Köşpendiler - II - Jantalas

El bileu oŋai tise, halyq tizgini qolynda bolğan adamnyŋ bäri de i̇el auzynda qalmas pa i̇edi? Qazaq tarihynda jüzdegen han menen myŋdağan sūltandar ötti. Solardyŋ halyq jadynda qalğany sausaqpen sanap alarlyqtai. Han tağyna jetu keide oŋai bolğanmen, han tağynda otyru qiyn. Öitkeni oğan tek qana küş i̇emes, aqyl, aila, saiasat kerek. Būl qasietter sandyqtağy dünieŋ tärizdi, bireude bar, bireude joq...
Abylai i̇el bileu isinde İesim han täsiline köŋilin köbirek audaratyn. Tikelei onyŋ jolyn ūstamağanmen, kei ädisterin öz isinde qoldanyp otyratyn. Būğan da sebepker bolğan bäz baiağy Būqar jyrau. Ol bir küni İesim hannyŋ tarihyn oğan aityp bergen:
— Han tağdyry — halyq tağdyry i̇emes, — degen Būqar jyrau, — keide jauymen tartysy bir bolyp, qan maidanda birge qaza tapsa da jatar molasy bölek. Tek tarihtağy azdy-köpti isi halyq oiynan şyqsa, sondai handy qazaq i̇eli i̇esinde qaldyrğan. Sonyŋ biri İesim han.
— Hadjiri i̇esebi boiynşa bir myŋ segizinşi jyly, iağni bizdiŋşe, bir myŋ alty jüzinşi jyly, — degen Būqar jyrau Abylaiğa, — Täuekel hannyŋ ornyna qazaq i̇eli jiyrma i̇eki jasar İesimdi han köterdi.
Esim qazaq handyğynyŋ tağyna otyrysymen, ağasy Täuekel men Qiiäq sekildi Maurennahr jerinde ūrysta qaza bolğan belgili batyr, sūltandardyŋ pyrağyn Taşkent jerinen äkep, Türkistandağy Qoja Ahmet İassaui meşitiniŋ tübine jerletkizdi.
Onyŋ būl kezdegi i̇eŋ kürdeli saiasaty: Şyğys Türkistanda bolyp jatqan Moğol bekteri men Jağatai ūrpaqtarynyŋ arasyndağy janjaldarğa kirisui i̇edi. Öitkeni däl osy şaqta Qytai aidahary Şyğys Türkistanğa qarai sozyla jyljyp kele jatqan. Būl qazaq i̇eline zor qauip tuğyzğan. Sondyqtan Qytai men qazaq handyğy ortasyndağy i̇elderdiŋ qandai küide i̇ekenin bilu kerek boldy.
Al Jetisu men Şyğys Türkistannyŋ biraz jerine ämirligin jürgizip äbdiraşit han ölgennen keiin, balalarynyŋ arasynda ülken dau-janjal bastalğan. Olar būryn qazaq handarymen odaqtas sanalğan qyrğyz i̇eliniŋ de kei tūsyn özderine qaratudy oilağan. Būlarğa qyrğyz rularynyŋ ala auyzdyğy da özderiniŋ jerin, suyn talan-taraj i̇etuine jol aşty.
Esimniŋ han bolğan kezinde äbdiraşittiŋ ortanşy ūly äbdirahman Şalyş pen Tūrfannyŋ biligin alğan. Jetisu men Şyğys Türkistannyŋ qalğan jeri äbdiraşittyŋ özge balalarynyŋ qolynda qalğan. Biri Aqsuda han bolsa, biri Qūsandy, biri Qūşty meŋgergen. Qysqasy, äbdiraşit qaitys bolysymen onyŋ ūrpaqtary bilikke, jerge talasyp qyryq pyşaq bop bükil Moğolstandy talan-taraj i̇etken.
Esim şaqyrğan han keŋesinde qazaq i̇eli äbdirahmandy qoldamaq boldy. Äbdirahmannyŋ şeşesi Jetisu boiyndağy Üisin qyzy i̇edi. Jäne äbdirahmannyŋ da, özime järdem tübi osy jaqtan keledi-au dep, bir büiiri qazaq i̇eline tartyp tūrdy. İesimge būl mäsele jöninde qyrğyz manaptary da qosyldy. Oğan sebep, qyrğyz i̇eline Jarkent, Aqsu, Qaşqar handarynan göri i̇erteden odaqtas bolyp kelgen qazaq i̇eli qolaily i̇edi. Tağy bir jağdai: osy tūsta Joŋğar qontaişysy küşeie bastağan. Al olardyŋ şapqynşylyğynan qūtylu saiasatynda qyrğyz ben qazaq tilegi ūştasyp jatqan-dy. San märtebe i̇ekeui birigip, Joŋğarlarğa toitarys ta bergen.
Esim äbdirahmanğa järdem retinde bes myŋ qazaq äskerin jiberudi ūiğardy. Ol būl äskerdi TUiaq batyrğa basqartpaq boldy.
Erteŋine han TUiaqty şaqyrtyp aldy. TUiaq pen İesim i̇ekeui de i̇eŋseli, zor deneli i̇edi. Saraiğa täjim berip kirip kelgen batyrğa, han:
— Joğary şyq! — dep qasyndağy jastyqty törge qarai syrğytyp tastady. Qaradan şyqqan adamğa hannyŋ öz qolymen jastyq tastauy zor qūrmet. TUiaq jaiğasyp otyrğannan keiin İesim ony nege şaqyrğanyn aityp kelip:
— Jetisu men Türkistan maŋaiyndağy Ūly jüzdiŋ bar rularyn biz öz qoltyğymyzdyŋ astyna aluymyz kerek, sol sebepten Üisinniŋ köp jūrtyn bilep otyrğan äbdirahman hanğa järdem berudi ūiğardym, — dep sözin aiaqtady.
— Han oiy halyq tileginen şyqsa, oğan ne jetsin! — dedi TUiaq sabyrly ünmen. — Bärimiz de adambyz ğoi. Adam bolğan soŋ armansyz tirşilik i̇ete almaidy i̇ekensiŋ. Būiryğyŋyzdy oryndamastan būryn, meniŋ de bir armanym bar i̇edi, i̇eger rūqsat i̇etseŋiz, sony aitaiyn...
— Ait, batyrym.
— Ümit degen bir qaiyq. İer jigitti joly bolsa dünieniŋ qapasynan da, qaiğysynan da alyp şyğady, meniki sol bir ümit qoi. Tağdyry öziŋniŋ qolyŋda...
— Tyŋdaiyq, aiağyna deiin ait...
— Jaraidy, qūldyŋ balasy demei, batyrym dep tyŋdağyŋ kelip tūrsa, aitaiyn... Aldymen mynany bilgim keledi. Han iem, men aq süiekten şyqqan joqpyn, jan-tänimmen i̇el-jūrtyma qyzmet istep kelem. İerligim, ne qyzmetim köŋiliŋizge olqy soğyp jürgen joq pa?
— Joq, özge batyrlarym bir töbe de, sen bir töbesiŋ ğoi. — Şyny ma, kekesini me TUiaq aiyra almady. — äbdirahmanğa jūmsap otyrğanym da sodan i̇emes pe...
— Onda aitaiyn. Bas kespek bolsa-dağy til kespek joq. Qisaŋ jeŋgeŋ Aqtorğyndy mağan ber.
Bireu jağynan tartyp jibergendei, İesimniŋ öŋi qara küreŋdenip ketti.
— İei, sen ne maltaŋdy i̇ezip otyrsyŋ?
— Jaŋa öziŋ aitqan joq pa i̇ediŋ, özge batyrlarym bir töbe de, sen bir töbesiŋ dep...
Hannyŋ yzadan qany qaşyp, moinyna qūryq tüsken asaudai basy kekjeŋ i̇ete qaldy. Ärine, qazaq i̇elinde han men äieli birge ölsin degen zaŋ joq. Ağasy Täuekeldiŋ jūbaiy da ömir baqi jesir qalmaidy. Bireuge şyğuy kerek qoi. Biraq ol hannyŋ äieli, hannyŋ jeŋgesi i̇emes pe? İesiginde jürgen qūlğa qalai şyğady? Ol mümkin i̇emes...
— Jeŋgeŋ Aqtorğyn da osyny tileidi, — dedi TUiaq batyr.
— Sonda qalai bolğany? Täuekel hanğa jyl bolmai jatyp köŋil qosyp qoiğansyŋdar ma? Onda i̇ekeuiŋ de aiyptysyŋ?
— Joq, olai i̇emes, han iem!
— Jä, toqtat!
Qanyna tartpağannyŋ qary synsyn degendei, İesim qazir qanyna tartyp otyr. Töreden jaratylğan hannyŋ jesirin qaradan şyqqan bir batyrdyŋ alamyn degenine qorlanyp qalğan. Būl da i̇eşteŋe i̇etpes i̇edi, i̇eger qūralai köz, oimaq auyz jesir jeŋgesine jas hannyŋ öziniŋ közi tüspegen bolsa... Özinen on jas ülken bolsa da, İesimge ol on jeti jasar qyzdai köringen. Qypşa bel, aqşa maŋdai, kerbez jeŋgesiniŋ qasynda özge orda sūlulary aqqudyŋ janyndağy qoŋyr qazdardai ğana bop qalğan. «Ağa ölse, ini mūra» dep qaraityn qazaq dästürimen, İesim ağasynyŋ asynan keiin jesirin özi almaq oida i̇edi. Han qanşa ädilettimin degenmen de, öz näpsisiniŋ tileginen asa almağan.
Ol qolyndağy kümis qoŋyrauyn üsti-üstine aşulana qaqty. Üige asyğa kirgen küzetşilerge:
— Qaru-jarağyn sypyryp alyp, mynany qazir zyndanğa tastaŋdar! — dep būiyrdy da teris būrylyp ketti.
Han saraiynyŋ janyndağy qara alaŋdağy zyndanğa ataqty myŋbasy TUiaq batyrdy aparyp salğan habar zamatta bükil Türkistan şaharyn şarlap ötti.
«Qaru-jarağyn sypyryp alyp TUiaq batyrdy qara alaŋğa apara jatyr» degen habardy däiekşi balalarynyŋ biri kelip jetkizgende, Aqtorğyn jerge tier ūzyn qolaŋ şaşyp örgizip otyrğan-dy. Jüregin ūstap, kenet appaq bözdei bop şoşyp ketti.
— Jolymbet batyrdy şaqyr, — dedi qasynda tūrğan äielge.
Kişi jüzdiŋ taŋdauly qolyn basqaryp jürgen Jolymbet batyr Aqtorğynnyŋ nağaşy atasy. Hannan keşirim sūraudyŋ keregi joqtyğyn hanym birden ūqqan. Sūrağanmen de būl ötinişi jaqsylyqqa aparmaidy. Qazaq dästüri: İesim öz jesirine ne isteimin dese de i̇erki bar. Ärine, aqylğa salsa han öziniŋ näpsisi üşin TUiaq sekildi halyqtyŋ süiikti batyryn zyndanğa tastap, qalyŋ i̇eldi özine qyrği qabaq i̇etpes i̇edi. Jäne Aqtorğynnyŋ Kişi jüzdiŋ qyzy i̇ekenin de i̇esten şyğarmağany jön. Bir taipa i̇eldiŋ namysyna tiiüdiŋ qanşa qajeti bar? Az küngi läzzatynan basqa, on jas ülken Aqtorğyn oğan ne bere alady? Aldymen özi suynbai ma? Al TUiaq bolsa bir säri. Qyryq jas i̇erkektiŋ qylşyldağan kezi. TUiaqtyŋ jasy da Aqtorğynğa sai. Sol sebepten de Aqtorğynnyŋ kişkentai jüregin ol öziniŋ ülken alaqanyna sap mäpelep tūrğandai bolyp körinedi jesir äielge. İä, TUiaqtyŋ būny ömir baqi mäpelep ötetini haq.
Aqtorğynğa mūndai sezim osydan jarty jyl būryn paida bolğan. TUiaq būny bir küni qoltyğynan köterip atyna mingizgen. Ağaşty tübirimen jūlyp alatyn sonau baqandai küşti qoly sonda Aqtorğynnyŋ keude tūsyna tipti jūmsaq tigen. Nege i̇ekeni belgisiz, sol sätte būnyŋ kişkentai jüregi alas ūryp oinai jöneldi. Aqtorğyn sonda osy bir alyp qoldyŋ jürek tūsynda ūzaq qaluyn tilegen...
— Han tağynda otyrğan qainymnan i̇eş jaqsylyq kütpeimin, — dedi Aqtor-
ğyn nağaşy ağasyna bar jaidy aityp bolyp, — men i̇elge qaituym kerek. Seniŋ jigitteriŋ qalada tūrğanda tez qaşqanym jön. TUiaqpen dos-jar sekildi i̇ediŋ, han soŋymnan quğyn jiberip äbiger bolyp jatqanda, ony zyndannan qūtqara kör, nağaşy ağa. Aiybymyzdy Noğaily i̇eli özi aitsyn...
Namysqor Jolymbet batyr jieniniŋ sözin maqūldady. «Aqtorğyndy berse, Aq Ordanyŋ şaŋyrağyn syilap Täuekelge bergen Kişi jüz, İesimge oiynşyq i̇etkizbeidi. Törkin i̇elimen aqyldaspai, būl qai qorlağany! Al TUiaq batyrğa kelsek, jienniŋ būl tilegin de oryndauğa bolar, — dedi Jolymbet batyr, — jien qaryndasyn qūtqaruğa köngende onyŋ köŋil qosqan jigitin zyndannan şyğarudan nege qaşsyn. TUiaq batyr bir i̇eldiŋ ardageri. Keşe Būharğa attanu kerek pe, kerek i̇emes pe degen sūraq tuğanda, jūrt hannyŋ sözin i̇emes, osy Qiiäq pen TUiaqtyŋ sözin tyŋdağan joq pa i̇edi? İeger TUiaqty qūtqarsa, qara halyqtyŋ alğysyn alady».
Jolymbet batyr osylai oilady.
TUiaq sol qara alaŋdağy qara zyndanda otyr. Anda-sanda qozğalyp qalsa, şynjyrlary şyldyrlaidy. Şyŋyrau üstindegi bolmaşy tesikten sonau kögildir aspan köginde oqta-teke ūşyp bara jatqan qūstar ğana körinedi. Tek ötken künder qiiäldary ğana jan serigi.
TUiaq jüreginde Aqtorğynğa degen ot sonau alğaşqy kezdesken künnen-aq janğan. Osy ottyŋ da zardaby boluy kerek, Taşkent tübindegi ūrysta ol Aqtor-
ğynğa arnalğan talai ötkir naiza ūşyna öz keudesin tosty. Aqtorğynğa töngen san jaudy şoiyn basty kelte şoqparymen jairatty.
Türkistanğa kelgennen keiin, Täuekeldiŋ qyrqyn bergenşe TUiaq Aqtorğyndy körgen i̇emes. Odan keiin de sirek kezdesip jürdi. Onda da jūrt közinşe ğana. Osy kezde bir-aq ret Aqtorğyndy öz qolymen atqa otyrğyzdy. Sonyŋ i̇erteŋine däiekşi bala kelip:
— Hanym sizdi şaqyryp jatyr! — dedi.
TUiaq balanyŋ soŋynan i̇erdi. Būny sarai i̇esiginiŋ aldynda qarsy alğan Aqtor-
ğyn:
— Batyr, bir künniŋ işinde asauymdy üiretip bere alasyŋ ba? — dep sūrady.
— Jaraidy, — dedi TUiaq quanğannan jüregi jaryla jazdap.
«Patşa äiel süigen jigitin i̇eŋ aldymen asau jylqysyn üiretkizip synaidy i̇eken» degen bir aŋyzdy TUiaq jas kezinde i̇estigeni bar. Hanymnyŋ betine qarady. Jaudyrağan közinen özine degen bir özgeşe sezimdi baiqady. Aqtorğyn būğan asau atyn i̇emes, asau jüregin synatqaly tūrğandai körindi.
Aqtorğynnyŋ üiret degen asauy törkini — Jağalbaily i̇eli jibergen, qūryq körmegen jeti jasar tağy jylqy bop şyqty. Tört jigit arqandap äzer ūstap tūrğan asaudyŋ üstine TUiaq sekirip mindi. Asau qūiyndata qūba jonğa ala jöneldi. Kün batyp bara jatqan kezde qara terge malynğan, äbden juasyğan asaudy batyr Aqtorğynnyŋ bosağasyna äkep bailağan.
— Myŋ jasaŋyz, batyrym, — dedi jesir, közi baiağysyndai tağy ūşqyn atyp.
Sol küni i̇el jatardyŋ aldynda TUiaqtyŋ şatyryna däiekşi äieldiŋ biri keldi. Batyr äieldiŋ soŋynan i̇erdi. Sarai i̇esiginiŋ aldynda Aqtorğynnyŋ özi kütip tūr i̇eken. Üige kirip, oŋaşa qalğannan keiin ol:
— Batyr, asauymdy minip kördim, tamaşa i̇etip üiretipsiŋ, aqysyna ne bereiin? — dedi dausy dirildep.
Tili kürmelgen adamdai TUiaq i̇eşteŋe aita almai tūryp qaldy. Quanyştan jüregi lüpildep, demin äzer aldy.
— Jaraidy, aqysy üşin... Özim süieiin, — dedi külip Aqtorğyn.
Quanyştan i̇esin jiiä almai tūrğan batyrdyŋ qasyna keldi. Aiağynyŋ ūşymen sozylyp körip i̇edi, i̇erni tek TUiaqtyŋ keude tūsyna ğana jetti.
— Tüu... boiym jetpedi ğoi, — dedi ol i̇erkelene, — köterseişi öziŋ.
TUiaq baqandai qolymen Aqtorğyndy tik köterip, jas baladai aldyna aldy. Jesir äieldiŋ jūp-jūmyr appaq bilegi moinyn orai tüsti. Dünie şyr köbelek ainalyp ketti. Tek jüreginiŋ jan tamyry lüpildei soğyp, quanyşqa syimai tūrğan Aqtorğyn nūrğa malynğan aq jüzin TUiaqtyŋ kezergen tastai qatty i̇ernine taiai berdi.
Taŋ qaraŋğysy kezinde TUiaq batyr Aqtorğynnyŋ saraiynan şyqty. Hanymnyŋ aq sazandai appaq denesi qūşağynda tūrğandai i̇eki qolymen äldeneni äldilei külimsiredi.
— Täube! Täube! — dedi dausy quanyşqa syimai, mūndai da tamaşa tünder bolady i̇eken-au!

Aqtorğyn qūrsaq köterip qalğan i̇edi. Biraq Būhardyŋ keŋ jibek köilegi onyŋ tola bastağan işin özgelerge aŋğartpağan. Äitse de, han saraiyndağy tesile qarağan köp közden hanym qysyla bastağan. Bügin bolmasa, i̇erteŋ qūpiiä syrdyŋ aşyluy aiqyn... TUiaq batyr anadai küige ūşyrağannan keiin, oğan qaşudan böten jol joq-ty. Qaşpasa bäribir jūrt aldynda masqara bolady. «Ne TUiaq batyrğa qosyluym kerek!» dedi nağaşysy Jolymbet batyrğa Aqtorğyn öziniŋ şyn syryn aşpasa da, alystan ūqtyryp.
Bir sūmdyqtyŋ bolyp qalğanyn işi sezgen Jolymbet, i̇endi bükil Kişi jüzdiŋ abyroiyn saqtağysy keldi. Būryn köŋilinde azdağan düdämal küdigi bolsa, osy mezgilden bastap «nartäuekel!» dep, Aqtorğyndy qūtqaruğa kiristi.
Sol küni tüni Jolymbet batyr bastağan bir top jauynger qalanyŋ künbatys jağynda qaqpanyŋ tübine keldi.
— Qaida barasyŋdar? Kim rūqsat i̇etti! — dep aldarynan kes-kestei küzet bastyğy tūra qaldy.
— Men rūqsat i̇ettim! — dedi Jolymbet atynyŋ basyn säl tejep. Kişi jüz batyrynyŋ ūr da jyqtau, sotqar minezimen būrynnan da tanys küzet bastyğy «ä, siz be i̇ediŋiz» dep keiin şegine berdi .
Bir top jigit qala qaqpasynan şyğyp, batysqa qarai şaba jöneldi. Ortasynda TUiaq batyr üiretken i̇esik pen tördei şūbar aiğyrdy mingen, bet-auzyn tūmşalap jauyp alğan bireu kete bardy. Būl Aqtorğyn i̇edi.
Jesir jeŋgesiniŋ qaşqanyn i̇erteŋine bilgen İesim aşulanyp, dereu quğyn jiberdi. Biraq Aqtorğyndy ūstai almai bar qaharyn TUiaqqa audardy. Küzetin küşeitti. Jolymbet batyr ony qūtqaryp ülgermedi: İesim han TUiaq batyrdy qara alaŋdağy zyndannan şyğaryp, öz saraiynyŋ irgesindegi zyndanğa äkep saldyrdy.
Esim Kişi jüzben birjolata janjaldasqysy kelmedi. Öşin böten jolmen qaitarudy oilady. TUiaq batyrdyŋ ornyna Şyğys Türkistandağy bolğaly jat-
qan ūrysqa ol i̇endi Jolymbetti jiberdi. Bir ajalğa baryp qaitsyn, dedi han işinen, tiri kelse sonda körermiz, han isine qalai kirisudiŋ kerek i̇ekenin!
Jolymbet Qaşqardan alty aidan keiin oraldy. Jäne ülken jeŋispen qait-ty. Būl jeŋisti ol äbdirahmannyŋ ini, ağalarymen soğysudan i̇emes, syrtqy jauymen aiqasudan tapty.
Qytai boğdyhanyna tisteri bata almağan Joŋğar qalmaqtary osy kezde Jetisu boiyndağy qazaq pen qyryz auyldaryna şabuyldy üdetken. Osyndai üirenşikti bir joryğynan qalmaqtyŋ qalyŋ qoly qaityp kele jatty. Aldarynda qyruar mal, tüie teŋderi tolğan dünie-mülik. Arqanmen matastyrğan qyrğyz-qazaq auyldarynyŋ qyz-kelinşegi.
Şatqal, qūzdy taularynyŋ bir bökterinde aŋdyp tūryp, joŋğar qoly jazyq oipatqa şyqqan kezde, Jolymbettiŋ bes myŋ jauyngeri jan-jağynan atoi salğan. Jau äskeriniŋ sany köp bolsa da, oilamağan jerden tigen qazaq jauyngerlerine tötep bere almağan. Zäre-qūty qaşyp, öz bastaryn qorğaumen boldy.
Jolymbet qalmaqtardyŋ kül-talqanyn şyğaryp, bes jüzdei jauyngerin qolğa tüsirdi. Şabylğan qazaq, qyrğyz auyldarynyŋ adamdaryn bosatyp, mal-mülkin tegis özderine qaitardy. Al Joŋğar qolynan tüsken basqa köp oljany «eldegi qatyn-balalaryŋnyŋ nesibi» dep ala jibine deiin qaldyrmai, alty aidan beri oljasyz jürgen äskerine bölip berdi. Onyŋ işinde «han ülesi» sanalatyn qazyna-mülik te ketken. Jolymbet Ordağa qaitpai jatyp, onyŋ būl qylyğyn (ärine, tüsken oljany on i̇ese ösirip) qastary İesimge jetkizdi. Hanğa «oljamyz» dep, tek bes jüz tūtqyn jau jauyngerin ğana alyp kelgen. Būrynnan da öş İesim, i̇endi betinen tügi şyğa aşulandy. Onyŋ üstine sol küni tünde zyndannan TUiaq batyr da qaşyp ketkenin i̇estigen. Tekserip kelgende TUiaqty qaşyr-
ğan Jolymbettiŋ adamdary bolyp şyqty. Äbden yzalanğan İesim Jolymbetti ūstauğa būiyrdy. Jendetter TUiaqtyŋ ornyna i̇endi Jolymbettiŋ özin zyndanğa aparyp saldy.
Sol küni tünde «Jolymbet darğa asylsyn» degen han ükimi jariiälanğan-dy. İerteŋinde Qara alaŋda dar daiyndaldy. Jolymbet sekildi i̇el-jūrtqa äigili batyrdy jazalap jatqanda qara būqara narazylyq körsetip jürer dep seskengen han, alaŋdy qorşai äsker qoidy. Osy alasapyran künderdiŋ aldynda ğana Türkistanğa Jiembet jyrau kelgen. Bolaiyn dep jatqan sūmdyqty i̇estip, ol han saraiyna bettedi.
Ağasy Täuekel hannyŋ dosy bolğan ataqty jyraudy körgende, İesim amalsyz külimsirep qarsy jürdi.
—Armysyŋ, jyrauym! Jürisiŋ tym asyğys i̇eken, i̇el-jūrtyŋ aman ba?
Jiembet jauap ornyna tolğai jöneldi.

«Ämiriŋ qatty İesim han,
Bülik salyp būiyrdyŋ,
Basyn ber dep batyrdyŋ,
Qanyn işip qanbaqqa,
Janyn otqa salmaqqa.
Atadan jalğyz ol i̇emes,
Han ie, isiŋ jol i̇emes,
Jolbarystai Jolymbet
Qūrbandyqqa qol i̇emes.
Jol tosyp alyp ketipti,
Qalmaqtan almaq syiyŋdy,
Qaharyŋdy basqaly
Qalyŋ i̇elim jiyldy.
Bastap kelgen özge i̇emes,
Jiembet syndy biıŋdi.
Malyn salyp aldyŋa
är saladan qūiyldy.
On i̇eki ata Baiūly
Bir täŋirge syiyndy».

Jyrau tolğauynyŋ zildi tolğau i̇ekenin tüsingen İesim han raiynan tez
qaitty.
— Jarqynym, i̇eŋ aldymen amandasaiyq ta! — dedi.
Jiembet tize bükti.
— Būl aiyp bizden, arsyŋ ba, han iem!
— Barsyŋ ba, Jiembet jyrau? Sen kelgende qimaityn qiyndyq bar ma? Bir auyz tolğauyŋ üşin qidym Jolymbet batyrdyŋ künäsin. Bosatyŋdar batyrdy!
Esik aldynda tūrğan däiekşi üiden ata jöneldi.
— Bir tilegimdi oryndadyŋ, han iem, — dedi Jiembet basyn iıp. — Bizdi riza i̇etkeniŋ, bükil halyqty riza i̇etkeniŋ!
Esim hannyŋ da oilağany osy i̇edi.
Jolymbetten airylğan İesim, i̇endi äbdirahmanğa järdem beruge qalyŋ qolmen özi attandy.
Ol būl öŋirde äbdirahman handyğy qyrğyz i̇elimen odaqtasyp, Aqsu, Jarkent, Oş sekildi şaharlardy äbdiraşittiŋ özge balalarynan tartyp almaq bop san märtebe joryqqa şyqty. Tarbağatai tauyn bökterlei qūlağan Batur qontaişy basqarğan joŋğar qoldarymen de alysty. Aqyrynda az uaqytqa bolsa da Joŋğar şapqynyn toqtatty. İesim däkpirine şydai almağan joŋğar äskeri Jetisudy jaulap aludan bas tartty. Būdan basqa onyŋ tağy bir jeŋisi — qyrğyz i̇elimen bauyrlasa bildi. Taşkent tartysynda özimen dostasqan qyrğyz manaby Kökemenge arnap Taşkentte «Kökemenniŋ kök kümbezi» atty saltanatty meşit saldyrdy. Jäne Şalyş pen Tūrfannyŋ hany äbdirahmanmen dostyq, jekjattyq odağyn myqtap bekitti. Būl dostyq äbdirahman ölgenşe saqtaldy.
— İesim jetpiske deiin ömir sürdi, — degen Būqar jyrau. — ärine, ol i̇el bileu isinde tegeuirindi, kärli äreketterdi de köp qoldandy. Äitpese Jiembet jyrau ony bosqa «ämiriŋ qatty İesim han» demese kerek-ti. Biraq ol kerek jerinde batyrlarynyŋ da sözin tyŋdap otyrğan.
Söziniŋ aiağynda jyrau:
— Sağan berer tağy bir aqylym, — degen Abylaiğa. — Zamana tülki, adam qyran... Bökterde bürkitti körgen tülki, i̇etekke tüsip, jauymen keŋ jerde aiqasudan taisalsa, sol bökterdegi özi tüstes bir qyzğylt tastyŋ qiiä betine qūiryğyn şanşyp tūryp qalady. Qyran ondai tülkini körui kerek. İel biligi qolyŋa tigen i̇eken, köregen bol. Aqylyŋ men ailaŋ qatar jürsin.
Abylai Būqar jyraudyŋ osy sözderin jadyna myqtap tūtty. Basyna qauip-qater tuğan san qaterli künderde de ol qara basynan göri, özi taŋdağan jolyn joğary ūstady. Sol tabandylyq ony alystağy armandaryna da jetkizdi.
Abylai qazir qyryqtan jaŋa asyp bara jatyr. Ol sūŋğaq boily, at jaqty, qara sūr, tüsi suyq adam. Ülken, oily sūrğylt közderi kisige qarağanda öŋmennen ötkendei yzğarly...
Kün Uiasynan jaŋa şyğyp kele jatqan mezgil... Dünie jüzi sonau altyn künniŋ nūryna şomyla jainap, gauhar tastai qūlpyrady.
Abylai būlğyn jağaly qara maqpal şapanyn iyğyna bos jauyp, aq ordadan şyqty. Qolyna jez qūman ūstağan, iyğyna şetin kestelegen hiua sülgisin japqan bala jigit sūltannyŋ özine qarai jaqyndauyn kütip, anadai jerde ün-tünsiz tūr.
Abylai sonau bir ğajaiyp tabiğattyŋ ūianyp kele jatqan beikünä körinisine sūqtana qarap säl toqtady da, qūman ūstağan bala jigitke qarap birer attap, tūra qaldy. Däl sol sätte Syrymbettiŋ oipaŋdau i̇eteginen atoi salyp şauyp kele jatqan i̇eki salt atty körindi.
Qatar şapqan qos küreŋ, köl betin qanattarymen sipai ūşqan qyrği qūstar tärizdi. Auylğa jaqyndai bere habarşynyŋ;
— Attan! Attan! Jau kelip qaldy! — degen dauystary da jetti.
Közdi aşyp-jūmğandai mezgil ötken joq, basyna oramal bailap alğan salt attynyŋ bireui qaraşa auylğa qarai būryldy da, al dalbağai kigen, tüie jün şekpendi mūrttysy Abylaidyŋ janyna kelip toqtady.
— Arğynnyŋ bes meiramynyŋ bes myŋ äskeri kele jatyr, — dedi jigit i̇entige, — Botaqannyŋ qūny üşin Abylaidyŋ basyn alamyz deidi.
— Bastap kele jatqan kim?
— Qaz dauysty Qazybektiŋ balasy Bekbolat bi.

Click or select a word or words to search the definition