorğynğa töngen san jaudy şoiyn basty kelte şoqparymen jairatty.
Türkistanğa kelgennen keiin, Täuekeldiñ qyrqyn bergenşe TUiaq Aqtorğyndy körgen i̇emes. Odan keiin de sirek kezdesip jürdi. Onda da jūrt közinşe ğana. Osy kezde bir-aq ret Aqtorğyndy öz qolymen atqa otyrğyzdy. Sonyñ i̇erteñine däiekşi bala kelip:
— Hanym sizdi şaqyryp jatyr! — dedi.
TUiaq balanyñ soñynan i̇erdi. Būny sarai i̇esiginiñ aldynda qarsy alğan Aqtor-
ğyn:
— Batyr, bir künniñ işinde asauymdy üiretip bere alasyñ ba? — dep sūrady.
— Jaraidy, — dedi TUiaq quanğannan jüregi jaryla jazdap.
«Patşa äiel süigen jigitin i̇eñ aldymen asau jylqysyn üiretkizip synaidy i̇eken» degen bir añyzdy TUiaq jas kezinde i̇estigeni bar. Hanymnyñ betine qarady. Jaudyrağan közinen özine degen bir özgeşe sezimdi baiqady. Aqtorğyn būğan asau atyn i̇emes, asau jüregin synatqaly tūrğandai körindi.
Aqtorğynnyñ üiret degen asauy törkini — Jağalbaily i̇eli jibergen, qūryq körmegen jeti jasar tağy jylqy bop şyqty. Tört jigit arqandap äzer ūstap tūrğan asaudyñ üstine TUiaq sekirip mindi. Asau qūiyndata qūba jonğa ala jöneldi. Kün batyp bara jatqan kezde qara terge malynğan, äbden juasyğan asaudy batyr Aqtorğynnyñ bosağasyna äkep bailağan.
— Myñ jasañyz, batyrym, — dedi jesir, közi baiağysyndai tağy ūşqyn atyp.
Sol küni i̇el jatardyñ aldynda TUiaqtyñ şatyryna däiekşi äieldiñ biri keldi. Batyr äieldiñ soñynan i̇erdi. Sarai i̇esiginiñ aldynda Aqtorğynnyñ özi kütip tūr i̇eken. Üige kirip, oñaşa qalğannan keiin ol:
— Batyr, asauymdy minip kördim, tamaşa i̇etip üiretipsiñ, aqysyna ne bereiin? — dedi dausy dirildep.
Tili kürmelgen adamdai TUiaq i̇eşteñe aita almai tūryp qaldy. Quanyştan jüregi lüpildep, demin äzer aldy.
— Jaraidy, aqysy üşin... Özim süieiin, — dedi külip Aqtorğyn.
Quanyştan i̇esin jiiä almai tūrğan batyrdyñ qasyna keldi. Aiağynyñ ūşymen sozylyp körip i̇edi, i̇erni tek TUiaqtyñ keude tūsyna ğana jetti.
— Tüu... boiym jetpedi ğoi, — dedi ol i̇erkelene, — köterseişi öziñ.
TUiaq baqandai qolymen Aqtorğyndy tik köterip, jas baladai aldyna aldy. Jesir äieldiñ jūp-jūmyr appaq bilegi moinyn orai tüsti. Dünie şyr köbelek ainalyp ketti. Tek jüreginiñ jan tamyry lüpildei soğyp, quanyşqa syimai tūrğan Aqtorğyn nūrğa malynğan aq jüzin TUiaqtyñ kezergen tastai qatty i̇ernine taiai berdi.
Tañ qarañğysy kezinde TUiaq batyr Aqtorğynnyñ saraiynan şyqty. Hanymnyñ aq sazandai appaq denesi qūşağynda tūrğandai i̇eki qolymen äldeneni äldilei külimsiredi.
— Täube! Täube! — dedi dausy quanyşqa syimai, mūndai da tamaşa tünder bolady i̇eken-au!

Aqtorğyn qūrsaq köterip qalğan i̇edi. Biraq Būhardyñ keñ jibek köilegi onyñ tola bastağan işin özgelerge añğartpağan. Äitse de, han saraiyndağy tesile qarağan köp közden hanym qysyla bastağan. Bügin bolmasa, i̇erteñ qūpiiä syrdyñ aşyluy aiqyn... TUiaq batyr anadai küige ūşyrağannan keiin, oğan qaşudan böten jol joq-ty. Qaşpasa bäribir jūrt aldynda masqara bolady. «Ne TUiaq batyrğa qosyluym kerek!» dedi nağaşysy Jolymbet batyrğa Aqtorğyn öziniñ şyn syryn aşpasa da, alystan ūqtyryp.
Bir sūmdyqtyñ bolyp qalğanyn işi sezgen Jolymbet, i̇endi bükil Kişi jüzdiñ abyroiyn saqtağysy keldi. Būryn köñilinde azdağan düdämal küdigi bolsa, osy mezgilden bastap «nartäuekel!» dep, Aqtorğyndy qūtqaruğa kiristi.
Sol küni tüni Jolymbet batyr bastağan bir top jauynger qalanyñ künbatys jağynda qaqpanyñ tübine keldi.
— Qaida barasyñdar? Kim rūqsat i̇etti! — dep aldarynan kes-kestei küzet bastyğy tūra qaldy.
— Men rūqsat i̇ettim! — dedi Jolymbet atynyñ basyn säl tejep. Kişi jüz batyrynyñ ūr da jyqtau, sotqar minezimen būrynnan da tanys küzet bastyğy «ä, siz be i̇ediñiz» dep keiin şegine berdi .
Bir top jigit qala qaqpasynan şyğyp, batysqa qarai şaba jöneldi. Ortasynda TUiaq batyr üiretken i̇esik pen tördei şūbar aiğyrdy mingen, bet-auzyn tūmşalap jauyp alğan bireu kete bardy. Būl Aqtorğyn i̇edi.
Jesir jeñgesiniñ qaşqanyn i̇erteñine bilgen İesim aşulanyp, dereu quğyn jiberdi. Biraq Aqtorğyndy ūstai almai bar qaharyn TUiaqqa audardy. Küzetin küşeitti. Jolymbet batyr ony qūtqaryp ülgermedi: İesim han TUiaq batyrdy qara alañdağy zyndannan şyğaryp, öz saraiynyñ irgesindegi zyndanğa äkep saldyrdy.
İesim Kişi jüzben birjolata janjaldasqysy kelmedi. Öşin böten jolmen qaitarudy oilady. TUiaq batyrdyñ ornyna Şyğys Türkistandağy bolğaly jat-
qan ūrysqa ol i̇endi Jolymbetti jiberdi. Bir ajalğa baryp qaitsyn, dedi han işinen, tiri kelse sonda körermiz, han isine qalai kirisudiñ kerek i̇ekenin!
Jolymbet Qaşqardan alty aidan keiin oraldy. Jäne ülken jeñispen qait-ty. Būl jeñisti ol äbdirahmannyñ ini, ağalarymen soğysudan i̇emes, syrtqy jauymen aiqasudan tapty.
Qytai boğdyhanyna tisteri bata almağan Joñğar qalmaqtary osy kezde Jetisu boiyndağy qazaq pen qyryz auyldaryna şabuyldy üdetken. Osyndai üirenşikti bir joryğynan qalmaqtyñ qalyñ qoly qaityp kele jatty. Aldarynda qyruar mal, tüie teñderi tolğan dünie-mülik. Arqanmen matastyrğan qyrğyz-qazaq auyldarynyñ qyz-kelinşegi.
Şatqal, qūzdy taularynyñ bir bökterinde añdyp tūryp, joñğar qoly jazyq oipatqa şyqqan kezde, Jolymbettiñ bes myñ jauyngeri jan-jağynan atoi salğan. Jau äskeriniñ sany köp bolsa da, oilamağan jerden tigen qazaq jauyngerlerine tötep bere almağan. Zäre-qūty qaşyp, öz bastaryn qorğaumen boldy.
Jolymbet qalmaqtardyñ kül-talqanyn şyğaryp, bes jüzdei jauyngerin qolğa tüsirdi. Şabylğan qazaq, qyrğyz auyldarynyñ adamdaryn bosatyp, mal-mülkin tegis özderine qaitardy. Al Joñğar qolynan tüsken basqa köp oljany «i̇eldegi qatyn-balalaryñnyñ nesibi» dep ala jibine deiin qaldyrmai, alty aidan beri oljasyz jürgen äskerine bölip berdi. Onyñ işinde «han ülesi» sanalatyn qazyna-mülik te ketken. Jolymbet Ordağa qaitpai jatyp, onyñ būl qylyğyn (ärine, tüsken oljany on i̇ese ösirip) qastary İesimge jetkizdi. Hanğa «oljamyz» dep, tek bes jüz tūtqyn jau jauyngerin ğana alyp kelgen. Būrynnan da öş İesim, i̇endi betinen tügi şyğa aşulandy. Onyñ üstine sol küni tünde zyndannan TUiaq batyr da qaşyp ketkenin i̇estigen. Tekserip kelgende TUiaqty qaşyr-
ğan Jolymbettiñ adamdary bolyp şyqty. Äbden yzalanğan İesim Jolymbetti ūstauğa būiyrdy. Jendetter TUiaqtyñ ornyna i̇endi Jolymbettiñ özin zyndanğa aparyp saldy.
Sol küni tünde «Jolymbet darğa asylsyn» degen han ükimi jariiälanğan-dy. İerteñinde Qara alañda dar daiyndaldy. Jolymbet sekildi i̇el-jūrtqa äigili batyrdy jazalap jatqanda qara būqara narazylyq körsetip jürer dep seskengen han, alañdy qorşai äsker qoidy. Osy alasapyran künderdiñ aldynda ğana Türkistanğa Jiembet jyrau kelgen. Bolaiyn dep jatqan sūmdyqty i̇estip, ol han saraiyna bettedi.
Ağasy Täuekel hannyñ dosy bolğan ataqty jyraudy körgende, İesim amalsyz külimsirep qarsy jürdi.
—Armysyñ, jyrauym! Jürisiñ tym asyğys i̇eken, i̇el-jūrtyñ aman ba?
Jiembet jauap ornyna tolğai jöneldi.

«Ämiriñ qatty İesim han,
Bülik salyp būiyrdyñ,
Basyn ber dep batyrdyñ,
Qanyn işip qanbaqqa,
Janyn otqa salmaqqa.
Atadan jalğyz ol i̇emes,
Han ie, isiñ jol i̇emes,
Jolbarystai Jolymbet
Qūrbandyqqa qol i̇emes.
Jol tosyp alyp ketipti,
Qalmaqtan almaq syiyñdy,
Qaharyñdy basqaly
Qalyñ i̇elim jiyldy.
Bastap kelgen özge i̇emes,
Jiembet syndy biıñdi.
Malyn salyp aldyña
är saladan qūiyldy.
On i̇eki ata Baiūly
Bir täñirge syiyndy».

Jyrau tolğauynyñ zildi tolğau i̇ekenin tüsingen İesim han raiynan tez
qaitty.
— Jarqynym, i̇eñ aldymen amandasaiyq ta! — dedi.
Jiembet tize bükti.
— Būl aiyp bizden, arsyñ ba, han iem!
— Barsyñ ba, Jiembet jyrau? Sen kelgende qimaityn qiyndyq bar ma? Bir auyz tolğauyñ üşin qidym Jolymbet batyrdyñ künäsin. Bosatyñdar batyrdy!
İesik aldynda tūrğan däiekşi üiden ata jöneldi.
— Bir tilegimdi oryndadyñ, han iem, — dedi Jiembet basyn iıp. — Bizdi riza i̇etkeniñ, bükil halyqty riza i̇etkeniñ!
İesim hannyñ da oilağany osy i̇edi.
Jolymbetten airylğan İesim, i̇endi äbdirahmanğa järdem beruge qalyñ qolmen özi attandy.
Ol būl öñirde äbdirahman handyğy qyrğyz i̇elimen odaqtasyp, Aqsu, Jarkent, Oş sekildi şaharlardy äbdiraşittiñ özge balalarynan tartyp almaq bop san märtebe joryqqa şyqty. Tarbağatai tauyn bökterlei qūlağan Batur qontaişy basqarğan joñğar qoldarymen de alysty. Aqyrynda az uaqytqa bolsa da Joñğar şapqynyn toqtatty. İesim däkpirine şydai almağan joñğar äskeri Jetisudy jaulap aludan bas tartty. Būdan basqa onyñ tağy bir jeñisi — qyrğyz i̇elimen bauyrlasa bildi. Taşkent tartysynda özimen dostasqan qyrğyz manaby Kökemenge arnap Taşkentte «Kökemenniñ kök kümbezi» atty saltanatty meşit saldyrdy. Jäne Şalyş pen Tūrfannyñ hany äbdirahmanmen dostyq, jekjattyq odağyn myqtap bekitti. Būl dostyq äbdirahman ölgenşe saqtaldy.
— İesim jetpiske deiin ömir sürdi, — degen Būqar jyrau. — ärine, ol i̇el bileu isinde tegeuirindi, kärli äreketterdi de köp qoldandy. Äitpese Jiembet jyrau ony bosqa «ämiriñ qatty İesim han» demese kerek-ti. Biraq ol kerek jerinde batyrlarynyñ da sözin tyñdap otyrğan.
Söziniñ aiağynda jyrau:
— Sağan berer tağy bir aqylym, — degen Abylaiğa. — Zamana tülki, adam qyran... Bökterde bürkitti körgen tülki, i̇etekke tüsip, jauymen keñ jerde aiqasudan taisalsa, sol bökterdegi özi tüstes bir qyzğylt tastyñ qiiä betine qūiryğyn şanşyp tūryp qalady. Qyran ondai tülkini körui kerek. İel biligi qolyña tigen i̇eken, köregen bol. Aqylyñ men ailañ qatar jürsin.
Abylai Būqar jyraudyñ osy sözderin jadyna myqtap tūtty. Basyna qauip-qater tuğan san qaterli künderde de ol qara basynan göri, özi tañdağan jolyn joğary ūstady. Sol tabandylyq ony alystağy armandaryna da jetkizdi.
Abylai qazir qyryqtan jaña asyp bara jatyr. Ol sūñğaq boily, at jaqty, qara sūr, tüsi suyq adam. Ülken, oily sūrğylt közderi kisige qarağanda öñmennen ötkendei yzğarly...
Kün Uiasynan jaña şyğyp kele jatqan mezgil... Dünie jüzi sonau altyn künniñ nūryna şomyla jainap, gauhar tastai qūlpyrady.
Abylai būlğyn jağaly qara maqpal şapanyn iyğyna bos jauyp, aq ordadan şyqty. Qolyna jez qūman ūstağan, iyğyna şetin kestelegen hiua sülgisin japqan bala jigit sūltannyñ özine qarai jaqyndauyn kütip, anadai jerde ün-tünsiz tūr.
Abylai sonau bir ğajaiyp tabiğattyñ ūianyp kele jatqan beikünä körinisine sūqtana qarap säl toqtady da, qūman ūstağan bala jigitke qarap birer attap, tūra qaldy. Däl sol sätte Syrymbettiñ oipañdau i̇eteginen atoi salyp şauyp kele jatqan i̇eki salt atty körindi.
Qatar şapqan qos küreñ, köl betin qanattarymen sipai ūşqan qyrği qūstar tärizdi. Auylğa jaqyndai bere habarşynyñ;
— Attan! Attan! Jau kelip qaldy! — degen dauystary da jetti.
Közdi aşyp-jūmğandai mezgil ötken joq, basyna oramal bailap alğan salt attynyñ bireui qaraşa auylğa qarai būryldy da, al dalbağai kigen, tüie jün şekpendi mūrttysy Abylaidyñ janyna kelip toqtady.
— Arğynnyñ bes meiramynyñ bes myñ äskeri kele jatyr, — dedi jigit i̇entige, — Botaqannyñ qūny üşin Abylaidyñ basyn alamyz deidi.
— Bastap kele jatqan kim?
— Qaz dauysty Qazybektiñ balasy Bekbolat bi.